B�dzie to opowie�� o tropikalnej puszczy. A tak�e o ostatnich wolnych Indianach. I o pewnym bia�ym cz�owieku, kt�ry zamieszka� po�r�d nich.

Cho� od pewnego czasu w og�le nie nosi but�w, zamiast majtek wk�ada przepask� biodrow�, a jedzenie zdobywa za pomoc� dmuchawki, jest on w gruncie rzeczy taki sam jak Wy. Te� kiedy� czyta� ksi��ki podr�nicze i marzy� o dalekich l�dach.

Pewnego dnia wsta� z fotela, zarzuci� sobie na plecy lod�wk� i poszed� na pobliski bazar. Wkr�tce potem wr�ci�, wytar� kurz w pustym miejscu po lod�wce i zacz�� pakowa� plecak. G��boko w kieszeni mia� ma�y zwitek pieni�dzy i �wie�� rezerwacj� na samolot.

Tak si� to wszystko zacz�o.

Ale od tamtych wydarze� min�� ju� szmat czasu, natomiast ca�kiem niedawno, nad jednym z ma�o znanych dop�yw�w Amazonki�

�brazylijski oddzia� wojskowy natkn�� si� na ukryte w d�ungli tajemnicze obozowisko, Dooko�a, w promieniu wielu dni �eglugi �odzi�, nie powinno by� �ywej duszy. Obszar wielko�ci Belgii pozostawa� niedost�pny dla ludzi � oficjalnie jako �cis�y rezerwat i strefa przygraniczna, a w praktyce jako ziemia tak niego�cinna, �e wci�� niezdobyta. Sk�d wi�c nagle po�rodku tej g�uszy �lady ogniska oraz ca�kiem nowa maczeta wbita w pie�? Kto tu by�, skoro wojsko bardzo dok�adnie pilnowa�o, �eby tu nikogo nie by�o? Kto i dlaczego porzuci� w lesie trzy hamaki, zawieszone pod daszkiem z palmowych li�ci?

Dwa z nich uplecione india�skim sposobem � z �yka � nie wzbudzi�y szczeg�lnego zainteresowania. Ale trzeci wywo�a� sensacj�. Wykonano go z cienkiej nylonowej p�achty, kt�r� po zwini�ciu i zgnieceniu dawa�o si� upchn�� w kieszeni spodni. Dow�dca patrolu testowa� to kilkakrotnie: z zachwytem i niedowierzaniem zwija� hamak, chowa� do kieszeni, potem wyci�ga�, rozwija�, znowu zwija�, chowa��

W ko�cu znudzi� si�, zwin�� po raz ostatni, wcisn�� w kiesze� i�

��Koniec cyrku!! Nie gapi� si�! � warkn�� na �o�nierzy wpatrzonych zazdro�nie w jego wypchan� kiesze�.

Zrobi� to bardziej dla zasady, bo pow�d do zazdro�ci mieli wyj�tkowo uzasadniony: takich hamak�w nie mo�na kupi� w �adnym sklepie � znajduj� si� wy��cznie na wyposa�eniu oddzia��w specjalnych, s� wydawane za imiennym pokwitowaniem, a po akcji trzeba je zda� do wojskowego magazynu.

No i tu tkwi� problem: Co oznacza�o pojawienie si� takiego hamaka na tym odludziu? Dlaczego dynda� pozostawiony w lesie? Kim by� jego w�a�ciciel?

I gdzie jest teraz???

Po konsultacji przez radio, dow�dca patrolu otrzyma� z bazy Tabatinga wiadomo��, �e dwa miesi�ce wcze�niej po okolicy kr�ci� si� pewien bia�y cz�owiek. Rozpytywa� o mo�liwo�� wynaj�cia �odzi, dw�ch wprawnych my�liwych i przewodnika. W przeciwie�stwie do innych gringos odwiedzaj�cych te strony, nie interesowa�y go ani obserwacje egzotycznego ptactwa, ani poszukiwania rzadkich gatunk�w orchidei. Nie �apa� te� motyli do kolekcji. Chcia� odnale�� pewne india�skie plemi�, o kt�rym wiadomo trzy rzeczy: jest dzikie, kr��y po d�ungli stale zmieniaj�c miejsce pobytu i zdecydowanie nie chce, by je kto� odnalaz� [przypis: Gringo (Im. gringos) znaczy tyle co Bia�y. Potoczne okre�lenie ka�dego cudzoziemca, dla kt�rego hiszpa�ski nie jest j�zykiem ojczystym. Popularne w ca�ej Ameryce �aci�skiej � nawet w krajach, gdzie nie m�wi si� po hiszpa�sku (Brazylia, Belize, Gujany). Wyj�tek stanowi Meksyk, sk�d to s�owo pochodzi � tam gringo jest okre�leniem pogardliwym i stosuje si� wy��cznie do os�b przyby�ych z USA. [przyp. t�umacza]].

Niech�� ta przybiera niekiedy znamiona ostentacji. W�wczas na w�cibskich intruz�w sypi� si� charakterystyczne czarne strza�ki wystrugane z twardego drewna. Ko�c�wki tych strza�ek maj� kolor czerwony, co oznacza, �e umoczono je w g�stej, dobrze skoncentrowanej mazi, kt�r� zwyk�o si� okre�la� s�owem kurara^{[przypis: Wielokrotnie zastanawia�em si�. dlaczego do nazwania trucizny wybrano w�a�nie to s�owo � pochodz�ce od �aci�skiego curare, czyli leczy�! � i wysz�o mi, ze to dlatego, ze kurara w spos�b natychmiastowy uwalnia cz�owieka od wszystkich mo�liwych chor�b cia�a i umys�u, zar�wno trapi�cych go w chwili obecnej, jak i tych, na kt�re m�g�by zapa�� w przysz�o�ci. (Gdyby jej do�y�.)]}

My�liwi oraz przewodnik (kt�rych bia�y cz�owiek w ko�cu znalaz� i naj��) wr�cili do Tabatingi ju� do�� dawno. O nim samym jednak nikt nic nie wiedzia�. Prawdopodobnie tak�e wr�ci� i zaraz potem odjecha� do swego kraju. Prawdopodobnie�

��W�a�ciwie chyba na pewno� szszsz� Wyjecha�, szszsz� Nie szuka�! Over� szszsz�

Po odebraniu powy�szych informacji i wy��czeniu radia, dow�dca postanowi� wyda� komend� �Do �odzi!�. Niestety nie zd��y�.

