<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?><FictionBook xmlns="http://www.gribuser.ru/xml/fictionbook/2.0" xmlns:l="http://www.w3.org/1999/xlink"><description><title-info><genre>prose_contemporary</genre><author><first-name>Dorota</first-name><last-name>Terakowska</last-name></author><book-title>Samotno�� bog�w</book-title><annotation><p>Pi�kna, nowoczesna ba�� rozgrywaj�ca si� w czasach �redniowiecza i wsp�czesno�ci. Rzecz dzieje si� w �wiecie budowanym z motyw�w mitologii s�owia�skiej i tradycji chrze�cija�skiej, element�w rzeczywisto�ci ba�niowej i wizji historiograficznej, w kt�rym nowy b�g zajmuje miejsce starych i okrutnych b�stw plemiennych. Przes�aniem autorki jest u�wiadomienie nie tylko m�odemu odbiorcy, konieczno�ci wzajemnej tolerancji mi�dzy lud�mi �yj�cymi w r�nych �wiatach, tradycjach i kulturach. Powie�� odznaczona Nagrod� Pozna�skiego Przegl�du Nowo�ci Wydawniczych WIOSNA 98 oraz Nagrod� IBBY 98.</p></annotation><date/><lang>pl</lang></title-info><document-info><author><first-name/><last-name/></author><program-used>Fiction Book Designer, Fiction Book Investigator, fb2cut 2.5.4, fb2cut 2.6.2</program-used><date value="2008-05-27">27.05.2008</date><src-url/><src-ocr/><id>FBD-3D4E62-807F-F343-4CB7-04C2-AF4F-D44083</id><version>1.0</version></document-info><publish-info/></description><body><image l:href="#0"/><title><p>Dorota Terakowska</p><empty-line/><p>Samotno�� bog�w</p></title><section><p><emphasis>Gdy si� pisze, dobrze jest mie� swoj� Al�. Alicji Baluchowej � bo dzi�ki niej moi bohaterowie przemieszczaj� si� pomi�dzy �wiatami, lekcewa��c wszelkie granice, w��cznie z tymi, kt�rych nie ma.</emphasis></p><empty-line/><p>Warkot b�bn�w wci�� nabiera� tempa i brzmia� teraz jak stukot tysi�ca ko�skich kopyt, cwa�uj�cych po Kamiennej Drodze. Na t� Drog�, po drugiej stronie Rzeki, Jon trafi� przez przypadek, ale nim uszed� kilkadziesi�t krok�w, wstrzyma� go g�os szamana. Szaman, stary i zgarbiony, sta� na w�a�ciwym brzegu, gdzie zbiega�y si� �cie�ki z Wioski, by� niewidoczny dla oczu ch�opca, a jednak ch�opiec us�ysza� jego czyste, wyra�ne wo�anie:</p><p>��Jon! Wracaj! Tabu!</p><p>Jon nie musia� s�ucha� szamana. W�adza szaman�w formalnie sko�czy�a si�, wszyscy w Plemieniu pokochali ju� inne B�stwo � zwane najcz�ciej Bogiem Dobroci. Nie potrzebowa�o Ono plemiennych czarownik�w, gdy� nowe rytua�y odprawiali przybyli z Dalekiego Kraju kap�ani. A jednak cho� B�g Dobroci panowa� ju� prawie p�torej setki lat, po �mierci poprzedniego szamana Plemi� wybra�o nast�pnego � i kap�ani przymkn�li na to oczy. Owszem, szamani s�u�yli dawnym, odrzuconym b�stwom � �ba�wanom�, jak uparcie m�wi� m�odszy kap�an � lecz chronili te� Wiosk� przed ich zemst� i leczyli ludzi z chor�b. Kap�ani, w przeciwie�stwie do szaman�w, byli uczeni w pi�mie, nigdy nie ulegali przes�dom i nie�li � Jon kocha� to s�owo � Cywilizacj�, nie umieli jednak radzi� sobie ze starymi Bogami, z ich m�ciw� natur�, ani z chorobami n�kaj�cymi ludzi z Plemienia. Niekt�rzy szeptali nawet, �e cz�� tych chor�b � wcze�niej nie znanych w Wiosce � przynie�li z sob�, z r�nych Dalekich Kraj�w i zza m�rz, w�a�nie ludzie w d�ugich sukniach. Szamani nauczyli si� je leczy�, min�o jednak wiele lat, nim odkryli, jakie zio�a s� naprawd� skuteczne, a kt�re nale�y dopiero wyhodowa�, krzy�uj�c r�ne gatunki z pomoc� ca�kiem nowych zakl��. Nim si� tego nauczyli, wielu ludzi w Plemieniu zmar�o na dziwaczne, nieznane choroby, ale ju� nie szaman � w rytualnym stroju i w strasznej masce � odprowadza� ich w ostatni� Drog�. Rol� t� wzi�li na siebie kap�ani, nawet nie pytaj�c, czy Kraina, ku kt�rej wiod� umieraj�cych, im odpowiada. Wygl�da�o, �e wiedzieli lepiej ni� Plemi�, co jest dla ludzi z Puszczy dobre i co s�u�y Cywilizacji.</p><p>Kap�ani zatem wci�� jeszcze tolerowali obecno�� ostatniego szamana (kiedy� by�o ich wielu); udawali, �e go nie dostrzegaj�, a czasem zezwalali na rytualne b�bnienie w czasie dawnych �wi�t � nie zgadzali si� jedynie na sk�adanie krwawych ofiar b�stwom. Dawni Bogowie potrzebowali ich � B�g Dobroci nie tylko ich nie przyjmowa�, ale wr�cz pot�pia�. Na razie.</p><p>Dzi� w�a�nie by�a Noc Starych Bog�w, a w�a�ciwie najwa�niejszego z nich, kt�rego jednak nigdy nie wymienia�o si� z imienia, aby go szybciej i �atwiej zapomnie�. Dlatego b�bny zacz�y wybija� sw�j rytm zaraz po zmroku, a gdy zapad�a noc, ich rytm by� ju� szale�czo szybki, a b�bni�cy mokrzy od potu. Pot sp�ywa� po nagich cia�ach, wielkimi kroplami skapywa� na ziemi�, wsi�ka� w ni� � jako przeb�agalny dar Plemienia dla porzuconego ju� bezimiennego Boga. B�bny dudni�y prawie p� doby, ale kap�ani skryli si� w �wi�tyni i udawali, �e nie s�ysz�.</p><p>Jon by� za ma�y, by uderza� w b�bny. Tego przywileju dost�powali tylko m�odzi m�czy�ni, a Jonowi do m�skiego wieku brakowa�o o�miu lat. Ale, jak wszyscy ch�opcy z Plemienia, kuca� w pobli�u b�bniarzy i s�uchaj�c ich monotonnego rytmu, bezwiednie kiwa� si� w jego takt ca�ym cia�em. I my�la�. My�la� o Kamiennej Drodze. Ju� od wielu dni i nocy rozmy�la� o Kamiennej Drodze.</p><p>Odkry� j� przypadkiem. Przypadek spowodowa�, �e Jon z�ama� Tabu i przedosta� si� na drug� stron� Rzeki w niedozwolonym miejscu. Wszyscy w Plemieniu wiedzieli, �e od czasu przybycia ludzi w d�ugich sukniach i uznania nowego Boga Rzek� przekracza si� tylko jednym brodem, nie tym naprzeciw Wioski, lecz tym du�o poni�ej jej ostatnich chat. Br�d naprzeciw Wioski, najbli�szy i z pozoru najdogodniejszy, przesta� w og�le by� u�ywany. Sta� si� Tabu.</p><p>��Dlaczego? � zagadn�� raz ch�opiec swego ojca, gdy umia� ju� stawia� w�a�ciwe pytania i s�ucha� odpowiedzi.</p><p>��Przecie� kochamy ju� tylko Boga Dobroci � odpar� niejasno ojciec.</p><p>Pocz�tkowo Jon nie poj�� sensu odpowiedzi ani zwi�zku Boga Dobroci z brodem. Gdy po paru miesi�cach �w sens do niego dotar� � nie wiadomo w jaki spos�b, w Plemieniu nigdy si� o tym g�o�no nie m�wi�o � Jon zacz�� �ledzi� szamana. Nie w�tpi�, �e ten musi czasem przebywa� stary br�d w zakazanym miejscu i w�drowa� w g��b Puszczy po tamtej stronie Rzeki. A jednak � mimo czuwania o �wicie, po zmroku, a nawet noc� � ch�opiec nigdy nie przy�apa� szamana na naruszaniu Tabu. Wtedy zrozumia�, �e kap�ani toleruj� obecno�� starego czarownika tak�e z innych przyczyn: nie tylko strzeg� on Wioski przed zemst� starych b�stw i leczy� ludzi; dba� r�wnie� o to, by nikt z Plemienia nie z�ama� Tabu, aby wszyscy wype�niali nakazy i zakazy ludzi w d�ugich sukniach. W ten spos�b � o dziwo � szaman s�u�y� po�rednio Bogu Dobroci. Jona zdumia�o to odkrycie.</p><p>Drugi brzeg by� daleko, wi�c mimo Tabu kobiety z Plemienia nie rezygnowa�y z prania w Rzece blisko Wioski, a dzieciaki z k�pieli. Przestrzegano tylko jednej zasady: nie wolno by�o przekroczy� �rodka nurtu wody. I nigdy nie by�o z tym k�opot�w. Nikt nawet nie pr�bowa� zbli�y� si� do niewidzialnej, lecz raz na zawsze ustalonej granicy. Wszyscy zreszt� wiedzieli, �e Tabu p�ta ludziom r�ce i nogi, odejmuje lekko�� oddechu, dusi i zmusza serce do tak szybkiego bicia, �e z tego rozp�du mo�e ono stan��.</p><p>A jednak Jon zosta� zmuszony do naruszenia Tabu. Gdy wiosn� stopnia�y �niegi i zaraz potem pada�y d�ugotrwa�e deszcze, Rzeka gwa�townie wezbra�a � i ch�opiec musia� j� przep�yn�� w zakazanym miejscu, by ratowa� Gaj�. T� niedu��, paroletni� dziewczynk� porwa� pr�d w czasie zabawy i zni�s� ku drugiemu brzegowi. Dziecko topi�o si�, krzycz�c rozpaczliwie za ka�dym razem, gdy �ywio� pozwala� mu wychyli� g�ow� ponad fale, a ludzie z Plemienia stali nieruchomo, bezradni. Tym bardziej bezradni, im szybciej pr�d znosi� Gaj� na drugi brzeg. Tabu, o dziwo, by�o silniejsze ni� odruch niesienia pomocy czego Jon nie wiedzia�. By�o silniejsze ni� nakaz ratowania �ycia cz�onkowi Plemienia, kt�rym by�a ma�a, bezbronna dziewczynka. Nawet matka Gai � kt�ra krzycz�c dziko, dar�a na sobie suknie i ora�a twarz paznokciami � nie ��da�a od nikogo, by ratowa� jej dziecko. Ba, nie rzuci�a si� na ratunek sama, mimo �e doskonale umia�a p�ywa�, podobnie jak inni cz�onkowie Plemienia.</p><p>To Jon skoczy� do Rzeki, nie pytaj�c nikogo o zgod�. Nie przypuszcza�, �e trzeba o ni� pyta�. Wiedzia� tylko, �e trzeba ratowa� czyje� �ycie i �e to jest wa�niejsze od wszelkich Tabu czy jakichkolwiek zakaz�w starych lub nowych Bog�w. Zreszt� nie zastanawia� si� nad tym w swym dwunastoletnim rozumie. Po prostu skoczy�. Kierowa� si� w stron� wci�� widocznej na powierzchni g��wki Gai i dziwi� si�, �e nic go nie wstrzymuje, cho� zbli�a� si� coraz bardziej do drugiego brzegu. Szaman twierdzi�, �e Tabu automatycznie, jak niewidzialna sie�; p�ta umys� cz�owieka, parali�uje jego zdolno�ci fizyczne. Mimo to ruchy r�k Jona by�y silne i szybkie, nogi z energi� pokonywa�y rw�cy nurt, a drugi brzeg i g�owa ton�cej by�y coraz bli�ej. Gdy schwyci� ma�� za w�osy, po chwili poczu� grunt i wkr�tce sta� na drugim brzegu z Gaj� w ramionach. Po�o�y� j� na kamieniach i tak jak umia�, usuwa� jej wod� z p�uc. Po chwili dziewczynka westchn�a, nabra�a powietrza i otwar�a oczy. Jon zakrzykn�� z rado�ci.</p><p>Rzeka wy�piewywa�a sw�j bulgocz�cy rytm, �ami�cy si� o wystaj�ce g�azy, a mimo to ch�opca uderzy�a dziwna cisza. Spodziewa� si� zwyci�skich okrzyk�w Plemienia, dzi�kczynnych zaklina� matki dziewczynki, pochwalnego pohukiwania ojca � a tymczasem ludzie stali po drugiej stronie wody i milczeli. W ten spos�b Jon odczu�, �e z�ama� Tabu � nie odczu�y tego, wbrew przestrogom starszych, ani jego nogi, ani r�ce, p�uca czy serce.</p><p>Jon nie czu� nic. Nic � poza tajemniczym zewem nak�aniaj�cym go, aby post�pi� dalej, w g��b Puszczy. Co� wo�a�o go, wzywa�o, ci�gn�o. Gdyby nie ma�a Gajka i niesamowite milczenie ludzi na drugim brzegu, by� mo�e ch�opiec od razu ruszy�by w g�stwin� Puszczy, gdzie, jak mu si� wydawa�o, dostrzega� Drog�. Ale milczenie Plemienia by�o wymowniejsze ni� jego krzyk i silniejsze ni� ciekawo�� ch�opca � wzi�� wi�c uratowan� dziewczynk� na r�ce i ruszy� w d� Rzeki, by znale�� u�ywany przez wszystkich br�d.</p><p>Gdy wr�ci� do Wioski z Gaj�, kt�ra mog�a ju� i�� o w�asnych si�ach i rado�nie podskakiwa�a, nikt nie podzi�kowa� mu za bohaterski czyn. Przeciwnie: kobiety rzuca�y wok� niespokojne spojrzenia, m�czy�ni obserwowali go z ponur� czujno�ci�, szaman powiedzia�: �Zanim udasz si� do �wi�tyni, musz� okadzi� ci� dymem�.</p><p>��Dlaczego? � zdziwi� si� Jon.</p><p>��Nie mo�esz skala� domu Dobrego Boga tamtym zapachem�</p><p>��Jakim zapachem? Pachn� Rzek�, ryb�, sitowiem! � obruszy� si� ch�opiec.</p><p>��Nie tylko Rzek�. I Rzeka nie zmyje tego zapachu, a Plemi�, nawet twoja matka i ojciec, b�dzie ci� unika�. � Szaman pokr�ci� g�ow� i nie pytaj�c Jona o zgod�, wci�gn�� go do swego namiotu (tylko on mieszka� w namiocie ze sk�r zwierz�t; ludzie z Plemienia ju� dawno zbudowali sobie solidne, drewniane lub kamienne domy. Podobno w Mie�cie zacz�to nawet budowa� domy z ceg�y. Cywilizacja!). Okadzanie �wi�tym dymem by�o d�ugie i m�cz�ce. Jonowi kr�ci�y si� �zy w oczach, z nosa sp�ywa�y krople, a w ustach r�s� gorzki smak. Ch�opiec zwymiotowa�. Lecz szaman mia� racj�: gdy Jon wreszcie wyszed� z jego namiotu, z przekrwionymi od dymu oczami i uda� si� do �wi�tyni na modlitw�, wszyscy w Plemieniu traktowali go jak dawniej � z rubaszn� serdeczno�ci�, ciep�o. Tyle �e nadal nikt nie dzi�kowa� za uratowanie dziewczynki. Wydawa�o mu si�, �e matka Gai spojrza�a na niego z wdzi�czno�ci�, lecz nie wyrzek�a s�owa.</p><p>��Czy zrobi�em �le, ratuj�c Gaj�? � spyta� Jon ojca, gdy zasiedli do wieczornego posi�ku. Rodzice spojrzeli po sobie, a ojciec rzek� kr�tko:</p><p>��Zrobi�e� dobrze.</p><p>��Co wi�c zrobi�em �le? � docieka� ch�opiec.</p><p>��By�e� na drugim brzegu.</p><p>��Przecie� ona topi�a si� tam, nie tu! Jak inaczej m�g�bym j� uratowa�?! � zawo�a� ch�opiec.</p><p>Rodzice milczeli, nie patrz�c na syna. Jon po raz pierwszy poj��, �e Plemi� milczy tak�e wtedy, gdy nie wie, jak si� zachowa�. Trzeba ratowa� ton�ce dziecko, ale nie wolno przekracza� Rzeki � oto dwa wykluczaj�ce si� nakazy. To one wywo�a�y w ludziach pora�aj�ce, kamienne milczenie. I strach.</p><p>A jednak bardziej ni� to milczenie, bardziej ni� kr�tkotrwa�e odrzucenie przez w�asne Plemi� Jon zapami�ta� �w dziwny zew drugiego brzegu, tamto pal�ce pragnienie, aby wej�� w g�st� Puszcz�, odnale�� przeczuwan� Drog� (nie widzia� jej, wyczu� tylko jej obecno�� w regularnym prze�wicie poprzez wysok� �cian� lasu) i� i co? Tego w�a�nie nie wiedzia�. I to zapragn�� zbada�.</p><p>Decyzji nie podj�� nagle; ta my�l przychodzi�a do niego krok po kroku, odgania� j�, ale wraca�a. Przysiada� na pniach nad Rzek� i wpatrywa� si� w drugi brzeg, w czarn�, sk��bion� �cian� Puszczy. Puszcza wydawa�a si� tam inna ni� ta wok� Wioski: g�ciejsza, bardziej mroczna, z ciemniejsz� ni� zazwyczaj g��bi�. Drzewa wydawa�y si� tam wy�sze i grubsze, a Jon nigdy nie widzia� nad ich koronami �adnego ptaka. Cho�by najmniejszego. Ch�opiec wpatrywa� si� w prawie czarny na tle niebieskiego nieba zarys lasu � i my�la�: Gdy by�em na tamtym brzegu, powinienem si� ba�. Nie ba�em si�. Powinna spa�� na mnie kara, bo z�ama�em Tabu. Nie spad�a. Wszystko powinno mnie tam odrzuca�. Co� mnie jednak wo�a�o. I wiem, �e tam jest Droga. Nie wiem sk�d, ale wiem. Dok�d prowadzi�?</p><p>Min�o wiele dni i nocy, nim Jon podda� si� i poczu�, �e musi to zbada�. Zdecydowa� si� w�a�nie wtedy, gdy b�bny warcza�y g�ucho i dono�nie, gdy z b�bniarzy sp�ywa� pot, gdy ludzie w d�ugich sukniach, wys�annicy nowego Boga, skryli si� w �wi�tyni i udawali, �e nic nie s�ysz� � gdy Plemi� obchodzi�o �wi�to Starych Bog�w. Nie po to, by ich nadal czci�, ale by ich przeb�aga�, prosi� o wybaczenie zdrady. Patrz�c na spoconych b�bniarzy, Jon postanowi�, �e tej nocy sprawdzi, co wo�a�o go na drugim brzegu.</p><p>Ta noc by�a do tego wprost idealna: ch�opiec wiedzia�, �e po d�ugiej, m�cz�cej ceremonii przeb�agania starych Bog�w ludzie z Plemienia b�d� spa� wyj�tkowo mocno. B�d� um�czeni Noc� B�bn�w i swoim rozdarciem pomi�dzy l�kiem przed starymi b�stwami a mi�o�ci� do Boga Dobroci.</p><p>(�Trzeba nam czasu. Dopiero ich nawr�cili�my, dwa, trzy pokolenia temu. Nie mog� si� od razu zaprze� tego, co by�o ca�ym �yciem ich przodk�w�� � szepta� �agodnie stary kap�an, Isak, nas�uchuj�c niespokojnego bicia b�bn�w. �Trzeba im zakaza� tego b�bnienia pod kar� m�ki w piekielnym ogniu!� � irytowa� si� m�odszy z kap�an�w, Ezra, zatykaj�c uszy, aby nie skala� go natarczywy rytm grzechu. Grzech mia� g�uche brzmienie b�bn�w, a nosi� imiona zapominanych powoli starych Bog�w, b�stw i bo��t, wij�w i boginek, wodnik�w i strzyg. Najgro�niejsi jednak byli Bogowie bezimienni. Oznacza�o to bowiem, �e Plemi� wci�� si� ich boi i nie chce ich przywo�ywa�, nazywaj�c po imieniu. Plemi�, mimo �e nawr�cone, wci�� doskonale rozr�nia�o mniej wa�ne b�stwa i bo��ta od gro�nych starych Bog�w, ale Ezra mia� dla nich wszystkich jedno miano: ba�wany).</p><p>Jon czu�, �e Rzek� musi przeby� noc�, by nikt go nie zobaczy�. I noc� musi postawi� stopy na tamtym zakazanym brzegu. To nie powinno by� trudne. Gorzej mo�e by� ze znalezieniem dziwnej Drogi lub z upewnieniem si�, czy ona w og�le istnieje; prze�wit mi�dzy drzewami oznacza� mo�e na przyk�ad �cie�k�, wydeptan� przez zwierzyn� do wodopoju.</p><p>B�bniarze raptownie urwali rytm. Ich r�ce odm�wi�y pos�usze�stwa. B�bnili od wczesnego zmierzchu, a nad Wiosk� od dawna rozpo�ciera�a si� noc. Starzy Bogowie, a zw�aszcza Bezimienny, otrzymali to, co im si� nale�a�o i na pewien czas powinni da� spok�j Plemieniu, kt�re si� od nich odwr�ci�o. Noc by�a ciep�a. M�odzi m�czy�ni usn�li tam, gdzie od�o�yli b�bny, wprost pod granatowym niebem. Reszta ludzi skry�a si� w swych domach, a szaman w namiocie, stoj�cym blisko Rzeki. Gdy Jon us�ysza� wreszcie ciche po�wistywanie ojca i g��boki oddech matki, wsta� ze swego �o�a i cichutko wyszed�.</p><p>Wioska spa�a, pogr��ona w bezpiecznym mroku nocy. Ksi�yc nie �wieci� w tej chwili i by�o wyj�tkowo ciemno. Noc zawsze wydawa�a si� Jonowi bezpieczna. Przynajmniej do dzi�, tu, na tym brzegu. Jaka by�a tam? Ch�opiec wszed� do Rzeki i chwil� w niej brodzi�, potem trafi� na pierwsz� g��bi� i zacz�� p�yn��. P�yn�� rytmicznie i po chwili zn�w poczu� grunt. Wody dawno opad�y, gdy� deszczu nie by�o od wielu dni i doros�y m�czyzna m�g�by przej�� na drugi brzeg, zanurzaj�c si� najwy�ej do ramion. Dla dwunastoletniego ch�opca �rodek Rzeki wci�� by� g��boki. Ale pokona� go z �atwo�ci�. Wbrew mrocznym, gro�nie brzmi�cym opowie�ciom starszyzny, tym razem tak�e nie poczu� kr�puj�cego dzia�ania Tabu. Szed� wolno po mokrych kamieniach drugiego brzegu, a ciep�y wiatr osusza� mu sk�r�. Nic nie czu�, niczego nie s�ysza�. �adnego zewu.</p><p>��Mo�e to powinno by� gdzie indziej? Spr�buj� powy�ej� � zdecydowa�. Nie pami�ta�, w kt�rym miejscu poprzednio us�ysza� zew. My�la� w�wczas tylko o ratowaniu ma�ej Gai. Przeszed� teraz kilkaset metr�w w g�r� i w d� Rzeki, ale wci�� niczego nie s�ysza� i nie czu�. Po namy�le zag��bi� si� w Puszcz�. Mech pod jego bosymi stopami by� mi�kki, krzewy borowiny drobne i k�uj�ce, a suche ga��zie zbyt ostre. Puszcza wolno g�stnia�a. Ch�opiec nadepn�� na co� wyj�tkowo ostrego � musia�a to by� ko�� jakiego� pad�ego zwierz�cia � i wstrzyma� okrzyk b�lu. Ruszy� dalej ostro�nie, ca�y wysi�ek wk�adaj�c w badanie stopami pod�o�a.</p><p>Wtedy poczu�: ju� nie szed� po mchu ani igliwiu. Grunt pod jego stopami sta� si� dziwnie g�adki. Puszcza rozst�pi�a si� na boki. Jon przykl�k� i dotkn�� d�oni� ziemi. To nie by�a ziemia� Jego d�onie wymaca�y ch�odny kamie�. Opad� na kolana i na czworakach ruszy� naprz�d: wsz�dzie wok� by� g�adki kamie�. Kamie�, kamie�, kamie� Wielkie, p�askie, starannie obrobione g�azy z��czone glin�. Widzia� je teraz wyra�nie, gdy� nagle zza g�stych chmur wyjrza� ksi�yc.</p><p>Kamienna Droga. G�adka, jakby wypolerowana. Wiatr i woda nie zd��y�y wyrze�bi� w niej nawet najmniejszej nier�wno�ci. Jakby powsta�a wczoraj. Spojrza� ku bliskiej, dzi�ki obecno�ci drzew, linii horyzontu. Puszcz� dzieli�a wij�ca si� Droga. Kamienna Droga zatem nie by�a prosta, jak wydawa�o mu si� na pocz�tku. Dok�d pod��a�a, tego Jon nie m�g� dociec. Aby si� o tym przekona�, nale�a�o po prostu ruszy� przed siebie. I Jon tak zrobi�. Szed� szybko, gdy� zew p�yn�� najwyra�niej stamt�d: z g��bi Puszczy.</p><p>� w�a�nie tedy us�ysza� czysty, wyra�ny g�os szamana:</p><p>��Jon! Wracaj! Tabu!</p><p>Wci�� nie czu� Tabu. Nic nie hamowa�o jego ruch�w, a strach nie p�ta� krok�w. Przeciwnie. Kamienna Droga wo�a�a go i nios�a niemal sama, lekkiego, jakby wyzwolonego. By� wystraszony, ale zarazem w przedziwny spos�b czu� si� wolny i niezale�ny, wyzwolony z p�t pe�nej nakaz�w i zakaz�w codzienno�ci. Mimo to podzia�a�o na niego magiczne s�owo: �Tabu�. Jon przywyk�, �e wagi tego s�owa � jednoznacznego z zakazem � nikt w Plemieniu nigdy nie kwestionuje. Westchn��, odwr�ci� si� i ruszy� w stron� Rzeki. Po chwili ju� by� z powrotem nad jej brzegiem. Tym razem nie szuka� znajduj�cego si� poni�ej brodu: to szed�, to zn�w p�yn�� na skr�ty t�dy, gdzie od p�torej setki lat nikt z jego Plemienia nie o�mieli� si� przekroczy� nurtu.</p><p>Szaman siedzia� na pniu. Czeka�, ledwie widoczny w mroku nocy, ponury i niezg��biony jak ona. Gdy mokry Jon przycupn�� u jego st�p, czarownik nie poruszy� si�.</p><p>��Zn�w b�dziesz mnie okadza�?</p><p>��Za p�no � odpar� szaman. � Poprzednie okadzanie �wi�tym dymem nic ci nie pomog�o. Nie m�wi�e� mi, �e poczu�e� zew. Wtedy nic ju� nie pomaga.</p><p>Ch�opiec westchn�� i rozejrza� si� niespokojnie. Oczekiwa�, �e mimo nocy zbiegn� si� kobiety i m�czy�ni z Plemienia, zwabieni wo�aniem czarownika. Trzeba by�o w�o�y� w ten okrzyk nie lada si��, aby g�os dotar� nie tylko na drugi brzeg Rzeki, ale i w g��b Puszczy, gdzie drzewa i krzewy t�umi� wszelki d�wi�k.</p><p>��Wszyscy �pi�. Nikt si� nie zbudzi� � odpar� szaman my�lom ch�opca. � Nie wo�a�em ci� d�wi�kiem, tylko moc�.</p><p>��Nie rozumiem! � zdziwi� si� Jon.</p><p>��Wo�a�em wewn�trznym g�osem. Us�ysza�e� go. Nie ka�dy s�yszy.</p><p>��A kto umie nim m�wi�? � zaciekawi� si� ch�opiec.</p><p>��Szamani � pokiwa� g�ow� starzec � i ci wybrani, kt�rzy go s�ysz�. Wi�c chyba ty. Kiedy�, dawno temu, zosta�by� pewnie plemiennym czarownikiem, jak ja. Ale my�l�, �e wkr�tce nikt nas nie b�dzie potrzebowa�, dlatego kryj sw�j talent przed lud�mi. Mo�e wzbudzi� l�k i nieufno��, je�li nie co� gorszego.</p><p>��Z�ama�em Tabu � powiedzia� Jon, tak jakby szaman o tym nie wiedzia�.</p><p>��Czu�em, �e to zrobisz, widzia�em, jak od wielu dni wpatrujesz si� w drugi brzeg.</p><p>��Co mam teraz robi�? � spyta� ch�opiec.</p><p>��Id� do �wi�tyni i pom�dl si�. Pro� Boga Dobroci, by okaza� si� silniejszy. Aby zag�uszy� tamto wo�anie. Lepiej, �eby� tam nie szed�, �eby� ju� nigdy nie postawi� stopy na Kamiennej Drodze.</p><p>��Wi�c j� znasz? By�e� tam? Dok�d ona prowadzi? � spyta� niecierpliwie Jon.</p><p>��Znam tylko w�a�ciwe s�owa i mam jej obraz w g�owie, lecz nigdy na niej nie stan��em � odpar� bezradnie szaman. � M�j ojciec jeszcze chodzi� tamt�dy, ja ju� nie. Jestem ju� tylko po to, by sta� pomi�dzy Tym, kt�ry czeka u kresu Kamiennej Drogi, a Bogiem Dobroci i pilnowa�, �eby Tamten si� na nas nie zem�ci�. W ko�cu zdradzili�my Go, prawda?</p><p>��Zatem Kamienna Droga prowadzi do Bezimiennego� � wyszepta� Jon.</p><p>��Tak. I boj� si�, �e ni� p�jdziesz. Kto raz na ni� wst�pi�, s�ucha Jego g�osu. Tak zawsze by�o. I widocznie wci�� tak jest. A ja ju� mia�em nadziej�, �e On� �e umar�.</p><p>��Umar�? My�la�em, �e Bogowie� no, �e ich to nie dotyczy � zdziwi� si� ch�opiec.</p><p>��Bogowie umieraj�, ale ich agonia jest d�u�sza i straszliwsza ni� ludzka. Umieraj�, gdy przestaje si� w nich wierzy�, a po �mierci udaj� si� do Krainy Zapomnianych B�stw � rzek� szaman bardziej do swoich my�li ni� do tego niepozornego ch�opca.</p><p>��Plemi� mnie odrzuci � zmartwi� si� Jon w dzieci�cym odruchu �alu.</p><p>��Nie. W Wiosce wci�� pami�taj�, �e ten, kogo On wo�a�, musi i��. Nie odrzuc� ci�, ale b�d� si� ciebie ba�. Oni ju� nie s�ysz� Jego wo�ania i s� z tym szcz�liwi. Mog� teraz czci� Boga Dobroci, bez strachu i wyrzut�w sumienia, �e si� komukolwiek sprzeniewierzyli. Id� teraz do �wi�tyni i spr�buj odwr�ci� sw�j los, cho� nie wiem, czy to mo�liwe. Ale id�. Cho�by po to, aby mie� Boga Dobroci za sob�, a nie przeciw sobie.</p><p>��B�g Dobroci pogniewa si�, �e szed�em Drog� starego Boga � powiedzia� Jon z l�kiem.</p><p>��On nie gniewa si� na nikogo. Wszystko wszystkim wybacza. I to jest najgorsze � szepn�� szaman.</p><p>��Najgorsze�? � zdziwi� si� ch�opiec.</p><p>��Ludzie na to nie zas�uguj�. To zbyt dobry B�g. I to mnie przejmuje l�kiem, Jonie. Znam moje Plemi� i inne Plemiona spoza Puszczy � s� podobne. I wiem, �e wcze�niej czy p�niej ludzie, gdy nie b�d� si� ba� swego Boga, zaczn�, �ama� Jego przykazania. Albo te� Jego kap�ani b�d� przemawia� w Jego imieniu, m�wi�c nie to, co On by m�wi�, gdyby m�g�. Ja nigdy nie wypowiada�em si� za� za Tego, kt�ry czeka na ko�cu Kamiennej Drogi. On jest inny. Nikomu nie pob�a�a. I nigdy nie pob�a�a�, tak�e wtedy, gdy czci�o Go ca�e Plemi�. By� gro�ny wymagaj�cy. Kara� za niepos�usze�stwo. I taki winien by� B�g ludzi. Na innego nie zas�ugujemy. Ale przecie� nie ja b�d� poucza� nowego Boga, na co zas�uguj� ludzie! A teraz id� ju� do �wi�tyni, mo�e jeszcze nie jest za p�no�</p><p>Szaman skry� si� w swym namiocie. Jon ruszy� do �wi�tyni. Sta�a po�rodku Wioski, prosta, drewniana, ze strzelist� wie�yczk� wznosz�c� si� ku gwia�dzistemu niebu, z ciep�ym �wiat�em �ojowych lampek i �wiec migoc�cym za w�skimi, d�ugimi oknami. Kap�ani spali, ale B�g � jak wszyscy Bogowie, starzy czy nowi � nie spa� nigdy. Jon poczu� Jego obecno��, ledwo wszed� do wn�trza. Nie patrzy� na Jego wizerunki � rze�bione w drewnie, odlane w metalu, malowane na p��tnie, formowane w glinie lub w gipsie � gdy� wiedzia�, �e �aden z nich nie pokazuje Go prawdziwym.</p><p>,,Im lepiej ludzie b�d� Go sobie wyobra�a�, tym mniej b�dzie do siebie podobny� � pomy�la� bezwiednie ch�opiec. Na szcz�cie B�g Dobroci by� nie tylko w �wi�tyni, by� wsz�dzie. Jon czu� Go w Puszczy i nad Rzek�, w swoim domu i w znalezionym na drzewie gnie�dzie jask�ki. �wi�tynia by�a potrzebna tylko po to, by lepiej skupi� si� na Jego obecno�ci; nie by�a miejscem Jego pobytu. Jon o tym wiedzia�; wiedzia� te� o tym starszy z kap�an�w, cho� drugi z nich � m�odszy i gniewny � chcia�, aby Boga uto�samia� tylko ze �wi�tyni�.</p><p>Na szcz�cie obaj kap�ani spali teraz w swych domach: stary, Isak � kt�ry pewnie by si� zmartwi� k�opotami Jona i m�odszy, kt�ry straszy�by go piekielnymi m�kami. Mo�e nawet nakaza�by mu odby� pokut�? Kap�an Isak nakazywa� jedynie mod�y, ale Ezra � przypomnia� sobie ch�opiec � zmusi� raz star� Jag�, aby biczowa�a sobie do krwi plecy, gdy� przy�apano j�, jak przemawia�a do wodnik�w w czasie prania bielizny w Rzece. Podobno dawniej kobiety z Wioski zawsze podczas prania zaklina�y wodnik�w, aby nie rzucali czar�w na sp�dnice, bluzki i koszule. Urok wodnika m�g� pozostawi� bielizn� r�wnie brudn� jak przed praniem lub jeszcze brudniejsz�, m�g� te� wp�dzi� jej w�a�ciciela w chorob�, a nawet sprowadzi� op�tanie. Stara Jaga widocznie wci�� w to wierzy�a, cho� Plemi� z Wioski dawno uzna�o nakazy Cywilizacji: do prania potrzebny by� dobry �ug, a nie zakl�cia. Wi�c mo�e Ezra mia� racj�, gdy surowo nakaza� odpokutowa� starej Jadze za ciemne zabobony? Ale przecie� kap�an Isak, kt�ry nadszed�, gdy Plemi� w milczeniu przygl�da�o si�, jak Jadze krew cieknie po plecach, wyrwa� staruszce rzemienny bat.</p><p>��B�g Dobroci nie po to stworzy� ludzkie cia�o, by je kaleczy�! � krzykn��, bardziej smutny ni� zagniewany.</p><p>�ch�opiec wszed� zatem do �wi�tyni, ukl�k�, nie patrz�c na obrazy i opar� g�ow� o ciep�e drewno jednej z szerokich �aw. Nie chcia� s�ysze� nauk ludzi w d�ugich sukniach, pragn�� us�ysze� g�os Boga. Wydawa�o mu si�, �e w ciszy wype�niaj�cej �wi�tyni� jest bli�ej do Niego ni� podczas wsp�lnych, g�o�nych mod��w i pie�ni, �piewanych z uczuciem, lecz fa�szywie.</p><p>��Je�li nawet TAM p�jd�, to nie po to, by Ci� zdradzi� � powiedzia� p�g�osem. � P�jd�, bo musz�. A Ty mi wybaczysz, wiem. Obiecuj� te�, �e oboj�tne, czego Tamten b�dzie ode mnie chcia�, nigdy nie zrobi� niczego przeciw Tobie. Wierzysz mi? Odpowiedz�</p><p>B�g Dobroci nie odezwa� si�. Nigdy si� nie odzywa�, ale Jon i tak odczu� Jego zgod�. Nie aprobat�, lecz zgod� na to, co nieuniknione. I zrozumienie. Szaman mia� racj�. Nowy B�g mia� zbyt wiele zrozumienia dla ludzi z Wioski.</p><p>Ch�opiec wyszed� ze �wi�tyni i, nie zauwa�ony przez nikogo, w�lizgn�� si� cicho do domu. Matka i ojciec nadal spokojnie spali, a po chwili usn�� te� Jon, snem g��bokim i bez koszmar�w. Teraz, gdy ju� wiedzia�, �e musi i�� Kamienn� Drog�, poczu� ulg�. Zw�aszcza �e nikt nie ��da� od niego, aby uczyni� to jutro czy cho�by za miesi�c. Tylko do niego nale�a�a decyzja, kiedy to zrobi. A on si� nie �pieszy�.</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>Min�o wiele dni i nocy. Prawie ca�e dwie pory roku. Przebywaj�c na swoim brzegu, w Wiosce, Jon nie s�ysza� zewu. Widocznie szaman dobrze chroni� Plemi�. Ch�opcu nie by�o te� spieszno pozna� tajemnic� Kamiennej Drogi. Z zachowania starego czarownika wywnioskowa�, �e nie by� to rodzaj sekretu, kt�rego odkrycie przynosi szcz�cie, a Jon, jak ka�dy dwunastolatek {teraz ju� prawie trzynastolatek), wola� szuka� okazji do rado�ci. W�a�nie nadarza�a si� taka okazja i ch�opiec po�wi�ci� jej ca�� uwag�.</p><p>Oto po jesieni i zimie nast�powa�a znowu wiosna, tradycyjna pora ��czenia w pary m�odych ludzi z Plemienia. Najpierw � zgodnie z odwiecznym obyczajem, kt�rego nie zmieni�o przybycie kap�an�w z Dalekiego Kraju � porozumiewali si� ze sob� rodzice przysz�ych oblubie�c�w, oni sami na og� nic o tym nie wiedzieli (na og�, gdy� spryt m�odych nie mie�ci� si� w wyobra�ni starszych!). Rodzice wymieniali rzeczowe uwagi o ilo�ci byd�a, owiec, zwierz�cych sk�r, narz�dzi i broni, jak� m�oda para otrzyma na now� drog� �ycia. Decydowano, gdzie m�odzi zamieszkaj� po �lubie � z rodzicami czy osobno. Bogatsi ludzie z Plemienia na d�ugo przed weselem zaczynali budow� domu dla przysz�ej rodziny, w czym pomaga�a na og� ca�a Wioska. Ustalano okres narzecze�stwa � nie m�g� by� kr�tszy ni� siedem lat. W ci�gu tych siedmiu lat m�odzi mogli si� polubi�, lecz mogli te� za��da� od rodzic�w zerwania narzecze�stwa i zawi�zania nowego. Zdarza�o si� to jednak rzadko, a ka�dy taki przypadek Plemi� d�ugo pami�ta�o, a nawet czasem przekazywa�o w pie�niach nast�pnym pokoleniom. By�y to pie�ni ponure � o z�amaniu rodzinnych um�w i rodowej wojnie, w imi� obrazy krewnych dziewczyny lub ch�opca. I odwrotnie: niekt�re z pie�ni s�awi�y pot�g� mi�o�ci, kt�ra pokonywa�a wszelkie przeszkody, nawet dawne obyczaje.</p><p>Najcz�ciej jednak rodzicom udawa�o si� dobra� narzeczonych, korzystali bowiem z pomocy szamana. Za�lubin udzielali kap�ani, wci�� jednak to szaman najlepiej wiedzia�, czy z narzecze�skiej pary b�dzie zgodne stad�o. Plemi� po cz�ci ze wstydu, po cz�ci ze strachu kry�o przed kap�anami tajniki tej wiedzy. Nie dlatego, �e si� ich ba�o � mimo porywczo�ci Ezry kap�ani byli dobrymi lud�mi � ale nikt nie chcia� sprawia� im zawodu. Nikt te� nie chcia� nara�a� spokoju szamana. Najstarsi ludzie z Wioski uznali, �e m�drzej b�dzie, by ludzie w d�ugich sukniach nie wiedzieli zbyt wiele o starych rytua�ach i obyczajach, wywodz�cych si� z czas�w, gdy w �adnym z Plemion nie oddawano jeszcze czci nowemu Bogu, ba, nikt nawet o Nim nie s�ysza�. Dzisiaj wi�kszo�� starych rytua��w zarzucono, lecz niekt�re wci�� by�y przydatne.</p><p>A zreszt� Bogu Dobroci nie ubywa�o mi�o�ci ludzi tylko dlatego, �e szaman podczas ceremonii zar�czyn szepn�� rodzicom s��wko, pokr�ci� g�ow� lub zmarszczy� brwi. Kap�ani nie umieli tu doradzi�, czarownikowi wystarcza� jeden rzut oka. Owszem, niekiedy oddawa� si� szczeg�lnym wr�bom, badaniu wn�trzno�ci zabitej kury czy piciu tajemnego wywaru z zi� lub grzyb�w, po kt�rym jego wzrok stawa� si� ja�niejszy, widzia� dalej, ni� si�ga wzrok zwyk�ych ludzi. O tym kap�ani te� nie powinni byli wiedzie�, gdy� kt�ry� z nich � cho�by surowy Ezra � m�g�by wpa�� na pomys�, �e szamana trzeba wyp�dzi� z Wioski. Kupcy, przeje�d�aj�cy czasem przez to ukryte w Puszczy miejsce, przywozili wszak dziwne wie�ci ze �wiata Cywilizacji, m�wi�ce o rosn�cej odrazie dla czar�w i srogim karaniu czarownik�w. Plemi� nie rozumia�o, dlaczego szaman mia� by� karany za swe nadzwyczajne umiej�tno�ci. Ludzie z Plemienia pragn�li trwa� w uczuciu dla Boga Dobroci, lecz r�wnocze�nie nie chcieli straci� swego szamana. Czuli, �e jest im wci�� potrzebny; wiedzieli, �e z�o�liwe bo��ta, wodniki i wije podchodz� niekiedy pod Wiosk�, by sprawdzi�, czy nie uda si� czego� zniszczy� w utrwalonym nowym porz�dku; pomniejsze b�stwa potrafi�y sprowadzi� deszcz na gotowe do zbioru plony lub wywo�a� po�ar w zagaszonym domowym ognisku. O mocy i mo�liwo�ciach dawnych Wielkich, dzisiejszych Bezimiennych, nikt bez trwogi nie umia� my�le�. Na szcz�cie stary szaman, rozumiej�c swoje Plemi�, nakaza� istnienie Tabu, kt�re zezwala�o milcze� � i nie my�le�.</p><p>Zgodnie z wielusetletni� tradycj�, zanim rodziny ustali�y zawarcie narzecze�stwa, najpierw porozumiewa�y si� matki m�odych. One � podobnie jak szaman � instynktownie wyczuwa�y, kogo z kim mo�na ��czy�, a kogo lepiej trzyma� od siebie z daleka. Ojcowie rzadko kwestionowali ich wyb�r.</p><p>�to chyba matka Gai przysz�a pierwsza. Ch�opiec zobaczy� j� w swoim domu, lecz pocz�tkowo niczego si� nie domy�la�. (Pewnie przysz�a po s�l lub przepis na placki � przemkn�o mu przez g�ow�). Ale odwiedziny zacz�y si� powtarza�, a pewnego wieczoru ojciec i matka Jona udali si� razem do domu dziewczynki. Gaja mia�a zaledwie dziewi�� lat, ale za siedem ko�czy�a szesna�cie, czyli tyle, ile powinna mie� oblubienica. Gdyby mia�a wi�cej, by�aby ju� troch� za stara i mo�na by podejrzewa�, i� nikt jej nie chcia�. Na taki wstyd �adna matka nie chcia�a nara�a� swoich c�rek. Matka Gai mia�a niewiele czasu, by wyszuka� narzeczonego dla jedynaczki.</p><p>Zatem kontakty trwa�y ju� pewien czas, zanim dla Jona sta�o si� jasne, o czym rozprawiaj� ze sob� jego rodzice i rodzice dziewczynki. Gdy to odkry�, poczu� dziwne zadowolenie. Zrozumia�, �e wchodzi na Drog� wiod�c� ku m�sko�ci. By�o to powodem do dumy, nie �alu za beztroskim dzieci�stwem. Jon zastanawia� si�, czy na decyzji matki Gai zaci��y� fakt, �e to w�a�nie on uratowa� �ycie jej c�rki, czy te� zadecydowa� o tym przypadek.</p><p>Rodzice toczyli zatem zwyczajowe, d�ugie rozmowy i targi, nie�wiadoma niczego Gajka bawi�a si� lalk� przed domem, a Jon obserwowa� j� z ukrycia, schowany za grubym pniem drzewa. W�osy dziewczynki w s�o�cu przybiera�y barw� m�odziutkiego kasztana, a cera � jego mi��szu po roz�upaniu: jasn�, w odcieniu kremowym. Twarz pokrywa�y drobniutkie, z�ociste piegi, dodaj�c uroku i podkre�laj�c niespokojn� ziele� oczu. Gdy niebo nad wiosk� by�o chmurne, oczy Gajki wydawa�y si� dla odmiany niebieskie. Rodzice ubierali j� w praktyczne, bure sukienki z lnu � i Gaja, nie wiedzie� czemu, przypomina�a Jonowi Ziemi�. Matk� Ziemi�: ciep��, bezpieczn� i sta�� � cho� zarazem zmienn� w tonacji p�r roku. T�cz�wki oczu Gai tchn�y wiosn�, a z�ociste plamki pieg�w by�y jak lato; kolor jej w�os�w l�ni� barw� jesieni, biel sk�ry przypomina�a o zimie.</p><p>B�dzie kiedy� pi�kna � pomy�la� mimo woli Jon, kt�remu pi�kno kojarzy�o si� do tej pory raczej z ognistym zygzakiem b�yskawicy na granatowiej�cym niebie, z roz�o�ysto�ci� rog�w jelenia czy z po�yskiem nied�wiedziego futra ni� z p�ci�.</p><p>Gajka z ogromn� powag� bawi�a si� swoj� szmacian� lalk�, obdarzaj�c j� czu�o�ci� i przemawiaj�c do niej p�g�osem jak do prawdziwego dziecka.</p><p>B�dzie dobr� matk� � stwierdzi� ch�opiec, przypominaj�c sobie, �e inne dziewczynki cz�sto bi�y swoje dzieci-lalki, pokrzykuj�c na nie swarliwie, na�laduj�c w tym bezwiednie swoje matki.</p><p>Ch�opiec pomy�la� te�, �e nie b�dzie mie� nic przeciw temu, by ich rodzice doszli do ugody. Odruchowo skierowa� si� do namiotu szamana. Starzec wygrzewa� si� w s�o�cu przed swym niepozornym mieszkaniem, mimo zamkni�tych oczu wyczu� obecno�� Jona.</p><p>��Chcesz spyta� o Gaj� � wymamrota�.</p><p>Jon czeka�, kucaj�c obok czarownika i patrz�c ze zdumieniem na jego pomarszczon� sk�r�. W s�onecznym �wietle wydawa�o si�, �e starzec ma co najmniej sto pi��dziesi�t lub wi�cej lat. Ch�opiec przypomnia� sobie dziwaczn� opowie�� starej Jagi (zanim musia�a porani� swoje plecy rzemiennym batem i zamilk�a), �e ka�dy nowy plemienny czarownik jest wci�� tym samym czarownikiem, niezmiennym od wiek�w, bo dusza zmar�ego szamana nie ucieka do Puszczy, gdzie musia�aby zmieni� si� w b��dny ognik, strzyg� lub upiora, lecz wchodzi w cia�o nast�pcy.</p><p>��Wasi rodzice ugodz� si� � powiedzia� wreszcie szaman po d�ugim milczeniu. � Ju� tu byli.</p><p>��Co powiedzia�e�? � zaciekawi� si� ch�opiec.</p><p>��Po�ow� prawdy.</p><p>��Nie rozumiem�</p><p>��B�dziecie bardzo dobrym ma��e�stwem � szepn�� szaman.</p><p>��Co jeszcze m�g�by� powiedzie�, skoro jest to tylko po�owa prawdy? � zdziwi� si� Jon.</p><p>��Czy ktokolwiek pyta o wi�cej? � odpar� szaman pytaniem na pytanie.</p><p>Ch�opiec spojrza� na jego pomarszczon� twarz i pomy�la�, �e on te� nie chce pyta�.</p><p>Zar�czyn w Wiosce nigdy nie urz�dzano hucznie, obchodzono je tylko w gronie najbli�szych. Po prostu: pewnego wieczoru rodzice Gai przyprowadzili od�wi�tnie ubran� dziewczynk� do domu Jona, gdzie na progu powitali ich rodzice ch�opca. S�siedzi zerkali ciekawie przez okna i uchylone drzwi; w tak ma�ej Wiosce ka�de zar�czyny by�y wa�nym wydarzeniem. Nim go�cie i gospodarze weszli do domu, Jon, zgodnie z obyczajem, musia� przewi�za� w�osy dziewczynki w�sk� wst��k�. Wybra� kolor zielony. Gdy j� wi�za� na kasztanowych w�osach, kt�re oplot�y mu si� wok� palc�w, mimo woli parskn�� �miechem, a Gaja mu zawt�rowa�a. Oboje rodzice spojrzeli na nich z udawan� surowo�ci�: ceremonii zar�czyn towarzyszy� powinna powaga, ale wszyscy wiedzieli, �e dziewi�ciolatka jest jeszcze skorym do zabawy dzieckiem, a dwunastolatek najwy�ej udaje dojrza�o��. Jon poca�owa� narzeczon� w jasny, nakrapiany drobnymi c�tkami policzek, kt�ry ona nadstawi�a ochoczo, zaraz jednak pytaj�c d�wi�cznie:</p><p>���a je�li wyskoczy dziki zwierz z Puszczy, to te� mnie uratujesz jak od �mierci w Rzece?</p><p>Zapanowa�o k�opotliwe milczenie. Wida� by�o, �e doro�li nie chc� wraca� pami�ci� do tamtego wydarzenia. Jon te� nie chcia�. Ju� wiedzia�, �e jest to wy��cznie jego sprawa: �e mo�e liczy� na siebie i nikogo wi�cej.</p><p>��Chod�, poka�� ci, jak si� robi �uk � zaproponowa� i twarze rodzic�w zn�w rozja�ni�y si� ceremonialnym u�miechem. �adne z nich jednak nie wiedzia�o, �e dla Jona temat Tabu te� jest niewygodny.</p><p>Doro�li zasiedli za sto�em, aby uczci� zar�czyny dzieci, a one same wybieg�y z domu, by si� pobawi�. Jon wprawdzie nie nazwa�by tego zabaw�: czu� si� dojrza�ym ch�opcem, w dodatku zar�czonym, ale Gajka by�a jeszcze dzieckiem. Ch�opiec wiedzia�, �e przez najbli�szych siedem lat, patrz�c, jak narzeczona dorasta, musi si� ni� opiekowa�. Niejasno te� przeczuwa�, �e nadejdzie dzie�, w kt�rym spojrzy na Gaj� nie z rozbawieniem i czu�o�ci�, ale jak na dziewczyn�, kt�rej uroda po cz�ci go onie�mieli, a po cz�ci wyzwoli w nim inne uczucia. Obserwowa� to u starszych koleg�w z Wioski; przecie� razem z r�wie�nikami niejeden raz skradali si� w Puszczy wok� Wioski, aby podgl�da� zakochanych i ich mi�osne gry. Zakochani uciekali przed band� dzieciak�w, krzyczeli na nie, skar�yli si� doros�ym, lecz nic nie by�o w stanie zniweczy� ciekawo�ci najm�odszych. Tropienie narzeczonych i utrudnianie im zbli�enia by�o najwspanialsz� zabaw� dzieciarni wszystkich kolejnych pokole�.</p><p>��Mnie tak �atwo nie znajd�� � pomy�la� z pych�. � Wezm� Gaj� na drugi brzeg i nikt za nami nie p�jdzie. Umarliby ze strachu! Tabu sp�ta�oby im nogi i r�ce!</p><p>My�l ta, niespodziewana i bezwiedna, przypomnia�a mu o wo�aniu Kamiennej Drogi � i Jon odrobin� si� sp�oszy�, a jego rozbawienie pierzch�o. Poczu� si� tak, jakby z rozja�nionej s�o�cem polany wszed� nagle w g��boki cie� lasu. Fragment tego cienia dotkn�� te� dziewczynki i jasna sk�ra Gai zbiela�a jeszcze bardziej. Dziewczynka wyczu�a zmian� jego nastroju, podnios�a wielkie zielone oczy i spyta�a:</p><p>��Co� ci� boli?</p><p>��Nie, dlaczego?</p><p>��Co� ci� boli. Lub czego� si� boisz � pokiwa�a g��wk�, a Jon pomy�la� ze zdziwieniem, �e jak na dziewi�cioletnie dziecko, jest w niej zbyt du�o doros�ej przenikliwo�ci. Ma�a Gajka dostrzeg�a to, czego nie widzieli jego rodzice: skryty niepok�j, kt�ry dr��y� Jona od dnia, gdy us�ysza� zew drugiego brzegu Rzeki.</p><p>Bawili si� kr�tko. Jon wygina� elastyczn� ga��� olchy, ��cz�c j� rzemiennym szpagatem: chcia� zrobi� �uk na tyle ma�y, by dziewczynka mog�a go napi��. Gaja uczy�a si� trafia� do tarczy strza�ami zrobionymi z zaostrzonych patyk�w. Czekali teraz na sygna� rodzic�w, aby uda� si� do �wi�tyni. Tam dopiero kap�ani, w obecno�ci �wiadk�w, mieli pob�ogos�awi� ich narzecze�stwo, aby trwa�o bez przeszk�d i doprowadzi�o do za�lubin po siedmiu przepisowych latach.</p><p>Jon mia� nadziej�, �e w �wi�tyni b�dzie tylko starszy kap�an, Isak, ten kt�ry w dziwny spos�b przypomina� mu szamana: obaj byli starzy, obaj mieli wypisane na twarzach, nabyte z up�ywem lat, zrozumienie dla s�abo�ci bli�nich: wi�cej by�o w nich wsp�czucia ni� gniewu. Ch�opiec wierzy�, �e stary kap�an nie obrazi�by si� za por�wnanie go z szamanem. M�ody kap�an, Ezra, by� inny: szamana traktowa� jak osobistego wroga i tolerowa� jego obecno�� w Wiosce tylko na polecenie swego starszego brata. Gdyby m�g� to bezkarnie uczyni� � wygna�by starca do Puszczy, skazuj�c na g��d lub po�arcie przez dzikie zwierz�ta. Ezra jednak wci�� nie by� pewien, jak zareagowa�oby na to Plemi� � odwleka� wi�c s�uszn�, w jego mniemaniu, ch�� oczyszczenia Wioski z grzechu, jakim by�a obecno�� czarownika.</p><p>Stary kap�an by� przeciwie�stwem swego brata (Ezra z Isakiem naprawd� nie byli bra�mi: to B�g Dobroci nakazywa� mi�owa� bli�niego jak siebie samego lub swego brata, dlatego wi�c ludzie w d�ugich sukniach zwracali si� do siebie �bracie� lub,,siostro�). Jon parokrotnie widzia� starego kap�ana z jeszcze starszym czarownikiem, jak spaceruj�c za Wiosk�, w cieniu wielkich drzew, o czym� do siebie szeptali. Starcy nie zauwa�yli ch�opca i Jon da�by g�ow�, �e nie chcieli, by ktokolwiek widzia� ich razem, a zw�aszcza Ezra, wi�c te� nikomu o tym nie wspomnia� nawet rodzicom. M�ody kap�an nie traktowa� szamana jako cz�onka Plemienia i czasem, gdy niespodziewanie natkn�� si� na niego w Wiosce, udawa�, �e go nie widzi, oczekuj�c, �e starzec pokornie zejdzie mu z drogi. Ezra na wszelkie sposoby dawa� czarownikowi odczu�, �e czasy jego w�adzy w Plemieniu dawno si� sko�czy�y, a Plemi� pogodzi�o si� z nieuchronno�ci� tej zmiany. Czasem tylko, gdy m�ody kap�an zbyt niegrzecznie potraktowa� starego czarownika, czyje� r�ce podrzuca�y noc� do namiotu �wie�o upolowanego zaj�ca, kurze jaja, garniec �mietanki lub domowe ciasto z miodem. Plemi� wynagradza�o szamanowi jak umia�o nie zawinione upokorzenia, r�wnocze�nie prosz�c go milcz�co, by trwa� nad ich brzegiem Rzeki.</p><p>Jon kocha� Boga Dobroci, ale gdy by� przypadkowym �wiadkiem takiej jawnej niech�ci lub gniewu Ezry na starego cz�owieka, my�la� z hamowanym gniewem, �e woli szamana ni� tego akurat wys�annika nowego B�stwa � i Cywilizacji. Ch�opiec nie pojmowa�, dlaczego kap�an Isak by� a� tak inny: chwilami nawet wydawa� si� by� z innego �wiata, czy wr�cz z innej �wi�tyni ni� Ezra.</p><p>�tym razem ch�opiec mia� pecha: gdy obie rodziny w otoczeniu przyjaci� wprowadzi�y Gaj� z Jonem do �wi�tyni, u o�tarza czeka� na nich w�a�nie m�ody kap�an. Jonowi wyda�o si�, �e nawet wizerunek Boga Dobroci przybra� srogi wyraz, podobny do tego, jaki zazwyczaj go�ci� na obliczu Jego s�ugi.</p><p>��Nie lubi� go � szepn�� cicho do Gai, a dziewczynka spojrza�a na niego ze zrozumieniem.</p><p>Kap�an patrzy� na wchodz�cych surowo, cho� sytuacja wymaga�a, by okaza� rado��. Jego wzrok wydawa� si� rani� Jona. Ch�opiec pomy�la�, �e do Ezry musia�y dotrze� wie�ci o tym, �e z�ama� plemienne prawa. Nikt z Wioski nigdy nie rozmawia� z kap�anami o starych Bogach, ba, Plemi� nie rozmawia�o o nich nawet mi�dzy sob�, Jon wyczu� jednak teraz, �e Ezra podejrzewa go, sk�din�d s�usznie, o jakie� konszachty z� w�a�nie, z kim? Przecie� Jon nie wiedzia�, kto go wzywa� na drugim brzegu Rzeki.</p><p>Ezra tymczasem odetchn�� i przem�wi� mocnym, twardym g�osem, tak jakby w �wi�tyni by�y setki wiernych, a nie raptem sze�cioro.</p><p>��Najpierw przyrzeknijcie oboje, ty, Jonie i twoja przysz�a �ona, �e zawsze i wsz�dzie b�dziecie s�u�y� tylko prawdziwemu Bogu i �e �aden z ba�wan�w, w kt�re wierzy�o kiedy� wasze Plemi�, nawet przelotnie nie zajmie waszej uwagi. A gdy natraficie w Puszczy na jakikolwiek pos�g ba�wana, zniszczycie go w imi� Boga. Wypalicie go ogniem, je�li b�dzie uczyniony z drewna, lub rozbijecie m�otami, gdy b�dzie z gliny lub kamienia. Wszystkie ba�wany wok� zosta�y zniszczone, ale B�g jeden wie, na co g�upie dzieciaki trafiaj�, gdy goni� po Puszczy lub przypadkiem przep�yn� na drugi brzeg�! � zacz�� kap�an z pogr�k� w g�osie. Urwa�, a potem ci�gn�� dalej, patrz�c uparcie na Jona: � Je�li tego nie zrobicie, to na wasz� przysz�� rodzin�, na was, na wasze dzieci i wasze wnuki, spadnie kl�twa. Prze�ladowa� was b�dzie ci�g straszliwych nieszcz��, a Szatan�</p><p>��Przesta�, Ezro � przerwa� m�odemu kap�anowi �agodny, lecz rozkazuj�cy g�os starego kap�ana. W�a�nie wy�oni� si� spo�r�d zakamark�w �wi�tyni i stan�� obok, widz�c niespokojne twarze obu rodzin, wzburzenie Jona i l�kliwe zdziwienie m�odziutkiej narzeczonej.</p><p>��Dlaczego, Ezro, straszysz wiernych? � spyta� starzec �agodnie. � To jest �wi�tynia Boga Dobroci, nie Boga Kl�twy�</p><p>��Chyba s�ysza�e�, Isaku, o tym, gdzie by� ten ch�opiec! Je�li nie wiesz, to chyba tylko z powodu g�uchoty! � wzburzy� si� Ezra. � Co b�dzie, gdy on p�jdzie tam znowu? Kto, je�li nie my, ma mu wyt�umaczy�, �e jest to straszliwy grzech, za kt�ry czekaj� go piekielne m�ki? Ba�wany, kt�rym ci ludzie ho�dowali, zanim przybyli�my tu z prawdziw� wiar��</p><p>��Ezro! Nie obra�aj ich starych Bog�w, nawet je�li, twoim zdaniem, nie s� prawdziwymi Bogami � przerwa� mu Isak i doda� szeptem: � Mo�e nie s� prawdziwi, ale s�.</p><p>��To herezja, Isaku! Ugry� si� w grzeszny j�zyk! Wypluj te s�owa! Gdyby ci� us�yszeli nasi �wi�ci teologowie�! Nie wiesz, �e badaj� oni wszelkie odst�pstwa od naszej �wi�tej wiary i potrafi� je wykorzeni�?! Za ka�d� cen�? A kto wie, czy ten ch�opiec�! � m�ody kap�an zacz�� krzycze�, ale Isak odsun�� go i sam zaj�� miejsce u st�p o�tarza.</p><p>��B�ogos�awi� wasz obecny i przysz�y zwi�zek, Jonie i Gaju. Dbaj o ni�, ch�opcze, aby nigdy nie sta�a si� jej krzywda, zw�aszcza z twojej r�ki. Ty, Gaju, zawsze st�j przy nim, nawet gdyby� w niego w�tpi�a. B�dzie mu potrzebna twoja mi�o��. Wierz�, �e za siedem lat staniecie tu przede mn�, umocnieni wiar� w Boga i zawrzecie zwi�zek na wieki, kt�rego nawet �mier� nie roz��czy�</p><p>M�ody kap�an sta� z boku, zaciskaj�c w�skie wargi. Nie patrzy� na grupk� ludzi, kt�ra wesel�c si�, wychodzi�a ze �wi�tyni. Wida� by�o, �e opu�ci� ich niepok�j zasiany przez Ezr�.</p><p>Isak zatrzyma� Jona, gdy ten przekracza� szerokie drzwi Domu Boga i szepn��:,,Zosta� chwil�, Jonie. Chc� z tob� porozmawia慔</p><p>Jon ucieszy� si�. Lubi� starego kap�ana i ka�da rozmowa z nim wydawa�a mu si� ciekawa. Zapewne Isak� � pomy�la� ch�opiec � chce udzieli� mi nauk, przydatnych narzeczonemu. Ezra gasi� ju� �wiat�a i �wi�tynia wolno pogr��a�a si� w p�mroku, rozja�nionym jedynie w�t�ym blaskiem kilku �wiec. Isak zerkn�� w stron� swego brata, a widz�c, �e jest daleko, zacz�� p�g�osem:</p><p>��By�e� blisko waszego dawnego, plemiennego Boga. Jednego z wielu, lecz najpot�niejszego�</p><p>Isak znowu spojrza� z ukosa na krz�taj�cego si� Ezr�, kt�ry akurat gasi� �ojow� lamp� w pobli�u. M�odszy kap�an, widz�c niepok�j na twarzy Jona, zakrzykn�� dono�nie, a� echo przetoczy�o si� przez �wi�tyni�:</p><p>��Trzeba go wyegzorcyzmowa�!</p><p>��Odejd�, Ezro � odpar� Isak stanowczo i kap�an gniewnie ruszy� za o�tarz, do pomieszcze�, w kt�rych przechowywano rytualne szaty i pobo�ne ksi�gi.</p><p>��Powiedz mi, ch�opcze, tylko szczerze, czy zamierzasz i�� do �wiatowida? � spyta� Isak, a Jon zdziwi� si�:</p><p>��Do �wiatowida? Kto to?</p><p>Teraz z kolei zdziwi� si� stary kap�an:</p><p>��Nikt nigdy nie powiedzia� ci Jego imienia? Imienia Tego, kt�ry mieszka za Rzek�?</p><p>��Nazywamy go Bezimienny� A zreszt�� w og�le o Nim nie m�wimy.</p><p>��Wi�c szaman rzeczywi�cie dotrzymuje s�owa i nigdy nie Przyzywa imion starych Bog�w � zamy�li� si� Isak. Ciep�y u�miech przelotnie pomarszczy� mu twarz, lecz zaraz znikn��. � Tak, Jonie, �w Bezimienny nosi imi� �wiatowida. Ezra zapewne powiedzia�by ci, �e On w og�le nie istnieje, �e jest Bogiem fa�szywym. Ba�wanem. Ale ja my�l�, �e nie jest to ca�a prawda. By�aby zbyt prosta. Dlaczego ludzie przez tysi�ce lat mieliby czci� nie istniej�cego ba�wana? Je�li czcili Go, no to� Nie wiem � urwa� nagle, zamy�lony, jakby nie umia� rozstrzygn�� �adnej z tych kwestii. Jon znowu si� zdziwi�, gdy� wydawa�o mu si�, �e kap�ani zawsze wszystko wiedz� i nie musz� zadawa� �adnych pyta�. Znaj� odpowiedzi na ka�de z nich, nie maj� �adnych w�tpliwo�ci.</p><p>��Zatem �wiatowid jest czy Go nie ma? � spyta� oszo�omiony. Ludzie w d�ugich sukniach zawsze m�wili, �e ba�wan�w nie ma, �e istniej� tylko w wyobra�ni Plemienia i wszystkich innych Plemion. Ale przecie� on, Jon, id�c Kamienn� Drog�, czu� zew. �aden zew nie mo�e p�yn�� z Nico�ci!</p><p>��To skomplikowana sprawa� � zas�pi� si� stary kap�an. � Tylko m�odym wydaje si� ona prosta. Dziel� Bog�w na Tego Jedynego, kt�ry jest prawdziwy i na ba�wan�w, do kt�rych zaliczaj� reszt�. Ja my�l�, �e inni Bogowie w jaki� spos�b istniej�. Ale niekt�rych, jak �wiatowida, ludzie powo�ali do �ycia w�asn� wiar�, podczas gdy B�g Dobroci chyba istnia� zawsze. Jeszcze nie by�o ludzi i ich wiary, On ju� by�. By� przed wiar�, przed s�owem, przed lud�mi, ba, on by� przed drzewami i traw�! I zawsze by� taki sam, niezmienny, ponad czasem, ponad wszystkim, co �ywe lub martwe. Wystarczy�o tylko w Niego uwierzy� i ju� wiadomo by�o, �e nie tylko jest, ale by�, rozumiesz? Najpierw by� On, a dopiero potem wiara w Niego. I zawsze znaczy� to samo: Wszechdobro�, Wszechmi�o��, Wszechmoc, Wszechzrozumienie, cho�by nosi� wci�� r�ne imiona, zale�nie od miejsca, gdzie go wyznawano. Tymczasem Bogowie, kt�rych powo�uje si� do istnienia jedynie wiar�, przybieraj� cechy nadane im przez ludzi. Najpierw jest wiara, a dopiero potem B�g utkany z tej wiary. I �wiatowid by�� jest� by� Bogiem okrutnym�</p><p>��Powo�a�a go do �ycia wiara mojego Plemienia? � spyta� Jon.</p><p>��Powo�a� go do �ycia strach twojego i innych Plemion, dlatego jest gro�ny. Gdyby by� s�abym, jednoplemiennym bogiem, przywo�anym z mi�o�ci, a nie strachu, mo�na by nawet z niego po�artowa� i nazwa� ba�wanem, jak chce Ezra. Ale �wiatowida powo�a�y do istnienia tysi�ce ludzi, setki tysi�cy ludzi przed wielu wiekami! Ci ludzie bali si� �wiata, Matki Ziemi, ognia i wody, wiatru i burzy, wszystkiego, co nieznane i wszystkiego, co znali. Potrzebowali kogo�, kto by�by silniejszy ni� �ywio�y. Powo�ali do istnienia r�ne pomniejsze b�stwa, bo��ta, wodniki, strzygi i inne stwory, ale to wci�� nie wystarcza�o. Pragn�li obrony od Istoty, kt�ra by�aby mocniejsza ni� przyroda. Powo�ali zatem sw� wiar� �wiatowida. Szybko obr�s� w si�� i moc. I r�wnie szybko ludzie uwierzyli, �e �wiatowid, b�d�c Bogiem pot�nym, silnym i okrutnym, wymaga krwawych ofiar, wi�c� wi�c On rzeczywi�cie zacz�� ich wymaga�. Najpierw sk�adali mu ofiary ze zwierz�t, potem z ludzi�</p><p>��Nie�! � zawo�a� wstrz��ni�ty ch�opiec.</p><p>��Porozmawiaj z waszym szamanem � szepn�� Isak � to cz�owiek m�dry, od kilkudziesi�ciu lat stoi mi�dzy Wiosk� a �wiatowidem, chroni�c was przed Jego zemst�. Od stu pi��dziesi�ciu lat nikt nie sk�ada Mu ofiar z ludzi, zaprzestano te� sk�ada� Mu ofiary ze zwierz�t, wi�c ma prawo pragn�� pomsty na swych dawnych wyznawcach. Ostatnimi ofiarami z ludzi by�a para naszych kap�an�w�</p><p>���nie! � ponownie zawo�a� Jon, czuj�c ch��d, mimo ciep�ej pory, ale stary kap�an ci�gn�� dalej:</p><p>���para kap�an�w, kt�rzy dotarli tu jako pierwsi ze s�owem naszego, a teraz ju� tak�e wsp�lnego Boga. Tak, Jonie, twoi pradziadowie zabili ich w okrutny, m�cze�ski spos�b. Nic na to nie poradz�, taka jest prawda. Mimo ich straszliwej �mierci, nadal przybywali tu, do Puszczy, nowi kap�ani i zakonnicy. Uda�o im si� ocali� �ycie, gdy� twoje Plemi� zacz�o s�ucha� o Bogu Dobroci. Wcze�niej chyba nie rozumieli. A potem powoli, bardzo powoli zaprzestano wierzy� w �wiatowida. On o tym wie. Czuje si� zagro�ony i bezsilny, gdy� razem z agoni� wiary w Niego umiera On sam. Inni wasi plemienni Bogowie ju� dawno zmarli, gdy� wiara w nich by�a s�absza, ich istnienie tylko tli�o si� jak ogie� �wiec i zgas�o. Ale On wci�� trwa. Trwa resztk� si�, Jonie � zako�czy� stary kap�an i urwa�.</p><p>��Kiedy ludzie przestali mu sk�ada� krwawe ofiary?</p><p>��Gdy przyby� tu starzec Aron, nasz najwi�kszy kap�an, kt�ry zmar� w powrotnej drodze do Dalekiego Kraju, dok�adnie przed stu czterdziestu siedmiu laty. To on pierwszy zasia� w waszych Plemionach ziarno mi�o�ci do Boga Dobroci. Powoli, powolutku przestali sk�ada� ofiary �wiatowidowi, najpierw z ludzi, potem z ciel�t, saren, zaj�cy i kur, przestali odwiedza� Go, a nawet wymienia� Jego imi�. W ten spos�b zrodzi�o si� Tabu: zakaz przechodzenia na drugi brzeg Rzeki, zakaz modlitw do Starych Bog�w, zakaz nazywania Ich po imieniu, zakaz przechowywania w domach Ich wizerunk�w z gliny, drewna czy s�omy. Tabu pomog�o Starym Bogom zapomnie�, �e mieli wyznawc�w. Pomog�o im godnie i bez b�lu umrze�. Wszystkim, poza �wiatowidem. On jeden mia� swoje Kamienne Drogi. Do innych prowadzi�y tylko polne lub le�ne �cie�ki. On jeden by� gigantem, tamci byli maluczcy; wi�c poddali si� bez walki i pomarli. On trwa�. Kolejni kap�ani, kt�rzy przybywali do waszej Wioski i innych siedlisk ludzkich w g��bi Puszczy, nakazywali Go zniszczy�. Ludzie z waszego Plemienia i z innych Plemion brali pot�ne, �elazne m�oty, �omy i pr�bowali wype�ni� nakazy �ludzi w d�ugich sukniach�, jak nas tu nazywano. Bali si� Go niszczy�, lecz pr�bowali, byli rozdarci l�kiem mi�dzy starymi a nowym Bogiem. Nauczyli�my ich przecie�, �e nasz B�g jest najpot�niejszy i najlepszy, cho� nie znali�my waszych Bog�w i niewiele mogli�my o nich powiedzie� Ale cho� ludzie z twojego Plemienia i wszystkich Plemion wok� robili co mogli, by zniszczy� �wiatowida i cho� by�o ich tak wielu, nie tylko nie uda�o si� im Go unicestwi�, lecz nie zrobili w Nim nawet ma�ej, cho�by najmniejszej rysy. Teraz widzisz, dlaczego pozosta�o nam jedynie Tabu. Tabu nie zrodzi�oby si� ani nie dzia�a�oby bez pomocy waszego szamana. Niekt�rzy z nas, kap�an�w, bardzo nieliczni, umiej� czasem czyni� cuda, ale Tabu� Do utrzymania Tabu trzeba prawdziwego czarownika. Twoi prapradziadowie mieli i wy tak�e wci�� macie szamana. Nikt od dawna nie chodzi na drugi brzeg Rzeki. �wiatowida pozostawiono samemu sobie�</p><p>Jon, wstrz��ni�ty, s�ucha� starego kap�ana. Do tej pory �aden z doros�ych nie rozmawia� z nim tak szczerze o sprawach zwi�zanych z Tabu. S�owo,,Tabu� zamyka�o wszystkim usta, nikt nie stara� si� nawet dociec, co ono naprawd� oznacza. Przyjmowano do wierzenia: Tabu � zakaz, milczenie, kl�twa. Tylko tyle. Nawet szaman, stra�nik Tabu � milcza�, wype�niaj�c sw� misj�. Ch�opiec po raz pierwszy us�ysza� imi� Boga z drugiej strony Rzeki i dowiedzia� si�, �e przez tysi�ce lat tysi�ce ludzi oddawa�o mu cze��. Skoro tak � musi On by� pot�nym Bogiem�</p><p>��Pewnie wola�by�, �ebym tam nie szed� � szepn�� Jon. � Boisz si�, �e gdy p�jd� jako Jego wyznawca, On stanie si� zn�w mocniejszy. A ty chcesz wierzy�, �e On w ko�cu zniknie, wraz z brakiem wiary. Ale ja nie jestem Jego wyznawc�. I nie b�d�. Ja Go nawet nie znam, mimo �e mnie wezwa�. A zreszt�� kocham Boga Dobroci. Wiem, �e jest to dobra obecno��. Dzi� zn�w j� czu�em, widz�c w Puszczy �ani�, prowadz�c� swoje ma�e. Za �ani� skrada� si� wilk i chcia� porwa� kozio�ka. Nagle podnios�y si� opary z pobliskiego bagna i zas�oni�y przed wilkiem ca�� rodzin�. �wiatowid pewnie chcia�by, �eby ofiarowa� mu t� �ani� i kozio�ki. Jak wilk. B�g Dobroci j� ustrzeg�. Strze�e te� wilka, by nie zdech� z g�odu.</p><p>��A gdyby B�g nie ustrzeg� �ani, przesta�by� Go kocha�? � spyta� Isak.</p><p>��Och, On ma tyle spraw na g�owie, tylu ludzi i tyle ich k�opot�w! Nie zawsze ma czas, by wszystkim si� zaj��. Ja Go rozumiem � rzek� Jon, a stary kap�an u�miechn�� si� na to wyja�nienie, my�l�c w duchu, o ile �atwiej by� dwunastoletnim ch�opcem ni� starym cz�owiekiem.</p><p>��Isaku, je�li p�jd� Kamienn� Drog�, to tylko po to, by dowiedzie� si�, czego chce Ten, kt�ry mnie wo�a � zako�czy� Jon.</p><p>��Dobrze. Id�. Lepiej, �eby� to ty poszed� w t� Drog�, ni� �eby On, zniecierpliwiony, wezwa� kogo� s�abszego. Ale nie �piesz si�. I zanim p�jdziesz, przyjd� do �wi�tyni�</p><p>��Chcesz mnie wyegzorcyzmowa�? � spyta� ch�opiec.</p><p>��Nie. Chc� ci� pob�ogos�awi�, �eby w Drodze, skoro ju� musisz ni� i��, chroni� ci� nasz B�g � powiedzia� Isak i pog�aska� Jona po jasnych w�osach.</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>Jon nie �pieszy� si� na drugi brzeg Rzeki. Mija�y kolejne pory roku: �nieg to sypa�, to znowu topnia�, li�cie drzew rodzi�y si� w kolorze jasnej zieleni lub sfruwa�y spurpurowia�e, za�cielaj�c ziemi�. Gaja powoli zarzuci�a zabaw� lalkami i zacz�a towarzyszy� ch�opcu w polowaniach, a dwa kasztanowe, dziecinne warkocze zamieni�a w jeden, spleciony na karku. Niekiedy rozplata�a w�osy i gdy opada�y burzliw�, po�yskuj�c� kaskad�, Jon czu� w sobie dziwne dr�enie i pragn�� ich dotkn�� w inny spos�b, ni� robi� to wcze�niej, �artobliwie szarpi�c j� za warkocze � lecz wci�� nie wiedzia�, jaki mia�by to by� dotyk. Delikatniejszy, tak, ale nie tylko�</p><p>Do �lubu brakowa�o ju� tylko trzy lata � gdy Jon po raz trzeci przekroczy� Rzek� w zakazanym miejscu. Tym razem zrobi� to jednak jawnie, w jasny dzie�, na oczach ca�ego Plemienia. Skoro Plemi� i tak wiedzia�o, �e poczu� zew � skradanie si� i oszukiwanie bliskich nie mia�o sensu. Starszy o par� lat Jon pojmowa� to lepiej ni� dwunastoletni wyrostek.