W chwili, gdy otwiera� usta, wlecia�a mu przez nie ma�a czarna strza�ka i utkwi�a w gardle u nasady j�zyka. Charkn�� kr�tko, pad� na ziemi�, wierzgn�� raz czy dwa i momentalnie znieruchomia�.

Zza otaczaj�cych obozowisko chaszczy wylecia�o jeszcze kilka takich strza�ek. Wszystkie by�y celne. I wszystkie r�wnie zatrute, jak ta pierwsza.

W ciszy, kt�ra nagle zapad�a, nie da�o si� nic us�ysze�. Jedynie bardzo wprawne oko my�liwego mog�oby si� domy�li� kilkunastu. nagich ludzkich sylwetek, prawie niewidocznych po�r�d zaro�li.

Jedna z tych sylwetek wysz�a z g�stwiny, schyli�a si� nad cia�em dow�dcy, wyci�gn�a mu z kieszeni hamak i bezszelestnie pobieg�a w �lad za pozosta�ymi cz�onkami swego plemienia, kt�rzy szybkim krokiem oddalali si� ju� z tego miejsca.

Potem, stosownie do okoliczno�ci, nad pobojowiskiem zapad�a grobowa cisza.

�eby odpowiedzie� na pytanie, sk�d si� tu wzi�y, musimy si� cofn�� w czasie mniej wi�cej o tydzie� A by�o to tak: Ja oraz dwaj Indianie (z plemienia, kt�re nie jest ju� tak dzikie, jak kilka lat temu i niekiedy pozwala, by je kto� odnalaz�) sp�dzili�my 48 godzin na czatach. Bez przerw na sen, poniewa� mieli�my do wyboru albo co� wreszcie upolowa�, albo odpocz�� i w trakcie tego odpoczynku umrze� z g�odu.

W ko�cu trafi� nam si� chudy ocelot wielko�ci kota. Ze�arli�my go na p�surowo, ledwie osmalonego nad ogniem, a zaraz potem wszyscy zapadli�my w twardy sen�

�kt�ry kto� mi w�a�nie przerywa� szarpi�c za link� od hamaka.

Balem si� otworzy� oczy � czu�em, �e zamiast nich odkryj� pod powiekami dwie �y�eczki piachu. Spa�em wszystkiego mo�e godzin�.

Kolejne szarpni�cie hamakiem, a do tego cichute�ki syk przez z�by. Chyba nie ma rady � musz� wsta�.

Zacisn��em z�by i zdecydowanym ruchem rozwar�em powiek�. Na o�cie�. No i okaza�o si�, �e to nie piach, tylko grubo t�uczona s�l kuchenna. Szczypa�o jak zaraza, ale �zy jako� nie chcia�y pop�yn��. Kiedy podnosi�em drug� powiek� mia�em wra�enie, �e s�ysz� cichy chrz�st.

Z oka???

No nieee, bez przesady� Skupi�em si� na s�uchaniu�

Co� chrz�ci�o naprawd� Gdzie� pode mn�� Troch� z ty�u� Chrz�sty powtarza�y si� w sekwencjach po trzy � tak jakby kto� robi� trzy kroki, potem si� zatrzymywa�, znowu trzy, itd.

Chrz�szczenie �ci�ki w lesie iglastym pe�nym starych szyszek, suchych szpilek i �wierkowego chrustu nikogo nie dziwi, ale tu � toby�a d�ungla, gdzie nic nigdy nie chrz�ci; raczej mlaska b�ockiem, butwieje po cichutku, mi�knie i g�uszy wszelkie kroki.

Wi�c co tu tak chrz�ci?� Kto� si� skrada, czy jak?� I dostan� zaraz w plecy ma�� czarn� strza�k�?�

Niemo�liwe, przecie� zawsze, kiedy na naszej drodze znajdowali�my wbite w ziemi� oszczepy ostrzegawcze � znak zakazuwst�pu na teren Dzikich � grzecznie zawracali�my. A Dzicy s� honorowi � nie strzel� do nikogo bez powodu.

Wi�c cotu tak�

Ojej! Niedobrze! Jedyne, co tu ma prawo zachrz�ci�, to chityna � pancerze owad�w.

Gwa�townie szarpn��em si� w hamaku chc�c z niego wyskoczy�

���siiiiiied� cicho, gringo, i si� nie ruszaj � wrzasn�� na mnie szeptem Indianin.

(Znacie to pewnie � wrzask szeptem � nie podnosi si� g�osu, ba, m�wi si� cichute�ko, na granicy s�yszalno�ci, w�a�ciwie ledwie syczy przez z�by, a jednak to, co si� m�wi, i spos�b w jaki si� to robi, dzwoni w uszach jak! W!R!Z!A!S!K!)

��Udawaj, �e ci� tu nie ma, �e nic �yjesz. Inaczej ci� zjedz�.

��?

��Mr�wki � odpowiedzia� dok�adnie na pytanie, kt�re raz zada�em (cho� pyta�em tylko w my�lach).

W takich sytuacjach nie zadaje si� pyta� (na g�os). Kiedy tw�j przewodnik m�wi: padnij � padasz, kiedy m�wi: ciii � siedzisz cicho do odwo�ania. Tak d�ugo, jak on.

Nieraz widywa�em Indian godzinami tkwi�cych w bezruchu � jak kamienne pos�gi � czatowali w ten spos�b na zwierzyn�. Ludzie biali czego� takiego nie potrafi�. Nasze stawy wymagaj� cz�stego rozprostowywania, nasze karki, pok�sane przez moskity, wymagaj� podrapania, kropelki potu na czole � otarcia itd., a w tym czasie Indianie siedz� bez ruchu. Nawet im oko nie drgnie. Czasami tylko w g��bi p�przymkni�tego oczodo�u �renica przesuwa si� powolutku i niepostrze�enie, milimetr po milimetrze. O tym, �e po godzinach takiego kamiennego siedzenia, Indianin si� o�ywia (bo w g�szczu spostrzeg� zwierzyn�) �wiadczy tylko ma�a fioletowa �y�ka na skroni, kt�ra zaczyna pulsowa� napi�ciem.