</p><p>Nie zamierza� i�� do �wiatowida, chcia� tylko pozna� drog� ku Niemu. W tym celu potrzebowa� �wiat�a dnia, a nie mroku nocy, zniekszta�caj�cego wszelkie miary i pot�guj�cego l�k. A zreszt�, cho� nikt o tym nie m�wi� � Tabu! � wszyscy w Plemieniu wiedzieli, �e ch�opiec us�ysza� zew Bezimiennego, a nawet nadali mu przydomek. Nadawano go ka�demu z m�odych, gdy si� zar�czy�, lecz miano tym razem brzmia�o szczeg�lnie: Jon w Drodze. W ten spos�b Plemi� da�o do zrozumienia, i� wie, �e pewnego dnia ch�opiec b�dzie musia� uda� si� na drugi brzeg, czy chce, czy nie. Nikt go nie pot�pia�, nikt si� od niego nie odsuwa�, lecz niekiedy w oczach r�wie�nik�w lub starszyzny Jon dostrzega� szczeg�lny rodzaj zaciekawienia, po��czonego z l�kiem. Oczy jego rodzic�w wyra�a�y jedynie smutek i trosk�, a Gaja�</p><p>Gaja niczego si� nie domy�la�a. By�a coraz pi�kniejsz� dziewczynk�, szcz�liw�, �e pod opiek� narzeczonego mo�e poznawa� tajniki Puszczy, wspina� si� na wysokie drzewa i podpatrywa� ptasie gniazda, przyja�ni� si� z m�odymi wilczkami, lisami, a nawet z nied�wiadkami. Okaza�o si� bowiem, �e Gaja nie ro�nie na �owczyni� � jak wszyscy si� spodziewali, wnosz�c to z jej zwinno�ci i celno�ci oka w strzelaniu z �uku � ale na przyjaci�k� zwierz�t, nawet najdzikszych. Sobie tylko znanym sposobem dziewczynka odkrywa�a, kiedy nied�wiedzica zostawia ma�e w legowisku, id�c na �owy � i gna�a tam w�wczas, aby dokarmi� nied�wiadki miodem, potarza� si� z nimi w trawie, bawi� si� z nimi jak szczeniak ze szczeniakami. Raz nied�wiedzica przy�apa�a j�, zarycza�a gro�nie i wyci�gn�a pot�ne �apy. Gaja musia�a salwowa� si� ucieczk� na drzewo. I pewnie, gdyby nie by�a Gaj�, tkwi�aby tam ca�� noc, ale poniewa� wierzy�a w naturaln� szlachetno�� zwierz�t � zesz�a z drzewa i wr�ci�a do Wioski. Dzikie zwierz� nic jej nie zrobi�o: w zapachu jej cia�a i w�os�w poczu�o bowiem zapach swych ma�ych, kt�re ca�e, nietkni�te, rado�nie goni�y dwuno�n� istot�.</p><p>Gaja patrzy�a na Jona innymi oczami, nie wiedzia�a nawet, �e nosi on miano Jona w Drodze. Gdy ujrza�a, jak ch�opiec przekracza Rzek� w zakazanym miejscu, natychmiast za nim ruszy�a. Ale Tabu nie by�o nied�wiedzic�. By�o czym� znacznie mocniejszym. W przeciwie�stwie do narzeczonego, Gaja ju� w po�owie Rzeki dozna�a skurcz�w w nogach i ca�e jej cia�o zacz�o buntowa� si� przeciw dalszemu marszowi. Straci�a oddech, a w okolicy serca poczu�a dojmuj�cy b�l. W dodatku szaman grozi� jej z oddali s�katym kijem, matka rozpaczliwie nawo�ywa�a, Jon za� odwr�ci� si� i krzykn��:</p><p>��Tabu! Tabu, Gajka!</p><p>To s�owo sparali�owa�o dziewczynk�: zatrzyma�a si� po�rodku nurtu i bezsilnie patrzy�a, jak narzeczony staje na kamieniach na drugim brzegu Rzeki.</p><p>��Czemu tam sz�a�? � spyta� szaman. � Tobie nie wolno.</p><p>��Dlaczego? Chc� wiedzie�, gdzie idzie Jon i co tam jest � odpar�a buntowniczo Gaja, a na twarzy szamana odbi�o si� zdumienie. Poj�cie Tabu ju� dawno zabi�o ciekawo�� Plemienia wobec drugiego brzegu i szaman z niepokojem stwierdzi�, �e pierwszy raz widzi kogo�, w dodatku dziewczynk�, kto t� ciekawo�� wci�� czuje. Pomy�la�, �e Gaja z Jonem do siebie pasuj�, lecz nie by� pewien, czy wyniknie z tego co� dobrego. Mo�e Jon powinien mie� inn� narzeczon�, kt�ra czepiaj�c si� n�g przysz�ego m�a, udaremnia�aby mu w�dr�wk� do Bezimiennego, straszy�a kl�tw� i w�asnym l�kiem? Gaja tymczasem patrzy�a gniewnie za narzeczonym, kt�ry powoli znika� w�r�d starych drzew Puszczy na drugim brzegu Rzeki. Zazdro�ci�a mu. I w�a�nie wtedy po raz pierwszy us�ysza�a przydomek ch�opca: Jon w Drodze, kt�ry pad� z ust szamana.</p><p>��W jakiej drodze? � zdziwi�a si�.</p><p>Tego nikt nie wie. Wiemy tylko, gdzie Droga si� zaczyna. Tam, na drugim brzegu, w Puszczy. Lecz to jest tylko jej pocz�tek � westchn�� szaman, patrz�c w �lad za znikaj�cym ch�opcem.</p><p>Jon po raz trzeci sta� na drugim brzegu Rzeki w zakazanym miejscu: pierwszy raz by� tu prawie pi�� lat temu, gdy ratowa� Gaj�, us�ysza� zew Bezimiennego i wyczu� istnienie Drogi; drugi raz � gdy odkry� w nocy Kamienn� Drog�. I w�a�nie teraz, po kr�tkim b��dzeniu, znalaz� j� znowu.</p><p>�by�a inna, ni� wyobra�a� sobie wtedy, w nocy. O wiele szersza, wy�o�ona wi�kszymi g�azami, ni� s�dzi� po dotyku sprzed lat. Pomy�la�, �e ludzie przed wiekami musieli bardzo si� natrudzi�, aby te g�azy obrobi� do g�adzi i znie�� je tu wszystkie. Taki wysi�ek podejmuje si� z wielkiej mi�o�ci � albo z wielkiego strachu. Droga by�a szeroka na kilkana�cie krok�w doros�ego m�czyzny i rzeczywi�cie nie bieg�a prosto, lecz wi�a si�, jak w�wczas zapami�ta�, wnosz�c z uk�adu drzew na horyzoncie. Stoj�c na jej skraju, blisko brzegu Rzeki, Jon nie widzia� jej ko�ca, lecz jedynie najbli�szy zakr�t.</p><p>��Gdyby to chodzi�o o mi�o��, chcieliby Go jak najszybciej zobaczy�. Wtedy Droga by�aby prosta i kr�tka. Mogliby w�wczas widzie� z oddali Jego sylwetk� i zbli�aj�c si�, odczuwaliby coraz wi�ksz� rado�� � przesz�o ch�opcu przez g�ow�. � Je�li jednak Droga wije si�, kr�ci, znaczy to, �e jej budowniczowie pragn�li odwlec moment, w kt�rym pielgrzymuj�cy stan� twarz� w twarz ze swoim Bogiem. A skoro tak odwlekali�</p><p>Gdy Jon pokona� pierwszy zakr�t, aby dostrzec drugi � do Boga wci�� by�o daleko � uderzy�a go odmienno�� Puszczy po tej stronie Rzeki� nie, nie po tej stronie Rzeki, bo przecie� Plemi� wielokro� przekracza�o Rzek�, udaj�c si� na polowanie. Czyni�o to powy�ej lub poni�ej Kamiennej Drogi. Puszcza by�a inna w�a�nie tu � wok� tej niezwyk�ej, u�o�onej z gigantycznych g�az�w mozaiki, po kt�rej Jon teraz st�pa�. Puszcza by�a inna w tym miejscu. Na Drodze do �wiatowida. Jej inno�� polega�a g��wnie na MILCZENIU.</p><p>Jon odkry� je wtedy, gdy us�ysza� sw�j oddech. Prawie nigdy nie s�ysza� w lesie swego oddechu. Zag�usza� go szum li�ci na drzewach i skrzypienie konar�w, �wist i szelest traw, �piew ptak�w, brz�czenie owad�w, szuraj�ce skradanie si� zwierz�t w�r�d krzew�w. Tu panowa�a cisza. Jakby ptaki i zwierz�ta nie chcia�y zapuszcza� si� w te okolice, owady wymar�y, a drzewa ba�y si� poruszy�. Jon przyjrza� si� teraz drzewom: by�y o wiele wy�sze i pot�niejsze ni� wok� jego Wioski. Od setek lat cz�ci Puszczy nie tkn�a siekiera cz�owieka, do opasania pni drzew trzeba by kilku ludzi, a do wdarcia si� w g��b lasu niezb�dny by� top�r.</p><p>Ptaki, owady, zwierz�ta i drzewa milcz�, �eby lepiej by�o s�ycha� G�os Boga � pomy�la� ch�opiec i nagle, ku swemu zdumieniu, naprawd� Go us�ysza�. Zdumienie pocz�tkowo przewa�y�o nad strachem.</p><p>��GRDBGHGBZW� � nios�o si� Puszcz� g�uche, dudni�ce i zarazem dziwnie bezd�wi�czne wo�anie. Co oznacza�o? Jon nie pojmowa� jego znaczenia. Poczu� tylko, �e jego serce przez kilka sekund bi�o dok�adnie w rytm s��w Bezimiennego: wolno, mocno, bole�nie.</p><p>G�os Boga zamilk�, a Jon ruszy� dalej, pokonuj�c drugi zakr�t Kamiennej Drogi. Z ulg� ujrza�, �e przed nim rozpo�ciera si� trzeci, odleg�y zakr�t; �e horyzont zamyka czarna �ciana pot�nych drzew. Zatem dopiero za ni�� Za ni� musia�o kry� si� TO CO�, nie wiadomo co. Musia�o, gdy� Jon wyczu� obc�, pot�n� obecno��.</p><p>��Wracam � szepn�� do siebie � wystarczy. I tak nie p�jd� dalej bez b�ogos�awie�stwa Isaka. Ju� wiem, �e On jest w�a�nie tam, za trzecim zakr�tem.</p><p>Zawr�ci� � i wtedy poczu� zew. Co� usi�owa�o zmusi� go, aby szed� dalej, co� odpycha�o jego nogi od kamiennego pod�o�a, gdy uparcie kroczy� w d�, w stron� Rzeki. Nawet krzewy wysuwa�y d�ugie, zielone macki, kt�re usi�owa�y oplata� si� wok� jego st�p, aby go zatrzyma�. Jon przeszed� na �rodek Kamiennej Drogi, �eby by� jak najdalej od ciemnej �ciany Puszczy, od zielonych macek krzew�w i czarnych, bezlistnych konar�w, kt�re te� zacz�y nachyla� si� ku niemu jak ramiona olbrzyma. Przystan�� na chwil�, odwr�ci� si� twarz� w g��b Drogi i zawo�a�, pe�en l�ku i zarazem odwagi. Zdawa� sobie spraw�, �e z tym Bogiem nie mo�na rozmawia�; On przywyk� do Pos�uchu, nie do dysput.</p><p>��Wr�c�! Przyrzekam, �e wr�c�, ale pu�� mnie!</p><p>O dziwo, te s�owa poskutkowa�y. Macki krzew�w wycofa�y si� w g��b Puszczy, drzewa znieruchomia�y i ch�opiec odetchn�� z ulg�. Po chwili ju� us�ysza� leniwie p�yn�c� Rzek�, a wkr�tce zobaczy� mi�dzy drzewami prze�wituj�ce na drugim brzegu strzechy dom�w Wioski. Kamienna Droga ust�pi�a miejsca mi�kkiemu le�nemu pod�o�u.</p><p>��On m�wi � powiedzia� Jon do szamana, gdy przekroczy� br�d. Ludzie z Plemienia udawali, �e nie widz� jego zmaga� ze s�abym o tej porze roku nurtem Rzeki. Ale teraz, gdy wr�ci�, gdy sta� na w�a�ciwym brzegu � wymieniali z nim zdawkowe uwagi o pogodzie, zdrowiu i dniu tak, jakby wcale nie zauwa�yli, sk�d wraca�. Plemi� pragn�o udawa�, �e nic si� nie dzieje.</p><p>��On m�wi � przytakn�� szaman i doda�: � D�ugo milcza�, dlatego s�dzi�em, �e umar�.</p><p>��Ale co On m�wi? Co to znaczy? Czym s� te d�wi�ki?</p><p>��S�ysz� je czasem w g�owie, niekiedy za dnia, ale cz�ciej noc�, gdy �pi� � mrukn�� szaman. � Przekaza� mi je m�j ojciec, nim umar�. Nie wiem, co znacz�. M�j ojciec te� nie wiedzia�, a przed nim nie wiedzieli tego dziad i pradziadowie. Czasem my�l�, �e przez tysi�ce lat nikt nie wiedzia�, co znacz� te s�owa i nikt nigdy nie b�dzie wiedzia�. To G�os Kamienia. Kto z ludzi zrozumie Kamie�? Wi�c zawr�ci�e�� � raczej stwierdzi�, ni� spyta� stary czarownik.</p><p>��Jeszcze nie jestem got�w. Chcia�em tylko zobaczy�, jak si� do Niego idzie.</p><p>��Jak? Powiedz mi� Nigdy tamt�dy nie szed�em. Nawet nie pr�bowa�em. Wiem, po co tu jestem. Mam s�u�y� Plemieniu, nie Jemu. Gdybym poszed�� Wi�c jak tam jest? A zreszt� nie m�w � zako�czy� niespodziewanie szaman, odwr�ci� si� plecami do ch�opca i schroni� w namiocie. I w�wczas Jon pomy�la�, �e kto wie, czy stary czarownik nie t�skni za swoim Bogiem, kt�rego nie mo�e odwiedza� i kt�rego nawet nigdy nie widzia� i zrobi�o mu si� go �al.</p><p>Jon wola� rozmow� z szamanem ni� z Gaj�. Gaja chcia�a wiedzie�. Wszystko. Je�li Plemi� zawsze milcza�o, to Gaja m�wi�a, m�wi�a i m�wi�a bez ko�ca, zadaj�c coraz to nowe pytania, na kt�re Jon nie zamierza� i nie chcia� odpowiada�. Instynkt szepta� mu, �eby Gaj� trzyma� od TEGO jak najdalej.</p><p>��Dlaczego ty sobie tam idziesz, a mnie co� trzyma za nogi? Co tam jest, na tym drugim brzegu Rzeki? Jak wygl�da ten� Bezimienny? Czy si� Go boisz? A czy nie jest mu smutno, �e nikt Go ju� nie odwiedza?</p><p>��Przesta�! � zawo�a� ch�opiec. � Mam si� tob� opiekowa�, a opieka polega na tym, �eby trzyma� ci� od Niego z daleka. Tabu, Gaja, rozumiesz?</p><p>��Nigdy ju� nie wezm� ci� do ma�ych nied�wiadk�w! A beze mnie nied�wiedzica rozerwie ci� na strz�py. Gdyby� j� spotka� przypadkiem w Puszczy, musia�by� zabi�, �eby prze�y�. A gdyby� j� zabi�, to ja� to ja zerwa�abym nasze zar�czyny! � krzykn�a dziewczynka i z p�aczem pobieg�a do domu.</p><p>Jon pomy�la�, �e jest jeszcze bardzo dziecinna, a potem uprzytomni� sobie, �e przecie� poza nim i Gaj� nikt w Plemieniu nie chce w og�le rozmawia� o Bezimiennym. Wi�c mo�e to nie dziecinna przekora kieruje Gaj�, lecz bardzo doros�a ciekawo��, w dodatku taka, kt�r� por�wna� mo�na do odwagi nied�wiedzicy?</p><p>Pobieg� za narzeczon� i dogoni� j� tu� przed domem. Oczy Gai ju� wysch�y i ch�opiec pomy�la�, �e kto wie, czy nie udawa�a tylko p�aczu, by zmusi� go do wyzna�. Dziewczynka spojrza�a na niego powa�nie:</p><p>��Je�li ju� teraz b�dziesz mia� przede mn� tajemnice, to co b�dzie p�niej, gdy zostaniemy ma��e�stwem? � spyta�a.</p><p>��Sama wiesz, �e m�czy�ni poluj� i to s� m�skie sprawy, a kobiety� � zacz�� Jon i urwa�, bo w plemiennej dru�ynie by�o kilka znakomitych �owczy�. Co gorsze, w�a�nie Gaja wspaniale trafia�a do celu z �uku, tyle �e odmawia�a zabijania zwierz�t bez potrzeby. Co w�a�ciwie by�o tymi �m�skimi sprawami�, o kt�rych tyle rozprawiali niekt�rzy m�czy�ni?</p><p>��M�sk� spraw� jest na przyk�ad karczowanie Puszczy � stwierdzi�.</p><p>��Wdowy karczuj� same, gdy chc� poszerzy� swoje pola, chyba widzia�e� przy tym wdow� Baj�!! � za�mia�a si� Gaja, poniewa� Baja by�a najsilniejsza w Plemieniu. Silniejsza od m�czyzn. Mia�a prawie dwa metry wzrostu, wa�y�a chyba tyle co pi��dziesi�cioletnie drzewo.</p><p>Dajmy spok�j tej rozmowie � wykr�ci� si� ch�opiec. � Przyrzekam, �e powiem ci tyle, ile mog�.</p><p>Wi�c m�w, co to znaczy: Jon w Drodze�</p><p>Sam chcia�bym wiedzie� � szepn��.</p><p>I Jon opowiedzia� Gai tyle, ile m�g� i jak umia� � ale niewiele mia� do opowiadania. Wszystko by�o dopiero przed nim. Za trzecim zakr�tem. W dodatku to, czego do�wiadczy� od chwili, gdy us�ysza� zew, nie nadawa�o si� na opowie��. By�a to bardziej sprawa przeczu�, l�k�w i dozna� ni� zwi�zek przyczyn i skutk�w.</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>Trzeci zakr�t najpierw si� Jonowi przy�ni�. Nie nast�pi�o to szybko; do �lubu brakowa�o ju� tylko p� roku. Jon z ch�opca sta� si� m�odym m�czyzn�, a Gaja wci�� pi�knia�a. Wbrew temu, co Jon sobie wcze�niej obiecywa�, nie prowadzi� narzeczonej na drugi brzeg, aby tam � w ca�kowitym odosobnieniu � dotyka� jej g�adkiej sk�ry lub kry� twarz w ciep�ym, niepokoj�cym zak�tku jej szyi i skraju w�os�w. Jon wiedzia�, �e drugi brzeg nie jest miejscem dobrym do okazywania mi�o�ci ludzkiej istocie, mimo �e wioskowe dzieciaki nie by�yby w stanie ich podgl�da�. Tamto miejsce zarezerwowano wy��cznie na uczucia dla �ar�ocznego, zazdrosnego Boga, bez wzgl�du na to, czy by�aby to mi�o��, czy strach.</p><p>Wioskowe dzieci, zgodnie z wielowiekowym zwyczajem � od momentu zar�czyn do �lubu � tropi�y par� narzeczonych jak my�liwi sarn�. Chwile wytchnienia od ich nag�ych chichot�w w�r�d g�stego lasu, brutalnie przerywaj�cych wzruszenie kolejnego poca�unku, narzeczem zyskiwali tylko noc�, gdy dzieci spa�y. Ale wtedy Jon nie widzia� jasnej sk�ry narzeczonej, zielonego migotania jej t�cz�wek, czu� tylko mocny i s�odki zapach rumianku, w kt�rym Gaja zwyk�a my� w�osy, tak �e nasi�ka�y nim szyja, plecy, ramiona. Ale wtedy, gdy ten zapach stawa� si� te� jego, gdy nasyca� nim swoje cia�o i oddech � rodzice nawo�ywali ich niecierpliwie, by wracali do dom�w.</p><p>��G�upie s� te dzieciaki � powiedzia� Jon do ojca doros�ym tonem, gdy wr�ci� kiedy� z Puszczy, gdzie razem z Gaj� pr�bowali bezskutecznie uciec przed upartym po�cigiem dzieciarni, kt�rej przyw�dc� by� jego m�odszy brat.</p><p>��Dzieci wiedz�, co robi� � odpar� ojciec i wtedy Jon przypomnia� sobie, �e w�wczas, gdy on by� w podobnym wieku i wraz z r�wie�nikami goni� po lesie inne pary narzeczonych, do zabawy w te szczeg�lne �owy zach�ca�a ich plemienna starszyzna. W ten spos�b Jon odkry�, �e w imieniu Plemienia strze�e si� narzeczonych, by nie przekraczali nakazanych granic przed ceremoni� za�lubin.</p><p>Trzeci zakr�t przy�ni� si� Jonowi po dniu, gdy znalaz� si� niebezpiecznie blisko tej granicy i wr�ci� do domu pobudzony i szcz�liwy. To �niebezpiecze�stwo� okaza�o si� by� szokuj�co przyjemne. Zm�czony i podniecony odkrywaniem coraz to nowych tajemnic w�asnej i drugiej p�ci, zasn��, ledwie przy�o�ywszy g�ow� do mi�kkiego futra za�cielaj�cego �o�e. Wtedy � zamiast Gai, kt�r� prawie stale widywa� w sennych marzeniach � ujrza� pot�ny czarny cie� rzucony na Kamienn� Drog�. Wystraszy� si�, lecz sen prowadzi� go dalej: sta� oto na mozaice z wielkich g�az�w i ba� si� post�pi� cho�by o krok naprz�d. Nie chcia� te� podnie�� g�owy, aby zobaczy�, co rzuca a� tak d�ugi, czarny i tak z�owieszczy cie�.</p><p>Obudzi� si� w �rodku nocy, spocony, lecz pe�en ulgi, �e nie musia� � cho�by we �nie � wej�� w granice cienia. Mimo wczesnego wiosennego ch�odu uchyli� okna z drewnian� okiennic�. Do jego komnatki wpad�o rze�kie, mocne powietrze � i przynios�o jaki� dziwny g�os. Dziwny, bezd�wi�czny. Lecz doskonale s�yszalny. I ju� znany.</p><p>��GRDHGBHZW�</p><p>To by� g�os starego Boga, kt�ry znowu wypowiada� swe niepoj�te d�wi�ki. Widocznie traci� cierpliwo�� i wzywa� swego wybra�ca z drugiego brzegu, przypominaj�c o obietnicy.</p><p>��Dobrze � szepn�� Jon, a jego ciep�y oddech wion�� mgie�k� pary w ch�odn� noc. � Przyjd�, przyrzekam, ale ju� nie m�w. Nie strasz Plemienia�</p><p>Bezimienny zamilk�, cho� poza ch�opcem i szamanem nikt z Plemienia i tak nie us�ysza� Jego g�osu.</p><p>Tego dnia Jon skoro �wit wyruszy� na drugi brzeg. Mia� nadziej�, �e zd��y, nim zbudzi si� Gaja. Nie chcia�, by si� niepokoi�a ani, tym bardziej, by pr�bowa�a pokona� p�taj�ce j� Tabu. Ale gdy ju� sta� na drugim brzegu i bezwiednie obejrza� si� w stron� Wioski � zobaczy� nieruchom� sylwetk� starego czarownika, a obok niego nerwowo poruszaj�c� si� narzeczon�. Dziewczyna udawa�a, �e chlapie si� w Rzece, podskakiwa�a to na jednej, to na drugiej nodze, udaj�c, �e boi si� lodowatego dotyku wody. Tak naprawd� patrzy�a za Jonem d�ugim, powa�nym spojrzeniem. Jonowi wyda�o si�, �e je poczu� na swojej sk�rze.</p><p>Gaja nie wo�a�a za nim, nie pr�bowa�a go wstrzymywa�. Gdy opowiedzia� jej, dlaczego Plemi� nazywa go Jonem w Drodze, zrozumia�a, �e narzeczony musi kiedy� pokona� trzeci zakr�t. Wzrok dziewczyny, mimo znacznej odleg�o�ci, zdawa� si� pyta� Jona, czy dope�ni� przyrzeczenia danego Isakowi: czy by� wcze�niej w �wi�tyni po b�ogos�awie�stwo. Jon bezwiednie kiwn�� g�ow�, a po namy�le dodatkowo z�o�y� dwa palce na krzy�, �eby uspokoi� narzeczon�.</p><p>�tak, jeszcze tej samej nocy, gdy Bezimienny wreszcie umilk�, Jon ockn�� si� ze snu i poszed� do �wi�tyni. Ku swemu zdumieniu stwierdzi�, �e nie musi budzi� Isaka. Stary kap�an by� tu i modli� si�. Na widok Jona przymkn�� oczy i kiwn�� g�ow�. Nie by� zdziwiony jego wizyt� o tej porze. Sprawia� wra�enie, jakby si� jej spodziewa�.</p><p>��Ju� czas � szepn�� Jon, przykl�kaj�c obok niego.</p><p>��Wiem. Co� mnie obudzi�o. Wydawa�o mi si�, �e s�ysz� jaki� d�wi�k� Pewnie z�udzenie lub z�y sen.</p><p>��To nie by� sen. On mnie wo�a�. Nie s�dzi�em jednak, �e Jego g�os s�yszy ktokolwiek poza szamanem i mn� � zdziwi� si� ch�opiec.</p><p>��Nie wiedzia�em, �e to Jego g�os. Widocznie s�ysz� Go jeszcze ci, kt�rych, tak jak mnie, rozdzieraj� w�tpliwo�ci, czy wolno tak brutalnie odbiera� ludziom ich star� wiar�? Przecie� zabiera si� im najg��bszy sens �ycia. Mo�e powinni�my czyni� to inaczej? Ca�kiem inaczej? Ale jak? � zamy�li� si� stary kap�an.</p><p>��Nie wiem, o czym m�wisz � rzek� Jon, g�owi�c si� nad smutkami starca.</p><p>��Nawracanie to bolesny trud, Jonie, a ka�dy z nas, bo�ych s�ug, ma inn� recept� na jego skuteczno�� � doda� niezrozumiale kap�an. � A teraz popro� Boga Dobroci, �eby ci� nie opu�ci�, gdziekolwiek p�jdziesz � wyszepta� Isak i zn�w powr�ci� do modlitwy.</p><p>Jon ukl�k� ko�o starca i zwr�ci� si� do Boga Dobroci. Przywyk� m�wi� do Niego w�asnymi s�owami, nie u�ywa� formu�ek, kt�rych m�odszy kap�an uczy� wybrane wioskowe dzieci, tak �e recytowa�y je na pami��. Jon wierzy�, �e B�g woli, gdy rozmawia si� z Nim w�asnymi s�owami, nawet gdy s� mniej pi�kne i g�adkie ni� gotowe formu�y.</p><p>Gdy sko�czy�, wsta�. Powsta� te� Isak. Zwr�ci� si� do ch�opca i zawiesi� mu na szyi ma�y sk�rzany woreczek, kt�ry sam dot�d nosi�, jakby nigdy si� z nim nie rozstawa�.</p><p>��Nie zobaczysz, co jest w �rodku, bo to za ma�e � u�miechn�� si� �agodnie. � To ziarnko piasku z Pustyni, po kt�rej chodzi� niegdy� Syn Boga Dobroci. Mo�e zd��y� dotkn�� go bos� stop�, a mo�e nie? Lecz ziarnko piasku i tak wyczu�o Jego obecno��. Nie rozstawaj si� z tym woreczkiem, czuj�, �e b�dzie ci potrzebny. B�dzie ci� chroni� i podpowie ci w�a�ciwe rozwi�zanie. Czuj� bowiem, �e od tej pory ty, tak m�ody i niedojrza�y, b�dziesz musia� decydowa� o sprawach przekraczaj�cych po wielokro� tw�j rozum i wymiar los�w twojego Plemienia.</p><p>�Jon odruchowo poprawi� teraz cienki, lecz mocny rzemie�, na kt�rym zawieszony by� woreczek i wszed� w mroczn� Puszcz� po drugiej stronie Rzeki. Ju� nie ogl�da� si� za Gaj� i szamanem. A zreszt� wo�a�a go Kamienna Droga: nie musia� jej szuka� w�r�d g�stwiny krzew�w i drzew, od razu znalaz� pierwsze g�adkie g�azy.</p><p>S�o�ce dopiero wschodzi�o, ale st�d nie by�o widoczne. W Puszczy widzia�o si� s�o�ce w�wczas, gdy sta�o w zenicie i prze�witywa�o w�r�d ga��zi. Na Kamiennej Drodze szarza� �wit. Jon nie lubi� tej pory dnia. Droga wydawa�a si� bardziej ponura ni� zwykle. Szed� ni� szybko i bez wahania dlatego, i� zew by� silniejszy ni� zawsze.</p><p>Pokona� pierwszy i drugi zakr�t, odcinki, kt�re ju� zna� � zbli�a� si� do trzeciego. Tego, kt�ry widzia� we �nie. Oderwa� wzrok od kamiennej uk�adanki pod swymi stopami i spojrza� w dal: za trzecim zakr�tem prze�wit mi�dzy wielkimi drzewami ci�gn�� si� prosto, daleko. S�o�ce sta�o dok�adnie tam, gdzie skraj Kamiennej Drogi styka� si� z niebem. Dlatego cie�, kt�ry rzuca�o TO, ku czemu szed�, by� a� tak d�ugi, tak g��boki. Os�oni� oczy d�oni� przed jaskrawymi promieniami i patrzy�. Wola� wiedzie�, co rzuca a� tak czarne i tak d�ugie skrzyd�o cienia�</p><p>Na ko�cu Kamiennej Drogi wznosi� si� ogromny obelisk. Jon nie wiedzia�, jak TO nazwa�. Ale mimo odleg�o�ci, kt�ra go wci�� dzieli�a od celu, wiedzia�, co to jest: gigantyczny, kamienny jak ta Droga, pos�g starego Boga. Wizerunek �wiatowida. Jego wyobra�enie. A mo�e On sam? Mo�e nie istnia� WSZ�DZIE, jak B�g Dobroci, jedynie tu�? Tu, gdzie przed wiekami powo�a�a go do �ycia wiara Plemion?</p><p>Jon szed� szybko, bez wahania, gdy� zew by� coraz silniejszy. Odruchowo zacisn�� d�o� na woreczku Isaka. Coraz dok�adniej widzia� Tego, ku Kt�remu zd��a�. W pierwszej chwili wydawa�o mu si�, �e Bezimienny wykuty jest w skale, kt�ra tkwi�a tu od prawiek�w. Teraz, gdy zbli�y� si� o kilkadziesi�t krok�w, ju� wiedzia�, �e nie: pos�g Boga tworzy�o siedem pot�nych, ociosanych starannie g�az�w, u�o�onych jeden na drugim. Jaka si�a zdolna by�a wznie�� je tak wysoko i tak dok�adnie z�o�y� w ca�o��?</p><p>Najni�ej po�o�ony czworok�tny g�az stanowi� stopy �wiatowida. Drugi g�az wznosi� si� czterema kolumnami w g�r� � by�y to nogi Bezimiennego. Jon zbli�y� si� jeszcze bardziej, odr�ni� trzeci g�az, nieco wypuk�y, z realistycznie wyciosanymi, monstrualnych rozmiar�w atrybutami m�sko�ci Boga. Dopiero teraz Jon uprzytomni� sobie, �e p�e� Boga Dobroci nigdy nie by�a przedmiotem �adnych rozwa�a�. Nie mia�a znaczenia. Bezimienny widocznie chcia� by� m�czyzn� i pragn��, by nikt w to nie w�tpi�.</p><p>�ale oto czwarty g�az, z wystaj�cym dziwacznie i tak�e monstrualnie powi�kszonym p�pkiem: brzuch Boga. Pi�ty g�az by� niezwykle pot�ny i wydawa� si� by� szerszy od pozosta�ych: to by�y Jego ramiona i Jon nie m�g� wyobrazi� sobie si�y, kt�ra wyd�wign�a je na t� wysoko��. Plemi� nie zna�o techniki, kt�ra by�aby w stanie tego dokona�! R�ce ludzkie wydawa�y si� za s�abe: nawet gdyby po��czy� r�ce setek czy tysi�cy ludzi. Sz�sty g�az tworzy� mocn�, kr�tk� szyj�, si�dmy olbrzymi� g�ow�. Gdy wzrok Jona pad� na najwy�szy kamie� pos�gu, ch�opiec by� ju� tak blisko, �e musia� zadrze� wysoko g�ow�. L�ka� si� tego momentu, wi�c skorzysta� z bolesnego o�lepienia oczu s�o�cem, opu�ci� g�ow� i jeszcze raz si� rozejrza� wok�.</p><p>Kamienna Droga ko�czy�a si� owalnym placem. Z czterech stron prowadzi�y do niego trzy inne Kamienne Drogi, takie same jak ta, kt�r� przyby�. Drogi wi�y si� i nie wida� by�o, dok�d prowadz�. Widocznie ka�da z nich mia�a sw�j trzeci zakr�t. Wok� placu i czterech Dr�g rozci�ga�a si� g�sta, ciemna Puszcza a po�rodku sta� On. Jon poczu� dreszcze i ch��d. Otrz�sn�� si� i powoli zacz�� okr��a� pos�g.</p><p>��On� On ma� On ma cztery postacie! Cztery oblicza! � zdziwi� si� i wystraszy� jeszcze bardziej.</p><p>Obszed� pos�g jeszcze raz wolno i uwa�nie. Tak, �wiatowid mia� cztery oblicza, poczw�rne ramiona. Sta� na czterech nogach. Mia� cztery wystaj�ce p�pki i cztery pot�ne znamiona m�sko�ci. Patrzy� te� w cztery r�ne strony �wiata, dok�adnie tam, dok�d prowadzi�y cztery Kamienne Drogi. �wiatowid�</p><p>��Widz�cy �wiaty� Mog�em si� tego domy�li� � wymamrota� Jon. � Ale co On widzi, skoro nie jest wy�szy od drzew w Puszczy, najwy�ej im r�wny? Chyba �e wtedy, gdy oddawano Mu cze��, te drzewa si�ga�y mu zaledwie brzucha�? A mo�e widzi dalej, ni� mi si� wydaje?</p><p>S�o�ce sta�o ju� wy�ej, rzucaj�c jasny blask, wi�c d�ugi cie� Bezimiennego skr�ci� si� i Jon z uwag� zacz�� wpatrywa� si� w g�azy tworz�ce pos�g. By�y r�wnie g�adko obrobione jak te na Kamiennej Drodze, a mo�e nawet g�adsze. Ale pos�g nie l�ni�. Przeciwnie. Wydawa� si� poch�ania� �wiat�o. Je�li szczeg�y postaci rze�bi�y ludzkie r�ce, nie by�y one zbyt precyzyjne. B�g wydawa� si� toporny, lecz tym bardziej pot�ny. Oczy patrz�cego nie musia�y koncentrowa� si� na ozdobnych szczeg�ach, kt�rych nie by�o, ale od razu obejmowa�y pot�n� sylwetk�. Poza znamionami m�sko�ci, wypuk�ym p�pkiem, z grubsza zarysowanymi wielkimi, siedmiopalczastymi d�o�mi � reszta by�a g�adka na tyle, na ile g�adki mo�e by� obrobiony kamie�.</p><p>Jak� twarz mia� ten B�g? Ch�opiec cofn�� si�, by w ni� spojrze�. Stoj�c u st�p �wiatowida, dostrzega�o si� tylko Jego wielko��, Jon za� zapragn�� nagle zajrze� mu w oczy. Czy w og�le je mia��? Tak, by�y p�przymkni�te, wp� zakryte grubymi powiekami. Cztery pary. Ale pod jedn� z par powiek nagle co� zal�ni�o. Co�?</p><p>Nie, nie mo�na by�o zajrze� Mu w oczy z tej odleg�o�ci ani w og�le z perspektywy Kamiennej Drogi. Trzeba by wspi�� si� na ramiona Boga, co powinno by� �atwe. Ale Jon nie mia� na to ochoty i w pierwszej chwili wyda�o mu si� blu�nierstwem. Zbli�y� si� jednak ponownie do pos�gu i z pewnym wahaniem dotkn�� go. By� ciep�y. Cieplejszy, ni� powinien by� kamie� stoj�cy w g��bi Puszczy. I zdawa� si� pulsowa�. Jak �ywe cia�o.</p><p>Dopiero teraz Jon spostrzeg� pod stopami jasny py�, ��cz�cy si� czasem w grudki lub tworz�cy dziwaczne kszta�ty. Ch�opiec przykl�k� i wzi�� go do gar�ci. Py� przesypa� si� przez palce jak piasek. Wzi�� grudk�. Py� osypa� si� z niej, ale j�dro grudki wydawa�o si� by� twarde. Jon zmarszczy� brwi w zamy�leniu i si�gn�� po jeden z wi�kszych kawa�k�w.</p><p>To jest czaszka� Ta grudka jest zmursza�� czaszk� ma�ego stworzenia. Mo�e to by�a kuna, a mo�e zaj�c? A to du�e, tam, obok�</p><p>Jon mia� nadziej�, �e to czaszka zwierz�cia, ale czu�, �e to nieprawda.</p><p>��Sk�adano mu ofiary z ludzi� � us�ysza� jeszcze raz g�os Isaka.</p><p>��Moje Plemi�? Niemo�liwe! � przypomnia� sobie swoj� odpowied�.</p><p>��Twoje Plemi�. I inne Plemiona�</p><p>W tym pyle le�a�y gdzie� szcz�tki zabitych pierwszych kap�an�w Boga Dobroci, kt�rzy dotarli do Wioski przed stu pi��dziesi�ciu laty. A mo�e i szcz�tki kap�an�w, kt�rzy dotarli do innych Wiosek i kt�rych r�wnie� przywleczono tu jedn� z czterech Kamiennych Dr�g?</p><p>Ch�opiec wycofa� si� z owalnego placu. Spojrza� jeszcze raz w twarz Bezimiennego i odwr�ci� si�. Zacz�� wolno powraca� tam, sk�d przyszed�. Cho� wszystkie cztery Kamienne Drogi wydawa�y si� identyczne, Jon wiedzia�, kt�ra jest jego Drog�. Uszed� tylko kilkana�cie krok�w.</p><p>��GRDGHGBZW � powiedzia� B�g bezd�wi�cznym, dudni�cym g�osem.</p><p>Jon rozejrza� si� wok�. Na skraju Puszczy co� delikatnie si� czerwieni�o: ma�y, ledwo zakwitaj�cy kwiat, jeszcze ze stulonym p�kiem. Podszed�, zerwa� go i po�o�y� u st�p pos�gu.</p><p>��Nie licz na krwawe ofiary. Ten kwiat te� jeszcze przed chwil� �y�. Musisz si� nim zadowoli� � powiedzia�.</p><p>��GRDGHGBZW � powt�rzy� Bezimienny.</p><p>��Nie wiem, co do mnie m�wisz, ale jeszcze tu wr�c�. Wiem, �e musz� wr�ci�, wi�c nie upominaj mnie�</p><p>B�g umilk�. Gdy Jon wraca� do Wioski, krzewy i drzewa rosn�ce przy Kamiennej Drodze nie pr�bowa�y go wstrzymywa�.</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>Nie wszyscy zmie�cili si� w �wi�tyni na za�lubinach Gai z Jonem. Wiele kobiet i m�czyzn z Plemienia sta�o na placu, aby � w zgodzie z obyczajem � obsypa� m�od� par� z�otym ziarnem zb�, p�atkami suszonego ja�minu i natrze� ich d�onie miodem. Zbo�e symbolizowa�o �yczenie wiecznego dostatku dla rodziny, kt�r� w�a�nie za�o�yli; ja�min � aby ich wsp�lne po�ycie zawsze kwit�o, a mi�d � by przewa�a�a w nim s�odycz nad gorycz�. Mi�d nale�a�o szybko zliza�, nie po to, aby � jak twierdzono � s�odycz nie uciek�a, lecz by nie zlecia�y si� pszczo�y i osy, naznaczaj�c szcz�cie ma��onk�w bolesnymi uk�szeniami.</p><p>Nim jednak tradycji sta�o si� zado��, Jon i Gaja stali u st�p o�tarza przed Isakiem, kt�ry ubra� si� na t� okazj� w od�wi�tne b�yszcz�ce szaty. Nie lubi� ich wk�ada�, Jon o tym wiedzia�, starzec bowiem by� g��boko przekonany, �e B�g Dobroci nie potrzebuje z�ota, srebra, at�asu, brokat�w i pere�, woli swego s�ug� w znoszonym burym habicie. Nie wypada�o jednak udziela� �lubu m�odym w codziennym stroju; Plemi� uzna�oby to za niestosowne. Ludzie lubi� oznaki bogactwa i Jon pomy�la�, �e by� mo�e kap�ani ulegaj� temu wbrew swej woli. Tak�e go�cie weselni przebrali si� od�wi�tnie, niekt�rzy w futra mimo letniej pory. Znamiona dostatku wyznacza�y pozycj� rodzin w Wiosce.</p><p>Panna m�oda by�a pi�kna, ale Plemi� przywyk�o do jej urody i prze�miewa�o raczej, z dobroduszn� ironi�, br�zoworude piegi i wysok�, gibk� sylwetk� Gai, jako zbyt szczup��.</p><p>��Nie�atwo jej b�dzie rodzi� dziecko � szepta�y zgry�liwie starsze kobiety, kt�rych biodra przypomina�y w obwodzie kilkusetletnie drzewa.</p><p>Nie wszystkim podoba�o si� te�, �e Gaja � zamiast w�o�y� szat� z doskonale wyprawionych, �nie�nobia�ych sk�rek jagni�cych � przywdzia�a sukni� z barwionego lnu, a jagni�ta wci�� sobie �y�y w jej zagrodzie.</p><p>��Nie wolno zaczyna� przygotowa� do za�lubin od rozlewu krwi, nawet jagni�cej � powiedzia�a matce, gdy ta chcia�a przyst�pi� do ceremonii zabicia m�odziutkich zwierzak�w dok�adnie na dziewi�� pe�ni ksi�yca przed uroczysto�ci�, jak nakazywa� pradawny obyczaj.</p><p>��Ciekawe, co by Gaja robi�a, �yj�c w czasach starych Bog�w, kt�rzy lubili krew � szepn�a ze z�o�ci� najstarsza babka spo�r�d weselnik�w, lecz inni go�cie spojrzeli na ni� z ukosa i natychmiast zamilk�a.</p><p>Nikt nie �yczy� sobie przywo�ywania niedawnych zdarze�, kt�re obecnemu pokoleniu wydawa�y si� ju� histori�. W ko�cu sto pi��dziesi�t lat temu ludzie z Wioski po�egnali starych Bog�w, zniszczyli ich pos�gi i pos��ki i jedynie w najwy�szej skryto�ci, na przyk�ad z okazji �niw czy siewu, niekt�re stare kobiety szeptem prosi�y o przychylno�� bo�k�w i bo��ta. G�o�no o tym si� nie rozprawia�o.</p><p>Z tego te� powodu nikt nie �yczy� sobie, aby wyja�nia�, co w�a�ciwie oznacza przydomek pana m�odego: Jon w Drodze. W ko�cu mog�a to by� ka�da droga! Droga na polowanie, droga do s�siad�w na handel wymienny czy droga do miasta, do s�awnej, najwi�kszej w okolicy �wi�tyni, kt�r� niedawno zacz�li wznosi� najlepsi rzemie�lnicy z ca�ego kraju i zza granicy. Miasto le�a�o o pi�� dni jazdy konnej. Powsta�o jakie� dwadzie�cia lat temu, liczy�o wi�c tylko o rok mniej ni� pan m�ody. Zanim doko�czono budowy warownego zamku mo�now�adcy, pomy�lano o wzniesieniu �wi�tyni i wszystkie Plemiona zamieszka�e w pobli�u (g��boko w Puszczy lub na jej skraju) zgodzi�y si� z kap�anami, �e winna ona pod ka�dym wzgl�dem przewy�szy� pozosta�e.</p><p>���wyraz coraz g��bszej wiary! � cieszy� si� Ezra, kt�ry natychmiast ruszy� na pielgrzymk� do miasta i po powrocie opisa� ludziom z Plemienia plany �wi�tyni. Jedna z wie� ma by� r�wnie wysoka jak najstarsze d�by! Nieomal si�gnie nieba!</p><p>��Wyraz pychy� W tak ma�ym mie�cie taka wielka �wi�tynia� Ludzie pogubi� si� w jej ogromie � zmartwi� si� Isak, ku gniewowi Ezry i niezrozumieniu ludzi z Wioski. W ko�cu wielko�� �wi�tyni dowodzi�a wielko�ci uczu� dla Boga! Tak by�o i tak powinno by�, bez wzgl�du na imiona Bog�w. Plemi� to wiedzia�o. Stary kap�an robi� si� widocznie dziecinny na stare lata. Ale wci�� �y�. Podobnie jak stary szaman; obaj wydawali si� niekt�rym nie�miertelni.</p><p>Szaman, rzecz jasna, by� nieobecny na �lubie; nie zosta� te� zaproszony na wesele. Zaprosiny oznacza�yby nieobecno�� Ezry, kt�rego noga nie posta�aby w pobli�u czarownika � nieobecno�� za� kap�ana mog�a �le wr�y� m�odej parze. Jon chcia� si� sprzeciwi� decyzji rodzic�w, ale powstrzyma� go sam czarownik:</p><p>��Bierzesz przecie� �lub w �wi�tyni Pana, a nie na ko�cu Kamiennej Drogi. Tam zreszt� te� bym nie poszed�. Dla dobra i bezpiecze�stwa twojej przysz�ej i obecnej rodziny potrzebna ci jest przychylno�� Ezry�</p><p>Jon a� si� skuli� od wewn�trznego ch�odu, gdy us�ysza� s�owa: Kamienna Droga. Stara� si� o nich przynajmniej teraz zapomnie�, nie na zawsze; to by�o niemo�liwe, zna� swoj� powinno��, ale nie chcia� o tym pami�ta� w przedweselny i poweselny czas. Mia� to by� bowiem czas rado�ci. Gaja te� przesta�a zadawa� trudne pytania, jakby czuj�c, �e nazywanie przysz�ego m�a �Jonem w Drodze� oddala go od niej.</p><p>�ale w�a�nie Isak sko�czy� b�ogos�awi� m�od� par� i Jon nie by� ju� przysz�ym, ale obecnym m�em Gai. Stary kap�an obj�� go po zako�czonej ceremonii, u�cisn�� i Jon poczu�, jak chuda, sucha d�o� dotyka, niby niechc�cy, jego szyi, sprawdzaj�c, czy wisi na niej w�ski rzemie� ze sk�rzanym woreczkiem. Tak, by�, skryty pod bia�� lnian� koszul�, ma�y, p�aski, mi�kki, niewidzialny dla innych nawet w�wczas, gdy go widzieli. Tylko raz kto� go dostrzeg�: Jon k�pa� si� w Rzece w pobli�u namiotu szamana, starzec nagle podszed�, spojrza� uwa�nie i dotkn�� woreczka d�oni�.</p><p>���wiat�o. Ciep�o. Dobro � powiedzia� i cofn�� ostro�nie d�o�, d�ugo j� potem ogl�daj�c, jakby szuka� na niej jakich� �lad�w.</p><p>�wi�c szamana nie by�o w�r�d weselnik�w i Jon bole�nie odczuwa� jego nieobecno��. Wydawa�o mu si�, �e niezaproszenie starca by�o swoistym rodzajem zdrady. Z drugiej strony zaprosiny te� by�yby zdrad�. Szaman przynale�a� bowiem do innego rytua�u ni� te odprawiane w �wi�tyni Dobrego Boga. Nikt ju� nie pami�ta� starego rytua�u i nikt nie chcia� pami�ta�. Ezra wiedzia�, co robi, co dzie� przypominaj�c Plemieniu, �e czczenie ba�wan�w to �miertelny grzech, za kt�ry przyjdzie zap�aci� w tym lub przysz�ym �yciu. Tylko Bezimiennego nie umieli zniszczy�, ciekawe, czy ktokolwiek poza szamanem i Jonem pami�ta�, �e On wci�� tam stoi, czarny, pot�ny, niezniszczalny?</p><p>Weselnicy ruszyli teraz w stron� domu, kt�ry Plemi� wznios�o dla m�odej pary na skraju Wioski. Od pewnego czasu ka�dy nowo budowany dom by� wi�kszy ni� poprzednie. Wi�kszy i okazalszy. Pi�kniejszy. Wygodniejszy. Do Wioski wkracza�a Cywilizacja. Jon uwielbia� to s�owo. Nios�o ze sob� rosn�ce poczucie bezpiecze�stwa, ja�niejsze �wiat�o �ojowych lamp, coraz cie�sze i bardziej przejrzyste szyby w oknach, kt�re stawa�y si� te� coraz wi�ksze. Cywilizacja� Ezra u�ywa� tego s�owa cz�ciej ni� Isak, cz�ciej ni� Jon. Jon musia� przyzna�, �e to jednak Ezra najsprawniej i najszybciej uczy� wioskowe dzieci pisa� i czyta�. On te� przekona� Plemi�, �e nale�y co dzie� si� my� i pra� brudne ubrania; on sprowadzi� nowe lampy, kt�re dawa�y wi�cej �wiat�a: pokaza�, jak t�pi� w domach robactwo. Ezra te� upar� si�, by budowa� wi�ksze domy, w kt�rych dzieci i rodzice ju� nie sypiaj� w jednym bar�ogu, lecz maj� oddzielne izby. Przy okazji zadba�, by w ka�dym z domostw, ju� na progu, widoczny by� znak Boga Dobroci i znalaz� okazj�, by zniszczy� ostatnie, najmniejsze pos��ki polnych lub le�nych b�stw i bo��t, skrywane przez ludzi nie tyle z potrzeby wiary, ile z ch�ci zachowania pami�tek po pradziadach.</p><p>Ezra reprezentowa� Cywilizacj� � i Jon, mimo niech�ci, nie m�g� tego nie docenia�. Gdyby nie Ezra, Plemi� jeszcze d�ugo chodzi�oby do �wi�tyni, a po wyj�ciu z niej przywo�ywa�o bo��ta do pomocy w gospodarskich pracach. Gdyby nie Ezra, z Wioski wci�� by�oby bardzo daleko do �wiata � dzi�ki niemu zdawa�o si�, �e to �wiat zmierza do niej przez Puszcz� wielkimi krokami. To Ezra, niemal bez wytchnienia, od rana do nocy zajmowa� si� powszednim �yciem Plemienia; bra� te� we w�adanie wystraszone dusze ludzi, ofiarowuj�c w zamian poczucie bezpiecze�stwa. Stary kap�an nie mia� ju� zdrowia ani cierpliwo�ci do pobratymc�w Jona; wola� samotnie pogr��a� si� w lekturze opas�ych, oprawnych w sk�r� tom�w, ni� wtajemnicza� w nie najm�odszych. Pewnie rozmy�la� o sk�pym czasie, kt�ry mu jeszcze pozosta� i o wszystkich m�dro�ciach, kt�rych ju� nie zd��y zg��bi�. By� dobrym cz�owiekiem, ale to nie on przeobra�a� zagubion� w Puszczy Wiosk�. Czyni� to energiczny Ezra. Isakowi udawa�o si� czasem zmieni� co� w ludziach. Jon nie wiedzia�, co jest cenniejsze, ale widzia�, jak bardzo dzi�ki m�odemu kap�anowi zmienia si� na korzy�� jego rodzinne miejsce.</p><p>Ezra uczy� czyta� i pisa� garstk� wybranych dzieci z ka�dego pokolenia. Najzdolniejsze przysposabia� do roli kap�ana. Nadzwyczaj zdolne wysy�a� do odleg�ych miast na dalsz� nauk� w zakonach lub nawet do Dalekiego Kraju.</p><p>Jon nigdy nie nale�a� do wybra�c�w Ezry. Cieszy� si� z tego � i zarazem martwi�. Cieszy� si�, �e jego rodzin� nie stanie si� zamkni�ta, obca m�ska spo�eczno��, wyczekuj�ca kresu swego �ycia w odleg�ym klasztorze. B�dzie ni� Gaja i dzieci, kt�re razem sp�odz�. Prawdziwym domem b�dzie rozleg�a, bezkresna Puszcza po obu stronach Rzeki. I Jon zarazem martwi� si�, gdy� wiedzia�, �e nigdy nie dowie si�, co m�wi� malutkie czarne znaczki w opas�ych ksi�gach, kt�re czyta Isak, a widok tych ksi�g wzbudza� w nim niepoj�t� t�sknot�. Mia� przeczucie, �e w niezrozumia�ych znaczkach, w setkach szeleszcz�cych, kremowych stronic r�norakich ksi�g oprawnych w iluminowan� sk�r� kryj� si� tajemnice nie znanych mu, fascynuj�cych �wiat�w i �e on ich nigdy nie pozna.</p><p>��Naucz mnie czyta� � poprosi� kiedy� starego kap�ana, ale ten tylko pokr�ci� g�ow�:</p><p>��Ty jeste� Jonem w Drodze. Tam gdzie si� udasz, nie b�dzie ci potrzebna wiedza z ksi�g, lecz p�yn�ca z serca. Czasem my�l�, �e nosisz j� w sobie, nic o tym nie wiedz�c.</p><p>Weselnicy ta�czyli do rytmu b�bn�w, kt�ry brzmia� ca�kiem inaczej w t� jedyn� noc w roku, gdy Plemi� przeb�agiwa�o starych Bog�w, udaj�c, �e wcale o nich nie chodzi i w og�le ich nie ma. Tym razem by� to rytm szybki i radosny, cho� pe�en spokoju, wt�rowa�y mu melodyjne piszcza�ki. Weselnicy ta�czyli do �witu, lecz m�oda para znikn�a wcze�niej, zamykaj�c za sob� rze�bione drzwi nowego domu. Ich znikni�ciu towarzyszy�y rubaszne, dobroduszne �arty starszyzny.</p><p>Jon m�g� wreszcie wczu� si� do syta w zapach rumianku, dzikich zi�, zapach Rzeki i wiatru. W zapach Gai. W izbie wydawa� si� on mocniejszy ni� na otwartej przestrzeni. P�przymkni�te oczy jego �ony l�ni�y jak �ywica na pniu sosny. �adne z nich ju� nie musia�o nas�uchiwa� natr�tnego chichotu i podnieconych szept�w wioskowych dzieci. Byli sami, w ciemno�ci, kt�ra dla nich tej nocy sta�a si� �wiat�em. To �wiat�o mia�o ju� zawsze towarzyszy� Jonowi. Do ko�ca �ycia.</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>��Nied�wiedzica zn�w b�dzie mie� ma�e � za�mia�a si� Gaja, wracaj�c z Puszczy i wnosz�c do domu dwa ci�kie plastry miodu. � Nie wybra�am wszystkich, zostawi�am jej troch�. Ona te� musi si� teraz dobrze od�ywia�.</p><p>��Te�? � spyta� Jon, wyczulony na ka�de s�owo i brzmienie g�osu �ony.</p><p>��Te� � potwierdzi�a, patrz�c mu prosto w oczy. Zanim wyszed� z domu, obj�� j� mocno, prawie bole�nie.</p><p>I sam nie wiedzia�, czemu najpierw poszed� obwie�ci� nowin� szamanowi, a p�niej rodzicom czy kap�anom.</p><p>��B�d� mie� dziecko � powiedzia�. Szaman oprawia� ryb�. Pokiwa� g�ow� bez zdziwienia i dorzuci�:</p><p>��Syna.</p><p>��Sk�d wiesz? � ucieszy� si� Jon. � Wi�c po ojcu te� wida�, czy b�dzie syn, czy c�rka? S�ysza�em, �e stare kobiety potrafi� rozpozna� p�e� dziecka po zachowaniu i wygl�dzie matki. Tymczasem ty�</p><p>��Ten, kogo On wybiera, zawsze ma syna. To jest Jego dar � odpar� szaman.</p><p>��Jego dar?! I za c� w ten spos�b p�aci? � spyta� Jon, czuj�c, jak rosn� w nim niepok�j i gniew.</p><p>��On nagradza. Kiedy� nagradza� tych, kt�rzy wiernie mu s�u�yli: szaman�w. Dlatego ka�dy szaman zawsze mia� uzdolnionego magicznie syna. Ty mu nie s�u�ysz. Ale jeste�. S�yszysz Jego g�os. By�e� u Jego st�p. Od tylu d�ugich lat by�o tam tak pusto. G�ucho. On przywyk� s�ysze� co dzie� g�osy tysi�cy p�tnik�w, w�druj�cych Kamiennymi Drogami, a od wielu lat s�yszy tylko g�uch� cisz�. Ty j� przerwa�e�. Wi�c pragnie nagrodzi� ci� za to, �e nie czuje si� ju� tak samotny.</p><p>��Czego b�dzie chcia� w zamian za sw�j dar? � spyta� Jon.</p><p>��Nie wiem. Mo�e nic. Mo�e wiele � odpar� czarownik.</p><p>��Zm�ci�e� moj� rado�� z syna � powiedzia� Jon gniewnie.</p><p>��Nie trwa�aby d�ugo, gdyby� usi�owa� o Nim zapomnie�. On tego nie lubi.</p><p>��Sk�d wiesz, co On lubi, skoro nigdy u Niego nie by�e�! � zawo�a� w�ciek�y Jon. Chcia� nacieszy� si� my�l� o dziecku, pragn�� obwie�ci� nowin� rodzinie i Plemieniu, ale stary szaman zepsu� wszystko, przypominaj�c mu nie wypowiedziane i nie spe�nione zobowi�zania.</p><p>��Po raz pierwszy us�ysza�e� Jego zew, gdy mia�e� dwana�cie lat. Przed trzema miesi�cami sko�czy�e� dwadzie�cia jeden. D�ugo zwlekasz. Nigdy u Niego nie by�em, lecz znam Jego zwyczaje. Ca�e �ycie mnie o nich uczono. Wiem zatem, �e nie nale�y do Bog�w cierpliwych. Wybra� Ci� i przyj��e� imi� �Jon w Drodze�. Nie protestowa�e�, cho� mia�e� prawo. Z�o�y�e� mu obietnic�. Czeka� cierpliwie. Ale od paru dni znowu m�wi� � ci�gn�� szaman.</p><p>��GRDHGBHWZ � zad�wi�cza�o bezg�o�nie w uszach Jona.</p><p>��Gdy b�dzie musia� czeka� zbyt d�ugo, ukarze ci�. On nigdy niczego nie daruje. Umie nagradza�, lecz umie te� kara� tych, kt�rzy mu �le s�u�� � ci�gn�� szaman.</p><p>��Ja mu nie s�u��.</p><p>��Ale On ci� przywo�a�.</p><p>��Dlaczego mnie�? � spyta� Jon, mimo woli obronnym ruchem dotykaj�c sk�rzanego woreczka na piersi. Stary czarownik w milczeniu pokr�ci� g�ow�. Zapad�a cisza, przerywana tylko �piewem Rzeki. Wreszcie szaman szepn��:</p><p>��Pozwoli� ci dorosn��, pozwoli� ci prze�y� mi�o��, pozwoli� ci poj�� �on� i sp�odzi� syna. By� dla ciebie bardzo dobry, jak na Jego obyczaje. Teraz chce zap�aty. Ruszaj w Drog�, Jonie�</p><p>I Jon ruszy�. Kamienna Droga jakby zaros�a gdzieniegdzie mchem lub tak si� Jonowi zdawa�o. Ga��zie wielkich drzew wyd�u�y�y si�, splata�y konary ponad jego g�ow� i Droga sprawia�a wra�enie w�szej ni� za pierwsz� jego bytno�ci�. Ale wci�� panowa�a tu zdumiewaj�ca cisza. M�ody m�czyzna s�ysza� ka�dy sw�j krok, a nawet oddech. Ptaki nadal unika�y zak�adania tu gniazd. Nic nie szele�ci�o w poszyciu le�nym; krety, jaszczurki i borsuki widocznie tak�e wola�y trzyma� si� od tego miejsca z daleka.</p><p>Jon dotkn�� d�oni� szyi nie po to, by sprawdzi�, czy wisi na niej sk�rzany woreczek z ziarnkiem piasku, poniewa� wci�� czu� w tym miejscu g�ow� Gai. Wtuli�a si� w ten ciep�y zak�tek pomi�dzy szyj� a barkiem i d�ugo milcza�a, gdy powiedzia�, �e musi spe�ni� przyrzeczenie zwi�zane z jego plemiennym przydomkiem.</p><p>��Jestem Jonem w Drodze od tylu lat. A tymczasem jeszcze w ni� nie ruszy�em. Tych kilka kr�tkich wypraw si� nie liczy,�</p><p>Milczenie Gai by�o tak wymowne jak kilka wilgotnych kropli, kt�re poczu� na szyi. �zy� � pomy�la� bezradnie. Nie chcia�, by Gaja utrudnia�a mu odej�cie. Przecie� i bez tego wszystko w nim sprzeciwia�o si�, by opu�ci� dom i ruszy� w Nieznane, Obce. �ona zrozumia�a to, gdy� nie wyrzek�a ani s�owa, odsun�a g�ow� i pokaza�a jasn� twarz bez jednej mokrej kropelki sp�ywaj�cej z oczu.</p><p>��Nie pytaj� � zacz�� na wszelki wypadek, ale nie musia� ko�czy�. Gaja ju� wiedzia�a, �e prosi j�, by nie pyta�a, kiedy wr�ci. Nie zamierza�a pyta�. Zdawa�a sobie spraw�, �e on i tak tego nie wie. Nawet m�czy�ni jad�cy na polowanie nie umieli okre�li� dnia powrotu. A Jon nie wybiera� si� polowanie.</p><p>��B�dzie, jak musi by� � powiedzia�a Gaja d�wi�cznym, mocnym g�osem, w kt�rym nie us�ysza� dr�enia. I o to sz�o: aby nie wstrzymywa�a go �adn� kobiec� sztuczk�. Zreszt� wiedzia�, �e ona tego nie zrobi. By�a inna ni� wioskowe kobiety. Podobna do nied�wiedzicy. Dlatego, id�c teraz Kamienn� Drog�, Jon by� spokojny o syna, kt�ry si� narodzi. Gaja da sobie rad� i bez niego, to by�o pewne. A zreszt��</p><p>��Wr�c� do domu! � zawo�a� g�o�no, chc�c, aby echo zanios�o te s�owa monstrualnemu pos�gowi, kt�ry czeka� na niego za trzecim zakr�tem. Ale w tej cz�ci Puszczy nie by�o nawet echa.</p><p>Trzeci zakr�t pojawi� si� szybciej, ni� Jon chcia�by zobaczy�. Po raz wt�ry wkroczy� zatem w d�ugi, z�owieszczy cie� rzucany przez pos�g starego Boga. Szed�, nie podnosz�c g�owy i nie patrz�c na Niego. I tak czu� t� obecno��. Nie tylko tu.</p><p>Po chwili sta� u pot�nych st�p gigantycznej rze�by. Podni�s� g�ow�. Ponad nim, wysoko, wznosi�y si� ramiona i g�owa Boga. Dziwne, ale mimo ca�ego ogromu pos�gu, wyda� si� on Jonowi mniejszy. Ju� go tak nie pora�a� wielko�ci�. Bezimienny milcza�, ale Jon i tak s�ysza� Jego wezwanie.</p><p>��Musz� TAM si� wspi�� � zacz�� p�g�osem, niby do siebie, niby do Niego i urwa�, mierz�c wzrokiem wysoko�� i oceniaj�c stopie� trudno�ci zadania.</p><p>Nie, to nie takie trudne dla m�odego, silnego m�czyzny. Pos�g by� pe�en wypuk�o�ci i wg��bie�. Jon obj�� ramionami ogromn� nog� Boga i ruszy� w g�r�. Kamie�, z kt�rego wykuto Bezimiennego, by� chropawy i ciep�y. Pulsowa� �yciem. D�o� Jona wspar�a si� na monstrualnym p�pku Boga, a stopy postawi� teraz na znamionach Jego m�sko�ci. Odpoczywa�. Nagle uprzytomni� sobie, �e p�powinami, kt�re ��czy�y gigantycznego i przera�aj�cego Boga z tysi�cami wiernych, by�y Kamienne Drogi. A wiara, kt�r� czuli i wyra�ali jego wsp�plemie�cy, by�a krwi� kr���c� w ciele �wiatowida. Krwi� i po�ywieniem. Ludzie w d�ugich sukniach odci�li Go od krwiobiegu, od l�ku i mi�o�ci, kt�rymi si� �ywi�: skazali na samotn�, powoln� agoni�. Czy umieraj�cy cz�owiek nie broni si�? Czy On nie ma zatem prawa, by si� broni�? Skazano Go na �mier� przez zapomnienie, a jest to � dla Bog�w i ludzi � najgorszy rodzaj umierania.</p><p>��W dodatku nie mia�e� dzieci� � szepn�� ironicznie, spogl�daj�c na wyolbrzymione oznaki m�sko�ci, ale ironia zaraz znikn�a. Uprzytomni� sobie, �e raptem przed stu pi��dziesi�ciu laty wszystkie Plemiona, setki tysi�cy ludzi, by�y Jego dzie�mi, na dobre i na z�e. Dlatego mia� prawo ��da� ofiar.</p><p>���lub przynajmniej tak s�dzi� � szepn�� Jon, podejmuj�c na nowo wspinaczk�. Gdyby teraz spad�, pewnie by si� zabi�. By� coraz bli�ej celu, wysoko ponad ziemi�, jakby wspi�� si� na najwy�szy dom w Wiosce. A przecie� do ramion Boga jeszcze sporo brakowa�o.</p><p>Po d�ugim, mozolnym trudzie, zm�czony, spocony, czuj�c dr�enie mi�ni, stan�� wreszcie na Jego ramionach. Mia� dziwne uczucie, �e pos�g dr�y wraz z nim, jakby wstrz��ni�ty ludzk� blisko�ci� po tylu latach pustki. Dr�enie to, nie wiedzie� czemu, przej�o Jona lito�ci�.</p><p>Wyprostowa� si� i dla utrzymania r�wnowagi obj�� r�kami masywn� szyj� Bezimiennego. Wychyli� si�, chc�c zajrze� mu w oczy. Ju� tam, w dole, wydawa�o mu si�, �e pod p�przymkni�tymi powiekami pos�gu co� po�yskuje. Prawie jak �renice. Ale grube powieki strzeg�y swej tajemnicy i Jon wychyli� si� w prz�d, by w nie zajrze�. Nie musia��</p><p>Bezimienny mia� oczy otwarte. L�ni�y jak cenne kamienie. By�y ciemne, g��bokie i co� si� w nich odbija�o, migota�o, zmienia�o barw�. Odbite �wiat�o? Jon, mimo l�ku, zdziwi� si� i wychyli� jeszcze bardziej. M�g�by przysi�c, �e nim zacz�� si� Wspina�, powieki Bezimiennego by�y lekko przymkni�te. A teraz tak szeroko otwarte�</p><p>Jon obj�� Go mocniej za szyj� i wychyli� si� w ty�, aby obejrze� cho� dwie z czterech twarzy �wiatowida. Powieki tej drugiej, odleglejszej, by�y wp�przymkni�te. M�ody m�czyzna chwil� si� waha�, po czym ruszy� wok� czterech pot�nych ramion Boga. Musia� wiedzie� � a teraz ju� mia� pewno��: Bezimienny otworzy� tylko jedn� par� oczu w jednej ze swych czterech twarzy. Jon powr�ci� do punktu wyj�cia i trzymaj�c si� kr�tkiej, grubej szyi pos�gu, znowu zajrza� w rozwarte oczy.</p><p>��Na co patrzysz? Co widzisz? � spyta�. �wiatowid milcza�. � Nie chcesz m�wi�? Sam zobacz�! � zawo�a� i zn�w ruszy� po ramionach Boga, jak g�rsk� �cie�k�. Tym razem tak si� ustawi�, aby by� zwr�conym w t� sam� stron�, co twarz �wiatowida, kt�ra patrzy�a otwartymi oczami. Przywar� do pos�gu � i zn�w wyda�o mu si�, �e jest on ciep�y jak �ywe, my�l�ce i czuj�ce cia�o. A przecie� kamie�, otoczony wok� ciemn� Puszcz�, powinien by� ch�odny. Przywar� do kamiennej rze�by jeszcze mocniej, niemal z��czy� si� z ni� w jedno�� i spojrza� przed siebie, tam gdzie spogl�da�y oczy Boga. Najpierw nie widzia� nic poza tym, co widzie� si� spodziewa�: bezkresn� Puszcz� i jedn� z czterech Kamiennych Dr�g, urywaj�c� si� przy trzecim zakr�cie. Drzewa przys�ania�y reszt� Drogi. Potem wyda�o mu si�, �e co� zamigota�o na horyzoncie. Spojrza� jeszcze raz: nic, tylko Puszcza. Ale jakby inna, bardziej zamglona. Spojrza� znowu: powietrze drga�o tak, jak drga, gdy jest bardzo gor�co i nie wiadomo sk�d rodz� si� dziwne mira�e. Ale w Puszczy by�o ch�odno. Mimo to krajobraz przed oczami Jona migota� coraz bardziej, zasnuwa� si� rozedrgan�, nieprzejrzyst� mg�� � po chwili drzewa zacz�y znika� sprzed jego oczu. Zosta�a tylko ich ziele� i biel chmur ponad nimi� Ziele� ZIELEх Biel� BIEL� zielone� ZIELONE�</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>���zielone. W�a�ciwie dlaczego fartuchy chirurg�w s� zielone? � spyta� Jon, a maseczka na twarzy st�umi�a jego g�os. Mimo to wszyscy w tej bia�ej, l�ni�cej czysto�ci� sali operacyjnej podnie�li g�owy i spojrzeli zdziwieni. Zdziwienie wida� by�o tylko w ich oczach, gdy� pozosta�e cz�ci twarzy by�y, podobnie jak jego w�asna, skryte za bawe�nianymi, sterylnymi maseczkami- Owszem, niekt�rzy chirurdzy dowcipkowali w czasie powa�nych operacji, ale on nigdy. Wydawa� kr�tkie, niezb�dne polecenia, wi�c wszystkich musia�o zdziwi� pytanie nie maj�ce �adnego zwi�zku z pacjentem. Jednak Jon nie zamierza� �artowa�.</p><p>��Czy fartuchy chirurg�w s� zielone dlatego, �e ten kolor symbolizuje nadziej�? � spyta� i ju� wiedzia�, dlaczego pyta. Chcia� odwlec moment, gdy wyda polecenie rozci�cia cia�a Ch�opca le��cego na stole, bezradnego i nie�wiadomego sytuacji. Jeszcze p� godziny temu Ch�opiec dygota� ze strachu i Jon koj�co u�cisn�� jego drobn� d�o�. Teraz spa�. Na jego szczup�ym ciele wida� by�o d�ug�, prost� lini� wytyczon� czarnym flamastrem. A Jon sta� nad nim, got�w do operacji, przed kt�r� co� go wci�� wstrzymywa�o. Wszyscy czekali tylko pozornie cierpliwie, wi�c wreszcie musia� wyda� polecenie: �Zaczynamy��</p><p>Nagle przypomnia� sobie, �e gdy by� wyrostkiem i je�dzi� na wakacje na wie�, nie znosi� d�wi�ku pi� drwali, dobiegaj�cego z pobliskiej Puszczy. Puszczy�? Sk�d wzi�a mu si� Puszcza? Przecie� nie ma ich prawie wcale na Ziemi, a ju� zw�aszcza w miejscach cywilizowanych! D�wi�k pi� dobiega� z lasu. Zawsze mu si� wydawa�o, �e ich rz꿹ce j�czenie niesie ze sob� �mier�. �mier� drzew. Delikatne brz�czenie elektrycznej, chirurgicznej pi�ki nios�o jednak nadziej� �ycia, nie �mierci � mimo to Jon by� dziwnie niespokojny.</p><p>��Panie doktorze, nie mamy czasu� � zdecydowa�a si� przypomnie� siostra prze�o�ona. Osobi�cie asystowa�a przy tej operacji i tylko ona odwa�y�a si� zwr�ci� mu uwag�, �e czas mija i �e drugie serce, le��ce w sterylnym pojemniku wype�nionym lodem, bardzo tego nie lubi. Serce pierwsze, niebezpiecznie powi�kszone, a zarazem w�tle, kt�re t�uk�o si� nier�wno w klatce piersiowej u�pionego Ch�opca, te� nie mia�o czasu.</p><p>I w�a�nie w to serce, otulone lodem, wpatrywa� si� teraz Jon.</p><p>��Lodowe serce� Serce jak sopel lodu� � przemkn�y mu po g�owie postrz�pione zdania i nagle przypomnia�a mu si� ba�� Andersena o Kr�lowej �niegu. To przecie� Kr�lowa �niegu zamieni�a �ywe, czuj�ce serce Kaja w sopel lodu i po tej zamianie Kaj got�w by� pope�ni� wszystkie najgorsze, najbardziej nieludzkie czyny. Nieludzkie? Mo�e w�a�nie ludzkie, bo a� tak z�e? Zwierz�ta rzadko bywaj� okrutne bez przyczyny� Kr�lowa �niegu i Kaj� Wymiana serca jest sprzeczna z natur� � pomy�la� niedorzecznie o operacjach, jakich wykona� co najmniej sto pi��dziesi�t w tym szpitalu: wyj�cie schorowanego, nie wytrzymuj�cego mord�gi �ycia, serca pacjenta i zamienienie go na silne i gotowe znie�� najgorsze przeciwie�stwa losu. W jego kraju przeprowadzano takich operacji tysi�ce, na �wiecie dziesi�tki tysi�cy. Dlaczego tym razem co� si� w nim wzdraga�o? Czemu patrzy� z niepokojem na anonimowe czerwone serce, ob�o�one lodem, le��ce spokojnie w sterylnym pojemniku? I co ma do tego ba�niowa Kr�lowa �niegu? Swoj� drog� to ciekawe, czy Andersen j� wymy�li�, czy te� zaczerpn�� w�tek w znacznej mierze z mit�w i legend? W�wczas mog�oby si� okaza�, �e Kr�lowa �niegu wiedzie nieomal realny �ywot, cho� nie ka�demu dane jest j� spotka�. Jon a� si� wzdrygn�� na tak� my�l. Ale je�li Kr�lowa �niegu w�a�nie teraz zamierza�</p><p>��Panie doktorze� � podj�a zn�w nerwowo i z naciskiem prze�o�ona piel�gniarek. Jon otrz�sn�� si� i jego oczy z nag�a porazi�a biel sali.</p><p>��Czyje to serce? � spyta� nie wiadomo kogo. Kilka otaczaj�cych go postaci w zielonych fartuchach poruszy�o si� nerwowo. To by�o pytanie amatora lub �owcy sensacji, a nie profesjonalisty lekarza. Odpowiedzia�a mu pe�na dezaprobaty cisza. Z regu�y �aden z lekarzy nie wie, czyje serce spoczywa w sterylnym pojemniku, ob�o�one lodem � i nikogo to nie obchodzi � najwa�niejsze, �e jest to serce zdrowe. Wypytywanie, kim by� zmar�y, do kt�rego nale�a�o serce, nie by�o w dobrym tonie w�r�d profesjonalist�w. Czynili tak tylko m�odzi sta�y�ci lub dziennikarze.</p><p>Jon, wci�� odwlekaj�c nast�pne posuni�cie, spojrza� na szklan� szyb�, kt�ra oddziela�a sal� operacyjn� od wn�ki obserwacyjnej dla student�w. W czasie przeszczepu serca to niedu�e pomieszczenie na og� by�o pe�ne. Ale tym razem siedzia�o w nim najwy�ej kilkoro m�odych ludzi. Widocznie pi�kna pogoda wygna�a ich za miasto lub na basen.</p><p>Uwag� Jona przyku�a niedu�a, szczup�a Dziewczyna, ostrzy�ona kr�ciutko na je�a, jak ch�opak, co jeszcze bardziej uwydatnia�o wystaj�ce ko�ci policzkowe i wielkie, ciemne oczy. Patrzy�a mu prosto w oczy i � wbrew logice � Jonowi wyda�o �e jej te� nie podoba si� serce ob�o�one lodem. Dziewczyna spojrza�a natarczywie w jego twarz os�oni�t� mask� i leciutko kr�ci�a g�ow�, jakby chc�c powiedzie�: �Nie r�b tego��</p><p>Co za bzdury chodz� mi po g�owie � pomy�la�.</p><p>��Klatka piersiowa pacjenta jest otwarta, panie doktorze � powiedzia�a nagl�co prze�o�ona. Oczy lekarzy, asystent�w i piel�gniarek sponad bia�ych maseczek patrzy�y na niego z wyrzutem, zdumieniem lub z przygan�. Jon znowu spojrza� na salk� dla student�w. Dziewczyna wci�� kr�ci�a przecz�co g�ow�: �Nie r�b tego��</p><p>Jest upa�, pewnie uwiera j� ko�nierzyk od bluzki � pomy�la� Jon i energicznie przyst�pi� do usuwania chorego serca, chc�c nadrobi� czas stracony przez wcze�niejszy brak zdecydowania. P�uca operowanego pod��czono do respiratora.</p><p>Wczoraj z Ch�opcem rozmawia�. Dzieciak � czy pi�tnastolatka mo�na jeszcze nazwa� dzieciakiem? � panicznie ba� si� operacji. W drodze wyj�tku dyrekcja szpitala wyrazi�a zgod�, aby t� noc sp�dzi�a z nim matka. Tuli� si� do niej, zbyt wyro�ni�ty, chudy, z oczami tak b�yszcz�cymi, �e Jon podejrzewa�, i� chcia�by si� rozp�aka�, ale by�o mu wstyd.</p><p>��Taka operacja to zwyk�a rutyna w dzisiejszych czasach. Nie jest trudniejsza ni� skomplikowane usuni�cie z�ba. Pomy�l, ju� jutro b�dziesz mie� mocne, zdrowe serce. Wkr�tce b�dzie ci wolno biega�, skaka�, robi�, co zechcesz. B�dziesz m�g� si� nawet zakocha� � za�artowa�. � Z tym sercem, kt�re tak t�ucze si� w twojej piersi, ledwo post�pisz szybciej kilka krok�w, ju� z trudem oddychasz. Jutro o tej porze b�dziesz jak nowo narodzony � powiedzia� Jon koj�co, bior�c w swoj� du�� d�o� chirurga szczup�� i nerwow� r�k� Ch�opca. By�a spocona i zimna.</p><p>��Czyje to serce? � spyta� nagle Ch�opiec.</p><p>��Nie wiem. I nie jest to wa�ne. Z punktu widzenia medycyny nie ma to znaczenia � odpar�, a matka przytuli�a swoj� twarz do twarzy syna i poca�owa�a go.</p><p>��To nie ma znaczenia � przytakn�a lekarzowi. � Czasem lepiej nie wiedzie�.</p><p>��Z punktu widzenia medycyny� � powt�rzy� z namys�em Ch�opiec. � A je�li ma to znaczenie z jakich� innych przyczyn?</p><p>��Jakich? Wa�ne jest tylko to, aby twoje nowe serce by�o zdrowe i silne, takiego potrzebuje pi�tnastolatek � powiedzia� Jon z u�miechem.</p><p>��A je�li by�oby to serce� � zacz�� nagle Ch�opiec, urwa� i doko�czy� po d�u�szym milczeniu, w czasie kt�rego s�ycha� by�o jego chory, chrapliwy oddech: -�na przyk�ad serce idioty?</p><p>��Dla mnie mo�e to by� nawet serce mordercy � powiedzia�a matka, tul�c go jak niemowl� � byleby� �y�.</p><p>Jon i Ch�opiec patrzyli na siebie w milczeniu.</p><p>��To nie ma znaczenia � powt�rzy� lekarz z naciskiem i wyszed�. K�tem oka dostrzeg�, �e Ch�opiec kryje twarz na ramieniu matki, a ta obejmuje go i mocno przytula.</p><p>��To nie ma znaczenia � m�wi� teraz Jon g�o�no na sali operacyjnej i znowu zwr�ci�y si� ku niemu zdziwione oczy asystent�w. � To nie jest podst�p Kr�lowej �niegu � dorzuci� i przyst�pi� z wpraw� do zabiegu, cho� wszyscy patrzyli na niego tak, jakby z�apa� gro�nego wirusa, atakuj�cego m�zg.</p><p>Kilkadziesi�t minut � i operacja by�a sko�czona. Asystent wprawnie zak�ada� szwy i po chwili w�zek z Ch�opcem opuszcza� sal� operacyjn�. Pojemnik z lodem sta� pusty, ch�odny, sterylnie bia�y. Szkatu�ka Kr�lowej �niegu z niespodziank� na Bo�e Narodzenie� � pomy�la� Jon.</p><p>��Co si� w�a�ciwie robi ze starym, zu�ytym sercem? � spyta� nagle, zdejmuj�c wilgotn� od oddechu maseczk�. Spojrza� na asystent�w, kt�rzy tak�e je zdejmowali i natychmiast zrozumia� niestosowno�� pytania. Za usuni�cie tego um�czonego, zb�dnego kawa�ka martwego mi�sa odpowiada� kto� inny; po nich wejdzie tu ekipa salowych i sprz�taczy. Lekarze nie powinni pyta� o tak trywialne sprawy, w dodatku w chwili zwyci�stwa.</p><p>Jon, spocony, wci�� jeszcze w chirurgicznym kitlu � kt�rego jasn� ziele� zgasi�y bure plamy krwi � spojrza� w stron� szyby dziel�cej sal� operacyjn� od obserwacyjnej: ostrzy�onej na je�a Dziewczyny nie by�o. Po co jej szuka��?</p><p>Wieczorem, wbrew zwyk�ym zasadom, zamiast zatelefonowa� do szpitala, pojecha� zobaczy� Ch�opca. Po co jecha��? Nawet je�li pacjent ju� si� zbudzi�, rozmowa z nim nic nie da. Znalaz� si� znowu w szpitalu, zamiast z ksi��k� w ulubionym fotelu. Nie znosi� telewizji. Lubi� ksi��ki � �w tajemniczy splot malutkich czarnych znaczk�w, tworz�cych niekiedy tak zaskakuj�ce konfiguracje, otwieraj�cych tak dziwne �wiaty. Zamiast czyta� teraz, sta� w milczeniu za skrzyd�em przeszklonych drzwi oddzia�u intensywnej terapii i patrzy� na matk� � w sterylnym ubraniu i w maseczce � siedz�c� przy synu. Kto j� tu wpu�ci�? � pomy�la� ze z�o�ci�, ale nie mia� sumienia zawo�a� piel�gniarki i ��da�, aby kobieta o twarzy cierpi�cej Madonny z gotyckich witra�y opu�ci�a teraz Ch�opca.</p><p>Przez kolejne dni prowadzi� tylko zwyk�e rutynowe operacje: kilka woreczk�w ��ciowych, wype�nionych kamieniami �yciowej goryczy lub ob�arstwa, wyrostki robaczkowe w stanie zapalnym, zrakowacia�e jelita � s�owem nic, czym powinien zajmowa� si� powa�ny kardiochirurg. Mimo to wszyscy w szpitalu wiedzieli, �e on potrafi zoperowa� wszystko, a najbardziej w �wiecie nie znosi braku pracy. Operowa� nawet nadprogramowo, zast�puj�c koleg�w lub asystuj�c im z w�asnej woli w niedziele, �wi�ta, w nocy.</p><p>Gdy po tygodniu szed� korytarzem na oddziale kardiochirurgii i spyta� siostry prze�o�onej:,,Ch�opiec tu jeszcze jest?� � od razu wiedzia�a, o kogo chodzi i kiwn�a g�ow�.</p><p>��W doskona�ej formie � odpar�a fachowo i sucho, wskazuj�c drzwi jednego z pokoi w cz�ci oddzia�u dla ozdrowie�c�w.</p><p>Wszed�. Po co? � spyta� siebie w duchu, ale mia� uczucie, �e kto�? co�? go wzywa. Matka o twarzy gotyckiej Madonny by�a tu nadal. U�miechni�ta, pe�na pogody, inna ni� przed operacj�. Pi�kna.</p><p>��Wyjd� na chwil� � zwr�ci� si� do niej Ch�opiec, widz�c Jona i matka, zdziwiona, lecz bez sprzeciwu, opu�ci�a sal�.</p><p>��Nie wolno denerwowa� rekonwalescenta � za�artowa�a, ca�uj�c go w policzek, jakby opuszczenie go nawet na kilka minut by�o trudnym do zniesienia rozstaniem.</p><p>��Czeka�em � powiedzia� Ch�opiec po jej wyj�ciu. � Czemu pan nie przychodzi�?</p><p>��Ja tylko operuj�. Zajmowanie si� ozdrowie�cami nie nale�y do mnie � odpar� bezwiednie zmieszany Jon. � Masz tu �wietn� opiek�, a twoja matka�</p><p>��Nienawidz� jej � rzeki Ch�opiec, patrz�c w twarz Jona szarymi, szeroko otwartymi oczami.</p><p>��Co� co ty wygadujesz�! Co m�wisz�! � zacz�� Jon, ale Ch�opiec mu przerwa� i ci�gn�� spokojnym g�osem:</p><p>��Ja wiem. Zaraz mi pan powie, �e ona mnie kocha, �e jestem dla niej wszystkim, �e by�a tu ca�y czas i jest nadal i �e� Wiem, co mo�e mi pan powiedzie�. Powie mi pan jeszcze, �e przecie� ja j� te� kocha�em, prawda? Bo kocha�em. Ale co� si� zmieni�o. I zmienia si� nadal. Z ka�dym dniem. Co dzie� i co noc nienawi�� jest wi�ksza. Czuj� w sobie obc� obecno��. Niech pan co� z tym zrobi.</p><p>��Ja? Mam co� z tym zrobi�? � powt�rzy� zmieszany Jon. � Ale co?</p><p>��Nie wiem. Jednak my�l�, �e to pana sprawa.</p><p>��Nie rozumiem � odpar� powoli Jon. Matka Ch�opca uchyli�a drzwi i w szparze pokaza�a si� �agodna, pogodna twarz. Ch�opiec zmarszczy� brwi, cofn�a si�.</p><p>��Pan da� mi TO serce, prawda? � podj�� niecierpliwie Ch�opiec. � Wi�c to jest pana obowi�zek. Prosz� mi da� jaki� zastrzyk, pigu�k�, p�yn� nie wiem co! Ale musi pan co� zrobi�, abym przesta�!</p><p>��Nie rozumiem � powt�rzy� Jon.</p><p>��Ja te� nie � powiedzia� gorzko Ch�opiec. � Chc� j� kocha� tak jak przedtem, a nienawidz� jej. Ta nienawi�� wci�� ro�nie, ro�nie i ro�nie, a� pewnego dnia wype�ni mnie ca�ego i�</p><p>Ch�opiec urwa�, krzywi�c si� bole�nie.</p><p>��Co mo�e pan zrobi�? � spyta�, patrz�c na Jona.</p><p>��M�g�bym wezwa� dobrego psychoterapeut� � zacz�� Jon, ale Ch�opiec roze�mia� si�. W uszach lekarza ten d�wi�k zabrzmia� jak zgrzytni�cie metalu o szyb�.</p><p>��Niech pan si� wypcha ze swoim psychoterapeut�! Pan nie rozumie, co m�wi�? Nie pojmuje pan, �e by�oby lepiej, gdybym umar� na sali operacyjnej, ni� �eby� No, co pan mo�e z TYM zrobi�, na Boga?!</p><p>Znowu uchyli�y si� drzwi i wsun�a si� zaniepokojona twarz matki.</p><p>��Nic nie mog� � odpar� Jon. Odwr�ci� si� i wyszed�.</p><p>��Urojenia� urojenia� urojenia� � powtarza� rytmicznie do siebie, id�c korytarzem i bezwiednie liczy� do rytmu kafelki. Policzy� do trzydziestu trzech i skr�ci� do windy. Wcze�niej zleci� siostrze prze�o�onej, aby nazajutrz rano skierowa�a do Ch�opca psychoterapeut�.</p><p>Usiad� w swoim gabinecie i si�gn�� po telefon.</p><p>Musz� wiedzie�, czyje serce mu wszczepi�em � pomy�la�. Wykr�ci� odpowiedni numer, us�ysza� sygna� � i od�o�y� s�uchawk�.</p><p>��Zwariowa�em � szepn�� do siebie. � Powa�ny lekarz nie zadaje takich pyta�.</p><p>��Ugryz� psychoterapeut� w r�k�, do ko�ci, nieomal przegryz� mu �ci�gno. Gdyby trafi� z�bami p� centymetra dalej, biedak by�by kalek� do ko�ca �ycia. Na szcz�cie psychoterapeut� nie pracuje r�kami � powiedzia�a nazajutrz siostra prze�o�ona. � Dosta� trzy tygodnie wolnego, ale przychodzi do trudniejszych przypadk�w.</p><p>��B�dzie nas skar�y� o odszkodowanie? � spyta� Jon oschle.</p><p>��Och, to dobry cz�owiek � pokr�ci�a g�ow� prze�o�ona. � A rana zagoi si� za kilka dni.</p><p>��Co powiedzia�? � spyta� Jon.</p><p>��Ch�opiec czy psychoterapeuta? � i nie czekaj�c na odpowied� Jona, ci�gn�a: � Powiedzia�, �e to jest syndrom przedoperacyjnego strachu, pooperacyjnej ulgi i szpitalnego zm�czenia. Powiedzia�, �e wielu normalnych ludzi zachowuje si� w szpitalu nienormalnie. I doda�, �eby jak najszybciej wypisa� go do domu. Zrobimy to, gdy tylko minie niezb�dny termin. To ju� wkr�tce. Ch�opiec jest w �wietnej formie fizycznej.</p><p>Jon nie odwiedzi� wi�cej Ch�opca. Niecierpliwie czeka�, a� ten opu�ci szpital, aby on m�g� znowu swobodnie chodzi� korytarzami kardiochirurgii, nie natykaj�c si� na �agodn�, gotyck� twarz matki i na uwa�ne, ch�odne, kpi�ce spojrzenie szarych oczu wyrostka.</p><p>Czysty przypadek sprawi�, �e Jon widzia�, jak Ch�opiec z matk� opuszczaj� szpital. Podszed� w�a�nie do okna na korytarzu, aby zaczerpn�� powietrza, gdy z wysoko�ci czwartego pi�tra ujrza� malutk�, ciemn� figurk� na w�zku pchanym przez piel�gniarza w stron� eleganckiego auta. Kobieta o �agodnej twarzy Madonny, elegancka, w drogim futrze, w�a�nie otwiera�a drzwiczki.</p><p>��Jed� w choler� ze swymi urojonymi problemami � mrukn�� Jon pod nosem. Nagle poczu� ko�o siebie czyj� leciutki, lecz wyra�ny oddech. Odwr�ci� si� i ujrza� ostrzy�on� na je�a Dziewczyn�. Sta�a tu� za nim, w bia�ym kitlu sta�ystki i patrzy�a tam gdzie on.</p><p>��To by�a dobra operacja, pani j� widzia�a � powiedzia� bezwiednie. � Bardzo dobra operacja. Modelowa. A ten Ch�opiec �y�by bez niej najwy�ej kilka miesi�cy. Lub dni.</p><p>��Ci�gle pan nie wie, czyje to by�o serce � odpar�a Dziewczyna.</p><p>��Przecie� to nie ma znaczenia � mrukn�� gniewnie, cho� z mniejszym ni� dot�d przekonaniem. Ile razy powtarza� to zdanie? Ile razy jeszcze je powt�rzy? Teraz oboje patrzyli, jak Ch�opiec wsiada do auta i odje�d�a z matk� ze szpitalnego parkingu.</p><p>��Przecie� to nie ma znaczenia � powt�rzy�a za nim Dziewczyna, nie wiadomo czy przedrze�niaj�c go, czy przytakuj�c, cho� wyda�o mu si�, �e w�a�nie tym razem s�yszy w jej g�osie wyra�ne pytanie. Nim zd��y� zareagowa�, jej szczup�a, prawie chuda sylwetka w bia�ym kitlu, narzuconym niedbale na sp�owia�e d�insy, znikn�a za zakr�tem korytarza. Jon pomy�la� przelotnie, �e tych kr�ciutkich w�os�w nie strzyg� modny fryzjer; kto� brutalnie i krzywo przyci�� je prawie przy samej sk�rze, nie zwa�aj�c na modn� lini�. Studentki medycyny w wielkich miastach na og� bardziej o siebie dbaj�, stwierdzi� sarkastycznie. Ona pewnie jest ze wsi � skonstatowa� z jak�� m�ciw� satysfakcj�.</p><p>Poprzysi�g� sobie, �e zapomni o Ch�opcu. Nie chcia�, �eby niczym nie uzasadniony niepok�j przerodzi� si� w obsesj�. Neurasteniczni pacjenci to norma, lecz neurasteniczni lekarze�?</p><p>Ca�y nast�pny tydzie� operowa�, wi�kszo�� czasu sp�dza� w szpitalu. Zdawa� si� nie zwraca� uwagi, �e niekt�rzy koledzy podejrzewaj� go wr�cz, i� szpital jest jego ca�ym �yciem: zawodowym i prywatnym. Chirurg z oddzia�u, kt�ry raz bez zaproszenia odwiedzi� go w domu � gdy� zepsu� si� telefon i kto� musia� powiadomi� Jona o zmianie terminu operacji � zd��y� opowiedzie� wszystkim, �e jego mieszkanie, cho� du�e, kosztowne i w modnej dzielnicy, jest prawie nie umeblowane i sprawia wra�enie raczej przystanku ni� domu. Opinia ta do niego dotar�a, lecz nie urazi�a: uzna�, �e jest trafna. Chwilami wydawa�o mu si� nawet, �e wie, dok�d prowadzi �w przystanek � i wtedy przed oczami, na u�amki sekund, migota�o mu co� mrocznozielonego lub szarego jak kamie�.</p><p>Zielone� zielone� Las? Nie, to Puszcza� Puszcza? Puszcz nie ma� A kamie�? Kamieni te� prawie nie ma, w miastach zast�pi� je beton � przemyka�y mu po g�owie skojarzenia.</p><p>Trwa�o to jednak tylko u�amki sekund � prawie natychmiast wraca� do bia�ego �wiata l�ni�cej czysto�ci� operacyjnej sali, sterylnej jasno�ci �cian i fartuch�w, zimnych, po�yskliwych, nieprzytulnych jarzeni�wek. W�a�ciwie wiedzia�, dlaczego fartuchy chirurg�w by�y zielone: �eby nie zwariowa� od tej bieli.</p><p>Czasem, id�c korytarzem, szuka� bezwiednie ostrzy�onej na je�a ciemnej g�owy i szczup�ej, a w�a�ciwie chudej sylwetki Dziewczyny, ale ju� nigdy nie dostrzeg� jej w rozgadanych grupkach student�w.</p><p>��Pana gazeta � powiedzia� jak co dzie� rano salowy, kt�ry sprz�ta� jego gabinet, przygotowywa� kaw� z ekspresu i k�ad� obok paruj�cej fili�anki z�o�ony wp� poranny dziennik. Jon, zanim zacz�� operowa�, zawsze celebrowa� t� chwil�: smak aromatycznej kawy na j�zyku, czarne, drobne znaczki na p�achcie papieru, uczucie przyjemno�ci cia�a, po�redni kontakt ze �wiatem. Tym razem jednak oparzy� sobie wargi wrz�tkiem, a potem zakrztusi� si�. Czarne znaczki z p�achty gazety wyskoczy�y ku niemu jak ostre pazury nieznanego stwora�</p><p>�z dwuszpaltowej fotografii w lewym dolnym rogu strony pisma patrzy�y na niego niespokojne oczy Ch�opca. Jon mia� pewno��, �e jest to zdj�cie sprzed operacji: na twarzy wyrostka widzia� pora�aj�ce cierpienie, strach, niepewno��. Oderwa� oczy od zdj�cia i dopiero teraz przeczyta� tytu�, z�o�ony wi�ksz� czcionk�: Pi�tnastolatek z przeszczepionym sercem zabija matk�. Pod zdj�ciem, drobnym drukiem, podano zwi�z�� informacj�:,,Pi�tnastolatek, kt�remu dwa miesi�ce temu przeszczepiono serce w miejskim szpitalu, w wyj�tkowo okrutny spos�b zabi� swoj� matk� � i uciek� z miejsca mordu. Kobieta otrzyma�a kilkadziesi�t cios�w no�em, a biernym i przera�onym �wiadkiem zbrodni by�a cudzoziemska s�u��ca. Zezna�a ona, �e przed operacj� matk� i syna ��czy�a wzajemna mi�o��, ale po powrocie ze szpitala w ich stosunkach zasz�a niezrozumia�a zmiana. � To nie by� on� � zezna�a s�u��ca, m�wi�c o mordzie, ale zaprzeczy�a sobie w nast�pnym zdaniu, stwierdzaj�c, �e �to on zabi� matk�. Nie�cis�o�ci w zeznaniach kobiety zosta�y z�o�one na karb jej nieznajomo�ci j�zyka. Sprawca uciek� z miejsca zbrodni i jest poszukiwany przez policj�. W pokoju pi�tnastolatka znaleziono wyrwan� z zeszytu kartk�, na kt�rej kto� � prawdopodobnie on sam � wykona� dziwny, odr�czny rysunek: przedstawia on niezrozumia�y, z�o�ony z siedmiu nieforemnych element�w pod�u�ny kszta�t, w kt�rym trudno rozpozna� jak�kolwiek znan� figur�. Policja poszukiwa�a ewentualnego zwi�zku nieletniego zab�jcy z satanistami, ale go nie stwierdzi�a. Ch�opiec, uwielbiaj�cy przed operacj� swoj� matk�, po opuszczeniu szpitala sta� si� samotnikiem unikaj�cym kontakt�w zar�wno z ni�, jak i z kolegami ze szko�y. W czasie coraz cz�stszych i agresywniejszych k��tni z matk� wykrzykiwa� � jak zezna�a s�u��ca � �e musi rusza� w drog� i ona mu w tym nie przeszkodzi. S�u��ca nie umia�a wyja�ni�, jak� drog� Ch�opiec mia� na my�li. Redakcja nie posiada jeszcze informacji, do kogo nale�a�o serce przeszczepione m�odocianemu zab�jcy, cho� zar�wno policjanci, jak i lekarz s�dowy twierdz� zgodnie, �e to nie ma �adnego znaczenia�.</p><p>Zabi�. I jeszcze zabije � pomy�la� Jon ze zdumiewaj�c� pewno�ci�. �Ci�gle pan nie wie, czyje to by�o serce� � zabrzmia�y mu nagle w uszach s�owa Dziewczyny i niemal odruchowo wykr�ci� zastrze�ony numer. Wykr�ca� go po raz trzeci, ale tym razem nie od�o�y� s�uchawki telefonu. Prawie od razu us�ysza� grzeczny g�os sekretarki. Przedstawi� si� i po przekazaniu swojej pro�by odruchowo sk�ama�:</p><p>��Potrzebujemy tej informacji do statystyki.</p><p>��Chwileczk� � us�ysza� w odpowiedzi, po czym dobieg�o go ciche stukanie komputerowej klawiatury. � Mam� � powt�rzy� po chwili pogodny damski g�os. � To by�o serce wielokrotnego mordercy. Dziwny przypadek, panie doktorze� Ten cz�owiek dosta� wyrok �mierci dziesi�� lat temu za brutaln� seri� zab�jstw, ale wyrok wykonano dopiero teraz. Mia� sprytnego adwokata, kt�ry wci�� wnosi� apelacje. Ciekawe, o czym my�la� zab�jca, oczekuj�c przez dziesi�� lat na �mier�? Znienawidzi� do reszty ludzko��, nie s�dzi pan? Kto w�a�ciwie dosta� jego serce? Ojej, to g�upie pytanie, przepraszam, przecie� to nie ma znaczenia�</p><p>��Tak, to nie ma znaczenia � powt�rzy� wolno Jon, odk�adaj�c s�uchawk�.</p><p>Kr�lowa �niegu przywioz�a Kajowi nowe serce, a ja pomog�em wyj�� to, kt�re, cho� trwa�o w agonii, kocha�o i czu�o i zamieni�em je na sopel lodu. Kaj �cigany jest listem go�czym, nie przez kochaj�c� siostr�, kt�ra mog�aby mu pom�c. Nikt mu ju� nie pomo�e. Nigdy, przez ca��, kr�tk� przecie� histori� stosowania przeszczep�w w chirurgii, nie mia�o znaczenia, kto jest dawc� serca � my�la� Jon z bolesn� ironi�. � Na Boga, kto sprawi�, �e nagle ma to znaczenie? Kto ma tak� moc�?</p><p>I wtedy uprzytomni� sobie, �e niepotrzebnie pyta. Przecie� wie. A �eby si� upewni�, musi tylko ruszy� ze swego tymczasowego przystanku we w�a�ciw� stron�. Westchn�� � i ujrza� przed oczami zielono��. ZIELON�, rozmigotan�, mroczn� Puszcz�. I szary kamie�. Ale tym razem wizja trwa�a nie u�amki sekund, lecz d�ugie minuty i nie by�a psychodelicznym, niepoj�tym snem. By�a jaw�.</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>�zielone� zielone� ZIELONO�ƅ</p><p>Jon sta� na ramionach Boga i jeszcze wci�� patrzy� tam, gdzie On spogl�da� wp�otwartymi oczyma. Ci�kie, grube powieki zacz�y powoli opada�. Wraz z przymykaniem oczu przez Bezimiennego owo nieokre�lone, srebrzystobia�e rozmigotanie, rozedrganie powietrza z wolna uspokaja�o si�, a Puszcza wok� znowu sta�a si� wyrazi�cie ciemnozielona. Jon ujrza� w dole, poni�ej st�p pos�gu, znan� sobie Kamienn� Drog�. I trzy pozosta�e, wiod�ce w r�ne nieznane strony �wiata. Chyba �e z jednej w�a�nie powr�ci�: ze �wiata sztucznej bieli i jaskrawej, nienaturalnej zieleni. Niczego wi�cej nie pami�ta�.</p><p>Zacz�� ostro�nie zsuwa� si� z monumentu. Przez chwil� kr�ci�o mu si� w g�owie. Wyda�o si�, �e Puszcz� nadal przes�ania srebrzysta biel, kt�ra nape�ni�a go l�kiem � lecz przysiad� na wielkiej, siedmiopalczastej d�oni Bezimiennego, odetchn�� g��boko i z�udzenie znikn�o. Po chwili kontynuowa� zsuwanie z olbrzymiego, wr�cz monstrualnego pos�gu.</p><p>Stan�� na ziemi i wzni�s� g�ow�, aby jeszcze raz spojrze� w twarz �wiatowida (starannie wystrzega� si� nazywania Go w ten spos�b, nawet w my�lach, jakby wypowiadanie Jego imienia przydawa�o Mu mocy). Tym razem twarz ta by�a nieruchoma, lecz i �lepa. Jon ponownie obszed� pos�g wok�: wszystkie cztery twarze Boga wyra�a�y jedynie nieczu�� oboj�tno�� i mia�y zamkni�te oczy, jakby Bezimienny zm�czy� si� spogl�daniem we wszystkie cztery strony �wiata.</p><p>Jon odwr�ci� si� i ruszy� Kamienn� Drog� w stron� Wioski.</p><p>��GRDBGHGBHWZ � us�ysza� za sob� s�owa starego Boga, ale nie obejrza� si�.</p><p>Gdy przekracza� Rzek�, woda by�a o wiele zimniejsza ni� wcze�niej � a ludzie z Plemienia, kt�rzy byli akurat nad brzegiem, znieruchomieli na chwil�, aby zaraz uda�, �e Jona nie widz�. Dopiero gdy postawi� stopy na w�a�ciwym brzegu, s�siedzi, znajomi i krewni zacz�li pozdrawia� go tak, jakby rozstali si� dopiero wczoraj.</p><p>��Jeste� � westchn�a z ulg� Gaja i po�o�y�a mu g�ow� na ramieniu. Zdziwiony, dostrzeg�, �e jej w�osy by�y d�ugie, miedziane jak pieni��ki, kt�re pokazywa� im kiedy� Ezra � a przed oczami mign�a mu czyja� ciemna, kr�ciutko i krzywo ostrzy�ona g��wka. Zamkn�� szybko oczy i zaraz otwar� je na nowo, aby zgubi� t� obc�, niepokoj�c� wizj�.</p><p>��Ba�am si� � szepn�a tymczasem Gaja, dmuchaj�c ciep�ym oddechem w jego szyj�. Obejmuj�c j�, poczu� leciutk� wypuk�o�� tam, gdzie wcze�niej by�a p�aska, napi�ta g�adk� sk�r� przestrze�, rozci�gni�ta mi�dzy twardymi wzg�rkami biodrowych ko�ci.</p><p>��Jak d�ugo mnie nie by�o? � spyta�, g�adz�c delikatnie wypuk�y brzuch �ony. Wyda�o mu si�, �e pod sk�r� co� drgn�o, zafalowa�o, jakby malutka istotka �yj�ca w �rodku obr�ci�a si� z boku na bok, tak jak to czyni �pi�cy cz�owiek. M�j syn, pomy�la� Jon, m�j syn, z mojego nasienia, a Bezimienny nie ma nic do tego.</p><p>��Nie by�o ci� prawie trzy miesi�ce � powiedzia�a Gaja z hamowanym dr�eniem w g�osie. Zrozumia�, jak wiele j� kosztowa� ten pozorny spok�j.</p><p>��Tak d�ugo? My�la�em, �e to by� dzie�, a mo�e dwa � zdziwi� si�. � Ile straci�em� � szepn��, my�l�c o dniach i nocach, kt�re m�g� sp�dzi� ze swoj� z�ocistomiodow� �on�. Ile jeszcze strac�? � spyta� samego siebie.</p><p>Pierwszy tydzie� od chwili powrotu z Kamiennej Drogi sp�dzili tylko we dwoje: by�y to jasne dni i �wietliste noce. Przez nast�pne dni polowa� z Plemieniem, z wdzi�czno�ci� przyjmuj�c brak pyta� ze strony towarzyszy o swoj� d�ug� nieobecno��. W wolnym czasie stara� si� by� jak najbli�ej �ony, jakby chcia� nadrobi� zagubione wsp�lne poranki, gdy budzili si� oboje i �ledzili przez w�skie okna promienie s�o�ca w�druj�ce w g��b ich domu; gdy razem k�pali si� w pobliskim �r�dle, zmywaj�c pot i senno��; gdy zasiadali do posi�k�w; gdy noc� wtulali si� w we�niane koce, w futra i w siebie nawzajem.</p><p>Dniem Jon starannie omija� okolice �wi�tyni, aby nie natkn�� si� na Ezr� i unikn�� jego pyta�, kt�re nieuchronnie by pad�y. Isaka spotyka� czasem blisko Rzeki i zawsze mu si� zdawa�o, �e � podobnie jak szaman � stary kap�an chodzi tam, aby w milczeniu spogl�da� na drugi brzeg. Tylko Jon m�g�by mu opowiedzie�, co tam jest, lecz kap�an nigdy o to nie spyta�.</p><p>Szaman tak�e nie zadawa� Jonowi pyta�, jakby by� pewien, �e on i tak przyjdzie do niego; b�dzie musia� przyj��. Albowiem cho� Jon widzia�, tylko szaman wiedzia�. Jedynie szamanom przys�ugiwa�a wielusetletnia, przekazywana z pokolenia na pokolenie, wiedza o Starych Bogach. Cz�onkowie Plemienia mieli o niej zapomnie�. I zapomnieli. Cho� nie wszyscy.</p><p>Oboj�tno�� Plemienia wobec tajemniczej nieobecno�ci Jona nie wynika�a z braku ciekawo�ci. Wiedzieli, i� nie nale�y pyta�. Skoro t� wiedz� wci�� posiadali, musieli pami�ta� opowie�ci ojc�w, dziad�w i pradziad�w o Kamiennej Drodze. A mo�e nie�? Mo�e nigdy nikt im o niej nie opowiada�? Mo�e Tabu by�o silniejsze, ni� Jon s�dzi� i dotyczy�o nie tylko drugiego brzegu Rzeki, lecz tak�e s��w i my�li? Mo�e by�o im wstyd, �e tak �atwo wyparli si� swych dawnych b�stw, bo��t i Bog�w � tym gorliwiej wi�c oddawali cze�� Istocie, o kt�rej nauczali ludzie w d�ugich sukniach?</p><p>Czas �ycia Wioski mija� z w�a�ciwym sobie rytmem � i zarazem nagli� Jona. Jeszcze nie nacieszy� si� blisko�ci� Gai, a ju� czu�, �e musi si� �pieszy�. Pewnego dnia, gdy wsta� o �wicie i wyk�pa� si� w le�nym �r�dle, nie zabra� si� do codziennych zaj��, lecz niecierpliwym krokiem ruszy� do namiotu szamana.</p><p>Namiot by� jednak pusty. Jon ruszy� zatem z biegiem Rzeki i, zgodnie z przewidywaniem, ujrza� w�r�d drzew dw�ch starc�w pogr��onych w rozmowie: szamana z Isakiem. Na jego widok Isak leciutko si� speszy�, wi�c Jon po�pieszy� z wyja�nieniem:</p><p>��Od dawna wiem, �e rozmawiacie. Nikomu o tym nie m�wi�.</p><p>��Tabu � mrukn�� szaman. � Ludzie w d�ugich sukniach nie powinni mnie nawet dostrzega�. Je�li zwr�c� na mnie uwag�, musieliby mnie wykl�� lub wygna� � zako�czy�, nie dbaj�c o logik�. Isak drepta� u jego boku. Drobny i chudy stary kap�an sp�oszy� si� s�owami szamana, potem zmartwi�, co wyra�nie wida� by�o na jego twarzy i wzruszy�o Jona (ten starzec nie umia� k�ama�, a to musia�o wzrusza�). Jon doskonale rozumia�, �e Plemi� nie powinno ogl�da� kap�ana z szamanem podczas przyjaznej rozmowy. Kap�ani przecie� przekonali ludzi z Wioski, �e nale�y si� wyprze� starych czas�w, starych obyczaj�w i wierze�, przyj�� Cywilizacj� i podporz�dkowa� si� jej zasadom. Czarownicy nale�eli do czasu przesz�ego. Przyja�� kap�ana z czarownikiem wzbudzi�aby w Plemieniu podejrzenia wobec s�uszno�ci nauk, kt�re ludzie w d�ugich sukniach wpajali od stu pi��dziesi�ciu lat mieszka�com Puszczy, twierdz�c, �e tylko oni maj� do tego prawo. �Nawracaj�c, nie wolno czu� �alu i wsp�czucia wobec nawracanych. Najbardziej szkodliwe s� wszelkie w�tpliwo�ci� � powiedzia� mu kiedy� Isak z dziwnie smutnym wyrazem twarzy, ale wtedy Jon nie rozumia�, o czym starzec m�wi.</p><p>��Ezra� � zacz�� Isak i urwa�, jakby nie wiedz�c, co powiedzie�, by nie m�wi� �le o swym bracie, wi�c Jon po�pieszy� mu z pomoc�:</p><p>��Wiem. By�by niezadowolony.</p><p>��Nie jestem heretykiem� � usprawiedliwi� si� stary kap�an, ale Jon nie poj��, co Isak mia� na my�li. Nie zna� tego s�owa: �heretyk� i nie wiedzia�, co ono oznacza. Instynktownie wyczu�, �e to co� z�ego, wi�c zmieni� temat.</p><p>��Potrzebuj� rady � powiedzia�, a obaj starcy cierpliwie czekali. Szaman z twarz� nieruchom� jak g�azy na Kamiennej Drodze, Isak za� zas�piony i smutny. No c�, szaman wype�nia� swoje zadanie, kap�an czu� si� rozdarty pomi�dzy intuicj� a zasadami, kt�re mu wpojono. Jon powoli pojmowa�, �e Isak jest wys�annikiem Boga Dobroci, a Ezra stra�nikiem cn�t i zasad, kt�re ustanowili ludzie. Jednak nawracanie mia�o swoje rytua�y i stary kap�an musia� si� im podporz�dkowa�, oboj�tne, co czu� � tak jak wcze�niej szamani musieli by� wierni swym zasadom, nawet gdyby sprawia�y im b�l. Ezra by� bardziej skuteczny, gdy� nie rozdziera�y go w�tpliwo�ci, jak Isaka. Tam gdzie rodz� si� w�tpliwo�ci, nie ma bezpiecze�stwa, pomy�la� mimochodem Jon. Teraz jednak nie zastanawia� si� d�u�ej nad przyja�ni� kap�ana z szamanem, ale przeszed� do swoich k�opot�w:</p><p>��Co mo�na zrobi�, gdy czyje� serce straci ciep�o i wype�ni je l�d? Nienawidzi. Chce zabija�. Nie czuje mi�o�ci � Jon w nieporadnych s�owach pr�bowa� okre�li� dr�cz�cy go problem, kt�rego sam nie pojmowa�, w dodatku nawet nie wiedzia�, sk�d si� wzi��. Biel� bia�e� BIEL� Tak, to by� problem zwi�zany z tamt� niepokoj�c� biel�. Na t� biel zapatrzy� si� Bezimienny i w t� biel, w �lad za wzrokiem starego Boga, poszed� on � ale co mo�na zapami�ta� z bieli? Najbardziej niepokoj�cy kolor �wiata � stwierdzi�.</p><p>Kap�an spojrza� na niego bezradnie i wyszepta�:</p><p>��Trzeba si� modli�</p><p>���i poszuka� ziela serdecznika � dorzuci� szaman.</p><p>��Leonorus cardiaca? Serdecznik pospolity? � zdziwi� si� Isak.</p><p>��Serdecznik niepospolity � odpar� szaman. � Ten zwyk�y ma li�cie o siedmiu z�bach, a Jon musi znale�� li�� z dziewi�cioma z�bami. Pospolity ma blador�owy kwiat, tw�j musi mie� kolor krwi. Pospolity ro�nie wsz�dzie wok�, nawet ko�o twojej chaty. Ten ro�nie tylko TAM. Na ko�cu Kamiennej Drogi.</p><p>��I�? I co? � spyta� niecierpliwie Jon. Tym razem odpowiedzia� mu Isak w natchnieniu:</p><p>��Zerwiesz go, zemniesz w d�oni, a gdy wyda cierpki zapach i przemieni si� w gar�� ziela, w�o�ysz do sk�rzanego woreczka, kt�ry da�em ci dawno temu w �wi�tyni, pami�tasz?</p><p>��Woreczek z ziarnkiem piasku? � upewni� si� Jon i odruchowo dotkn�� piersi. Woreczek, malutki, p�aski, ledwie wyczuwalny, tkwi� tam ca�y czas.</p><p>���z ziarnkiem piasku z Pustyni, po kt�rej st�pa� Jego Syn, pami�tasz? Chowaj�c Leonorus cardiaca, zm�w modlitw�.</p><p>��Zm�w modlitw� � przytakn�� szaman. � Ale pami�taj, serdecznik, o kt�rym m�wi�, ro�nie tylko TAM, wi�c my�l o tym, do kogo si� modlisz. Nie do Bezimiennego, Jonie. Nie do Bezimiennego, bo Go wzmocnisz�</p><p>��Jon wie � powiedzia� z ufno�ci� stary kap�an. � Jon rozumie swoj� misj�.</p><p>Jon zdziwi� si�. Misj�? Jak� misj�? O czym m�wi ten dobry, �agodny starzec?</p><p>��Co potem? � spyta� niecierpliwie.</p><p>��Potem b�dziesz znowu Jonem w Drodze � westchn�� Isak.</p><p>��I w tej Drodze podasz ziele osobie, kt�rej serce zmieni�o si� w sopel lodu. Wystarczy, gdy poczuje je na j�zyku � wyja�ni� szaman. � To ziele ma wielk� moc. Przypadkiem sam go nie kosztuj. Nie potrzebujesz. Dawno, dawno temu niekt�re g�upie dziewczyny, z pomoc� wied�m, zaopatrywa�y si� w TEN serdecznik i podawa�y go skrycie swym ukochanym, aby kochali je mocniej lub w og�le zechcieli pokocha�. Kochaj�cy wpadali w sza�, wbijali sobie n� w serce lub orali pier� paznokciami, aby wyj�� serce i da� je ukochanej. Umierali w m�kach. Nie kochaj�cy nagle tracili zmys�y z mi�o�ci i dziewcz�ta, kt�re te uczucia przywo�ywa�y, ucieka�y w strachu przed nimi. Z tym serdecznikiem nie wolno igra�. Ale je�li serce, o kt�rym m�wisz, jest tak chore i nieczu�e, �e przypomina sopel lodu, serdecznik jedynie troch� je rozgrzeje. A gdy si� rozgrzeje, zacznie czu�. Czy serce tej istoty przemieni�a w l�d Kr�lowa �niegu?</p><p>��Kr�lowa �niegu? � zdumia� si� Jon, gdy� s�owa te zabrzmia�y mu dziwnie znajomo, a zarazem tajemniczo i obco.</p><p>��Kr�lowa �niegu? � zaciekawi� si� Isak.</p><p>��Kr�lowa �niegu przybywa do nas w swym lodowym rydwanie zawsze wtedy, gdy ko�czy si� jesie� � dziwi�c si�, wyja�nia� szaman, gdy� Kr�lowa �niegu wydawa�a si� by� Istot�, o kt�rej wszyscy wiedzieli. Nie by�o �wiatowida, nie by�o Boga Dobroci � lub nikt o Nim nie s�ysza� � ba, nie by�o ludzi, by�a Kr�lowa �niegu. I b�dzie tak�e wtedy, gdy ludzi i Bog�w znowu na Ziemi zabraknie. A wcze�niej ka�dy cz�owiek z imieniem swego Boga na ustach rzuci si� do walki z cz�owiekiem wyznaj�cym innego Boga. A ludzi i Bog�w b�dzie bardzo wielu. Tak d�ugo b�d� ze sob� walczy�, a� zniknie po cz�owieku wszelki �lad. Ale nawet wtedy pozostanie Kr�lowa �niegu. Takie my�li pojawia�y si� czasem w wizjach starego czarownika, gdy zjad� Diabelskiego Grzyba lub napi� si� wywaru z szaleju.</p><p>��My�lisz o zimie � uspokoi� si� kap�an.</p><p>��Nie. Zima to zima, pora roku jak ka�da inna, a Kr�lowa �niegu to Lodowa Pani i na szcz�cie nie ka�dy j� spotyka. �nieg tylko sypie. Kr�lowa �niegu zabija. Niekt�rzy szamani twierdzili, �e oddaje ona czasem drobne us�ugi Bogom, gdy ma taki kaprys. Gdzie jest dzi�, nie wiem� � zamy�li� si� czarownik, a kap�an przesta� wypytywa�.</p><p>Rozmawiaj�c z szamanem o starych b�stwach i Bogach, tak jakby istnieli naprawd�, Isak czu� si� niepewnie i chwilami wydawa�o mu si�, i� rzeczywi�cie, jak twierdzi� Ezra, pope�nia grzech. Uczyni� wyj�tek dla Jona, w�wczas gdy podj�� z nim rozmow� o �wiatowidzie. Wtedy jednak spe�ni� sw� powinno��. Ale w rozmowie z szamanem stale narusza� granice, kt�re wytycza�a jego religia. Wiedzia� o tym � i cierpia�. Chyba �e to w�a�nie Ezra nie mia� racji, instynkt Isaka za� podpowiada� mu w�a�ciwe odpowiedzi? Skoro On powiedzia� na G�rze: �Nie b�dziesz mie� innych Bog�w przede mn��, to znaczy, �e inni istniej� � zamy�li� si� starzec.</p><p>��Gdy znajdziesz Leonorus cordiaca, kt�re TAM ro�nie, znowu wyruszysz? � spyta� teraz, by zmieni� temat na r�wnie niebezpieczny i zaraz doda�: � Biedna Gaja. Ona nie potrzebuje serdecznika, by kocha�. Mo�e znalaz�by� dla niej jakie� ziele, aby mniej si� dr�czy�a, gdy jej m�� rusza w Drog� � zwr�ci� si� do szamana. Ale ten pokr�ci� g�ow�:</p><p>��Ona musi cierpie�. Im wy�sza cena, tym wi�kszy skutek. To, co przychodzi bez cierpienia, nie liczy si�. Ty i ja chcemy tego samego, Jon za� jest wybranym narz�dziem.</p><p>��Ty go wybra�e�? � wyszepta� kap�an, lecz szaman zn�w pokr�ci� g�ow�.</p><p>��Nie mia�em na to wp�ywu. Mog� jedynie, tak jak ty, pomaga� mu z oddali, by w Drodze, na kt�r� wst�pi�, nie sta� si� niczyim s�ug��</p><p>��Kto za to zap�aci i w jaki spos�b? � wyszepta� Isak.</p><p>��Zap�acimy wszyscy, ka�dy inn� cen�.</p><p>Jon niewiele pojmowa� z rozmowy obu starc�w. Czu� jedynie ulg�, �e znalaz� lekarstwo na chorob�, kt�rej nie umia� okre�li�, dla kogo�, kogo nie zna�, nawet je�li spotka� go w tamtej strasznej bieli. To by�o najwa�niejsze. W dodatku u�ycie leku wydawa�o si� tak proste: wystarczy posmakowa� skruszone ziele na j�zyku�</p><p>Wracaj�c do Wioski, min�� Ezr� i odni�s� nieodparte wra�enie, �e m�ody kap�an nie tylko szuka swego brata, ale wr�cz wie, gdzie mo�e go znale�� � i chce si� jedynie upewni�, i� ten grzeszy.</p><p>��Spotka�em przed chwil� kap�ana Isaka ko�o krzy�a za Wiosk� � sk�ama� Jon g�adko i bez wyrzut�w sumienia, aby ratowa� starca, do kt�rego lgn�o jego serce. Ezra spojrza� podejrzliwie i ju� zamierza� pyta� dalej, lecz Jon przy�pieszy� i skry� si� w�r�d pierwszych dom�w Wioski. Goni�o go nie wypowiedziane, natr�tne wo�anie Ezry: �Jonie! Gdzie podziewa�e� si� tak d�ugo? Dlaczego przez trzy miesi�ce nie by�o ci� u boku m�odej, ci�arnej �ony? Jonie! Je�li grzeszysz, czekaj� ci� niewyobra�alne piekielne m�ki�!� Jon, cho� Ezra o nic nie zd��y� go spyta�, bezwiednie wyszepta� przygotowane z g�ry k�amstwo: �By�em w pobliskim mie�cie przyjrze� si�, jak wznosz� najwi�ksz� w kraju �wi�tyni�. Wycinaj� ogromny kawa� Puszczy, by zdoby� drewno. Ale �wi�tyni nie widzia�em. Zgubi�em drog� i z trudem j� odnalaz�em�. Ciekawe, czy m�odszy kap�an by mu uwierzy��</p><p>Gaja bez pyta� poj�a, �e m�� wkr�tce zn�w zniknie.</p><p>��Nie b�dziesz mnie wstrzymywa�? � upewni� si� Jon.</p><p>��Wiedzia�am, �e jeste� Jonem w Drodze, nim zosta�am twoj� �on� � odpar�a z �agodnym smutkiem. � I wiem, �e b�dziesz wraca�, jak d�ugo to b�dzie mo�liwe.</p><p>��Zawsze b�d� do ciebie wraca� � powiedzia� �arliwie, ale ona pokr�ci�a g�ow�:</p><p>��Je�eli co� ci� nie powstrzyma.</p><p>��Nic mnie nie wstrzyma � przyrzek� Jon. Wyruszy� o �wicie, lecz tym razem Gaja nie sta�a nad Rzek�, aby patrze� w �lad za nim. Zosta�a w domu, a gdy go opuszcza� � udawa�a, �e �pi. Pozna� to po nienaturalnie spokojnym u�o�eniu jej ramion i plec�w, kt�re udawa�y, �e dr�� w rytm oddechu.</p><p>��Wstrzymuje oddech � pomy�la� i podporz�dkowa� si� jej niemej pro�bie, by unikn�� po�egna�. Po�egnania oznacza�y rozstanie.</p><p>Za to szaman sta� ko�o namiotu nieruchomy jak drzewo i Jon, znikaj�c w Puszczy na drugim brzegu, wci�� czu� na plecach jego wzrok.</p><p>My�la�, �e b�dzie d�ugo szuka� dziewi�cioz�bnego serdecznika z purpurowym kwiatem. Ale r�s� dos�ownie na skraju pylistego placu, na kt�rym sta� pos�g. Brat tego samego, kt�ry Jon z�o�y� w ofierze Bezimiennemu za pierwszym razem. Czy tamten niepospolity serdecznik ogrza� lodowe serce pos�gu? Jon w�tpi�. �ywa czerwie� kwiatu od razu rzuci�a mu si� w oczy, wi�c zerwa� go, krusz�c w d�oni, jak nakaza� Isak. Poczu� gorzko-cierpki zapach. Gdy wk�ada� ziele do woreczka na szyi, przez chwil� zdawa�o mu si�, �e czuje na sobie wzrok pos�gu. Odwr�ci� g�ow�: Bezimienny patrzy� na niego jedn� z czterech par oczu, l�ni�c� �ywicznie pod wp�przymkni�tymi powiekami.</p><p>Odwr�ci� si� i jeszcze raz spojrza� uwa�nie na py� wype�niaj�cy plac. Smutne szcz�tki niezliczonych krwawych ofiar�,,Z prochu powsta�e� i w proch si� obr�cisz� � przypomnia� sobie s�owa, kt�re Ezra wyczyta� kiedy� Plemieniu w �wi�tyni z jednej z grubych ksi�g. Te wszystkie niegdy� �ywe i czuj�ce istoty � sarny i lisy, nied�wiedzie i zaj�ce, ludzie zwykli i ludzie w d�ugich sukniach � obr�ci�y si� w proch. Ale dlaczego? Zabici w kwiecie wieku w okrutny, nieludzki spos�b, na ofiar� dla starego Boga? Dlaczego On chcia� ofiar z �ycia? Czy cze�� oddawana ze strachu wystarcza�a mu?</p><p>��Nie dostaniesz ode mnie �adnych ofiar. �adnych � powtarza�, wspinaj�c si� mozolnie na ramiona Boga. Zna� t� drog� na pami��: pierwszy przystanek � wystaj�ce, grube kolana pos�gu. Drugi � pot�ne, ostentacyjne niemal znamiona m�sko�ci Bezimiennego. Trzeci � siedmiopalczasta, wielka d�o�, wsparta na wystaj�cym biodrze. Czwarty � nienaturalnie du�y p�pek. A potem po zgi�tym �okciu Jon wspi�� si� wprost na ramiona Boga. Ostro�nie obszed� je wok�, jak niebezpieczny skalny wyst�p. Chcia� sprawdzi�, kt�ra z czterech par oczu Bezimiennego jest teraz otwarta. Ale wszystkie by�y szczelnie zamkni�te. Prawie zaci�ni�te.</p><p>��Nie chcesz mnie, to wr�c� do Wioski � powiedzia� Jon g�o�no, a wysokie drzewa wok� odbi�y jego s�owa g�uchym echem. Zn�w obszed� ramiona Boga � i ujrza�, �e pod jedn� z czterech par powiek co� l�ni: bezdenna, �ywiczna czarna g��bia. Grube, wielkie powieki powoli, powolutku uchyla�y si�, wznosz�c w g�r�. Jon przywar� do szyi �wiatowida i ostro�nie poszed� wzrokiem w �lad za Jego spojrzeniem. Przed nim, nisko w dole, wi�a si� jedna z Kamiennych Dr�g. Z tej wysoko�ci wszystkie Drogi by�y do siebie podobne i Jon nie wiedzia�, czy to jest ta sama, wzd�u� kt�rej patrzy� poprzednim razem, czy ca�kiem inna. Nie wiedzia� nawet, kt�ra z nich wiedzie do Wioski.</p><p>��Biel� bia�e� biel� � pomy�la� instynktownie, aby przywo�a� tamten obcy �wiat. Gdy wpatrywa� si� w �lad za spojrzeniem Bezimiennego, ciemnozielona Puszcza zn�w zacz�a migota� mu przed oczami i traci� ostro�� kontur�w � ziele� ust�pi�a buro�ci, nie bieli.</p><p>��Bure� szare� bure� Bure jak zm�czona ziemia� jak wykarczowany skrawek Puszczy� BURE�</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>��Dlaczego zawsze nosisz bury, brzydki przyodziewek, oboj�tne, czy udajesz Dziewic� czy m�czyzn�? � spyta� Dziewczyny, ale ona nawet nie odwr�ci�a w jego stron� ostrzy�onej na je�a g�owy. Widzia� tylko jej ostry profil i wysoko rze�bione ko�ci policzkowe. Jon niepotrzebnie pyta�, gdy� bury p�aszcz idealnie wtapia� si� w r�wnie bur�, zm�czon�, jesienn� ziemi� i po prostu by� dobrze dobrany. Ona jest taka chuda w tym m�skim przebraniu � pomy�la�. � Dziewcz�ce suknie kry�y to. Wida�, �e spala j� od �rodka poczucie misji. I w ko�cu wypali si�. Lecz przez t� chudo�� nie wygl�da na prost� wie�niaczk�, kt�r� rzeczywi�cie jest, lecz na arystokratk�, kt�ra wypu�ci�a si� na awanturnicz� wypraw� ze swego zamku. I to jest awanturnicza wyprawa. Czy ona tego nie rozumie?! I tak wszystkie awanturnicze przedsi�wzi�cia, tak�e to, mog� sko�czy� si� dobrze � lub �le. Na pewno ju� nie wr�ci to, co by�o: spokojne, mo�e i nudne, jednak nie najgorsze �ycie. Bez szans na odmian� losu, ale i bez wizji gwa�townej �mierci.</p><p>Poniewa� Dziewczyna nie by�a arystokratk�, tylko wie�niaczk�, wi�c nie opu�cili zamku, lecz ubog� wiosk� Domremi, zamku dopiero szukali, b��dz�c bocznymi drogami, aby unikn�� zb�dnych pyta� i podejrze� ze strony napotkanych ludzi, swoich i obcych. A zw�aszcza naje�d�c�w.</p><p>��Kto tak nieudolnie �ci�� ci w�osy? � spyta� nie zra�ony jej milczeniem, przypominaj�c sobie d�ugie, ciemne warkocze i por�wnuj�c je z ostrzy�on� na je�a g�ow�. Wygl�da okropnie � pomy�la�. � Nigdy nie by�a pi�kna, ale teraz, gdy nie ma w�os�w, jej wielkie oczy przypominaj� oczy wariatki�</p><p>��Sama je �ci�am. Sierpem � odpar�a Dziewczyna i nagle u�miechn�a si�. B�ysk jej z�b�w w �niadej twarzy wyda� si� Jonowi kr�tkim, o�lepiaj�cym b�yskiem s�o�ca. Mimo wszystko j� lubi�, mo�e nawet kocham, pomy�la� i zaraz doda� w duchu: Kocham j� jak siostr�. Uzupe�nienie to wyda�o mu si� konieczne, gdy� gdzie� g��boko, wewn�trz w�asnego Ja, czu�, �e jest kto� inny, kogo kocha mi�o�ci� ca�kiem nie siostrzan�.</p><p>��Po co to wszystko? � dr��y� dalej. Jej wynios�o�� by�a �mieszna, poniewa� nikt lepiej od niego, ch�opca z s�siedniej zagrody, nie wiedzia�, kim ona jest: wiejsk� dziewuch�, niespecjalnie �adn�, ma�o rozgarni�t�, w dodatku ciesz�c� si� z�� s�aw�.</p><p>��S�ysza�am G�osy, przecie� wiesz � odpar�a pos�pnie i zn�w umilk�a. W�a�nie, s�ysza�a G�osy. St�d bra�a si� jej z�a s�awa we wsi, bynajmniej nie z ob�ciskiwania si� z ch�opakami. Jej ojciec, stary Dark, mia� opini� ch�opa pracowicie, cho� bez sukces�w, uprawiaj�cego ma�e poletko. Matka Dziewczyny by�a niczym nie wyr�niaj�c� si� ch�opk�, z niczym nie wyr�niaj�cej si� wioski Domremi. Urodzi�a kilkoro niczym nie wyr�niaj�cych si� dzieci, z wyj�tkiem Dziewczyny, kt�ra od trzynastego roku �ycia �s�ysza�a G�osy�.</p><p>Gdyby cho� proboszcz uzna� je za G�os Boga� � westchn�� w duchu Jon. � Ale proboszcz patrzy� z przygan� na chud� pasterk� kr�w obwieszczaj�c� wszem i wobec, �e prawie co dzie�, pas�c cztery ko�ciste krasule na ��kach za wiosk�, rozmawia ze �wi�tym Micha�em, �wi�tymi Ma�gorzat� i Katarzyn�.</p><p>Troje �wi�tych naraz� Ciekawe, czy m�wi� do niej ch�rem, czy ka�de z osobna? � my�la� z przek�sem Jon. � �eby� cho� upiera�a si� przy jednym lub wybra�a sobie bardziej znacz�ce boskie istoty ni� ta tr�jca, Ma�gorzata, Katarzyna, Micha�. Kto o nich s�ysza�? Kto o nich co� wie? �wi�ty Augustyn, Piotr, Tomasz� to s� prawdziwi, powa�ni �wi�ci! Gdyby kt�ry� z nich z ni� rozmawia�, mo�e wtedy cho� proboszcz by jej uwierzy�, bo biskup nie chcia�by o niej s�ysze�, nawet gdyby gaw�dzi�a co dzie� z sam� Mari� Magdalen��!</p><p>A jednak G�osy powiedzia�y jej pewnego dnia, �e musi ruszy�, by przywr�ci� na tron prawowitego kr�la. Pocz�tkowo wszyscy si� z tego �miali. Nawet ludzie z natury zabobonni, kt�rzy po cz�ci dawali wiar�, �e,,ta ma�a od Dark�w rozmawia ze �wi�tymi�. Ale gdy kto� zaczyna m�wi� o kr�lu i o tronie� Oooo! Wtedy z drobnego i �miesznego, a w ka�dym razie lokalnego wydarzenia sprawa zaczyna przeradza� si� w pa�stwow�! Co�, co od biedy mog�o by� wzi�te za ch�opski, prostacki, lecz barwny wyraz religijno�ci � stawa�o si� nagle polityczn� afer� i to w skali ca�ego kr�lestwa, w dodatku jednego ze znaczniejszych na ziemi!</p><p>Nagle do ubogiej zagrody rodziny Dark�w zacz�li zje�d�a� mo�now�adcy, by uspokoi� �s�ysz�c��. Chce sobie rozmawia� ze �wi�tymi � prosz� bardzo. Byle nie na tematy pa�stwowe. Tron zreszt� opanowali ju� naje�d�cy i nikt tego nie zmieni; nawet ca�y zast�p �wi�tych, a co dopiero �wi�ci tak niskiej rangi, jak Katarzyna, Ma�gorzata i Micha�, ma�o znani i ma�o mog�cy.</p><p>��Chcesz, Dziewczyno, to tu, gdzie pierwszy raz us�ysza�a� G�osy, zbuduj� z w�asnych funduszy kapliczk�, do kt�rej b�d� mogli przychodzi� paralitycy, �lepi, by czeka� na cud przywr�cenia zdrowia. Tylko nie mieszaj si� do polityki. Powiedz tym� tym swoim G�osom, �eby przesta�y zajmowa� si� kwesti� tronu. To sprawa raz na zawsze rozstrzygni�ta. Tron przypad� naje�d�com i kwita. Niech twoi �wi�ci m�wi� o Bogu, nie o kr�lach, niech si� wypowiadaj� o ko�ciele, nie o tronie � m�wi� mo�now�adca z Wokuler.</p><p>��Nie mam na to wp�ywu, m�j panie. G�osy m�wi� to, co chc� m�wi� � odpowiada�a niewzruszenie Dziewczyna. � Najpierw m�wi�y tylko o wierze i mi�o�ci, ale od trzech miesi�cy powtarzaj� co dzie� to samo: �e mam do spe�nienia misj� powierzon� przez samego Boga. T� misj� jest przywr�cenie na tron prawowitego kr�la. Prawowitym kr�lem, m�j panie, jest delfin, syn nie�yj�cego monarchy, krew z naszej krwi, nie naje�d�ca.</p><p>��Ty, g�upia szesnastolatka z zabitej deskami wsi Domremi z ubogiego, nic nie znacz�cego rodu, masz dokona� tego, co nie uda�o si� ca�ej armii? Ba, wielu armiom! Przecie� t� wojn� toczymy ju� od stu lat i od stu lat j� przegrywamy! Stary kr�l nie �yje, m�ody schroni� si� na zamku w Szinie, na tronie osadzono monarch� naje�d�c�w! I zatwierdzono to traktatem, rozumiesz, g�upia dziewko?! Traktatem, podpisanym przez najszlachetniejszych pan�w z obu kraj�w! Jak chcesz to odwr�ci�?! � wo�a� w gniewie mo�now�adca z Wokuler, a Jon, przycupni�ty za p�otem domostwa Dark�w, pods�uchiwa� ich rozmow�, pe�en mieszanych uczu�. Wszystkie wiejskie wyrostki zawsze ob�miewa�y �G�osy� i,,pogaduszki� tej Dziewczyny ze �wi�tymi. Niejeden kamie� przelecia� obok jej g�owy, niejeden j� trafi�. Tylko Jon, kierowany nie wiedzie� jakim impulsem, broni� jej przed z�o�liwo�ci� bli�nich. To on uspokaja� rozjuszonego starego Darka, gdy ten grozi�, �e,,pasem wyt�ucze z Dziewczyny bajdurzenie o G�osach�. Ale Jon te� si� zaniepokoi�, gdy � zamiast niewinnych rozm�w ze �wi�tymi o sile wiary i mi�o�ci do bli�nich � Dziewczyna nagle wszcz�a z G�osami rozmowy o polityce. Polityka�! I to jaka! Na najwy�szym mi�dzypa�stwowym szczeblu! Ta prostaczka chcia�a zmienia� bieg Historii przez najwi�ksze �H�! Ona, g�upia, chuda dziewucha od kr�w, kt�ra nie umia�a nawet czyta� i pisa�!</p><p>��Wi�c czego chcesz? � spyta� jej wtedy zm�czony mo�now�adca z Wokuler. � Zrobi� wszystko, aby� przesta�a gada�, gdy� b�d� z tego same k�opoty.</p><p>��Chc� sze�ciu zbrojnych dla ochrony, gdy b�d� przedziera� si� przez kraj do delfina. A zreszt�� Wystarczy pi�ciu, sz�stego mam. Dasz mu tylko konia i zbroj�.</p><p>Pods�uchuj�cy za p�otem Jon zesztywnia�: wiedzia�, �e tym sz�stym ma by� on. To jasne, �e potrzebowa�a cho� jednej przyjaznej duszy; ale skoro ona z w�asnej woli, a raczej z w�asnej g�upoty, wpl�tuje si� w t� awantur�, to jakim prawem wci�ga te� jego? Tak mu odp�aca za to, �e broni� jej przed drwinami wsi�?! Zamiast robi� karier� na zamku mo�now�adcy z Wokuler, gdy� umie czyta� i pisa�, b�dzie uchodzi� za wsp�lnika ma�ej wariatki z Domremi?!</p><p>��A co zrobisz, je�li to ci si� uda? Za��my, �e nie wpadniesz przedwcze�nie w �apy naje�d�c�w, przedrzesz si� do Sziny i trafisz przed oblicze delfina? � spyta� nagle mo�now�adca.</p><p>��Powiem mu: Panie i Kr�lu m�j, daj mi armi�, a odbijemy miasto Orlin, pokonamy naje�d�c�w, a ty wr�cisz na tron. Tego chce Dobry B�g, powiedzia� mi to ustami �wi�tych Ma�gorzaty i Katarzyny, z Micha�em do pomocy. A oni nigdy si� nie myl�. Omylno�� to cecha ludzka, nie boska � odpar�a z moc� Dziewczyna.</p><p>Mo�now�adca z Wokuler d�ugo milcza�, jakby wa�y� w duchu to, co powiedzia�a. Jon, bieg�y w rozumieniu mo�nych tego �wiata, domy�la� si�, co mo�e my�le�:,,Je�li ta wariatka zostanie tu, jako moja poddana i nadal b�dzie rozpowiada� wszystkim, kto tylko zechce s�ucha�, �e trzeba pokona� naje�d�c�w i przywr�ci� tron delfinowi, wcze�niej lub p�niej dotrze to do zaborc�w, a ich kr�l osadzi mnie w twierdzy lub zetnie mi g�ow� za tolerowanie jawnego podburzania do buntu. Zatem by ocali� siebie i swoje stanowisko, musz� zamkn�� jej usta. Ale jak to przeprowadzi�, jak uciszy� prostaczk� i wariatk�? Chyba �ebym j� zabi�. Lecz gdybym j� zabi�, jej wyznawcy zrobiliby z niej �wi�t�. I to jak�: �wi�t� m�czennic�! Takie s� najgro�niejsze! Gorsze ni� za �ycia! Wi�c naje�d�cy ukaraliby mnie za to. Tak �le i tak niedobrze. Najlepsze, co mog� zrobi�, to da� jej, czego ��da i wys�a� j� w diab�y, niech robi, co chce, byle z daleka ode mnie i mojej w�adzy. Ale na wszelki wypadek��</p><p>�Na wszelki wypadek w dru�ynie zbrojnych b�dzie jeden zaufany. Wiele wskazuje na to, �e mo�now�adca wybierze w�a�nie mnie, Jona. Skoro tak, zapewne wkr�tce wezwie mnie na sekretn� rozmow� � doko�czy� my�l mo�now�adcy Jon.</p><p>��Dobrze, otrzymasz pi�ciu zbrojnych, a tak�e konia i dodatkow� zbroj�. Skoro tak bardzo chcesz, to� � zacz�� mo�now�adca, ale Dziewczyna przerwa�a mu, co wywo�a�o dreszcz zgrozy u Jona, gdy� nikt zdrowy na umy�le nie przerywa mo�now�adcom. Ona, co prawda, nie by�a zdrowa�</p><p>��Niczego nie chc� � powiedzia�a Dziewczyna z naciskiem. � Nie rozumiesz, panie. Ja nie chc�. Ja musz�, gdy� nakaza� mi to B�g ustami trojga �wi�tych. Sama nigdy bym na to nie wpad�a i pewnie mi nie uwierzysz, ale boj� si� tego, co musz� robi� i wcale nie mam na to ochoty. Mia�abym ochot� wyj�� za m��, mie� tr�jk� dzieci, kawa�ek �yznej ziemi, ze cztery krowy, stado g�si i �wi�ty spok�j. Gdyby jednak wszyscy robili tylko to, na co maj� ochot�</p><p>��Do��! � przerwa� jej mo�now�adca, kt�remu nieobce by�y meandry polityki, lecz niepoj�te by�y zawi�o�ci psychologii. � Zbrojni przyjad� jutro o �wicie pod wi�z na rozstaju. B�d� tam z twoim przyjacielem, b�dzie czeka� na niego ko� i zbroja. Sama przebierz si� w m�ski str�j, gdy� wiejska dziewka jad�ca konno w asy�cie uzbrojonych dworzan wzbudzi podejrzenie nie tylko naje�d�c�w, lecz i swojak�w. I ju� nic wi�cej nie m�w, s�yszysz? Z nikim nie rozmawiaj, nawet staremu Darkowi nie zdrad�, �e by�em tak g�upi, i� ci� pos�ucha�em, rozumiesz?</p><p>O �wicie� � pomy�la� Jon. � Skoro zbrojni b�d� jutro o �wicie pod wi�zem na rozstaju, mo�now�adca z Wokuler winien zaraz wezwa� mnie na sekretn� rozmow�. Musz� by� zatem w domu i czeka� na wezwanie�</p><p>Jon cicho przekrad� si� do swej zagrody, aby nie zwr�ci� niczyjej uwagi. Czeka� do p�nej nocy, ale nie doczeka� si� wezwania od mo�now�adcy. Za to przed nastaniem nocy przysz�a do niego Dziewczyna i da�a wyraz g��bokiej wierze, �e Jon jej nie zawiedzie.</p><p>O �wicie pod wi�zem czeka�o na nich pi�ciu zbrojnych ludzi z dru�yny mo�now�adcy z Wokuler, dwa konie � jeden dla niego, drugi dla Dziewczyny � oraz zapasowa zbroja, kt�r� Jon w�o�y� z pewn� niech�ci�. Liczy� na karier� pisarza na dworze mo�now�adcy, nie giermka. Dziewczyna wygl�da�a niezgrabnie w za du�ych portkach starego Darka obwi�zanych sznurkiem w pasie, a na burej koszuli mia�a wielk�, r�wnie bur� kamizel�. To wtedy musia�a �ci�� sierpem swoje pi�kne, d�ugie, czarne w�osy, kt�re przypomina�y teraz m�odego je�a.</p><p>Bystre oczy Jona od razu wy�owi�y w pi�tce ludzi tego, kt�ry otrzyma� od mo�now�adcy z Wokuler sekretn� misj�: wbrew pozorom nie by� to pot�ny osi�ek, przewodz�cy dru�ynie i zachowuj�cy si� z ha�a�liw� pewno�ci� siebie. �aden tajny asystent nigdy nie by� osi�kiem i nie rzuca� si� nikomu w oczy. Zatem musia� nim by� ten chudy, pi�tnastoletni Ch�opiec � kt�rego twarz wyda�a si� Jonowi do tego stopnia znajoma, �e a� drgn�� na jego widok. Jedynie Ch�opiec nie mia� na sobie zbroi, cho� nosi� u pasa kr�tki n�. Mimo szarego �witu, gdy rozchyli�a mu si� koszula przy zsiadaniu z konia, Jon dostrzeg� na Jego piersi dziwn�, d�ug� blizn�,</p><p>���jakby kto� chcia� mu wyj�� serce � pomy�la�, patrz�c na Ch�opca i nie wiedz�c, sk�d wzi�o si� to skojarzenie, a zaraz po nim dziwna pewno��: � On ju� kogo� zabi�. A teraz cierpi, lecz jest got�w zabi� znowu. Jego serce jest jak sopel lodu i st�d ten dziwny ch��d, kt�ry od niego czuj�. Kr�lowa �niegu musn�a go skrzyd�em swego p�aszcza�</p><p>Jon bezwiednie dotkn�� d�oni� ma�ego sk�rzanego woreczka. Zawsze nosi� go na piersiach pod koszul�, mimo �e zawiera� jedynie wysch�e, pachn�ce cierpko drobne ziele, kt�rego przeznaczenia nie umia� si� domy�li�. Ale w ko�cu �wi�te relikwie miewa�y r�ny charakter, na wszelki wi�c wypadek nie nale�a�o pozbywa� si� przedmiotu, kt�ry, jak mu si� zdawa�o, towarzyszy� mu od urodzenia. Nikt powa�ny w tych trudnych i niespokojnych czasach nie obywa� si� bez relikwii. Wida� zaopatrzy�a go w nie matka, kt�rej � podobnie zreszt� jak ojca � w og�le nie pami�ta�. Ba, d�wi�k s��w: �matka�, �ojciec�, przywodzi� mu przed oczy niepoj�ty obraz rozmigotanej, zielonej Puszczy, jakich niewiele by�o w dzisiejszych, cywilizowanych czasach. Wi�kszo�� puszcz wyci�to, aby pobudowa� domy, pa�ace, �wi�tynie. Sk�rzany woreczek na pewno zawiesi� mu na szyi kto�, kto go kocha� i o niego dba�. Szkoda, �e tego nie pami�ta. Niech wi�c woreczek sobie wisi, z relikwiami czy bez. Niech dalej szele�ci w nim to zmursza�e zielsko. On ma na g�owie inne k�opoty.</p><p>��Czemu mo�now�adca nie zaufa� mnie, lecz wybra� tego wyrostka? � my�la�, patrz�c z niech�ci� na Ch�opca. Ten w odpowiedzi skrzywi� wargi w niemym, ironicznym, zimnym u�miechu. W ten sam spos�b spojrza� potem na Dziewczyn� i Jon poczu� ch��d na plecach.</p><p>��Zabije j�, cho� jeszcze nie wiem, w jaki spos�b � odgad� i w tym samym momencie zrozumia�, �e to Los ka�e mu sta� pomi�dzy Dziewczyn� a Ch�opcem. Widz�c jej chud� posta�, odzian� w niezgrabne portki starego Darka i te wielkie, p�on�ce oczy wyzieraj�ce z obna�onej, jakby nagiej g�owy � Jon zrozumia�, �e w gruncie rzeczy zawsze j� kocha�. Jak siostr�. Jak prawdziwie bli�ni� istot�. Bezbronno�� tej w�t�ej Dziewczyny wobec G�os�w, kt�re s�yszy i strach, kt�ry czuje, zmuszaj� go do chronienia jej. Pomimo ogromnej ch�ci zrobienia kariery na zamku mo�now�adcy z Wokuler. Jon bowiem wiedzia�, �e gdyby mo�now�adca w�a�nie jego uhonorowa� sekretn� misj� � by�by got�w zdradzi� Dziewczyn� za cen� kariery na zamku. Wi�c ile w tej nagle objawionej gotowo�ci bronienia jej by�o prawdziwej woli, a ile ch�ci pomsty na mo�now�adcy, kt�ry wyr�ni� Ch�opca, nie jego�? Na to pytanie Jon nie umia� sobie odpowiedzie�. Mo�e co� jednak by�o w tej Dziewczynie, �e wzbudzi�a w nim a� tak mieszane odczucia? Mo�e by�a kim� wi�cej ni� wiejsk� wariatk�?</p><p>��No, wi�c po co to wszystko? � ponowi� pytanie, nie zra�ony jej niech�tn� odpowiedzi�. Jechali lasem, czw�rka zbrojnych mo�now�adcy z Wokuler, ten zdumiewaj�co m�ody i pozornie ma�o do�wiadczony sekretny pos�aniec, Dziewczyna w niezgrabnym m�skim stroju, z nieudolnie obci�tymi w�osami i Jon. Zdaniem Ch�opca, do zamku w Szinie, gdzie przebywa� delfin, jedyny syn prawowitego kr�la, by�o ju� niedaleko. Przez ca�� podr� � wiele nocy i dni � mieli szcz�cie i nie natkn�li si� na naje�d�c�w.</p><p>��Wolno�� Prawda� Mi�o�� � wymamrota�a niech�tnie Dziewczyna w odpowiedzi na jego pytanie.</p><p>��Nie rozumiem � odpar� Jon. Zwr�ci�a ku niemu pos�pn� twarz, w kt�rej p�on�y oczy. W niczym ju� nie przypomina�a m�odziutkiej, pogodnej wie�niaczki z Domremi, towarzyszki zabaw.</p><p>��Zacznijmy od Mi�o�ci � powiedzia�a. � Mi�o�� do Dobrego Boga nie pozwala mi odm�wi� Jego wezwaniu, nawet gdyby nios�o najwi�ksze niebezpiecze�stwa. On wezwa� mnie, bym przywr�ci�a tron prawowitemu kr�lowi. Tu zbli�amy si� do Prawdy. Prawda jest taka, �e tron nie nale�y do naje�d�c�w i cho�by ta wojna trwa�a nie sto lat, lecz dwa tysi�ce, cho�by na tronie osadzono nie jednego, ale stu uzurpator�w, tron nale�y si� delfinowi lub jego potomkom. Nie wolno ze strachu wyrzeka� si� Prawdy. A Wolno�� Gdy ze strachu wyrzekasz si� Prawdy, oznacza to, �e nie jeste� wolny, rozumiesz?</p><p>Jon zdziwi� si�. Nie pos�dza� prostaczki ani o takie rozumowanie, ani o tak g��boki wyw�d. Nie umia�a przecie� czyta� ani pisa�. Sk�d bra�y si� jej te sformu�owania? Czy�by naprawd� s�ysza�a G�osy i m�wi�a w natchnieniu?</p><p>��Nie podoba mi si� ta misja. Boj� si� jej. Boj� si� o ciebie � powiedzia�. O siebie te� � doda� szczerze w duchu.</p><p>��Ja te� si� boj� � odpar�a smutno Dziewczyna.</p><p>Jon odczeka� chwil�, zwolni� bieg swego konia, pozwalaj�c, by Dziewczyna wysforowa�a si� na czo�o dru�yny, sam za�, udaj�c, �e poprawia strzemi�, zaczeka� na Ch�opca. Ten jecha� na ko�cu, siedz�c niedbale w siodle, lekko zgarbiony, pogr��ony we w�asnych my�lach. Lew� r�k� lekko przytrzymywa� lejce, praw� dotyka� piersi.</p><p>��Boli ci� ta d�uga blizna? � spyta� Jon, chc�c sprowokowa� Ch�opca do zwierze�. Ale ten kr�tko si� za�mia�.</p><p>��Czemu pytasz, doktorku?</p><p>��Nie jestem medykiem� � odpar� speszony Jon, lecz m�wi�c te s�owa, do�wiadczy� nagle wra�enia, jakby na u�amek sekundy pogr��y� si� w jakiej� niepokoj�co l�ni�cej, nienaturalnej bieli. Ton�� w niej. Dusi� si�. Odetchn�� g��boko i omamy znikn�y.</p><p>��Mo�e b�dziesz medykiem lub by�e� nim, nic o tym nie wiedz�c � za�mia� si� Ch�opiec. � Wiem, czemu wstrzymujesz konia. Pragniesz wyw�szy�, jak� misj� powierzy� mi wielmo�a z Wokuler.</p><p>��Je�li dosta�e� zadanie, by podst�pnie zabi� Dziewczyn�, to b�d� jej broni�. A jestem od ciebie silniejszy � powiedzia� Jon.</p><p>���eby zabija�, nie trzeba si�y, tylko przekonania � za�mia� si� kpi�co Ch�opiec. � Powiem ci jednak, co umy�li� nasz wielmo�a. �adnemu z nas to nie zaszkodzi i nawet taki naiwniaczek jak ty sam dojdzie w ko�cu do tego. Ot� je�li delfin przypadkiem zechce rozmawia� z t� �mieszn� dziewuch� i je�li, r�wnie� przypadkiem, jej si� powiedzie, to staniemy si� jej dru�yn�, gotow� do ochrony z rozkazu mo�now�adcy. Chronimy wybran� istot�, do kt�rej B�g raczy� przem�wi� g�osami �wi�tych. Ale je�li na zamku w Szinie zamkn� przed ni� bramy lub zechc� wyda� j� naje�d�com, wtedy jeste�my zbrojnymi, kt�rzy z rozkazu mo�now�adcy z Wokuler eskortuj� niebezpieczn� wariatk� podwa�aj�c� prawowito�� w�adzy kr�lewskiej, nadanej z mocy Boga. Rozumiesz?</p><p>��Rozumiem � powiedzia� powoli Jon. � Mo�now�adca jest chytrym lisem, w obu przypadkach ma szans� na nagrod�. Ale czemu mi to zdradzi�e�? Przecie� mog� j� ostrzec.</p><p>��Ach, ona� Ona jest najmniej wa�na. Ona jest tylko iskr�, kt�ra mo�e, lecz nie musi rozpali� ogie� buntu. Je�li go nie skrzesze, utonie w mrokach niepami�ci. Je�li jednak dojdzie do buntu, to b�d� liczy� si� tylko jego skutki. Wtedy te� nikt nie b�dzie pami�ta� o niej, bo przy wielkim ogniu nikt nie zwraca uwagi na iskr�. Trzeba, by ludzie o niej zapomnieli � wyja�ni� Ch�opiec i znowu si� za�mia�. Jon pomy�la�, �e w jego �miechu jest co� nienaturalnego: �e ten wyrostek �mieje si� na znak rado�ci, �mieje si�, gdy si� gniewa � i mo�e si� �mia�, gdy b�dzie zabija�.</p><p>��Je�li nie dojdzie do buntu, to� to pozwolicie jej wr�ci� do Domremi?</p><p>��Powiedzia�em ci: ona musi uton�� w mrokach niepami�ci. W obu przypadkach. Zar�wno gdy jej misja powiedzie si�, jak i wtedy, gdy sko�czy si� niczym. I tak si� stanie. Od tego tu jestem.</p><p>Ch�opiec znowu si� za�mia�, a w jego ostrym �miechu Jon wyczyta� ca�� prawd�: oboj�tne, co osi�gnie Dziewczyna � musi zgin��. Bo tu chodzi o polityk�, nie o Boga. Ch�opiec j� zabije. Ch�opiec umie to robi� � i lubi. I Jon gor�czkowo my�la� dalej: Tak, ta Dziewczyna z Domremi to wariatka, nawiedzona prostaczka, kt�ra wpl�ta�a si� w wielk� polityk� � ale czy musi p�aci� za to �yciem?! I czy ja� � przemkn�o mu przez g�ow� -�czy ja musz� nadstawia� za ni� karku? Je�li to uczyni�, moja kariera u wielmo�y z Wokuler b�dzie raz na zawsze przekre�lona.</p><p>��Oto i zamek w Szinie � powiedzia� przyw�dca dru�yny, pot�ny osi�ek, na kt�rego bary z trudem zapewne dobrano kolczug�. Ca�y czas jecha� na przedzie i sam podejmowa� decyzje co do kierunku drogi, lecz teraz przyhamowa� konia i spojrza� pytaj�co na Ch�opca, bezwiednie zdradzaj�c jego prawdziw� rol�.</p><p>��Ona zastuka do bram zamku, my zaczekamy z ty�u. Je�li j� wpuszcz�, przy��czamy si� � rzek� p�g�osem Ch�opiec.</p><p>��A je�li nie�? � zapyta� osi�ek.</p><p>��Wtedy powiem wam, co dalej � odpar� wyrostek.</p><p>Dziewczyna, nie s�uchaj�c ich i nawet nie patrz�c w ich stron�, ruszy�a do g��wnej bramy warownego zamku. Jon zawaha� si� na moment, lecz pod��y� za ni�. W pewnej odleg�o�ci za nimi, udaj�c nast�pn� grup� podr�nych, jecha�a dru�yna wielmo�y z Wokuler. Dla kogo� z boku ca�y ten orszak wygl�da� na grupk� obcych sobie ludzi: samotna Dziewczyna, nieudolnie udaj�ca m�czyzn� ubranego w niezgrabne, siermi�ne portki, jad�ca na rasowym, rycerskim koniu; kilka metr�w za ni� jecha� szczup�y, cho� dobrze zbudowany m�odzieniec, wygl�daj�cy na sympatycznego obie�y�wiata; za t� dw�jk� czworo zbrojnych w barwach mo�now�adcy z Wokuler � a na ko�cu chudy wyrostek o nazbyt doros�ym spojrzeniu. Kto� umiej�cy czyta� z rys�w twarzy m�g�by pomy�le�, �e �w Ch�opiec zbyt du�o wycierpia� jak na sw�j wiek i ju� zoboj�tnia� na cierpienia innych; dlatego sam jest sk�onny zadawa� b�l.</p><p>�Dziewczyna zsiad�a z konia i stuka�a drobnymi pi�ciami w kute bramy zamku w Szinie, lecz nie by� to d�wi�k, kt�ry m�g�by kogokolwiek zaalarmowa�. Obejrza�a si� bezradnie na Jona, ale ten zawaha� si�, podjecha� jednak bli�ej i kilkakrotnie uderzy� we wrota mieczem, otrzymanym od wielmo�y. Ch�opiec i jego zbrojni wyczekiwali z ciekawo�ci�.</p><p>��Kto si� tam t�ucze? � us�yszeli podniesiony g�os zza bramy.</p><p>��Otw�rz, panie � poprosi�a Dziewczyna. � Wioz� wa�ne poselstwo dla delfina.</p><p>��Czy mo�e wasza wielmo�no�� poda� swe szlachetne imi�, abym� � zacz�� stra�nik, otwieraj�c r�wnocze�nie bram� i nagle urwa�. Jego wzrok pad� na zniszczone portki i bur�, wiejsk� kamizel� Dziewczyny i niemal automatycznie zacz�� ponownie zamyka� odrzwia. Lecz nie zd��y� ich zamkn��. Jon wsun�� sw�j miecz w szpar� i m�czyzna odruchowo si� cofn��. Oboje z Dziewczyn� szybko wjechali do �rodka. Tu� za nimi, z tupotem ko�skich kopyt, przemkn�� Ch�opiec ze swoj� dru�yn�.</p><p>Byli wewn�trz zamkowych mur�w i mimo wrzask�w wartownika, kt�ry przynagla� stra� do po�cigu, gnali dziedzi�cem w stron� g��wnego zamkowego wej�cia. Tu tak�e pe�no by�o stra�y, ale Dziewczyna nie zwraca�a uwagi na jej wezwania. Ruszy�a na stra�nik�w swym koniem, zmuszaj�c Jona, by uczyni� to samo. Po chwili oboje biegli podcienionym korytarzem, a ko�skie wodze rzucili zaskoczonym gwardzistom.</p><p>W zamkowym korytarzu by�o pe�no dworzan. Usuwali si� p�ochliwie przed dw�jk� podr�nych, za kt�rymi � w pewnej odleg�o�ci � posuwa�a si� dru�yna Ch�opca.</p><p>��Wariatka z Domremi� Nawiedzona s�ysz�ca G�osy� Wie�niaczka, kt�ra chce walczy� o tron� � rozlega�y si� wok� szepty pe�ne ciekawo�ci lub drwiny i Jon poj��, �e s�awa Dziewczyny ju� dawno przekroczy�a granice posiad�o�ci wielmo�y z Wokuler. Dopiero teraz w pe�ni poj��, dlaczego �w chcia� si� jej pozby�. Iskra ju� wznieci�a ogie�, na razie w�t�y, dopiero pe�ga� to tu, to tam.