Teraz my wisieli�my nieruchomo w hamakach udaj�c cz�� pejza�u. Martw� cz��. A na ziemi pod nami toczy�a si� wojna. �miertelna wojna.

Szed� tamt�dy roz�o�ysty, dobrze zorganizowany, krwio�erczy i g�odny dywan czerwonych mr�wek. Chrz�sty, kt�re s�ysza�em, pochodzi�y od w�a, kt�ry zwija� si� w�a�nie w przed�miertnych konwulsjach. Umiera� najgorsz� mo�liw� �mierci� � wy�erany od �rodka. Mr�wki maszerowa�y metodycznie przez jego wn�trzno�ci i opr�nia�y go ze wszystkiego co jadalne� chrz�szcz�c przy tym szcz�kami.

Na szcz�cie �adna z nich nie wpad�a na pomys�, by spojrze� w g�r� � to nam uratowa�o �ycie. Mr�wki, zaj�te w�em, nie zwr�ci�y na nas uwagi i wkr�tce posz�y sobie dalej.

Zaraz potem my tak�e poszli�my dalej. Rzecz jasna w przeciwnym kierunku. I biegiem! Jak najdalej od tego miejsca! Zosta�y po nas tylko te puste, dyndaj�ce hamaki.

��I moja nowiutka maczeta!

��Chcesz po ni� wr�ci�, gringo? � spyta� Indianin z wyra�n� kpin� w g�osie. � Id�. A my tu sobie na ciebie poczekamy.

Nie chcia�em.

Tego samego dnia wieczorem Indianie postanowili si� zem�ci� za� poniesione straty. Na�apali kilka gar�ci tak zwanych �czerwonych �b�w� � mr�wek wielkich jak nieszcz�cie (dorastaj� do trzech centymetr�w!), ale za to zupe�nie niegro�nych. Potem je �ywcem upiekli, a teraz pa�aszowali ze smakiem.

��Gringo � zwr�cili si� do mnie � opowiedz nam o swoim �wiecie. Jak tam jest?

��A co konkretnie chcieliby�cie us�ysze�?

��Jecie ludzi?

��Czy JEMY ludzi!? W jakim sensie??

��Ustami, z�bami, przez gard�o do brzucha. Zjadacie ludzi?

��Sk�d wam to przysz�o do g�owy? A wy zjadacie?

��Nam nie wolno! Tabu.

��A Dzicy?

��Oni maj� te same tabu comy. To nasi bracia. �adne plemi� w tej okolicy nie je ludzi.

��No to dlaczego niby ja mia�bym je��?

��S�yszeli�my, �e biali jedz� ludzi.

��Bzdura jaka�. Kto tak m�wi?

��Najstarsi. Pami�taj� jeszcze czasy, kiedy po naszej puszczy kr�cili si� biali. To byli szamani z�ych duch�w. Odprawiali obrz�dy, sk�adali ofiary� I zapraszali nas �eby si� przy��czy�. Chcieli, �eby�my razem z nimi jedli cia�o jakiego� cz�owieka i popijali jego krwi�. Na szyjach mieli zawieszone �elazne trupy, takie same jak ten � wskaza� palcem srebrny krzy�yk na mojej szyi. � Wi�cej nie wiemy, bo to by�o bardzo dawno temu.

��I co si� z nimi sta�o?

��Zostali przep�dzeni. U nas nie wolno je�� ludzi, gringo. Ani pi� krwi � m�wi�c te s�owa popatrzy� na mnie znacz�co.

��A ja s�ysza�em od moich Najstarszych, �e bardzo dawno temu, kiedy Najstarszy z Najstarszych by� jeszcze dzieckiem, wasze plemi� by�o znane z tego, �e jada�o ludzkie mi�so. Zawsze w dniu Wielkiego �wi�ta. I mo�e wci�� jada, co?

��To przez takich jak ty.

��Co przez takich jak ja?

��Ludzie dowiaduj� si� o nas, �e jemy ludzi. A nam nie wolno, rozumiesz?! � ton jego g�osu podni�s� si� niebezpiecznie.

Temat by� wyj�tkowo grz�ski� Ale przecie� po to tu przyjecha�em � w poszukiwaniu pierwotnych obyczaj�w i wierze�.

��Ode mnie si� niczego takiego nie dowiaduj� � powiedzia�em w spos�b, kt�ry mia� brzmie� polubownie.

Po tych s�owach zapad�a napi�ta cisza. Indianin d�ga� kijem �ar ogniska; potem si� uspokoi�. Pod�uba� jeszcze przez chwil� mi�dzy polanami, a� wreszcie cisn�� kij w ogie�, spojrza� na mnie przyja�nie i zapyta�:

��A co ty im w�a�ciwie o nas m�wisz, gringo? Kiedy wracasz do swojego �wiata, na pewno snujesz jakie� Opowie�ci, he?

��Snuj�.

��Siadacie wtedy przy ogniskach?

��Czasami. Zwykle rozpalam ogie� w kominie�

��He???

��Niewa�ne, po prostu rozpalam ogie�, siadamy sobie dooko�a i zaczynani opowiada�.

��O nas?

��Tak, o was.

��Opowiadasz dobre rzeczy?

��Opowiadam wszystko. Tak jak to widzia�em. Czasami tylko myl� tropy, �eby tu nie przyjecha�o wi�cej bia�ych.

��A dlaczego? Biali s� �li?

��Biali wprawdzie nie jedz� ludzi, ale� po�eraj� d�ungl�.

��Nie wszyscy, gringo, ty nie po�erasz. Raczej ona po�era ciebie � po tych s�owach Indianie gruchn�li gromkim �miechem.

Gruchn��em i ja, cho� nie powinno mi wcale by� do �miechu, a to dlatego, �e poddawany by�em w�a�nie codziennemu poni�aj�cemu obrz�dowi iskania z kleszczy. Indianin, kt�ry rechota� najg�o�niej, kuca� w tej chwili za moimi plecami i wyskubywa� paso�yty z tych miejsc, do kt�rych nie by�em w stanie si�gn�� samodzielnie. (To znaczy r�k� si�ga�em bez trudu, natomiast wzrokiem nigdy.)

��No to teraz, gringo, opowiedz nam jedn� z tych swoich historii.