</p><p>Ku zdziwieniu Jona ta wiejska dziewucha, za kt�r� pod��a� pe�en mieszanych odczu�, czu�a si� w wytwornym zamku w Szinie jak u siebie. Nie widzia� na jej twarzy ani przestrachu, ani uni�ono�ci czy kornego zachwytu nad wspania�o�ci� dworu i dworzan.</p><p>��Prowad�cie mnie do delfina � powiedzia�a zdecydowanym tonem do jednego z lepiej odzianych dworzan i poci�gn�a go zgrubia�� d�oni� (z zastarza�ymi, czarnymi obw�dkami wok� paznokci: od bydl�cego gnoju, od szorowania pod��g) za elegancki, brokatowy str�j. Dworzanin cofn�� si� wystraszony, a wok� rozleg�y si� �ciszone chichoty. Dw�r zaczyna� bawi� si� sytuacj�. Na tyle dobrze, by w og�le nie zauwa�y�, �e poza Dziewczyn� i towarzysz�cym jej Jonem � jest tu jeszcze czterech zbrojnych i niepozorny Ch�opiec. Mia� on u�atwione zadanie: sekretni pos�a�cy nie powinni rzuca� si� w oczy. Uwag� wszystkich skupia�a Dziewczyna.</p><p>Przepychaj�c si� tak poprzez g�stniej�cy i coraz bardziej rozbawiony t�um dworzan, Dziewczyna wo�a�a raz po raz:</p><p>��Gdzie jest nasz pan, jedyny prawowity kr�l i w�adca? Gdzie jest delfin? Prowad�cie mnie do niego!</p><p>Dworzanie rozst�powali si� niech�tnie, gdy� ka�dy pragn�� obejrze� z bliska wariatk� z Domremi, zajrze� jej w twarz, dotkn�� z odraz� jej ostrzy�onych na je�a w�os�w i dziwacznego stroju � lecz r�wnocze�nie w ich cofaniu si�, gdy zrobili jej przej�cie, by�o co� niezwyk�ego, co Jon natychmiast dostrzeg�. To w�skie przej�cie w�r�d eleganckiego t�umu samo ich wiod�o do du�ej, pe�nej przepychu sali, w kt�rej pot�ny, kryszta�owy �yrandol rozja�nia� wn�trze tysi�cem �wiate�. Rozst�puj�cy si� strojny t�umek wskazywa� Dziewczynie drog� do jednego z k�t�w sali, gdzie ju� z daleka dostrzec mo�na by�o jakie� zamieszanie. Jedni dworzanie odsuwali si�, inni przeciwnie � zas�aniali sob� kogo� przed w�cibstwem przybysz�w.</p><p>Delfin nie chce jej widzie�. I nie chce, aby ona rozpozna�a go w�r�d t�umu. Ale t�um bezwiednie wskazuje jej drog�, rozst�puj�c si�. Inaczej nigdy nie odnalaz�aby nast�pcy tronu � pomy�la� Jon i wyci�gaj�c g�ow�, stan�� na palcach. W k�cie wielkiej, urz�dzonej z przepychem sali, w�r�d grupki dworzan, kry� si� � skulony jak zaj�c pod miedz� � potomek prawowitych kr�l�w. Jon od razu rozpozna� charakterystyczny du�y nos i wypuk��, jakby wyd�t� doln� warg� � znak rozpoznawczy rodu, kt�rego wizerunki, w osobach kolejnych w�adc�w, przez d�ugie lata wybijano na monetach. Ku jego zdumieniu Dziewczyna bezb��dnie odgad�a, gdzie on jest i kt�ry to z licznej grupy wielmo��w, mimo �e zd��y� zamieni� peruk� i frak na mniej dostojne szaty. Zamiast haftowanego z�oci�cie stroju ubrany by� w zwyk�y plusz, pozbawiony wspania�ej, l�ni�cej kryzy, a jego peruka przedstawia�a op�akany widok.</p><p>��Ty�, panie, jest kr�lem � powiedzia�a Dziewczyna d�wi�cznym, mocnym g�osem i mocn�, ma�� d�oni� uj�a po�y jego fraczka, by przywr�ci� delfinowi pionow� postaw�. Wyd�ta warga delfina bezwiednie wywin�a si� jak do p�aczu.</p><p>��Nie, nie� � wyj�ka�. � Mylisz mnie z kim� innym, przysi�gam�</p><p>��Na ciebie wskazuj� znaki od Boga � odpar�a Dziewczyna i cofaj�c si� kilka krok�w, z�o�y�a mu g��boki, cho�, ma�o dworski, niezgrabny uk�on. By� to uk�on prostej wie�niaczki bez manier.</p><p>��Nie jestem delfinem� � protestowa� m�odzieniec, a jego twarz poblad�a ze strachu i w�ciek�o�ci na dworzan, �e go wydali. Dziewczyna spojrza�a na niego z mimowoln� pogard�, ale w jej postawie wida� by�o determinacj� i jaki� szczeg�lny rodzaj zachwytu. Zni�y�a g�os do szeptu i rzek�a:</p><p>��Nie b�j si�, m�j panie. Przysi�gam, �e naje�d�cy nic ci nie zrobi�. Przeciwnie, pokonasz ich z pomoc� Boga i zostaniesz namaszczony na kr�la w wielkiej katedrze w Rims. A ja b�d� tego �wiadkiem.</p><p>Delfin jednak wci�� by� przera�ony. By�o wida�, i� dawno ju� pogodzi� si� z utrat� tronu na rzecz naje�d�cy. Pragn�� tylko spokoju, dobrego jedzenia, pi�knych dam dworu wok�, wygodnego ��ka z puchow� po�ciel�, dworskich bali, na kt�rych m�g� najpi�kniej ta�czy�. By� got�w na ka�de upokorzenie, byle odsun�� my�l o wojnie, kt�r� wszcz�li jego pradziadowie.</p><p>��Nie� nie� � powtarza� teraz, cofaj�c si� przed Dziewczyn�, kt�ra zirytowana kiwn�a na Jona:</p><p>��Poka� najja�niejszemu panu, co nosisz w woreczku na szyi � powiedzia�a g�o�no.</p><p>Jon zdr�twia�: w woreczku przecie� niczego nie by�o! Owszem, m�wiono, �e zapewne jest w nim relikwia � by�y to wszak czasy, gdy nikt rozs�dny nie porusza� si� po drogach bez relikwii, daj�cych r�kojmi� boskiej ochrony. Ale Jon sprawdzi� zawarto�� swego woreczka po wiele razy i niczego w nim nie znalaz�. By�o w nim tylko jakie� pokruszone ziele i to wszystko. Zapewne jaki� chciwy mnich sprzeda� owo ziele rodzicom, wmawiaj�c, i� ros�o pod Krzy�em, ale tylko naiwni wierzyli mnichom i dawali im za nie, za jak�� u�ud�, twarde, prawdziwe z�oto.</p><p>��Poka�! � powt�rzy�a z naciskiem Dziewczyna i Jon bezwiednie si�gn�� pod koszul�. Dworzanie sk��bili si� teraz wok� niego, prawie w�a��c mu na plecy, aby ujrze�, co ma ukryte na piersi. Jon dr��cymi d�o�mi szarpn�� za rzemie� i� z uchylonego woreczka wysun�a si� bia�a lilia, a w�a�ciwie tylko jej szlachetny, niepowtarzalny w wysmuk�ej linii kwiat.</p><p>��Lilia! Lilia! �wie�a lilia! � przebieg� przez sal� szept, kt�ry powoli przechodzi� w narastaj�cy krzyk. Lilia by�a przecie� symbolem kr�lewskiego rodu. Lilia kwit�a, jak wi�kszo�� kwiat�w, jedynie latem! A w�a�nie dzi� pierwsze mrozy sku�y bur� ziemi� za oknami zamku w Szinie�</p><p>��Oto znak. B�g, m�j panie, wie, czego od ciebie ��da. B�g wie, co chce ci da�. Nie zawiedzie ci� � u�miechn�a si� Dziewczyna i jej u�miech b�ysn�� ja�niej ni� tysi�ce �wiec w �yrandolach u rze�bionego sufitu.</p><p>��Czego chcesz? � spyta� delfin, prostuj�c si� i odruchowo poprawiaj�c peruk�. Jego wypiel�gnowane d�onie trafi�y na obce, nie�wie�e loki i blada twarz powlek�a si� rumie�cem. Mimo to jakim� cudem wskrzesi� w sobie resztki rodowej godno�ci i ponowi� pytanie:</p><p>��Czego zatem chcesz ode mnie? Co nakazuj� ci czyni� twoje G�osy?</p><p>��Nakazuj� mi ��da� od ciebie armii, abym mog�a ruszy� na Orlin i odbi� go z r�k naje�d�c�w. To b�dzie nasze pierwsze wsp�lne zwyci�stwo. Po nim przyjd� nast�pne, a potem� potem naje�d�cy opuszcz� nasz kraj, a ja b�d� podziwia� tw� koronacj� w wielkiej katedrze w Rims, m�j panie � odpar�a Dziewczyna z moc�, a w wielkiej sali po kr�tkiej, lecz przejmuj�cej ciszy zawrza�o od podnieconych g�os�w.</p><p>��Dostaniesz armi� � powiedzia� nagle delfin.</p><p>Wtedy z t�umu dworzan wyst�pi� Ch�opiec i przykl�kaj�c przed delfinem, o�wiadczy�:</p><p>��Panie nasz i w�adco, jeste�my orszakiem wielmo�y z Wokuler, kt�ry nakaza� chroni� t� Dziewczyn� w czasie d�ugiej podr�y z Domremi do zamku w Szinie, na wypadek, gdyby okaza�a si� by� ci u�yteczna�</p><p>��B�d�cie zatem naszymi go��mi w zamku. A wielmo�y z Wokuler przeka�cie, �e b�dziemy o nim pami�ta� w dobrej godzinie, je�li taka nadejdzie � powiedzia� s�abym g�osem delfin i po namy�le dorzuci� ostrzej, wydymaj�c doln� warg�: � W z�ej te�� � po czym odwracaj�c si� plecami, opu�ci� komnat�. W sali zapad�a g�ucha cisza.</p><p>��Jej ustami rzeczywi�cie m�wi B�g � pomy�la� wstrz��ni�ty Jon. Wariatka z Domremi, nierozgarni�ta pasterka kr�w, towarzyszka niewinnych zabaw zza p�otu, wobec kt�rej odczuwa� na przemian to bratersk� mi�o��, to lito��, by�a naprawd� G�osem Boga. Dotkn�� ukrytego pod koszul� woreczka, jakby chc�c sprawdzi�, czy nadal jest w nim �wie�a lilia, lecz r�ka napotka�a jedynie skruszone ziele. Ruszy� za Dziewczyn�, kt�r� dworzanie wiedli do osobnej komnaty. Jej dru�yna otrzyma�a komnatk� obok.</p><p>��Dobrej nocy. Szykujcie si� na wojn� � powiedzia�a Dziewczyna, u�miechaj�c si� do Jona. Jej wzrok omija� Ch�opca, tak jakby go wcale nie by�o. Wie, po co tu jest, pomy�la� Jon i nagle doda� w duchu: Przecie� to oczywiste! Skoro B�g rozmawia z ni� poprzez �wi�tych, musi wiedzie�, kto j� kocha, a kto b�dzie zdrajc��</p><p>Ale Ch�opiec nie straci� rezonu. Gdy Jon z�o�y� g�ow� na pos�aniu, nagle us�ysza� szept. Wyrostek kuca� ko�o jego �o�a i m�wi�:</p><p>��Chyba jej nie uwierzy�e�, co? Chyba wiesz, po co tu jeste� i na co On liczy?</p><p>��Wielmo�a z Wokuler? � spyta� Jon tak�e szeptem</p><p>��G�upcze, c� znaczy jaki� wielmo�a wobec istot, kt�rych my�l przekracza granice �wiat�w i czasu? Dobrze wiesz, kogo mam na my�li. To ty naznaczy�e� mnie w Jego imieniu� � i Ch�opiec rozdar� koszul� na piersi, pokazuj�c dziwaczn�, d�ug� blizn�, ci�gn�c� si� od obojczyka po brzuch, wzd�u� linii serca.</p><p>��Ja� Ja przecie� nigdy� � zacz�� zdumiony Jon, ale Ch�opiec ci�gn�� dalej:</p><p>��Mniejsza o twoj� pami��, kt�ra ma wymiar jednej przestrzeni, niby szklanej klatki, cho� m�g�by� j� rozbi� i si�gn�� dalej, w prz�d i wstecz. On przys�a� ci� tu, aby� przeszkodzi� Dziewczynie. Tylko przez przypadek interes Jego i wielmo�y z Wokuler jest zbie�ny, gdy� poza tym c� mo�e ��czy� bogatego prostaka z pot�n� My�l�, kt�r� powo�a�a do istnienia wiara? Wielmo�y chodzi o dora�n�, g�upi� polityk�, kt�ra na kartach Historii zajmie par� linijek druku, a Jemu o co� ca�kiem innego!</p><p>��Powiedz, o co chodzi z t� polityk�, lecz nie m�w o czym�, czego nie pojmuj� i nie chc� pojmowa� � odpar� Jon, instynktownie broni�c si� przed tajemnicz� wiedz�. S�owa Ch�opca, gdy wykracza�y poza szar�, smutn�, lecz znan� mu rzeczywisto��, przejmowa�y go l�kiem. Odruchowo zacisn�� d�o� na sk�rzanym woreczku, jakby ten mia� go chroni� przed Nieznanym � i uspokoi� si�.</p><p>��Polityka to co� strasznie prostackiego: ju� dawno winiene� zrozumie�, dlaczego wariatka z Domremi musi umrze� i ani obecne, ani przysz�e pokolenia nie b�d� pami�ta� jej imienia � za�mia� si� Ch�opiec. Jon milcza�, a ten ci�gn�� dalej: � Prawowitemu w�adcy pot�nego kraju nie mo�e przywraca� korony wiejska dziewucha! To umniejsza wielko�� tronu! To pierwsze prawo wielkiej polityki � �e trony mog� przywraca� lub obala� tylko wielmo�e. A oto i drugie: B�g nie mo�e przemawia� ustami zwyk�ej wie�niaczki. B�g, zdaniem wielmo��w, ksi���t ko�cio�a i kr�l�w, wybra�by do tego celu kogo� znaczniejszego.</p><p>��A jednak G�osy zwracaj� si� w�a�nie do niej. Wielmo�e za� poddali si�, podpisali traktat i wyrazili zgod�, aby kr�lem zosta� naje�d�ca� � zacz�� Jon, ale Ch�opiec ju� mia� odpowied�:</p><p>���lecz ch�tnie skorzystaj� z tego, co osi�gnie ta g�upia, �mieszna wie�niaczka, ale potem, rozumiesz, potem ona musi znikn��. A teraz o Nim i Jego woli� nie, nie kr�� g�ow�, nie wyrywaj si�, nie uciekniesz od swego przeznaczenia. Nie jestem Jego wyznawc�, ba, w og�le Go nie znam, niekiedy tylko czuje Jego obecno��, lecz musz� przypomnie� ci, �e jeste� tu z Jego woli. On za� �yczy sobie, by nikt nie pami�ta� imienia wariatki z Domremi, ona bowiem i G�osy pochodz� od innego Boga, z kt�rym On pr�buje rywalizowa�. Co innego, gdyby ona mog�a us�ysze� Jego g�os, lecz w�a�nie na to jest ca�kiem g�ucha.</p><p>��Kim On jest? � wykrztusi� Jon.</p><p>��Nie wiem. Ty to wiesz. Ja tylko, dotykaj�c mojej blizny, czuj� id�cy od niej ch��d, s�ysz� wtedy swoje G�osy, rozumiesz, g�upcze? S�ysz� G�os Kamienia, cho� niewtajemniczonym kamie� wydaje si� by� milcz�cy! � za�mia� si� cicho Ch�opiec.</p><p>Przez u�amek sekundy Jonowi wyda�o si�, i� zatrz�s�a si� pod nim ziemia, dudni�cy i bezd�wi�czny G�os wypowiedzia� za� z martw� oboj�tno�ci� niezrozumia�e S�owo: �GRBHDWBGWZ�� Jon z trudem z�apa� oddech, kurczowo zacisn�� d�o� na sk�rzanym woreczku i szepn��, nie wiedz�c, do kogo m�wi: do Ch�opca czy do G�osu:</p><p>��Odejd��</p><p>��Odejd�, lecz nie s�d�, �e razem ze mn� odejdzie tw�j problem. � Ch�opiec u�miechn�� si� kpi�co i znikn�� w mroku komnaty, a Jon zasn��, trzymaj�c d�o� zaci�ni�t� na ma�ym, sk�rzanym woreczku, czuj�c bij�ce od niego �agodne ciep�o. I zasypiaj�c, wiedzia�, �e dokona� wyboru i od dzi� jest giermkiem, przyjacielem, obro�c� wie�niaczki z Domremi i �e zrobi wszystko, aby �y�a. Je�li nie ona, to cho�by pami�� o niej.</p><p>�stali z Ch�opcem na wzg�rzu ko�o Orlin i patrzyli, jak sk�pa liczebnie armia, kt�r� delfin odda� pod rozkazy Dziewczyny, ostatecznie przegania z miasta armi� naje�d�c�w, mimo jej liczebnej przewagi i lepszego uzbrojenia.</p><p>��Wygra�a � mrukn�� Ch�opiec, marszcz�c ciemne brwi. � Teraz b�dzie wygrywa� dalej. Wszystkie bitwy. Tak d�ugo, p�ki arcybiskup nie na�o�y korony na skronie delfina w wielkiej katedrze w Rims.</p><p>��Wygra�a! � cieszy� si� Jon, czuj�c, jak mocno bije mu serce. Dziewczyna w�a�nie zbli�a�a si� ku nim na swym bu�anku. Nie mia�a ju� na sobie za du�ych, zniszczonych m�skich portek i we�nianego kaftana. Nie wygl�da�a na wariatk� z Domremi. Jej �le ostrzy�on�, ciemn� g�ow� przykrywa� b�yszcz�cy he�m. By�a w l�ni�cej zbroi, kt�r� z rozkazu delfina dopasowano na ni� na zamku w Szinie. Orszak delfina zmierza� w�a�nie do Orlin, by obj�� miasto w posiadanie.</p><p>��Jonie! Miasto jest znowu nasze! A delfin wreszcie mi wierzy! � krzycza�a z daleka Dziewczyna, manewruj�c zr�cznie swym bu�ankiem po�r�d koni rycerstwa. Wszyscy rozst�powali si� przed ni� z szacunkiem, jakby by�a r�wna wielmo�om lub nawet przewy�sza�a ich.</p><p>��U�ciskaj j�. Powiedz, �e na kr�tko zboczysz z drogi, aby odwiedzi� ciotk� w g�rach i �e zaraz wracasz. Musimy przedrze� si� do naje�d�c�w � mrukn�� Ch�opiec.</p><p>��Po co?</p><p>��Bo tylko oni znajd� spos�b, kt�ry zadowoli wielmo��w i delfina i tego, o Kt�rym nie chcesz my�le�. Wie�niaczka z Domremi zniknie z tego �wiata i z pami�ci przysz�ych pokole�. Tak jakby jej nie by�o. I nikt nie b�dzie m�wi�, �e kiedykolwiek by�a taka, co s�ysza�a G�os Boga, dokona�a cudu, zosta�a �wi�t� � u�miechn�� si� Ch�opiec, patrz�c nieprzyja�nie na zbli�aj�c� si� Dziewczyn�.</p><p>��Po co mi to m�wisz?! Przecie� ostrzeg� j�! � zawo�a� porywczo Jon.</p><p>��To niczego nie zmieni � za�mia� si� Ch�opiec. � Ona jest nawiedzona, a nawiedzeni robi� swoje, nie bacz�c na gro��ce im niebezpiecze�stwa. Ona ju� teraz jest gotowa odda� �ycie za Spraw�.</p><p>I Ch�opiec zmusi� swego konia do galopu, oddalaj�c si� w stron�, w kt�r� ucieka�a armia naje�d�c�w. Jad�c, ogl�da� si� za Jonem, jakby czeka�, �e ten za nim ruszy � lecz Jon tkwi� na swoim miejscu, czuj�c, jak co� ci�gnie go za Ch�opcem, a r�wnocze�nie wyrywa si� ku Dziewczynie i cieszy jej rado�ci�.</p><p>��Zdradzi� nas � rzek�a Dziewczyna, zatrzymuj�c konia i patrz�c za znikaj�cym Ch�opcem. � Wreszcie nas zdradzi�. Czeka�am, kiedy to zrobi. Teraz mi l�ej. Boj� si� tego, co nadchodzi, ale gdy ju� nadejdzie� � urwa�a stropiona. W tym momencie nie przypomina�a wie�niaczki z Domremi. Inaczej si� porusza�a si�, u�ywa�a innych s��w, zmieni� si� nawet jej akcent i melodyka zda�.</p><p>��Zginiesz. Nie wiem kiedy, ale zginiesz � rzek� Jon.</p><p>��Tak. Wiem.</p><p>��I co? � spyta�.</p><p>��Bardzo si� boj�. Lubi� �ycie. Lubi� �wity w Domremi, gdy s�o�ce wstaje nad pastwiskami, gdy zaczynaj� rycze� krowy, parskaj� konie� Lubi� zachody s�o�ca i oczekiwanie na noc. Lubi� noc, gdy niesie dobre sny. Lubi�abym swoje dzieci, gdybym je mia�a. Nie lubi� G�os�w, bo ka�� mi robi� co�, do czego nie doros�am. Za du�o ode mnie ��daj�. Nie chc� umiera�, lecz skoro inaczej nie mo�na� Je�li inaczej nie mo�na, Jonie, chcia�abym przynajmniej nie ze wszystkim umrze� � rzuci�a kr�tko i pogna�a konia tam, gdzie orszak delfina po�yskiwa� z oddali z�otem i srebrem.</p><p>Jeszcze na moment odwr�ci�a g�ow� i krzykn�a:</p><p>��I chcia�abym, �eby� przy tym by�, Jonie!</p><p>Jon nie wiedzia�, czy m�wi o przysz�ym zwyci�stwie i koronacji delfina, czy o swojej �mierci. Potem zrozumia�, �e o tym drugim.</p><p>��Jak bardzo si� zmieni�a � my�la� Jon. � Tak wiele wie, tak du�o rozumie.</p><p>Tej nocy, zasypiaj�c w �o�nierskim namiocie, Jon ujrza� przed oczami rozmigotane barwy � ���, czerwie�, purpur� � a potem g�szcz pot�nych drzew. Ale by�a te� zielono�� zielone� ZIELONE�</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>�gdy schodzi� ostro�nie z ramion Boga, drzewa wyda�y mu si� mniej zielone, a bardziej w jesiennych barwach, ��ci, czerwieni, purpury. Kamienna materia pos�gu chwilami kruszy�a si� pod stopami i musia� uwa�a�, by �le nie st�pn��. Gdyby spad� z tej wysoko�ci, nieuchronnie by si� zabi�. Odpocz��, przystaj�c zwyczajowo na wystaj�cym p�pku Bezimiennego i wtedy nagle jego czubek si� od�ama� i spad� na owalny plac, rozsypuj�c si� w py�.</p><p>��Do��czasz do proch�w swych ofiar � szepn�� Jon.</p><p>��GRBGDBGHWZ � odpar� stary B�g kamiennym, zimnym g�osem i Jon nie dos�ucha� si� w nim �alu ani l�ku. By� to wci�� ten sam g�os i te same niepoj�te s�owa. Ale z siedmiopalczastej d�oni w czasie nieobecno�ci Jona od�upa� si� najmniejszy palec. Bezimienny krwawi� bez krwi.</p><p>Kamienna Droga nios�a Jona, jak na skrzyd�ach, ku Wiosce i �onie.</p><p>�sk�ra na brzuchu Gai by�a napi�ta i g�adka, gdy� musia�a si� solidnie rozci�gn��, by zrobi� miejsce dla ich syna.</p><p>��D�ugo mnie nie by�o � powiedzia�, tul�c j� mocno i dotykaj�c d�oni� ciep�ego, wypuk�ego brzucha. Li�cie na drzewach dojrzewaj�, by opa��, a brzuch Gai dojrzewa, by wyda� owoc. Nasz owoc � u�miechn�� si�, czuj�c, jak mi�o�� do �ony wype�nia go ca�ego i przeszywa bole�nie, od czubk�w palc�w u n�g po ko�c�wki g�stych, jasnych w�os�w.</p><p>��To dopiero sz�sty miesi�c ci��y. Ale a� trzy miesi�ce twojej nieobecno�ci � odpar�a Gaja i mrugni�ciem powiek ukry�a �zy, kt�re schowa�y si� z powrotem w k�cikach jej oczu.</p><p>��A� trzy miesi�ce� Zn�w trzy miesi�ce! � westchn�� niecierpliwie Jon.</p><p>��Wi�c nie wiesz, jak d�ugo tam by�e�? � zdziwi�a si� Gaja.</p><p>��Nie mierz� czasu i chyba tam p�ynie on inaczej. W og�le niewiele pami�tam z tego, co jest TAM. Pami�tam� chyba pami�tam chudego Ch�opca z soplem lodu w piersiach zamiast serca. Co� mu zrobi�em. Nie wiem co. Nie chcia�em mu robi� krzywdy, to wiem na pewno. Je�li mimo to sta�o si� co� z�ego, by�a to wola Tego, kt�ry mnie wo�a z Kamiennej Drogi. Pami�tam te� Dziewczyn�, kt�ra �ci�a w�osy sierpem i wygl�da�a jak wariatka, ale nie by�a wariatk�. I pami�tam lili�. Kwiat lilii�</p><p>��Lili�? � zdziwi�a si� Gaja i poruszy�a niespokojnie w ramionach m�a. � Wiele dni temu przyszed� do mnie stary kap�an, Isak i powiedzia�, �ebym posz�a nad staw w Puszczy i zerwa�a lili�. Bia�y kwiat lilii. By� pi�kny� Jest pi�kny � poprawi�a si�. � W�o�y�am go do dzbana z wod�. Patrz, stoi wci�� tam, na stole, cho� min�o tyle czasu i dawno powinien zwi�dn��. Jest ci�gle �wie�y, jakbym go zerwa�a wczoraj. Widzisz?</p><p>��Widz� � szepn�� Jon, dotykaj�c odruchowo woreczka na piersiach. Szele�ci�o w nim tylko ziele niepospolitego serdecznika, bia�a za� lilia w dzbanie przechyla�a �liczn� g��wk� na smuk�ej, zielonej szyi. Jej biel by�a niepokoj�ca, a kszta�t co� przypomina�.</p><p>I nagle kwiat zacz�� wi�dn��. Umiera� bezg�o�nie na ich oczach, chyl�c g��wk� coraz ni�ej i ni�ej, szarzej�c i kurcz�c si� w sobie. Patrzyli na� w milczeniu, a� wreszcie Gaja podesz�a do sto�u, wyj�a z dzbana zwi�d�� ro�lin� i wyrzuci�a przez uchylone okno do ogr�dka.</p><p>Dopiero nazajutrz, gdy obudzili si� po d�ugiej nocy, �ona powiedzia�a Jonowi, �e szaman choruje.</p><p>���dopad�a go staro��, ale tak nagle, jakby w jednej chwili wesz�a do jego namiotu i rozsiad�a si� w nim na dobre.</p><p>��Szaman? Nie mo�e umrze�! Nie ma prawa zostawia� mnie samego! Obieca�, �e odejdzie dopiero wtedy, gdy wr�c� z Drogi! � zdenerwowa� si� Jon.</p><p>��Zanios�am mu wczoraj posi�ek. Ryb�. Wiesz, �e on �ywi si� tylko ryb� i zio�ami. Zanios�am mu j�, a on kaza� ci powiedzie�, �eby� by� spokojny � bo nie umrze przed czasem. Ale �le wygl�da. Jest tak strasznie stary� Tak d�ugo si� trzyma�, a� tu nagle, w ci�gu paru dni, przygi�y go do ziemi lata.</p><p>Niepokoj�ca wizja �mierci starego czarownika skierowa�a my�li Jona ku �yciu.</p><p>��Obmy�li�a� ju� imi� dla naszego syna? � spyta�.</p><p>��Tak. B�dzie nosi� takie samo imi� jak jego ojciec: Jon.</p><p>��Nie! � zaprotestowa�.</p><p>��To pi�kne stare imi�. Twoje imi�. Imi� twych pradziad�w. Wymy�lono je setki lat temu specjalnie dla m�skich potomk�w twojego rodu! � obruszy�a si� Gaja.</p><p>��Nasz syn otrzyma nowe imi�. Jedno z tych, jakie przynie�li z Dalekiego Kraju ludzie w d�ugich sukniach. Poradzisz si� w tej sprawie Ezry, on je wybierze, tak aby by�o najw�a�ciwsze�</p><p>��Ezra? � zdziwi�a si� Gaja. � Zdawa�o mi si�, �e go nie lubisz!</p><p>��R�nie to bywa � przyzna� niech�tnie Jon. � Nie znaczy to, �e go nie ceni�. Ezra wie wszystko o Cywilizacji. On j� tu sieje i sadzi jak nowy rodzaj kwiat�w, on j� piel�gnuje i zakorzenia. W�a�nie on. A nasz syn musi ze wszystkim nale�e� do Cywilizacji, nie do starych czas�w.</p><p>��B�dzie, jak zechcesz � szepn�a Gaja i wtuli�a g�ow� w jego szerokie ramiona.</p><p>Jon nie zwleka� z odwiedzeniem szamana. Starzec spoczywa� na �o�u ze sk�r w swym ubogim namiocie. Zmarszczki na jego �niadej, jakby przydymionej twarzy podobne by�y bruzdom ��obionym w ziemi przez drewniany p�ug. K�ciki ust opad�y, a spocone, d�ugie, cho� rzadkie w�osy oblepia�y wypuk��, guzowat� czaszk�. Jonowi wyda�o si�, �e szaman ca�y zszarza�. Tylko w jego oczach wci�� l�ni� p�omie�. A mo�e by� to odblask ognia, kt�ry tli� si� obok �o�a w �elaznym palenisku?</p><p>��Potrzebujesz medyka � powiedzia� Jon, bior�c w swoj� d�o� drobn�, wysuszon� r�k� starca.</p><p>��Sam sobie jestem medykiem, zapomnia�e�? Zawsze lepiej leczy�em choroby ni� ludzie w d�ugich sukniach � u�miechn�� si� z wysi�kiem szaman. � By� tu zreszt� noc� kap�an Isak, tak aby go nikt nie widzia�, lecz jego wywary z zi� s� s�absze ni� moje. On zreszt� o tym wie. Nie wystarczy przecie� zebra� ziele i je zaparzy�! Musi by� odprawiony w�a�ciwy rytua�, inny dla ka�dego z zi� i ka�dej z chor�b. Sk�d kap�an mo�e go zna�, skoro rytua� liczy sobie tysi�ce lat? Nigdzie na Ziemi nie by�o jeszcze kap�an�w, a ju� by�y nasze rytua�y. Ale na chorob�, kt�ra mnie z�era, nie ma lek�w, nie ma te� zi�, Jonie, a czas czar�w bezpowrotnie przemin��. Mo�e kiedy� wr�ci�</p><p>��Nie mo�esz umrze�! � zawo�a� Jon z rozpacz�.</p><p>��Wszyscy musimy kiedy� umrze�. Lecz nie obawiaj si�, moja pora nadejdzie dopiero wtedy, gdy sko�czy si� twoja Droga.</p><p>��Zatem jest ju� tej Drogi tak niewiele? � wyrwa�o si� Jonowi.</p><p>Przez w�skie usta szamana przemkn�� u�miech. Zapanowa�a mi�dzy nimi cisza, w kt�rej s�ycha� by�o tylko ci�ki oddech starego czarownika. On te� przerwa� milczenie:</p><p>��Trzy noce temu us�ysza�em g�uchy huk w Puszczy po tamtej stronie Rzeki. Jakby co� p�k�o i spad�o, a p�kaj�c, �a�obnie zawodzi�o. Nie drzewo. Drzewo �piewa inaczej, gdy umiera. Wi�c to musia� by� On. Tym bardziej �e Jego G�os jest coraz cichszy, a bywaj� noce, gdy ca�kiem milknie. Czy to mo�liwe, Jonie�? � i starzec urwa�, jakby nie chcia� ko�czy� swej my�li.</p><p>��Pos�g rozsypuje si� � przyzna� Jon. � Odpad� Mu koniec p�pka i palec u jednej d�oni. G�azy staj� si� porowate i wykruszaj� si�. Nie wiedzia�em, �e zosta� On stworzony z tak kruchego kamienia. Gdy by�em tam po raz pierwszy, wydawa�o mi si�, �e kamie� jest twardy i niezniszczalny. A mo�e Bezimienny ju� zbyt d�ugo stoi, wystawiony na wichry, upa�y, deszcze i mrozy?</p><p>��Stoi tam od tysi�cy lat nienaruszony i pot�ny. Nie szkodzi�y mu dot�d ani huragany, ani woda, �nieg czy s�o�ce. Nikt z nas nie wie, kto Go wyciosa� i wzni�s�. Nikt nie wie z jakiego gatunku kamienia by� wykuty i czy wyku�a Go ludzka r�ka. Ale wiedzieli�my, �e jest wieczny. Je�li niszczeje� � i starzec raptownie urwa�. Sta�a si� bowiem rzecz nies�ychana: do namiotu wszed� kap�an Ezra. Jon zesztywnia�, a szaman znieruchomia�, cho� na jego twarzy nie by�o wida� l�ku, tylko zdumienie.</p><p>��Umierasz � rzek� kr�tko kap�an, kt�ry zlustrowa� wzrokiem wszystkie k�ty namiotu i upewni� si�, �e nie stoi w nim �aden ba�wan na szkod� Plemienia.</p><p>Sk�d Ezra m�g� wiedzie�, �e szaman nie potrzebowa� wizerunk�w starych b�stw, bo��t i Bog�w, by je widzie�, s�ysze� i z nimi rozmawia�? M�ody kap�an wierzy� g��boko, �e ka�dy inny B�g, kt�ry nie jest jego w�asnym, jest ba�wanem, wszelka inna wiara ba�wochwalstwem, wyznaj�cy j� za� s� poganami. Ezra nie w�tpi� te�, �e ostatni poganin tego Plemienia wkr�tce przestanie niepokoi� Wiosk� sw� obecno�ci�.</p><p>��Umierasz, czarowniku � powt�rzy� kap�an, a starzec bez s�owa skin�� g�ow�.</p><p>��To jeszcze potrwa. Nie s�d�, �e to si� stanie dzi� lub jutro � wtr�ci� Jon z bezsiln� z�o�ci�. Szczero�� Ezry by�a zbyt brutalna, by pomin�� j� milczeniem. Ezra jednak nawet na niego nie spojrza�. Wzrok wbi� w twarz os�abionego starca, a spojrzenie mia� natchnione, cho� nieprzejednane. W jego twarzy nie by�o satysfakcji, lecz nie by�o te� �alu. Nie przybywa� w z�ych intencjach � wedle niego w najlepszych.</p><p>��To twoja ostatnia szansa, szamanie. Daj� ci j�. Mo�esz wyzna� mi swoje grzechy i pokaja� si� za nie, a w�wczas� Kto wie? Mo�e mimo twych straszliwych grzech�w ominie ci� piekielny ogie�? Chc� ci pom�c, to m�j obowi�zek � stwierdzi� rzeczowo m�ody kap�an.</p><p>��On niczym nie zgrzeszy�! � zawo�a� Jon, ale starzec da� znak r�k�, by si� nie wtr�ca�.</p><p>��Ca�e �ycie si� kaja�em, kap�anie � powiedzia� cicho stary czarownik. � Dlatego odchodzi� b�d� z dum�, nie z pokor�.</p><p>��Jeste� poganinem i je�li umrzesz w tym stanie, sko�czysz w ogniu piekielnym! � zawo�a� wzburzony Ezra.</p><p>��Dla mnie, kt�ry wierzy�em w swoje b�stwa, to w�a�nie ty jeste� poganinem, cz�owieku w d�ugiej sukni � u�miechn�� si� z wysi�kiem szaman.</p><p>Ezra spurpurowia�, a Jon wstrzyma� oddech. Jeszcze nikt w plemieniu tak otwarcie nie upomnia� si� o prawa starych Bog�w. Czarownik za�, ca�e �ycie pokornie schodz�cy z drogi kap�anom � tak jakby uzna� wy�szo�� nowego Boga nad swoim starym i porzuconym � teraz, odchodz�c z doczesnego �ycia, odwa�y� si� postawi� znak r�wno�ci mi�dzy star� a now� wiar�, cho� nowa podbija�a �wiaty.</p><p>��Twoja wola, ba�wochwalco, tw�j grzech i twoje piek�o. Na szcz�cie nie masz syna, zatem po twym odej�ciu zabraknie w Plemieniu naturalnego nast�pcy szamana � ci�gn�� tymczasem Ezra z pewnego rodzaju triumfem. � A ja si� nie zgodz�, aby Plemi� wybra�o nowego czarownika� � tu wzrok Ezry prze�lizn�� si� po stoj�cym w k�cie namiotu Jonie -� lub �eby �ci�gn�o go do Wioski z s�siednich osad. Ty jeste� ostatni. Po tobie nie b�dzie tu nikogo, kto m�ci�by ludziom w g�owach i uprawia� kult ba�wan�w.</p><p>Stary szaman zacz�� zbiera� si�y do odpowiedzi, ale w�wczas do namiotu wszed� kolejny nie zapowiedziany go�� � Isak. � Wyjd� st�d, Ezro � powiedzia� surowo. � S�ysza�em twoje ostatnie s�owa. Niczego nie rozumiesz, a niewiele czujesz. Nie b�d� pr�bowa� ci tego t�umaczy�, bo zrozumienie jest ponad twoje mo�liwo�ci. Trzymasz si� kurczowo tego, co zapisano w ksi�gach, lecz przecie� w ksi�gach nie zapisano wszystkiego. Ka�dy pomija� to, co mu by�o niewygodne, lub pali� ksi�g�, uznan� przez siebie za heretyck�, cho� dla innych by�a ksi�g� �wi�t�. Ludzie s� omylni i s�abi. �eby nie b��dzi�, trzeba� � tu urwa�, jakby si� namy�laj�c i doko�czy�: -�wiary i serca.</p><p>��Wiary?! � podskoczy� Ezra, jakby chc�c szarpn�� starego kap�ana, lecz opanowa� si� i pow�ci�gn�� emocje: � Nie grzesz, Isaku! Je�li komu� brakuje wiary, to nie mnie!</p><p>��Wiara to w�a�nie serce, Ezro. W ksi�gach, kt�re czytasz, niewiele o tym napisano. Wiara to nie tylko zasady, ale i czucie. A ja czuj�, �e ten starzec nie zrobi� nigdy niczego z�ego, nie dopu�ci� si� grzechu. Ca�e jego �ycie wype�nia�a powinno��, kt�r� na niego na�o�ono, gdy zosta� czarownikiem, tak jak na�o�ono j� na ciebie, gdy zosta�e� kap�anem. I ka�dy z was czyni to, co wydaje mu si� najlepsze, cho� s� to tak r�ne czynno�ci. A teraz wyjd�, Ezro, gdy� ten cz�owiek jest chory, a ty zamiast mu pom�c, przeszkadzasz� � powiedzia� Isak i dr��c� d�oni� nakaza�, by m�ody kap�an opu�ci� namiot.</p><p>��Pami�taj, Isaku, �e cho� daleko st�d, p�on� ju� stosy z heretykami. A gdy podk�ada si� �agiew pod stos, nikt nie ma lito�ci dla siwych w�os�w czy schorowanego cia�a. Tylko w b�lu ognia oczyszcza si� dusza grzesznik�w � powiedzia� Ezra, stoj�c u wyj�cia.</p><p>��By� mo�e, synu, by� mo�e, cho� nie by�bym tego ca�kiem pewny. A na razie jeszcze wci�� jestem twoim zwierzchnikiem, cho� nie powinno tu by� ani zwierzchno�ci, ani hierarch�w, a tylko wierni i Dobry B�g � powiedzia� cicho Isak.</p><p>Ezra odwr�ci� si� gwa�townie i wyszed�. W namiocie zapad�a cisza.</p><p>��Da�e� Jonowi woreczek z ziarnkiem piasku, aby go chroni� w Drodze. Co ciebie ochroni, Isaku? � spyta� wreszcie szaman.</p><p>��Ezra nie jest taki, jak my�licie. Nie jest z�y. Jest tylko m�ody. I dobiera s�owa wedle formu�ek, a nie wedle w�asnych my�li � pokr�ci� g�ow� stary kap�an, a szaman doda� ze smutnym u�miechem:</p><p>��Nie, on nie jest z�y. On tylko my�li, �e Dobrego Boga najpierw trzeba si� ba�, a mi�o�� przyjdzie z czasem. Wiesz, �e podobnie s�dzili wyznawcy Tego, kt�ry stoi u kresu Kamiennej Drogi? I chyba mieli racj�. Takiego Boga potrzebuj� ludzie. Czy boska istota, kt�ra wszystko wszystkim wybacza, mo�e by� w og�le Bogiem? Wedle ludzi � nie, bo wybaczanie to s�abo��. Tw�j brat, Ezra, wie, co m�wi i czyni, gdy grozi piek�em i wymaga wielu ofiar od ludzi. Jest pewny swego, Isaku, w przeciwie�stwie do ciebie. Niepewno�� jest taka smutna i wystawia na ciosy, a w�tpliwo�ci rozdzieraj� cia�o r�wnie mocno jak katowskie obc�gi. Lepiej by� pewnym siebie, b��dz�c, ni� niepewnym, maj�c racj�</p><p>Jon s�ucha� uwa�nie starego czarownika i analizowa� w duchu jego s�owa, my�l�c o swym nie narodzonym synu.</p><p>��Kto b�dzie twoim nast�pc�, szamanie? � spyta� pozornie bez zwi�zku Isak.</p><p>��Nast�pca nie b�dzie ju� potrzebny i kap�an Ezra, nie wiedz�c o tym, mia� s�uszno�� � rzek� szaman i zapatrzy� si� w ogie�, buzuj�cy na �elaznym palenisku. Ogie�, migocz�c, to roz�wietla�, to kry� w cieniu jego schorowan�, wychud�� twarz, a oczy zdawa�y si� ogl�da� jaki� inny �wiat, do kt�rego stary czarownik mia� wkr�tce przej�� sobie tylko wiadom� drog�. Jon pomy�la� nagle, �e to jest ten sam �wiat, w kt�rym kiedy� znajdzie si� Isak i �e w tym wsp�lnym dla obu starc�w �wiecie Zmar�ych nikogo nie b�dzie si� ocenia� po stroju, s�owach, znakach, kt�re czynili za �ycia, religii, jak� wyznawali i Bogach, w kt�rych wierzyli. Nikt nie b�dzie tam zna� takich s��w, jak,,heretyk�, �poganin� czy �ba�wochwalca�; nikt nie powie z�ego s�owa na cudzych Bog�w, b�stwa i bo��ta, gdy� wszelkie boskie istoty b�d� tam sobie r�wne. Ale stary czarownik nie mia� jeszcze prawa odej��, by odpocz��. By� przecie� ci�gle potrzebny Jonowi i nie tylko jemu. �aden s�uga bo�y nie mo�e odej�� przed swym Bogiem.</p><p>��Znajd� jaki� lek na jego chorob� � poprosi� Jon starego kap�ana. � Wydaje mi si�, �e je�li wci�� tu powracam z� z tych� z mojej Drogi, to nie dlatego, �e mam rodzin�, ale to on daje mi znaki i wyci�ga do mnie r�k� przez te wszystkie przestrzenie jak przez szklane klatki. Daj mu jaki� lek�</p><p>��Nie ma leku na jego chorob� � powiedzia� Isak. � Tak jak wkr�tce nie b�dzie go na moj�. Przed�u�amy tylko nasz� agoni�, by� nie pozosta� sam na swojej Drodze.</p><p>W �wietle ognia g�owy obu starc�w przypomina�y pomarszczone g�owy ��wi, poruszaj�ce si� wolno, z trudno�ci� na d�ugich, cienkich szyjach, z kt�rych pomi�tymi fa�dami zwisa�a sucha sk�ra.</p><p>��W czym mamy ci teraz pom�c? � spyta� szaman z o�ywieniem. � Czy ziele serdecznika spe�ni�o swoj� rol�? Czy tamto serce z lodu zacz�o topnie�?</p><p>Jon dotkn�� woreczka na piersi.</p><p>��Nie wiem, gdzie jest Ch�opiec, dla kt�rego trzymam to ziele. Nie umia�em go odszuka� w �wiecie, w kt�rym si� znalaz�em. To by� inny �wiat. Chwilami wydawa�o mi si�, �e czuj� gdzie� blisko siebie ch��d podobny temu, jaki niesie ze sob� Kr�lowa �niegu�</p><p>��Kr�lowa �niegu? To ona tam te� jest? � zdziwi� si� kap�an.</p><p>��Kr�lowa �niegu� � powt�rzy� szaman. � Wiedzia�em, �e Ona przetrwa wszystkie czasy, przejdzie wszystkie granice, gdy� zawsze znajdzie si� kto�, kto zgodzi si�, by w zamian za korzy�ci zamieni�a mu serce w lodowy sopel.</p><p>��Kr�lowa �niegu� � zamy�li� si� Isak. � W naszych ksi�gach nic o niej nie pisz�.</p><p>��Kiedy� powstan� ksi�gi, kt�re b�d� j� opiewa�. J�, a nawet� nawet �wiatowida � zako�czy� z moc� stary czarownik, a� Jon zdumia� si� jego pewno�ci�.</p><p>��Ja w ka�dym razie nie umiem rozpozna� tego Ch�opca w innym �wiecie ni� ten pierwszy, do kt�rego On mnie zawi�d� � szepn�� zmartwiony.</p><p>��Jakie s� te �wiaty? � zaciekawi� si� kap�an.</p><p>��Pierwszy by� zielono-bia�y. Sztuczny. Wszystko w nim by�o ze sztucznych, nienaturalnych materia��w. �ciany, pod�ogi, sto�y, nawet narz�dzia i ubiory ludzi. Tak�e ta biel i ziele� nie by�y biel� �niegu i zielono�ci� drzew, ale sam� sztuczno�ci�. Tylko Ch�opiec by� prawdziwy. I jego serce, zanim sta�o si� lodowym soplem. Drugi �wiat by� dla odmiany bury, pe�en b�ota, gliny, b�lu i cierpienia. W tym b�ocie po�yskiwa�o z�oto, ale nie ono by�o najcenniejsze, lecz jaka� Dziewczyna. Z�oto bowiem te� by�o sztuczne. Nie wiem, gdzie mam szuka� �wiata bieli i zieleni�</p><p>��A jednak musisz go znale��. Czuj�, �e to wa�ne, cho� nie pojmuj�, o co chodzi � powiedzia� Isak.</p><p>��WIDZʅ WIEM� CZUJʅ � wyszepta� nagle stary czarownik, jeszcze przed chwil� sennie wpatrzony w leniwie pe�gaj�cy ogie� na �elaznym palenisku. Lecz teraz ogie� buchn�� iskrami, sypi�c je wok�, a p�omie�, sycz�c, wzbi� si� pod szczyt namiotu. � WIDZ� tego chudego Ch�opca z blizn� na piersi tak d�ug�, jakby kto� rozp�ata� mu cia�o, aby wyj�� serce i wymieni� na inne. WIEM, �e Bezimiennemu uda�o si�, z pomoc� Kr�lowej �niegu, uczyni� tego Ch�opca swoim narz�dziem w innych �wiatach. Mia�e� u�y� tego narz�dzia, Jonie, zgodnie z Jego wol�. CZUJ�, �e im bardziej On nie chce, by� znalaz� Ch�opca z lodowym sercem, tym bardziej musisz go szuka� � zako�czy� szaman i zm�czony zamkn�� oczy. Ogie� leniwie pe�ga�, daj�c ma�o �wiat�a i niewiele wi�cej ciep�a.</p><p>Isak patrzy� na starego czarownika rozszerzonymi oczami. Nie wierzy� w magi�, nie wolno mu by�o w ni� wierzy�- lecz przecie� widzia�. Teraz �a�owa�, �e tu przyszed�, gdy� do szarpi�cych go w�tpliwo�ci przyby�y nowe: niekt�rzy jego bracia czynili cuda si�� wiary. By�a to pono� wiara jedyna i prawdziwa. Szaman te� czyni� cuda si�� wiary. A wierzy� pono� w ba�wany i by� poganinem. Bracia Isaka i stary czarownik wierzyli zatem w boskie Istoty, kt�rych istnienie wzajem si� wyklucza�o. Chyba �e� Cho� w namiocie by�o ch�odno, stary kap�an otar� d�oni� spocone czo�o i prze�egna� si� ukradkiem.</p><p>Jon przerwa� wyd�u�aj�ce si� milczenie, co Isak przyj�� z ulg�. Isak ba� si�, dok�d mo�e go zawie�� �wiadectwo oczu i coraz to nowe w�tpliwo�ci, jakie go ogarnia�y, odk�d � jak�e dawno temu! � przyby� do tego dzikiego kraju. Tam, sk�d przyby�, pod z�otymi kopu�ami �wi�ty�, wszystko wydawa�o si� takie proste�</p><p>��Potrzebuj� nie wiem, jak to nazwa� Woda �ycia? Istnieje co� takiego jak Woda �ycia? � pyta� niepewnie Jon, a Isak pomy�la�, �e nie zdziwi si�, gdy si� oka�e, i� tak, Woda �ycia istnieje, gdy� wszystko, co niemo�liwe, mo�e istnie� si�� wiary. Mimo to odpar� Jonowi zgodnie ze swoj� wiedz�:</p><p>��Je�li my�lisz o cudownym, magicznym �rodku, kt�ry przywraca do �ycia zmar�ych lub zapewnia nie�miertelno�� �ywym, to niczego takiego nie ma, nie by�o i nie b�dzie, cho� od setek lat ludzie rozpaczliwie tego poszukuj� i zawsze, do kresu si� b�d� szuka�.</p><p>��Mnie te� by si� przyda� taki cudowny nap�j� � u�miechn�� si� szaman. � Ale w moim starym �wiecie te� niczego takiego nie by�o. Nie przywr�cisz zmar�ych do �ycia, je�li o to ci chodzi, albo uczynisz to tylko na kr�tko.</p><p>��Raz to si� uda�o. Tylko raz i tylko jednej Osobie, lecz nie za spraw� Wody �ycia, lecz za spraw� s��w � zamy�li� si� kap�an.</p><p>��Nie chc� nikogo wskrzesza�! � zaprzeczy� niecierpliwie Jon. � Musz� tylko zapewni� �ycie Dziewczynie� nie, nie zwyk�e �ycie, bo ona wkr�tce zginie, wiem o tym. My�l� o �yciu po �mierci. Nie patrzcie z takim zdziwieniem! Chc� po prostu, �eby o niej pami�tano. �eby by�a nie�miertelna przez pami��, nie przez wiecznie �ywe cia�o. Jej cia�o rozsypie si� w proch i z��czy z ziemi�, lecz mimo up�ywu setek lat wszyscy powinni j� wspomina�. Czy to mo�liwe?</p><p>Obaj starcy zamy�lili si�.</p><p>��Gdyby zosta�a �wi�t��? � szepn�� wreszcie Isak. � Mo�e o to ci chodzi?</p><p>��Niezapominajka � powiedzia� nagle szaman.</p><p>��Niezapominajka? � zapyta� kap�an z dzieci�cym zachwytem nad prostot� tego odkrycia.</p><p>��Niezapominajka? � zdziwi� si� Jon. � Ma�y jasnoniebieski kwiatek, kt�ry ro�nie na ��kach i w przydomowych ogr�dkach?!</p><p>��Och, nie. Du�y szafirowy kwiat o k�uj�cych li�ciach, kt�ry ro�nie tylko TAM. Jego niezapominajka, niezwyk�a, kt�ra nigdy nie wyro�nie w niczyim przydomowym ogr�dku. Zerwiesz z niej tylko jeden p�atek, lecz nie str�� rosy, kt�r� na nim ujrzysz jako srebrzyst� kropl�. Powiniene� szuka� kwiatu o �wicie, tu� przed wschodem s�o�ca, gdy� ono mog�oby ros� wysuszy�. Zwi� ten szafirowy p�atek razem z kropl�, bo w�a�nie ona jest twoj� Wod� �ycia. A potem�</p><p>���potem schowaj go w sk�rzanym woreczku na szyi � zako�czy� Isak. � Niezapominajka i kropla rosy nie przynale�� do nowego �wiata, lecz do �wiat�w Bezimiennych Bog�w. Ale gdy p�atek kwiatu dotknie ziarnka piasku, stanie si� twoim narz�dziem, nie �wiatowida. Zanim zasznurujesz woreczek rzemieniem, na wszelki wypadek zm�w modlitw�</p><p>���pami�taj�c, do kt�rego z Nich dw�ch j� odmawiasz � przypomnia� szaman i obaj starcy spojrzeli na siebie ze zrozumieniem. Nagle Isak z b�yskiem w wyblak�ych oczach spyta�:</p><p>��Ciekaw jestem, szamanie, czy ty si� czasem modlisz i do kogo?</p><p>Szaman u�miechn�� si� s�abo:</p><p>��Pewnie si� zdziwisz. Ju� od dawna nie wolno mi si� modli� do Tego, kt�ry stoi u kresu Kamiennej Drogi, gdy� moje mod�y przed�u�a�yby tylko Jego agoni�. By�by to akt niemi�osierdzia. Ale cz�owiek bez modlitwy jest pusty i bezradny, zw�aszcza gdy ona by�a sensem jego �ycia. Dlatego moj� wiar� wyhodowa�em sobie w�asnego Boga. Jest tylko m�j. Nie wiem, jak wygl�da, nie s�ysz� Go, nie widz�, tylko czuj�, ale wiem, �e On w niczym nie przypomina Bezimiennego. Nie przypomina te� Boga, w kt�rego wierzy kap�an Ezra. M�j B�g nie jest ani okrutny, ani samotny w swym okrucie�stwie, nigdy si� nie gniewa, najwy�ej smuci, niewiele ode mnie wymaga, du�o mi daje i czuj� jego mi�o��</p><p>��Mo�e nic o tym nie wiesz i mamy tego samego Boga? � szepn�� Isak i obaj starcy zn�w spojrzeli na siebie porozumiewawczo.</p><p>Jon poczu� si� intruzem wobec ich obop�lnego porozumienia, wi�c wyszed�, widz�c, jak szepcz� do siebie s�owa, kt�rych nie pojmowa�. Ci dwaj starcy posiedli wiedz�, kt�rej nie mia�, jak� zaledwie przeczuwa� i wi�cej wiedzieli o jego Drodze ni� on, kt�ry na niej przecie� by� ju� dwa razy.</p><p>Kap�an Isak � rozmy�la� Jon, id�c do domu � cho� przyby� z Dalekiego Kraju i czyta biegle czarne znaczki na kremowym pergaminie, nie przynale�y ca�kowicie do Cywilizacji. Kap�an Isak jest POMI�DZY. Pomi�dzy rzeczywist� Cywilizacj�, kt�ra zd��a tu, do Puszczy, wielkimi krokami � a jak�� swoj� w�asn�, kt�ra istnieje tylko w jego marzeniach lub w ksi�gach. To bardzo �le by� pomi�dzy, gdy� w�wczas nie przynale�y si� nigdzie. Jon wiedzia�, �e nie chce takiego losu dla swego nie narodzonego syna. Cywilizacja Mi�o�ci � do kt�rej nale�a� stary kap�an � albo nie istnieje w og�le i nigdy nie b�dzie istnie�, albo nadejdzie, lecz wtedy, gdy Jona ani jego syna ju� nie b�dzie po�r�d �ywych.</p><p>Tej nocy mocno przytula� do siebie Gaj�, gdy� wydawa�o mu si�, i� w ten spos�b powinna by� z nim i na jawie i we �nie. �ni�y mu si� p�omienie stos�w, kt�re ogarnia�y czyje� stopy, uda, a potem bieg�y wy�ej i wy�ej, z ust za� p�on�cych �ywcem ludzi wydziera�o si� zwierz�ce wycie. A jednak g�o�niejsze od tego straszliwego, nieludzkiego wycia by�y s�owa Ezry o �heretykach� (Jon wci�� nie rozumia� tego s�owa) � i o ogniu. G�os Ezry w jego �nie grzmia� silniej ni� trzask pioruna, a z ka�dym jego s�owem p�omienie stosu wzbija�y si� wy�ej i wy�ej i pali�y mocniej ni� zwyk�y, skrzesany ludzk� r�k�, przyjazny, domowy ogie�.</p><p>��Tylko ogie� oczy�ci dusze grzesznik�w� tylko ogie� � powtarza� monotonny, lecz gniewny g�os m�odego kap�ana.</p><p>Gaja obudzi�a go, gdy� wy� z b�lu razem z p�on�cymi w �nie lud�mi i po�o�y�a ch�odn� d�o� na jego czole.</p><p>��Cicho, cicho, Jonie, jeste� w domu, nie dzieje si� nic z�ego, nic z�ego si� nie stanie, przytul si� do mnie, dotknij� Czujesz, jak nasz synek energicznie si� porusza? Musia�o mu by� niewygodnie lub ju� wyrywa si� do ciebie. Wi�c nie krzycz, Jonie, bo malutki si� wystraszy�</p><p>Jon, mokry od potu, wci�� przera�ony, po�o�y� g�ow� na brzuchu Gai i przez jej napi�t� sk�r� ws�uchiwa� si� w ruchy swego syna, oddychaj�c g��boko i powoli, aby si� uspokoi�. Gaja tymczasem pyta�a gniewnie:</p><p>��Czy Ten z Kamiennej Drogi nie mo�e zostawi� ci� w spokoju cho�by noc�? Musi zabiera� nawet twoje sny?</p><p>��To nie On. Tym razem to kap�an Ezra powiedzia� co� takiego� � i Jon urwa�, nie chc�c straszy� swej �ony, kt�ra lubi�a widzie� �wiat w jasnych barwach. � Pos�uchaj, Gaju� Gdy nasz syn si� narodzi, oddasz go pod opiek� Ezry � doko�czy� gwa�townie.</p><p>��Chyba oszala�e�! Drugi raz mi to m�wisz, cho� wiem, �e kochasz starego kap�ana, a nie tego drugiego, kt�ry wci�� nas czym� straszy! A zreszt�, gdy nasz syn si� narodzi, b�dziesz przy mnie i oboje zdecydujemy o jego losie. Wiesz, �e w naszym Plemieniu to ojciec, nie matka, wytycza drog� synowi, szukaj�c najw�a�ciwszej z pomoc� wr�b i szaman�w.</p><p>��Gaju, id� nowe czasy, stare zgin�, znikn� bez �ladu, nawet z ludzkiej pami�ci, jak Puszcza, jak szaman i Kamienne Drogi. Kap�an Ezra nale�y do nowych czas�w i drogi, kt�re zbuduj� jego bracia, przykryj� wkr�tce wszystkie stare drogi i �cie�ki tak, �e nikt nawet nie b�dzie pami�ta�, i� kiedykolwiek t�dy bieg�y. A ksi�gi, kt�re kto� po setkach lat napisze o naszych czasach, b�d� k�ama�. Dlatego nasz syn musi ka�d� swoj� cz�stk� nale�e� do nowych czas�w, inaczej utknie pomi�dzy starym a nowym. Chc�, by m�j pierworodny nigdy nie mia� w�tpliwo�ci, �eby by� taki jak Ezra. Wtedy �yje si� lepiej. I bezpieczniej. Wi�c oddasz go pod opiek� m�odego kap�ana, tak postanowi�em.</p><p>��Gdy narodzi si� nasz syn, b�dziesz przy mnie � powt�rzy�a z uporem Gaja, ale Jon ju� wiedzia�, �e �ona podziela jego niepok�j, �e poj�a my�l, kt�r� chcia� wyrazi�, a upiera si� tylko po to, by przywo�a� dobry sen, cho�by na reszt� nocy.</p><p>Tym razem Jon nie zwleka� z powrotem na drugi brzeg Rzeki. Gdy tu� przed wschodem s�o�ca opuszcza� dom, Gaja udawa�a, �e �pi. Nie musia� si� �pieszy�, gdy� s�o�ce p�no dociera�o do owalnego kr�gu, gdzie zbiega�y si� Kamienne Drogi, a jeszcze p�niej do otaczaj�cej go zieleni Puszczy. Gdzie� tam, pewnie na skraju, wychylaj�c si� do �wiat�a, ros�a ta niepospolita niezapominajka i na jej p�atkach jeszcze d�ugo l�ni� b�d� krople rosy.</p><p>�i l�ni�y. P�atki kwiatu rzeczywi�cie by�y jadowicie szafirowe, nie mia�y nic z �agodno�ci b��kitu, jak te, kt�re widywa� w domowym ogr�dku. Na tle ich agresywnego koloru krople rosy wydawa�y si� wi�ksze i bardziej kuliste ni� zazwyczaj. Kwiaty te� by�y wielokro� wi�ksze, a ich p�atki przedziwnie wygi�te, tak �e krople Wody �ycia nie mog�y sp�yn��, nawet gdy jon delikatnie dotkn�� ich palcem. By�y ch�odne i niemal �ywe. Turla�y si� pod jego palcem po kolistym wn�trzu szafirowego kielicha, mieni�c si� t�czowo. Jon pami�ta�, �e ma zerwa� tylko jeden p�atek. Tam, dok�d zawiedzie go Droga, nie powinien mie� przy sobie wi�cej Wody �ycia ni� dla jednej osoby. Nie ka�demu nale�a�a si� bezcielesna nie�miertelno��, a on nie chcia� ni� kusi� nawet siebie. Woda �ycia nale�a�a si� tylko wybranym i nie on decydowa�, kto otrzyma ten dar. Istota, kt�rej go ofiaruje, zosta�a wybrana wcze�niej przez kogo� innego. On by� tylko narz�dziem w dope�nieniu si� Losu.</p><p>Zwijaj�c zerwany p�atek w d�oni, tak jak Gaja zwija�a piero�ki, zdziwi� si�, i� kulista kropla nie rozpad�a si� na kilkana�cie mniejszych, ale wci�� tkwi�a na mi�kkim p�atku jak ma�y paciorek. W�o�y� zwini�ty p�atek do sk�rzanego woreczka i wtedy us�ysza� dudni�cy, bezg�o�ny i oboj�tny zew Boga:</p><p>��GRDBGHBWZ�</p><p>Odwr�ci� si� twarz� do zielonej Puszczy i cicho si� pomodli�: nie do Tego, kt�rego obecno�� czu� za plecami, lecz do Boga, o kt�rym nauczali Isak z Ezr� (cho� chwilami wydawa�o si� Jonowi, �e reprezentuj� oni dw�ch ca�kowicie r�nych Bog�w). Potem stan�� twarz� do Bezimiennego, bez szczeg�lnego zdziwienia dostrzegaj�c kolejne szczerby na olbrzymim kamiennym pos�gu. Ju� nie u jednej, lecz u obu gigantycznych d�oni brakowa�o po kilka palc�w. Spoczywa�y teraz w pyle ko�o n�g b�stwa, ledwie rozpoznawalne. Nie by�o ju� w og�le wystaj�cego wcze�niej p�pka, cho� na podbrzuszu starego Boga wci�� dumnie wypi�trza�y si� znamiona m�sko�ci. Mimo to ca�y pos�g wyda� si� Jonowi mniejszy, jakby si� w sobie zapada�, zgarbi�. A jednak wci�� by� ogromny i przyt�aczaj�cy.</p><p>��Pu�� mnie tam, gdzie powinienem si� teraz znale��, prosz� Ci� � szepn�� Jon, gdy znalaz� si� na ramionach Bezimiennego i przemieszcza� si� wok� jego pot�nej g�owy, szuka j�� pary oczu, kt�ra wska�e mu drog�. � Pu�� mnie. Ziele w moim woreczku wysycha i kruszeje, kropla Wody �ycia mo�e wyp�yn�� z p�atka i wsi�kn�� w sk�r�. Pu�� mnie. Widzisz �e Ci� nie porzucam, cho� chcia�bym. Nie zostaniesz sam wi�c pu�� mnie tam, gdzie jestem teraz potrzebny � szepta� �arliwie Jon.</p><p>Stary B�g d�ugo podejmowa� decyzj�. Jon czeka� i czeka�, coraz bardziej niecierpliwie, czuj�c, �e czas ucieka � nie tu, w kr�gu, gdzie zbiega�y si� Kamienne Drogi i gdzie po�rodku tkwi� On, ale TAM. Tutaj czas by� odmierzany powoli, ale TAM zacz�� przy�piesza� i Jon ju� o tym wiedzia�.</p><p>Sp�ni� si�. I w�a�nie o to Mu chodzi! � pomy�la� z rozpacz�.</p><p>Wreszcie powieki jednej z czterech par oczu uchyli�y si�, ukazuj�c g��bok�, l�ni�c� ciemno��. Jon pow�drowa� spojrzeniem w �lad za wzrokiem �wiatowida.</p><p>��Stosy� � przypomnia�o mu si� nagle, zgo�a bezsensownie, zas�yszane niedawno s�owo. Dlaczego kap�an Ezra m�wi� o stosach?</p><p>Zielono�� Puszczy zamigota�a, rozmy�a si�, powietrze zadr�a�o, tak jak dr�y od wielkiego ognia. Ognia� Ogie� OGIEх STOSY�</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>��Wr�ci�e� � za�mia� si� Ch�opiec. � Za p�no. Ona ju� p�onie. Nie widzisz, �e ogie� li�e jej stopy? Zaraz wyda z siebie zwierz�ce wycie. A potem� Potem przestanie istnie�. Zniknie ciele�nie i z pami�ci nast�pnych pokole�. Sp�ni�e� si�, Jonie.</p><p>Ogie� liza� go�e, du�e, niezgrabne stopy Dziewczyny przywi�zanej do grubego pala. Te stopy by�y brzydkie, ordynarne, rozcz�apane, jak u wszystkich wie�niaczek, kt�re rzadko wk�ada�y obuwie. Ale jej twarz nie by�a ju� twarz� wie�niaczki ani nawet nawiedzonym obliczem wariatki z Domremi. By�a to chuda, inteligentna, �arz�ca si� pasj�, �wiadoma wiedzy twarz dojrza�ej, m�drej kobiety, mimo �e Dziewczyna mia�a przecie� tylko szesna�cie lat.</p><p>Za p�no? � szepn�� Jon, s�ysz�c obok szyderczy, zadowolony �miech Ch�opca. � Nie mo�e by� za p�no�</p><p>Przepcha� si� przez wrzeszcz�cy t�um, kt�ry nie m�g� si� decydowa�, czy kocha Dziewczyn�, czy te� jej nienawidzi, czy ten stos go przera�a, czy raduje. Widowisko by�o jednak przednie wi�c wszyscy ch�on�li je chciwie, pozostawiaj�c na p�niej namys� nad jego sensem. Jon z najwy�szym trudem dobrn�� do najdostojniej wygl�daj�cego wielmo�y, kt�ry siedzia� w wygodnym fotelu, przyniesionym tu przez s�ugi i przygl�da� si� egzekucji z mieszanin� �le hamowanego podniecenia, prawie seksualnej satysfakcji i bezwiednego wstr�tu do siebie i do ofiary.</p><p>��Panie, uczy� mi t� �ask� i pozw�l wla� skazanej do ust kropelk� wody z jej rodzinnych stron. Niech umiera, wiedz�c, sk�d przyby�a� � poprosi� Jon, przykl�kaj�c. Wielmo�a przyjrza� mu si� ciekawie.</p><p>��Jest w tym jaka� zdrowa my�l � stwierdzi� po namy�le. � Niech wie�niaczka z Domremi wie, �e jest jedynie wie�niaczk�, kt�rej wypada pi� wod�, nie wino na kr�lewskich dworach. Zatem zgadzam si�, ale daj jej tylko kropl�. Kropelk�. Zreszt� nawet gdyby� wla� w ni� galon p�ynu, ognia tym nie wstrzymasz. Id�. To mo�e by� ciekawe. Troch� si� podgrzejesz� � za�mia� si�.</p><p>S�udzy wielmo�y przystawili drabin� i Jon wspi�� si� na ni�, my�l�c ze strachem, �e je�li od stosu zajm� si� stopnie, to i on sko�czy jak Dziewczyna. Ale przezorny wielmo�a nakaza� szczeble polewa� wod�. Jon dygota�, gdy� ba� si� zar�wno p�omieni, dmuchaj�cych straszliwym �arem, jak i nieuchronnego, zwierz�cego g�osu, kt�ry ju�, zaraz, za sekundy musi wyda� z siebie palona �ywcem wie�niaczka. Ale Dziewczyna, cho� szamota�a si� bezsilnie, pr�y�a cia�o, a jej twarz zniekszta�ca� b�l, wci�� by�a milcz�ca.</p><p>��Pozwolono mi da� ci to � wykrzycza� jej do ucha, staj�c na przedostatnim szczeblu drabiny i obejmuj�c ramionami pal, aby nie spa��. Poczu� jej gor�ce, wci�� �ywe cia�o. I poczu� �ar, kt�ry, jak pradawne smoki, plun�� mu w twarz iskrami. Zabola�o.</p><p>��To ty, Jonie? Co mi dajesz? � spyta�a Dziewczyna suchymi, sp�kanymi wargami.</p><p>��Wod�. Kropelk� Wody �ycia.</p><p>��Wody �ycia? Wi�c b�d� �y�? � spyta�a z nadziej�.</p><p>��Nie. Sp�oniesz w ogniu, do ko�ca. Do ostatniego �ci�gna i kawa�ka kosteczki. To nie jest Woda zwyk�ego �ycia, ale �ycia po �yciu. Ty umrzesz, ale b�dzie �y� pami�� o tobie. Bardzo d�ugo. Zawsze. Na wieki.</p><p>�ar wzrasta� i Jon poczu�, �e p�omienie si�gn�y ju� jego n�g, a odpryski ognia dotar�y do twarzy, od iskier zaj�a si� jego czupryna. St�umi� ogie� r�k� i zacisn�� z�by, by wytrzyma� piek�cy b�l. Znowu pomy�la� o cierpieniu, kt�re wkr�tce dotknie j�: o b�lu palonego �ywcem cia�a. Nie umia� sobie nawet tego wyobrazi�.</p><p>��Och, Jonie� Wola�abym prawdziwe, zwyk�e, kr�tkie �ycie od najd�u�szej pami�ci. Niechby by�o z�e, pe�ne cierpienia, byleby by�o. Jonie, to boli. To tak bardzo boli � szepta�a Dziewczyna, szamoc�c si� bezradnie po�r�d grubych sznur�w.</p><p>��Nama�ci�a� kr�la. Rozmawia�a� z Bogiem�</p><p>��Och, nie, nie rozmawia�am z Nim � Dziewczyna parskn�a kr�tkim, szczekliwym �miechem, kt�ry zaraz przeszed� w j�k. � M�wili do mnie tylko Jego s�udzy. On sam nie jest do pogaduszek, uwierz. Ale skoro On nie chce mi da� normalnego, nawet najgorszego �ycia, a ty tym bardziej nie mo�esz mi go ofiarowa�, zatem daj mi t� swoj� Wod� �ycia. Lepsze to ni� nic, prawda? Pami�� mo�e przybiera� tak r�ne kszta�ty� Mo�e niekiedy przybierze m�j w�asny? Jonie�</p><p>Jon niecierpliwie, z l�kiem, wyszarpn�� z woreczka stulony p�atek niezapominajki. Wci�� by� jaskrawoszafirowy, a w jego wn�trzu, jak per�a, po�yskiwa�a srebrzysta kropla. W gor�cym powietrzu p�on�cego stosu � kt�re z sekundy na sekund� stawa�o si� coraz gor�tsze, gdy� j�zyki ognia wspina�y si� coraz wy�ej � p�atek zacz�� gwa�townie traci� kolor, a kulista kropla skurczy�a si�. Nie wygl�da�a ju� jak kr�lewska per�a. Jeszcze kilka sekund i zniknie, wyparuje bez �ladu. Jon gwa�townie wyci�gn�� r�k� i prawie wcisn�� wilgotny p�atek pomi�dzy spierzchni�te wargi Dziewczyny. Westchn�a i z ulg� dostrzeg�, �e prze�yka. A potem zacz�a wy�.</p><p>Sam nie wiedzia�, jak i kiedy znalaz� si� na ziemi, bieg� teraz, byle dalej od jej krzyku, od upiornego blasku i �aru, kt�re bi�y od stosu. Na jego ciele pojawi�o si� pe�no br�zowych, piek�cych plam, ale umkn�� p�omieniom. Umkn��, a ona� Obok siebie us�ysza� czyj� oddech i na moment przystan�� przestraszony, lecz ujrza�, �e to tylko Ch�opiec. Zatka� uszy, nie chc�c s�ysze� straszliwego krzyku umieraj�cej Dziewczyny, rozlegaj�cego si� wok� i niesionego hen, przez pola, drogi, lasy. Wiedzia�, �e odt�d ju� zawsze b�dzie go s�ysza�.</p><p>��To ja � powiedzia� Ch�opiec z szyderczym u�miechem. � To ja j� zabi�em, nam�wiwszy wielmo��w, by wydali j� naje�d�cy. Nie zrobili tego za darmo. Wzi�li za ni� dziesi�� tysi�cy sztuk z�ota. Wiesz, �e jeste� ca�y poparzony? I co wsk�ra�e�? Nic.</p><p>Wtedy Jon zatrzyma� si� i krzykn�� mu w twarz:</p><p>��Nieprawda! Nigdy o niej nie zapomn�! Nigdy! Jej imi� przeniknie przez granice i �wiaty! B�dzie �y�!</p><p>Twarz Ch�opca przelotnie skurczy�a si� w poczuciu pora�ki, lecz zaraz powr�ci�a zwyk�a, szydercza maska. Przera�aj�cy krzyk Dziewczyny nie milk�.</p><p>��Co z tego? Co to za �ycie, Jonie? � skrzywi� si�. � Nigdy nie zazna mi�o�ci, nie b�dzie wiedzie�, co to narodziny w�asnego dziecka, ba, nie do�wiadczy nawet ulgi �mierci we w�asnym ��ku, kt�ra czasem uwalnia od m�ki �ycia. Ona umiera przez m�k�, nie wiedz�c, czym mo�e by� �ycie. W tym �wiecie przegra�e�. A co b�dzie w innych �wiatach? Sk�d wiesz, jak zniekszta�c� jej portret piewcy jej legendy? Do czego jej u�yj�? Do jakich cel�w? My�l�, �e wci�� nie wiesz, komu chcesz s�u�y�, Jonie. Zdecyduj si�</p><p>Post�pi� krok naprz�d, a Jon odruchowo si� cofn��.</p><p>��Nie b�j si� � powiedzia� Ch�opiec. � W tym �wiecie nic ci ode mnie nie grozi. Nie tu, nie teraz, bo tak naprawd� to mnie tu wcale nie ma. Mo�e kiedy�, gdzie indziej�</p><p>Dziewczyna ju� chyba nie �y�a, gdy� jej krzyk nagle umilk�. Jon nie chcia� wiedzie�, jak to jest, gdy cz�owiek p�onie �ywcem i mia� nadziej�, �e nigdy si� tego nie dowie. Wprawdzie kto� ostatnio wspomina� co� o stosach, ale kto? Jon nie pami�ta�. Kto� m�wi�, �e te stosy jeszcze b�d� p�on��, to tu, to tam, �e b�dzie ich du�o, coraz wi�cej, w �wiatach z przesz�o�ci, w �wiatach przysz�o�ci, bo tylko ogie� oczyszcza dusze grzesznik�w. Kto mu to m�wi�?</p><p>Stosy s� wbrew Bogu. Wbrew wszystkim Bogom, jacy kiedykolwiek istnieli lub b�d� istnie� � pomy�la�, zdziwiony w�asn� my�l�. � Wszak B�g jest tylko jeden! Z rozpaczy pl�cz� mi si� my�li � stwierdzi�. � Trzeba wr�ci� do Domremi�</p><p>Nie, nie wolno tam wraca�! Przecie� Ch�opiec powiedzia�, �e piewcy jej legendy zniekszta�c� jej portret! Trzeba jecha� przed siebie, byle gdzie, byle g�osi� imi� i chwa�� Dziewczyny i prawd� o jej roli w osadzeniu prawowitego kr�la na tronie. Prawd� o G�osach. Prawd� o niej samej. W tej opowie�ci Dziewczyna b�dzie istot� o pi�knej twarzy, smuk�ych, w�skich stopach, jak ksi�niczka� Czy�by Ch�opiec mia� jednak racj�, gdy m�wi�, �e jej portret tak szybko ulegnie zniekszta�ceniu? Przecie� to ja go zmieniam, uszlachetniam, wyrzucam z pami�ci jej du�e, rozcz�apane stopy, prostacki j�zyk, jakim pocz�tkowo m�wi�a, zbyt g�o�ny, niemal ordynarny �miech, brzydkie z�by, niedbale obci�te sierpem w�osy. W mojej pami�ci ona jest ju� pi�kna, delikatna, m�dra i subtelna. I taka zostanie � my�la� Jon, kieruj�c konia w stron� przeciwn� ni� t�, w kt�rej le�a�o Domremi.</p><p>��Dok�d jedziesz? � krzykn�� za nim Ch�opiec.</p><p>��Naprawia� to, co chcia�e� zepsu�! O�ywi� to, co mia�o by� unicestwione! G�osi� chwal� jej imienia! � krzykn�� Jon, poganiaj�c konia, by jak najszybciej znale�� si� daleko od miejsca ka�ni i Ch�opca.</p><p>��Nie uciekniesz ode mnie, przeciwnie, b�dziesz mnie jeszcze szuka�! � us�ysza� w oddali szyderczy �miech nie chcianego kompana. Przypadkowego? D�uga blizna na jego piersi, ci�gn�ca si� prawie od nasady szyi ku brzuchowi, nie dawa�a mu spokoju. On przecie� parokrotnie wspomina�, �e to moje dzie�o. Rani�em go? Kiedy? Chyba bym pami�ta�� � rozmy�la� Jon, zwalniaj�c galop konia do k�usu, gdy ju� wystarczaj�co oddali� si� od Ruan.</p><p>O cudownej przemianie c�rki starego Darka w niezwyk�� istot� zacz�� opowiada� ludziom ju� w pierwszej napotkanej wiosce, gdzie odbywa� si� jarmark. Ku swemu zaskoczeniu stwierdzi�, �e im wi�cej s�uchaczy gromadzi si� wok� niego, tym portret Dziewczyny opowiadany jego ustami staje si� pi�kniejszy. Niewykszta�cona, prosta wie�niaczka, nawiedzona szesnastoletnia wariatka z Domremi, stawa�a si� w jego opowie�ci rozumn� istot� o subtelnej urodzie i przenikliwym umy�le. Nie powiedzia�, �e boso pas�a krowy, �e wioskowe dzieciaki obrzuca�y j� grudami brudnej, mokrej gliny, �e nikt nie dowierza�, gdy po raz pierwszy zacz�a m�wi� o G�osach. Przemilcza� rol� Ch�opca i swoj�. Nie wspomnia� o �alu Dziewczyny, kt�ra umieraj�c, zat�skni�a do kr�tkiego, zwyk�ego �ycia i zwyk�ej �mierci. Opowiada� za to wiele o stosie, kt�ry j� poch�on�� i o tych, kt�rzy j� na niego skazali. A przed oczami mia� d�ugie, pal�ce mienie, czerwono-��te, purpurowe� PURPURA� Purpurowe jesienne li�cie, prawie jak ogie�?</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>Purpurowe i czerwono��te jesienne li�cie, o barwie prawie tak intensywnej jak ogie�, przykry�y grub� warstw� kr�g, gdzie zbiega�y si� Kamienne Drogi. Proch, w kt�ry obr�ci�y si� tysi�ce �ywych istot, sk�adanych Bezimiennemu w ofierze przez tysi�ce lat, znikn�� Jonowi sprzed oczu i sprawi�o mu to ulg�. Pos�g zasypany li��mi wygl�da� tak, jakby p�on��, zw�aszcza �e zachodz�ce s�o�ce barwi�o go w�asn�, ognist� purpur�.</p><p>Id�c do Wioski dobrze sobie znan� Kamienn� Drog�, potkn�� si�, gdy� g�ad�, do kt�rej przywyk�, wyszczerbi�a si� i noga ugrz�z�a mu w szparze. Przystan�� i rozejrza� si�: Kamienna Droga, kt�ra � gdy widzia� j� pierwszy raz � by�a g�adka i l�ni�ca jak powierzchnia jeziora w bezwietrzny dzie�, teraz sta�a si� chropowata i straci�a po�ysk.</p><p>Nagle poczu�, �e ca�e cia�o piecze go i boli. Spojrza� na r�ce, rozpi�� koszul� na piersiach i ze zdumieniem ujrza� na sk�rze bolesne, ciemne p�cherze jak od poparze�. Dotkn�� twarzy: te� by�a w ranach, wprawdzie nieg��bokich, lecz piek�cych. Co� piek�o go nawet pod powiekami. Powi�d� palcami po oczach i ze zdziwieniem stwierdzi�, �e nie ma rz�s. Sp�on�y. Ale jak? I kiedy? Co tym razem dzia�o si� z nim w tamtym niepoj�tym, nierzeczywistym �wiecie? Czy zn�w zrobi� co� z�ego, nic o tym nie wiedz�c? Czy wype�ni� swoj� powinno��? I co ni� by�o?</p><p>R�ka Jona bezwiednie zacisn�a si� na sk�rzanym woreczku. Ziele niepospolitego serdecznika zaszele�ci�o pod d�oni�. Ale brakowa�o p�atka niezapominajki z kropl� Wody �ycia. Zatem komu� go da�. Komu? Przelotnie mign�a mu przed oczami czyja� ciemna, ostrzy�ona na je�a g�owa. Zamkn�� oczy i jeszcze raz je otworzy�. Obraz znikn��. Jon odetchn��. Nie chcia� przenosi� do swego �wiata wspomnie� o ludziach stamt�d. Czu�, �e nie jest to wskazane; nie chcia� oszale�, �yj�c pomi�dzy �wiatami. Jego �ycie w Wiosce musi by� proste, jak Gaja. Inaczej oboje zagubi� si�, zniszcz� siebie i nie narodzonego syna. Nic zatem nie pami�ta� � i nie chcia� pami�ta�.</p><p>Gaja pra�a na brzegu bielizn� wraz z innymi kobietami i na jego widok � a dostrzeg�a go, ledwie wszed� do Rzeki, by j� przep�yn�� � podskoczy�a z rado�ci, a� nurt porwa� jej kilka sztuk bielizny. Chcia�a ruszy� mu naprzeciw, ale Tabu sp�ta�o jej nogi, brn�a wi�c dalej przez nurt, omijaj�c wystaj�ce g�azy, kt�re stawa�y jej na drodze. Ze zdziwieniem stwierdzi�a, �e gdyby bardzo si� upar�a, to kto wie, mo�e tym razem uda�oby si� jej pokona� �wi�ty Zakaz?</p><p>Jednak szaman j� powstrzyma�. Wprawdzie jeszcze nie wyzdrowia�, ale czasem wychodzi� przed namiot, aby posiedzie� w ciep�ych promieniach s�o�ca. Rzeka, mimo jesieni, nie by�a wezbrana, trwa�o sp�nione babie lato, a pa�dziernikowe s�o�ce dawa�o ciep�o i cieszy�o kolorami drzew, zawieraj�cymi wszystkie gor�ce odcienie ��ci, br�zu, czerwieni.</p><p>��Gaja, Tabu� � przypomnia� p�g�osem szaman, patrz�c, jak dziewczyna walczy z pr�dem Rzeki. Ze zdziwieniem us�ysza�a w jego g�osie niepewno��, wi�c o�mieli�a si� odrzec:</p><p>��Tabu s�abnie, wiesz o tym, czcigodny starcze?</p><p>��Tak ma by�. Lecz nie m�w o tym nikomu. Jeszcze nie � odpar� starzec, wpatruj�c si� w Jona, kt�ry by� coraz bli�ej wioskowego brzegu, to brn�c po p�yci�nie Rzeki, to znowu energicznie p�yn�c na g��bszych odcinkach.</p><p>��Tym razem nie by�o ci� tylko dzie�! � zawo�a�a Gaja g�osem pe�nym szcz�cia.</p><p>��Tylko dzie�? � zdziwi� si� i cho� mokry, mocno przytuli� do siebie �on�. Pozosta�e kobiety udawa�y pocz�tkowo, �e go nie widz�, ale po chwili pozdrowi�y go tak, jakby w�a�nie wyszed� z domu.</p><p>��Czy to nie oznacza, �e twoja Droga si� ko�czy? �e ju� za�atwi�e� TAM wszystko, co mia�e� za�atwi�? � spyta�a Gaja z nadziej�, nie odsuwaj�c si� od m�a, mimo �e woda wyzi�bi�a jego cia�o i teraz ten ch��d przenika� j� do g��bi.</p><p>��Nie, nie za�atwi�em wszystkiego. Jeszcze wci�� co� mi zosta�o do za�atwienia � odpar� Jon, dotykaj�c woreczka na szyi i wyczuwaj�c w swym g�osie zm�czenie. Pragn�� pozosta� na zawsze w Wiosce, nacieszy� si� spokojn� monotoni� plemiennego �ycia. Doceni� j�, gdy ten spok�j mu zabrano. Ponownie u�cisn�� �on�, kt�ra dopiero teraz dostrzeg�a jego rany. P�ytkie, powierzchowne, lecz niesamowite, A gdy spojrza�a mu w oczy, dostrzeg�a spalone brwi i rz�sy.</p><p>��Las si� pali�? � spyta�a ze zgroz�, a Jon w b�ysku przypomnienia grozy stosu odpowiedzia�:</p><p>���wiat si� pali�.</p><p>Gdy Gaja chcia�a dalej pyta�, po�o�y� jej d�o� na ustach. Gaja zatem umilk�a. Pomy�la�a, �e woli nie wiedzie�, co robi� Jon w Drodze. Jon roze�mia� si� nagle, widz�c, �e suknia i sp�dnica Gai sta�y si� mokre od jego obj�� i nakaza� jej uda� si� do domu, obiecuj�c tak�e rych�y powr�t. Patrzy�, jak odchodzi�a, wysoka, gibka mimo ci��y, miedzianoz�ota i ciep�a. Pi�kna.</p><p>Ile udr�ki przynosi mi ka�de rozstanie z ni�, a jeden dzie� rozci�ga si� w miesi�c. Widzia�em j� zatem wczoraj, a mam wra�enie, �e wr�ci�em z bardzo dalekiej, d�ugiej podr�y. Gdzie w�druj�? Gdzie przebywam, gdy mnie tu nie ma? Czemu tak ma�o o tym wiem? Jak On to robi, �e steruje moj� pami�ci� i jedne rzeczy ka�e mi zapami�ta�, a o innych zapomnie�? � my�la�, �owi�c r�wnocze�nie sztuki bielizny, kt�re odp�ywaj�c z nurtem, zaczepi�y o wystaj�ce g�azy.</p><p>Podszed� do szamana, kt�ry przez ca�y czas nie rusza� si� sprzed namiotu i patrzy� na niego uwa�nie wyblak�ymi jak jesienne s�o�ce, lecz czujnymi oczami.</p><p>��Pos�g�? � wyszepta� tak cicho, �e Jon domy�li� si� jego s��w z ruchu warg.</p><p>��Tak, znowu zmala� � odpar� szczerze, cho� wiedzia�, �e starzec miotany jest sprzecznymi uczuciami nadziei i b�lu, wsp�czucia i pogodzenia z nieuniknionym. � Z ramion Bezimiennego jest coraz bli�ej do ziemi � ci�gn�� Jon, patrz�c uwa�nie na szamana, z niepokojem, starzec bowiem wydawa� si� pomniejszony przez chorob� i on tak�e wykrusza� si�, jak pos�g Boga. � Jego prawa r�ka ma ju� tylko trzy palce, a mia�a ich a� siedem, ka�dy by� co najmniej tak du�y jak po�owa mojej wysoko�ci. W kamieniu, kt�ry wydawa� si� lity i niezniszczalny, pojawi�y si� skazy. Wygl�da teraz, jakby si� starza�. I chorowa�. Jest jak cz�owiek, a by� taki nadludzki � zako�czy� cicho Jon.</p><p>��W Jego g�osie, kt�ry wci�� jeszcze s�ysz�, cho� coraz rzadziej, czuj� smutek � szepn�� szaman. � A to uczucie by�o Mu obce.</p><p>��Jego g�os brzmi wci�� tak samo � zaprzeczy� Jon. � Oboj�tnie i nieczule. G�os Kamienia.</p><p>��Nie. Jeste� zbyt m�ody, by to por�wna�. A Kamie� nie tylko m�wi, ale i �piewa, a czasem p�acze � sprostowa� starzec, a po chwili spyta�: � Czy potrzebujesz czego� ode mnie w dalszej Drodze? Ziela? Magicznego zakl�cia? Czarodziejskiego wywaru? A mo�e porady?</p><p>��Tym razem wystarczy, �e jeste�. Czasem mi si� wydaje, �e gdyby�cie tu na mnie nie czekali: ty, Isak, Gaja i m�j przysz�y syn, zosta�bym tam na zawsze, nic o tym nie wiedz�c. Wci�� mam w woreczku ziele serdecznika i nie wiem, gdzie szuka� tego, dla kt�rego jest przeznaczone. Nie spotykam go lub nie rozpoznaj� � zas�pi� si� Jon. � A mo�e to On nie chce, bym go spotka�? Tam, gdzie w�druj�, nie si�ga Jego w�adza, ale wyczuwam Jego obecno��, Jego nieme pro�by i pragnienia. My�l� te�, �e s� inni, kt�rzy s�ysz� Jego wezwanie, cho� nie wiedz�, kto ich wo�a.</p><p>��Musisz post�powa� wbrew Jego woli, inaczej On wprz�gnie ci� do swej s�u�by i wzmocni si� twoj� wiar�. Po to ci� wezwa�, Jonie, a ty musisz Go zawie�� � powiedzia� ze smutkiem szaman.</p><p>Jon rozumia� ten smutek. Starzec pochodzi� z wielopokoleniowego rodu czarownik�w, a ka�dy z jego przodk�w powo�ywany by�, by s�ucha� G�osu �wiatowida i spe�nia� wszystkie Jego pro�by. Szaman pope�nia� grzech wobec rodowych zasad � i cierpia�. Dlaczego jednak si� nie broni�? I czemu nie broni� Tego, kt�remu s�u�yli jego dziadowie? � my�la� Jon niespokojnie, cho� przecie� zna� odpowied�: stary czarownik wiedzia� to, czego wci�� nie chcia� poj�� Bezimienny. �e wobec Cywilizacji nie ma �adnych szans.</p><p>��Kap�an Isak by� u ciebie? � spyta� Jon, zmieniaj�c grz�ski i niebezpieczny temat, kt�rego si� obawia�.</p><p>��Nie, nie by� � odpar� szaman. � Nie mo�e. Jest bardzo zaj�ty. Ma go�ci z Dalekiego Kraju, w kt�rym podobno kopu�y wszystkich �wi�ty� s� ze z�ota, a jest ich tam r�wnie du�o jak dom�w.</p><p>Jon poczu� niepok�j, s�ysz�c o go�ciach. Kto b�dzie milszy sercom: niez�omny, surowy Ezra, stra�nik swego Boga i Cywilizacji, czy zbyt wiele rozumiej�cy i wybaczaj�cy Isak? I co w�a�ciwie znaczy tajemnicze s�owo heretyk, kt�rego Ezra u�y� rozmowie ze starym kap�anem? Zabrzmia�o wtedy jak obelga i zarazem gro�ba! Czy to stary Isak jest tym heretykiem? Czy go�cie z Dalekiego Kraju przybyli, by go ukara�? Ale za co? Co takiego zrobi� stary kap�an, �e mog�oby si� to im nie spodoba�? Pokocha� Plemi� i pr�buje je zrozumie�? Nie nazywa ich starych b�stw, bo��t i Bog�w ba�wanami, jak to robi Ezra, chocia� w�a�nie tak powinien czyni�? Ale przecie� Ten, kt�rego pos�g stoi u kresu Kamiennej Drogi, nie jest ba�wanem! Jest pot�nym, gro�nym Bogiem, kt�ry � mimo odtr�cenia � wci�� pami�ta, jak przez setki, a mo�e tysi�ce lat by� czczony przez wszystkie Plemiona wok�! Czczony tak bardzo, �e sk�adano mu ofiary z �ywych istot! Czy nale�y Go dzi� obra�a� i z Niego kpi�, czy te� pozwoli� Mu odej�� w ciszy i z godno�ci�?</p><p>Mimo rosn�cej t�sknoty za blisko�ci� Gai, Jon ruszy� w stron� �wi�tyni. Nie szed� jednak g��wn� drog� � kt�r�, z woli Ezry, pierwsz� w Wiosce wy�o�ono ma�ymi, twardymi kamieniami � lecz skrada� si� w�r�d drzew. Chcia� obej�� �wi�tyni� z ty�u i zamiast do jej g��wnego wej�cia, trafi� na niedu�y, otoczony kamiennym murem ogr�d, gdzie cz�sto, modl�c si�, spacerowali obaj kap�ani. Jon bezszelestnie wspi�� si� na mur. Przeczucie nie myli�o go: Go�cie z Dalekiego Kraju, korzystaj�c z ostatniego jesiennego s�o�ca, siedzieli w�a�nie tu, wystawiaj�c na ciep�e promienie swe �yse czaszki. Ich okaza�e, kolorowe kapelusze spoczywa�y obok, na �awach. Bogate szaty l�ni�y, migocz�c w s�o�cu, a ka�dy ruch r�ki widoczny by� dzi�ki blaskowi cennych kamieni w z�otych pier�cieniach.</p><p>M�czy�ni nie powinni nosi� ozd�b, jak kobiety � pomy�la� bezwiednie Jon i zaraz przep�dzi� t� my�l. Go�cie uosabiali przecie� Cywilizacj�; widocznie upier�cienione r�ce m�czyzn w d�ugich sukniach nale�a�y do regu� Cywilizacji. Mo�e to kap�an Isak pope�nia b��d, nie dbaj�c o wygl�d? Zapewne wys�annikom najwi�kszych w �wiecie �wi�ty� przydawa�y godno�ci w�a�nie te �wiecid�a. A zreszt�� Plemi� te� lubi�o je ogl�da� i bezwiednie chyli�o g�owy tym ni�ej, im bogatszy by� str�j dostojnik�w.</p><p>Jon przesta� rozmy�la� o naturze dostojnik�w �wieckich i duchownych, gdy� w�a�nie dobieg� go podniesiony g�os Ezry Ezra z okazji wizyty tak dostojnych go�ci te� w�o�y� najpi�kniejsze szaty, te kt�re przywdziewa� z okazji udzielania �lub�w lub odprowadzania kogo� z Wioski w ostatni� drog�.</p><p>���przez Isaka oni wci�� s� w p� drogi! � krzycza� m�ody kap�an. � Przez Isaka w Wiosce wci�� �yje stary szaman, cho� dawno powinno si� go przep�dzi� lub postawi� przed s�dem! Albo Plemi� przynale�y do �wi�tyni i zdobyli�my je dla Jedynego Boga, albo�</p><p>��Szaman jest starym, schorowanym cz�owiekiem � przerwa� mu Isak tak cicho, �e Jon z najwy�szym trudem zrozumia� jego s�owa. � Gdzie chcesz wyp�dza� starego cz�owieka? Do Puszczy, aby pad� ofiar� wilk�w lub nied�wiedzi? Czy nie mo�e do�y� swych dni tu, w rodzinnej Wiosce, bracie Ezro? Ju� ich niewiele.</p><p>��Co proponujesz, bracie? � spyta� Ezry starszy z dw�ch go�ci, ubrany w szat� l�ni�c� od z�ota. Najwyra�niej w og�le nie zwr�ci� uwagi na s�owa Isaka.</p><p>��S�ysza�em, �e w cywilizowanym �wiecie zacz�y ju� p�on�� stosy z heretykami. Pobo�ni ludzie pal� te� czarownice i czarownik�w lub p�awi� ich w wodzie tak d�ugo, a� wyznaj�, i� b��dz� � zacz�� Ezra i by�o wida�, �e na tym nie sko�czy.</p><p>��Ezro! Ezro! Mi�owa�em ci� jak brata i wci�� mi�uj�. Nie wierz�, by te okrutne s�owa mog�y wyj�� z twoich ust! Chcesz poszczu� ludzi z Wioski na ich szamana?! � przerwa� z gorycz� Isak.</p><p>Nie, to mi si� �ni. To jest dalszy ci�g mojej podr�y po nierzeczywistych �wiatach � pomy�la� Jon, siedz�c na murze, ukryty za grubym konarem d�bu � Ezra nie mo�e namawia� ludzi z Wioski do spalenia szamana! Przecie� w�wczas cz�� Plemienia stanie po stronie szamana, odwracaj�c si� od Boga Dobroci! A stos jest wbrew Bogu! Ka�dy stos! I to boli� tak strasznie boli�</p><p>Jon nie pami�ta�, sk�d wie, �e to boli, ani sk�d mia� pewno��, �e stosy s� wbrew Bogu. A jednak nagle, bardzo wyrazi�cie poczu� potworny sw�d pal�cego si� cia�a, tak jakby go ju� wcze�niej zna�, a w uszach zabrzmia�o mu przera�liwe, nieludzkie wycie cz�owieka. Przez chwil� wyda�o mu si�, �e ten nie znany mu g�os nale�a� do kobiety, nie do m�czyzny�</p><p>Isak jakby us�ysza� kipi�ce od nami�tno�ci my�li Jona, gdy� szybko dorzuci�:</p><p>��A je�li nie wszyscy ludzie z Plemienia opowiedz� si� przeciw szamanowi?</p><p>Teraz m�odszy z go�ci, ten w z�ocie i srebrze, z mniejsz� ilo�ci� pier�cieni na palcach, poruszy� si� niespokojnie i zabra� g�os, patrz�c wiernopodda�czo w oczy swemu starszemu bratu:</p><p>��Je�li cho� jeden cz�owiek z Wioski zapragnie broni� szamana przed stosem, p�awieniem w rzece lub wyp�dzeniem do Puszczy, wtedy inni mog� odwr�ci� si� od naszej �wi�tyni i znowu b�d� czci� ba�wany. Wasza Mi�o��, mieli�my ju� takie przypadki i lepiej nie powtarzajmy b��d�w. Wystarczy jeden buntownik, jedna buntownicza my�l, aby powsta�o zarzewie chaosu i zniszczenia, kt�re unicestwi wszystko, czego�my ju� dokonali w tym dzikim kraju.</p><p>W ogrodzie zapad�o milczenie, w czasie kt�rego Jon s�ysza� tylko ciche brz�czenie pszcz� korzystaj�cych z ostatnich lot�w przed nadej�ciem ch�od�w. Dzikie pszczo�y odwa�y� si� przesiedli� z lasu do Wioski kap�an Ezra. To on nauczy� Plemi�, jak zbudowa� tym inteligentnym owadom drewniane domki, jak sk�oni� je, by dobrowolnie oddawa�y cz�� miodu. Cywilizacja� Niew�tpliwie Cywilizacj� do Wioski przywi�d� m�odszy z kap�an�w, w�a�nie Ezra, nie Isak. Isak przyni�s� tu ze sob� jedynie Mi�o��. Co jest cenniejsze dla ludzi?</p><p>Jon wyt�y� s�uch. Wszak wa�y�y si� losy szamana. Dlaczego ten spokojny starzec zacz�� nagle tak bardzo przeszkadza� s�ugom �wi�tyni? Przecie� ka�dy w Wiosce wiedzia�, nawet dzieci! � �e stary czarownik sta� pomi�dzy Plemieniem a zemst� b�stw i bo��t, pomi�dzy nowym Bogiem a starymi. A spo�r�d tych ostatnich Ten, kt�ry czeka� na Jona u kresu Kamiennej Drogi, m�g� jeszcze ci�gle wyrz�dzi� wiele z�a, wci�� mia� ogromn� moc. Jon nie pojmowa�, czemu Isak nie u�y� tego argumentu, nawet o tym nie wspomnia�. Nie chcia�? Mo�e si� ba�? O siebie czy o szamana? A mo�e ba� si� o nich, o ludzi z Wioski?</p><p>��Jak d�ugo ludzie z Wioski b�d� tkwi� mi�dzy l�kiem przed ba�wanami a poddaniem si� woli naszego Boga i Jego ziemskich wys�annik�w? � spyta� z irytacj� starszy z go�ci nie wiadomo kogo. Ezry? Isaka? Samego siebie?</p><p>��Je�li z tym nie sko�czymy, mo�e to trwa� nawet setki lat! Ci ludzie za dnia b�d� szli do �wi�tyni, a noc� b�d� przyzywa� swoje ba�wany! Dop�ki jest szaman, ka�dy w Wiosce ma prawo my�le�, �e poga�stwo nie jest niczym z�ym!- krzykn�� Ezra.</p><p>��Oni ju� nie s� poganami. A sprawa szamana sama si� rozwi��e bez naszego udzia�u. To sprawa miesi�cy. Dw�ch, mo�e trzech � szepn�� Isak i tchnienie tego szeptu przynios�y Jonowi jakby pszczo�y, gdy� inaczej nie m�g�by go us�ysze�. Spojrzenia go�ci tym razem zawis�y na wargach starego kap�ana, kt�ry doko�czy�: � Szaman umiera�</p><p>��Plemi� pewnie zaraz wybierze nast�pc� � przerwa� Ezra.</p><p>��Plemi� nie wybierze nowego, gdy� ten konaj�cy od wielu miesi�cy starzec wyt�umaczy im, �e szamani nie s� ju� potrzebni � ci�gn�� Isak, nie zwracaj�c uwagi na Ezr�, ba, nie zwracaj�c uwagi na dostojnych go�ci. Patrzy� przed siebie i Jon wystraszy� si�, �e zosta� dostrze�ony na murze. Ale kap�an patrzy� daleko w przestrze�, tam gdzie Jon nie si�ga� wzrokiem. � Szaman wie, �e jest ostatnim czarownikiem Plemienia. Pogodzi� si� z tym, cho� to boli�</p><p>��Chyba nie prowadzisz rozm�w ze stra�nikiem ba�wan�w ani go nie odwiedzasz, wi�c sk�d o tym wiesz? � spyta� surowo starszy dostojnik i wszystkie pier�cienie zab�ys�y na jego palcach, gdy zdecydowanym gestem podkre�li� ostre brzmienie wypowiadanych s��w.</p><p>��Rozmawia! � krzykn�� Ezra. � On z nim rozmawia! Odwiedza go! Wszak dlatego was tu wezwa�em, Wasze Mi�o�ci! Bo tu dzieje si� co� niepokoj�cego! Wszyscy w Wiosce jakby na co� wyczekiwali! Podejrzewam, �e niekt�rzy chodz� na drugi brzeg Rzeki, gdzie kryje si� co� z�ego. Co� bardzo z�ego! Co�, co nam zagra�a!</p><p>���lecz nie zagra�a to naszemu Bogu i mi�o�ci Plemienia do Niego � dorzuci� Isak z �agodnym u�miechem. � A to chyba najwa�niejsze, bracie Ezro. Tak, odwiedzam czasem szamana i w�a�nie st�d wiem, �e wkr�tce w tej Wiosce nie b�dzie �adnych czarownik�w. Odwiedzam go w�a�nie po to, �eby mie� pewno��, i� stary szaman nie wyznaczy nikogo na swego nast�pc�.</p><p>��A ba�wany? � spyta� m�odszy dostojnik. � Czy na pewno ich ju� nie ma?</p><p>��To zale�y, co Wasza Mi�o�� ma na my�li � wyszepta� Isak, a Jon mimo woli zadr�a�, s�ysz�c jego odpowied�. � Je�li Wasza Mi�o�� m�wi o Istotach, kt�re to Plemi� czci�o i mi�owa�o przez tysi�ce lat, nawet je�li b��dzi�o w tej mi�o�ci i czci, nawet je�li, naszym zdaniem. Istoty te nie by�y godne uczu� to� to s�owo ba�wany, Wasza Mi�o�� ot� my�l�, �e s�owo ba�wany nie oddaje ich natury.</p><p>��M�wisz, kap�anie Isaku, tak, jakby oni istnieli� � wtr�ci� z podejrzliw� i gniewn� nut� w g�osie starszy z go�ci.</p><p>��Kto? � spyta� przekornie Isak.</p><p>��Ba�wany.</p><p>��Niewiele wiem o ich istnieniu. Nigdy �adnego z nich nie widzia�em � odpar� wymijaj�co stary kap�an.</p><p>��Zatem ich nie ma, nie ma nawet tych ma�ych, glinianych wizerunk�w, kt�re trzymano w domach? Wszystkie zniszczyli nasi bracia, przybywaj�c do tego dzikiego kraju? � spyta� nagle m�odszy z dostojnik�w i nie czekaj�c na odpowied�, ci�gn�� dalej: � Skoro ich nie ma, to znaczy, �e s�udzy �wi�tyni dobrze wype�niaj� swoj� misj�, Wasza Mi�o��. Mo�e kap�an Ezra czyni to sprawniej, szybciej i skuteczniej, gdy� jest m�odszy. Brat Isak jest starcem i nied�ugo b�dzie si� m�czy� na tym grzesznym padole, mamy nadziej�, �e rych�o trafi do lepszego �wiata, czego b�dziemy mu tylko zazdro�ci�.</p><p>��Taak� � zamrucza� starszy z dostojnik�w i w zamy�leniu zacz�� ogl�da� swoje pier�cienie. � Czas� czas rozwi��e wszystkie nasze problemy w tej Wiosce i w tym kraju. Na razie za tym rozwi�zaniem si� opowiadamy, bracie Ezro. Czas sprzyja nam, nie naszym wrogom, �wiadomym czy mimowolnym � dorzuci�, patrz�c w pergaminow� twarz Isaka. Po twarzy przemkn�� mu u�miech i znowu z uwag� zacz�� ogl�da� swoje pier�cienie.</p><p>Ezra milcza� z niepewnym wyrazem twarzy. Jon pomy�la�, �e przyj�te rozwi�zanie � cho� nie bardzo wiedzia�, jakie � na pewno nie zadowala m�odszego z kap�an�w. Za to oszcz�dza gasn�ce �ycie szamana, nie przysparzaj�c mu b�lu. T� niezrozumia�� potyczk� wygra� stary kap�an, czego Jon nigdy si� nie spodziewa�. Jon w jaki� dziwny, niepoj�ty spos�b przeczuwa�, �e czas Isak�w si� ko�czy, a czas Ezr�w zawsze b�dzie trwa�. Jon wyczu� te�, �e go�cie z Dalekiego Kraju wi�ksz� mi�o�ci� bratersk� darz� m�odego kap�ana, cho� obu nazywaj� bra�mi.</p><p>��Jutro skoro �wit odjedziemy, pragn�liby�my bowiem zobaczy� budowan� w pobliskim mie�cie najwi�ksz� �wi�tyni� tego kraju. Ile to dni drogi? � zagadn�� ju� swobodnie m�odszy dostojnik, zmieniaj�c temat.</p><p>��Mo�e sze��, a mo�e ju� tylko pi��, teraz ci�gle karczuj� tu Puszcz� i wytyczaj� nowe, bite drogi. A �wi�tynia b�dzie wspania�a i odpowiednia do wielko�ci Boga � zachwyci� si� Ezra. � Przyrzekam Waszym Mi�o�ciom, �e gdy ostatecznie zako�czy si� czas czarownik�w w tym Plemieniu, zaczn� budowa� now� �wi�tyni� w Wiosce, wi�ksz� i bogatsz� ni� obecna, kt�ra przypomina kurnik, a nie miejsce czci�</p><p>Jon wzburzy� si� na chwil�, gdy� przywi�zany by� do obecnej �wi�tyni, mo�e i skromnej, ale wystarczaj�cej na potrzeby Wioski. Ludzie mie�cili si� w niej bez k�opot�w, a w ka�dym z jej k�t�w czu�o si� Boga. A zreszt� B�g by� przecie� wsz�dzie i nie mo�na Go by�o zamkn�� nawet w najwi�kszym na �wiecie budynku!</p><p>��To dobra my�l, bracie Ezro. Zw�aszcza �e drzew wok� jest tyle, i� m�g�by� wybudowa� dziesi�� wielkich �wi�ty�, nie jedn�. Cz�� drzewa powiniene� wysy�a� do miasta, tam, gdzie go brakuje i w ten spos�b zarobi�by� na swoj� budowl� � podpowiedzia� z zadowoleniem m�odszy z go�ci.</p><p>��To wspania�a my�l. Wasza Mi�o�� � ucieszy� si� Ezra.</p><p>��Nadwy�ki ze swych dochod�w po�lesz nam. Wci�� brakuje pieni�dzy na wcielanie w �ycie �mia�ych, mi�ych sercu Boga plan�w � zako�czy� starszy z go�ci i obaj dostojnicy wstali, daj�c znak, �e uciekaj� przed ch�odem, kt�ry powoli, wraz z cieniem rzucanym przez drzewa, zacz�� nap�ywa� do ogrodu. Isak pozosta� na �awie, a jego posta� � ma�a, chuda i zgarbiona � nie wiedzie� czemu wyda�a si� Jonowi godna mi�o�ci i wsp�czucia.</p><p>��Isaku, Isaku� � szepn�� Jon do siebie. � W�� cho� jeden pier�cie� na swe chude palce, mo�e wtedy tw�j g�os b�dzie lepiej s�yszalny. Wprawdzie uratowa�e� �ycie szamana, uchroni�e� go od straszliwego cierpienia, ale mog�o by� inaczej. I b�dzie inaczej, ju� wkr�tce�</p><p>�i Jon zeskoczy� cicho z ogrodowego muru, dziwi�c si�, sk�d znalaz� w sobie s�owa, kt�re w�a�nie wypowiedzia�. Brzmia�y tak, jakby wypowiedzia� je obserwator z innego �wiata, nie on, mieszkaniec Wioski.</p><p>��Pami�taj, by� naszego syna powierzy�a Ezrze, nie Isakowi � powt�rzy� wieczorem do Gai, gdy ju� nacieszyli si� sob� i przytuleni, le��c na zwierz�cych sk�rach, patrzyli na trzaskaj�ce polana.</p><p>��M�wisz mi to po raz trzeci, jakby� kocha� w�a�nie m�odszego z dw�ch kap�an�w i jakby� nie wierzy�, �e sam zdecydujesz o losie pierworodnego � odpar�a Gaja, odchylaj�c g�ow� i patrz�c mu z uwag� w oczy.</p><p>��Cz�sto kocha si� kogo� za jego s�abo�� � rzek� Jon, pomijaj�c milczeniem zasadnicze w�tpliwo�ci �ony. � Nasza przysz�o�� to Ezra, nie Isak.</p><p>��Dziwny sta�e� si�, Jonie. M�wisz takimi s�owami, jakby� czytywa� grube ksi�gi kap�ana Ezry, cho� przecie� nigdy nie by�e� przez niego wybrany i nie nauczy� ci� czyta� � zacz�a Gaja, wt�ruj�c jego wewn�trznym rozterkom. � Im d�u�ej jeste� w Drodze, tym bardziej ci� nie rozumiem. Czuj� twoje cia�o, ono jest wci�� takie samo, ale twoje my�li nie nale�� ju� do naszego Plemienia � m�wi�a i zako�czy�a z rozpacz�: � Oby� nigdy nie by� us�ysza� tego zewu, �yliby�my tu spokojnie i szcz�liwie! Po co uda�e� si� na drugi brzeg Rzeki?!</p><p>���aby uratowa� ciebie, dziewi�cioletni� dziewczynk�, od nieuchronnej �mierci w wezbranej wodzie � odpar� �agodnie jej m��.</p><p>��I to wtedy�? � zacz�a Gaja i urwa�a.</p><p>��Tak. Wtedy po raz pierwszy us�ysza�em Jego wezwanie. Szaman m�wi, �e kto je us�yszy cho�by raz, ten musi i�� Gaju. Wola�bym nigdy nie trafi� na Kamienn� Drog� i nie zosta� Jonem w Drodze. Chcia�bym robi� wy��cznie to, co robi� inni m�czy�ni z Plemienia: polowa�, uprawia� ziemi�, dba� o dom, patrze�, jak �ona rodzi dzieci, wychowywa� je, chodzi� co tydzie� do �wi�tyni po b�ogos�awie�stwo na nast�pny tydzie�, niewiele r�ni�cy si� od poprzedniego. Chcia�bym. Ale gdybym w�wczas nie pop�yn�� na drugi brzeg Rzeki, tam sk�d s�ycha� Jego wezwanie, najpewniej nie by�aby� moj� �on�.</p><p>I Gaja dopiero teraz poj�a, jak �cis�y zwi�zek zachodzi mi�dzy ni� a niepoj�tym wezwaniem zza Rzeki, mi�dzy ni� a losem Jona i zrozumia�a, �e m�� p�aci wysok� cen� za jej �ycie.</p><p>��Czy ka�dy mo�e us�ysze� Jego wezwanie, je�li znajdzie si� na drugim brzegu? � spyta�a nagle. � Czy ka�dy mieszkaniec Wioski by�by zdolny z�ama� Tabu i pop�yn�� a� tam? Mo�e najpierw by� Jego wyb�r, a potem musieli�my zosta� m�em i �on�, abym mog�a sp�aci� d�ug za moje �ycie?</p><p>Jon nie odpowiedzia� na pytania Gai, nie zna� odpowiedzi. Ona za� ci�gn�a:</p><p>��Co TAM robisz, gdy znikasz z naszej Wioski? Pierwszy raz, gdy by�e� nieobecny a� trzy d�ugie miesi�ce, pachnia�e� po powrocie krwi�. Zabi�e� kogo�?</p><p>��Chyba nie � odpar� niepewnie jej m��.</p><p>��Gdy powr�ci�e� drugi raz, wyczu�am na tobie zapach innej kobiety. Ona nie pachnia�a tak jak dziewcz�ta z naszej Wioski. To nie by� zapach ziemi i lasu, lecz zapach potu, kr�w, gnoju i my�l�, �e �wiat, w kt�rym �yje ta kobieta, jest brzydszy od naszego. Czy ona jest wa�niejsza dla ciebie ni� ja, Jonie?</p><p>��Chyba nie � po raz drugi odpar� Jon niepewnie. � Kocham j�, ale inaczej ni� ciebie. Jest moj� siostr� i jej cia�o budzi we mnie lito��, nie po��danie.</p><p>��Trzeci raz pachnia�e� ogniem i dymem, lecz nie by� to zapach pal�cego si� drewna, ciep�y i dobry, lecz potworny i budz�cy groz�. Nie m�wi�am ci, lecz gdy przytula�am si� do ciebie, bardzo d�ugo czu�am ten upiorny zapach i ba�am si�.</p><p>��Stosy� � powiedzia� bezwiednie Jon. � To by� zapach kobiety palonej �ywcem na stosie.</p><p>��Kobiety palonej �ywcem na stosie?! Jonie! Kto m�g�by pope�nia� tak okrutne, nieludzkie czyny?! Czy�by tam, dok�d prowadzi twoja Droga, nie istnia�y prawa Dobrego Boga?!</p><p>Jon pokr�ci� g�ow� i zn�w odpar� niepewnie, z wysi�kiem przypominaj�c sobie wydarzenia ostatniej Drogi:</p><p>��Stosy b�d� p�on�� w imi� Dobrego Boga, Gaju.</p><p>��To niemo�liwe� � szepn�a ze zgroz� jego �ona. � B�g by tego nie chcia�.</p><p>���ale niekt�rzy jego s�udzy tak.</p><p>��Tacy jak Ezra? � domy�li�a si� Gaja.</p><p>��Mo�e tacy jak Ezra � przyzna� Jon.</p><p>��Czemu wi�c ka�esz mi wie�� naszego syna do niego i jemu odda� go w opiek�?</p><p>��Bo nasz syn nie ma lepszego wyboru: albo wybierze drog� walki z Ezr�, kt�ra mo�e sko�czy� si� stosem, albo odda si� w jego opiek�, co mu zapewni bezpiecze�stwo. Chc�, �eby m�j syn by� bezpieczny � wyszepta� Jon.</p><p>��Za to ty, Jonie, po �mierci starego szamana powiniene� zosta� jego nast�pc� � powiedzia�a w zamy�leniu jego �ona.</p><p>��To nasz ostatni szaman, Gaju. Inni ju� nie b�d� potrzebni � rzek� Jon.</p><p>��Niemo�liwe! Z jego odej�ciem zabraknie� nie wiem, jak to nazwa� zabraknie nam czego� do ca�o�ci. To tak jakby� w Puszczy wyr�ba� tak du�o drzew, a� przesta�aby by� Puszcz�, sta�aby si� zwyk�ym, n�dznym lasem � powiedzia�a Gaja.</p><p>��Puszcze te� przestan� istnie�, ludzie przemienia je w zwyk�e, n�dzne lasy � zako�czy� ze spokojem Jon, patrz�c przed siebie, w �wiaty, do kt�rych jego Droga jeszcze go nie zawiod�a lub nigdy nie zawiedzie.</p><p>Po tej rozmowie Gaja d�ugo nie umia�a si� cieszy� ma�ymi, zwyk�ymi rzeczami: wschodem i zachodem s�o�ca, cudem narodzin ma�ego �rebaka w zagrodzie, przygotowaniami przyrody do nadej�cia zimy, pierwszymi p�atkami �niegu, kt�re pod �wiat�o wygl�da�y jak misterne klejnoty. Wiedza o Drodze, jak� przemierza �wiat, odebra�a jej zdolno�� do rozja�niaj�cego dzie� u�miechu.</p><p>Tym razem Gaja zapragn�a osobi�cie odprowadzi� Jona na drugi brzeg, ale on kategorycznie si� temu sprzeciwi�.</p><p>��Bezimienny jeszcze wo�a. Jeszcze wci�� mo�e ci� wezwa� � powiedzia� i zmusi� �on� do pozostania na bezpiecznym brzegu Rzeki.</p><p>Kamienna Droga, kt�r� w�drowa� ju� tyle razy, nie d�u�y�a mu si� ani nie niepokoi�a go jak za pierwszym razem. Bez zdziwienia zauwa�y�, �e coraz wi�cej g�adkich wcze�niej, niemal wyszlifowanych g�az�w staje si� matowymi, pe�nymi odprysk�w i wg��bie�. Pos�g, cho� wci�� pot�ny, nie wygl�da� gro�nie. A mo�e Jon po prostu si� z Nim oswoi�? Stary B�g nie wydawa� si� ju� tak monstrualny. Karla�. Jon, podobnie jak stary szaman, nie odczuwa� z tego powodu �adnej satysfakcji. Jego uczucia by�y mieszanin� smutku, poczucia winy, pogodzenia si� z nieuchronno�ci� tego, co musi nadej��.</p><p>Wszystkie cztery pary oczu Bezimiennego by�y zamkni�te, ale Jon wiedzia�, �e jedna z nich uchyli wkr�tce ci�kie, kamienne powieki. W jaki �wiat tym razem go powiod�? �wiatowid� Jon wiedzia�, �e w jednym ze �wiat�w wci�� czeka na niego Ch�opiec z soplem lodu zamiast serca; Ch�opiec, kt�rego � z jego udzia�em � musn�o skrzyd�o p�aszcza Kr�lowej �niegu; Ch�opiec � uciele�nienie nieszcz�liwego z�a. Jon � mo�e naiwnie? � wierzy�, �e z�o jest wynikiem nieszcz�cia. Nie dopuszcza� my�li, �e mo�e by� racj� bytu, pe�ne satysfakcji, bez w�tpliwo�ci. Odruchowo dotkn�� sk�rzanego woreczka i wyczu� szelest ziela serdecznika niepospolitego. Wci�� tam czeka�o, coraz bardziej suche, szeleszcz�ce, nie trac�c jednak mocy.</p><p>Wspinaczka na ramiona Boga by�a coraz �atwiejsza. Jon znajdowa� w bryle pos�gu coraz wi�cej szczerb, kt�rych wcze�niej nie by�o, na kt�rych �atwo mo�na by�o oprze� stop�, podeprze� si� d�oni�. Przypomnia� sobie, jak trudna i gro�na wyda�a mu si� pierwsza wspinaczka. Cia�o pos�gu by�o nieskazitelnie g�adkie, l�ni�ce � i ciep�e. Teraz z wolna ogarnia� je ch��d, kt�ry szed� od pot�nych st�p i si�ga� coraz wy�ej i wy�ej, mimo �e kamie� ci�gle pulsowa� swym dziwnym, samoistnym �yciem.</p><p>��Nie mam leku na twoj� chorob� � szepn�� Jon, przystaj�c na wyszczerbionej d�oni i przyk�adaj�c g�ow� do brzucha starego Boga. � Ale gdybym nawet mia�, to ci go nie dam. Wezwa�e� nie t� osob�. Tak mi przykro�</p><p>Z ramion �wiatowida rozci�ga� si� widok na cztery Kamienne Drogi � wszystkie wydawa�y si� teraz powoli krusze�, a Puszcza wdziera�a si� pomi�dzy g�adkie niegdy� spoiny, porasta�a je jesienn�, wsz�dobylsk� le�n� traw�.</p><p>B�g, bardzo wolno, z wyra�n� niech�ci�, uchyli� nast�pn� z czterech par swych powiek. Ciemna g��bia jego oczu wci�� wydawa�a si� nieodgadniona. Ale jesienne deszcze sp�ywa�y teraz po chropowatej, nier�wnej powierzchni � i na jednej z czterech twarzy pos�gu, tu� pod oczami, w ma�ym zag��bieniu gromadzi�a si� woda.</p><p>Wygl�da jak �zy, ale przecie� On nigdy nie p�acze � pomy�la� Jon. � Chyba �e�?</p><p>Obj�� g�ow� rze�by i spojrza� w �lad za wzrokiem starego Boga. Powietrze zacz�o drga�, ciemna, przedzimowa, gnij�ca zielono�� Puszczy rozmy�a si�, ust�puj�c powoli miejsca zieleni tak �wie�ej jak wiosna� ZIELONE� ZIELONO�ƅ ZIELEх</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>�jak�e zielone, ow� �wie�� wiosenn� zieleni�, by�y wysmuk�e, wysokie palmy, kt�re ni�s� t�um, wesel�c si� i �piewaj�c. Jon nie mia� w d�oni pierzastej ga��zki i by�o mu �al, �e nie mo�e przy��czy� si� do wsp�lnej rado�ci. Jednak najpierw musia� wype�ni� swoj� misj�.</p><p>Jeszcze wczoraj sposobi� si� do wzi�cia udzia�u w triumfalnym marszu do Stolicy, gdzie znajdowa�a si� �wi�tynia �wi�ty�. Wiedzia�, �e skoro �wit wszyscy rusz� za Cz�owiekiem na Osio�ku, wejd� z Nim do tego dumnego, wci�� wa�nego, ba, najwa�niejszego (mimo �e podbitego!) miasta i og�osz� jego mieszka�com, �e oto przyby� Kr�l. Jon z g�ry cieszy� si� na my�l o zdumieniu i z�o�ci, jakie ogarn� dostojnik�w, gdy ujrz�, i� Kr�l jest n�dznie ubrany, ma bose stopy i wje�d�a nie w lektyce, lecz na o�le. Cz�owiek bowiem, po d�ugich staraniach Uczni�w, zgodzi� si� wreszcie dowie��, �e wielko�� Kr�l�w nie powinna zasadza� si� na bogactwie, lecz na ich sprawiedliwo�ci. Nawet najn�dzniejsza szata nie ujmie kr�lewsko�ci prawdziwemu Kr�lowi � tak jak z�oto, srebro i brylanty nie dodadz� warto�ci fa�szywemu monarsze.</p><p>Jon chcia� wzi�� udzia� w tym podnios�ym, zwyci�skim, bezkrwawym podboju Stolicy, kt�rej serce stanowi�a �wi�tynia �wi�ty�; chcia� wraz z t�umem wyznawc�w i uczni�w Cz�owieka wymachiwa� rado�nie smuk��, �wie��, zielon� palm�, lecz jego r�ce by�y puste, gdy� w�a�nie tej nocy mia� sen. Sen proroczy, a takich sn�w nie wolno lekcewa�y�. Nikt w jego pustynnym, gor�cym kraju nie lekcewa�y� proroczych sn�w. By� to kraj, w kt�rym prorocy rodzili si� na kamieniu, na piasku, a im wi�cej ich by�o, tym m�drzejsze stawa�y si� ich s�owa, rady, ostrze�enia. To prorocy radzili, by z powag� traktowa� prorocze sny, kt�re zdarzy� si� mog� ka�dej, najzwyklejszej nawet ludzkiej istocie.</p><p>Jon nie uwa�a� siebie za kogo� wa�nego, ale jego sen by� na pewno snem niezwyk�ym; zw�aszcza �e nawiedzi� go w noc poprzedzaj�c� triumfalny wjazd do Stolicy Cz�owieka na Osio�ku. W tym �nie zobaczy� nieznanego, chudego Ch�opca w rozche�stanej koszuli, spod kt�rej wyziera�a dziwna, d�uga blizna na piersi, ci�gn�ca si� od nasady szyi ku brzuchowi.</p><p>Kto� go rozp�ata� na dwoje, jakby chcia� si�gn�� serca. Jakim cudem omin�� serce? I jakim cudem ten Ch�opiec jeszcze �yje? � zdziwi� si� Jon w swoim �nie. Ale gdy przeni�s� spojrzenie z blizny na twarz nieznajomego, z przestrachem dostrzeg�, �e cho� jest on wyrostkiem, raptem pi�tnasto-, mo�e szesnastoletnim, jego twarz jest twarz� zbrodniarza. Ch�odnego mordercy. Istoty ludzkiej czyni�cej z�o z oboj�tno�ci�, bez skrupu��w; ba, rado�nie. I Jon zrozumia� we �nie, �e jego obowi�zkiem jest odnale�� Ch�opca w prawdziwym �wiecie oraz przeciwdzia�a� spiskowi, kt�ry on knuje. Poniewa� to z�o mia�o ugodzi� w Cz�owieka.</p><p>�zatem skoro �wit przy��czy� si� do radosnych t�um�w, kt�re towarzyszy�y Kr�lowi w marszu do Stolicy, lecz nie ni�s� palmy, by na wszelki wypadek mie� wolne r�ce. Teraz rozgl�da� si� pilnie wok�. Orszak szed� ju� d�ugo, tak d�ugo, �e entuzjazm, ta�ce i �piewy wyczerpa�y pielgrzym�w, a� dziw, �e wci�� mieli si�y, by si� cieszy�, ale Jon nigdzie nie dostrzeg� Ch�opca ze snu. A mo�e jednak sen nie by� proroczy, tylko zwyk�y? Mo�e nie warto przejmowa� si� nim i traci� czas na �ciganie iluzji, zamiast �piewem i okrzykami �hosanna� oddawa� ho�d Cz�owiekowi na Osio�ku? Mo�e tego Ch�opca wcale tu nie ma, przynale�y jedynie do Krainy Snu?</p><p>�nagle go dostrzeg�. Chuda, pozornie natchniona, a naprawd� pe�na t�umionego szyderstwa twarz skryta w ci�bie i w�skie d�onie, kt�re dzier�y�y palm�. Jonowi wyda�o si�, �e ta palma nie wyra�a rado�ci, lecz kiwa si� w rytm �piewu i ta�c�w t�umu jakby z pogr�k�; tak jakby przemawia�a do pielgrzym�w: Ju� nied�ugo tej rado�ci, hosanna, hosanna, ju� niewiele jej, hosanna, niewiele�</p><p>Ch�opiec, wymachuj�c swoj� palm�, powoli, cierpliwie przepycha� si� do przodu, tam gdzie znajdowa�o si� czo�o radosnego pochodu, gdzie jecha� na osio�ku Cz�owiek, a wok� szli jego Uczniowie, dwunastu, otaczaj�c Go kr�giem uwielbienia i wiary.</p><p>Ch�opiec z mojego snu chce zabi� Cz�owieka na Osio�ku! � przerazi� si� Jon, kojarz�c fakty. O c� innego mo�e mu chodzi�? Trzeba tylko sprawdzi�, czy to na pewno Ch�opiec ze snu, czy jego zawi�zana starannie koszula rzeczywi�cie kryje blizn�, tak d�ug�, jakby kto� chcia� mu wyj�� serce.</p><p>Jon zacz�� przepycha� si� przez t�um w �lad za Ch�opcem. Pielgrzymi albo nie zwracali na niego uwagi, przyjmuj�c za naturalne, i� kto� chce znale�� si� bli�ej Kr�la, albo sarkali na bezczelno�� m�odzika, kt�ry nie umie uszanowa� �wi�to�ci�</p><p>�nagle Jon poczu�, �e w brzuch wbija mu si� czyj� chudy, kanciasty �okie�, a dziwnie znajomy g�os m�wi:</p><p>���eby si� pcha�, trzeba wiedzie�, po co! � powiedzia� jego w�a�ciciel, id�cy tu� przed nim i odwr�ci� ostrzy�on� kr�ciutko g�ow�.</p><p>�ostrzy�on� na je�a krzywo, jakby t�pym no�em lub sierpem � pomy�la� bezwiednie Jon i w rewan�u schwyci� r�k� id�cego w bolesny, mocny u�cisk.</p><p>��Obchod� si� ostro�niej z kobietami � powiedzia� je�ow�osy i dopiero wtedy Jon zrozumia�, �e ma przed sob� Dziewczyn�. Wygl�da�a dziwnie (dziwnie czy te� dziwnie znajomo�?), jako �e kobietom nie uchodzi�o nosi� kr�tkich w�os�w; kobiety te� na og� dba�y o str�j, a ta Dziewczyna nosi�a si� niedbale, ni to kobieco, ni to po m�sku, jakby w og�le nie mia�a p�ci. Co dziwniejsze, sprawia�a wra�enie, jakby by�a duchem. Chwilami Jonowi wydawa�o si�, �e gdy na ni� patrzy, widzi poprzez ni� innych pielgrzym�w. Musia�o to by� jednak z�udzenie, mira�, o jaki �atwo w tym gor�cym kraju, w kt�rym rozgrzane, suche powietrze p�ata oczom niejednego figla.</p><p>��No? Gdzie si� pchasz? I pyta�am, czy na pewno wiesz, po co? � powt�rzy�a Dziewczyna, wyrywaj�c r�k� z jego u�cisku.</p><p>��Sk�d ja ci� znam? � spyta� niepewnie Jon, nie zwa�aj�c na jej pytanie.</p><p>��Nie znasz mnie jeszcze, dopiero poznasz. Ale nie tu i nie teraz. Za dwa tysi�ce lat, w innym �wiecie. B�dziesz bardzo zdziwiony. Ja zreszt� te�. B�dzie to �wiat inny, ni� marzyli�my i za co warto by�o odda� �ycie�</p><p>��Co tu robisz? Nie masz palmy� � ci�gn�� Jon podejrzliwie, nie zwracaj�c uwagi na niedorzeczne s�owa, kt�rymi chcia�a zapewne odwr�ci� jego uwag� od czego� istotniejszego.</p><p>���nie mam palmy? Ty te� jej nie masz � u�miechn�a si� Dziewczyna, ale u�miech zaraz znikn�� z jej twarzy. � Tu mnie jeszcze nie ma, przyjacielu, wi�c jak mog� nie�� palm�? Za to jeste� ty i to jak najbardziej realny, dlatego po trzykro� si� zastan�w, nim co� zrobisz. To, co uczynisz pochopnie, mo�e by� kierowane cudzym �yczeniem. I mo�e mie� daleko id�ce konsekwencje we wszystkich �wiatach. My�l d�ugo i powoli, Jonie, gdy� tym razem tkwisz w prawdziwej pu�apce, a razem z tob� znajdujemy si� w niej wszyscy�</p><p>�i Dziewczyna znikn�a, po prostu rozp�yn�a si� w powietrzu jak pojedynczy p�atek �niegu, kt�rego ta gor�ca kraina nie zna�a. Gdy zatem Dziewczyna rozp�yn�a si� jak p�atek �niegu w ciep�ym powietrzu, Jon najpierw si� zdziwi�, lecz zaraz poj��, �e w tym pochodzie, na kt�rego czele jedzie Cz�owiek (boso, na zwyk�ym o�le), wszystko mo�e si� zdarzy�, gdy� jest to dzie� cud�w. Ba, ju� od wielu miesi�cy za spraw� Cz�owieka na O�le cuda zdarza�y si� r�wnie cz�sto jak narodziny.</p><p>M�j sen by� proroczy, ale nie podpowiedzia� mi, co mam czyni� � pomy�la�. � Dziewczyna jest ostrze�eniem, bym nie dzia�a� pochopnie. Wiem, �e Ch�opiec z mego snu planuje morderstwo. Co pochopnego mo�e by� w ch�ci przeszkodzenia mu? Ka�demu mordowi trzeba si� przeciwstawia�. Ka�de uratowane �ycie jest �wi�te. A co dopiero �ycie Kr�la�</p><p>Jon, przez nikogo ju� nie wstrzymywany, przepycha� si� teraz do czo�a pochodu, w �lad za Ch�opcem. Straci� go wprawdzie z oczu, ale wiedzia�, �e jest gdzie� tam, blisko Cz�owieka na O�le i dwunastu najwierniejszych jego wyznawc�w.</p><p>Po chwili Jon dostrzeg� Ch�opca. Tak jak przypuszcza�, Ch�opiec znajdowa� si� w pobli�u jednego z Uczni�w, szed�, prawie depcz�c mu po pi�tach, jakby w obawie, �e t�um go odepchnie.</p><p>Czy�by byli w zmowie? � zaniepokoi� si� Jon, lecz zaraz poj��, �e blu�ni. �aden z dwunastu wybranych przez Cz�owieka nie m�g� by� w zmowie z kim� tak podejrzanym, zdolnym do wszystkiego -jak �w Ch�opiec. A mo�e Nauczyciel dobiera� ich tak, aby mieli w sobie wszystkie cechy ludzkie: s�abo��, chwiejno��, w�tpliwo�ci, zazdro��, sk�onno�� do zdrady? Gdy� tylko cz�owiek pe�en skaz mo�e zrozumie� innych ludzi, my�la� Jon, staraj�c si� nie straci� z oczu Ch�opca.</p><p>Jon mia� przeczucie, �e Ch�opiec z jego snu, odnaleziony w �wi�tej Ziemi, stworzony jest wy��cznie do czynienia z�a. Najpewniej jest wynaj�tym, p�atnym zab�jc�, w jakich obfitowa�y wschodnie kr�lestwa. Przeciskaj�c si�, mimo sarkania pielgrzym�w, coraz bli�ej czo�a pochodu, Jon znalaz� potwierdzenie swych przypuszcze�: wysoki Ucze� szed� tu� za Nauczycielem, trzymaj�c si� blisko Jego osio�ka i w og�le nie zwraca� uwagi na to, kto za nim idzie; nie widzia� nast�puj�cego mu na pi�ty Ch�opca.</p><p>�lecz oto wkraczali w bramy miasta. �o�nierze Imperium skrzy�owali w��cznie i patrzyli na weso�y, roz�piewany, wymachuj�cy zielonymi ga��zkami t�um jak na dzicz. �o�nierze Imperium lubili inne rozrywki, uznawali innych prorok�w: w z�otog�owiu � a nie w przybrudzonej przepasce z lnu na biodrach; w wymy�lnych sanda�ach, z w�osami trefionymi przez fryzjer�w. �o�nierzom Imperium rozta�czony i roz�piewany t�um wydawa� si� �mieszny, jego ekstaza graniczy�a z wariactwem. Cz�owiek na O�le wydawa� im si� niepowa�ny; jego dwunastu Uczni�w � fanatykami. �o�nierze Imperium patrzyli na wszystkich z niech�ci� i pogard�, lecz nakazano im wpu�ci� pielgrzym�w, wi�c bramy Stolicy, w kt�rej znajdowa�a si� �wi�tynia �wi�ty�, stan�y otworem. Ale ich pe�ne pogardy, harde oczy m�wi�y: W naszej pi�knej, marmurowej Romie taki mot�och by�by przegnany za mury miasta�</p><p>Przez otwart� bram� pierwszy wjecha� Cz�owiek na O�le, nazywany przez t�um Kr�lem, a za nim, szuraj�c sanda�ami, jeden po drugim wesz�o dwunastu najwierniejszych Uczni�w; jako trzynasty post�powa� Ch�opiec ze snu Jona, a potem par�y nieprzebrane t�umy, przepychaj�c si� chaotycznie i gwa�townie, �piewaj�c i ta�cz�c na cze�� Cz�owieka.</p><p>Jest Kr�lem � pomy�la� Jon z dum�, ale zaraz wr�ci� niespokojnymi my�lami do �ledzenia Ch�opca.</p><p>Poch�d wla� si� na ulice miasta. Cz�owiek z kilkoma Uczniami i wyznawcami skierowa� si� na odpoczynek ku ogrodom, a paru pozosta�ych Uczni�w wraz z grupami pielgrzym�w rozproszy�o si� po �wi�tym Mie�cie.</p><p>Jon z niepokojem spostrzeg�, �e Ch�opiec nadal tropi� jednego z Uczni�w, wysokiego, o urodzie przykuwaj�cej uwag�, odzianego dostatniej ni� reszta wybranych m��w. Jest pi�knym, postawnym m�odzie�cem i dba o siebie � pomy�la� ze zrozumieniem, cho� z�ota bransoleta na przegubie m�czyzny kojarzy�a mu si� raczej z pr�no�ci� ni� dbaniem o schludny wygl�d. Czy to przypadek, �e Ch�opiec w�a�nie jego wybra� spo�r�d najbli�szych wyznawc�w Cz�owieka, a teraz pod��a� za nim krok w krok? Mo�e w�a�nie tego Ucznia chcia� zabi�? Mo�e skusi�a go z�ota bransoleta, a Ch�opiec nie jest bojownikiem idei, lecz zwyk�ym rzezimieszkiem?</p><p>W Stolicy, gdzie znajdowa�a si� �wi�tynia �wi�ty�, t�umy mieszka�c�w wyleg�y na ulice, by przyjrze� si� Kr�lowi i jego wyznawcom. Niekt�rzy u�miechali si� kpi�co i szydzili z Cz�owieka, inni sekretnie lub jawnie do��czali do pielgrzym�w. Ca�e �wi�te Miasto, wszyscy jego mieszka�cy, by�o dzi� podzielone na zwolennik�w i wrog�w Cz�owieka. Nawet ci, kt�rzy do tej pory byli wobec Niego oboj�tni, musieli zaj�� stanowisko teraz, gdy Cz�owiek ten zgodzi� si� wjecha� do Stolicy na o�le.</p><p>�o�nierze i przedstawiciele Imperium �ledzili widowisko z dystansu, lecz czujnie, zajmuj�c pozycje pod murami dom�w i urz�d�w lub wygl�daj�c przez okna. P�ki pielgrzymi wychwalali swego Kr�la, �piewali i ta�czyli na Jego cze��, nie podwa�aj�c autorytetu obecnej w�adzy � naje�d�cy z Romy okazywali ostentacyjn� oboj�tno��. Sam Namiestnik wygl�da� z okien swego pa�acu raczej z ciekawo�ci�, ni� podejrzliwie. Ten Kr�l nie wydawa� si� mu zagra�a�. Zreszt� Cz�owiek wci�� podkre�la�, �e Jego Kr�lestwo jest nie z tej ziemi � i do uszu wys�annik�w Imperium musia�a doj�� ta bezpieczna deklaracja. Nieziemskie kr�lestwa ich nie interesowa�y, gdy� nie mo�na by�o pobiera� z nich daniny, czerpa� z�ota do skarbc�w, zmusza� mieszka�c�w do niewolniczej pracy.</p><p>Pielgrzymi rozchodzili si� teraz po Stolicy, gdy� niekt�rzy widzieli j� po raz pierwszy w �yciu, inni pragn�li pomodli� si� w �wi�tyni �wi�ty�, jeszcze inni chcieli odwiedzi� znajomych czy krewnych, kt�rzy tu osiedli. �wi�te Miasto pe�ne by�o ludzi, co nie by�o niczym dziwnym, wrza�o od emocji, co troch� niepokoi�o. Dla niekt�rych by�o wszak jasne, �e na tym incydent nie mo�e si� sko�czy�, �e to dopiero pocz�tek. Czego�?</p><p>Jon, �ledz�cy jednego z Uczni�w i pod��aj�cego za nim Ch�opca, nie spuszcza� ich z oczu i dostrzeg�, �e urodziwy Ucze� oddala si� od grupy pielgrzym�w i � rozgl�daj�c si� wok� niespokojnie � skr�ca w jedn� z licznych uliczek Stolicy. Miasto by�o tak zat�oczone, �e z �atwo�ci� mo�na by�o tropi� podejrzanych. Jon ze zdumieniem odkry�, �e teraz skradaj� si� i kryj� za przechodniami wszyscy trzej, a ka�dy z sobie tylko wiadomych powod�w kry� si�. Ucze�, zmierzaj�c do sobie tylko znanego celu, kry� si� Ch�opiec, jakby nie chcia� by� zauwa�ony przez Ucznia i wreszcie kry� si� Jon, kt�ry chcia� uj�� uwagi obu.</p><p>Ucze� z jednej uliczki skr�ci� w drug�, w trzeci�, wyszed� na szeroki plac i zbli�y� si� do budowli, kt�ra ju� z daleka wygl�da�a na siedzib� wa�nego urz�du. Wa�nego � cho� nie a� tak jak budynki, kt�re zajmowali stronnicy Imperium. Ucze� rozejrza� si� ostro�nie i obszed� budynek wok�. Odszuka� boczn�, ma�o ucz�szczan� bram� � i znikn�� w �rodku. Ch�opiec pod��aj�cy za nim przysiad� teraz w cieniu kolumnady, Jon za� skry� si� za pniem najbli�szej palmy. Zerkaj�c w stron� zdobnych kolumn, z niepokojem patrzy� na kpi�cy grymas widoczny na twarzy Ch�opca. (Znam ten u�miech� ale sk�d? chyba z mojego snu? � my�la�). Ten poruszy� si�, rozejrza�, jego d�ugie, oboj�tne spojrzenie zdawa�o si� przewierca� palm� na wylot, po czym nagle wsta� i zacz�� zmierza� prosto do Jona.</p><p>Widzia� mnie ca�y czas! Wie o mnie! Teraz spyta, czemu go �ledz�, a ja, poza snem, nie mam �adnego powodu, kt�ry by to usprawiedliwia� � my�la� w pop�ochu Jon.</p><p>Ch�opiec podszed� i rozsuwaj�c koszul� na piersi, powiedzia�:</p><p>��Chcesz sprawdzi�, czy to ja? Tak, to ja. Chcesz, dotknij� Od nasady szyi do brzucha ci�gn�a si� pod�u�na, niepokoj�ca blizna, kt�ra wygl�da�a tak, jakby kto� go rozp�ata�, by wyj�� serce.</p><p>��Oczywi�cie nie wiesz, �e to w�a�nie twoja zas�uga, prawda? � za�mia� si� Ch�opiec. � Nie pami�ta si� zdarze�, kt�re dopiero nast�pi�!</p><p>��Ja? Ja to zrobi�em? � wymamrota� oszo�omiony Jon, a Ch�opiec znowu si� za�mia� (�mia� si� stanowczo zbyt cz�sto i nie wtedy, gdy �mia� si� powinien).</p><p>��No c�, gdyby�my chcieli by� dok�adni, to zrobisz mi to ci�cie za dwa tysi�ce lat, wi�c jeszcze za nie nie odpowiadasz. Ale czas nie ma tu najmniejszego znaczenia. Jeste� winny. Bo to jednak ty zrobi�e�, w�a�nie ty, a nie Kr�lowa �niegu, mimo �e wola�by� nie by� za to odpowiedzialny, bo ci��y ci to poprzez czas i przestrze� � odpar� Ch�opiec zagadkowo i doda�: � Wiedzia�em, �e tu b�dziesz i wiem, �e jest tu Dziewczyna�</p><p>���Dziewczyna? � spyta� Jon niepewnie. Mowa Ch�opca wydawa�a mu si� r�wnie niepoj�ta i niepokoj�ca jak on sam. � Jaka Dziewczyna?</p><p>��Dziewczyna, kt�ra tak�e tu jest, ale jej nie ma. Naprawd� dopiero j� spotkasz, by pope�ni� kolejny b��d, ju� drugi, licz�c ten, kt�ry masz wobec niej na sumieniu. Ten Kt�ry ci� wys�a� poprzez szklane klatki �wiat�w, chcia� czego� innego. Tymczasem ty tylko raz spisa�e� si� dobrze: na samym pocz�tku, je�li liczy� wedle ciebie, a na samym ko�cu, licz�c wedle miar czasu. By�o to wtedy, gdy rozp�ata�e� moje cia�o.</p><p>��Nic nie rozumiem � powiedzia� sp�oszony Jon. Ten sen stanowczo zaprowadzi� go w g�szcz wydarze� zbyt niepoj�tych i niepokoj�cych i Jon zastanawia� si� teraz, czy w og�le warto by�o si� w to miesza�. Nie, nie ma prawa si� waha�! Wahanie nie wchodzi w gr�, gdy mo�na uratowa� Cz�owieka! Ale �eby cokolwiek zrobi�, trzeba rozumie�. Jon za� niczego nie rozumia� ze s��w Ch�opca.</p><p>��Nie rozumiesz? Mog�em to przewidzie�. Nigdy nie by�e� zbyt poj�tny. Ale te� On nie wybra� ci� dla twej inteligencji. Szuka� kogo� silnego i ufnego, komu m�g�by zawierzy� i kto zawierzy�by Jemu. Szuka� s�ugi, Jonie. Nie przewidzia�, �e nie chcesz by� niczyim s�ug�. Ani jednego, ani tym bardziej dw�ch pan�w. Tylko tobie czasem si� wydaje, �e wybra�e�, �e kochasz. Naprawd� wybra�e� wolno��, czyli siebie. Bo wolni najbardziej kochaj� siebie, rozumiesz? Nie, nie rozumiesz� � za�mia� si� Ch�opiec. � W ka�dym razie wiedz, �e jedyne, co zrobi�e� w�a�ciwie, to ta blizna� � i Ch�opiec znowu rozwar� szeroko swoj� koszul�. Jon jeszcze raz uwa�nie przyjrza� si� jego piersi � i nagle, w u�amku sekundy, przed oczami pojawi�a mu si� jaskrawa biel, potem wszystko zamigota�o bole�nie i znowu widzia� przed sob� tylko chudego, �niadego Ch�opca. Opar� si� o zje�ony pie� palmy i otar� pot z czo�a.</p><p>��Nie wiem, kim jeste� i czego tu szukasz. Wiem tylko, �e �ni�o mi si�, i� knujesz co� z�ego. Gdy patrz� na ciebie, my�l�, �e jeste� p�atnym zab�jc�. Kogo chcesz zabi�?</p><p>Ch�opiec znowu zacz�� si� �mia�, a d�uga, w�ska blizna pulsowa�a w rytm przy�pieszonego oddechu.</p><p>��Ale� jeste� naiwny�! � �mia� si� Ch�opiec. � Bia�e to dla ciebie bia�e, a czarne to czarne i nic pomi�dzy nimi! Nie, nie jestem tu po to, by zabi�. Nie tym razem. Przeciwnie. Przyby�em, by ocali� kogo� od �mierci. Prosi� mnie o to Ten, kt�ry ci� tu wys�a�. �wiadczy to, �e jest lito�ciwy.</p><p>��Kto? � spyta� zdumiony Jon.</p><p>��Ja Go nie znam. To ty masz do niego dost�p, gdy odpoczywasz w Drodze. Ja jestem tylko narz�dziem, stworzonym zreszt� twoj� r�k�. Wi�c czemu nie chcesz mnie u�ywa�? A je�li ju� kto� ci funduje tak� podr�, to, do diab�a, oddaj Mu przys�ug�!</p><p>��Nie wiem, kto ci� tu przys�a� i nie chc� wiedzie�. Ale powiedz, kogo chcesz ocali� od �mierci? � spyta� Jon.</p><p>��Naiwny g�upcze� Pasujecie do siebie z t� wie�niaczk�. Ka�dy ju� dawno by si� domy�li�. Ka�dy, ka�dy� � powtarza� Ch�opiec, cofaj�c si�. Po chwili wszed� mi�dzy kolumnad� i znikn��.</p><p>Jon przysiad� pod palm�, ju� si� nie kryj�c i wpatrywa� si� w boczne drzwi okaza�ej budowli, do kt�rej wszed� przystojny Ucze�. Wiedzia�, �e nie musi goni� Ch�opca. Jeden z dwunastu Uczni�w Cz�owieka powinien go do niego doprowadzi�. Wystarczy pilnowa� jego, a Ch�opiec sam si� znajdzie. I na pewno nie ma zamiaru � jak twierdzi � ocali� kogo� od �mierci, gdy� zosta� stworzony do zabijania. Jon powoli zaczyna� rozumie�, co oznacza blizna na piersi Ch�opca: kto� zaczarowa� mu serce w sopel lodu. W dawnych legendach opowiadano czasem o takich z�ych czarach, wspominaj�c niepokoj�ce imi� Kr�lowej �niegu.</p><p>Jon siedzia� na ciep�ej ziemi, oparty o pie� palmy i nie spuszcza� oczu z budowli � lecz Ucze� wci�� nie wychodzi�.</p><p>�gdy wreszcie wyszed�, by�o ju� ciemno. Jon westchn�� z ulg�, �e obudzi� si� w�a�nie w tym momencie, gdy� nu��ce wyczekiwanie i wysoka temperatura powietrza u�pi�y go.</p><p>�ni� mu si� ch�odny, g�sty, ciemnozielony las, zdaj�cy si� nie mie� pocz�tku ni ko�ca, jakiego nigdy nie widzia�, gdy� w tej gor�cej krainie wi�cej by�o pustyni ni� las�w. Las przecina�a dziwna Kamienna Droga, na kt�rej ko�cu znajdowa�o si� CO�, co rzuca�o gigantycznie d�ugi, upiornie g��boki cie�. I to CO� powiedzia�o w pewnej chwili: GRBGDWGHBWZ� Jon nie rozumia� tych s��w, ale od razu poj��, �e Istota, kt�ra je wypowiada, bardzo si� stara, by kto� j� zrozumia�; stara si� o to od wiek�w, od prawiek�w, od prapraprawiek�w, ale jeszcze nigdy to si� nie uda�o. Dlatego w dudni�cym, s�yszalnie-nies�yszalnym kamiennym G�osie drzema� przejmuj�cy smutek. Smutek samotno�ci; rozpacz agonii, kt�rej nie towarzyszy� niczyj �al, poza w�asnym �alem. We �nie Jon poczu�, �e bliski jest zrozumienia tych s��w, tak bliski jak nikt nigdy w ca�ym Wszech�wiecie� tak bardzo bliski� Te s�owa by�y wszak proste, oczywiste i znaczy�y tak wiele! By�y po�ow� PRAWDY i wystarczy�o, �eby�</p><p>�obudzi� si� dok�adnie w chwili, kiedy Ucze�, otulony cienkim, d�ugim p�aszczem, przys�aniaj�c nim twarz, jakby nie chcia�, by ktokolwiek go rozpozna�, opuszcza� okaza�y, urz�dowy gmach. Jon skrada� si� za nim tak cicho, �e zdo�a� us�ysze� brz�k srebrnych monet w woreczku, kt�re s�uga Cz�owieka zawiesi� sobie na piersi.</p><p>�brz�k srebrnych monet?! Jon a� drgn�� z wra�enia. Uczniowie nie posiadali z�ota ni srebra ani drogich kamieni, ani w og�le niczego cennego! Niekt�rzy z nich nie mieli nawet domu, gdy� ca�y dobytek ofiarowali biedakom! Wszyscy w tej krainie wiedzieli, �e aby zosta� Uczniem Cz�owieka, nale�a�o wyzby� si� ziemskich bogactw! Wszelkich pokus ziemskich, prawa do wyg�d i dostatku! Sk�d zatem wzi�y si� srebrne monety w r�ku postawnego Ucznia? Musia� je otrzyma� w tym budynku. A skoro kto� mu je da�, to za co� p�aci�. Za co�? Jon mimo woli przy�pieszy� kroku, gdy nagle kto� szarpn�� go z ty�u za koszul�.</p><p>��Uwa�aj, bo zrobisz co�, co odmieni oblicze �wiat�w. Nikt nie powinien mie� takiej szansy, aby nie zawi�d�. Musi zawie�� � us�ysza� czyj� szept. Odwr�ci� si� i ujrza� ostrzy�on� na je�a g�ow�. Dziewczyna. Chwilami zn�w wydawa�a mu si� nierealna, przetar� oczy, by pozby� si� tego niepokoj�cego mira�u. Ale Dziewczyna by�a.</p><p>��Ucze� ma pieni�dze. Du�o pieni�dzy. Brz�cz� mu na piersi, cho� je ukry�. Nie mia� ich wcze�niej. I nie m�g� ich mie�, b�d�c Uczniem Cz�owieka � wyj�ka� zdenerwowany Jon. � Skoro je ma, skoro kto� mu p�aci, no to� nie rozumiesz?! Musieli mu zap�aci� za uczynienie komu� krzywdy! A ja mia�em proroczy sen! Przecie� wiesz, kto dzi� jest najwa�niejszy w �wi�tym Mie�cie! Wiesz, kto jest najbardziej niewygodny dla w�adzy Imperatora � m�wi� gor�czkowo Jon, pr�buj�c jasno wyrazi� swe niespokojne my�li.</p><p>��Oboj�tnie, co Ucze� knuje, to nie twoja sprawa. Nie jeste� tu po to, by zmienia� bieg wydarze�. Jeste� na to za s�aby, zbyt mi�osierny � szepta�a Dziewczyna, rozgl�daj�c si� uwa�nie wok�. � Je�li winiene� kogo� unika�, to w�a�nie Ch�opca z blizn�� Zawsze winiene� go unika�. Sp�jrz, skrada si� za nami� My�li, �e go nie widz�, ale ja widz� nawet to, czego jeszcze nie ma. Wiesz, pami�� ludzka ma jednak wielk� moc. Mo�esz mnie ujrze�, dotkn��, us�ysze�, a mia�am przecie� sp�on�� ze szcz�tem�</p><p>��Sp�on��? � wyj�ka� oszo�omiony Jon, ale Dziewczyna ju� znikn�a.</p><p>Jon odwr�ci� si� i zobaczy� Ch�opca. Widocznie nie kry� si� przed nim, lecz przed Dziewczyn�.</p><p>��Idziemy, Jonie � szepn�� Ch�opiec, chwytaj�c go za r�k� i przy�pieszaj�c kroku. � Zbli�a si� dogodny moment, aby�my wype�nili nasz� misj�.</p><p>��Nasz� misj�? � spyta� Jon, mimo woli przy�pieszaj�c i nie odrywaj�c wzroku od wysokiego Ucznia przemykaj�cego chy�o w�skimi uliczkami. Srebro ju� nie brz�cza�o mu na piersi, widocznie uciszy� �w zdradliwy d�wi�k.</p><p>��Jonie, ten m�czyzna planuje morderstwo. Chce zabi� Cz�owieka. Nie zrobi tego sam, ale cudzymi r�kami � szepta� mu Ch�opiec do ucha.</p><p>��Wiem, wiem� � odpar� p�g�osem Jon, wstrz��ni�ty, �e jego domys�y tak szybko znalaz�y potwierdzenie. Ch�opiec po�o�y� palec na ustach. Postawny, otulony p�aszczem Ucze� obejrza� si� zaniepokojony, lecz Jon z Ch�opcem wtopili si� ju� w ciemne �ciany budynk�w. Mimo p�nej pory na ulicach wci�� by�o gwarno, wi�c m�czyzna spokojnie spieszy� dalej.</p><p>Ucze� pod��a� do cz�ci miasta, kt�ra nieoficjalnie nale�a�a do przedstawicieli Imperium. Ulice stawa�y si� szersze, puste. Pielgrzymi tu nie docierali, jakby czuj�c, �e nie ma tu dla nich miejsca. Budynki by�y bardziej okaza�e, a ich dekoracje nosi�y pi�tno obco�ci. Ucze� wci�� zakrywa� twarz r�bkiem p�aszcza i rozgl�da� si�, wi�c Jon z Ch�opcem musieli uwa�a�, by ich nie dojrza�.</p><p>Tak, on ma co� na sumieniu, pomy�la� przera�ony Jon, wci�� nie mog�c uwierzy�, �e jeden z dwunastu wybranych Uczni�w Cz�owieka m�g�by mie� z�e zamiary. Czego jednak szuka� w tamtym budynku w�adzy, kt�ra nie lubi�a, gdy zwolennicy nazywali Cz�owieka Kr�lem? I czego szuka� tu, w cz�ci Stolicy, gdzie rezydowali przedstawiciele Imperium?</p><p>��To zdrajca, Jonie. On nie wierzy w Nauczyciela. Zazdro�ci mu mi�o�ci, czci i s�awy. Sprzeda� Go � szepta� mu Ch�opiec do ucha.</p><p>��Dlaczego? Ka�dy kto jest blisko Cz�owieka, musi Go kocha� i czci�</p><p>��Wi�c mo�e kocha Go i czci tak mocno, �e boi si� by� niewolnikiem tego uczucia? � podpowiedzia� Ch�opiec. � Wielka mi�o�� graniczy blisko z nienawi�ci�, a zbyt wielka cze�� wobec kogo� umniejsza poczucie w�asnej warto�ci. On chce je odzyska�</p><p>��Co mo�emy zrobi�? � spyta� niepewnie Jon, widz�c, �e Ucze� jest coraz bli�ej domu Namiestnika.</p><p>��Powstrzyma� go � odpar� Ch�opiec, wyjmuj�c d�ugi, w�ski n�.</p><p>��Chcesz go zabi�?! � przerazi� si� Jon.</p><p>��Ale� nie � uspokoi� go Ch�opiec. � Schwytamy go, nastraszymy i przetrzymamy w ukryciu tak d�ugo, a� Cz�owiek obejmie we w�adanie ca�y kraj. P�jd� za nim wszyscy, kt�rzy pragn� wolno�ci i wsp�lnie wyst�pi� przeciw Imperium. Cz�owiek zostanie prawdziwym kr�lem, a nie Kr�lem nie z tej ziemi, co dla niekt�rych brzmi niepowa�nie� � szepta� Ch�opiec tak przekonuj�co, �e Jon bezwiednie ruszy� za nim, przy�pieszaj�c kroku. Dom Namiestnika Imperium by� coraz bli�ej, ale brunatny p�aszcz Ucznia oddala� si�.</p><p>��Szybciej� szybciej� Raz wreszcie zrobisz co� dobrego � szepta� Ch�opiec, ci�gn�c za sob� Jona. � W�a�nie teraz mo�esz naprawi� wszystkie b��dy, jakie pope�ni�e�. To ja podpowiedzia�em Mu, kt�r�dy powinna przebiega� twoja Droga, aby� m�g� w jedn� kr�tk� noc uratowa� �wiat przed cierpieniem, stosami, m�k� i kl�sk� Cywilizacji�</p><p>��Kl�sk� Cywilizacji? � spyta� Jon.</p><p>��Cywilizacja nie jest wcale tak wspania�a, jak ci si� wydaje tam, w twojej g�uszy� � zacz�� Ch�opiec i urwa�.</p><p>Na ich drodze stan�a Dziewczyna. Pojawi�a si� nie wiadomo sk�d i nie wiadomo jak, ale sta�a teraz przed nimi i Jonowi zn�w zacz�o si� zdawa�, �e przez jej cia�o prze�wituje roz�wietlona gwiazdami noc. Przystan��, dysz�c ze zm�czenia i l�ku. Nie wiedzia�, co ma robi�, kogo s�ucha�.</p><p>��G�upia, stukni�ta wie�niaczko z Domremi! � wrzasn�� nagle Ch�opiec, a w k�cikach ust pojawi�a mu si� stru�ka �liny. � Nie wstrzymasz nas!</p><p>��Pami�tasz Orlin? Wstrzyma�am wielu�</p><p>��Raniono ci� tam w g�ow� i jeszcze bardziej zwariowa�a�! � krzycza� Ch�opiec. Jon ws�uchiwa� si� w te dziwaczne nazwy: Orlin, Domremi i wydawa�y mu si� to obce, to zn�w niepokoj�co znajome.</p><p>��Zanim mnie raniono, zabi�am wielu � powiedzia�a Dziewczyna.</p><p>��I teraz te� chcesz zabija�? Chcemy uratowa� �ycie Cz�owieka, a ty chcesz, by On zgin�� w okrutnych cierpieniach i poni�eniu! � krzycza� Ch�opiec. � Jeste� za �mierci�, przeciw �yciu!</p><p>��Nie chc� nikogo zabija�, chc� was tylko powstrzyma�. Chc�, by�cie zaniechali dzia�ania � odpar�a Dziewczyna.</p><p>��Zaniechanie te� bywa grzechem. A ty jeszcze nie masz mocy � u�miechn�� si� nagle Ch�opiec, wyszczerzaj�c z�by jak z�y pies. � Moc nie dzia�a wstecz.</p><p>��Id� sobie i r�b, co chcesz, sam niczego nie zdzia�asz, jeste� tylko narz�dziem. To jego musz� wstrzyma� � powiedzia�a Dziewczyna, wskazuj�c na Jona.</p><p>��W imi� czego? Chcesz, by wzi�� na swoje sumienie tak straszny grzech, jak dopuszczenie do mordu?</p><p>Jon patrzy� na nich, zdezorientowany i gor�czkowo my�la�: Ucze� wzi�� brz�cz�ce srebrne monety i sprzeda� za nie Cz�owieka. Jak Ucze� m�g�by Cz�owieka zabi�, nie budz�c podejrze� innych Jego wyznawc�w? Sk�adaj�c doniesienie, �e Cz�owiek, wbrew temu co g�osi, pragnie by� Kr�lem ziemskim, kt�ry zagrozi Imperium. Co wtedy zrobi Imperium? Schwyta Cz�owieka jako pod�egacza i ukarze �mierci�. Co powinien zrobi� kto�, kto dowiedzia� si�, �e istnieje spisek przeciwko �yciu? Powinien przysz�� ofiar� ratowa�. Kimkolwiek by�aby ta istota. Zawsze musi si� ratowa� �ycie i stawa� przeciw �mierci, my�la� Jon.