��O czym?

��Na przyk�ad o tym, jak spotka�e� pierwszego w �yciu Indianina. Poniewa� i tak nie mieli�my nic lepszego do roboty, a ponadto w�a�nie przysz�a moja kolej na pozycji wyskubuj�cego, postanowi�em zaj�� czym� umys� i zacz��em opowiada�:

By�o to na odludnych terenach Ameryki �rodkowej. W miejscu gdzie nie wiadomo dok�adnie jaki to kraj, bo jeden zosta� daleko za naszymi plecami, a drugi si� jeszcze nie zacz��.

Takich miejsc jest wci�� sporo � chocia�by Mosquitia, czyli karaibskie Wybrze�e Moskit�w [przypis: Trwaj�, spory historyk�w, czy powinno by� Mosquitia od moskit�w � tak, jak to proponuje nasz Autor � czy mo�e Miskitia od muszkiet�w. Na najstarszych mapach wyst�puj� obie te nazwy i dzisiaj nie da si� ju� stwierdzi�, kt�ra by�a pierwsza. Ponadto na terenie Moscquitii �yj� Indianie, kt�rych w literaturze naukowej okre�la si� mianem Miskito. Czyje wi�c jest to Wybrze�e: moskit�w czy Miskit�w? No c�, trzeba stwierdzi� ze smutkiem, �e Indianie (tak jak kiedy� muszkiety) stopniowo przechodz� do historii, moskity za� bzykaj� sobie spokojnie, co definitywnie przes�dza spraw� na ich korzy��, [przyp. t�umacza]], kt�re ci�gnie si� od Hondurasu przez Nikaragu� a� do Kostaryki. Ma d�ugo�� 600 kilometr�w i si�ga na 100 do 200 kilometr�w w g��b l�du. W Europie to mog�oby by� niezale�ne pa�stwo � Dania, Holandia � a tutaj, po prostu wielka zaro�ni�ta d�ungl� Ziemia Niczyja.

Oficjalnie oczywi�cie ma w�a�ciciela, jest nawet podzielona na prowincje, ze stolicami i gubernatorami, ale w praktyce to tereny bezludne i dzikie. Nigdy nie cywilizowane. Wci�� jest tam wielkie pole do popisu dla poszukiwaczy przyg�d i odkrywc�w. I wci��, mimo zakus�w cywilizacji, sporo przestrzeni dla Indian.

Najpierw jecha�em � d�uuugo i wooolno � wojskow� ci�ar�wk�. W pra��cym s�o�cu, na pace bez plandeki. Przewiewnie? No owszem, tyle �e wiatr sk�ada� si� z kurzu zamiast powietrza.

Asfalt sko�czy� si� po stu kilometrach. Wylaz�y spod niego dwie wyboiste koleiny, Zacz�o kiwa� i podrzuca� tak bardzo, �e dosta�em choroby morskiej. Po osiemnastu godzinach wysiad�em. Na �rodku pustkowia poro�ni�tego sawann�.

Potem jecha�em na grzbiecie mu�a (dwie noce, bo za dnia mu�owi by�o zbyt gor�co) a� do miejsca, gdzie zaczyna�y si� bagna. Dalej mu� nie chcia� i��. Zapar� si� stanowczo przednimi kopytami i burcza� na mnie nieprzyjemnie. Ponaglany pi�tami, patykiem oraz okrzykami zach�ty (w kt�rych przewija�y si� pewne nieprzyjemne sugestie zwi�zane z jego przysz�o�ci�) mu� odwr�ci� si� i ugryz� mnie w kolano. Wtedy zsiad�em, pogna�em go z powrotem, a sam ruszy�em dalej na piechot�.

W�ska, prawie niewidoczna �cie�ka wi�a si� mi�dzy bajorami. Powietrze dooko�a cuchn�o rozgrzan� zgnilizn�, a do tego bzycza�o i gryz�o. Po kilkunastu godzinach �cie�ka przeprowadzi�a mnie na drug� stron� moczar�w. Tam, na skraju tropikalnego lasu, spotka�em pierwszego w moim �yciu Indianina. Takiego, kt�ry wci�� �yje po staremu � mieszka w sza�asie, chodzi na bosaka i �ywi si� tym, co upoluje w puszczy.

My, biali, m�wimy o takich, �e dzicy. Tymczasem dla niego to ja by�em �dziki�.

���adna Opowie��, gringo � zrecenzowa� mnie Indianin. � Chocia� sporo nie rozumia�em, to i tak mi si� podoba�o.

Potem sypn�� sobie do ust spor� gar�� pieczonych mr�wek i zacz�� nieprzyjemnie chrupa�.

��Ko�czysz mora�em. Zupe�nie jak nasz Czarownik � podsumowa� drugi.

On z kolei pogryza� �czerwone �by� pojedynczo, ze specyficznym chrz�stem, kt�ry wydawa�y chitynowe pancerze. Najpierw jad� g��wk�, potem �u� n�ki, a na koniec k�ad� mi�dzy z�by odw�ok i mia�d�y� go z upodobaniem. Obrzydlistwo.

��Gringo � spyta� po d�u�szej chwili � a by�e� ju� kiedy� u takich jak my?

��To znaczy u jakich? U Dzikich?

��My nie jeste�my Dzicy! � obruszy� si�, chrupi�c kolejn� mr�wk�.

��R�nicie si� od nich tylko tym, �e mieszkacie troch� bli�ej �wiata i trafi�o do was kilka plastikowych misek.

��I spodenki!

��Przecie� nie zawsze je nosisz.

��Ale nosz�! A Dzicy nie zak�adaj� nigdy.

��Twoja siostra jest Dzika, twoi bratankowie s� Dzicy, a tw�j szwagier jest wodzem Dzikich.

��Ale ja MAM spodenki, a oni stale nosz� pinga na wierzchu.

��Czy poza tym szczeg�em s� mi�dzy wami jeszcze jakie� r�nice?

��Nie ma. Dzicy to nasi bracia.

��To czemu �yj� osobno?

��Tak zdecydowali Najstarsi.

Poniewa� Indianin zn�w zacz�� niebezpiecznie podnosi� g�os i ze z�o�ci� b�yska� oczami, przerwa�em odpytywanie i sam zaj��em si� konsumpcj�. Dobre, niedobre � nieistotne, przecie� nie mieli�my nic innego.