</p><p>��Chcesz, aby zdrajca odda� Cz�owieka w r�ce Obcych? Chcesz, �eby On zgin��? Nie pragniesz, by zosta� prawdziwym kr�lem? Pomy�l tylko: ca�a �wi�ta Ziemia pod Jego panowaniem� � przekonywa� Ch�opiec.</p><p>My�l, �e Cz�owiek zosta�by prawdziwym kr�lem, �e mieszka�cy tego kraju ruszyliby na Obcych z Jego imieniem na ustach, wyzwalaj�c �wi�t� Ziemi� spod twardej r�ki Imperium, by�a upajaj�ca i cudowna. Jon nie m�g� zrozumie�, jak kto� chcia�by temu przeszkodzi�. I w�a�nie ogrom tego niezrozumienia zatrzyma� go. Sta� teraz pomi�dzy Ch�opcem i Dziewczyn�, dygoc�c z niepokoju. Ucze� w brunatnym p�aszczu zbli�a� si� do domu Namiestnika.</p><p>��Dlaczego jeste� za �mierci�, przeciw �yciu? � spyta� z niepokojem Dziewczyn�. � Jak mo�esz stawa� mi na drodze? Cz�owiek albo zostanie kr�lem tej ziemi, albo b�dzie martwy�</p><p>���a martwy z martwych wstanie i b�dzie przewodzi� Kr�lestwu. Nie z Tej Ziemi, kt�re jest wielokro� wi�ksze, nie zna granic czasu ani przestrzeni � dopowiedzia�a Dziewczyna, a Jon dojrza�, jak prze�wituje przez ni� rozgwie�d�one niebo. Bezwiednie dotkn�� sk�rzanego woreczka na szyi i wyczu� w nim malutkie ziarnko piasku. Nie by�o teraz martw� drobin� rozpylonego w proch kamienia. By�o �ywe, przez dotyk stopy Cz�owieka � i pulsowa�o w nim takie cierpienie i b�l i taka gotowo�� do cierpienia i b�lu, �e Jon a� os�upia� z wra�enia.</p><p>��Cz�owiek b�dzie ukrzy�owany, b�dzie straszliwie cierpie�, a t�umy, kt�re jeszcze dzi� Go kocha�y, jutro b�d� z Niego szydzi� i wypr� si� Go � powiedzia� Ch�opiec, a Jon na te s�owa odczu� tak straszliwy b�l, �e chcia� zerwa� si� do biegu, by dopa�� Ucznia widocznego jeszcze w g��bi ulicy. W tym momencie ziarnko piasku sparzy�o mu pier� � i zatrzyma� si�.</p><p>��Cz�owiek zyska �ycie po �yciu i nie takie jak nasze, kruche i kr�tkie, lecz na Wieczno��. Jonie, bez cierpienia i ofiary to Kr�lestwo nigdy nie powstanie � m�wi�a z naciskiem Dziewczyna.</p><p>��Gdyby ktokolwiek da� ci, g�upia wie�niaczko z Domremi, do wyboru: �mier� w p�omieniach i �ycie po �yciu lub d�ugi, spokojny, zwyk�y �ywot, co by� wybra�a? � zaatakowa� nagle Ch�opiec i Dziewczyna opu�ci�a g�ow�.</p><p>��Nie stos� Nie stos, to tak bardzo boli � wyszepta�a nagle. Ch�opiec podj�� w�tek, krzywi�c szyderczo twarz:</p><p>��A Cz�owiekowi nie chcecie da� prawa wyboru! S�uchaj, g�upia dziewucho, wyniesiona przez przypadek i ty, kmiotku z Puszczy� Od prawiek�w kara krzy�a by�a powszechnie stosowana, a w�r�d ofiar by�y istoty dobre i prawe. Krzy�owano ludzi u Scyt�w i Asyryjczyk�w, w Kartaginie i w Persji, w kr�lestwach, kt�rych nazw nikt ju� nie pami�ta. I krzy�uje si� ludzi w Imperium. Wci��, prawie co tydzie�. Nie spos�b policzy� tych, kt�rzy zmarli w straszliwych cierpieniach, a ilu jeszcze ukrzy�uj�? Dlaczego tylko jeden z tych niezliczonych ludzkich cieni mia�by by� wyr�niony i zapami�tany? Jonie, niewa�ne, w jakich intencjach ona to czyni, ale opowiada si� za mordem. A ty? Chcesz uratowa� �ycie Cz�owieka, czy tak�e zgadzasz si� na to zab�jstwo?!</p><p>Jon sta� pora�ony straszliw� prawd� tych s��w.</p><p>��Oboj�tnie, co zrobisz � powiedzia�a Dziewczyna � b�dziesz wsp�winny zab�jstwa, zar�wno wtedy, gdy zaniechasz ratowania Cz�owieka przed okrutn� �mierci�, jak i wtedy, gdy odbierzesz ludziom wiar� w Jego �ycie po �yciu. Wiara w Niego to wiara w Cywilizacj� Mi�o�ci, kt�ra w ko�cu powstanie, musi powsta�</p><p>Jon w g�osie Dziewczyny wyczu� nagle niepewno��, kt�r� od razu wykorzysta� Ch�opiec:</p><p>��W imi� wiary, o kt�rej m�wisz, b�d� p�on�� stosy. To b�dzie twoja Cywilizacja Mi�o�ci � powiedzia� z�owrogo, a Jon na u�amek sekundy mia� wra�enie, �e w rozgrzanym, dusznym powietrzu Stolicy, w kt�rej wznosi�a si� �wi�tynia �wi�ty�, dostrzega kolejny mira�: widzia� p�omienie stosu, ogie�, kt�ry poch�ania� ludzkie istnienia, s�ysza� nieludzkie wycie, czu� potworny sw�d pal�cego si� cia�a. Ch�opiec ci�gn�� nadal okrutn� wyliczank�: � W imi� wiary w Cz�owieka na Osio�ku torturowane b�d� osoby pos�dzone o czary. Imi� Cz�owieka pos�u�y zar�wno do szczytnych cel�w, jak i do bardzo niskich i trywialnych. Z Jego imieniem na ustach b�d� pali�, r�n��, mordowa� i gwa�ci� innych ludzi. Gdy kto� potknie si� lub upu�ci gliniany kubek, �achnie si� i powie z w�ciek�o�ci�:,,O, Cz�owieku�� � gdy� Jego imi� spospolituje si� w ustach wyznawc�w. Cywilizacj� Mi�o�ci zast�pi Cywilizacja Nienawi�ci, a ludzie b�d� wierzy�, �e jest tak samo dobra�</p><p>Jon s�ucha� d�ugiej tyrady Ch�opca coraz bardziej przekonany. Ale im d�u�ej Ch�opiec wylicza� sposoby oddzia�ywania imienia Cz�owieka w�r�d ludzi, tym bardziej Jon pojmowa�, wbrew Ch�opcu, �e Cz�owiek naprawd� b�dzie Kr�lem Nie z Tej Ziemi i �e Jego panowanie b�dzie trwa�o po wieczno��. �e znajd� si� ludzie, kt�rzy dzi�ki m�cze�skiej �mierci Cz�owieka b�d� umieli odr�ni� Mi�o�� od Nienawi�ci. Ziarnko piasku w sk�rzanym woreczku wci�� pulsowa�o mu na piersi.</p><p>��Nie mog� rozstrzyga� o czym�, co jest wi�ksze ode mnie � rzek� nagle Jon i nie spojrzawszy ani na Dziewczyn�, ani na Ch�opca, odwr�ci� si� i wolno zacz�� i�� w stron� �wi�tyni �wi�ty�.</p><p>��Stch�rzy�e�! � wrzasn�� za nim Ch�opiec.</p><p>Jon pokiwa� g�ow�. Tak, stch�rzy�. Nie znalaz� w sobie do�� odwagi, by ocali� �ycie Cz�owieka na Osio�ku. Czu� si� wsp�winny Jego �mierci. Nie wiedzia� te�, czego chcia�by od niego Cz�owiek, gdyby m�g� mu to powiedzie�: wybawienia od z�ej, rych�ej �mierci, czy przeciwnie � pomocy w spe�nieniu misji.</p><p>Wysoki, postawny Ucze�, otulony w brunatny p�aszcz, kt�ry kry� jego twarz, wszed� w�a�nie do domu Namiestnika Imperium.</p><p>Jon, potykaj�c si� o kamienie, kt�rymi wy�o�ono ulice Stolicy, brn�� do �wi�tyni �wi�ty�. Po twarzy ciek�y mu �zy. Mimo p�nej pory zewsz�d s�ycha� by�o liczne, podniecone g�osy pielgrzym�w. Wci�� �piewali i ta�czyli na chwa�� Kr�la, kt�rego mieli si� wkr�tce wyprze�.</p><p>Jon s�ucha� ich g�os�w i p�aka�. P�aka� nad Cz�owiekiem, nad tymi, kt�rzy Go zdradz�, kt�rzy si� Go wypr�, kt�rzy spospolituj� Jego imi�, kt�rzy w Jego imi� b�d� mordowa�, gwa�ci�, pali�. P�aka� nad Ch�opcem i nad Tym, kt�rego by� on narz�dziem; p�aka� nad samotn�, bezsiln� i smutn� agoni� dw�ch Bog�w, z kt�rych tylko jeden wstanie z martwych, a drugi zapadnie w niepami��. P�aka� wreszcie nad sob�.</p><p>Przystan��, patrz�c na pot�n� sylwet� �wi�tyni �wi�ty�. Wok� niej p�on�y ogniska, a w ich �wietle ta�czyli pielgrzymi. Jon, znaj�c prawd�, kt�r� przypadkiem posiad�, nie mia� odwagi spojrze� w twarze tych ludzi.</p><p>��A jednak jest tak, jakbym Go sam zabi�� � szepn�� do siebie.</p><p>��Wszyscy�my go zabili. Nie mia�e� wyboru � odpar�a Dziewczyna, ale gdy si� obejrza�, nie by�o jej.</p><p>��Tak, przy�o�y�e� do tego r�k�! Wszyscy przy�o�yli�cie do tego r�k� i wci�� j� b�dziecie przyk�ada�, przez nast�pne setki i tysi�ce lat! � za�mia� si� szyderczo Ch�opiec, ale jego te� tu nie by�o.</p><p>Jon przysiad� na ziemi w g��bokim cieniu, z dala od ognisk i raduj�cych si� pielgrzym�w.</p><p>��Nie mia�e� wyboru � powtarza�a mu Dziewczyna, kt�ra dopiero mia�a si� narodzi�, a narodzi�a si�, �eby sp�on��.</p><p>��Ale� w�a�nie sz�o o wyb�r! Mia�e� go i zawiod�e�. Jeste� tch�rzem, Jonie � odpowiada� Ch�opiec, kt�ry zn�w wr�ci� w krain� proroczych sn�w.</p><p>Na placu ko�o �wi�tyni �wi�ty� ta�czy�a kobieta w czerwonej sukni, �piewaj�c spazmatycznie i g�o�no o Kr�lu i o swej bezgranicznej do Niego mi�o�ci. Jon wiedzia�, �e ta kobieta za dwa dni pierwsza plunie mu w wykrzywion� b�lem twarz. S�uchaj�c s��w uk�adanej na poczekaniu pie�ni, kt�rej refren ochoczo podchwytywali pozostali, Jon poj��, �e pielgrzymom chodzi o prawdziwe, materialne kr�lestwo dla Cz�owieka; �e naprawd� widz� Go w kr�lewskiej, z�otej szacie, na z�otym tronie, panuj�cego nad �wi�t� Ziemi�; �e czekaj�, a� zacznie walczy� o koron�, �e w rzeczywisto�ci � cho� potakuj� Mu ca�y czas � nie poj�li i nigdy nie pojm� prawdziwego znaczenia s��w o Kr�lestwie Nie z Tej Ziemi. Wi�cej; i� wypr� si� Go tak�e dlatego, �e ich zawi�d�. Albowiem prawdziwy kr�l nagradza swych wyznawc�w z�otem, a c� mo�e ofiarowa� monarcha, kt�ry sam niczego nie ma�?</p><p>Oni chc� kr�la z krwi i ko�ci, z cia�a i mi�ni, kt�ry obali w�adz� Imperium, a potem tward� r�k� uchwyci losy kraju i narodu. A Cz�owiek m�wi o tym, �e jego Kr�lestwo b�dzie�gdzie ono b�dzie? Wsz�dzie i Nigdzie? W�a�nie tak: dla jednych wsz�dzie, dla wi�kszo�ci nigdzie.</p><p>Jon rozmy�la�, siedz�c w cieniu i p�acz�c, a blask wielu ognisk, kt�re rozpalili pielgrzymi, o�wietla� wiruj�c� coraz szybciej kobiet� w czerwonej sukni� czerwonej� czerwone� CZERWIEх</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>�CZERWIEх CZERWONE� czerwone, a nawet jaskrawoczerwone by�y plamy krwi i ostro odbija�y od po�yskliwej bieli pierwszego �niegu, kt�ry musia� spa��, gdy Jon by� w Drodze. �nieg puszy� si� teraz na owalnym placu. By� nieskazitelnie czysty i nie nosi� �lad�w st�p: ani ludzkich, ani zwierz�cych. Jego puszysto�� i nieskazitelno�� potwierdza�y, i� do Bezimiennego nie przychodzi� ju� nikt poza Jonem. Nawet ukradkiem. Ani szaman z Wioski, ani szamani innych Plemion, z kt�rych siedzib wiod�y do pos�gu pozosta�e Kamienne Drogi.</p><p>By� tak d�ugo kr�lem� Kr�lem?� kr�lem dla tysi�cy Plemion i nagle zosta� zrzuconym z tronu. Jakie to uczucie? � my�la� Jon.</p><p>Wychyli� si�, aby przyjrze� si� krwi. Mo�e jednak stary B�g mia� ci�gle sekretnych wyznawc�w, kt�rzy przyszli z�o�y� Mu ofiar�? Niemo�liwe, �nieg odbi�by �lady st�p� Chyba �e byli tu wcze�niej, zanim deszcz przemieni� si� w bia�e p�atki. Sk�d zatem krew?</p><p>Jon wychyli� si� i z trudem z�apa� r�wnowag�, gdy� jedno z ramion pos�gu, to, na kt�rym sta�, run�o pod jego ci�arem. Kamie�, uderzaj�c o ziemi�, roz�upa� si� na mniejsze bry�y. �wie�a krew s�czy�a si� z kamiennych ran Boga.</p><p>Jak to mawiali w Wiosce? �e istnieje taki b�l, tak wielkie cierpienie, �e zdolne jest wycisn�� �zy z kamienia? Tu by�a krew, nie �zy.</p><p>Jon pomy�la�, �e chce dotkn�� tej krwi i posmakowa� jej. Ostro�nie dotkn�� kamiennej rany, a potem wilgotnym, lepkim palcem ostro�nie musn�� wargi. Krew by�a gorzko-s�ona. S�ona jak �zy, gorzka jak d�uga, trudna agonia. Krew ludzi i zwierz�t by�a s�odka. Jon wiedzia� o tym, gdy� raz na polowaniu wyssa� rank� dziecka uk�szonego przez �mij�; wbi� z�by w surowe mi�so pierwszego jelenia. Krew �ywych istot nawet po �mierci by�a mdl�co s�odka. Jon s�ysza�, �e szamani podawali dawniej krew leczonym przez siebie chorym. Czasem by�a to krew dzikich zwierz�t, niekiedy innych ludzi. Ale krew starego, konaj�cego Boga by�a gorzka�</p><p>Jednym skokiem ze�lizgn�� si� na ziemi�. D�uga niegdy� w�dr�wka po ciele pos�gu by�a teraz o wiele kr�tsza, �atwa. O wiele d�u�ej trzeba by si� wspina� na wysoki d�b. A jeszcze tak niedawno wdrapanie si� na ramiona Boga wydawa�o si� Jonowi fizycznie niemo�liwe. To by� przecie� �wiatowid, pot�ny, gro�ny; jego imi� bano si� wym�wi�, nazywano go Bezimiennym lub w og�le pokrywano milczeniem Jego imi�. A dzi�� dzi� Jon nie umia� opisa� swych uczu�, gdy spogl�da� na kaleki pos�g. Chcia�o mu si� p�aka� i p�aka�, czuj�c na twarzy �lady jeszcze nie wyschni�tych �ez, kt�rych przyczyny nie pami�ta�. � Nie by�o ci� dwa dni! � powiedzia�a rado�nie Gaja. � Tylko dwa dni! Jeste� w Drodze coraz kr�cej, ostatnio nawet jeden dzie�, wi�c chyba Droga naprawd� si� ko�czy i pewnie zd��ysz na narodziny naszego syna. Chc�, �eby� by� w�wczas przy mnie, Jonie. Musisz by�</p><p>Jon obj�� j�, by unikn�� odpowiedzi. Nie od niego to zale�a�o. O jego Drodze wci�� decydowa� kaleki, ranny pos�g, cho� ju� nie m�g� wp�yn�� na jego decyzje. Jon nie chcia� o tym rozmawia� z Gaj�.</p><p>Gaja nigdy nie powinna si� dowiedzie�, co znajduje si� na drugim brzegu Rzeki. Owszem, opowiedzia� jej niegdy� o Kamiennej Drodze, o gigantycznym pos�gu, o monstrualnej postaci starego Boga, ale nie opowiada� o �wiatach, kt�re przemierza�; na szcz�cie sam tego nie pami�ta�. To, co pami�ta�, nie tworzy�o �adnej ca�o�ci; by�o strz�pami obraz�w. Gdy by� w Wiosce, tamte �wiaty wydawa�y mu si� jak wielkie, opas�e ksi�gi kap�ana Ezry: pi�knie ilustrowane, pe�ne malutkich czarnych znaczk�w, kt�rych znaczenia nie pojmowa�. A same obrazki te� by�y niezrozumia�e. Podobno niekt�re z nich � t�umaczy� kiedy� Ezra � przedstawia�y r�ne wizerunki Boga Dobroci. Jon nie m�g� i nie chcia� w to wierzy�. Na jednym z obrazk�w widnia� na przyk�ad siwy starzec, podobny do szamana, siedz�cy na z�ocistob��kitnej chmurce. Ezra nigdy nie powinien twierdzi�, �e B�g Dobroci tak w�a�nie wygl�da. Wed�ug Jona obra�a�o to Boga. B�g Dobroci mo�e by� kawa�kiem li�cia p�yn�cego z wiatrem; fal� na rzece; kropl� deszczu; p�atkiem �niegu; b�yskiem s�o�ca w g�adkim futrze sarny lub piorunem. Ale nie mo�e by� staruszkiem siedz�cym na chmurce.</p><p>Nieliczne obrazy, kt�re Jon zapami�ta�, b�d�c w Drodze, by�y prawdziwsze ni� tamte z ksi�gi Ezry. Gdy zasypia� ko�o Gai, jawi�a mu si� szydercza twarz Ch�opca lub uderzaj�co wielkie nawiedzone oczy dziwnej Dziewczyny. Ch�opiec rozwiera� koszul� i pokazywa� d�ug� blizn�, kt�ra ci�gn�a si� przez ca�� pier�. Dziewczyna przytwierdzona do grubego pala p�on�a �ywcem i w�wczas Jon budzi� si�, zlany potem ze strachu i obrzydzenia. Raz p�ni�a mu si� (lub p�jawi�a?) migotliwie bia�a sala i zielone sylwetki ludzi (zielone�?!). To zn�w �ni� mu si� kr�l, na kt�rego skronie wk�adano szczeroz�ot� koron�, a obok sta�a ta sama Dziewczyna w l�ni�cej zbroi.</p><p>Tej nocy przy�ni� mu si� Kr�l, kt�ry jecha� boso na osio�ku, ubrany w zgrzebn� szat�, nikt nie wk�ada� mu na g�ow� korony, lecz wieniec z cierni. Przypomina� troch� Tego, o kt�rym naucza� Ezra � jego narodziny czcili zimow� por�, a �mier� op�akiwali na wiosn� � lecz przypomina� Go w niewielkim tylko stopniu. Cz�owiek na Osio�ku by� prawdziwszy i bli�szy. Wszystko to jednak by�y tylko obrazki, r�wnie niezrozumia�e jak ksi�gi Ezry i Isaka. Jon wiedzia�, �e jest za p�no, by m�g� nauczy� si� czarnych znaczk�w, kt�re by� mo�e wyja�ni�yby mu sens jego Drogi. A mo�e obrazki z jego sn�w te� nie by�y w pe�ni prawdziwe, jak te z ksi�g kap�an�w? Mo�e prawdziwa by�a tylko ta Ziemia? Ziemia, po kt�rej st�pa� on, prorocy, �wi�ci i Bogowie o niej zawsze mo�na by�o powiedzie� Prawd� � o Nich za� snu� setki, tysi�ce sprzecznych opowie�ci.</p><p>Jon, kt�ry do �wi�tyni w Wiosce szed� zawsze z ufno�ci�, gdy� lubi� jej kamienno-drewniane �ciany, teraz odwraca� g�ow� od obraz�w i figur, kt�re j� zdobi�y. Ukazywa�y one Boga Dobroci niejako Wszechmi�o��, Wszechobecno�� i Wszechmy�l � gdy� tego nie mo�na wyrazi� p�dzlem lub d�utem � lecz w�a�nie jako starca na chmurce lub z gro�n� lask� w d�oni, od kt�rej bieg� ku ziemi piorun. Dlaczego te obrazy i figury k�ama�y? Po co? Czy Plemi� potrzebowa�o tego k�amstwa? Czy u�atwia�o ono misj� ludzi w d�ugich sukniach?</p><p>Jon przypomnia� sobie pewne zdarzenie � gdy mia� dziesi�� lat, kap�an Ezra wyruszy� do miasta i przywi�z� dla �wi�tyni nowy, zbytkowny przedmiot: by�a to niebiesko-z�oto-bia�a figurka kobiety o r�owych policzkach, malinowych ustach i szkli�cie b��kitnych oczach. Jej niebieska szata usiana by�a z�otymi gwiazdkami, a g�owa, o trefionych w�osach, ozdobiona z�ot� koron�. Jon pami�ta, �e wstrz�sn�a nim bezmy�lna niefrasobliwo��, kt�ra malowa�a si� na twarzy figury i jej lalkowate oczy.</p><p>��Dlaczego Ezra postawi� TO w �wi�tyni? � spyta� Jon Isaka.</p><p>��TO�? To jest figura Matki Boga � wyja�ni� sp�oszony Isak, a dziesi�cioletni Jon g�o�no zawo�a�:</p><p>��K�amiesz! Ona nie mog�a wygl�da� jak lalka! Nie barwi�a sobie ust i policzk�w! Nie trefi�a w�os�w! I musia�a by� smutna!</p><p>Wtedy stary Isak wzi�� go za r�k�, zaprowadzi� do swojej izdebki i wyj�� z kufra rze�bion� w drewnie ciemn� figurk�. Nie mia�a jaskrawych szat ani korony, a jej ciemna twarz skrzywiona by�a grymasem cierpienia, kt�re sprawia�o wra�enie, �e oblicze to �yje.</p><p>��Czy TO przypomina ci Matk� Boga? � spyta� Isak.</p><p>��Bardziej, cho� to wci�� nie jest Ona � odpar� dziesi�ciolatek starcowi. Ten westchn�� i szepn�� bardziej do siebie ni� do ch�opca:</p><p>��T� figurk� wyrze�bi� smolarz z Puszczy, lecz Ezra nie chcia� postawi� jej w �wi�tyni.</p><p>��Bo wszyscy wol� te podobne do lalek? � spyta� ze zrozumieniem Jon, a Isak odpar� powa�nie:</p><p>��Widzisz, Jonie, ludzie lubi�, gdy Matka Boga przedstawiana jest jako pi�kna, bogato ubrana pani.</p><p>O starcu na chmurce lub z gro�n� lag� w d�oni Jon wola� w og�le nie rozmawia�. Wystarcza�o, �e on sam nie potrzebowa� obrazk�w i rze�b, by czu� obecno�� Boga Dobroci. Gdyby zdoby� si� na odwag� i porozmawia� ze starym kap�anem, by� mo�e ten by mu wyt�umaczy�, �e gdzie� na �wiecie istniej� prawdziwsze wizerunki Boga, kt�re � mimo i� wymy�lone przez ludzi � mo�e zdoby�yby uznanie Jona. Lecz nigdy o tym nie rozmawiali. Jon przypomnia� sobie, �e gdy po raz pierwszy ruszy� w Drog� i ujrza� u jej kresu monstrualny, po�yskliwie czarny pos�g Bezimiennego, zdumia� si�, �e oddaje on tak wiernie jego przeczucia. Tak, kamienie z Puszczy dawa�y prawdziwszy wizerunek starego Boga. I dlatego dzi� jego kamienne rany krwawi�y.</p><p>Gdy Jon tym razem powr�ci� z Drogi, dom w Wiosce wyda� mu si� za ma�y, a wioskowa �wi�tynia, wcze�niej przestronna, d�awi�a ciasnot�. Przed oczami Jona jawi�y si�, na u�amek sekundy, okaza�e, bogate kamienne pa�ace i �wi�tynia tak ogromna jak ca�a Wioska.</p><p>��Zanim rusz� w ostatni� Drog�, chcia�bym zobaczy� najwi�ksz� �wi�tyni�, kt�r� buduj� w pobliskim Mie�cie � wyzna� Gai, gdy nacieszyli si� sob�, a on, przyk�adaj�c g�ow� do jej wypuk�ego brzucha, ws�uchiwa� si� w bicie serca swego przysz�ego syna. D�oni� wyczuwa� jego ruchy i ca�y czas my�la� tylko o tym, jak zapewni� bezpieczne �ycie nie narodzonemu. Nagle niebezpiecze�stwa �wiata zacz�y mu si� wydawa� niewiarygodnie wielkie. Na szcz�cie wiedzia�, gdzie szuka� bezpiecze�stwa dla syna: w braku w�tpliwo�ci.</p><p>��Mog�abym z tob� pojecha�, gdybym dosiad�a �agodnego konia, a jest taki w stajni rodzic�w. Ja te� chcia�abym ujrze� �wi�tyni� � powiedzia�a Gaja z pro�b� w g�osie.</p><p>��Pojedziesz � zgodzi� si� Jon. Ani przez chwil� nie zamierza� zostawi� �ony samej. Nie ba� si�, i� d�uga, trudna droga zm�czy j� u progu narodzin dziecka. Wiedzia�, �e syn narodzi si� zdrowy; syn � zap�ata od Bezimiennego za misj�, kt�rej jeszcze nie wype�ni�.</p><p>Gaja zaj�a si� przygotowaniami do d�ugiej podr�y: � trzy dni konnej jazdy przez Puszcz�, a potem nast�pne trzy dni bitym kupieckim traktem, jak opowiadali ci, kt�rzy t� drog� przebyli.</p><p>Jon poszed� odwiedzi� szamana. Pierwsze, s�abe jeszcze mrozy zagna�y starca do namiotu, kt�rego ju� nie opuszcza�. Jego stare cia�o marz�o, mimo ciep�ych okry� � koc�w i futra z nied�wiedzia.</p><p>��To nie tylko ch��d zimy � powiedzia� szaman zagadkowo, gdy Jon dotkn�� jego zimnej r�ki i zaraz spyta� niecierpliwie: � Czy ziele serdecznika niepospolitego trafi�o ju� tam, gdzie mia�o trafi�?</p><p>Jon pokr�ci� g�ow�, dotykaj�c woreczka na szyi. Suche ziele wci�� cichutko szele�ci�o. Szaman pokr�ci� niespokojnie g�ow�:</p><p>��Czuj�, �e to najwa�niejsza cz�� twej misji. Bezimienny, z pomoc� Kr�lowej �niegu i twoj�, da� Ch�opcu lodowe serce i stworzy� z niego swoje narz�dzie. Lecz to narz�dzie nie jest ju� potrzebne. Uwolnij wi�c Ch�opca od m�ki czynienia z�a.</p><p>��Wiesz o nim wi�cej ni� ja. Nie wiem, gdzie on jest, ba, nie wiem nawet, jak szuka� i czy On pozwoli mi do niego trafi�? � odpar� pytaj�co i zobaczy� przed oczami chud� twarz nie znanego Ch�opca.</p><p>��Tym razem pozwoli � odpar� stary szaman. � Jest coraz s�abszy. Ju� prawie nie m�wi, ju� tylko si� broni, Jonie, przed�u�a swoj� agoni�. Nie chce odchodzi� samotnie i to mnie niepokoi.</p><p>��On krwawi. My�l�, �e wkr�tce wykrwawi si� na �mier� � szepn�� Jon.</p><p>Co� bezpowrotnie si� ko�czy�o, a nowe, kt�re przychodzi�o, mia�o by� lepsze i nazywa�o si� CYWILIZACJ�. Jednak ka�dy koniec jest smutny. Jon wiedzia�, �e umiera nie tylko ten niegdy� pot�ny stary B�g. Jon poj��, �e �mier� starego Boga r�wna si� �mierci szamana. Ka�da kropla krwi, kt�ra wycieka�a z kamienia, ujmowa�a �ycia starcowi. Ostatni plemienny czarownik �y� przecie� tylko po to, aby sta� mi�dzy Bogiem Dobroci i Cywilizacji a zemst� starych Bog�w, chroni�c i Plemi� i now� �wi�tyni�, w tym obu kap�an�w. To stary szaman, ostatni przedstawiciel starych czas�w, torowa� drog� czasom nowym, tak jak mieszka�cy Wiosek i Miast karczuj� Puszcz�, by budowa� na jej miejsce nowe, pi�kniejsze domy.</p><p>Jon bezwiednie trzyma� coraz ch�odniejsz�, mimo pal�cego si� ognia, d�o� szamana w swojej d�oni, a potem nagle, ku swemu zdumieniu, uca�owa� j�.</p><p>��Jeszcze si� zobaczymy � u�miechn�� si� spokojnie starzec. P�niej m�ody m�czyzna skierowa� kroki do �wi�tyni. Tym razem nie szed� tam, by odwiedzi� Isaka. Szuka� Ezry.</p><p>Stary kap�an spacerowa� po ogrodzie, zatem m�ody musia� by� w �wi�tyni � obaj unikali siebie nawzajem od czasu wizyty go�ci z Dalekiego Kraju.</p><p>Gdy Jon wszed� do �wi�tyni, Ezra ustawia� wysokie �wieczniki wok� figur i obraz�w: by�y najwyra�niej nowe, po�yskiwa�y z�oci�cie, rzucaj�c jaskrawe refleksy w ciemnym wn�trzu.</p><p>��Ty tutaj? � zdziwi� si� kap�an i natychmiast przybra� srogi wyraz twarzy. Jon u�miechn�� si� w duchu i pomy�la�, �e Ezra wzoruje si� na obrazkach, kt�re wyobra�aj� Boga Dobroci jako starca z lag� w d�oni, z kt�rej strzela ku ziemi piorun, gro��c piekieln� kar�.</p><p>��Heretycy nie maj� prawa wchodzi� do �wi�tyni Pana � powiedzia� szybko Ezra, zas�aniaj�c du��, najwyra�niej now� figur�, wyobra�aj�ca posta� cz�owieka z d�ugimi w�osami, z trefion� brod�, w bogatej czerwonej szacie, z ma�� cierniow� koron� na g�owie, w kt�rej b�yszcza�y drogie kamienie. Jonowi stan�a przed oczyma posta� smutnego, n�dznie ubranego Cz�owieka na Osio�ku�</p><p>��Kto to jest heretyk? � spyta� z zaciekawieniem.</p><p>��Heretyk�w pali si� na stosach � rzek� szybko Ezra.</p><p>��S�ysza�em, ale kim oni s�? � powt�rzy� pytanie Jon. Ezra umilk� i pr�bowa� szuka� w pami�ci s��w, kt�rych nie znajdowa� do�� szybko.</p><p>��Heretyk� heretyk� � zacz��, przygryzaj�c wargi, a Jon doko�czy�:</p><p>���heretyk to kto�, kto my�li inaczej ni� ty, Ezro.</p><p>��Bo ja znam Prawd�! � zawo�a� Ezra.</p><p>��A Isak? � spyta� Jon.</p><p>��Isak b��dzi!</p><p>��Ty nigdy nie b��dzisz? � spyta� zn�w Jon, czekaj�c z nadziej� na odpowied�.</p><p>��Nigdy � odpar� dumnie m�ody kap�an ku uldze Jona i zaraz doda� surowo: � Gdzie b��dzisz, gdy znikasz z Wioski? M�wi�, �e chodzisz do Puszczy, by czci� ba�wany. Je�li wyznasz to szczerze i ukorzysz si�, by� mo�e nie unikniesz tortur czy stosu, ale b�dzie ci to przynajmniej wybaczone. A tak nara�asz tylko swoj� rodzin�. Je�li ty p�jdziesz na stos, oni p�jd� za tob�, pami�taj. Z�o trzeba wypleni� a� do korzeni, Jonie, ju� si� o tym przekonali�my. Na pocz�tku byli�my zbyt �agodni i dlatego tak d�ugo skrycie czczono ba�wany, ty za� czcisz je do dzi�!</p><p>��Ezro, je�li zostawisz w spokoju mnie i moj� rodzin�, dam ci co�, co b�dzie tego warte� � zacz�� Jon, czuj�c dr�enie swego g�osu. Wiedzia�, co czyni i czu� zar�wno rado��, jak i piek�cy �al. Musia� jednak wybra� � i dawno wybra�. Nie pochwala� swego wyboru, ale wiedzia�, �e by� to najlepszy wyb�r na nadchodz�cy czas.</p><p>��Co mi dasz? � mimo woli zaciekawi� si� kap�an.</p><p>��Mego syna.</p><p>Ezra spojrza� na niego zdumiony. Jon ci�gn��:</p><p>��Gaja da mu matczyn� opiek�, zadba o jego doczesne �ycie i zdrowie, o to by by� silny, sprawny i pi�kny jak ona. Ale kiedy tylko dojrzeje, przyprowadzi naszego syna do ciebie, Ezro, a ty we�miesz go pod swoj� piecz� i oddasz twemu Bogu�</p><p>���naszemu Bogu! � poprawi� bezwiednie Ezra z b�yszcz�cymi oczami, poruszony do g��bi s�owami Jona. Syn heretyka czcz�cego ba�wany, kt�ry od dziecka by�by ofiarowany Bogu i wypar�by si� grzesznego ojca � tak, to by�o co�, czego Ezra m�g� pragn��. To by�oby skuteczne narz�dzie krzewienia prawdziwej wiary.</p><p>��Ofiaruj� syna twojemu Bogu � powt�rzy� Jon bez nacisku, nie chc�c wdawa� si� z kap�anem w dyskusj� � i m�j syn b�dzie Mu s�u�y� w taki spos�b, jak tylko zechcesz, Ezro. Bez cienia w�tpliwo�ci i�</p><p>��� i bez cienia lito�ci wobec heretyk�w � uzupe�ni� Ezra z pa�aj�cymi oczyma, a Jon poczu� lito�� dla swego nie narodzonego syna. Jednak tylko w ten spos�b zapewnia� mu bezpiecze�stwo w �wiecie, w kt�rym b�dzie dorasta�: postawi� go po stronie, kt�ra niew�tpliwie b�dzie najsilniejsza przez setki lat.</p><p>��Id� zatem, Jonie w Drodze, gdzie tylko zechcesz, lecz wcze�niej podpisz ze mn� umow�. Gdyby� nie wr�ci� w por�, umowa uniemo�liwi twej ma��once sprzeciw i za�wiadczy o prawdziwo�ci twojej obietnicy � podkre�li� Ezra.</p><p>��Nie umiem pisa� � sp�oszy� si� Jon.</p><p>��Nie szkodzi. Poka�� ci, jak winien wygl�da� podpis prostaka � rzek� kap�an ze zrozumieniem.</p><p>Zaprowadzi� Jona do izdebki na ty�ach �wi�tyni i tam zasiad� nad dokumentem, kt�ry napisa� szybko d�ugim, g�sim pi�rem, maczanym w inkau�cie.</p><p>��Co tym razem m�wi� te czarne znaczki? � spyta� Jon, �ledz�c z zazdro�ci� szybkie ruchy pi�ra po papirusie.</p><p>����e gdy tw�j syn uko�czy sze�� lat, przyjdzie do mnie na nauk�, a gdy zechc� wys�a� go w Dalekie Kraje z misj� nawracania pogan lub zwalczania heretyk�w, ani ty, ani jego matka nie przeciwstawicie si� naszej �wi�tyni � stre�ci� mu Ezra. � Podpisz.</p><p>��M�wi�em ci, �e nie umiem.</p><p>��A ja powiedzia�em, �e poucz� ci�, co masz zrobi�, aby podpis by� wa�ny. Wyrysuj trzy krzy�e � nakaza� kap�an.</p><p>��Trzy krzy�e?! � zawo�a� zdumiony Jon. � Krzy� to �wi�ty znak i nie wolno go nadu�ywa�! Trzy krzy�e za� to ca�a historia, kt�r� opowiada�e� nam, gdy byli�my dzie�mi i cho� na dw�ch zawi�li z�oczy�cy, to jednak�</p><p>��Nie bred�! Stawiaj�c trzy krzy�e, niepi�mienny klnie si� na Syna Bo�ego, �e dotrzyma umowy � wyt�umaczy� kap�an.</p><p>��Nie powinno si� nigdy zaklina� na Syna Bo�ego� � zacz�� znowu Jon, lecz Ezra przerwa� mu gniewnie:</p><p>��Nie pouczaj mnie, Jonie! Nie jeste� od tego, by poucza� swego kap�ana! Je�li godz� si� na t� umow�, to tylko dlatego, by ocali� dusz� nie narodzonego dziecka!</p><p>���i wzi�� j� sobie � wtr�ci� Jon.</p><p>��I wzi�� j� dla Boga! � krzykn�� Ezra. � Podpisz, a potem id� sobie do Puszczy pomi�dzy twe ba�wany!</p><p>Jon niewprawn� r�k� postawi� obok siebie trzy du�e, czarne krzy�e u do�u zwoju. Mia� uczucie, jakby pope�nia� blu�nierstwo. Jakby nadu�ywa� prawdziwego imienia Syna Bo�ego do spraw codziennych i pospolitych. Od�o�y� pi�ro, westchn�� i powiedzia�:</p><p>��Nie od razu rusz� na drug� stron� Rzeki. Na razie jedziemy z Gaj� do Miasta, by zobaczy�, jak ro�nie najwi�ksza ze �wi�ty�</p><p>Ezra spojrza� na niego zdumiony, Jon za� wolno wyszed� ze �wi�tyni. Teraz uda� si� do ogrodu, by spotka� Isaka. Stary kap�an, mimo zimowych ch�od�w, wolniutko spacerowa� po w�skich �cie�kach mi�dzy grz�dkami. Spojrza� na Jona z nat�eniem, jakby s�ab� mu wzrok i powiedzia� bez powitania:</p><p>��Znasz histori� dw�ch kap�an�w, kt�rzy przybyli tu pierwsi? Tych, kt�rzy zostali zabici przez Plemi� na krwaw� ofiar� dla�</p><p>���dla Bezimiennego � dopowiedzia� Jon, u�atwiaj�c Isakowi wyb�r mi�dzy prawdziwym imieniem, kt�rego nie nale�a�o wymawia�, a przydomkiem, kt�rego nikt ju� nie u�ywa�.</p><p>��Ci dwaj kap�ani byli jak Ezra. Ale nie my�l o nim nigdy �le, gdy� nie ma on z�ych intencji, Jonie � ci�gn�� w zamy�leniu Isak. � Kiedy�, nim tu przyby�em, my�la�em ze zgroz� o twoich pobratymcach, a ze zrozumieniem o moich braciach. Byli tacy m�odzi i pe�ni wiary, gorliwi i gotowi na wszystko w imi� Boga Dobroci. Na wszystko pr�cz prawdziwego dobra. Nie dlatego, �e sami byli z�ymi lud�mi. Bo�e bro�, przeciwnie! Nie, im si� tylko �pieszy�o, by jak najszybciej zebra� jak najwi�cej nawr�conych dusz i jak najszybciej przes�a� do Dalekiego Kraju znak, �e Kr�lestwo Bo�e rozci�ga si� na coraz wi�kszej po�aci �wiata. Rzucali ziarno i biegli dalej, nie patrz�c, czy wzesz�o. A chwasty plewili brutalnie, co wedle nich oznacza�o skutecznie. Przybyli do waszej Wioski ponad sto pi��dziesi�t lat temu, zasiali S�owo Bo�e i nie dali mu wzrosn��. Nie zrosili swego siewu wod� mi�o�ci, nie ogrzali ciep�em zrozumienia i wsp�czucia, nie sprawdzili, czy w og�le wzesz�o. Nie czekaj�c, zacz�li t�uc gliniane pos��ki plemiennych Bog�w, b�stw i bo��t, drewniane palili na stosie. Rzucali s�owa pe�ne gniewu na g�owy ba�wochwalc�w. Gdy ju� zniszczyli wizerunki b�stw i bo��t znalezionych w Wiosce, za��dali, by ludzie z Wioski zaprowadzili ich na miejsce kultu.</p><p>Isak umilk� na chwil�, a Jon zapyta� szeptem:</p><p>���i Plemi� ich tam zawiod�o? Na drugi brzeg Rzeki, do kresu Kamiennej Drogi?</p><p>��Tak. Albowiem ziarno, kt�re tak po�piesznie siali kap�ani, nie wzesz�o. �Co tu robicie z tym wielkim ba�wanem? Poka�cie nam�� � za��da� jeden z nich. I twoje Plemi� im pokaza�o: zabi�o obu kap�an�w i z�o�y�o ich cia�a w ofierze, wierz�c, �e czyni dobrze.</p><p>��Dopiero od niedawna wiem, �e ca�e z�o wynika z niezrozumienia, z przekonania ka�dej ze stron, �e to ona ma racj�.</p><p>��Ca�y �wiat, Jonie, sk�ada si� z ludzi, kt�rzy wierz�, i� to w�a�nie oni maj� racj�. Ja przecie� te� wierz� w swoje racje. Nikogo nie omija ta s�abo��, dlatego wojny nigdy si� nie ko�cz�. Ci za�, kt�rzy nie zechc� stan�� po �adnej stronie, zgin� pierwsi, gdy� �wiat najbardziej nie lubi odmie�c�w i ludzi w�tpi�cych � szepn�� stary kap�an i doda�: � Ty jeste� odmie�cem. Jeste� odmie�cem, Jonie, bo masz w�tpliwo�ci.</p><p>��Dlatego w�a�nie odda�em mego nie narodzonego syna pod piecz� Ezry � wyzna� Jon.</p><p>��Dobrze zrobi�e� � pokiwa� g�ow� Isak. � Zapewni�e� mu w ten spos�b przynale�no�� do wi�kszo�ci, a bycie w wi�kszo�ci jest bezpieczne.</p><p>��CYWILIZACJA � powiedzia� z gorycz� Jon.</p><p>��Cywilizacja � przytakn�� kap�an. � Minie wiele, wiele czasu, nim Cywilizacja b�dzie oznacza� swobod� wyboru, Jonie.</p><p>��Ile czasu musi min��? � spyta� z nadziej� Jon.</p><p>��Tak wiele, �e nie spos�b tego przewidzie�. Dlatego odchodz� z tego �wiata z rado�ci�. Nigdy nie chcia�em nikogo do niczego przymusza�. Nawracanie, Jonie, to straszliwy trud�</p><p>Jon u�cisn�� Isaka i uca�owa� jego r�k�. Pomy�la�, �e nie chce �y� w Wiosce, w kt�rej zabraknie szamana i starego kap�ana; bo w�a�nie oni obaj � o dziwo � razem z Ezr� dope�niaj� si� i tworz� ca�o��, kt�ra chroni Wiosk�, otaczaj�c j� magicznym kr�giem. Jedn� trzeci� kr�gu tworzy� Isak, kt�ry udowadnia�, �e wprawdzie jego B�g jest ponad wszystkim, ale starzy Bogowie te� maj� swe miejsce. Jedn� trzeci� kr�gu stanowi� szaman, �agodz�cy gniew i �al starych Bog�w, b�stw i bo��t, kt�re zosta�y zapomniane przez Plemi�. To szaman pomaga� bo��tom i b�stwom doko�czy� �ywota. Szaman czeka�, a� najwi�kszy ze starych Bog�w wybierze sobie tego, kt�ry � w Jego mniemaniu � pomo�e Mu odzyska� �wiat. Ludzie z Wioski, widz�c obu, szamana i Isaka, nie czuli si� winni za przesz�o�� i nie bali si� przysz�o�ci. I wreszcie jedn� trzeci� kr�gu tworzy� kap�an Ezra, kt�ry prowadzi� ludzi w przysz�o��, szybko, gniewnie, lecz skutecznie, gdy� nie mia� w sobie w�tpliwo�ci.</p><p>Kap�an Ezra, gdy zostanie tu sam, stworzy w Wiosce �wiat bez prawa wyboru i wywo�a w Plemieniu poczucie winy, kt�re tak rzadko budzi skruch�, a tak cz�sto gniew i nienawi�� � my�la� Jon, wracaj�c do domu. Stary szaman umrze razem ze swoim starym Bogiem i chwa�a Panu za ten akt �aski. Nie ma ju� miejsca na nowego szamana, zapewne zosta�by spalony na stosie jako czarownik, gdy� stosy nieuchronnie zap�on� tak�e i w tej Wiosce.</p><p>��Tak, m�j syn musi przynale�e� do wi�kszo�ci � szepn�� Jon sam do siebie, a potem przywo�a� na usta pogodny u�miech i przekroczy� pr�g domu.</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>Droga do Miasta by�a kr�tsza ni� niegdy�, gdy� bity trakt skr�ci� o po�ow� trudy podr�y. Kiedy� trzeba by�o przedziera� si� przez Puszcz�, ryzykuj�c spotkanie z dzik� zwierzyn� i z�ymi lud�mi. Jednak Miasto wci�� wydziera�o Puszczy skrawek za skrawkiem, rozrastaj�c si� � a potem zapragn�o, by wiod�y do� drogi szerokie i bezpieczne. Wycinano wi�c Puszcz�, karczowano pot�ne, wielusetletnie drzewa, ubijano wydart� przyrodzie ziemi�, utwardzaj�c j� �wirem i kamieniami. Drewno by�o zreszt� potrzebne na budow� nowych dom�w, zamk�w, �wi�ty�.</p><p>Miasto zaw�adn�o wyobra�ni� puszcza�skich Plemion, kt�re karczowa�y kolejne po�acie Puszczy, przybli�aj�c si� do niego. Dlatego Jon nie obawia� si� zabra� �ony, na p�tora miesi�ca przed narodzinami syna. Siwa klacz by�a �agodna, nawet ospa�a, a droga r�wna i bezpieczna. Zreszt� kobiety z Wioski przywyk�y do ci�kiej pracy do ostatnich dni przed rozwi�zaniem, Gaja za� by�a zdrowa, silna, odporna.</p><p>Podr� do Miasta nie zaj�a im wi�c sze�ciu dni, jak oceniali, lecz tylko cztery. To by� dow�d, �e Cywilizacja przy�piesza kroku. Ju� z daleka, ledwie sko�czy�a si� Puszcza, a zacz�� bity trakt, zobaczyli nie doko�czone, ale niezwykle wysokie, strzeliste wie�e nowej �wi�tyni. W Mie�cie by�o kilkana�cie Dom�w Boga, ale ten mia� przewy�szy� okaza�o�ci� wszystkie inne. Robot� kierowa� mistrz przyby�y z Dalekiego Kraju, w kt�rym �wi�ty� by�o prawie tyle� samo co mieszkalnych budynk�w.</p><p>Nie musieli wje�d�a� w labirynt uliczek Miasta, czego Jon chcia� unikn��, gdy� czu� si� w nim jak w klatce. �wi�tyni� budowano na skraju Miasta, od strony, z kt�rej przybywali. Im byli bli�ej, tym budowla wydawa�a im si� wi�ksza i wspanialsza. Gdy przystan�li u jej st�p, rusztowania pi�y si� tak wysoko, �e Gai, kt�ra zapatrzy�a si� w g�r�, zakr�ci�o si� w g�owie. Wok� budowli trwa� niebywa�y ruch, gdy� wci�� przybywa� kto� nowy, jak oni, by j� podziwia�. Sprytniejsi mieszka�cy Miasta za�o�yli wok� kramy z r�no�ci� towar�w i prostym jad�em. Opr�cz mistrz�w murarskich, kt�rzy nadzorowali robot�, spotka� mo�na by�o kap�an�w w ciemnych lub bia�ych sukniach, pilnuj�cych, by nikt nie skrad� ceg�y, by murarze nie sk�pili zaprawy i nie marudzili przy robocie.</p><p>��Ciekawe, czy B�g Dobroci zechce zamieszka� w tej �wi�tyni, czy nie wyda Mu si� ona za du�a? � zastanowi� si� g�o�no Jon.</p><p>��Blu�nisz! � krzykn�� obok niego cz�owiek w bia�ej d�ugiej sukni. � Zwa�aj na s�owa! B�g tu wejdzie, ledwie sko�czymy budow�! Im wi�ksza �wi�tynia, tym wi�ksza jego chwa�a! A ten, komu si� nie podoba, jest blu�nierc� i heretykiem!</p><p>��Ale� ona mi si� podoba � zaprzeczy� Jon. � My�la�em tylko nad tym, czy� no, czy musi by� taka wielka, mo�e On� to znaczy, czasem sobie my�l�, �e On nie zastanawia si� nad okaza�o�ci� swych �wi�ty� � zapl�ta� si� Jon, patrz�c z niepokojem na mnicha w bia�ej szacie. Pozna� ju� znaczenie s�owa �heretyk� i ba� si� tego, co ze sob� nios�o.</p><p>��Tw�j ubi�r �wiadczy o tym, �e przyby�e� z Puszczy. S�ysza�em, �e niekt�rzy czcz� tam jeszcze ba�wany � mnich piorunowa� go wzrokiem, zastanawiaj�c si�, co pocz�� z m�odym blu�nierc�.</p><p>��Wydaje ci si�, m�odzie�cze, �e �wi�tynie winny przychodzi� do Boga, a tymczasem, jak us�ysza�e�, jest na odwr�t � us�ysza� Jon za sob� czyj� niem�ody g�os, kt�remu towarzyszy�o ciche brz�czenie dzwonk�w. Mnich na widok przybysza skrzywi� si�, lecz nagle rzuci� si�, krzycz�c na murarzy, kt�rzy niechc�cy przewr�cili w b�oto taczk� z ceg��.</p><p>Jon odetchn�� z ulg� i odwr�ci� g�ow�: za ich plecami sta� najniezwyklejszy cz�owiek w nieokre�lonym wieku. Mo�na by�o da� mu zar�wno trzydzie�ci par� lat, jak i pi��dziesi�tk� z ok�adem. Jego za� niezwyk�o�� wynika�a ze stroju. Jon nigdy jeszcze czego� takiego nie widzia� nawet na obrazkach w ksi�gach Ezry, cho� by�o tam wiele zdumiewaj�cych rzeczy.</p><p>��Z nieba spad�? � zdziwi�a si� Gaja ze �miechem, a nieznajomy te� si� roze�mia� i odpar�, brz�cz�c dzwoneczkami:</p><p>��Tacy jak ja przebywaj� pomi�dzy niebem a piek�em, nigdy nie s� tylko tu lub tylko tam. Dlatego tak trudno ich wykl��.</p><p>Nieznajomy mia� na sobie obcis�e nogawice wpuszczone w brudne, lecz wci�� jaskrawoczerwone sk�rzane buty. Jego ramiona skrywa�a szeroka bluza w kolorach t�czy, na g�owie za� nosi� dziwaczn� czapeczk� z grubego sukna, z kilkoma rogami. Do tych rog�w przymocowane by�y ma�e dzwoneczki, kt�re brz�cza�y cicho, lecz wyrazi�cie wraz z ka�dym jego ruchem.</p><p>��Kim jeste�? � spyta� Jon, mimo woli u�miechaj�c si�. Nieznajomy swym wygl�dem wzbudza� rozbawienie.</p><p>��Jestem B�aznem � odpar� nieznajomy i doda�: � Jestem B�aznem do wynaj�cia, gdy� m�j ostatni pan znudzi� si� mymi �artami i mnie wygna�. Szukam nowego pana.</p><p>��Kto to jest B�azen? � spyta�a Gaja. � Nigdy nie s�ysza�am o takim zaj�ciu! Co robisz?</p><p>��Zabawiam moich pan�w za niewielk� op�at�. Szczerze m�wi�c, op�at� uzale�niam od stanu ich kiesy. Bogacz p�aci wi�cej, biedak dostaje �arty za darmo. Gdy moje dowcipy i powiastki roz�miesz� mych pan�w w k�opotach i zmartwieniach, op�acaj� mnie sowicie, nawet z�otem. Gdy trudno ich rozbawi�, bo zmartwienie jest wi�ksze, ni� s�dzili, lub �mieszy ich to, co mnie nie �mieszy wcale, wtedy wyp�dzaj� mnie. Ich domy s� r�ne: czasem to zamki i pa�ace, niekiedy zwyk�e chaty, a wtedy zamiast z�ota dostaj� misk� strawy dwa razy dziennie, jak dobry pies.</p><p>��Jak to mo�liwe, by kogo� �mieszy�o to, co ciebie wcale nie �mieszy? My�la�em, �e rzecz zabawna �mieszy wszystkich � zdziwi� si� Jon.</p><p>��To chyba zale�y od miejsca, z kt�rego patrzymy � stwierdzi�a Gaja w zadumie. � �mieszna jest nied�wiedzica, gdy ogania si� od dzikich pszcz�, kradn�c im mi�d. Ale przestaje by� �mieszna, gdy pszczo�y potn� jej nos ��d�ami i to j� boli.</p><p>��Dobrze to uj�a�, m�oda damo. Gdy moje �arty zbytnio ��dl� mych pan�w i to boli, p�ac� mi za nie, lecz wkr�tce wyrzucaj�. A czy� moja czapka nie jest �mieszna?- spyta� B�azen.</p><p>��Nie � odpar� Jon. � Twoja czapka jest smutna, gdy� dzwoneczki brz�cz� ca�y czas, nawet wtedy, gdy si� martwisz. A s�dz�, �e i ty masz powody do zmartwienia.</p><p>��Mylisz si�, Jonie � wtr�ci�a Gaja. � Jego czapka jest �mieszna, gdy opowiada weso�e historyjki, a smutna, gdy m�wi o smutnych sprawach. Dzwoneczki brz�cz� tak, jak on chce, nie zawsze na jednak� nut�.</p><p>��Rozumn� masz �on�, panie, a w dodatku pi�kn�, zatem pewnie jest biedna, gdy� trudno, aby B�g obdarowa� j� a� tak szczodrze � sk�oni� si� B�azen, podskakuj�c i jego dzwoneczki zn�w za�piewa�y.</p><p>��Ani ona, ani ja nie czujemy si� biedni � obruszy� si� Jon.</p><p>��Od razu wida�, �e przyby�e� z Puszczy. Tu, w Mie�cie, a zw�aszcza w pobli�u �wi�tyni szybko poczujesz, �e masz pust� kies� i przynale�ysz do gorszego stanu � skomentowa� B�azen.</p><p>���na �wi�tyni�! Zbieramy datki na �wi�tyni�! � zabrzmia� tu� przy nich czyj� g�os i inny mnich, w ciemnej d�ugi sukni, podsun�� im pod nos drewnian� skrzyneczk� z otworem od g�ry.</p><p>��Nie mam z�ota, srebra, ani nawet miedzi � speszy� si� Jon, a B�azen za�mia� si� kr�tko. Dzwonki zabrz�cza�y melodyjnie, lecz nieweso�o.</p><p>��Czy�by� nie chcia�, by �wi�tynia szybciej ros�a w g�r�? By by�a jeszcze wi�ksza i wspanialsza, ni� si� zapowiada? Aby by�a najwi�ksza w ca�ym tym dzikim kraju?! � spyta� gniewnie mnich.</p><p>Gaja szybko zsun�a z szyi niewielki naszyjnik z bursztynu i wsun�a go w szpar� skrzynki. Mnich zaraz odbieg�.</p><p>��Rozumn� masz �on� � powt�rzy� w zamy�leniu B�azen, przygl�daj�c si� Gai z uwag�.</p><p>��Czy tu, ko�o �wi�tyni, zap�acono ci co� za �arty? � Jon zmieni� temat, czuj�c si� niezr�cznie.</p><p>��Nie � odpar� B�azen. � Nikt si� nie �mieje, gdy powtarzam, �e �wi�tyni� t� wznosz� tak pot�n� nie dlatego, i� wierz�, �e tak pot�ny jest B�g. Oni s�dz�, �e ich Miasto jest tak pot�ne, i� powinno mie� najwi�ksz� w okolicy �wi�tyni�. Wi�c powstaje na ich chwa��, nie na chwa�� Pana. Ale gdy to m�wi�, z�oszcz� si�. Dw�ch ludzi w d�ugich sukniach przegna�o mnie kijami, a cz�owiek w lisiej czapie zagrozi�, �e sko�cz� w miejskich dybach.</p><p>��Po co zatem tu tkwisz?</p><p>��Musz� wykonywa� moj� prac�, inaczej zapomnia�bym, na czym ona polega � u�miechn�� si� B�azen. � Przybywa tu tylu ludzi, wi�c wci�� mam nadziej�, �e znajdzie si� kto�, kogo rozbawi� i kto kupi mi w zamian misk� gor�cej zupy lub garnek z kluskami.</p><p>��Kupi�bym ci, lecz nie mam za co � stropi� si� Jon.</p><p>��Je�li jeste� g�odny, mo�emy si� z tob� podzieli� tym, co mamy � zaproponowa�a Gaja, rozwieraj�c sakw� z jedzeniem. � Jon upolowa� wczoraj w Puszczy zaj�ca, upiekli�my go w ognisku. Jeden kawa�ek jest w nadmiarze. Mamy te� placki, ale troch� stare, pieczone pi�� dni temu.</p><p>B�azen za�mia� si� nagle szczerze i niepohamowanie.</p><p>��Chcecie mnie karmi�, cho� was nie rozbawi�em? Dlaczego?</p><p>��Bo jeste�� jeste� cz�owiekiem � odpar� Jon po namy�le.</p><p>��Dobrze. Zatem to ja was nakarmi�, gdy� to ja mam z�oto i srebro � i B�azen zabrz�cza� nie dzwoneczkami u swojej dziwacznej czapki, lecz suto wypchanym woreczkiem ukrytym a koszul�. Teraz Jon si� za�mia�, my�l�c, �e to �arty. Ale B�azen uj�� Gaj� za rami� i zacz�� prowadzi� j� w stron� kupieckich stragan�w i bud. Utworzy�y one niemal ma�e miasteczko, kt�re t�tni�o �yciem.</p><p>Poszli do jednej z licznych bud, z wysuni�tym dachem, chroni�cym przed deszczami i �niegiem, zasiedli na drewnianej �awie i ju� po chwili wyjadali drewnianymi �y�kami bia�e kluski z du�ego garnka.</p><p>��Skoro masz tyle z�ota, czemu szukasz pana? � spyta� Jon, gdy si� najedli. � Nie umiesz �y� bez pan�w nad sob�?</p><p>B�azen znowu si� za�mia�, lecz zaraz spowa�nia� i odrzek�:</p><p>��Nie chc� wyj�� z wprawy w wymy�laniu dobrych �art�w, bo to m�j fach, przyjacielu. Ale jako� ostatnio �le trafiam, szczeg�lnie w tym mie�cie. A wy? Czego tu szukacie, bo widz� po waszym stroju, �e�cie z daleka?</p><p>��Nasze konie czekaj� za Miastem. Jechali�my cztery dni z Wioski, by spojrze� na �wi�tyni� � powiedzia� Jon.</p><p>��Je�li szukasz w niej Dobrego Boga, to Go tu jeszcze nie ma. I mo�e nigdy nie b�dzie. To nie zale�y ani od wielko�ci �wi�tyni, ani od budowniczych, ani nawet od mnich�w. Je�li wznosz� t� �wi�tyni� z pychy, Dobry B�g nawet na ni� nie zerknie. A je�li z mi�o�ci� Ale o mi�o��, Jonie, tak trudno w dzisiejszych czasach � zamy�li� si� B�azen.</p><p>��Cywilizacja � dopowiedzia� Jon.</p><p>��Ho! Ho! Ho! � za�mia� si� B�azen. � Widz�, �e jeste�my wykszta�ceni?</p><p>��Nie � zaprzeczy� stropiony Jon, a Gaja roze�mia�a si� niepewnie i doda�a:</p><p>��Nie umiemy czyta� ani pisa�.</p><p>��Nasz syn b�dzie to wszystko umia� � doko�czy� Jon, ucinaj�c niewygodny temat.</p><p>B�azen zerkn�� przelotnie na wypuk�y brzuch Gai, skryty nie do�� dok�adnie pod burym p�aszczem.</p><p>��M�wisz o tym tu synu? � zaciekawi� si� B�azen, a Gaja kiwn�a z powag� g�ow�.</p><p>��Dla niego tu przyby�em � doda� Jon. � Widzisz, B�a�nie, nasz syn znajdzie si� za kilka lat pod piecz� kap�an�w i chcia�em si� upewni�, czy dobrze wybra�em. M�g�bym w ko�cu pozostawi� go matce. Jest m�dra, pi�kna, dobra�</p><p>��Pierwszy raz s�ysz�, �e m�czyzna chwali przy obcych swoj� kobiet�, zamiast samemu si� chwali� � pokr�ci� g�ow� B�azen, a Gaja roze�mia�a si�. � No i co? Wybra�e� w�a�ciw� drog� dla syna?</p><p>��Owszem � przytakn�� Jon, k�tem oka dostrzegaj�c smutek na twarzy Gai. Musi si� z tym pogodzi� � pomy�la� z �alem. B�azen spojrza� na niego z zaciekawieniem. � Mo�e jeszcze nie ma tu Dobrego Boga i mo�e Go nigdy nie by�, ale tu jest si�a, B�a�nie � ci�gn�� Jon. � Chc�, �eby m�j syn by� bezpieczny. W pobli�u si�y jest zawsze bezpieczniej. Si�y i Cywilizacji.</p><p>Milczeli chwil�, przygl�daj�c si� pot�nej sylwetce nie doko�czonej budowli. Ros�a w oczach, nawet teraz, w tej chwili.</p><p>��Znam tu wszystkich murarzy, a niekt�rzy mnie lubi�. Cz�� ludzi w d�ugich sukniach te� bawi� moje �arty, niekt�rzy z nich nawet je rozumiej�. Je�li chcecie obejrze� �wi�tyni�, mog� j� wam pokaza� � zaproponowa� B�azen i doda�: � Powiem wam szczerze, �e sam da�em troch� z�ota, gdy og�oszono, �e na ni� zbieraj�. Wszyscy, nawet najubo�si w kraju, dawali co mieli, wi�c i ja da�em, bo i ja lubi� to, co wielkie.</p><p>Wstali z �awy i ruszyli ku pot�nej budowli. Murarze pozdrawiali B�azna, wi�c widocznie jego �arty tu si� podoba�y. Przepuszczono ich przez drewniane zapory i weszli do �rodka. Jon i Gaja stan�li wewn�trz �wi�tyni i wznie�li g�owy: kopulasty dach � kt�ry ju� zaczynano nak�ada� na drewnian� konstrukcj� gont po goncie � wznosi� si� tak wysoko, i� wydawa� si� si�ga� chmur.</p><p>Jon pomy�la�, �e wi�kszo�� ludzi wierzy, i� im wy�ej si�gn�, tym znajd� si� bli�ej Boga. Pewnie z tego samego powodu pos�g Bezimiennego w Puszczy by� tak monstrualny. Tymczasem B�g� ka�dy B�g� � my�la� Jon, patrz�c wysoko w g�r�, gdzie ledwie majaczy�a drewniana wi�ba � mo�e objawia� sw� wielko�� tak�e w tym, �e nie pozwoli rozdepta� mr�wki, zmia�d�y� d�d�ownicy, spali� gniazda dzikich pszcz�. Mo�na Go szuka� wysoko, a tymczasem b�dzie tu� obok lub pod stopami.</p><p>Ogrom �wi�tyni i uroda jej strzelistych kszta�t�w zrobi�y wra�enie na Gai i Jonie.</p><p>��Ta �elazna iglica na szczycie b�dzie �ci�ga� pioruny. Mo�e tak pot�na �wi�tynia, najwy�sza spo�r�d wszystkich w tym ma�ym, zagubionym kraju, zwr�ci szybciej uwag� Boga � m�wi� B�azen, jakby odpowiadaj�c my�lom Jona.</p><p>��A naprawd�? Co my�lisz naprawd�? � spyta� Jon, nie odrywaj�c oczu od pn�cych si� w g�r� �cian budowli.</p><p>��My�l�, �e On jest wsz�dzie i nie potrzebuje dachu, nawet z�oconego. On przychodzi do ludzi, nie do budynk�w � powiedzia� B�azen.</p><p>��Gdybym by� panem, wynaj��bym ci� � powiedzia� Jon.</p><p>��Szukam nowego pana, czemu nie mia�by� nim zosta�? � zainteresowa� si� B�azen.</p><p>��Nie przynale�� do rasy pan�w, chyba widzisz. Wytkn��e� mi, �e jestem biedny, zaprzeczy�em, bo w Puszczy nikt nie mierzy bogactwa z�otem, ale okaza�o si�, �e to ty mia�e� racj�. Nie mog� ci� naj��, B�a�nie. Boj� si� te�, �e coraz mniej jest mi do �miechu, wi�c twoje najlepsze �arty zmarnowa�yby si� � westchn�� Jon.</p><p>��Ona mo�e by� moj� pani�. Wygl�da jak dama, bo dama to stan umys�u, a nie wygl�d czy str�j � powiedzia� B�azen, patrz�c na Gaj�. Otulona burym p�aszczem, wysoka, szczup�a, z blad� twarz�, z rozrzuconymi na plecach d�ugimi, rudymi w�osami, mimo skromno�ci ubioru wygl�da�a dziwnie szlachetnie.</p><p>Jon nagle znieruchomia� i jakby intensywnie nad czym� my�la�. B�azen zerka� na niego ciekawie. Gaja akurat odesz�a dalej, by przyjrze� si� dachowi nad drug� z wie�. Jon zni�y� g�os do szeptu i spyta�:</p><p>��Skoro masz z�oto i srebro, czego chcia�by� jako zap�aty, abym m�g� wzi�� ci� dla niej za B�azna? Ale nie za takiego, kt�ry roz�miesza. Musia�by� by� B�aznem wiernym, B�aznem przyjacielem, B�aznem bratem, a mo�e nawet kim� jeszcze bli�szym, kto nie opu�ci jej w z�ych chwilach, ukoi jej smutek i osuszy �zy.</p><p>��Osuszy �zy, ukoi smutek� Zatem j� porzucasz. Daleka to musi by� droga i wa�na sprawa, skoro decydujesz si� zostawi� tak� �on� jak ona. Gdzie si� wybierasz? � spyta� nowy kompan.</p><p>��Sam chcia�bym wiedzie� � westchn�� Jon.</p><p>Gaja w�a�nie wr�ci�a, wi�c umilkli. Wyszli z wn�trza �wi�tyni, w kt�rym wydali si� sobie niezwykle mali i obeszli j� wok�. Zajmowa�a ogromny obszar, a wsz�dzie k��bili si� ludzie, przybyli zewsz�d, by j� budowa� lub podziwia�. Otacza�y j� g�sto budy i stragany, a przekupnie wywrzaskiwali zalety swoich towar�w lub jad�a. W�r�d pielgrzym�w grasowali drobni z�odzieje, licz�c na to, �e w t�umie uda si� im skra�� komu� sakiewk�. �ebracy siedzieli wok� na b�otnistej ziemi, wyci�gaj�c przed siebie zaropia�e r�ce, ods�aniaj�c chore i obrz�k�e nogi, brudne lub zaczerwienione od gorza�ki twarze. W�r�d t�um�w uwija�y si� rozwrzeszczane dzieci, ucieszone gwarem jarmarku.</p><p>��Dobrze, B�a�nie, �e wprowadzi�e� nas do wn�trza, gdzie a� pod wysoki dach wznosi si� cisza. Ta cisza daje nadziej� � rzek� Jon.</p><p>��My�lisz, �e Dobry B�g lubi cisz�? �e nie kocha �ebrak�w? Nie umie wybacza� z�odziejom? Irytuj� go wrzaski dzieci? � zaprotestowa�a Gaja, a Jon przyzna� jej racj�, cho� doda�, �e przy wznoszeniu �wi�tyni zbyt wielu ludzi pragnie ubi� interes, a tego �aden B�g by nie zni�s�.</p><p>���aden? � zapyta� B�azen. � Czy�by twoim zdaniem by�o Ich wi�cej ni� tylko Jeden Jedyny?</p><p>Jon umilk� stropiony, a B�azen wymamrota�, rozgl�daj�c si� wok�:</p><p>��Taaak, kiedy� by�o Ich wi�cej, nie da si� ukry�. Ale m�g� to by� tak�e wci�� ten sam Dobry B�g, tyle �e czczony pod r�nymi imionami.</p><p>��Nie � uci�� kr�tko Jon, a B�azen przyjrza� mu si� uwa�nie.</p><p>Opu�cili teren pot�nej budowy i powoli ruszyli do koni.</p><p>��Musimy ci� po�egna� � powiedzia�a Gaja do B�azna. � Nasza droga wiedzie w g��b Puszczy, gdzie tacy jak ty okropnie by si� nudzili. My, w naszej Wiosce, �miejemy si� tylko wtedy, gdy �ycie daje nam do tego okazj�, w dodatku ono to czyni za darmo.</p><p>��Mimo to nie �egnaj mnie � odpar� B�azen, u�miechaj�c si�. � Jad� z wami. � Jon spojrza� na niego zdumiony, a B�azen ci�gn��:</p><p>��Znudzi�o mi si� Miasto i moi nadto g�upi lub zbyt zadufani w sobie panowie. Jestem zm�czony. Masz racj�, Gaju, �e najlepszy jest �miech, kt�ry ofiarowuje �ycie i za kt�ry nie trzeba p�aci�. Pomy�la�em sobie, �e dla odmiany to ty zostaniesz moj� pani��</p><p>��Ja? � zdumia�a si� Gaja. � A czym zap�ac� ci za �arty? I po co w og�le mia�abym za nie p�aci�?</p><p>��Zap�acisz mi talerzem zupy, kawa�kiem mi�sa, placka, miodem i mlekiem i wreszcie u�miechem, gdy zaczn� �artowa�. Jak widzisz, tylko ta ostatnia cena, tw�j u�miech, jest naprawd� wysoka. Na reszt� chyba ci� sta�?</p><p>Gaja spojrza�a na Jona, niepewna, co on powie na t� niespodziewan� propozycj�. Jon u�miechn�� si�:</p><p>��Byleby� tylko umia� ukorzy� si� przed naszym kap�anem, Ezr�, aby nie wzi�� ci� za heretyka. Bo tw�j str�j i czapka, niekt�re �arty i s�owa chyba nie wzbudz� jego zachwytu, lecz raczej podejrzenia.</p><p>��Ooo, bracie! � za�mia� si� B�azen. � Umiem obchodzi� si� z lud�mi w d�ugich sukniach, wiem, z kim spo�r�d nich mog� �artowa�, a z kim nie wolno. Nie lubi� by� p�awiony w rzece, nie zamierzam te� sp�on�� na stosie! Tw�j Ezra mnie polubi!</p><p>Twarz Jona na moment spochmurnia�a, gdy s�ucha� B�azna, ale przy ostatnich s�owach odpr�y�a si�:</p><p>��No i o to chodzi, rozumiesz? O to chodzi. Dobrze, �e to pojmujesz, gdy� wiele z naszych plemiennych spraw chyba ci� jednak zadziwi.</p><p>Cho� Jon proponowa� B�aznowi jednego z koni, twierdz�c, �e drugi uniesie ci�ar dwojga os�b, B�azen kupi� sobie konia w Mie�cie.</p><p>Jechali teraz przez Puszcz�, szybko pokonuj�c bity, wygodny trakt, a Jon z Gaj� opowiadali o Wiosce. Jon zdziwi� si�, �e a� tak wiele mo�na o niej m�wi�: o mieszka�cach i domach; o brzegu Rzeki (tym w�a�ciwym, gdy� o drugim Jon nawet nie wspomnia�); o �owieniu ryb; o polowaniach w Puszczy; o wioskowej �wi�tyni i tak r�nych dw�ch kap�anach; o obyczajach Plemienia, cz�ciowo zakorzenionych w minionym czasie, a po cz�ci zmieniaj�cych si� za spraw� Cywilizacji. A na postojach, gdy rozpalali ognisko i posilali si� tym, co mieli w sakwie lub co ich nowy towarzysz dokupi� na straganach, Jon snu� niesk�adn� i niepe�n� opowie�� o szamanie i Isaku.</p><p>Wie�� o obecno�ci szamana w Wiosce zadziwi�a B�azna. Wyzna�, �e du�o podr�owa� po Miastach, Miasteczkach i Wsiach, a tak�e po innych krajach, lecz nigdy jeszcze nie spotka� szamana.</p><p>��Cywilizacja � stwierdzi� Jon kr�tko � do nas dociera wolniej, gdy� �yjemy w g��bi Puszczy. Ale to ju� ostatni szaman naszego Plemienia.</p><p>B�azen chcia� wiedzie�, czy stary szaman umie czarowa�, lecz Jon stwierdzi�, �e tego nie wie. W ka�dym razie nikt ju� nie czci bo��t, b�stw ani starych Bog�w, zapewni� nowego przyjaciela.</p><p>���a Oni milcz�, cho� nie ze szcz�tem pomarli � doko�czy� �piewnie B�azen i Jon spojrza� na niego z ukosa.</p><p>��Czyje to s�owa? � spyta�.</p><p>��Moje � odpar� B�azen. � Nigdy nie m�wi� cudzymi s�owami.</p><p>��Sk�d je bierzesz?</p><p>��Nie wiem, mo�e z szumu drzew? Z trzaskania polan w ogniu? Z iskier w jej w�osach? � dorzuci�, patrz�c na mieni�ce si� od blasku ogniska kasztanowe pasma, okalaj�ce zamy�lon� twarz Gai.</p><p>Mo�e dlatego, �e du�o rozmawiali, podr� zabra�a im nie cztery, ale pi�� dni. Na szcz�cie pierwsze mrozy cofn�y si�, przed�u�aj�c oznaki jesieni. Jon za� po drodze upolowa� sarn�, nie byli wi�c g�odni ani nie marzli. Do Wioski wjechali pi�tego dnia pod wiecz�r i pierwszym, na co Jon zwr�ci� uwag�, by�o nik�e �wiate�ko, przebijaj�ce przez stoj�cy samotnie nad Rzek� namiot szamana.</p><p>���yje � westchn�� z ulg�.</p><p>Potem, gdy przeje�d�ali obok �wi�tyni, us�ysza� cz�api�ce, nier�wne kroki w ogrodzie. Ezra chodzi� inaczej: z energi�, d�ugim, r�wnym krokiem.</p><p>���yje � westchn�� ponownie Jon.</p><p>��Oto nasz dom, a teraz tak�e tw�j � powiedzia�a Gaja do B�azna, gdy dojechali wreszcie do roz�o�ystej, zbudowanej z ociosanych bali chaty.</p><p>��Niech zawsze p�onie w nim ciep�y ogie�. Niech czuwa nad nim Dobry B�g, a starzy Bogowie, bo��ta i b�stwa niechaj mu nigdy nie czyni� krzywdy � rzek� z powag� B�azen, przekraczaj�c pr�g.</p><p>Jon pomy�la�, �e wyb�r nowego, w dodatku pierwszego i jedynego przyjaciela by� trafny. Poczu� to od pierwszej chwili, gdy tylko ujrza� smutn�, m�dr� twarz B�azna i us�ysza� brz�czenie dzwoneczk�w na jego dziwacznej czapce.</p><p>Stary szaman i r�wnie stary kap�an byli do tej pory drogowskazami dla Jona. Gaja by�a �on�, kochank�, matk� przysz�ego syna i najbli�sz� osob�. Ale Jon nigdy nie mia� przyjaciela. M�czy�ni z Plemienia lubili go i szanowali, lecz � nazywaj�c Jonem w Drodze � r�wnocze�nie podkre�lali jego obco�� i samotno��, a tak�e swoj� niech�� do zbli�enia z nim. Jakby troch� si� go bali. Jego i losu, kt�ry mu przypad� w udziale. B�azen by� pierwszym cz�owiekiem, kt�remu Jon pragn�� zwierzy� si� ze swych trudnych tajemnic, wyt�umaczy�, sk�d wzi�� si� przydomek Jona w Drodze i gdzie ta Droga go wiod�a. Ale mimo ch�ci � nie zrobi� tego. Zdecydowa� jednak, �e gdyby nowy przyjaciel zadawa� mu trudne pytania, nie ok�amie go w odpowiedzi.</p><p>Ju� nast�pnego dnia B�azen obszed� Wiosk�, po�artowa� z jej mieszka�cami i zaskarbi� sobie ich wzgl�dy. Pocz�tkowo wzbudza� ciekawo�� i onie�mielaj�cy ch��d � zar�wno swym strojem, jak i sposobem bycia � ale gdy ze swobod� opowiada�, czym si� zajmuje, ka�dy mieszkaniec Wioski wybucha� �miechem, kt�ry prze�amywa� lody. Tutaj bowiem, w Puszczy, najlepszym �artem B�azna okaza�o si� wyznanie, i� w dalekim, cywilizowanym �wiecie s� ludzie gotowi p�aci� za okazj� do �miechu.</p><p>Wieczorem drugiego dnia pobytu w Wiosce B�azen zaproponowa�, �e mo�e zacz�� uczy� swych nowych przyjaci� pisa� i czyta�. Ze swej podr�nej sakwy wyj�� grub� ksi�g�, podobn� do tych, jakie mia� Ezra, cho� z ca�kiem innymi obrazkami: by�y tu warowne zamki, zdobne pa�ace, strojni ludzie, dziwne budowle, rzeki z p�ywaj�cymi d�ugimi �odziami o nieznanych kszta�tach, morza i oceany, po kt�rych p�ywa�y domy.</p><p>��To ksi�ga o krajach i miejscach, kt�re zwiedzi�em � powiedzia�. � Gdy po�wi�cimy na nauk� troch� czasu, ju� w nieca�y miesi�c przeczytacie podpisy pod tymi obrazkami.</p><p>Gaja wyrazi�a entuzjastyczn� rado�� z propozycji B�azna.</p><p>��I b�d� rozumie� te znaczki malutkie jak mr�wki?! � ucieszy�a si�.</p><p>��Tak. To wcale nie jest tak trudne, jak my�lisz. Nawet dzieci potrafi� posi��� t� sztuk� � wyja�ni� B�azen. � Kiedy� dbano o to, by czyta� umieli tylko wybra�cy i wybrano ludzi w d�ugich sukniach. Potem jednak niekt�rzy z nich zrozumieli, �e nauka czytania i pisania musi trafi� do zwyk�ych ludzi, nie mo�e by� tylko sekretn� umiej�tno�ci�. I oni pierwsi, zakonnicy, mnisi, kap�ani, zacz�li naucza� sztuki pisania i czytania. Nie wszystkich, bo nie ka�demu wydaje si� ona potrzebna, s� to nadal ludzie wybrani, lecz jest ich coraz wi�cej.</p><p>��Cywilizacja � podpowiedzia� Jon.</p><p>��Cywilizacja � przyzna� B�azen. � Ludzie w d�ugich sukniach nios� Cywilizacj� do r�nych �wiat�w i chwa�a im za to. Dzi�ki nim coraz wi�cej ludzi umie czyta� ksi�gi, a i ksi�g wci�� przybywa. Cho� hm� nie wszystkie ksi�gi podobaj� si� mnichom. S� takie, kt�re ch�tnie pal�, by nie ogl�da�y ich oczy zwyk�ych ludzi.</p><p>��Pal� ksi�gi? � zdziwi� si� Jon. � Na stosie? My�la�em, �e pal� tylko �ywych ludzi�</p><p>��Ksi�gi to te� �ywi ludzie. To przecie� ludzie je stworzyli, oni spisywali je z mozo�em i iluminowali. Gdy palisz ksi�g�, to tak, jakby� pali� cz�owieka � odpar� zamy�lony B�azen i doda�: � Moja ksi�ga te� nie wszystkim by si� spodoba�a, bo pokazuje �wiat takim, jaki jest, z jego s�abo�ciami, umi�owaniem z�ota i uciech, to grzeszny, to znowu �wi�ty, to okrutny, to zn�w dobry. Dlatego b�dziemy j� chowa� przed obcymi.</p><p>Gaja od razu zacz�a ogl�da� obrazki w wielkiej ksi�dze, wydaj�c okrzyki zdumienia na widok strojnych szat kobiet i m�czyzn, rozleg�o�ci ocean�w � na kt�rych wielkie fale przewraca�y wielkie �odzie, g�r, przez kt�re przeprawia�y si� konie lub dwugarbne, wysokie zwierz�ta z ma�ymi g��wkami � i jeszcze dziwniejsze, z d�ug� tr�b� w miejscu nosa.</p><p>��Czy wszyscy ci ludzie, wyrysowani w twojej ksi�dze, wierz� w Boga Dobroci? � zaciekawi�a si� kobieta.</p><p>��Tak � odpar� B�azen po kr�tkim namy�le.</p><p>��Wi�c czemu kap�an Ezra mia�by si� zez�o�ci�, widz�c t� ksi�g�?</p><p>��Gdy� wielu ludzi inaczej wyobra�a sobie Boga ni� my, inaczej Go nazywa, inaczej si� do niego modli, inne Mu wznosi �wi�tynie i ca�kiem inne odprawia w nich rytua�y.</p><p>��Ale to jest ci�gle ten sam B�g?- spyta�a zn�w Gaja i B�azen przytakn��.</p><p>��Wi�c czemu mia�oby to im przeszkadza�? � zdziwi�a si�, ale B�azen po�o�y� palec na ustach:</p><p>��Cyt! Cicho, sza�</p><p>��Odpowiedz jej � upar� si� Jon, wi�c ich nowy przyjaciel westchn�� i wyja�ni�:</p><p>��Ludzie s� tak stworzeni, �e po��daj� na w�asno�� wszystkiego co wielkie, pi�kne, pot�ne. Tak�e Boga. Chc� nim zaw�adn�� i t�umaczy� w Jego imieniu, czego On chce, co my�li, kogo kocha, a kogo odrzuca, co jest dobre, a co z�e. Gdy robisz interesy na drewnie, ono zawsze mo�e zbutwie�, spr�chnie�, mog� je zje�� korniki i straci sw� warto��. Interes ubijany na Bogu zawsze jest dobry i w dodatku nie ma ko�ca.</p><p>B�azen jeszcze tego wieczoru zacz�� t�umaczy� Gai znaczenie liter w ksi�dze. Ku zdumieniu �ony, Jon odm�wi� nauki czytania.</p><p>��Chc�, by te malutkie, czarne znaczki na zawsze pozosta�y dla mnie Tajemnic�. Mo�e w�wczas nigdy mnie nie rozczaruj�?</p><p>��Rozczaruj�? Wydawa�o mi si�, �e one wprowadzaj� nas w lepszy, ciekawszy �wiat. Ale gdy my�l� nad wielo�ci� ksi�g, kt�re czyta�em, nad tymi, kt�re ju� istniej�, ale ich nie znam i nad tymi, kt�re dopiero kto� napisze, obawiam si�, �e mo�esz mie� racj�. My�l�, �e mog� znale�� si� ludzie, kt�rzy napisz� ksi�gi nienawi�ci � zamy�li� si� B�azen. � Ale to by znaczy�o, �e rozczaruje nas �wiat i ludzie, nie ksi�gi. Twoja wola Jonie. Skoro nie chcesz pozna� sensu czarnych znaczk�w, nie b�d� ci� ich uczy�.</p><p>Jon zatem nie siada� do nauki czytania, cho� z zazdro�ci� popatrywa� na Gaj�, kt�ra po paru lekcjach zacz�a sylabizowa� z grubej ksi�gi, oszo�omiona �wiatami, kt�re si� przed ni� otwiera�y. By�y tak inne od ma�ej Wioski, zagubionej w wielkiej Puszczy, �e w przeciwie�stwie do swego m�a, Gaja zacz�a t�skni� za wielo�ci� �wiat�w, a nawet za niebezpiecze�stwami, kt�re one nios�. Pojmowa�a jednak niech�� i strach Jona, kt�rego Droga wiod�a nie tylko ku Dobru, nie tylko ku Pi�knu; pewnie dlatego wola� poczucie bezpiecze�stwa, jakie dawa� mu male�ki �wiat w�asnego Plemienia.</p><p>Zgodnie z przewidywaniami B�azna kap�an Ezra polubi� nowego go�cia w Wiosce. Dowodzi�o to, my�la� Jon, chytro�ci nowego przyjaciela lub jego osobistego uroku. Wystarczy�o, i� B�azen pochwali� si� m�odemu kap�anowi, �e pracowa� przy budowie najwi�kszej w kraju �wi�tyni i �e zna ka�dy jej zak�tek; �Ona si�gnie nieba�� � m�wi� B�azen. Ezra u�miecha� si� zadowolony, nie czuj�c w jego s�owach �adnej pu�apki. Wprawdzie niezwyk�y fach przybysza i brz�cz�ca dzwoneczkami czapka pocz�tkowo niepokoi�y Ezr�, lecz �wiadomo��, �e by� on te� w s�u�bie u wielmo��w z Dalekiego Kraju, a nawet u najwy�szych dostojnik�w w d�ugich sukniach, nastawi�y m�odego kap�ana przychylnie do nieznajomego. B�azen zaoferowa� te� pomoc w wioskowej szk�ce, w kt�rej Ezra naucza� dzieci.</p><p>��Umiem czyta�, pisa� na pergaminach i papirusie, a nawet malowa�. Znam te� r�ne praktyczne przypowie�ci � pochwali� si� B�azen, proponuj�c, i� wyr�czy Ezr� w pocz�tkach �mudnego nauczania wioskowych dzieci; wtedy gdy chlapi� one wok� inkaustem i d�ugo nie mog� poj��, �e literki,,w�,,i�,,a�,,r�,,a�, z��czone razem, tworz� s�owo wiara; gdy zadaj� m�cz�ce pytania, na kt�re nie powinno si� odpowiada�, gdy� � wedle Ezry � ciekawo�� to pierwszy stopie� do piek�a. Ezra przyj�� ofert� pomocy od B�azna.</p><p>���ale tylko ja b�d� decydowa�, kt�re dzieci nadaj� si� do nauki � zastrzeg�. � Gdyby zbyt wielu ludzi w Wiosce posiad�o sztuk� czytania, szybko trafi�yby tu niepo��dane ksi�gi i r�norakie herezje, kt�rych wci�� przybywa w �wiecie.</p><p>��Ok�amujesz go, udaj�c kogo�, kim nie jeste� � powiedzia� Jon do B�azna, gdy ten opowiada� o znajomo�ci z m�odym kap�anem.</p><p>��Nie ok�amuj�. Przemilczam jedynie to, czego on nie lubi. Zatem sprawiam mu przyjemno��. A sprawianie innym rado�ci to dobry uczynek � u�miechn�� si� B�azen.</p><p>Jona zdumia�o to rozumowanie, lecz nowy przyjaciel, widz�c jego zamy�lenie, pokr�ci� tylko g�ow�:</p><p>��Jeste�, Jonie, zbyt prostolinijny jak na czasy, kt�re id�. Cywilizacja, kt�r� tak sobie cenisz, nie wymaga od ludzi szczero�ci za wszelk� cen�, ba, ona wr�cz jej nie lubi. Cywilizacja wymaga umiej�tno�ci dostosowania si� do sytuacji.</p><p>Jon wiedzia�, co czyni, gdy swego go�cia zaprowadzi� najpierw do Ezry i pouczy�, i� musi on sobie zaskarbi� jego przychylno��. Dopiero po paru dniach, chy�kiem, gdy zapad� zmrok, zawi�d� B�azna do namiotu szamana. Nie zdziwi� si�, gdy okaza�o si�, �e jest tu te� kap�an Isak. Czas, kt�ry dla obu starc�w mija� coraz szybciej, jeszcze bardziej ich do siebie zbli�y�. Jon g��boko wierzy�, �e � wbrew temu, czego Ezra uczy� ludzi w Wiosce � pewnego dnia ci dwaj starcy p�jd� razem do Krainy Cieni, a tam przywita ich obu ten sam B�g. I nie b�dzie to ani B�g Ezry, ani Bezimienny.</p><p>Obaj starcy u�miechn�li si� na widok Jona i B�azna, ale pozostali nieruchomo, ka�dy na swoim miejscu. Wstawanie, chodzenie, zmuszanie ko�ci i mi�ni do ruchu sprawia�o im wiele trudno�ci, a ka�dy krok okupywali b�lem zm�czonych cz�onk�w. Szaman spoczywa� na swoim �o�u, kap�an przycupn�� obok, na ma�ym zydelku. Obaj, rozmawiaj�c, ca�y czas przesuwali w palcach drobne paciorki. Ale paciorki Isaka by�y stosunkowo nowe, a szamana � cho� z drewna, obdarzone magiczn� moc�, liczy�y setki lat. Jon wiedzia�, �e zdobi�y one szyj� ka�dego plemiennego czarownika i �e drewno, z kt�rego je zrobiono, �ci�to w pobli�u Kamiennej Drogi. Nie chcia� jednak pyta� szamana o pochodzenie ko�cianych paciork�w, kt�re przetyka�y drewniane w r�wnych odst�pach. Paciorki Isaka przywieziono z Dalekiego Kraju. Drobniutkie, czarne pere�ki przetykane by�y, dla odmiany, srebrnymi kuleczkami. Jon, widz�c sznury paciork�w w d�oniach starc�w, zdziwi� si� ich niezamierzonym podobie�stwem � i przeznaczeniem i uprzytomni� sobie, �e tak jak dzi� we wszystkich �wi�tyniach �wiata ludzie kl�kaj�, k�ad� si� krzy�em, bij� g�owami o posadzki i czyni� nakazane znaki � tak niegdy�, przed setkami lat, czynili te same gesty wobec starych b�stw.</p><p>Obaj starcy, milcz�c i przesuwaj�c w palcach swoje paciorki, z ogromn� ciekawo�ci� obejrzeli B�azna, od st�p, odzianych w obcis�e nogawice i fantazyjne czerwone buty � po czapk� z brz�cz�cymi dzwonkami. Ale najd�u�ej wpatrywali si� w jego twarz. Ogl�dziny chyba wypad�y pomy�lnie, gdy� u�miechn�li si� do nieznajomego z sympati�.</p><p>��Wi�c to ciebie Jon chce tu pozostawi� na swoje miejsce � szepn�� wreszcie szaman, a B�azen drgn��, �e tak szybko sprawdza si� jego podejrzenie wobec zamys��w przyjaciela. Wzrok czarownika jeszcze raz pow�drowa� ku brz�cz�cej dzwoneczkami, wielograniastej czapce. � Dziwne� Wydaje si�, �e pasujesz raczej do starych ni� nowych czas�w.</p><p>��Pasuje raczej do nowych ni� starych czas�w � zaprzeczy� Isak.</p><p>��Wynika z tego, �e pasuj� zawsze � u�miechn�� si� B�azen. � Ale wymy�lono mnie w nowych czasach. Mo�e trudniej w nich o �miech i dlatego potrzebne jest zaj�cie roz�mieszacza? A mo�e, zanim Cywilizacja okrzepnie i podbije wszystkie �wiaty, czeka nas tyle rzeczy strasznych, �e bez B�azn�w �ycie by�oby smutne?</p><p>��Czy przypadkiem w�a�nie �ycie roz�mieszacza nie jest smutne? � spyta� Isak.</p><p>��Takie jest. Dlatego moimi najlepszymi �artami s� te, za kt�re mi nikt nie p�aci.</p><p>�nagle ich spokojn� rozmow� przerwa� gwa�towny, rozpaczliwy krzyk, kt�ry dobieg� od strony Rzeki. B�azen z Jonem wybiegli z namiotu, poruszy� si� te� gwa�townie Isak � a gdy dwaj m�odsi m�czy�ni dobiegali ju� brzegu, tak�e szaman zdo�a� zwlec si� z �o�a i wyszed� przed namiot, wpatruj�c si� z niepokojem w rw�cy nurt spi�trzonej wody. Pierwszy �nieg i poprzedzaj�ce go ulewne deszcze podnios�y wysoko poziom Rzeki i gwa�townie przy�pieszy�y jej bieg.</p><p>Po�rodku nurtu unosi�a si� jasna g��wka synka s�siad�w Jona. Ch�opiec, jak si� okaza�o, wspi�� si� na drzewo nad wod�, a potem zsun�� si� po ga��zi i zawis�, chc�c zarzuci� na g��bin� sw� w�dk�. Ga��� nie wytrzyma�a ci�aru i malec, wci�� uczepiony spr�chnia�ego konaru, walczy� teraz z pr�dem, kt�ry go znosi��</p><p>�i jak zwykle w tym nieszcz�snym miejscu znosi go wprost na drugi brzeg � pomy�la� niespokojnie Jon i poczu� ch�odny dotyk l�ku wzd�u� kr�gos�upa. � Czy Bezimienny, rozczarowany Jonem, szuka jego nast�pcy?</p><p>Wydawa�o mu si�, �e �ni, a kto� odtwarza na nowo przygod� z dzieci�stwa. Chcia� skoczy� do wody za malcem, lecz widz�c ludzi z Plemienia, jak stoj� nieruchomi, tak samo jak w�wczas, gdy ton�a Gaja, sta� nadal jak sparali�owany. Zatrzyma�y go wspomnienia z dzieci�stwa. Przecie� tak rozpocz�a si� jego Droga.</p><p>Nagle �mign�o przed nim mocne cia�o B�azna. Jego przyjaciel uczyni� to, na co przed laty zdoby� si� ma�y Jon: wskoczy� do Rzeki i p�yn��, pokonuj�c jej nurt r�wnymi, szybkimi ruchami ramion i n�g.</p><p>��Tabu� � Jon us�ysza� za sob� s�aby g�os szamana i mia� wra�enie, i� prze�ywa po raz wt�ry to samo, jakby odbite w p�kni�tym zwierciadle.</p><p>��Tabu! � krzykn�� z ca�ych si�, �eby przekrzycze� hucz�c� Rzek� i gro�ne milczenie Plemienia. Ale B�azen ju� wychodzi� z ch�opcem na drugi brzeg. By� o wiele starszy i silniejszy ni� kilkunastoletni Jon w�wczas, przed laty, wi�c przep�yni�cie rw�cej wody zaj�o mu mniej czasu. Sta� teraz na terytorium Bezimiennego, nie�wiadom swego przest�pstwa (jak wtedy Jon�), pe�en rado�ci z uratowania dziecka (jak dwunastoletni Jon�). Plemi� za� wci�� sta�o w wielom�wnym milczeniu.</p><p>��Br�d jest poni�ej! � zawo�a� wreszcie Jon, patrz�c z ulg� i niepokojem, jak jego przyjaciel macha z oddali d�oni�, na znak, �e zrozumia� i maszeruje teraz, z dzieckiem w obj�ciach, w d� Rzeki.</p><p>Kto go spyta, czy us�ysza� zew? Ja czy szaman? I czy w og�le powinni�my pyta�? Po co przywiod�em go z Miasta do naszej Wioski? Aby wyda� Drodze�? � my�la� zrozpaczony Jon.</p><p>Plemi� czeka�o, milcz�c. Nieruchomi ludzie wygl�dali jak gliniane figurki. Jon nie wiedzia�, na co czekaj� i ba� si�. Ba� si� tak jak wtedy przed laty, gdy w milczeniu Plemienia tkwi�a zapowied� jakiej� tajemniczej gro�by. Dzi� Plemi� tak�e czeka�o, spogl�daj�c ukradkiem na starego szamana. Jon spojrza� na starca: w postaci czarownika czai�y si� ulga i l�k przemieszane z �alem. On nie musia� czeka� na powr�t B�azna; zna� odpowied�. Wci�� sta� ko�o namiotu, zzi�bni�ty, ze swymi paciorkami w r�ce � i przesuwa� je powoli w zesztywnia�ych palcach, koralik za koralikiem. Jon podbieg� i narzuci� koc na jego ramiona.</p><p>Z ulg� dostrzeg�, �e Isak nie chcia� niepokoi� Plemienia sw� za�y�o�ci� z szamanem i sta� na brzegu Rzeki kawa�ek dalej. Jon wiedzia�, �e ludzie z Wioski, z natury �agodni i przyja�ni, nie popieraj� zwi�zk�w starego z nowym. Przyjmuj�c nowego Boga, porzucaj�c wiar� w stare b�stwa, ludzie pragn�li i�� naprz�d, nie ogl�daj�c si� do ty�u. Potrzebny im by� Ezra, kt�ry przypomina�, jakiego dokonali wyboru i grozi� piekielnym ogniem za �powr�t do ba�wan�w�. I cho� okre�lenie �ba�wany�, zawsze bola�o ich do �ywego, obra�a�o pami�� praojc�w, a nawet ziemi�, na kt�rej �yli, to jednak za�y�o�� kap�ana z czarownikiem by�aby dla nich jeszcze bardziej obra�liwa. Oznacza�aby, �e wyb�r, kt�rego dokonali, naznaczony jest w�tpliwo�ciami. A Plemi� nie lubi�o w�tpliwo�ci. To, co niezrozumia�e, zawsze wzbudza�o l�k, nie tylko u ludzi z Puszczy.</p><p>�a teraz ludzie z Plemienia stali wszyscy razem, rami� przy ramieniu, czekaj�c na powr�t B�azna z dzieckiem. Wreszcie B�azen wy�oni� si� zza zakr�tu, spo�r�d drzew. Szed� u�miechni�ty, weso�y, hu�taj�c dziecko w ramionach. Na widok nieruchomych, milcz�cych sylwetek ludzi zwolni� kroku i patrzy� na nich pytaj�co.</p><p>��Co si� sta�o? Nie cieszycie si�, �e malec �yje? � zdziwi� si� B�azen, Jon za� pomy�la�, �e od tego momentu wszystko potoczy si� inaczej ni� przed laty, gdy on, kilkunastoletni wyrostek, wyszed� z Puszczy z uratowan� dziewczynk�. B�azen doda�, dowcipkuj�c swoim zwyczajem: � Czeka�em na okrzyk rado�ci, na �miech i oklaski�</p><p>Plemi� milcz�co patrzy�o na szamana, czekaj�c na rozstrzygni�cie. Czarownik z kolei wpatrywa� si� w m�czyzn�, jakby szukaj�c w nim �lad�w przemiany, kt�ra musia�a nast�pi�.</p><p>Tak�e Isak, cho� powinien trzyma� si� z dala, sta� jak przykuty, czekaj�c niecierpliwie, co powie stary czarownik.</p><p>B�azen, wyczuwaj�c napi�cie t�umu i odgaduj�c, kto jest tu najwa�niejsz� osob� � podszed� do szamana, oddaj�c po drodze dziecko w r�ce jakiego� m�czyzny. M�czyzna obj�� ch�opczyka ostro�nie, jakby malec by� zara�ony tr�dem. Czarownik, milcz�c, zacz�� dotyka� B�azna, jego mokrych w�os�w, czapki, twarzy, d�oni. Potem, wci�� milcz�c, pokr�ci� przecz�co g�ow� i wszed� do namiotu.</p><p>�i nagle Plemi� zacz�o wychwala� bohaterski czyn przybysza, daj�c ha�a�liwy wyraz rado�ci, �e dziecko �yje. M�czy�ni, m�odzi i starzy, otoczyli ko�em bohatera i przyja�nie klepali go po ramionach.</p><p>��Czapka jest mokra� i tak ju� nie dzwoni� � stwierdzi� nagle jeden z m�czyzn i da� mu w�asn� czapk� przyozdobion� lisi� kit�. B�azen, nie namy�laj�c si� d�ugo, �ci�gn�� z g�owy �w dziwaczny symbol swego zaj�cia i rzuci� na ziemi�. B�aze�ska czapka opad�a na wilgotny �nieg jak bezu�yteczny, martwy przedmiot. Jej niedawny w�a�ciciel wzi�� lisi� czap� z r�k m�czyzny i na�o�y� j� sobie z fantazj� na bakier. Lisia kita sp�yn�a mu na ucho. Plemi� znowu wyda�o okrzyk rado�ci.</p><p>Jon pomaga� szamanowi wej�� z powrotem do namiotu, a r�wnocze�nie ogl�da� przez rami� t� scen�. Podpieraj�c starca, czu�, mimo grubego koca, krucho�� jego cia�a. Nagle czarownik zatrzyma� si� i trzykrotnie wyszepta� z naciskiem: � Imi� Imi� Imi�</p><p>Trzy ob�oczki jego oddechu natychmiast przemieni�y si� w par� na mro�nym powietrzu, z��czy�y w niewielk� chmurk� i Jon ujrza�, jak chmurka, mimo braku wiatru, skr�ca wolno, p�yn�c w powietrzu ku ludziom z Wioski. Czarownik przymkn�� oczy i zdawa� si� nas�uchiwa�. Niemal w tej samej chwili, gdy ma�y ob�ok rozbi� si� o rami� najbli�ej stoj�cego m�czyzny i znikn��, Jona dobieg�y s�owa ofiarodawcy lisiej czapki:</p><p>��No, twoje dzwoneczki umilk�y, czapka za�, kt�r� w zamian przywdzia�e�, jest nakryciem g�owy znamionuj�cym prawdziwego m�czyzn�. Skoro tak, nie jeste� ju� B�aznem, a je�li nim nie jeste�, to musisz mie� imi�</p><p>Zapad�a chwila ciszy, jakby B�azen namy�la� si� lub wydobywa� z pami�ci dawno zapomniane s�owo.</p><p>��Ariel � rzek� wreszcie ze szczerym zdumieniem w g�osie. � Mam na imi� Ariel� � doda� oszo�omiony.</p><p>Szaman i Jon znieruchomieli na moment u wej�cia do namiotu, a potem m�ody m�czyzna odsun�� sk�rzan� zas�on� i zaprowadzi� starca do �o�a. Pom�g� mu si� po�o�y� i starannie otuli� futrami.</p><p>��Ariel? Ariel� � powt�rzy� szaman z niepokojem. � Szkoda, �e tw�j przyjaciel nie przyj�� nowego imienia, kt�re nadaliby mu kap�ani. Szkoda, �e uda�o mu si� wydoby� z pami�ci prawdziwe imi�.</p><p>��Ariel? Co ci� w nim niepokoi? � zapyta� Jon. � To �adne, melodyjne imi�. Gai si� spodoba, brzmi jak �piew przelotnego ptaka.</p><p>��Jonie, to imi� niesie k�opoty ca�kiem innej natury, czuj� to w�a�nie w jego brzmieniu. A teraz pos�uchaj� ON jest tak zm�czony i chory, �e ludzie w og�le nie s�ysz� ju� Jego g�osu. Tw�j przyjaciel niczego nie us�ysza�, niczego nie poczu�. Nie ma poj�cia, �e jego stopy dotkn�y �wi�tego brzegu. Plemi� si� tego domy�la � wyszepta� szaman ni to z �alem, ni z ulg� i przymkn�� oczy.</p><p>��Nie b�dziesz go zatem okadza� dymem � u�miechn�� si� sm�tnie Jon, wspominaj�c zn�w swoj� przygod�. Licz�c ilo�ci� lat, by�a tak nieodleg�a, ale jemu wydawa�o si�, �e min�y ca�e wieki od tamtego dnia, gdy pos�ysza� zew. I �e przyby�o mu nie kilkana�cie, ale kilkaset lat.</p><p>��Nie, nie trzeba okadza� go dymem � czarownik u�miechn�� si� w odpowiedzi ze smutkiem. � Tobie to nie pomog�o, jemu by tylko zaszkodzi�o. I zepsu�oby mu dzie�, w kt�rym na nowo si� narodzi�.</p><p>Jon nie zrozumia� ostatniej my�li szamana, cho� instynktownie wyczu�, �e za tymi s�owami kryje si� co� wa�nego. Patrz�c na drzemi�cego zn�w starca, pomy�la�, �e Plemi� przed chwil� odkry�o nie tylko to, �e kto� z�ama� Tabu i mimo wszystko powr�ci� nie zmieniony. To, �e B�azen przep�yn�� Rzek� tam i z powrotem, �e dotkn�� drugiego brzegu i wr�ci� taki sam, dowodzi�o, i� ludzie w Wiosce nie potrzebuj� starego czarownika; �e jego czas si� dope�ni�. Nie tylko z powodu choroby i wieku.</p><p>Gdyby Ezra dzi� lub jutro nakaza� wygna� go z Wioski do Puszczy, gdzie czeka�aby go okrutna �mier�, by� mo�e znale�liby si� ch�tni do wykonania tego polecenia � pomy�la� gorzko. I nagle zat�skni� za pradawn� Wiosk� otoczon� nieprzebyt� Puszcz�, gdy� nikt nie wycina� drzew na budow� miast i �wi�ty�; zat�skni� za czasem, gdy Cywilizacja by�a daleko, za mnogo�ci� pielgrzym�w, st�paj�cych Kamiennymi Drogami z czterech stron �wiata. Zrozumia� strach i rozpacz Bezimiennego. Ale pojmowa� te� nieuchronno�� Cywilizacji. Wiedzia�, �e to dzi�ki jej pochodowi przez bezkresne stepy, pola i nieprzebyte puszcze coraz rzadziej m�wi si� o tym miejscu na ziemi jako o Dzikim Kraju. Wiedzia� te�, �e �lady, jakie wyciska na ziemi maszeruj�ca coraz dalej Cywilizacja, bywaj� zmieszane z krwi� i cierpieniem, a twarda stopa tej Wielkiej Pani depcze na �mier� tak�e ludzi.</p><p>Opu�ci� namiot czarownika. Ariel sta� nad brzegiem Rzeki otoczony kr�giem nowych przyjaci�, a jego porzucona b�aze�ska czapka z dzwoneczkami le�a�a na ziemi. Jon podszed� i schyli� si�, chc�c j� podnie��, lecz Ariel wstrzyma� jego d�o�. Sam podni�s� dziwaczny symbol swego dotychczasowego �ycia, wzi�� pot�ny zamach mocnym ramieniem i przerzuci� czapk� na drugi brzeg Rzeki.</p><p>��Chcia�em wrzuci� j� do wody�! � za�mia� si� weso�o, a Plemi� zawt�rowa�o mu rado�nie. Szydercze nakrycie g�owy na brzegu dotychczas uwa�anym za �wi�ty dzi� ju� nie niepokoi�o Plemienia, lecz rozbawi�o je i przynios�o ulg�. Ludzie poczuli si� nagle wolni od Tabu.</p><p>B�d� musia�y min�� d�ugie wieki, nim zat�skni� lub zapragn� powr�ci� do swych korzeni cho�by po to, by przypomnie� sobie, jak wygl�da�a przesz�o�� � pomy�la� Jon. � Mo�e kto� napisze w�wczas grub� ksi�g� o swych korzeniach, gdzie prawda b�dzie zmieszana z k�amstwem, gdy� nikt ju� nie b�dzie pami�ta�, jak wygl�da�a. A zreszt�� My sami, �yj�c tu, te� jej nie znamy.</p><p>��Idziemy, Arielu � powiedzia� Jon. � Musisz si� przebra�. Jeste� ca�y mokry.</p><p>Ruszyli do domu, odprowadzani przyjaznymi okrzykami Plemienia.</p><p>��Szaman m�wi, �e urodzi�e� si� na nowo � powiedzia� pytaj�co Jon, gdy w suchych ubraniach zasiedli do sto�u, a Gaja poda�a im miski z gor�c� zup�.</p><p>��Gdy spytali mnie o imi�, zamar�em � przyzna� dawny B�azen. � Czy uwierzysz, �e zapomnia�em swojego imienia, Jonie? Ostatnia ludzka istota, kt�ra je wypowiada�a, by�a moj� matk�. Kocha�em j�. Umar�a, gdy by�em dzieckiem. By�o to tak dawno temu. Ca�e wieki. Wierzysz mi?</p><p>Jon skin�� g�ow�. Jemu przecie� te� wydawa�o si�, �e min�y wieki od dnia, gdy us�ysza� zew z Puszczy.</p><p>��Potem przez d�ugie lata wo�ano na mnie,,B�a�nie�, na to s�owo szed�em jak pies, kt�ry czeka, �e dostanie ko��, a czasem och�ap mi�sa. Razem z imieniem straci�em jak�� cz�� siebie, ca�kiem spor� i nic o tym nie wiedzia�em. I nagle dzi� odzyska�em j�. Jestem szcz�liwy, Jonie. Tak, szaman ma racj�.</p><p>Narodzi�em si� na nowo.</p><p>Powt�rne narodziny Ariela nie przesz�y bez echa w �wi�tyni. Min�o kilka dni, gdy pewnego wieczoru do domu Jona kto� cicho zapuka�, a po chwili do izby wkroczy� stary Isak, wsparty na lasce, wzbudzaj�c zdumienie gospodarza i jego �ony. Ezra utrwali� obyczaj, �e to kap�an�w nale�y odwiedza�, a nie na odwr�t. Czasy, gdy ludzie w d�ugich sukniach wpadali znienacka do chat ludzi z Wioski, aby przy�apa� ich na oddawaniu czci ba�wanom, dawno min�y. Nawet podejrzliwy Ezra nie w�tpi� po publicznym biczowaniu starej Jagi, �e nikt z Plemienia nie ma ochoty kry� przed kap�anami �adnych glinianych pos��k�w. A gdyby nawet kto� je przechowywa�, inni by go wydali. Najm�odsi zreszt� nie pami�tali ju�, jak one wygl�da�y; s�ysz�c g�os wij�w nad wod�, strzyg w lesie czy bo��t w zagonie rzepy � najpewniej wcale nie wiedzieliby, kto i po co ich wo�a.</p><p>�zatem niespodziewane wej�cie Isaka wszyscy przyj�li ze zdziwieniem i l�kiem. Ta wizyta nie zapowiada�a niczego dobrego. Ludzie w d�ugich sukniach ��dali, by to do nich przychodzono, nawet z najdrobniejsz� spraw�. Mia�o to swoje zalety: budowa�o wysok� pozycj� kap�an�w, a tym samym nowego Boga.</p><p>��Ezr� zaniepokoi�o twoje imi�, Arielu � rzek� Isak dr��cym g�osem, przyjmuj�c z wdzi�czno�ci� z r�k Gai misk� z gor�c� zup�. Za oknami by�o zimno, hula� lodowaty p�nocny wiatr i wielkimi p�atami sypa� �nieg.</p><p>Przyby�a Kr�lowa �niegu. Musn�a brzegiem p�aszcza Ezr�, ozi�bi�a jego serce, a on tego nawet nie poczu�. Stary czarownik mia� racj�, wieszcz�c, �e prawdziwe imi� B�azna niesie k�opoty � przelotnie pomy�la� Jon.</p><p>��Co z�ego znajdujesz w imieniu Ariel? � zdziwi�a si� Gaja. � Brzmi tak pi�knie i melodyjnie jak muzyka piszcza�ek i b�bn�w lub �piew przelotnych, w�drownych ptak�w. Nawet my�la�am, czyby nie nada� tego miana naszemu synowi, gdy� Jon nie chce, �eby nosi� imi� ojca�</p><p>��Niech ci� B�g przed tym chroni! � zawo�a� Isak. � Wedle Ezry imi� Ariela brzmi obco. Bardzo obco. Wielu naszych braci b�dzie s�dzi� podobnie. Nie nara�aj swego syna na z�� dol�, Gaju, gdy� imi� okre�la przysz�e �ycie cz�owieka. Arielu, powiedz nam szczerze, czy przyby�e� tu z innego kraju?</p><p>��Co to znaczy, �e jego imi� brzmi obco? I czemu w tym, �e Ariel m�g�by przyby� z innej ziemi, mia�oby by� co� z�ego? � zez�o�ci� si� Jon. � Wiara, kt�r� tu przynie�li�cie i uznali�my j� za swoj�, te� by�a obca dla naszych pradziad�w. Do �wi�tyni przybyli kiedy� go�cie z Dalekiego Kraju i oni te� byli obcy! Nie urodzili si� tutaj i z trudem m�wili nasz� mow�! Czego zatem chce Ezra?</p><p>Ariel milcza�, przys�uchuj�c si� tej wymianie zda�. Zmarszczy� brwi, k�ciki ust bezwiednie mu opad�y i wyda� si� starszy ni� dot�d. Wreszcie powiedzia�:</p><p>��Zdziwisz si�, Isaku, ale urodzi�em si� w�a�nie tu, w kraju Jona i Gai. To moi rodzice przyw�drowali z daleka, z kraj�w gor�cych, suchych i niebezpiecznych, gdzie wci�� toczy�y si� jakie� wojny. Nim tu osiedli, tu�ali si� po r�nych krajach i miastach, a w �adnym nie �yczono sobie ich obecno�ci. Tu ich przyj�to. Tu przyszed�em na �wiat. I jestem z tej ziemi, nie z obcej.</p><p>��Ezra m�wi, �e oboj�tne, gdzie by� si� narodzi�, jeste� obcy. On w gruncie rzeczy nie pyta o to, gdzie si� urodzi�e�. Pyta, szukaj�c potwierdzenia, a nie odpowiedzi, czy to prawda, �e wierzysz w innego Boga. Podobno �wiadczy o tym twoje imi� � ci�gn�� ze smutkiem Isak, jakby zawstydzony swymi s�owami. Ariel u�miechn�� si� nagle po dawnemu, jak B�azen, ironicznie, sk�po i z gorycz�.</p><p>��B�d�c B�aznem, zapomnia�em, �e jako Ariel urodzi�em si� do cierpienia. Ezra mi to przypomnia�. To dobrze, gdy� nie wystarczy, narodziwszy si� po raz wt�ry, pami�ta� tylko swoje imi�. Musi si� jeszcze si�gn�� do korzeni. Teraz je odgrzebi�, Isaku, dotkn� ich szorstkiej powierzchni, przypomn� sobie, jaki maj� zapach i smak. Po s�owach Ezry ju� wiem, �e maj� one s�ony smak. Smak �ez. To by�y �zy mojej matki, gdy wyp�dzano nas z kolejnych miejsc, gdy m�wiono, i� jeste�my obcy i nigdzie nie mogli�my znale�� bezpiecznego domu�</p><p>��Dlatego w�o�y�e� str�j B�azna � szepn�� Jon. � Schroni�e� si� w nim przed odrzuceniem.</p><p>��Zas�oni�e� si� �miechem, bo �miech rozbraja wrog�w � doda�a Gaja.</p><p>��Tak. Ba�em si� wrog�w moich rodzic�w, kt�rzy byliby tak�e moimi wrogami. Ba�em si� wygnania. I wiecznej tu�aczki. Ale dzi� urodzi�em si� na nowo. I jako nowo narodzony nie boj� si� niczego ani nikogo. Tak�e Ezry � rzek� Ariel.</p><p>Gaja po�o�y�a d�o� na jego smag�ej r�ce. Jon przykry� ich d�onie swoj�. Stary Isak u�miechn�� si� nagle dr��cymi wargami i po�o�y� na wierzchu sw� such�, zmarszczon� d�o�. Milcz�c, patrzyli na siebie, a w tej ciszy s�yszeli, jak �nieg wielkimi, mokrymi p�atami otula dach nad ich g�ow�.</p><p>��Ezra nic ci nie zrobi. Na razie nic. By� mo�e wszystko b�dzie dobrze. Ale to zale�y od wiatr�w, jakie powiej�, a one bywaj� zmienne, jak wiesz. Kiedy� w tym dzikim i pi�knym kraju ludzie w d�ugich sukniach szukali tylko ch�tnych, kt�rzy by pokochali Boga Dobroci. Dzi� szukaj� heretyk�w. Sk�d mam wiedzie�, czy nie nadejdzie czas, gdy zaczn� szuka� Ariel�w? � szepn�� wreszcie Isak. U�miechn�� si� s�abo, pokiwa� g�ow� i opu�ci� ich dom.</p><p>Gdy Gaja przygotowa�a pos�anie dla Ariela w jego izdebce, a potem przesz�a do wsp�lnej z Jonem izby, jej m�� nachyli� si� ku przyjacielowi i szepn��:</p><p>��Pewnego dnia� sam b�dziesz wiedzia� kiedy, otrzymasz znak� ot� pewnego dnia powierzycie mego syna kap�anowi imieniem Ezra, a sami opu�cicie to miejsce, przenosz�c si� tam, gdzie b�dzie bezpiecznie dla was obojga.</p><p>��Nie ma takich miejsc. Przynajmniej dla mnie. Zapomnia�em o tym, rodz�c si� po raz wt�ry. Ezra tego nie wymy�li�, on mi to tylko przypomnia�, wi�c go nie wini� � szepn�� Ariel.</p><p>��S� bezpieczne miejsca. Musz� by� � powiedzia� cicho, lecz z przekonaniem Jon. � By� mo�e s� bezpieczne na kr�tko, ale s�. B�dziecie zatem w�drowa�. Wiecznie si� tu�a�. I to wcale nie b�dzie tak z�e, jak s�dzisz. Gdy przemierzasz �wiat, wci�� zmieniaj�c miejsca pobytu, ludzie wydaj� si� lepsi. Powietrze jest l�ejsze i czystsze, a trawa bardziej zielona, �piew ptak�w bardziej melodyjny, a zachody s�o�ca za ka�dym razem inne. Gdy w por� pow�drujesz dalej, unikniesz wojen, nie us�yszysz krzyku torturowanych ludzi. W�druj�c razem z tob�, Gaja pozna wielki �wiat, a jest go tak bardzo ciekawa. Ja, Arielu, ten �wiat znam, cho� nie wiem sk�d i wola�bym go wi�cej nie ogl�da�. Chcia�bym na zawsze zosta� tu, w Puszczy. I tu zostan�. Wiem o tym. Tu powr�c� u kresu swojej Drogi. Wam tego nie radz�. Ta Wioska nied�ugo przestanie by� miejscem zagubionym w Puszczy, oddalonym od �wiata, bezpiecznym. T� Puszcz� wkr�tce wytn�. Wioska przybli�y si� do �wiata, albo odwrotnie: �wiat zbli�y si� do niej i j� poch�onie.</p><p>��Jonie, pora spa�! Dla Ariela to tak�e by� ci�ki dzie�, musi wypocz��! � zawo�a�a Gaja z drugiej izby.</p><p>��Wypocz�� � u�miechn�� si� Ariel. � Ja musz� my�le�. Musz� wydoby� z niepami�ci wszystko, co dotyczy mojej rodziny, si�gn�� do moich korzeni, o kt�rych zapomnia�em. Mo�e wieczna w�dr�wka to dobry spos�b na ich szukanie. Na razie przywo�a�em tylko s�ony smak �ez, ale przecie� by�y tam te� s�odkie zapachy, rodzynk�w, migda��w, manny� Opowiem ci kiedy� o nich, bo zapewne nigdy ich nie widzia�e� i nie zazna�e� takiej s�odyczy. Masz racj�, Jonie, �wiat nie ze wszystkim jest z�y � doko�czy� p�g�osem i zamkn�� drzwi swojej izdebki.</p><p>Nazajutrz Ezra, spotkawszy Ariela w Wiosce, spojrza� na niego ch�odno i podzi�kowa� za pomoc w nauczaniu dzieci.</p><p>��Znajd� sobie inne zaj�cie, przybyszu � powiedzia� m�ody kap�an. � Nauczanie maluczkich to zaj�cie zbyt odpowiedzialne, by mo�na je by�o powierzy� obcym.</p><p>��Nie b�dziesz mia� ze mn� �adnych k�opot�w � przyrzek� Ariel kornym g�osem. Z g��bokich mrok�w swej pami�ci wydoby� dawno zapomniany ton g�osu swego ojca, jakim przemawia� do wielmo��w, wytykaj�cych mu obco��. Krn�brny, szyderczy �miech B�azna Ariel zmieni� na nowy, dziwnie brzmi�cy w jego uszach wiernopodda�czy ton. Brzydzi� go, lecz r�wnocze�nie przypomina� s�owa, jakimi ojciec poucza� matk�: �Mi�dzy wrogami m�w szeptem, by� mo�e wezm� ci� za przyjaciela��</p><p>Jon, chc�c znale�� Arielowi nowe zaj�cie, zaofiarowa� si� nauczy� go, jak si� poluje w Puszczy i jak wyprawia si� sk�ry dzikich zwierz�t, lecz przyjaciel sam znalaz� sobie zatrudnienie. � Moi przodkowie mieli talent do handlu. Sam zreszt� sprzedawa�em �arty, nie lubi�em rozdawa� ich darmo. Mam pomys� na zaj�cie, kt�re przyniesie korzy�ci zar�wno Plemieniu, jak i mnie � o�wiadczy�.</p><p>Wkr�tce przy jednej z wioskowych dr�g stan�a drewniana buda, Ariel za� zacz�� gromadzi� w niej to, czego potrzebowali na co dzie� i od �wi�ta mieszka�cy Wsi. Kupowa� barwiony len i utkan� we�n� od kobiet z Wioski, mi�d od bartnik�w, futra od my�liwych, �wie�e ryby od rybak�w; przywozi� z Miasta s�l i kasz�, gliniane naczynia, �elazne garnki, zdobne paciorki i wst��ki dla dziewcz�t, a ostre no�e dla m�czyzn.</p><p>��Cywilizacja � u�miechn�� si� Jon, gdy ujrza� ten pierwszy w Puszczy kram z towarami.</p><p>��Wygoda � skomentowa�o Plemi�, bezwiednie uto�samiaj�c Cywilizacj� wy��cznie z wygod�.</p><p>��Chytro�� � pomy�la� nie bez racji Ezra, gdy pewnego dnia Ariel przywi�z� z Miasta bel� pi�knej koronki i ofiarowa� j� m�odemu kap�anowi, kt�ry bez oporu przyj�� �w cenny prezent i przystroi� o�tarz w �wi�tyni.</p><p>��My�la�em, �e B�g Dobroci wola�by za o�tarz polny kamie�, ni� taki wystrojony st� � zastanawia� si� g�o�no Jon, gdy odwiedzi� �wi�tyni�.</p><p>��Nie jest win� Boga ani jego kap�an�w, �e wierni wol� widzie� si�� i moc tam, gdzie kapie od z�ota, ni� gdzie mech otula polne kamienie � powiedzia� mu Isak.</p><p>To w�a�nie stary kap�an, nie szaman, przypomnia� Jonowi, �e pora mu rusza�.</p><p>��Nigdzie si� ju� nie wybierasz? � spyta� niespokojnie pewnego dnia, spotykaj�c Jona w �wi�tynnym ogrodzie. Jon odruchowo dotkn�� malutkiego sk�rzanego woreczka na swojej szyi, w kt�rym wci�� szele�ci�o ziele serdecznika niepospolitego.</p><p>��Zawsze z tym zwleka�em, a tym razem zwlekam ponad miar� � wyzna� kap�anowi. Isak spojrza� mu w oczy i m�ody cz�owiek poj��, �e starzec wie; �e zna pow�d, dla kt�rego Jon op�nia ruszenie w ostatni� Drog�.</p><p>Ale d�u�ej nie mo�na by�o zwleka�, cho� z drugiego brzegu Rzeki nikt ju� nie wo�a� w mro�ne noce. Jon uda� si� zatem do szamana. Czarownik nie opuszcza� ju� namiotu, zw�aszcza �e �nieg zasypa� wszystkie �cie�ki i Jon brn�� nad Rzek� poprzez wielkie zaspy. Nikt z Plemienia nie odgarn�� tej zimy �niegu od namiotu starca, cho� jeszcze zesz�ego roku ludzie ch�tnie go odwiedzali.</p><p>Przestali si� ba�, a wdzi�czno�� ma najkr�tsz� pami�� ze wszystkich ludzkich uczu� � pomy�la� Jon. Na �niegu zauwa�y� tylko �lady drobnych st�p Gai, kt�ra co dzie� nosi�a szamanowi gor�cy posi�ek. Ogie� rozpalali mu Jon na zmian� z Arielem, lecz �e nie mia� kto go podtrzymywa�, wi�c szybko wygasa�.</p><p>Starzec le�a� w �o�u, przykryty futrami. Jego pergaminowa twarz sprawia�a wra�enie tak drobnej i kruchej, �e Jonowi wyda�o si�, i� pod dotkni�ciem rozsypa�aby si� w py�, jak zwierz�ce i ludzkie czaszki le��ce u zbiegu Kamiennych Dr�g.</p><p>��Czy naprawd� musz� wyrusza�? Czy jest to jeszcze potrzebne? � spyta� z nadziej� Jon. Czepia� si� nawet nik�ej szansy.</p><p>��Mo�na porzuci� konaj�cego i odej��, nie sprawdziwszy, czy jeszcze �yje, czy ju� umar�? � odpar� pytaniem na pytanie stary czarownik.</p><p>��M�j syn powinien narodzi� si� za kilka dni � szepn�� Jon z b�lem.</p><p>��Kto� umiera, kto� si� rodzi, ciesz si� � odpar� szaman.</p><p>��Chcia�em go zobaczy� cho�by przez chwil� lub przynajmniej us�ysze� pierwszy krzyk � powiedzia� Jon, ze zdumieniem s�ysz�c w swoim g�osie rozpaczliwy �al. Nawet nie zdawa� sobie sprawy, �e jest go tak wiele i �e brzemi� �alu mo�e by� tak ci�kie.</p><p>��Obiecuj� ci tylko jedno� � zacz�� szaman po bole�nie d�ugim namy�le. � Us�yszysz g�os swego nowo narodzonego syna. Dopilnuj� tego. A zatem ciesz si�, Jonie � powt�rzy� starzec z naciskiem.</p><p>I Jon poj��, �e narodziny syna i nie chciana, lecz nieuchronna Droga to dwa wyr�nienia, jakie na niego spad�y; pow�d do chwa�y, nie do rozpaczy, l Jon zrozumia�, �e chwa�a le�y czasem kamieniem na piersi, zamiast cieszy�, a przywilej jest jak korona cierniowa zamiast laurowego li�cia.</p><p>Gdy podj�� decyzj�, nagle � w raptownym b�ysku pami�ci � przypomnia� sobie swoj� przedostatni� Drog� i cho� wok� by�o mro�no i bia�o od �niegu, ujrza� przed oczami jaskrawozielone palmy, a na twarzy poczu� gor�cy oddech Pustyni. I nagle przypomnia� sobie sw�j p�acz ko�o ogromnej �wi�tyni �wi�ty�, pow�d tego p�aczu � i wiedzia� ju�, �e w�a�nie p�acz b�dzie ostatnim d�wi�kiem, jaki us�yszy. To chyba naturalna kolej rzeczy � pomy�la�.</p><p>Woda w Rzece � gdy do niej wchodzi� � by�a lodowato zimna. Na niebie l�ni� ch�odny, oboj�tny ksi�yc. Jon wiedzia�, �e za jego plecami, w kompletnych ciemno�ciach czuwa Gaja, obejmuj�c d�o�mi sw�j wypuk�y brzuch i nas�uchuj�c do ostatniej chwili skrzypi�cych po zlodowacia�ym �niegu krok�w oddalaj�cego si� m�a. Nie �egnali si� w jaki� szczeg�lny spos�b. Gaja nie chcia�a po�egna�. Ba�a si� ich. Jon mimo to zabiera� w Drog� ciep�o jej cia�a i po�pieszny rytm serca swojego syna, wyczuwalny pod naci�gni�t�, jedwabist� sk�r� brzucha �ony. Ten rytm przypomnia� mu nagle szybkie, coraz szybsze bicie plemiennych b�bn�w, w kt�re do utraty tchu uderzali m�czy�ni z Plemienia w najd�u�sz� noc roku dla przeb�agania starych bog�w. Lecz rytua� ten tak�e zosta� ju� zarzucony przez mieszka�c�w Wioski. Wyczuli, �e nie trzeba ju� b�aga� umar�ych i umieraj�cych.</p><p>W swojej izdebce le�a� Ariel, otwartymi oczami wpatruj�c si� w ciemne, drewniane belki sufitu, gdzie widzia� rozs�onecznione dalekie kraje i coraz to nowe miejsca, kt�re odwiedza� b�d� razem z t� pi�kn�, cho� teraz zrozpaczon� kobiet�. Ariel ju� wiedzia�, dlaczego Jon �ci�gn�� go tu z Miasta. Jon wszystko przewidzia�. Poza powt�rnymi narodzinami niegdysiejszego B�azna. Ariel wiedzia� te�, �e w tej wiecznej tu�aczce oboje z Gaj� wci�� b�d� przywo�ywa� Jona � a w ich pami�ci pozostanie on mocniejszy, rozumniejszy, bardziej wra�liwy, a przede wszystkim wiecznie m�ody. B�dzie m�ody nawet w�wczas, gdy Gaja posiwieje, Arielowi za� wypadn� w�osy i z�by. Oby staro�� dopad�a ich w ciep�ym i bezpiecznym kraju, w kt�rym rozkwitnie ich pami��, marzy� Ariel, s�uchaj�c cichn�cych krok�w Jona. Jon ju� dawno opu�ci� dom, lecz Ariel wci�� s�ysza� jego kroki.</p><p>Puszysta, ch�odna biel pokrywa�a Puszcz� pr�cz Kamiennej Drogi, jakby Kr�lowa �niegu osobi�cie zadba�a o to, aby Jon w swej ostatniej w�dr�wce mia� �atwy dost�p do Boga. W�r�d o�lepiaj�cej jasno�ci �nie�nego puchu Droga jawi�a si� jak wymieciona i Jon w �wietle ksi�yca doskonale widzia� jej szczerby, dziury, p�kni�cia. Dawna l�ni�ca g�ad� bezpowrotnie przepad�a i by�o pewne, �e wiosn� w tych szparach zazieleni si� trawa, zakwitn� pierwsze kwiaty, m�ody d�b wychyli jasny, �wie�y czubek, w par� za� lat p�niej nikt nawet nie b�dzie pami�ta�, �e kiedykolwiek bieg� t�dy ucz�szczany trakt.</p><p>Mroczny, monstrualny pos�g po�r�d otaczaj�cej go bieli wydawa� si� wi�kszy ni� ostatnio. Dopiero gdy Jon si� do Niego zbli�y�, stwierdzi�, �e to z�udzenie. Wyszczerbiony kamie� nadal krwawi�. Ran przyby�o. Za to Bezimienny � wcze�niej zakrywaj�cy spojrzenie wp�przymkni�tymi powiekami � teraz spogl�da� w cztery strony �wiata wszystkimi parami szeroko otwartych, nieodgadnionych w wyrazie oczu, kt�re w �wietle ksi�yca l�ni�y jak krople �ywicy. Bezimienny umiera� z otwartymi oczami, stawiaj�c czo�o �mierci i ogl�daj�c do ko�ca �wiaty, kt�re opuszcza�. Jego krew te� przypomina�a �ywic�, by�a lepka i pachnia�a Puszcz�. Nie t� kalek� Puszcz�, kt�r� zwyci�a�a Cywilizacja, lecz pradawn�, kr�luj�c� na pot�nych obszarach Ziemi, nie dopuszczaj�c� zwiastun�w Cywilizacji.</p><p>��Wybacz� � wymamrota� Jon, wspinaj�c si� po wyszczerbieniach pos�gu. � Wybacz mi, bo to by�a konieczno��. Tego potrzebowali ludzie, nawet je�li Cywilizacja oka�e si� by� mniej pi�kna, ni� opisuj� w ksi�gach�</p><p>��GRDBGHWGWZ � odpowiedzia� Bezimienny dudni�cym g�osem, kt�ry zabrzmia� na tyle gro�nie, �e Jon poj��, i� stary B�g wyt�a resztki swych s�abn�cych si� (tak jak trafiony strza�� jele� przed ostatecznym upadkiem).</p><p>��GRBDGHWGWZ � powt�rzy� Bezimienny, a echo ponios�o ten d�wi�k w Puszcz�.</p><p>(Szaman obudzi� si� w namiocie, s�abo si� u�miechn��, a potem wyszepta�: Masz racj�, �wiatowidzie� � ale nikt jego s��w nie us�ysza�, wi�c nikt nie dowiedzia� si�, czy stary czarownik zrozumia� przed �mierci� mow� starego Boga, czy tylko tak mu si� zdawa�o).</p><p>Jon sta� na ramionach pos�gu, a raczej na szcz�tkach tego, co zosta�o z tych pot�nych niegdy�, g�adko obrobionych g�az�w. Bez zdziwienia dostrzeg�, �e tym razem mo�e spojrze� we wszystkie �wiaty, w kt�re patrzy �wiatowid i wybra� ten, do kt�rego pragnie si� uda�. Bezimienny ju� nie dyktowa� warunk�w; pogodzi� si� ze swoj� �mierci�, lecz pragn�� umiera�, jak przysta�o na Boga, kt�ry zawsze wyra�nie prezentowa� sw� p�e�. Wi�kszo�� Bog�w wstydzi si� p�ci, udaje, �e jej nie posiada � pomy�la� Jon.</p><p>W zag��bieniach pod oczami pos�gu b�yszcza�a woda niczym �zy. Mo�e jednak �wiatowid ca�kiem nie po m�sku p�acze? P�acze, bo oczami wyobra�ni wci�� spogl�da w czas, gdy Kamiennymi Drogami w�drowa�o do Niego tysi�ce pielgrzym�w, oddaj�c Mu cze�� i sk�adaj�c ofiary ze zwierz�t, a czasem z ludzi? P�acze, bo to nie on ��da� krwi; to ludzie z Plemienia Jona i z innych Plemion wymy�lili, �e �wiatowid jej potrzebuje. Wi�c p�acze nie tylko dlatego, �e umiera, �e sko�czy� si� Jego czas; p�acze, bo umiera jako B�g okrutny, cho� nigdy takim nie chcia� by�.</p><p>��Nie by� okrutny, lecz zgodzi� si� takim zosta�, gdy� ludzie tego od Niego oczekiwali. To ludzie deprawuj� Bog�w � m�wi Jon g�o�no i r�wnie g�o�no zastanawia si� w�r�d tej �nie�nej, zimnej bieli: � Dlaczego to, co przysz�o, mia�oby by� lepsze od tego, co by�o? I wtedy i dzi� i za setki lat ludzie b�d� zabija� ludzi. Wi�c po co zmienia� wiar� w Bog�w, skoro ludzie nie staj� si� od tego lepsi�? � my�li Jon i zaraz sam sobie odpowiada: � Cywilizacja. CYWILIZACJA. Niegdysiejsze b�stwa zagradza�y jej drog�. By�y jak wielkie, omsza�e g�azy, uniemo�liwiaj�ce dost�p do �wiata Wiedzy. Ludzie w d�ugich sukniach, g�osz�c chwa�� jedynego Boga (w tak r�ny spos�b, raz ucz�c mi�o�ci, innym razem nienawi�ci), jednoczyli kraje i pa�stwa sk��cone do tej pory r�nymi imionami swych �wi�to�ci i torowali drog� Cywilizacji. A bez niej �wiat stan��by w miejscu.</p><p>Jon czuje, jak ziele serdecznika niepospolitego szele�ci w woreczku na szyi. Ju� wie, do kt�rego ze �wiat�w ma wr�ci� i po co. Kr�lowa �niegu wkr�tce przestanie s�u�y� swemu umieraj�cemu przyjacielowi, cho� zapewne znajdzie nowych sojusznik�w. Tak, ona b�dzie wci�� potrzebna, gdy� w�adcom �wiat�w zawsze b�d� potrzebni ludzie o ch�odnych umys�ach i sercach, kt�rych nie rozgrzeje mi�o��. Ale Ch�opiec z soplem lodu zamiast serca nie mo�e si� d�u�ej m�czy�. By� tylko narz�dziem i Ten, kt�ry go takim uczyni� (z bezwiedn� pomoc� Jona), ju� go nie potrzebuje. Ch�opiec, czuj�c si� odrzucony, b�dzie czyni� z�o na o�lep, na w�asn� r�k� i Jon musi go powstrzyma�, gdy� bezmy�lnego z�a jest zbyt wiele. Wsz�dzie. We wszystkich �wiatach. Czasach. O ka�dej porze.</p><p>��O, Cz�owieku� � my�li Jon z b�lem. � Zwyci�y�e� z tyloma b�stwami i Bogami, ale przegra�e� z lud�mi. Czy o takie zwyci�stwo Ci sz�o? O, Cz�owieku, jak mi Ci� �al�</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>��O Jezu�! � krzyczy gniewnie asystent Jona, wypuszczaj�c z r�ki szklank� z kaw�. Szk�o rozpryskuje si� na pod�odze lekarskiej dy�urki, a ciemnobr�zowy p�yn chlapie na posadzk� i na zielone fartuchy obu lekarzy.</p><p>��Przepraszam � mamrocze m�ody cz�owiek do Jona. � Nie wiedzia�em, �e to wrz�tek. Ju� sprz�tam� Pan doktor ma jeszcze jakie� operacje, czy ta by�a ostatnia?</p><p>��Ostatnia � m�wi Jon. � Wyjd� si� przewietrzy�.</p><p>Asystent patrzy zdziwiony. Doktor Jon ma opini� cz�owieka, kt�ry rzadko opuszcza szpital. Jakby nie mia� domu, tylko przystanek pomi�dzy prac� a� A czym?</p><p>Asystent odwija rolk� papierowych r�cznik�w i usi�uje usun�� skutki swego niedbalstwa. S�odki, ciemny p�yn lepi si� do jego fartucha i r�k, przesi�ka na wylot przez cienk� warstw� papieru. Asystent si�ga po gazet� le��c� na biurku, lecz Jon wstrzymuje jego r�k�.</p><p>��Chc� j� przejrze� � m�wi.</p><p>��Jeszcze pan nie czyta�? A ten Ch�opiec� Pana dawny pacjent, wie pan, on znowu�</p><p>��Wiem � ucina sucho Jon.</p><p>Ch�opiec zabi� ju� wielu ludzi. Ofiary dobiera bez celu i motywu, przypadkowo, jakby wa�ne by�o tylko to, �e zabija. M�odociany zab�jca nie pasuje do �adnego schematu kryminalnych kronik: nie jest typowym seryjnym zab�jc� � gdy� ci wybieraj� ofiary wed�ug pewnego klucza. Nie jest zwyk�ym psychopat� � gdy� tacy urz�dzaj� krwaw� jatk� na ulicy, w supermarkecie lub u kogo� w domu. Nie jest przest�pc� doskona�ym � kt�ry zabijaj�c, ma na oku konkretny cel: sprawdzenie swej doskona�o�ci. Nie, Ch�opiec zabija od niechcenia, niechlujnie, mimochodem, tak jakby kopa� psa, �ama� ga��� rozkwitaj�cego drzewa, rysowa� gwo�dziem karoseri� auta. Zabija spokojnych urz�dnik�w, wracaj�cych po zmroku do domu, ich trasa bowiem przypadkiem zbieg�a si� z drog� Ch�opca. Zabija beztroskie dziewcz�ta, kt�re po zaj�ciach w college�u od��czy�y si� od kole�anek i zboczy�y w ustronn� alejk� w parku. Zabija staruszk�w, dzieci i ludzi w sile wieku, kobiety i m�czyzn; nie ma w tym �adnej prawid�owo�ci i sensu.</p><p>�Zabija, bo lubi to robi� � stwierdzi�a telewizyjna dziennikarka, cytuj�c opini� bieg�ych psycholog�w.</p><p>,,Zabija, bo chce pokaza� spo�ecze�stwu, �e za nic ma jego normy, zasady, warto�ci, �e nie podoba mu si� �wiat, w kt�rym �yje i wyra�a w ten spos�b sw�j protest� � napisa� socjolog w gazetowym komentarzu.</p><p>�Gdyby zabija� m�czyzn, mo�na by go podejrzewa� o kompleks ojca; zabijanie kobiet �wiadczy�oby o nienawi�ci do matki. Niestety, niewiele wiemy o jego dawnych zwi�zkach rodzinnych� � oznajmi�a pani psycholog z komendy policji.</p><p>�Zabija tak, aby by�o wiadomo, �e to on � informuje policja. � Zawsze s� jacy� �wiadkowie, kt�rzy go widzieli i mog� bez trudu opisa� jego chud�, wyniszczon�, m�odzie�cz� twarz. Byli te� tacy, kt�rzy s�yszeli jego �miech � g�o�ny, szyderczy, trudny do zapomnienia�.</p><p>�Tak �mieje si� kto�, komu nie jest weso�o� � powiedzia�a w telewizji zapytana o zdanie gospodyni domowa, kt�ra by�a przypadkowym �wiadkiem kolejnego mordu.</p><p>�Chwilami mam odczucie, �e on chce, aby go schwytano i po�o�ono kres jego dzia�alno�ci; �e �wiadomie zostawia �lady, czeka na �wiadk�w. Bo on ma do�� nie tylko tego, co robi, ale i siebie� � zasugerowa�a pani pedagog z poradni dla nieletnich.</p><p>��O Jezu� -j�kn�� ponownie asystent Jona, wycieraj�c ze z�o�ci� biurko, kt�re lepi si� od rozlanej, zbyt mocno pos�odzonej kawy. Teraz lepi� si� te� r�ce m�odego cz�owieka i przypadkowo dotyka nimi szafki, w kt�rej przechowywane s� wysterylizowane narz�dzia. � O Jezu! � krzyczy z nienawi�ci� wobec materii, kt�ra stawia mu op�r.</p><p>Jon podnosi g�ow� znad gazety, kt�r� czyta po raz drugi. Prawie nie ma dnia, aby jaka� gazeta, radio czy telewizja nie przynosi�y nowych wie�ci o Ch�opcu: �e przedwczoraj znowu zabi�, wczoraj widziano go w pobli�u szpitalnego budynku, a dzi� da� sobie spok�j, wi�c pewnie jutro�</p><p>��Dlaczego pan to m�wi? � pyta nagle Jon.</p><p>��Co? � odpowiada pytaniem asystent, kopi�c w bok papierowy r�cznik i rozgl�daj�c si� za jak�� �cierk� lub g�bk�, kt�rych jednak nie ma. � Co m�wi�, panie doktorze?</p><p>��O Jezu�</p><p>���e jak? Nie rozumiem � dziwi si� asystent, wci�� walcz�c ze skutkami upuszczenia szklanki.</p><p>��Pytam, dlaczego wci�� powtarza pan �O Jezu�.</p><p>��Nie wci��, tylko wtedy, gdy jestem naprawd� w�ciek�y � odpowiada nieszczeg�lnie zdziwiony asystent. Doktor Jon s�ynie z zadawania dziwnych pyta�, mo�e dlatego, �e bierze na siebie zbyt wiele trudnych operacji i na og� jest przem�czony. Przecie� to normalne, �e wszyscy ludzie po kilka lub kilkana�cie razy na dzie� m�wi� �O Jezu�, gdy ich co� zirytuje lub zdarzy si� im co� przykrego! Chyba lepiej, ni� gdyby m�wili,,o, kurwa!�. Brzmi bardziej elegancko.</p><p>��Id� � o�wiadcza Jon, zdejmuj�c zielony chirurgiczny fartuch splamiony w paru miejscach kaw�, a w paru innych krwi�. Podchodzi do umywalki, �eby jeszcze raz przemy� r�ce; g�upi nawyk chirurga � mycie r�k po wielokro� w ci�gu dnia, czasem bez potrzeby. Jak Pi�at. (Sk�d przyszed� mi do g�owy Pi�at? � dziwi si� lekarz. I czemu m�cz� tego asystenta g�upimi pytaniami o zwyk�e potoczne powiedzonko? Moje pytanie zabrzmia�o jak wyrzut. Dlaczego? Co mnie obchodzi, jak on przeklina, gdy rozbije szklank�, potknie si� na schodach, drzwi przytrzasn� mu palce lub rzuci go dziewczyna?).</p><p>��Musi pan uwa�a� � stwierdza �yczliwie asystent. � Chyba pan wie, �e ten Ch�opiec chce pana zabi�.</p><p>��Bzdura � stwierdza sucho Jon.</p><p>��A jednak siostra prze�o�ona, wie pan, ta z kardiochirurgu� ona m�wi, �e gdy morderca�</p><p>���Ch�opiec � poprawia go Jon.</p><p>���gdy ten Ch�opiec � morderca by� naszym pacjentem, mia� do pana jakie� pretensje, cho� nikt nie wie o co.</p><p>Jon kr�ci g�ow�, zirytowany, ale asystent nie zra�ony ci�gnie:</p><p>��Przecie� policja da�a panu ochron�! Chodzi za panem dw�ch detektyw�w w cywilu!</p><p>Tak, chodzi za nim dw�ch detektyw�w w cywilu i w�a�nie dlatego Jon musi znowu wymyka� si� tylnym wyj�ciem, przez szpitaln� kuchni� i obrzydliwe, zaszczurzone podw�rko. Gdy zamyka za sob� drzwi lekarskiego gabinetu, ostatni raz s�yszy, jak asystent w�ciekle wrzeszczy: O Jezu�! � i prawie r�wnocze�nie rozlega si� charakterystyczne brz�kni�cie. Pewnie rozbi� nast�pn� szklank�. M�odym ludziom, zaraz po studiach, zawsze trz�s� si� r�ce, gdy asystuj� przy pierwszych w �yciu operacjach. Ciekawe, �e krew indywidualnego cz�owieka, krojonego na szpitalnym stole, wci�� robi wra�enie � a krew tysi�cy ludzi, zabijanych w coraz to nowych wojnach, wszystkim jest oboj�tna.</p><p>Krople krwi przera�aj�, hektolitry dzia�aj� znieczulaj�co � my�li Jon, przekradaj�c si� przez podw�rko. Szczury przyci�ga tu zapach skrwawionych banda�y i resztki ze szpitalnej kuchni. Szczury maj� tu blisko ze swych siedzib, tak�e blisko bowiem � raptem dwie ulice dalej � zaczyna si� dzielnica biedoty. I w�a�nie tu Jon idzie szuka� Ch�opca. Szuka go bezskutecznie co dzie�, od wielu miesi�cy. Ma wra�enie, �e Ch�opiec wie, i� on go szuka; �e ca�y czas jest gdzie� w pobli�u, patrzy na niego z jakiego� mrocznego zau�ka i �mieje si� bezg�o�nie na my�l, �e to jednak on, Ch�opiec, a nie Jon, wyznaczy por� spotkania.</p><p>W�a�ciwie dlaczego go szukam? � dziwi si� Jon, czuj�c zarazem nieodparty przymus, by i�� dalej. Odruchowo si�ga r�k� ku szyi i gdy jego d�o� trafia na ma�y sk�rzany woreczek, prawie od razu sp�ywa na niego spok�j. W woreczku, skrytym na piersi, szele�ci zesch�e ziele. Dziwne ziele. Jon pewnego dnia zdj�� z p�ki encyklopedi� przyrodnicz� i usi�owa� odnale�� gatunek, grup�, rodzaj, z kt�rych pochodzi ro�lina � i nic nie znalaz�. Szuka�, gdy� nie m�g� sobie przypomnie�, sk�d wzi�� si� na jego szyi �w woreczek, kto mu go zawiesi�? W �redniowieczu w takich woreczkach przechowywano relikwie. Dzi�, gdy �wiat sta� si� w cz�ci bezbo�ny, a w cz�ci poddany wielu Bogom o r�nych imionach, z paru setek Ko�cio��w i z parunastu tysi�cy sekt � woreczek najpewniej kryje jaki� poga�ski talizman. Wszak wraca moda na cuda i cudotw�rc�w, na czary i czarownik�w, na magi� i szaman�w oraz na talizmany. Jon wci�� nie wie, co kryje w sobie woreczek, lecz w chwilach niepewno�ci bezwiednie dotyka go r�k�, jakby szuka� w nim oparcia, odpowiedzi lub bezpiecze�stwa. I zawsze znajduje spok�j; cho�by na chwil�. Wi�c zapewne jest to wyj�tkowo skuteczny talizman. Szkoda, �e nie pami�ta, kto mu go da�.</p><p>Jon zmierza w stron� dzielnicy n�dzy. Eleganckie domy szybko znikaj�. Jezdnie zaczynaj� butwie� od �mieci; matowiej� b�yszcz�ce szyby okien, a �wietliste �yrandole i wytworne lampy nie wiedzie� kiedy staj� si� go�� �ar�wk�.</p><p>Na tej cienkiej granicy pomi�dzy zamo�no�ci� a n�dz�, przed wielk�, przeszklon� witryn� sklepu ze sprz�tem audio-wideo, jak zwykle stoj� ludzie. Na co najmniej stu telewizorach wida� ten sam serwis informacyjny. Ogl�daj� go przypadkowi przechodnie, kt�rzy sp�nili si� do domu i n�dzarze z pobli�a, przychodz�cy, by za darmo znale�� rozrywk�.</p><p>,,�w powietrzu zderzy�y si� dwa wielkie samoloty pasa�erskie, zgin�o 804 ludzi�. To pierwsza wiadomo�� dnia, cho� ofiar jest o wiele mniej ni� na wojnie, kt�r� od miesi�cy tocz� ze sob� dwa afryka�skie plemiona. Oba plemiona wierz�, �e B�g jest po ich stronie. Ale B�g milczy, a plemiona walcz�, wyrzynaj�c wzajem m�czyzn, kobiety, dzieci i starc�w. Inna wojna, tocz�ca si� w samym �rodku wielkiego, cywilizowanego kontynentu, jest dopiero na sz�stym miejscu, trwa ju� za d�ugo i wszystkim si� znudzi�a. Tu wyrzynaj� si� ludzie, z kt�rych jedni zw� Boga Allachem, drudzy za� przywo�uj� Go Imieniem Jezusa. Na ostatnim miejscu podano informacj� o bombach podk�adanych sobie nawzajem przez wyznawc�w tego samego Boga. Gdzie� po�rodku serwisu informacyjnego spikerka ze znu�eniem informuje o strza�ach, kt�re znowu rozleg�y si� na wzg�rzach w kraju, kt�ry zamieszkuj� obok siebie wyznawcy Jehowy i Allacha, obserwatorzy za�, b�d�cy wyznawcami Chrystusa, zastanawiaj� si�, czy powinni wkroczy� w ten konflikt, czy te� nie. Inni obserwatorzy, wierz�cy w Nic, u�miechaj� si� z wy�szo�ci�, niepomni, �e gdy win� za obraz �wiata mo�na roz�o�y� tak�e na Boskie Istoty, cz�owiek wydaje si� lepszy. Imi� Boga nie pada w �adnej z informacji, ale Jon wie, �e ka�da z nich jest Nim podszyta. PRZECENA � g�osz� sko�ne napisy na plakatach naklejonych wprost na szyby sklepu. Co przeceniono? � zastanawia si� Jon. � Dotychczasowe �wi�to�ci? Ludzkie �ycie? Wojny? Czy telewizory?</p><p>��O Jezu� � m�wi za nim z charakterystycznym �wistem palacza jaki� starszy m�czyzna. � Dobrze, �e nie musz� podr�owa� samolotami. Na ziemi bezpieczniej. Mam racj�? � dopytuje si� natr�tnie, gdy� naprawd� chcia�by podr�owa�. Wierzy, �e kilkaset kilometr�w dalej jest pi�kniej ni� tu.</p><p>Jon milczy.</p><p>Zag��bia si� teraz w mrok w�skich, �le o�wietlonych zau�k�w. Czasem przetoczy si� t�dy jaki� pijak, zaczepi go prostytutka o steranej twarzy; zap�acze mu si� pod nogami chudy kundel z sier�ci� wy�art� przez �wierzb.</p><p>��Znowu go szukasz i znowu wierzysz, �e go znajdziesz � s�yszy Jon znajomy g�os i nawet nie patrz�c, wie, �e idzie ko�o niego Dziewczyna ze szpitala. Towarzyszy mu od dawna, we wszystkich wyprawach. Jon nie wie, kim ona jest (studentk� medycyny? sta�ystk� w szpitalu? a mo�e jedn� z tych m�odziutkich, nowoczesnych i przej�tych sw� rol� psychoterapeutek?), lecz wie, �e pomaga mu szuka� Ch�opca zar�wno w eleganckich dzielnicach, jak i w obszarach trudnej do opisania, niemo�liwej do zrozumienia n�dzy.</p><p>��Musz� go znale�� � m�wi Jon i idzie szybciej.</p><p>��Ale wola�by� to odwlec � stwierdza Dziewczyna, a Jon milczy.</p><p>��O czym my�lisz? � pyta ostrzy�ona na je�a jego towarzyszka, a jej w�osy wygl�daj� tak, jakby kto� przyci�� je nieudolnie sierpem, a nie fryzjerskimi no�ycami.</p><p>Jon spogl�da na t� bardziej ch�opi�c� ni� kobiec� g��wk� � i w nag�ym, bolesnym przeb�ysku rozpoznaje j�, odnajduj�c te� siebie. Prawda rozjarza mu si� w m�zgu i musi przymkn�� oczy, by wytrzyma� jej b�ysk. Prawda zawsze o�lepia. Czuje si� teraz jak cz�owiek, kt�ry b��dz�c d�ugo po Puszczy, odnalaz� Drog� � lecz znalaz� j� zbyt p�no. Droga w�a�nie si� ko�czy. Gdyby Ten, kt�ry go na ni� wys�a�, da� mu cho� pami�� i �wiadomo��! Ale On chyba chcia�, aby Jon b��dzi��</p><p>��Czy za taki �wiat p�on�a� �ywcem na stosie? � pyta Jon Dziewczyn�, daj�c do zrozumienia, �e wie, kim ona jest. � Dla takiego �wiata Bezimienny musia� ust�pi� miejsca innemu Bogu? Czy za taki �wiat cierpia� Cz�owiek? Czy to w og�le jest jeszcze Cywilizacja?</p><p>��Tak � m�wi Dziewczyna. � To w�a�nie jest Cywilizacja, Jonie. Nie jest to wprawdzie Cywilizacja Mi�o�ci, o jakiej marzyli dwaj starcy w twojej Wiosce, ale to jest Cywilizacja.</p><p>��Wi�c oni obaj si� mylili, wierz�c tak �arliwie swoim Bogom? � pyta Jon.</p><p>��Ale� nie, mylili si�, wierz�c ludziom. I ciebie, Jonie, te� nie przera�a Cywilizacja, lecz ludzie, kt�rzy j� wsp�tworz�. Jednak skoro �wiat wci�� istnieje, skoro nie ginie w jednym, zdumiewaj�co jaskrawym rozb�ysku, by zasili� Wszech�wiat kosmicznym py�em, widocznie ludzie nie s� a� tak ma�o warci, jak s�dzisz. I rozgrzesza ich wiara. Bo oni wierz�, Jonie. Wierz� w pierwsze nadej�cie Mesjasza, w drugie przyj�cie Cz�owieka lub w objawienie si� ca�kiem nieznanego Boga z Kosmosu, kt�ry rozwi��e ich wszystkie problemy.</p><p>��I Oni rzeczywi�cie kiedy� przyjd�?</p><p>��Mo�e wszyscy trzej�? A mo�e b�dzie ich wi�cej? Mo�e razem z nimi przyb�dzie tak�e tw�j stary kamienny �wiatowid i wszystkie b�stwa, w jakie przez setki lat wierzy�y wasze Plemiona? I do��cz� do nich wszyscy Bogowie, w jakich kiedykolwiek ludzie wierzyli przez tysi�ce lat, a b�dzie ich, Jonie, ogromny zast�p? Zst�pi do ludzi Pierzasty W�� Wirakocza zza zachodniego Oceanu i Wisznu z gor�cej ziemi, gdzie wschodzi s�o�ce; przyb�dzie Zeus z Olimpu wraz z ma��onk� i s�oneczny B�g Ra z doliny Nilu, Ormuzd z Babilonii, Mitra z Persji; przyb�d� Bogowie i b�stwa ze wszystkich kra�c�w Ziemi i Nieba, z Podziemi i z W�d. Nieprzebrane zast�py Bog�w. Zjawi� si�, by podzi�kowa� ludziom za to, i� powo�ali ich do �ycia sw� wiar� i przeprosz� ludzi, �e ich zawiedli, gdy� samo ich Boskie Istnienie nie wystarczy�o, aby �wiat by� lepszy. A zst�pienie na Ziemi� owych niezliczonych zast�p�w Bog�w nie b�dzie S�dem Ostatecznym, ale Pocz�tkiem, Jonie � u�miecha si� Dziewczyna.</p><p>Jon milczy, pora�ony t� cudown� wizj� i nawet nie zamykaj�c oczu, widzi ICH WSZYSTKICH, jak zst�puj� z Nieba, wychodz� z Podziemi, sfruwaj� z Powietrza, wynurzaj� si� z W�d. Blask bije od nich ogromny i jest to blask uczucia, jakim darzyli ich niegdy� wierni, jakim Oni darzyli swych wyznawc�w. Pot�ga tego uczucia wstrz�sa Jonem, mimo �e niekt�rych Bog�w stwarza�a mi�o��, innych nienawi�� lub strach, a tylko nieliczni umieli po��czy� jedno z drugim. Jon bez zdziwienia widzi, �e niekt�re z tych Boskich Istot to Czw�rjedno��, Tr�jjedno�� lub Dw�jjedno��: jeden i ten sam B�g, cho� przyzywany przez ludzi trzema lub czterema r�nymi imionami. I Jon s�yszy p�acz ludzi, kt�rzy p�no odkryli Prawd�. W�r�d zst�puj�cych Boskich Istot Jon widzi gigantyczn�, kamienn� sylwetk� �wiatowida i z ulg� stwierdza, �e zagoi�y si� Jego kamienne rany � tak jak zagoi�y si� bolesne rany wszystkich porzuconych przez ludzi Bog�w: Jowisza, Amona, Thora, Priapa, Lokiego, Peruna i dziesi�tk�w innych. Jon nie w�tpi, �e nigdy nie byli oni ba�wanami, skoro powo�ywali ich do �ycia ludzie, czy by�o to dziesi�� tysi�cy lat temu, czy tylko dwa tysi�ce. Jon wie tak�e, i� ci wszyscy Bogowie � bardzo starzy, nowsi i ca�kiem nowi � zmartwychwstali, aby m�c odwiedzi� ludzi, gdy� wszyscy ONI maj� moc wstawania z martwych. A gdy powstan� i zst�pi� � w�wczas oddadz� ludziom ich mi�o��, kt�r� tak d�ugo si� �ywili. I tak narodzi si� Cywilizacja Mi�o�ci. I Jon ju� wie, co ma powiedzie� staremu umieraj�cemu Bogowi, w kt�rego agonii bierze udzia�: �e przyjdzie taki dzie�, gdy zst�pi� Bogowie. A On, �wiatowid, b�dzie w�r�d Nich. Wi�c nie umiera na pr�no, porzucony i zapomniany.</p><p>��Kiedy to nast�pi? Kiedy Oni przyjd�? � pyta Jon niecierpliwie.</p><p>��Nie wiem � pos�pnieje Dziewczyna. � Mo�e nigdy, a mo�e ju� jutro? Wiara, Jonie, nie sk�ada si� z odpowiedzi, lecz z pyta�. Ty pytasz, wi�c wierzysz.</p><p>��Wierz�, �e Oni zejd� na Ziemi�, nie wierz�, i� tego doczekam � Jon opuszcza g�ow�. � Ale nim Oni nadejd�, czy warto �y� w takim �wiecie? Czy warto si� narodzi� i przew�drowa� Drog� a� do jej kresu?</p><p>Nagle Jon milknie, �ciskaj�c mocno, a� do b�lu, r�k� Dziewczyny: w pobli�u s�ycha� gwa�towny wrzask niemowl�cia. Jon ju� wcze�niej, po wielokro�, s�ysza� podobny g�os w szpitalu. Tak krzyczy niemowl� tylko jeden raz w �yciu: gdy przychodzi na �wiat. Jest to wrzask pe�en b�lu, strachu i rado�ci. Wrzask, w czasie kt�rego dziecko �apie w w�t�e p�uca pierwszy haust powietrza. Wrzask, gdy� po raz pierwszy widzi jaskrawy blask �wiata zamiast �agodnego mroku �ona matki. I dziecko boi si�, a zarazem cieszy ze swych narodzin. I cho� Jon tak wiele razy s�ysza� podobny wrzask niemowl�cia � wie, �e tym razem jest on inny, ca�kowicie niepowtarzalny i przeznaczony jedynie dla jego uszu. Ten niemowl�cy krzyk brzmi jak muzyka w�drownych ptak�w, kt�r� z szumu drzew lub grania wiatru umia�a odr�ni� jego pi�kna, m�dra �ona.</p><p>��To tw�j syn krzykn��, Jonie � szepcze Dziewczyna, a Jon to wie i �ciska jej d�o� a� do b�lu. Wype�nia go mi�o�� i czysta rado��: jego syn wyszed� z �ona Gai; jego syn krzykn��, �api�c pierwszy haust powietrza; jego syn otwar� oczy i ujrza� blask �wiata.</p><p>��M�j syn � powtarza z dum� i jest to rodzaj dumy niepor�wnywalny z �adnym innym, mimo �e bywa udzia�em wi�kszo�ci m�czyzn na Ziemi.</p><p>��Tw�j syn przyszed� w�a�nie na sw�j �wiat � powtarza Dziewczyna.</p><p>���i mo�e zmieni� go na lepszy � szepcze Jon z nadziej�.