Dla zabicia nieprzyjemnego smaku, zagryza�em moje mr�wki dzik� papryk�. Ma wielko�� ziarenka grochu i jest w�ciekle ostra. Indianie dodaj� jej do wszystkiego, �eby zabi� g��d. Podobno zabija tak�e paso�yty przewodu pokarmowego. (Oceniaj�c po smaku, my�l�, �e w odpowiedniej dawce jest w stanie zabi� wszystko.)

Kiedy uzna�em, �e Indianin si� uspokoi�, wznowi�em zarzucony temat:

��A czemu Dzicy nie chc� nas wpu�ci� na swoje ziemie i wci�� wbijaj� nam na �cie�kach skrzy�owane dzidy?

��To przez ciebie. Ja mog� tam i�� kiedy zechc�.

��W spodenkach?

��W spodenkach nie.

��A jak zdejmiesz?

��Jak zdejm� to mog�, bo wtedy jestem Dzikim. Ale tylko wtedy! Zapami�taj sobie, gringo, tylko wtedy!

��A je�li ja bym zdj�� moje spodenki, to mnie wpuszcz�?

��Ty nie jeste� Dziki.

��Nie b�d� tego taki pewien�

W tym momencie ugryz�em si� w j�zyk. Nie chcia�em �eby si� dowiedzieli. Znali�my si� zbyt kr�tko. Wprawdzie ju� mnie zaakceptowali, pozwolili mieszka� w swojej wiosce, zabierali na polowania, ale szaman nadal podchodzi� do mnie z rezerw�. Nie wiedzia�em, jak mogliby zareagowa� na wiadomo��, �e jednak�

��Jad�e� ludzi, gringo, prawda? � Indianin nie pierwszy raz czyta� mi w my�lach.

(Oni wszyscy topotrafi�. Nazywajcie to intuicj�, ja i tak wiem � wiem na pewno! � �e to co� du�o wi�kszego od intuicji. Specyficzna forma otwarcia umys�u na to wszystko, na co umys� bia�ego cz�owieka zamkn�� si� przed wiekami, przera�ony widokiem p�on�cych stos�w Inkwizycji.)

��Raz jeden, jad�em cz�owieka.

��Kto� ci w to wierzy, gringo?

��Nie. Zreszt�� nie bardzo si� tym chwal�, bo i nie ma czym, a kiedy ju� komu� powiem, to tylko parskaj� na mnie, �e bujda.

��A ja ci wierz� � rzuci� troch� od niechcenia, jakby�my konwersowali o ogryzaniu kolby kukurydzy.

��Opowiedz, jak smakuje cz�owiek � wtr�ci� ten drugi. Nawet g�os mu nie drgn��. Jakby pyta� nie o ludzkie mi�so, ale o jako�� �wi�tecznego pasztetu cioci.

��Smakowa� jak zupa z banan�w z dodatkiem popio�u. � He?

��Najpierw bardzo dok�adnie spalili cia�o, a potem popio�y dodali do zupy.

��Czemu tak?

��To jedno z plemion w�drownych. W ten spos�b zabieraj� swoich zmar�ych dok�dkolwiek id�.

��A czemu tobie dali tej zupy?

��Bo to by� my�liwy, tak jak wy, i przed �mierci� za�yczy� sobie, �ebym go zabra� do mojej krainy. Chcia� zobaczy� zwierz�ta, o kt�rych mu opowiada�em. Ostatniej pro�bie zmar�ego si� nie odmawia.

��W ten spos�b zosta�e� jednym z nich, gringo. Po��czy�e� si� z dusz� tego plemienia. Dok�dkolwiek poszli jeste� z nimi, a oni z tob�. Nasz Czarownik to czuje, dlatego si� ciebie troch� boi.

Po tych s�owach zapad�a cisza. �aden z nas nie mia� nic wi�cej do powiedzenia. By�o ca�kiem ciemno � czarna tropikalna noc � ksi�yc jako� nie wschodzi�, a z ogniska pozosta� tylko �ar i samotny fioletowy p�omyk pe�gaj�cy sennie. W milczeniu jedli�my mr�wki.

Nagle, po�r�d tej ciszy, w fioletowej po�wiacie dogasaj�cego ognia, pojawi�a si� posta� szamana. Nie wiadomo sk�d, bezszelestnie. Podszed� nas niezauwa�ony nawet przez moich towarzyszy; podobno najlepszych tropicieli.

Przestraszy�em si� �miertelnie. Skurczy�em w sobie. Takie sceny nie wr� nic dobrego. To w ko�cu nadal dzicy ludzie, nawet je�eli czasami wk�adaj� spodenki. Gro�na, obca kultura, kt�rej nie pozna�em na tyle, by si� tu czu� bezpiecznie.

��Opowiedz nam o tamtych Dzikich � g�os szamana by� zupe�nie spokojny, a nawet �agodny.

Najmniejszego cienia gro�by, raczej co� na kszta�t przeprosin za to nag�e naj�cie.

��Opowiedz o wszystkich, kt�rych spotka�e�, zanim trafi�e� do nas � zach�ci�, kucaj�c przy ogniu.

��To by�aby bardzo d�uga Opowie��.

��Nie szkodzi. Na deszcz si� nie zanosi, a dop�ki nie przyb�dzie wody w rzece, i tak nie masz st�d jak odp�yn��. Opowiadaj wi�c.

C� by�o robi� � Indianom si� nie odmawia, w ka�dym razie nie Dzikim. Kiedy kto� ma twarz wymalowan� na czerwono, pi�rko w nosie i naszyjnik z z�b�w jaguara, a w dodatku pojawia si� nagle nie wiadomo sk�d, o jakie� trzy dni ostrego marszu od wioski, kiedy kto� taki ci� o co� prosi, odmawia� by�oby nieroztropnie. Postanowi�em wi�c, bez dalszego oci�gania si�, zacz�� moj� Opowie��. Ale nie zd��y�em�

W chwili, gdy otwiera�em usta, wypad�a mi przez nie niedojedzona mr�wka, kt�r� wcze�niej, ze strachu, zapomnia�em prze�kn��.