</p><p>��Ka�dy, kto si� rodzi, mo�e zmienia� sw�j �wiat na gorszy lub lepszy. By� mo�e owoc tego trudu nie jest bardziej widoczny ni� ziarnko piasku na Pustyni, lecz nawet ziarnko wiele znaczy � m�wi Dziewczyna, a Jon wie, �e to prawda, gdy� sam przechowuje podobne ziarnko w swoim woreczku. Znowu �ciska j� za r�k�, a ona m�wi:</p><p>��Wi�c mimo wszystko warto �y�, Jonie, skoro a� tak ucieszy�e� si� narodzinami syna.</p><p>Jon kiwa g�ow� i czuje, jak po twarzy �ciekaj� mu �zy. P�acze z rado�ci, �e jego syn przyszed� na �wiat. P�acze ze smutku, �e min�o tyle setek lat, narodzi�o si� tyle dzieci, tyle dzieci sta�o si� doros�ymi � a �wiat wci�� nie staje si� lepszy. I Jon p�acze, bo nie wie, czy warta tego �wiata by�a tak d�uga agonia starego, kamiennego Boga � i cierpienie Cz�owieka. P�acze, gdy� wie, �e ani on, ani jego syn nie doczekaj� dnia, gdy do ludzi na Ziemi zst�pi� Bogowie.</p><p>Ku swemu zdumieniu Jon widzi, �e Dziewczyna p�acze razem z nim � i wie dlaczego. Ona p�acze nad swymi nie narodzonymi dzie�mi, nad zwyk�� ludzk� mi�o�ci�, kt�rej nie zazna�a, nad wschodami i zachodami s�o�ca, kt�rych nie zd��y�a zobaczy�, a nawet nad rykiem kr�w w Domremi, kt�ry ni�s� si� o �wicie ponad ��kami, przypominaj�c o g��bokim sensie codziennych, zwyk�ych czynno�ci. Takiego zwyk�ego losu Jon �yczy swemu narodzonemu synkowi. Jon nie chce, aby jego synek kiedykolwiek mia� si� zadr�cza� losami starych Bog�w, wzbudzonych do �ycia przez ludzi, przez nich skazanych na �mier�, odsuni�tych w niebyt, obra�anych mianem ba�wan�w. �adnych pyta�. �adnych w�tpliwo�ci. Wszystko jest w ksi�gach, a ksi�gi zakazane dawno schowano lub spalono.</p><p>�ryk w��czonego nagle telewizora w pobliskim budynku przywraca ich rzeczywisto�ci, cho� nie jest to rzeczywisto�� �adnego z nich dwojga.</p><p>�Podpaski Always Plus Ultra. Zawsze sucho i bezpiecznie� � stwierdza damski melodyjny g�os na tle weso�ej, rockowej muzyki.</p><p>�Pierdolisz�� � odpowiada zniech�cony, schrypni�ty alt w�a�cicielki telewizora. Teraz wychyla si� ona przez okno na parterze i wrzeszczy w ciemno��, do Jona z Dziewczyn�:</p><p>��Czego si� tu w��czycie, zboczone podgl�dacze!?</p><p>Jon z Dziewczyn� nikn� w mroku. Pierwszy krzyk nowo narodzonego syna ju� dawno umilk�, ale Jon nadal go s�yszy. Stary szaman spe�ni� sw� obietnic�.</p><p>��Wiem, gdzie jest Ch�opiec � m�wi nagle Dziewczyna. � Przemierza�am te ulice dla ciebie, spogl�da�am na zau�ki ze wszystkich stron, patrzy�am na nie z lotu ptaka. Ch�opiec zabija w r�nych cz�ciach miasta, ale mieszka w jednym miejscu. Ko�o cmentarza, gdzie spoczywa jego matka, jest z�omowisko starych samochod�w. On tam jest, gdy� w�r�d ludzi nie ma ju� dla niego miejsca. Aby nak�oni� go, by wzi�� od ciebie ziele, powiesz, �e czeka go podr�, cudowna podr�, najlepszy odlot, jaki mia� kiedykolwiek. A on chce st�d odlecie� � ko�czy Dziewczyna i rozp�ywa si� w mroku.</p><p>Jon idzie dalej. Nie czuje przenikliwego fetoru, kt�ry unosi si� nad t� dzielnic�. Nie zwraca uwagi na �mieci, kt�re zalegaj� chodniki i jezdni�; nie nas�uchuje brutalnie szczerych rozm�w, kt�re dobiegaj� go zza nie domkni�tych okien. Jego oboj�tno�� i nieczu�o�� na otoczenie s� tak silne, �e odstraszaj� kr���ce wok� ludzkie cienie szukaj�ce okazji.</p><p>Jon my�li o swoim synu, kt�ry liczy w�a�nie dwadzie�cia jeden minut �ycia, cieszy si� nim, t�skni do niego. Przelotnie zastanawia si�, czy nie m�g�by zawr�ci� do Wioski, do Gai, do synka, ale wie, �e to niemo�liwe. Droga, kt�r� kroczy, ma tylko jeden kierunek. Stary B�g ju� nie walczy o przetrwanie, lecz o szybk� �mier�. I nie chce umiera� sam. To ma�o boskie, a bardzo ludzkie, ale Bogowie zawsze mieli wszystkie wady i zalety ludzi, gdy� to ludzie powo�ywali ich do istnienia. Jon ju� nie musi si� zmaga� ze �wiatowidem, musi Mu pom�c. Wszystkie za� zb�dne narz�dzia musz� by� od�o�one na swoje miejsce. Jednym z nich, pozbawionym r�ki Pana, jest Ch�opiec z lodowym soplem zamiast serca.</p><p>G�sta od utajonego �ycia dzielnica n�dzy rozrzedza si�, dom�w jest coraz mniej, a wreszcie ko�cz� si�. Po lewej stronie Jona le�y rozleg�y miejski cmentarz. Jon wie, �e nawet ten cmentarz odbija natur� �wiata. Z przeciwnej strony, tam gdzie wiedzie do niego jasna, szeroka ulica i kuta w �elazie brama, stoj� obok siebie marmurowe lub kamienne pomniki, a z�ocone litery przypominaj�, kto tu spocz�� i prosz� o modlitw� lub pami��. Ale tu, gdzie wzd�u� �elaznego ogrodzenia idzie Jon, groby s� ziemne, wi�kszo�� zapad�a si�, o istnieniu niekt�rych w og�le zapomniano i ludzkie stopy wydepta�y na nich gliniaste �cie�yny. Z prawej strony ogrodzenia rozci�ga si� wielkie z�omowisko starych samochod�w.</p><p>W zdezelowanych, pogi�tych, prze�artych rdz� karoseriach peugeot�w, audi, renault�w, citroen�w, nissan�w, porsche czy toyot pe�gaj� gdzieniegdzie ma�e �wiate�ka, szeleszcz� papierzyska i szmaty, zast�puj�ce pos�ania, czu� zapachy resztek jedzenia znalezionego na �mietnikach, palonych pet�w, taniego wina. W��cz� si� tu chude koty, piskliwie poszczekuj� szkieletowate psiaki, z niekt�rych wrak�w dobiega cichy p�acz niemowl�t. Jon nie potrzebuje Dziewczyny, �eby pozna�, i� domem Ch�opca jest pogruchotany d�ip po�rodku z�omowiska. Zoboj�tnieli na wszystko mieszka�cy przerdzewia�ych wrak�w jeszcze wci�� potrafi� wyczu� zapach niebezpiecze�stwa i wiedz�, �e tego d�ipa nale�y obchodzi� z daleka, nie wtr�caj�c si� do obyczaj�w jego lokatora. Ze szpar dziurawej plandeki snuje si� s�odkawy dym marihuany, widoczny jako bia�a, w�t�a mgie�ka w s�abym �wietle �wiec. Wi�c Ch�opiec jest u siebie. U siebie�? Jon skrada si� w pobli�e wraku, nie dziwi�c si�, �e s�siedztwo nie jest zamieszkane.</p><p>��Chod�. Czekam na ciebie � s�yszy Jon g�os Ch�opca i przez chwil� zastanawia si�, do kogo on m�wi. Lecz gdy widzi chud� r�k�, kt�ra wychyla si� spod plandeki i przyzywa go, zdaje sobie spraw�, �e Ch�opiec wie, i� Jon nadchodzi.</p><p>Dziewczyna� � my�li Jon ze zrozumieniem. � Wie�niaczki z Domremi nie umiej� k�ama� i nie stosuj� podst�p�w. Dlatego p�on� �ywcem na stosach, zamiast w por� uciec. Dziewczyna ostrzeg�a Ch�opca, �e id�. Prawdom�wno�� bywa okrutniejsza od k�amstwa. Je�li mia�em szans� odszuka� Drog�, to w�a�nie j� straci�em.</p><p>Wn�trze d�ipa rozja�nia md�e �wiate�ko trzech �wiec. Dwa ze zniszczonych siedze� s� roz�o�one i le�y na nich Ch�opiec, pal�c skr�ta. Koszula na jego chudej piersi jest rozche�stana i nie kryje d�ugiej, bladej blizny, wiod�cej od obojczyka do p�pka.</p><p>��Doktorek� � u�miecha si� Ch�opiec leniwie, a Jon rozgl�da si� po wn�trzu wraka. Troch� szmat i starych papier�w, kt�re zast�puj� lokatorowi ko�dr�. Na przednim siedzeniu kolekcja no�y � w�skie lub szerokie, d�ugie i kr�tkie, z r�koje�ci� zdobion� lub zwyk��. Na pod�odze walaj� si� stare i nowe portfele, pieni�dze, wymi�toszone dokumenty i stare zdj�cia � �upy, kt�re Ch�opiec zabra� ofiarom.</p><p>Narz�dzie, bez kieruj�cej nim r�ki, uderza na o�lep� Nie, Bezimienny nie chcia�, by Ch�opiec zabija� � Jon jest tego pewien. Chcia� tylko przyzwa� kolejnego wsp�wyznawc�, g�osiciela swej Prawdy � tak jak Cz�owiek mia� Dziewczyn�. Lecz �le wybra�. G�os Bog�w jest s�abo s�yszalny, a oni sami bywaj� omylni; to tylko ludzie, w Ich imieniu, uzurpuj� sobie prawo do nieomylno�ci. Ch�opiec jest ofiar� z�udze� �ywionych przez dawno zapomnianego Boga.</p><p>W�r�d walaj�cych si�, ub�oconych i wymi�tych zdj��, za�cielaj�cych zniszczon� pod�og� d�ipa, tylko jedno jest znajome: matki Ch�opca. Trudno zapomnie� t� twarz smutnej Madonny. Ale na zdj�ciu Madonna u�miecha si�, gdy� do jej ramienia przytulona jest twarz syna. Ca�kiem inna ni� dzi�. Jej prawdziw� twarz dawno wch�on�a ziemia; prawdziwa twarz jej syna znikn�a pod szyderczym, pozbawionym uczucia u�miechem. Ale ich prawdziwe twarze utrwalono na fotografii.</p><p>Jon schyla si� i podnosi zdj�cie. Po twarzy Ch�opca przebiega ledwo widoczny skurcz. Jon widzi go, bo Jon widzi teraz wszystko. Wszystkie �wiaty, wszystkie odcinki Drogi, twarze ludzi, kt�rych spotka�, pokocha�, znienawidzi�. I Jon ju� wie, �e tego Ch�opca kocha i jedyne, czego pragnie, to przywr�ci� mu tamto spojrzenie ze zdj�cia. Ten Ch�opiec jest jak Kaj z ba�ni o Kr�lowej �niegu i Jon musi co� zrobi�, by odtaja�. Zapewne obecny Kaj nie zmartwychwstanie do rodzinnego szcz�cia jak ch�opiec z ba�ni, lecz do cierpienia � ale zdolno�� odczuwania cierpienia jest szcz�ciem w por�wnaniu z wieczn� oboj�tno�ci�.</p><p>Ch�opiec patrzy na Jona czujnie i si�ga po n�. Jon wie, kt�ry wybierze: ten d�ugi, w�ski, ze zdobn� r�koje�ci�, na kt�rej wyryte jest pradawne b�stwo.</p><p>��Czeka�em na ciebie � powtarza Ch�opiec. � Mia�em przemierza� �wiaty i s�ysze� G�osy. Mia�em zasi��� u st�p Boga i nigdy nie by� samotnym. G�osy s�ysz� ju� tylko wtedy, gdy �pam, lecz nawet w�wczas nie jest to G�os Kamienia. Wszystkie kamienie wok� s� martwe i g�uche.</p><p>Jon wie, �e G�os starego Boga zak��ci�y szumy nowego �wiata p�yn�ce z ulic, z autostrad, z miliard�w radioodbiornik�w i telewizor�w, z linii telekomunikacyjnych i linii wysokiego napi�cia. Ten �wiat nie pozwala us�ysze� pojedynczego G�osu. Ch�opiec mia� by� wyznawc�, a sta� si� zab�jc�, gdy� w nowym �wiecie niewiele brakuje, aby z jednego sta� si� drugim. Ka�dy przekaz dociera do ludzi zniekszta�cony, tak�e przekaz od Boga.</p><p>Ch�opiec bawi si� no�em, patrz�c na Jona. Teraz Jon si� spieszy, wie, �e nie ma czasu. Szarpie za woreczek na piersi prawie w tej samej chwili, gdy w�skie ostrze bezbole�nie przebija mu szyj� i wk�uwa si� w aort�. Ot, jak uk�ucie pszczo�y, kt�rych zawsze tyle fruwa�o latem w ogrodzie Isaka i Ezry w�r�d starych lip�</p><p>��Co to? � pyta czujnie Ch�opiec, gdy r�ka rannego wyci�ga ku niemu skruszone, bezbarwne ziele.</p><p>��Odlot� B�dziesz mie� po tym taki odlot, jakiego nigdy nie mia�e�. Us�yszysz znowu G�os � szepcze Jon i patrzy, jak Ch�opiec si�ga po ziele, wk�ada je do ust i powoli �uje, patrz�c na krew, kt�ra pulsuj�c, rytmicznie wyp�ywa z szyi ofiary. Serdecznik niepospolity, kt�rego nie mo�na by�o znale�� w �adnej encyklopedii przyrody, gdy� r�s� tysi�c lat temu tylko w jednym miejscu, w czarnym cieniu gigantycznego pos�gu, spe�ni� swoje zadanie.</p><p>��Mamo� � szepcze nagle Ch�opiec dziecinnym g�osem i bierze z pod�ogi swoje stare zdj�cie. Ono te� jest zbryzgane krwi�, gdy� le�y ko�o g�owy Jona. Jon za� ju� wie, �e cho� Ch�opiec nigdzie na Ziemi nie znajdzie swojego miejsca, wystarczy, i� znalaz� je na starej fotografii. To tam wci�� trwa czu�a, opieku�cza mi�o�� jego matki. To tam, na jej ramieniu, zm�czony Ch�opiec znajdzie swoj� przysta�.</p><p>��Mamo� � powtarza Ch�opiec i szydercze skrzywienie jego warg przeistacza si� w nie�mia�y dzieci�cy u�miech.</p><p>��O, Cz�owieku� O, �wiatowidzie� O, Bogowie� � szepcze Jon s�abn�cym g�osem i podnosi wzrok ku g�rze. Przez chwil� mu si� zdaje, �e widzi, jak z Nieba zst�puj� Bogowie wszystkich ludzi, kt�rzy kiedykolwiek �yli na �wiecie. A cho� ludzie przydawali Ich wizerunkom �wi�tego okrucie�stwa lub �wi�tej naiwno�ci � Jon wie, �e Boskie Istnienie jest sam� Mi�o�ci�. I Jon jak przez mg�� widzi, �e zst�puj�cych Bog�w prowadzi Pierzasty W�� Wirakocza, �e jest w�r�d Nich gro�ny Jahwe, wszechrozumiej�cy Cz�owiek, gromow�adny Zeus, dobroczynny Wisznu, s�oneczni za� Bogowie Ra, Ormuzd i Mitra rozsiewaj� tak z�oty blask, �e niknie w nim mroczna sylwetka �wiatowida. Ale i On tu jest. Musi by�, inaczej Droga Jona by�aby daremna.</p><p>Jon otwiera szeroko oczy � tak jak �wiatowid � i widzi jasny skraj nieba pomi�dzy koronami wielkich, starych drzew. To Puszcza. Jego prawdziwy dom. Wi�c wr�ci�. To te� mu obiecano. Ju� nie jest mu zimno, nie czuje ch�odu nadchodz�cej �mierci, gdy� grzej� go pot�ne, omsza�e g�azy, do kt�rych przywar�o jego bezw�adne cia�o. Siedem gigantycznych g�az�w, kt�re niegdy� � u�o�one jeden na drugim � tworzy�y monstrualny pos�g. Pos�gu ju� nie ma, a l�ni�c� niegdy� g�ad� spowi� wilgotny, ciemnozielony mech. A jednak te nieforemne g�azy wci�� s� ciep�e i pulsuj� wewn�trznym, utajonym �yciem.</p><p>Umieraj�cemu Jonowi wydaje si�, �e z ich szczerb s�czy si� jaka� ciecz i my�li, �e to krew. Ale nie wie, czy jest to krew tylko Bezimiennego, czy jego tak�e. I my�li, �e kiedy�� kiedy�� w�wczas gdy zmartwychwstan� wszyscy Bogowie i ich niezliczone zast�py zejd� na Ziemi�, on, Jon, te� b�dzie w�r�d nich, jako �wiadek tego cudownego dnia, bezpiecznie ukryty za szerokimi ramionami �wiatowida.</p><p>��GRDHGHBWGZ � s�yszy po raz ostatni g�uchy, dudni�cy g�os starego Boga, dobywaj�cy si� z gruzowiska kamieni. I wie, co tym razem znacz� Jego s�owa: PRZYB�DZIEMY, LUDZIE, ZST�PIMY, �EBY ODDA� WAM WASZ� MI�O�ƅ NIE ZABIJAJCIE NAS ZBYT WCZE�NIE�</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>O tym, �e stary szaman umar�, Wioska dowiedzia�a si� natychmiast, cho� nie wiadomo w jaki spos�b: czy ta wie�� sz�a z ust do ust, czy te� przekazywa�y j� drzewa, trawy, woda? Gdy� tylko one mog�y wiedzie�, �e odszed� ostatni cz�owiek, kt�ry w szumie drzew umia� us�ysze� g�osy wodnik�w, w plusku wody �piew wij�w, w poszumie traw i w szele�cie li�ci g�osy bo��t, a nad sob�, we dnie i w nocy, s�ysza� dudni�cy g�os starego Boga. � Biedny grzesznik, p�jdzie do piek�a, cho� chcia�em mu pom�c � wymamrota� Ezra i powr�ci� do swoich zaj��: kierowa� prac� m�czyzn, kt�rzy dobudowywali do �wi�tyni wysok� wie��. Isaka zbudzi� trzask ga��zi w ogrodzie, a �e po raz pierwszy zdawa�o mu si�, i� konary przemawiaj� do niego w j�zyku starych drzew i �e on pojmuje ich mow� � wsta� z �awy, narzuci� gruby p�aszcz i dowl�k� si� do namiotu nad Rzek�. Tu przysiad� na zydelku ko�o wy�cielonego futrami �o�a, na kt�rym le�a�y zw�oki starego czarownika. Isak nawet si� nie zdziwi�, �e szaman ubrany by� w sw�j rytualny str�j, oczy mia� szeroko otwarte, a na ustach �agodny u�miech. I cho� nowy rytua� nakazywa�, aby umar�emu zamkn�� powieki � Isak tego nie zrobi�.</p><p>��Niech patrzy tam, gdzie chce. Niech widzi to, co pragnie widzie� � szepn��.</p><p>W tym samym czasie Gaja z Arielem pokonywali Rzek�. Ich obudzi�o trzeszczenie wi�zade� belek domu.</p><p>��Szaman umar�. Bo��ta czyni� wielki ruch w ca�ym domu � powiedzia�a Gaja tak g�o�no, �e Ariel w s�siedniej izbie usiad� na pos�aniu.</p><p>��Skoro szaman umar�, Jon powinien wr�ci� � stwierdzi�.</p><p>Wi�c oboje � Gaja z Arielem � przekraczali Rzek�. W najg��bszym miejscu Ariel wznosi� wysoko nad g�ow� zawini�tko, w kt�rym bezpiecznie spoczywa� syn Jona, Bogumi�, gdy� takie imi� nada� mu wczoraj Ezra. Bogu mi�y�</p><p>Gdy stary kap�an, zm�czony sob�, �yciem i Cywilizacj�, przesuwa� w palcach swoje drewniane paciorki, w intencji zbawienia duszy czarownika, Ariel z Gaj� pod��ali w g��b Puszczy. I nikt nie krzykn�� za nimi: �Tabu�!�, gdy� nie by�o komu krzycze�.</p><p>Przy szesnastym paciorku stary kap�an nagle znieruchomia�, g�owa opad�a mu na piersi, a bezw�adne cia�o wolno zsun�o si� z zydla ku czarownikowi � Gaja z Arielem szukali Drogi. Dwaj starcy le�eli tymczasem nieruchomo, ka�dy ze swoimi paciorkami w martwych d�oniach, a ich szeroko otwarte oczy z pozoru tylko spogl�da�y na pe�gaj�cy w pobli�u ogie�, gdy� naprawd� widzia�y o wiele dalej.</p><p>��Jest tu gdzie�� Musi by� � szepta�a niecierpliwie Gaja, tul�c Bogumi�a ciasno owini�tego w lniane p��tno. Ariel rozsuwa� krzewy, opada� na kl�czki i wypatrywa� �lad�w niewidocznej Drogi. Lecz nigdzie jej nie by�o.</p><p>��Mo�e to te kamienie�? � spyta� wreszcie dawny B�azen, wskazuj�c Gai omsza�e kamyki. Od biedy mo�na by je uzna� za w�t�y �lad niegdysiejszej �cie�yny, kt�r� Plemi� � aby nie zaros�a jej Puszcza � wy�o�y�o drobnym �wirem.</p><p>��Ale� nie! To by�a Droga! DROGA! Wielka, l�ni�ca, czarna Droga! Tak m�wi� Jon! � powiedzia�a Gaja z rozpacz�, ale ruszy�a �cie�k�, wij�c� si� w�r�d krzew�w i korzeni drzew.</p><p>Gdy tylko dowiedzieli si�, �e szaman umar�, Gaja od razu zrozumia�a, �e Jon musia� wr�ci�.</p><p>��Nie umr�, p�ki nie wr�cisz � powtarza� stary czarownik. Gaja zna�a te s�owa od m�a. Skoro szaman umar�, Jon powinien by� w domu. �aden czarownik nigdy nie k�ama�, starzy Bogowie nie pozwalali na k�amstwa ani ludziom, ani swym s�ugom. Je�li Jona do tej pory nie by�o na wioskowym brzegu, musia� by� tam, u kresu Kamiennej Drogi. Mo�e potrzebowa� ich pomocy? Ale gdzie by�a Droga�?</p><p>Szli zatem z Arielem w�sk� �cie�yn�, gubi�c j� co chwila w�r�d g�stej zielono�ci Puszczy � gdy� wczesna, ciep�a wiosna pozwoli�a szybciej ni� zwykle zmartwychwsta� krzewom, drzewom, trawom. Bogumi� nawet nie zap�aka�. Tak naprawd� to krzykn�� tylko raz: w chwili narodzin. Krzycza� d�ugo i przenikliwie. Jak w�drowne ptaki. Tak, jakby chcia�, by us�yszano go gdzie� bardzo daleko. Godzin� p�niej przyby� do ich domostwa kap�an Ezra, spojrza� uwa�nie na niemowl�, niewiele uwagi po�wi�ci� jego matce i wymieni� imi�, kt�re dziecko otrzyma: Bogumi�. Mi�y Bogu.</p><p>��Dobre imi� � przyzna�a niech�tnie, cho� chcia�a, by jej syn nosi� imi� swego ojca lub jego przyjaciela. Ale wiedzia�a, �e imi� �Jon� ju� zawsze b�dzie w Plemieniu kojarzone z b��dzeniem po tajemniczej Drodze, imi� Ariel za� jest obce i naznaczy�oby jej syna pi�tnem samotno�ci lub odrzucenia. Tymczasem ich syn, jak nakaza� Jon, mia� si� chowa� w pobli�u �wi�tyni, w bezpiecznym poczuciu pewno�ci i w zgodzie ze wszystkim, czego wymaga wi�kszo��.</p><p>Przedzieraj�c si� przez Puszcz�, Gaja przytuli�a synka do siebie, a on spojrza� na ni�, jakby rozumia�, o co chodzi. � On tu jest, Arielu, czuj� to � powiedzia�a z rozpacz�.</p><p>Ogie� pe�gaj�cy w namiocie nad Rzek� nagle wzbi� si� iskrami w g�r�, jakby dmuchn�� na� niewidoczny wiatr i od iskier zaj�y si� wysuszone zwierz�ce sk�ry. Po chwili w niebo strzela�y ju� wysokie p�omienie, namiot za� przypomina� rytualne ognisko, jakie niegdy� rozpala�o Plemi� w noc r�wn� dniowi. Mieszka�cy Wioski, ujrzawszy �w stos, zastygli na chwil�. Jedni prze�egnali si� znakiem krzy�a, drudzy za�, najstarsi, kt�rych by�o ju� niewielu, wykonali ukradkiem dawno zapomniany znak. Znaku tego ju� potem nikt w Wiosce nie czyni� ani go nie zapami�ta� dla przysz�ych pokole�.</p><p>Ariel chcia� wzi�� od Gai dziecko, lecz odm�wi�a: Bogumi� by� lekki, a jego blisko�� uspokaja�a j�. Pod stopami co jaki� czas czu�a twardszy grunt, jakby �cie�ka by�a cz�ciowo bita, cho� je�li tak by�o, dawno poch�on�y j� mchy, tylko gdzieniegdzie wystawa� pojedynczy wi�kszy kamyk.</p><p>Wydawa�o im si�, �e ju� dwukrotnie skr�cili, a teraz �cie�yna skr�ca�a po raz trzeci. Dalej ju� bieg�a prosto, co Ariel zauwa�y� pierwszy, wnosz�c z rozstawienia starodrzewu.</p><p>��Kiedy� na pewno sz�a t�dy Droga � powiedzia�.</p><p>��Kiedy? � spyta�a z rozpacz� Gaja. � Kiedy? Jon opowiada� o Niej tak, jakby to by�o wczoraj!</p><p>Kap�an Ezra na pr�no szuka� starego Isaka w �wi�tyni, w �wi�tynnym ogrodzie i w Wiosce. A cho� nakaza� m�czyznom z Wioski zbada�, czy aby starzec nie zab��dzi� w Puszczy � nikt nigdzie go nie znalaz�. Plemi� orzek�o, �e pewnie rozszarpa�y go dzikie zwierz�ta.</p><p>Gaja z Arielem szli jeszcze spory kawa�ek, nim dotarli na polan�. Od zazielenionej �wie�� traw� murawy ponuro odbija�y wielkie, ciemne, nieforemne g�azy. Omsza�e i zbyt ogromne, by znalaz�y si� tu przypadkiem, tworzy�y przedziwny kr�g. A po�rodku tego kamiennego kr�gu, ko�o najwi�kszego g�azu, prawie tak wielkiego jak ich dom, le�a�o bezw�adne cia�o.</p><p>���Jon! � krzykn�a Gaja i tym razem nie wzbrania�a si� przed oddaniem dziecka Arielowi, boj�c si�, �e je wypu�ci. Przypad�a do m�a i patrzy�a ze zgroz� na jego blad�, pozbawion� �ycia twarz, ze zdumieniem za� na spok�j, jaki si� na niej malowa�.</p><p>Cho� na szyi m�a dostrzeg�a niewielk�, okr�g�� ran�, wyraz jego twarzy nie wskazywa� na to, by zgin�� gwa�town� �mierci�. Przeciwnie: wygl�da� tak, jakby zasn�� w poczuciu bezpiecze�stwa. Gaja patrzy�a na niego, ch�on�c rysy, kt�re kocha�a, pieszcz�c spojrzeniem ramiona, kt�re j� obejmowa�y i d�onie, kt�rymi j� dotyka�. Czu�a w sobie dziwnie t�py b�l zamiast rozpaczy i buntu.</p><p>I nagle poj�a, �e zawsze wiedzia�a, dok�d wiedzie Jona Kamienna Droga. W�a�nie tu i w�a�nie do takiego ko�ca. I dlatego Jon nak�oni� Ariela, �eby przyby� z nimi z Miasta: aby nie zostawi� jej samej. Gdy� on wiedzia�, gdzie jest kres tej Drogi. Ale dlaczego�? Co by�o wi�cej warte od spokojnego �ycia z ni� i z synem? To martwe miejsce?</p><p>Bogumi� zap�aka� po raz pierwszy tego dnia i Gaja zn�w wzi�a go z r�k Ariela. Przysiad�a z synkiem obok Jona; jedn� r�k� przytuli�a do piersi niemowl�, a drug� po�o�y�a na swoich kolanach g�ow� zmar�ego i g�adzi�a go po twarzy.</p><p>��Odda�e� �ycie dla tego gruzowiska, Jonie�?</p><p>Po jej twarzy p�yn�y �zy, a pytanie zawis�o w wiosennym powietrzu. Gdzie� w pobli�u za�wiergota�y ptaki. Pewnie wij� sobie gniazda w szparach sp�kanego g�azu.</p><p>Ariel wiedzia�, �e musi teraz zostawi� Gaj� jej �a�obie. Rola, kt�r� narzuci� mu Jon, zacznie si� dopiero wtedy, gdy Bogumi� zostanie oddany pod opiek� Ezry. Wtedy Ariel przywr�ci Gaj� �yciu, gdy� jest zbyt m�oda i zbyt pi�kna na wieczn� rozpacz po utracie m�a i syna. Od pierwszej rozmowy z Jonem niegdysiejszy B�azen wiedzia�, �e ten gotuje si� na rozstanie ze �wiatem. Od pierwszego wejrzenia za� na Gaj� czu�, �e got�w jest po�wi�ci� reszt� �ycia dla przywo�ywania u�miechu na t� pi�kn� twarz. �atwiej b�dzie o u�miech, gdy opuszcz� Wiosk�, Puszcz� i ten dziki, cho� szybko cywilizuj�cy si� kraj; gdy nad ich g�ow� znajdzie si� wiecznie b��kitne niebo i jaskrawe, ciep�e s�o�ce � zamiast tych zmiennych chmur, mkn�cych po szaroniebieskim stropie; gdy surow�, ciemnozielon� dostojno�� wielkich drzew zast�pi frywolna pierzasto�� palm. Gdy zimna Rzeka stanie si� ciep�ym Oceanem. Ale� Gaj� zadziwi rozmaito�� �wiata i jego nieobliczalno��!</p><p>Ariel nie by� zaskoczony �mierci� Jona ani tym, �e go tu znale�li. Rozgl�da� si� teraz po miejscu, kt�re sta�o si� ostatni� przystani� przyjaciela.</p><p>�i nagle wyda�o mu si�, �e ogromny g�az, obok kt�rego spoczywa� Jon, przypomina twarz. Ogromn�, pot�n�, surowo wyciosan� w kamieniu. Zapewne to wichry, woda, �niegi i spiekota wyry�y te szczerby, uk�adaj�ce si� w rysy jak�e ludzkiego, smutnego oblicza; wp�przymkni�te powieki, zag��bienia pod nimi, w kt�rych, jak �zy, zgromadzi�a si� woda; wydatny nos, surowo zaci�ni�te usta.</p><p>��Z�udzenia, omamy� � szepn�� do siebie, ale te zamiast znikn��, nasili�y si�: Arielowi wyda�o si� teraz, i� w g�azach, kt�re utworzy�y kr�g wok� najwi�kszego kamienia, rozpoznaje gigantyczn� d�o� zaci�ni�t� w pi��; �e widzi fragment stopy, kt�ra jeszcze teraz czyni�a wra�enie, jakby pod��a�a w sobie tylko wiadomym kierunku; gdy oderwa� kawa�ek mchu, wy�oni�a si� g�adka, wypuk�a jak brzuch powierzchnia z wystaj�cym p�pkiem. Poczu� naraz wielki smutek; taki sam, jaki czu� w�wczas, gdy spogl�da� na wioskow� babk�, kt�ra odcina�a Bogumi�owi p�powin� ��cz�c� go z Gaj� i wydala go tym samym na �up �wiata i Cywilizacji.</p><p>�nagle Ariela dobieg� pot�ny, dudni�cy, g�uchy g�os, a� skurczy� si� z l�ku. Zaraz jednak odetchn��, wiedz�c, �e �w d�wi�k ma ca�kiem zwyczajne przyczyny, a tylko nieodgadniony sekret tego zagubionego w�r�d wielkich drzew miejsca tak dzia�a na jego wyobra�ni�. Dotkn�� ramienia Gai, kt�ra spojrza�a na niego niespokojnie i powiedzia�:</p><p>��To tylko siekiery, Gaju� Ludzie r�bi� Puszcz�. Na nowe domy i mosty, na warowne zamki, na �wi�tynie i klasztory. Cywilizacja, jak mawia� Jon. To wszystko wok� wkr�tce zniknie, pojawi� si� nowe Wioski i Miasta, nowe Drogi i Mosty.</p><p>Czuwali przy Jonie do zachodu s�o�ca, a potem Gaja zdj�a z jego szyi zniszczony sk�rzany woreczek i skry�a go pod swoj� bluz�. Nie wiedzia�a, co niegdy� zawiera� i czemu s�u�y�. Teraz wydawa� si� pusty, ale spoczywa� zawsze tak blisko cia�a jej m�a, �e by� jak relikwia, kt�ra zawsze o nim przypomni i ochroni j�, gdy przyjdzie pora tu�aczki.</p><p>Odchodzili wolno, Gaja z Bogumi�em na r�kach i Ariel, ogl�daj�c si� tam, gdzie w�r�d omsza�ych, gigantycznych kamieni pozostawili cia�o Jona. Wiedzieli, �e w�a�nie tego by sobie �yczy�, cho� nie mogli poj��, sk�d to wiedz�. Gai wyda�o si� z oddali, �e Jon obejmuje wielki g�az, obok kt�rego spoczywa, gra cieni za� stwarza z�udzenie, i� s� to pot�ne, kamienne ramiona, w kt�re Jon wtuli� si� jak dziecko w obj�cia ojca i zasn��.</p><p>���pij � szepn�a do niego w my�lach. � Obudzisz si� w dniu, gdy zst�pi� Bogowie � doda�a, nie wiedz�c, co m�wi i czerpi�c t� dziwaczn� my�l z tych pozornie martwych g�az�w.</p><p>Dudni�cy mocny g�os siekier kalecz�cych drzewa rozbrzmiewa� teraz wsz�dzie. Puszcza poddawa�a si� bez walki.</p><empty-line/><subtitle>* * *</subtitle><empty-line/><p>���zawsze pragn��em przeby� Rzek�, �eby zobaczy�, co tu jest. Podejrzewa�em, �e kryje si� tu co� obcego, co�, co zagra�a naszemu Bogu i Cywilizacji, co jest ostoj� resztek poga�stwa. Przecie� tego brzegu strzeg� ostatni s�uga ba�wan�w, plemienny szaman z twojej Wioski. Na szcz�cie zmar� bezpotomnie i od dawna sma�y si� w ogniu piekielnym. Biedak� Nie b�dzie dla niego rozgrzeszenia. Nie ukorzy� si� przed �mierci�, nie przyzna� do grzechu ba�wochwalstwa. Wiesz, �e z powodu tego starego czarownika s�dzi�em, i� kryje si� tu szczeg�lny wizerunek jakiego� ba�wana? Ba, by�em tego pewien! Dlatego pragn��em spali� ten skrawek Puszczy tak, by zosta�y tylko zgliszcza! Wyobra�a�em sobie, �e jest tu� �e jest tu B�g wie co! A w ka�dym razie co� o wiele gorszego ni� te gliniane i drewniane pos��ki, kt�re wystarczy�o st�uc i spali�. A jednak nigdy tu nie by�em. Co� mnie wstrzymywa�o. Ba�em si�. Tymczasem tu nie ma nic. Nic! � m�wi� z triumfem chudy starzec w habicie, wspieraj�c si� na ramieniu m�odszego brata.</p><p>Obaj powoli w�drowali now� Drog�, kt�ra � poprzez dopiero co uko�czony most z Wioski � wiod�a ku t�tni�cemu �yciem kupieckiemu szlakowi, przecinaj�cemu dawn� Puszcz�. Zosta�o z niej ju� tak niewiele, �e m�odzi nazywali j� Lasem, s�owa,,Puszcza� u�ywali jedynie starsi.</p><p>I m�ody i stary mnich rozgl�dali si� wok� z ciekawo�ci�, ale ciekawo�� Ezry by�a zach�anna i wyczerpuj�ca.</p><p>��Bracie Ezro, musisz odpocz��. Zbytnio si� denerwujesz. Mog�em przyby� tu sam i opisa� ci to miejsce, skoro a� tak ci na tym zale�y � odpar� m�ody zakonnik.</p><p>��Nie! Samemu bym ci nie pozwoli�! Nigdy!</p><p>��Dlaczego? � zdziwi� si� m�ody mnich. � To takie samo miejsce jak ka�de inne w Lesie.</p><p>��Ale co by� mi opisa�, skoro tu nic nie ma? Nie, musia�em tu wreszcie przyj�� i przekona� si� na w�asne oczy � wymamrota� starzec, z trudem �api�c oddech.</p><p>��Usi�d�my, jeste� blady, pot sp�ywa ci z czo�a. Masz gor�czk�.</p><p>��Usi�d�my, bracie Bogumile � zgodzi� si� z ulg� stary kap�an.</p><p>M�ody mnich pom�g� starcowi zasi��� na omsza�ym g�azie.</p><p>By� tak wielki jak niekt�re nowe domy w Wiosce, a natura wyposa�y�a go w siedzisko w postaci wy��obionego wg��bienia poro�ni�tego mi�kkim mchem. Gdyby Bogumi� nie wiedzia�, i� uczyni�y to si�y przyrody, s�dzi�by, �e siedzisko przypomina wyrze�bion� w kamieniu, rozcapierzon�, gigantyczn� d�o�. Wielki g�az otoczony by� kr�giem mniejszych, u�o�onych nadzwyczaj symetrycznie, ale brata Bogumi�a nauczono, ile dziw�w mo�e dokona� przyroda z pomoc� Dobrego Boga.</p><p>Spojrza� z trosk� na starego kap�ana. Pergaminowa twarz Ezry powleczona by�a niezdrow� blado�ci�, oddech mia� ci�ki, lecz jego oczy pa�a�y. Starzec rozgl�da� si� wok� z pos�pn� ciekawo�ci� i nadzwyczajn� uwag�, kt�rej Bogumi� nie m�g� zrozumie�. Nie dostrzega� w tym miejscu niczego niezwyk�ego. Ot, gruzowisko wielkich g�az�w� Je�li by�o to niegdy� miejsce poga�skiego kultu, nie zosta� po nim nawet drobny �lad. W dodatku wystarczy skropi� polan� �wi�t� Wod�. Ezra ju� chyba to uczyni�, gdy� zabra� ze sob� i �wi�t� Wod� i kropide�ko. �wi�ta Woda zmyje ka�dy �lad ba�wan�w. Ale tu rzeczywi�cie niczego nie ma i nic nie wskazuje, by kiedykolwiek by�o; nawet trzydzie�ci lat temu, w dniu, gdy si� urodzi�.</p><p>Brat Bogumi� opar� plecy o naturalne skalne wg��bienie i mimo przedwieczornego ch�odu poczu� �agodne, dobre ciep�o bij�ce od kamienia. I ogarn�o go niepoj�te, nie znane mu uczucie, i� jest ma�ym ch�opczykiem i wtula si� w ciep�e, bezpieczne ramiona ojca, kt�rego nigdy nie zdo�a� pozna�. Ojciec zagin�� bez wie�ci w dniu jego narodzin, matki za� nie pami�ta�. Nawet gdy czasami pr�bowa� przywo�a� j� w my�li, to jej posta� straci�a ju� dla niego wszelkie barwy. Mo�e dlatego, �e nie mog�c pogodzi� si� z wyborem Drogi przez syna, z jego zamkni�ciem w odleg�ym klasztorze, matka dawno temu opu�ci�a Wiosk� i podobno w�druje gdzie� po �wiecie. Nadal w�druje czy umar�a? P�aka�a, gdy j� opuszcza�, czy pogodzi�a si� z jego przeznaczeniem? Nie wiedzia� tego. Trudno, musia�a zrozumie�, jak ma�o jest wa�na wobec jego misji�</p><p>�dlaczego nagle zacz�� my�le� o matce i ojcu? Nigdy tego nie robi�, odk�d zosta� przypisany �wi�tyni, najpierw tu, w Wiosce, a potem w Dalekim Kraju. Po co przywo�a� na my�l dawno zapomnianych rodzic�w?</p><p>Kamienne wg��bienie otula�o jego plecy jak pot�ne, mocne ramiona. Przez gruby habit czu� wci�� pulsuj�ce, �ywe ciep�o. Zapewne kamie� oddaje s�oneczne promienie, zebrane w ci�gu dnia� Nie, niemo�liwe, przecie� s�o�ce nie wyjrza�o dzi� ani na chwil�; dzie� by� pochmurny i ch�odny. Wi�c czemu kamie� jest mimo to ciep�y jak �ywe cia�o?</p><p>�Pytania� pytania, synku, s� wa�niejsze ni� odpowiedzi. Wiara to w�a�nie pytania. Wi�c nie b�j si� pyta� � przemkn�a mu przez g�ow� dziwaczna, obca i niebezpieczna my�l. Pytania przecie� wiod�y do w�tpliwo�ci, a w�tpliwo�ci do herezji. Uczono go o tym. Ezra wpaja� mu to od dziecka. Prze�egna� si� teraz skrycie, aby odegna� natr�tn�, obc� my�l i inne, r�wnie niepokoj�ce, kt�re nagle nap�yn�y do niego wysok� fal�. Te my�li by�y jak brzmienie rozko�ysanych, pot�nych dzwon�w. I nawet gdyby Bogumi� zatka� uszy i tak by�oby je s�ycha� P�yn�, frun�, zst�puj� ku niemu zewsz�d i d�wi�cz� w uszach�</p><p>�i nadejdzie dzie�, m�j synku, w kt�rym zst�pi� na Ziemi� wszyscy Bogowie, w jakich kiedykolwiek wierzy�a Ludzko��. Zst�pi� z Nieba, wyjd� z Podziemi, sp�yn� z Wody i sfrun� z Powietrza. BOGOWIE. Niezliczone zast�py Bog�w. Bogowie podzi�kuj� ludziom za to, �e swoj� wiar� powo�ali ich do �ycia, pomogli im umrze�, a potem powsta� z martwych. I w podzi�ce naucz� ludzi, jak stworzy� Cywilizacj� Mi�o�ci� Tak b�dzie, synku, tak w�a�nie b�dzie, m�j malutki, m�j du�y, m�j kochany��</p><p>Bogumi� miota� si� bezsilnie w rytm tej pot�nej, szale�czej, zharmonizowanej ze s�owami melodii, kt�rej brzmienie s�ysza� teraz zewsz�d jak d�wi�k rozko�ysanych gigantycznych dzwon�w. I m�ody zakonnik przerazi� si� tym, sk�d wzi�y si� te straszne, bezbo�ne, heretyckie s�owa.</p><p>Musz� odprawi� pokut�. Pokut�. POKUT�! � pomy�la� wstrz��ni�ty, przyrzekaj�c sobie samobiczowanie i wielodniowy post, jako kar�, i� niechc�cy pos�ysza� G�os Diab�a.</p><p>Ezra wyczu� jego niepok�j, odwr�ci� wzrok od kamiennego kr�gu i spojrza� pytaj�co na ulubionego wychowanka, kt�ry siedzia� skulony na wielkim kamieniu, zatykaj�c pi�ciami uszy.</p><p>��Bogumile? Sta�o si� co�? Boli ci� g�owa?</p><p>��Nie, nie. My�la�em. Zastanawia�em, si� dlaczego Droga skr�ca tu tak gwa�townie. Chyba lepiej, gdyby sz�a prosto? � m�wi�, by odwr�ci� uwag� starca od siebie i swych przera�aj�cych dozna�.</p><p>��A wiesz, to ciekawa historia� Wyobra� sobie, �e ludzie nie mogli upora� si� z g�azami, na kt�rych siedzimy � wyja�ni� Ezra. � Podnosili je na dr�gach, usi�owali roztrzaska� �elaznymi m�otami, ale one si� nie podda�y. Chyba nikt ich nie ruszy. Musz� zatem zosta�. Drog� za� trzeba by�o tyczy� szerokim �ukiem! Ile� to nas kosztowa�o! Tyle dodatkowej pracy, �eby omin�� kup� gruz�w� � westchn�� kap�an.</p><p>Odleg�o�� z Wioski do polany nie by�a zbyt du�a, ale dla n�g starca nazbyt m�cz�ca. Ezra p�le�a� teraz na omsza�ym g�azie i ci�ko oddycha�, wysapuj�c swoje zm�czenie. Czu� bij�cy od kamienia lodowaty, niemi�y ch��d; zmaga� si� ze swoim zm�czeniem, zbiera� si� w sobie, aby powiedzie� m�odzie�cowi, �e pora opu�ci� to miejsce. Jest przecie� wiosna, dzisiaj zr�wnanie dnia z noc�, s�o�ce ju� mocno grzeje, a tymczasem lodowato�� kamienia, na kt�rym siedz�, przypomina zim�. Paskudne miejsce� Niezdrowe.</p><p>Brat Bogumi� odetchn�� z ulg�: odegna� modlitw� przera�aj�ce i niepoj�te my�li. Mo�e nawet pokuta nie musi by� a� tak surowa? W ko�cu nie on wymy�li� te straszliwe, bezbo�ne s�owa; zapewne by�y to tylko omamy. A mo�e zdrzemn�� si� na moment i Diabe� wykorzysta� to, podsuwaj�c grzeszny, szalony sen? W zamy�leniu patrzy� na niezwyk�y uk�ad gigantycznych g�az�w. M�odemu zakonnikowi przez chwil� wyda�o si�, �e niekt�re szczerby i za�amania skalnego giganta uk�adaj� si� w zarys twarzy. Gra cieni � pomy�la�.</p><p>��Ciesz� si�, �e wr�ci�e�, m�j synu i �e sta�o si� to w�a�nie teraz � westchn�� stary kap�an. � Wioska tak si� zmieni�a przez ten czas, gdy pobiera�e� nauki w Dalekim Kraju. Ledwie j� poznasz. Kap�an Isak te� by jej nie rozpozna�. Szkoda, �e zab��dzi� w Puszczy i znikn�� w dniu twoich narodzin. To by� dobry cz�owiek, cho� zadawa� zbyt wiele pyta� i cz�sto si� waha�, co nie uchodzi misjonarzom�</p><p>��Podobno lubi� moj� matk� � wtr�ci� Bogumi�.</p><p>��Podobno � powt�rzy� jak echo Ezra.</p><p>���i ojca � doko�czy� m�ody mnich.</p><p>��Niewiele pami�tam. To odleg�e czasy. Czasy poga�stwa i ostatnich ba�wan�w. A ta Droga, Bogumile, ��czy nas ze �wiatem. �wiat ju� wcze�niej, za nasz� spraw�, zacz�� wp�ywa� na Wiosk� dobroczynnie. Wkr�tce wsz�dzie b�dzie ju� tylko jeden B�g i jeden Ko�ci�, a wszyscy ludzie, w ka�dym zak�tku Ziemi, b�d� bra�mi, jak ty i ja. I zatriumfuje, Bogumile, Cywilizacja Mi�o�ci. Lecz to dopiero nadejdzie, na razie nasza misja nie jest zako�czona. Jeste�my w p� Drogi, trzeba nam jeszcze stu, mo�e dwustu lat. Musimy pozby� si� jeszcze wielu wrog�w, nawet spo�r�d nas samych i nawr�ci� wiele narod�w, wci�� wielbi�cych ba�wany i tkwi�cych w grzechu poga�stwa. Poprosi�em hierarch�w, �eby� m�g� wr�ci� do Wioski, bo wkr�tce kto� b�dzie musia� mnie zast�pi�. Jak widzisz, ma�o mam si�, a trzeba ci�gle by� czujnym, by ten nieokrzesany, niedawno nawr�cony kraj nie zawr�ci� z drogi cnoty i Cywilizacji. Ty jeste� do tej misji najlepszy, bracie Bogumile, gdy� tu si� urodzi�e�, znasz s�abo�ci ludu, a zarazem nie maj� do ciebie dost�pu heretyckie w�tpliwo�ci � zako�czy� Ezra, patrz�c z dum� na szeroki trakt, kt�ry ��czy� Wiosk� z kupieckim szlakiem, z odleg�ymi Miastami, z cudzoziemskimi, cywilizowanymi krajami.</p><p>Czy mo�liwe, �e gdzie� tam, daleko, pod b��kitnym niebem, w cieniu pierzastych palm, nad brzegiem ciep�ego morza, wci�� jeszcze �yje matka tego zakonnika?</p><p>Czemu nagle o niej my�l�? Wszak niemal ju� zapomnia�em o istnieniu tej kobiety � zastanowi� si� niespokojnie Ezra, odwracaj�c g�ow� od Bogumi�a. �wiat�o uprawia�o jak�� dziwn� gr� na jednym z tych lodowatych kamieni, le��cych obok kap�ana: wygl�da� teraz jak� jak� wstyd powiedzie� nie, to by mu nawet nie przesz�o przez usta!</p><p>Co to za kamie�, kt�ry nie poddaje si� �elaznym m�otom? Nigdy o takim nie s�ysza�em � zamy�li� si� brat Bogumi� i dotkn�� d�oni� pot�nego g�azu.</p><p>Kamie� nadal by� ciep�y i Bogumi�owi wydawa�o si�, �e pulsuje. Przy�o�y� do niego policzek, zamkn�� oczy i oddycha� pe�n� piersi�. Poczu� si� nagle jak dziecko: by� wolny i radosny, a przed sob� � zamiast ponurych czterech �cian celi, w kt�rej sp�dzi� dzieci�stwo � mia� ogromn�, swobodn� przestrze�. Wydawa�o mu si�, �e biegnie, krzycz�c ze szcz�cia, a szcz�ciem tym by�a zielona, wspania�a Puszcza, przez kt�r� wiod�a l�ni�ca Kamienna Droga, prowadz�c wprost w ramiona ojca. Czu� si� silny, bezpieczny i pe�en mocy, a pulsowanie kamienia przy�piesza�o i wzmacnia�o bicie jego serca.</p><p>Lecz przecie� to pulsowa�a tylko krew w jego �y�ach, bo c� innego? Ezra powiedzia�, �e tu nic nie ma. Nic. NIC. Tylko ta Droga.</p><p>��Ojcze? � szepn�� nagle, raptownie wstaj�c i patrz�c na ogromny g�az. Ezra otwar� oczy i spyta� zdziwiony:</p><p>��Nigdy nie nazywa�e� mnie �ojcem��?</p><p>��Jako� to s�owo samo przysz�o mi na usta � odpar� sp�oszony m�ody cz�owiek.</p><p>��Chod�my, zimno tu. Od tych kamieni ci�gnie lodowaty ch��d. Mam dreszcze � otrz�sn�� si� starzec.</p><p>��Zimno? Wydawa�o mi si�, �e te g�azy s� nagrzane jak� jak cia�o � powiedzia� Bogumi�, a Ezra spojrza� na niego surowo.</p><p>��Cia�o jest do umartwiania, pami�taj � przypomnia� na wszelki wypadek.</p><p>Odchodzili wolno, a Bogumi�owi przez chwil� wyda�o si�, �e s�yszy dziwny, g�uchy, dudni�cy d�wi�k:</p><p>��GRBDGHBWGZ�</p><p>��S�ysza�e�, bracie Ezro�? Co to? � zaciekawi� si�.</p><p>��Echo. Tylko echo � odpar� stary Ezra. � Echo siekier, �cinaj�cych drzewa na nowe miasta, pa�ace i �wi�tynie. Mn�stwo coraz wi�kszych i coraz wspanialszych �wi�ty�. B�d� wsz�dzie, zobaczysz. Tu nie ma nic, ale pewnego dnia tak�e i tu�</p><p>��Tu nie ma nic � przytakn�� gorliwie Bogumi�, ogl�daj�c si� na pot�ne gruzowisko gigantycznych, omsza�ych kamieni. Przez chwil� jeszcze mia� wra�enie, �e najwi�kszy z g�az�w powoli, �agodnie zafalowa�, tak jak faluje pier� oddychaj�cego swobodnie cz�owieka, lecz by�a to tylko gra cieni, rzucanych przez ostatnie wielkie drzewa niegdysiejszej Puszczy.</p><empty-line/><p><emphasis>Krak�w, czerwiec 1997</emphasis></p></section></body><binary id="0" content-type="image/jpeg">/9j/2wBDAAUDBAQEAwUEBAQFBQUGBwwIBwcHBw8LCwkMEQ8SEhEPERETFhwXExQaFRERGCEYGh0dHx8fExciJCIeJBweHx7/2wBDAQUFBQcGBw4ICA4eFBEUHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh4eHh7/wAARCAFHAMgDASIAAhEBAxEB/8QAHAAAAgIDAQEAAAAAAAAAAAAAAwQFBgACBwgB/8QATxAAAQIEAwUDBgoHBwMCBwAAAgEDAAQREgUhIgYTMTJCFEFSI1FhYnKCBxUkM3GBkqKy8BZDc5GhwtIlNFNjscHhCDXR4vEmRFRkg9Py/8QAGgEAAgMBAQAAAAAAAAAAAAAAAQIAAwQFBv/EACgRAAMAAgEDBAEEAwAAAAAAAAABAgMREgQhMRMiQVEyBSNCUjNhsf/aAAwDAQACEQMRAD8A7cs/Io92NZ+TSa/wN4N1/NbTmj76kVXF8MEXJ6QmJqdRqcmwnqtYI+8und6BdEVQSub49N3LE38cS5VEJDHFNE4fEs3/APrjzlYa47nudebn5ehohgJjC3xxIqrqbjElWWtvT4umBsErrSId3fTSWv1YAWMypBcktipJ4gwuZUP37uB6VPwierP2NuuADW8VwBBBuIjW0RGEgmGZkb5Z9h8RK0t2YqqL9AwjjhMY3s3NssLOI0jof/JvO2EJCVpBS+mkbvVKFWkEMUe2gd7b5RkGrxwqZ3dokRXESjzaiz6Qtg+k2CsmOfkmTSAGMfcLnZXEpVJuTmWX2CW0HAKqKXhXzLAMRnGpOX3zzu6a34shxIbj4Ipd13rRVxfgs2t7MMUrTuhOdnJaXsF6YZAyG8QI0QlTz0h4hVUonFYq+P4eExicyRO4tKudj3CWST4kJ3KVck1Jq/8AVBnHsSq0TSoiiit2UKAkOeq3TGjYhIS7LZNvAAtoAi1KmTY07kIRK3jwWkfVmg3SuvETQX2WutE2t/htIUL64jx5UttB3Jq6txUgKpUrV4Rs88Qy++PDcYEfGmHPq39qlIUbeaxTDiblHlmA165Tyipp1aQuWvqw3D7F5L+LPgzEs84W5fZM05hEhU09qNlUoh8NkHknMPV9HhWTYNn+5vVW6iXESpaHDliWm1blWN+6ao1eIqVOW4kFFLzayFPrhKx8WCHynYNxKr9UBdHL6oaOtKNMuurS4tyCulT6BG6E0dAiVER5FQblQmDFS9m4c4r41X4oO0LuzEuwdhvsgXmUkGPgmDgCbZiSElRSulYXxwd4rTzkviMs3LTAv7x/DnRG0fWVLYMiXMdrFiaeac6m2FIftgMWcWyTUfZoQknNywMlVOTmgyJvlokpNev5FbuF/C24oUU1cW1WXUXVYSsEAl7xDbFfoV/UHJH3hxvQPagYOXpcLpKPnRYHiY1wt5VdVodLCuajsIuGrpXmtuhXDMPTD94DLqlLHbYJWXCoogpW3ptEYbgB13HimHR5XXU96MjTrjIXQ+j0JcSJkq9IcS5Ur/5iOxszTbKQoRIi4SXBf80YkNNNZkI+rCeJyqzU7hs6zNq07KsEwooyJC6JEilVOkskzHzpG7FW97KqSTTQ5hJKuPsvKyquq3uFcrqsG4hH95FFW2cZxVG5jss1IEyk9P0c7U7cq9peWlhNINyKtvGmXNFllXgbm0fM3A3a67QFK6S6u6IFMI3G97BjE4yy7MPv7vs7Z6jcUyES81SLmhsVxUcpfkWpHtlVeeelJuba3c5MK05OJwVXqIi1+yg/VEZJLicvi+LPsEqyrGITMy6409rbS4iId2IqpEnhRIkZKWl5fGExHtMx80y3TT5Tdk4RashGt1PoH3o5xObX4jsj8IM/PS6Pv4FMTe8dFWmvIXatJCuoVLz2aYvw4/JTlrwXJEwmdxyb2gwdN4zi+6O5rK5RG263xF1ezEhNs79X9m5/BXnsKnGuzzL/AJLJwuK3XVG0rU4aSEi8ML4RLYXI4tO4phrUzIpOBvRl6IbTTpDQ3EQhyuS1acEKFGGiZYaaKYV7dhYrnVb3XDUtUV1Urv5LZnI9T4IvDSnZGemtnsXO7EMPtqY6N80Vd26HmuFM/CSF54s+Ny5YlJbIsJMsMM9pervXc1O0hG0eoub/AIiPx9iQxZMNf384zichc2Ey22JVaX9WQqupOXq5ku740xbs89hmGMdveZnMPV1xtzs4kL9wqhCQ1083i6YC1CqkgNcpU/QqeOqk29s2su/hE6yvlJZ7nmR6TEh0kP0aYe2hfdwebwaSllEHJ6UeemJgUo4ago0FFXgKoRIqfR5o0xJZHFcM7FjzDrzbaXyU01/eZUvEhf7fihF9iWm8FDC8WmpyeRkb5OeSjM1LlwqhIpIWnKiig/diJqpa+CNVtJruCR59l4HmX3GzHgQkqKkE2xw2XnsCl9rpOWSVxZjEGZaacZySdZIhErhHmJEIVu9WFVk0RERdoHplpPPhQi6Y+0L1v3fdh3FcR3+Fs4fLsbmTa947vERUHPVCYqmG9PZZUuknKNds3HsT2RkNqGVeWcwFSaxBoM75Y6Xrb3klqEn0LB8DLDZof0cnqOyeNSZhMqqcql81aXSXMXvCUL4BiAYfiHyhvfSj4K1MsqF28BeKU74i60nHpga61KnRp6RH0CgiI+qKQ3rpyml3F4apy/C8mbNDP4QuIDiFTm8A8k555h3laLz2ncJeyJeaHsFmpUpTFpbFMQnJCYnWt2mKNZk0t2ovFn1W+zGbU4kOKvybwsUdRoTmVTTv3RG0SLxWppHw3LES8zhU9hb0vP8AbGXt40/LzktbcwQ3cwqo3CSFqGK1cc1EP2/8JxYy1K7V4K3MT8gchtBK0Xe/FjxKe7ILSuYIrurghHDvwTPKYTY4Y9RpcIcOXQO7hQqly+2UI7NTw4FPHiTE+uIzICognY+z6iG24vKFd7Gn2o22Im8K2fV5ZhZxG3JIpRW2mx5TpquVfRyWw6yRORVTEc+xijqFsVgOGY0+i4gT7Y/2o06L8rLHbbYRDmReFVy+njEW++9iMwjrjzs44XA9RFcXhhvZucd2daJhp74zkCEWXGZmXEd8FKWqNSD64bwtzZrB8fdxHBmcVlZcUImZMybdalnFHIrS1EKc1FLmyr3wMlRk1xoeVS8Tsm5OQGXrsViOEOzGGTre7xCYbVLd6dpIol4W9I/TcXhjnr+HzmDYpOYFiabyfkeU+h4F5Xh9pPvVGDOi4rW67UbtVJd5ZQz9ZRqWfvFE7tRNYTj2E4Zvn8SaxrC0JjtvY2yBxhf1ZDvNSDp13c2rrgZMnqqsXgWZ40qKwWq3zrGR9XoStTt1GI2xkYdmo75OPNyzLjjhgAgJGZOFaIiPFVWOZyu1+023GMzErsR2GQwmTsR3EZpq/pLSIl+dOokupAP+pbGnpHA5DC2VVEnjLeL4hShW/WpppiB/6ZcXRJvEsCXe1K19vltC3ItVfWHp6Y3Rj3HIz1W3ovGD7CA3NriG1GMzG0M4ubfawo0HstVIa/m0YthCAJQBokMnwgBxmqnRomVPkHcbZiQEokiXIqd0VPajZlnFcU7Q95XMAppuC22vdYSFb1csWw1gJjWsPjzOFpC3hnI9sWNKCgpwRKQFcoMvGF5hUEVJeCZ3mekRhEWGh3dMARLeEGZmGX5RuaaO9t0BcQvVIbhjRcoTYARwAoYchOYfBlWkMwHelaN5ilxeEfOUGWBmrqVWsaFmMFX0xHriEq5OpKtbx+zmXmEV8BLy3erEUkdBTGBEtqwV7eblaa16LuEUqYxPa79JZfDG5jC2yeZJ2u5LRQqULVckGZ2Cq0WokrVawEkuokVTEdpMewubaknmsIxJxxaKzI3b9PpQotgqqii0oqpwKJkxVH5CTWwZcVTvgKqNFRYMXFYWdIBSpKiJ51WKhjU+FYCfGsbI+y6pIy82tnNaVaRqdFSqZp6IZMOjRfRAj9MELLhA19MKEGo1pGRl1LaRkHZDtO12z+H7TYQ7huJS7bjRgSASgim0dtt4KqZKP8Y8rbS4e/sftm4yy8/KTEiQeUbfK5UVK3CVB8/h+1HsSOefDRscO1OzqnKsouJylXJdUT53ztL7VEp6yDGvFk02inJj2kyx4JislieDy2JSz6Kw60JoZrRRqNaF0ovoiFwzaZ97FllZ/cyjeJa8Ka1b15oRJSIx5UytIR9ZR5hjgnwaYs9IuTuCKzMCuKr2I2QUaGquiJXXcq0Jy3UmotXq9r2j2Xxp7E8G2gwspFMbl3DSZ311hskNpNCQouSdOScxFzKsWOEvIJy0/BO7SY3K4T2Rp7eG5NvgyAAF3MSCpF4USv8AER6oh53a+RYfxhCYcVrC2m/KUoj5kRVER77bbbvFXwwxjGAPYjhaCU+AYiU1LurNqC0FGnENBAVzQUtWid91xX3EkbNbLyDeMPz5pe2bAMNMU0tiIql3pNbi1eseWpYqWpTbHbbPrmMSCYFh+KqqNNT24sz13O0RBL61Ea8uqIvFMQWd2UxR5JZ9nsoOpV23pEhK20vVJBL7sNYdsnhcjgq4a9WcZsFtztC3EYDwH1RHpEYkJmRlZjDTw9xq1hxkmCAFsCxRogog8NMKqQ3HkKYQCMS7sqr6vI0ANU3YiIaa2/ut6oij2swQZfD3t6Tfba2UaJQAkGtpEPBadPMUWGWlhYbsZRLaUpmRGXnVS1LC0nIy8uw3KS0uku2wtQAEtEfzVYq2NxImQxlJ95nsrQnLPs74X7shG6lpJSqHzafVLwwB8XJjaBtGGZV5Je0ph01VTbqi2o30iuQkXG4SThEnL4VIS0q/LS8mwDLxEbre7G1wi4qXnis4yK7NSbMrhDhNzOIzYgT0wdzbAqKDcl3QKIKIP0xbPcWvaWR0aiQqKGJZKNKwEgaEBbGiImSIg0EfpiJl8Gwp3dq5hxTytrVZyaRXCcLz5832bfDEw55oqpjLuwHirwjmu1Uvic5trMT+HSqz8pINgzMsb02yNCS5RG0s+kvTp0lF3xHEpySmM8MdmZTv3FCK76Loh8CxZlFnH2sJxJxuamCMLJe68Rogjmo05YvhaK67m2y2KYHMyRlhLDcubaVeZVtBMC9NOP03QGW2gmpsJA5WRad7WJEqb/5sU6iy4enxQviWF4ljGKSWJSkq7hDjRKrzjioRuivTuxIsvaUYsEph+HyDYtyklLsiuZII0Uy86wmR+CSV+Zx+eTHGpLcM0cmBZ+cuK62pfZS37SQTEp/C5yXeeeZWaalZkUXRcIOlwy5l5h5RLmjZMJYTaVlWKeS377jnMV7uQj6uV2n1YY+KJeXxJ6e8rSZcE930XW0uEfPp5oWnskkD8Ic7udknFl/IK8oMWJ4eoafQMJ43i67PbMMycjvn5wJcQ9VkSHmL0+EYZ+EWRnscPDcLkWKNIpPuOdICOQkRfWWmJnDMHlpPDilFRJjfIazBvJcTplxJYtmlK7i1FVb0V/4PMd+NsNdYnn97Ny32rfF/L+6Cbaz27l5fC2kcR+fNGxIe4bkr/tEJiey2K4LMu4ts5803+r1EajlcNqDmn8sTOBSGKT+JM45i1JV1qXsl5fVorzEvm9mGqYu/VxvaYs3WtUTyNg2AMoNEQaDSMja6MjKXHoMeEBe4/XG8z5CXeXcOu0TQ23S4/VS4hG/3opWJYztxiW7awHZhrDGl4zGLPDp9CNtkRe8X2YsU8iVRyL4ftmvizbQZ7DWXQbn13h0uId7dmg+ktK2+tHb9lTmXNmMNcnnVcnTlxN87CbuJe+whFR/dEbguyJrNjjm1c8GM4sB3S4AlrEounkb5bvSWfLFmc4xZkyc4mPoXFj47YufCNSzSCklIEsZ9GhADFFKsAMdcHcRYCq5wUECQqiwMkzgxcYGSZwGBCprGhUVOMGMM4ruKb/Fpl3CpFHmmGv7y43pIy/wRL1briIfEg80W4cbyMpy3OOeTA4njyJMuyGEspiM2tt/lBAGSXzkvMfqjq9mKtjmJbRKk3TEHGnZZyj7cuwPL6tRIveu0wfbLAZvDpqS7PuZNlb9261bYA9I3dRLqyDV++KmjLMge4mjaVV8oraqXMJWiLZDbd03eH6o7GPpsWP42cu+puvHYNjr+KSSIqbR4iri23/KOohrbTTRR8MRCbTbR4bNIwmNLRqxd260J9WoStSo/iiT2jmcPYoUwmpb/ACbW8s08toly9Ofh6liqb6ceYp2FHVXXe5dXMl9bk9UvNFtSiucmT7OnbMbd4XilJeeXsc53V5DXziv8pfeiyTTAPjaoak5OlU9lUzGOFO4dOOSauOSrLaV1VOwq+YbuKRbNgtumpKXTCtoFJLFo1M0u0+Ev6o5+fo/mWbsXUfaOhtSzTC2Mt6C5uoiL1lXmjYs7o+tPy78sL8q8DwHmJAtRVPPWPiZ1WOVRsAxqoOEjistm6jY1JUTgMSOCSR4libUsicbbvZVPyMWvaLDpdJVWJHJqWQkd9oRFRIR6kqX3f36+m6ecyVUU58jxJ8TlkvjeHzU6MnvlR4hqKElK+gYbKKBtm+klijqyXk1lnB8pqErlHm/fFx2enxxTBJadXIiG0k9ZMlizrel9JcZ/EXp8qyPTQ1/NGRt/VGRh0aeJ6BTqrAj4QdeJQMx0pFpNC5JAHUzhshyhZ1NURvY6Fj4QMkSDGmcBJMoUIJ3hCxJDBZpAjHTBIBuga6oIqZRGUWfmdww8rTK6N5/iFwIW/Z6l6cxHVfR8ePm9FVUpnkL4rOv03Eim+dW3eOf4Il1F6aahH6LtMS0iEuxhKVfVndL5vVIiIiHmut4+rEnK4fLyOFqy0wi7vkD3uoi5lrzFFdPHZh8Z+XYlXXmGnd3odKmkSG0bRrW4hQc/Fbwjr4MEwvac3Nk51shdoKMPKO+edlSnD3bd+hRUBQVFeUCS6lEFFuS27viguS2IAS1wR5Hkl/IuzbWu0iK7TquS21cuWLZgpjis5ir+4YknZP5xxtag4dtpW+GhCKd/LC/whSs9iD2E2tK9KjMCe9VSUVuAeIqSV4RqbM/E5riss8sy6vln5vek3u3Lbt7pEhG1e5SHK27V6Iam8NmcOeZluzZKm7VyZtvvItNtqkuS2pzFzeGJ7ZzBZl9nFpF+iN1FU8k1W3TcQ3cvNxr1fakTFOyMjiK7inzKrbkYld03cR7rtN30Q2hGzm0/gGLOMMG2IzTfSgnUvoK7lWImWl+O+Y8Veog+9HQMUn8KwpFtfddd1ZOaryUUutXmS67qKKX8aMEbr24+L1rf5O633kuthe7Hl7NcNxCfwOYaXDJ5aOfq+YDK7lJF4HHT9j9q5PHpdGy+TzzfzrC5V9I+IY5piO4fl6sPfhETLNLk+1Eays1KzDMyDpsutFVsxWhJGXqennLP+y7DmceD1JsATbOIvTBJVVQafQK3QxtZMYevaptmadRx5nfKhsEQCNqKmXooX2liifAztaxisygzC7qbVN243612RD50K37USuOpif6SYvLriDPYVZCjTVugx5SIS9Uizt0wvSYuEuPkbqK5Ucu2ywpmYJcUZf4qNfCenupEtsA0y1s/u97vPLFfr5Cr+f3wnMYPNvtTMoytURfvfaidwLDPiyUFsudQStOXPjT7RQv6g16PHfcbpJ92/gerGRlIyOMdA9CKKIqwF3ug6pmsBc4RYwyANVSF3Fhg84CdIUsFygJ1g5jROMBOsEgAoC5nBygBqINk4ZoIityqsQgjM/KVWSZfRpVUldyJS3Q8aU4EVbR94uiJPBpaYSpMSu4YYaslatF7Okf9vZgUkw9JYdiOK7lO2OqBp7KaRH1eYj9pVidwhifRqbXEJ7es3krbXVbqIri/kjpYo47Odd8isTUwUzPJv13DLHlOzf4mm7UIkqkWrls8NorxiN+EmWmB2OnSCYteyXyLXiLUIjb3jd6QKLlLDhyEs0yLKqjYfNoNlhCVo+snLq9WKhtBtbLFihDh0tPPvtMqnZl+b6eYeJElpINEt1fWO6Ob/FbMrKlscchKySyuDYIt1Acm3CXNQIhISEi5SW6oplpHvgM9iWJTCsyq4YrKTXzTm98TtxEQkPMoiWXVdzRLbGs/EitM4im+nJ1a7x1rXeVtwCQjp0iPsWxZMfSXdlkfpmd38fyUXSVUUual5PD908+q11WdRWlQuPq8vijn+1GLPMTNEyZcup1Ef5tjpSjLzqOuLvUeS4+otPSVvmLUMUTbzCWeztb57fO6dekSC7qyHO1OmIxJRVJ/dPyG+d9m/ISuiBepQ29fNqif7Cj7G4ZmKtav4U8/TCz+HbpjdbrPVrP8+lIXZZC4kAF6IogtB4ki98EdeuaROIjwj44CpNKJCqIPOi90aOGKCQWoI9MTyHt8DGE4u/hM2k9IqqTTS1/8j7JR3f8ASb9LJOTxxlER7dBLuuJzaV1CQx55TLn5Si4fBdjPY8W+LnnqS04egOkHB4fa5fsxnzzUwrhl+K55caOlNSrUsvkvbMy5i9qNlgi8S9EDWODT33Z0Zlp6kHGRsWVfRGRXyCehCXjAD4QwQ0RYCapSLxkAOFzG5YYNK1gBZLCjIAY0XjASpWkHc4VhcqRAgjFbaQhihAMpRw7BU0r6U6vu3RJkqXUiLxCRXFiRlF8ki2OeO3mt+6Puxb0y5ZUUZq4okBwSZXFZeZGa+TLM71xr0CA+tzXDb9JerFwWgyrW/l0Te+/zct33YRkZdLUROCJ7PL4fvQ3OMb8Vzpl+S4xoyZLv8mZplSKo9KItszMIifQHPdpEdXMpdPrDFUx3ZmVHaTtSzSCr/k/NylcOm2haubPpGI+Sxy7bT4sRO0MSa/O+yNxEV3NS3TSnLddnE7tXgcptC/IzL0wQMyLiOtNpb5SpDWtdVuSVp6I3THAzeSMlcLSXlFLE832a5tXe7pLm0kOpP5Yj8Qq/JqrGXI3ncegdV2nPlt7vVidn8CH46ZxLtU8zRr5pp4tzqEeYSqn7qXxEbTpiUxKvzGG7l5GZUEWVctscMSEhO7myuH88uiWU0Vk5dBmCxFFpO0FtKd+q7q5dV3H2YpEw98a3bsa8+tbhdB0eao048pRfpuWVZTtJURW2tTXXy6bbi09XfqKKtiUuvxk08DzW71ZeMctSLXiNsXIo8nHzeaYJUVV3tRPqGyhLp9PTEtITva/Irk7ygfiH2oFtkw4m0i0TStvit3l2ofRquKIrfLKP73deIPFakJ8F/HYxjAsGu+F5DMCsKnXEe0yBMES0opUoqwFw946qkqIKlcSJ0xqIqi1GqohVrEJMNeTCRR5Uut742ErSQm9DiWqJB0kPLBDtLl03d0aNdYWX3dMQY7bs/PhimDys+K03zSKqeYuoftXQwuRUio/BLNG5hE1JL+pduD2S/wCRKLe4lCujzebH6duDrY65SqBksZH0hjIo0Mehj4LASgyrVFgRJnF4ULuZosLnxhh1PNC7qKkAdADRRygLgrxhh1awI1ThAJsAXnXuhTAkJkSRFWrpunlrvEiJR1fRohiaJWpZ55FvVtCVB8VsfMDafw3ZoDdTevS8mIH03EA0/wBY19IvJl6l70WPZMUPBGEJ290BQHiLjcPSvr8sGxjgtGHnt3bRtrrPwl6tSFS/4iJ2SnbmJaUdavm3AI3iHhcvUvr8Ik5lMQ+Ncla+Ld379+q4fwwcuPjlopiuSObSkhj2z21U/jc7g/Z5R8Ln3EeAgC0aEhLXK0UIl8Sj3R0KZIWWhcSmZkB9Y2J1W/REL8IE1Krgydqxp/Ckae56Vrb3XDy3Wl7t0QU1tTMYinaMMWXawiXlN4u9b8ur3KNo3dBWpd7Qxsn92FZnr2slymCfllnNzl9gvVuGl1fV9aIfE0n2eD3i7hEbebIvMVo/aiHwTaRcTnX5/EkmJJleFJkdyFpCV5F0iltLV6yGJXaSYZLZ92ZTEN1JbuvaWkLq0jyipfwXVGqZ0VUQM5Mdnymd+9/sZXEI+sP0cvVFfmmWapMMvfqyBD1Dfq8PevN7sXBFCyXdmTRmYdTvd0WERENpEiFaokP2iio4rhKLiUs+j83RpwXF9cbu4e7l6fPdqi0qqTn/AMIcvvplqdTLmOzpu4/e5faimmarmae7HXMVl2J5VYpRqZUvqEaLpy6lirrszuZl1aeS8Gr+Pn5onEaXopcwhC2gK2Fq8EpGK07K2dp5HguAR0xc1kKd295vDy3U0+b/AJim4w467MW0XqTX0Z/8QAzXIA4gEAgg0JBoSV4wTDN3+s5OUreYY+9gmGZaqivqZXaV4V9qHcNkFSQaep5Ot/sfT+e6IPRYPgvf3WPuyiLrcZK/RbqBRp/vHRzjmex1P0mk/wDM3/q6bV/mGOlLwjh/qM8cnL6Oh09dmaHwjI28AeIoyOfs0noWiUWBmlIKqURYC6uaRoYJYu5xWAOJB3FrASziDADGkBIc4M7WBFCBF3ORU88bdvl2ZVE4uu+7eXLaVPzpjV1BNsm1GqmConojTAnpf4lb3+53yS/zenWSjzD9caeme1soy+SW2blUSaN5skSid/GvmiyCF6aSz/1ioMYiuDmy++naQf7h5r/Fxi4NmiCigHH7sDqZaab8fJXjpPsyrbVYFMzEn2rszE8jPlOyaecbivG4VG5RIkzTq00Xm5vJy2G4lOPP4f8AJ33b2kk22tCJdcTrhDpIrrrfw6aR3IiSg1TIuMUGcwOyfYxzDMNozUweRPBcQiJCQ6dVxZdUbOl6jW+xnyY9lX2hkkwbCpZ6Xwuef7K+SPbpLKg4JCR+gdIpwt1e1FmxBGGENoH3DFFUURg7LaCJ1NBTTzXfVFht7QiPrMUypT2ruYfZItUVXG8LmE2jZxDtG4Gm6dTrmOkSuL2rfHp9bTumuRnqeJzadwWQwbaL4wxqbKfRryiOVtRu4rhHSS3Edw91uq6IyW2kcvph8oTqvTZ9pQEHIBHSQjUk5SFctMdIYlkK+WkcMlyRqao3XoO0bSG7zFETO4BjbyqqDLivHJATTbbb587fu+iLSuiKm1lsimJZaMpVzl59Qly5cxD3/wCkRMw8xMJv5d6rOpPL6bCElRa/a1FG82mNYb/3GWfWXdU/D4SEhtLP8fLAZeekSldxJMbprUgBy6slu+n+mCQjZmQ30xl5J317dA2/w5fzbEXNbIyL7/xms7NNO8+66lJM7hX7RfUsWUmNxul329XdiHq9Wn03Xc39MLzE60yws7Np5Jq316ac+PHO4frhiFZWcYlEeYee3dlu7ChDUUyW72aFAJlUawVaUXd53p7PnhTHFdn8UdfFijTi6+lsu64a8AoQ/cjSX3Ek69LlPb03DGzRqIFrpHz6vFFbZFBH4ZiqyONtTu43yNcjaWiVqivV70dAwbazB8Se7KquSsz0Mvhbd7C8pRy1ZvsszMtSyVbNRANFtwxOyuCLPYd2hF1f5erckhcq+7bq+mM+bpllrk2aseZ4/B1NM3U9qMivbCT852j4qnl+VS1vlOo2lLm93l/dGRw8mDjWtnQjNpeD1SvBYA4mcMrS1YXLmgjoA4NEgKpnWDOrxgBLAGAOrmsAXhBXKVgRURIVhBKNVWI5lnsar9gOogHLKJO7TWEp7hvfav0dMaukrVcfsz51ueRKSnZ38NrP0RlpfJ83ht/mKJMJjD8QR2XkMR3rreW7S4NQ8vHmTTzxWZyZRMKal2Gd7vW/av8A3xI4BhDK4A0rG5anVt+UN6DC0v8Ax/vGvJj4/Jjm9kz8tw1M/lTS22dRXQ6qsLKW1o8tuvx08S/1RQyxP4sxif7Vij8imGt9pRt67cTO8ErhbuztuGmXV7yQ/svN4ltDNrMIvYZdpAyS31SHV1fvSl3tRU+m38kVkjOS0yk8x8p7800+U5urK0dVcvD3QltDMIMy88XzKd3P9kumK9tviWPYJPTD4yyz8lp7I1uiv5RuuKqIQpx8Wq3wxQZqc2hm8Z/tGarN7s+zMpd86Qjq0lqzuTO+60vojoROzPXYnFxyaxybfl8NluwYSz5N2b/XOHddp8NLS1UUhLzRB7aTWJ9mtHEp9mTastmW1vUBG24i1IRecePKPniwbLyk1hko92tKNPXuK3qstK63T05d3rWwntAUhPOyg7m05aYE7+Yj7iEuqhJbGjQhR8F24xHBz7PtGqzUtujoFBU2y5REruXl79Wr6osmJS8liGFpj2Bi1udVeVqheIh8/uxWdqJSYZlZ+ZYlZdWK/qtB7kbStK5dQpaKl1Dd4UiD2Sx3EJR6YkmMRoM2gg1LajS8rukRLgN3TC7DU7LiS0HPuQP5dJfaFa9N0KzqS6YZPVfRpmakTomrnIR5h09QinrRUCxKYE5J+vbnke+Vbq7qEbdI5kSasrekon5rEck7QjL++Q9116C5hIS6kIS/KQyFfYrA79kUdxBjsaNGSbzoUi5h9pbfuiMQsy1v8TdJpfkrbBA302UHKtYt01JSc9MNIq5y1q06AHpuX6x5orm0Ei58aOtS62tuWGgWXWlaV/uc0BjTRF4bhpTkk8+lQVsqEOf9MdA2NkmOytUadoffW1HitVVEvPaunlL8MQWzXyfBVefo7KuOF5NjS6fctC5USH9m1fSWeY7OvZ+1BStxi2REJdPNYtyQGNJYpSS/+L5R5GdzW5hzqHuXj7YxkM4Ywv6SsvMzDT0ottnMJMmpUIeUcqD96Mjm5a7ovSPThJksBNM4Ma5KkCPhHOOihZ1K8IXcRYZKBORAijg5QE0hhxFpC7iLWEHQFdMJ4s086y5uuP4h6vuw2cALjxhorjWxbnlOiJngAkGVcqKoQkvp4f8AMWfDEmZWUcbbPeJu0UR9Of8AxEAgg3irQzNDaQkK/wA40Wn+0WN0BYk1fbNUbVEuLzcKf7x2KzctY/7HNnFx5Mqe1rP6R7NlI47JPIrjYvtKmhQdt5bqZeGBbASi4HOsD2mf3CSoOUd0HqtErrebmLu0xZUl8KfmUfemHpytpo3zWfn1o2pMfpLLqkrp3R08qPiESL1qFb7EX8oqHFTvZS0DxzEkXF+zTMxl3e8JD/SXHpigbAYZLMfDE/KksxMI612ll1befq1dQ3fuIvVqV1+ESVVJxhU40Dw+IdJcP/aOMbe4nMI58YYbiT8hPyc0be8S4MituHTzDcNaQMeOH+K0R0ehMXwZH5dWGU4+90lzfkY5xj+zSDL9oJtE3SlVXHRAzESKmq3p0jyxE4ZtttHNYOxKy03OT80A63kcFEJVUVRUFRGlal9n2qKzmJzkz8mxKXJl97/6q3nu5Su5SAbf+M4OLE533FqiH2nxvBcNGYw2ZmVeV5PmmrbEAguHVcqZkQ3UWOZ4WLQyzU2gPo006LflGiMLCuESG1NPMSkmrVbxi2YvswpYx2/G5jsMi875J2mtwBuG1sRH6o3xj437Gzs9LPsUR025Zf8AEZHUJW10+bli3QNi2zmH4bLEuJSzTyvqofJpro0kJejxIP3qZpGuMYj2faCTw+WRMr3Fd6zAhLSNyesXDqjUmFYlZV5V8rpRekrrua3V9r0wqe+axJpZmjXLn1W91ad1IbloHEGnM7Od1madVvC7mzt0lCuIsNNYhStW/KHvNQjbkvtRJYkz5JGWVZRXAHd9InqqmpeN2mGXJRkHXHZweRCFz1zK21B8fL13aYBJKhMvtSUq1SqID5U5iC63mp+eMW3Yyi7NzbL07SaBd503XFyiNfF4R88KpK4fMLuBBZzsmadYXldpEeq4uXmixYHhDwv9unWGmf8ADk+YWa8SJe9fwxT1OZYY5FuPFWStIl8IaVpG68bhPmut9EZDDeToe0EZHmry9/B1YxbW9nook4wFxERIMS1gLiReySLlAHYYNKJADSsAcXNIA5SsHdqkLmKqtYUIAsqwAzzg7iQuYwdbIhTFGN4ybnWGqHpWYVcLZYVa9HhC20rRLxeGAGiEhgqVT/WFcGV1mYdk3+Gr7P50xs6XK6jg/wCJjzTqt/ZKYSy7K1bpxO4OFojzfn3Y+zav+SWqdefKeoh/pHljaV393kUqzuy46bCt0kI/QX+kay2GLOTBtNv7v73V9z/+Y6Sf5WYqlfBE7bvJMS+HC/2tF0nvG3CG+3p9KF4Y857aLiOH7cP/ABiu+RVqnNTdahEenw8PF1R6H+FNVdRGGC4d/KVo9Pi8Ucg2okZLHJas+tHmrrHPVWnd1XWjFse6VRVVcWV/Y7HuyYsszP8Ayzkl05uTSQiNuQlp4KP7o6ceIjieESU+UojyJ824u81ncRDquuKijw932uQ/o2stLuz+FvuzW68pu103iJd3pjp2wWIzWNSBT4owwyLNJkdPz1w2kQ5J6cvDBonkDjYlNdh7W9wd3cqjSFlpEhIi9KDwpqtLjTUguEVxKanlXe7y2i6hO5K6bfNpiTwocYmMMJMQxF5950t4jW8Hp6RK3xESc3LaUOTcusxKVqwwrP6rn8QlqGhFzEn8yQUM5KZM7kleZpvt3bXlHc6si4lzf7RA4+rT9Wmk3e7tBXNQ2jw7/o6YuSyEvIPvPM8Jn2h1KXKRL6yl4eMV/GMPfxed7BLqkvvGw+dW8LbhErfW1cPDB8kRtK4SU7Lssoqk0kuO7c3Y6ajnx4KOoYkZzD3vIy3lVdmUFD5btNVUlppv1c3UVIkgQMOlKJNjRlqm7R0b77biuG7vH+bVG2F1fmHcVV3eNO2sS56hHdD1Z+JfwpGfqM3GNa8lmHHyrQTDsLk8OYoyjlwhbeuol/p92DlBy88ALxR56rdNNnWmZntJ9Z+fa9oYyPrPz7XtD+KMhSbPRJJlAiTKsHVUgLnDKL2LIs5WAnlDDnCFySAMLvLWAEsMOpC5JA0EXOucBLODn3wE4DAgRwu6OYLYJWlckMHAV0wFTnvJKnl7aH2JuqU3vrAfLEjLruJeVJFacdrY564+j89xRUVqwu/Y+a/WfZ5h/mD8qTcPT8rliD29+fb9rq0p7sdnF79nNuOBZNo8GkcflWu5+l7fKB3Xc2UUmd+DrssopYllT2feIri5e/1fCsWTA8cKZlKTAq+rPkskHynvFTjb/NFL+FrabFGsJflRwvEGWd6FJrVZzW2Fxu/fqui/FuexS52Qu0ez8tM4WgYZiUhm6G9cZdv3aXaRty1KtuX/ALxYJXZCW2SbYl8PV+YR9zeze93XSI2lptUqEJW8dN0cbLFJ/CJh1Jh55iadcFTNhNVpD0ry8CEbfdicwjEppV+MC2kKfXRVl64Fsut092i6uV/Ly5Ro1sWex0Uvi+ZJezSrKNOW+V6DMRG23uKo9KQgVEq6+xR39YbmgvPpGmfTFgweYw74nY7OjDKpZTK/mEh1EPVzRV5uX+Mpx+YfV5+l9GtV/Nb016hrmvV9cBMlFdxNdwTqvr8kVwvX6dPHhbFfxFmTnZhxWZhUy45CGdeVLbkPT/rFwx2Rl0znt1Tk8A3Lly+asUnE5ySZR7Jnet3bgGzu03UQcy9Uf4xERFfx05TC2HZSUmFVZi0NNvKNfD735GLRsbtwxOizhGK7ppxLW23OVr1R9C/digYpLOEvaScRV4knSnoSI8gMTuqhVhM2CMy1SLMeWorcnoUrV7oCXqxVfg82i+MZdJKbe+Uy+pPEY/1D/TFqL0R5rLjvE9UjqzU1PKTaS/vkv+0T8UZH2S/vcv8AtE/EMZAHPRJjnAipSDlwgBJlFxVLAGsLuQyaQs4MQcXcgBpnWGXUyhcuMAIu5C55wy4kLqNYUII4AS0g5wAkVYGggi5/RC8mvYZrfss+R1V97mt9BQyUCLzQ2JtZOSKqmKXuLXhT0sUszuBRpr3fCI3e1SNcZwRJsVHt+6T6CX6e+Kxhr64bM+SXyXPZ63iSLhKTHaU+f8jT2dftc4xYs1Q9lN4cdTrRy7b+QwWTk2ZDGQmMcnXrG5WWRgTM7uU7hWo1IS70LSWmOb7R4DjUxNuvy2F/F8vKeTRHJkd9y26rV8WdV1atPfHpUm3FXdPA4y2ia1cMjvK67vSOY7bvzMtPNKg1qoeVoOYc2keUem3Lpju9PfPZz6ngQAv4hguzMgmHIk7Orei+UK9rm1W1oRH6S9XljfCppWZeqlReV3lAyJC5fSunl962JWdnHZiUl5mXYRil+9a7LnePUVvKKkX3u+IspQnxYFiXYnX8Sd3m63QoaDzCJFbTmEtSqA8w+ZCsqgEDtjMLOTWir8wt9GktsQLh0kNdV5ebxd9YruLbKOphytvpuZvd7zd39VvLo48y3FHVdnNmpWQQlJRWfZ4ov6sCIiERLqrqzXV9FYg8XRl5SrPNI9pPd6XdN1uounq1eGAhKql4OBzF391RxVRF1J3IXmjR5smhTeNqN3COnzWzMl2rf+RTe3eEr/q8+kojl2alXZ0Jt175vSHC0vBW6LCciqbPTT2HTLWINVTcLn6w96fZjs6KLgobZIQqNwrXNUjkmKPIjDzDqblrup1l9HgKPuw5TExMO9imHpWaS2mdyH9I9/L4Sjn9X0jzN8X7n4NWDOsS0zrsn/e2P2qfijIWwV517srzq7tzTeHhJCzjI4/pm31D0qa1WAnwgypAXModhQByFzrDBQu6tIUdAXFhdxM1g7ipC7kQYA4sAMqcIMScYCaQGFASzga0SN3MoXIlrA0E0OqakgLqZZcYKa55cIGSoupIPgAKAk69aW6feYJe8CpBDKAEUAVk5hu1M4yiJOsNPJq1s1H6MlIvxQvi+L4fiCL/AGfN1VP8u0PZzyiHLmgJc0NNOPAtTNPVEjg2CYfMzki/MYcvZ1syqPOJCVxFb36tPsxacRwB+YkSl8LRM0Xyui9vwoJW6StIhFfN1RWMFnV4O+ruz5bB7/z6YuElitJPs8xMsb/9kWdxaSK3SJfzx0brlpmPjxbRQ9ntmXFIlUiZn2la3rbzY5gI222iSDwtQVTwjEfjWADXtGIpLy7y1R3m5hK0bhHURcto+rHRZublMRl0l5ZgX5lGjdVtpSBeq3mpbUuX7XJnHOu0YntLt32ZZZZfsadp3LvfS5u4tXMd32Y2YsvLfYyuNFExWewORxLsXb8RZVv9YsmJM+bKikSaELp88KTk7IScw0ws60+471sag1CqiWXHgWn3YsXwgYc1Ly77+KsMsSurPkIqDyp1Kf8ATHK8KShMrarqcWq+bTzDSg3aVGLyvRmKyTJVVoq2XWB9BZInoHlhfAXtwcozvdyu8IL+u1c/3dX1Q8nlpl1Cyd1bj1xUshSJbCcD32IsrTJPnHOUs60oK6k6tUDJliF7nosiaukki17P/qq1Xy94KHKufdGQ3Lo0jzaeuIAAcoxkeay/uVyOmp0j0kSeaAOQydKLC7iRfQZFzRFSFj4rDLmSQs5xWKx0LuJAXUgzvdAXVygDATWkLu5qkHJc4A4ucQIAkgLiQc1gJrVIAQC5QM1pBDzWAnnlAIAcWAEmUHcSucAJe6IADGq8Y2PjGp5JB2Lo1EyadExXj3RYcCn31xFt6iLVocvBaSfuitceWNpWbKWeF1s1RUKmUaemzcfbrsUZsfN7kmpXBVYxssc3O5eVQrulLwkJWiRWiKCRdyRTPhYxGa2Zc+McMxBWVad+TTTSDoBzmFSJCQh0l93jF+lpll9N+wqr2lPdu6rhiJ222dncWwFhJGXSbd1dob5tJZiKjHYitnOqdHNJPHk2t3yzU09Pvpm608o7nwiOodOfKlxwquGsOMK7Ju9pVAJA16bVKtqZco8vsokMFsjIbObQSSYjiUlhTzTm9mk9QdQiQ3aqlbx5dNsT9JeYwZ6dltz5NRoieKiXEtdSc38IsK5ObzDDLGJNPu71N1dvPJ3XeqKetdFl2ddScYcnN1u/MHqp6ParCe08j2SZTyLu+d6OUTIipcvp/lrExhso3JSDMs3+rGlfOvUv2o5/X5NJGzp529jUmlZ1n2h/FGRtJp8tZ9ofxRkciV2NN+T0iSZLADhkkXOAOJlGih5FnEhR1eMNuosLGKUWsVjoWcXhAHUhhxM4A5wgjoAa0gB5rB3KVhdzjChAqlYESQUoE4uUDRADmUANaZwYlrAHEziaIBcWnCAkmVYM5ktIEcAgua5xoq+eCmNM4E5mmUQAIrvPAXE9MGplnAiQVWIQJKT0xLKu5MUReIl3xYcIxiYnpn/uDLD3e25aQW5225ZryxUzW7OBKlVy4xdjzvGta2Z6xbW9kxtn8GMviZPYopdvfVc/lRB7OoRoI+6vL4uamJgLOCTE9KP4i/2h1N5TUGkSutEi5RtKLbL7R4tJpumXt4ngeoX/AKoVxnGp7FblmElwv5kaaEa+9zfejTH6g5/iU10m/krJSbvxk0+9mjbY069VqVLhB1ghjlAFSMObLeR7pmiYiJ4ybSSfLZdP8wPxRkbSKf2nLp/mB+IYyFmOxL8npc++FXYaLNFhZxI0USRd3hCjvBYadrCzvfFY6FXEgDiQw7wgBrVIg6F3OMBcpDBpqhdwc4AQBQFxIOad8AcWsQgA0osAdg5rACTOIQA4lIEXpgxcc4C9mmUQGwXVA3MijblheZrMLuE//J02NdX10uth0tvRXTankyq4/tnIyCvbmXWb3X/3AgPNTjq7/VgOzW3eFY0m4JUlZxP1LhcfoXv/ABRFbZYJK4gr/wAW8O1buns23F630W9Mc52lZk5aZ3TDWaXBVPw+n7Ix1F0GLXYwTnZ38lRUoqoqeiAu6dSRyL4OdtFk5pnCcWfVcPX5tz/BLpEi834Y66SpRErVI5mbA8LNeLLOWdoA4WcCKCPcSgbiZCsZ2tlwIlyhdxc4gsa2gnBxZ3D8O7C0kvaDzk3W240utS3qt1QbZ/GExHey801u5qXtI92VzZiXAhLwxZeJytsrjJNvSJrDB/tKW/ap+IYyMww/7Slv2qfiGMiT4Bfk9MkmSwq6kNEVaws9D0SRZ1UhV3vhl5MkhZxMlhSxCznLADSDucsLmucEsAnxgJrRYMXGF3eMAgNzzQu4lIMS1zhd0ojAAPjAXFgpLAjgEYEs0gBrSCurSBGlUgoVsCWf0xJ4Bh3aJV6YfolbTrqDlKo+7QR96vLEZ0qvfE/hbTOKbHvYZv1ZU1EPJtkVlRuup713TGvp+2zPm7vRSJzCyl/jaZmBkt8rp0og+T6S1Xcq8fFcRRxXbthZLG99uPkrl38Or7Meg5/GRnh+LJdHqJ5JVVOJoPKOdc9XGnLzKK1jlG1OHyWKK4xvlTrPeaTC2ol+St0x2pOXXY5DxWqZZ6PojuXwaYqeLbJS5v5zDBFLuKq8baWr9lUjnGL7NtMM73e/JmLr/EUN7F7T/EeIuyDMnvmH1FVStpJQdVvnL1fRGXq8fqT28/Zow5VL7nXHVu7qQErqxsDgTEu3MMqpNOIKgXnFY1MljhJaOl5KFuhcl8daJUce+OBrvAErBUkQSFF9BFD0pT9N6MUVlMKGtNIXX6f4QztDs6OITizsvNDKzBWoarLC6LlqoIESL1IC23QbAMHbwhh1VfV6amLb3LEG+zSiIHSIj0xpdFKkmML/AO7SX7cfxDGRrhi/2vJ/t0/EMZFMT2LLXc9NOJkUKud0ZGRpvHJVDFXChZwoyMjKy8WMsoXMs4yMiBFzKBEUZGRCADLKFzLOMjIAYAulnAXCyjIyIOLkUBMoyMgsQCpd0WbYmZeoRbjJF7O9y8RySno/8xkZF0fJVk8I+4/K4TLsTs+6O5bcbI3Wzu8na1dclt1q23Lp/FHG9qX3Z2UbmZCXlNwr5WAdxGtuXNpp7tvGMjI6+D5OZl+CjTeKs4lLvS+4pQBNzeaiCpefvzSIHCEalceQaVcMxoft3V/1jIyL0Vo7Vhje5w9hrwNin8IIcZGR5qv8h2p8ADSiQA1zjIyK0MEwn/vMr+3T8QxkZGQ0lZ//2Q==</binary>
</FictionBook>