��Znowu jecie to �wi�stwo?! � oburzy� si� szaman. � M�wi�em wam tyle razy, �e od jedzenia �czerwonych �b�w� wi�dnie pinga.

Obaj Indianie zarechotali �miechem.

��Nam jako� nie wi�dnie. Przeciwnie, jeszcze bardziej nam si� chce.

��Bo za d�ugo jeste�cie na polowaniu.

Po tych s�owach Czarownik pod�o�y� do ognia, Indianie umo�ci � li si� wygodnie w swoich hamakach, a ja, ju� bez przeszk�d, zacz��em moj� Opowie��. A potem, przez kolejne wieczory, opowiada�em im jeszcze wiele r�nych historii, zawsze zaczynaj�c tak samo:

��Pos�uchajcie�

Podobno nie ma ju� nad Amazonk� plemion, kt�re nigdy nie zazna�y kontaktu ze �wiatem zewn�trznym.Nie ma Indian tak odizolowanych,, �e jeszcze nigdy nie widzieli Bia�ych.

Ale to wcale nie znaczy, �e cz�owiek cywilizowany bezpowrotnie utraci� szans� na spotkanie ludzi �yj�cych w sta � nie pierwotnym. S� przecie�odleg�e po�acie d�ungli do dzi� nie tkni�te przez cywilizacj�. Nigdy wcze�niej nie eksplorowane, albo eksplorowane tak dawno temu, �e wszyscy �wiadkowie tamtych czas�w pomarli, a zdarzenia � nimi zwi�zane zaros�y g�szczem legend i zapomnienia. Takie miejsca wci�� stanowi� schronienie Dzikich.

Wieczorami zasiadaj� w kucki przy wsp�lnych ogniskach; w sza�asach pe�nych dymu, kt�ry ma odstrasza� moskity.

Niskie, kr�pe postacie o miedzianobr�zowym kolorze sk�ry. Czasami wymalowane czerwon� ma�ci� z roztartych nasion onoto � jej zapach chroni sk�r� przed insektami. Nagie, albo prawie nagie cia�a � niewielka przepaska biodrowa raczej podkre�la, ni� zas�ania. Zreszt� ludzie tutaj s� dumni z tego jak wyposa�y�a ich natura, i obnosz� to publicznie.

Wszyscy � kobiety, m�czy�ni, dzieci � maj� poprzek�uwane nosy i uszy, czasami tak�e wargi i policzki; przetkni�te przez nie pi�rka, kolorowe ciernie, rybie o�ci, k�y dzikich zwierz�t � to india�ska bi�uteria.

Siedz� tak skupieni wok� ognia godzin�, mo�e dwie � tu nikt nie mierzy czasu � czekaj� chwili, gdy moskity odlec� spa� i b�dzie si� mo�na bezpiecznie rozej�� do hamak�w.

Te wieczorne godziny to pora Opowie�ci.

Niekt�re z nich dotycz� czas�w bardzo odleg�ych. Takich, kt�rych nie pami�taj� nawet najstarsi mieszka�cy wioski. Takich, kt�rych nie pami�ta� nikt z �yj�cych ju� wtedy, gdy dzisiejsi Najstarsi byli jeszcze Najm�odszymi.

W tych Opowie�ciach pojawiaj� si� niekiedy tajemnicze osoby o oczach w kolorze nieba i sk�rze tak bladej, jak brzuch oskubanego z pi�r ptaka garsa. O sk�rze bladej niemo�liwie. Niewyobra�alnie.

A w dodatku poro�ni�tej w�osami�

Oczywi�cie nikt w te Opowie�ci nie wierzy. Najstarszym musia�o si� co� pomiesza�. A nawet, je�eli nie im, to na pewno pomiesza�o si� wcze�niej tym, od kt�rych oni us�yszeli te wszystkie bujdy. I teraz bezmy�lnie powtarzaj�.

Ow�osione r�ce i nogi, zarost na twarzy � to jeszcze mo�na zrozumie� � po prostu Najstarsi myl� ma�p� z cz�owiekiem. Ale bia�a sk�ra? Eee tam.

Nikt im nie wierzy. Ale czy Wy uwierzyliby�cie, gdybym Warn powiedzia�, �e �yj� na ziemi ludzie o niebieskim odcieniu sk�ry? A przecie� s� tacy! Rzadka skaza genetyczna powoduje, �e zamiast normalnego pigmentu, ich sk�ra produkuje ten sam barwnik, kt�ry zawieraj� niebieskie oczy. Barwnik jak najbardziej naturalny i ludzki, tyle �e powstaje w niew�a�ciwym miejscu. Niewiarygodne i niewyobra�alne, prawda?

Tak, wi�c Najstarszym nikt nie wierzy. I czasami ta niewiara ci�gnie si� przez d�ugie lata, trwa wiele pokole�. W tym czasie Najm�odsi dorastaj� do pozycji Wojownik�w, Wojownicy zasilaj� Starszyzn�, a Najstarsi co noc snuj� plemienne Opowie�ci:

�O bia�ych ludziach, kt�rzy dawno, dawno temu p�yn�li rzek� w pobli�u naszej wioski. A my�my ich obserwowali ukryci w nadbrze�nym g�szczu. Trzymali�my dmuchawki gotowe do strza�u. 'Wycelowane w bia�e szyje. Oni nas nie widzieli, ale my�my si� im przypatrzyli bardzo dok�adnie � mieli bia�� sk�r�, a do tego w�osy na r�kach, nogach i policzkach. Niekt�rzy tak�e na piersiach¹. Nie tak g�ste jak u ma�py, ale jednak w�osy. Na pewno! I nie by�y to w�osy w kolorze normalnych w�os�w � tylko br�zowe. A u jednego ��te. I to w�a�nie ten z ��t� czupryn� mia� oczy w kolorze nieba�

Najstarsi opowiadaj� d�ugo i ze szczeg�ami. Na podchwytliwe pytania odpowiadaj� zawsze tak samo � zgodnie � nigdy si� nie myl�, nie pl�cz�. Mimo to nikt im nie daje wiary. Nikt! Ju� nawet oni sami zaczynaj� w�tpi� we w�asne Opowie�ci.

Do czasu!

Do czasu, gdy moje cz�no po raz pierwszy zaszura o piaszczysty brzeg rzeki po�rodku ich wioski�

Kilkakrotnie uda�o mi si� dotrze� do wiosek, gdzie wprawdzie wszyscy s�yszeli ju� o istnieniu bia�ych ludzi, ale nikt ich jeszcze nie widzia�.

Pierwszy kontakt z Dzikimi jest zawsze bardzo uci��liwy. Trzeba si� uzbroi� w mas� cierpliwo�ci. I poczucia humoru. Bia�y w india�skiej wiosce to co�jak l�dowanie UFO albo kino objazdowe. Przez pierwsze dni jest o�rodkiem natarczywego zainteresowania i nie zazna ni chwili prywatno�ci. Nawet kiedy mu tej prywatno�ci bardzo potrzeba, bo na przyk�ad idzie �na stron�.

Po kilkunastu latach w d�ungli wci�� nie mog� si� przyzwyczai�, �e stadko dzieci idzie za mn� w krzaki i kuca sobie dooko�a, gdy ja kucam. Patrz� uwa�nie co robi�, a ja przecie� nie robi� nic nadzwyczajnego. Przeciwnie, robi� to, co wszyscy w krzakach na ca�ym �wiecie. I chcia�bym wtedy by� sam. Sam!

��A sio! Posz�y si� gapi� na kogo� innego! � niestety, takie wo�anie nie pomaga.

Dzieciaki �ledz� uwa�nie ka�dy m�j ruch. Ale przede wszystkim podziwiaj� biel sk�ry. Bo sk�ra nigdzie nie jest tak bia�a, jak tam, gdzie te dzieci patrz�. Po to przysz�y. Tak jak w innych szeroko�ciach geograficznych przychodz� do cyrku popatrze� na bab� z w�sem.

Ja tu pisz� �dzieci'', a tymczasem to s� ch�opcy i DZIEWCZYNKI. Niekt�re kucn�y za mn�, ale inne kucaj� od frontu i bynajmniej nie patrz� mi w oczy. Rozgl�daj� si� po ca�ym ciele. Wnikliwie.

Wprawdzie dla nich go�y facet to �adna sensacja, raczej sprawa naturalna, codzienno��, ale mnie bardzo trudno si� przestawi�. A jeszcze trudniej rozlu�ni�

Ale w ko�cu natura robi swoje, a wstyd daje za wygran�. I wtedy dzieciaki zaczynaj� si� g�o�no �mia� albo wiwatowa�!

To s� te chwile, kiedy twarz bia�ego cz�owieka rozkwita jak piwonia. Bia�y staje si� na kilka chwil czerwonosk�ry.

Je�eli Dzicy zechc� dok�adnie obejrze� ciebie i ca�y tw�j baga�, to obejrz�. Bez wzgl�du na twoje wysi�ki, by by�o inaczej. Mo�esz si� oczywi�cie opiera�, ale w�wczas wszystko tylko trwa d�u�ej. Dzicy s� nadzwyczaj wytrwali i zawsze dopinaj� swego. Pierwszy kontakt trzeba po prostu przej��, tak jak si� przechodzi r�yczk�. I s� na to tylko dwa sposoby: albo jedna wielka piwonia, albo spory bukiet mniejszych � ca�kiem bez piwonii si� nie uda.

Pi��dziesi�t lat temu pogranicze Gujany Brytyjskiej i Brazylii roi�o si� od tubylc�w z plemienia Wai Wai. Do naszych czas�w Indianie ci w wi�kszo�ci wymarli albo zostali | wybici przez garimpeiros*[przypis: Garimpeiros � nielegalni poszukiwacze z�ota i szmaragd�w. Operuj� w najdzikszych zak�tkach Brazylii i na pograniczu kraj�w o�ciennych. Okrutnicy i zbrodniarze. Cz�sto uciekinierzy z wi�zie�, jedyny znany im spos�b zaspokajania pop�du seksualnego, to gwa�t. ^Jedyny spos�b na k�opoty z drugim cz�owiekiem, to zabi�, [przyp. t�umacza]]. Pozosta�a garstka stopniowo porzuca dzikie �ycie w d�ungli. M�odzi przenosz� si� na �ono cywilizacji, a tam prawie natychmiast trac� plemienn� to�samo�� i ton� w morzu bezimiennej biedoty.

Dzikich Wai Wai przetrwa�o niewiele ponad dwustu. Dzikich, czyli takich, kt�rzy wci�� jeszcze �yj� w kulturze pierwotnej: groty do swoich strza� wyrabiaj� z po�upanych kamieni; ci�ciwy �uk�w z trzewi i �ci�gien tapira; drewniane ostrza dzid utwardzaj� w ognisku; jadaj� wy��cznie to co da im tropikalny Las; i unikaj� kontaktu ze �wiatem zewn�trznym. Tylko ich stroje coraz cz�ciej, pochodz� z importu.

Ostatni dzicy Wai Wai wiedz� sporo o naszej cywilizacji. S�yszeli Opowie�ci Najstarszych, troch� widzieli na w�asne oczy. Znaj� nawet pieni�dze. Tyle �e w ich �wiecie s� one ca�kowicie nieprzydatne. Do najbli�szego sklepu musieliby najpierw p�yn�� cz�nem, a nast�pnie i�� piechot�, w sumie kilkana�cie dni. W jedn� stron�! Co ja m�wi� �sklepu� � to nawet nie jest porz�dny stragan � ot, drewniana szopka wielko�ci szafy, ustawiona na pograniczu dw�ch �wiat�w � d�ungli i cywilizacji. Cywilizacja dostarcza tam, od czasu do czasu, niewielki asortyment plastikowej tandety Made in China, a Indianie przynosz� suszone mi�so upolowanych zwierz�t oraz w�dzone ryby. Handel jest wymienny. Papierowe pieni�dze przyjmowane s� jedynie w drodze absolutnego wyj�tku.

Przed wyruszeniem na wypraw� wiedzia�em tyle: Gdzie� w d�ungli na po�udniu Gujany le�y ostatnia wioska plemienia Wai Wai. Wszystkie pozosta�e dawno podbito albo ucywilizowano. Ta ostatnia ocala�a, bo le�y bardzo daleko w g��bi lasu. G�stego, ciemnego i gro�nego � takiego, kt�ry zabija intruz�w.

Od czasu do czasu, bardzo rzadko, pojedynczy my�liwi lub drwale natykaj� si� w d�ungli na �lady Indian. Ale Indianin zostawia �lady tylko wtedy, gdy sobie tego �yczy. Je�li nie chce by� odnaleziony, mo�esz przej�� o krok od niego i go nie spostrze�esz. Z kolei on mo�e ci� obserwowa�, z bardzo bliska, ca�ymi dniami. B�dzie ci� �ledzi�, pilnowa�, zwodzi� i umiej�tnie odci�ga� od swojej wioski, a ty si� ani razu nie zorientujesz, �e jest tu� obok.

Ze sprzecznych relacji wynika�o, �e daleko w d�ungli przetrwa�a jednak jaka� du�a osada. Od czasu do czasu przybywali z tamtych stron india�scy tragarze ob�adowani w�dzonymi rybami i mi�sem. Wymieniali je � towar za towar � w samotnym drewnianym sklepiku po�o�onym o kilka mil od BAZY GUJANSKICH� Wymieniali g��wnie na s�l i bawe�niane ubrania. Potem szybko wracali do siebie. Pozosta�o na nich czeka�, a nast�pnie zabra� si� z nimi do ich wioski.

Czeka�?

Ale jak d�ugo?

Jak cz�sto ci Indianie wychodz� z lasu?

Tego nie wiedzia� nikt w ca�ym Lethem.

�Nikt� to mo�e troch� myl�ce s�owo. Formalnie rzecz ujmuj�c, wiedzieli wszyscy. Tyle �e ka�dy wiedzia� co innego. Gorzej! � ta sama osoba rano wiedzia�a co innego ni� po po�udniu. I zawsze by�a stuprocentowo pewna, �e wie com�wi, i �e jest jedyn� osob� w Lethem, kt�ra ma rzetelne informacje. [Przypis: Wyj�tek stanowi�o wojsko � kapral zawsze m�wi� to samo. A potem pyta� szeregowc�w, czy to prawda, na co oni zgodnym ch�rem odpowiadali: Tajes!]

Najpierw musieli�my przeby� sawann� Rupunui. Wype�nia�y j� zapieraj�ce dech w piersi pejza�e. Gdyby im zrobi� zdj�cie lub namalowa� portret, mo�na by startowa� w konkursie na najwi�kszy kicz �wiata:

P�askie bezludne przestrzenie. Pe�ne kurzu i kamieni. Miejscami podmok�e. Tu i �wdzie poprzecinane korytami rzek okresowych. Nad tymi rzekami lasy galeriowe. Wsz�dzie indziej trawa, trawa, trawa, kopiec termit�w, trawa, trawa, samotna akacja lub kolczasty krzak i trawa, trawa, trawa. A poza tym sporo trawy. Bardzo sporo.

I nie pomaga nawet p� miliona kr�w � gin� w tej trawie � jest jej tyle, �e nie maj� najmniejszych szans wszystkiego prze�u�. A przecie�, poza krowami, s� tu jeszcze kapibary, ��wie, po�udniowoameryka�skie odpowiedniki antylop, saren i jeleni oraz ca�a masa innej zwierzyny, kt�ra �yje traw�. Przejadaj� setki ton dziennie!

A ona odrasta.

Przywita�a nas starszyzna plemienna. Bardzo niech�tnie. Ekufa us�ysza� od Najstarszych kilka twardych s��w, z kt�rych zrozumia�em wy��cznie gringo. By�o ono wypowiadane tonem, jakiego u�ywa si�, gdy kto� odkrywa, �e zamiast mas�a orzechowego na jego grzance umieszczono smar do osi.

Najstarsi pokrzykiwali szeptem [przypis: Czy mo�na pokrzykiwa� szeptem? Owszem. Na przyk�ad, kiedy dwoje ludzi pr�buje si� �dyskretnie� k��ci� przy go�ciach.], jednocze�nie wskazuj�c energicznie rzek� za naszymi plecami. Sugestia by�a przera�aj�co jasna � wynocha, i to natychmiast!

Pomy�la�em wtedy, �e moja umowa z Ekuf� dotyczy wy��cznie doprowadzenia mnie do wioski, natomiast nie m�wi nic o odprowadzeniu. Z do�wiadczenia wiedzia�em, jak dos�owni potrafi� by� Indianie i jak �wietn� maj� pami�� do szczeg��w. Ostatecznie jednak zwyci�y� plemienny nakaz go�cinno�ci � w�dz, niech�tnie i po d�ugich targach, ale pozwoli� zosta�.

Ta pocz�tkowa niech�� bra�a si� st�d, �e przybyli�my dowioski w Wielkim Tygodniu, a wi�c w okresie �wi�tecznym. Dla Wai Wai�w nie mia�o to oczywi�cie �adnego znaczenia � oni prowadz� inn� rachub� czasu i maj� w�asne �wi�ta � ale dziwnym zrz�dzeniem losu tej wiosny nasz (chrze�cija�ski) Wielki Tydzie� zbiega� si� z ich najwi�kszym �wi�tem, kt�re, podobnie jak my, nazywaj� �Wielk� Noc��.

Zadziwi�o mnie, ile w tym starym india�skim �wi�cie by�o podobie�stw donaszego Wielkiego Postu i Wielkanocy.

Jakie� 40 dni wcze�niej wszyscy my�liwi opu�cili wiosk� i udali si� na odleg�e �owiska. W�wczas w wiosce zapanowa� okres wymuszonego postu � nie mia� kto polowa�, dlatego jedzono g��wnie ryby i p�askie placki z tartego manioku, przypominaj�ce mac�. Jednocze�nie wszyscy przygotowywali si� do Wielkiej Uczty, kt�ra mia�a nast�pi� po powrocie my�liwych.

Egzotyczna wyprawa ko�czy si� w chwili osi�gni�cia celu, czyli w momencie dotarcia na szczyt najwy�szej g�ry, na biegun p�nocny, itp. Takie miejsca maj� t� cech�, �e stamt�d nie ma dok�d dalej p�j��, mo�na ju� tylko zacz�� wraca�. A powr�t do domu to przecie� nie jest �adna wyprawa. Powr�t to powr�t � tylko tyle � cho�by by� powrotem z najbardziej nawet egzotycznej ekspedycji.

Pracoch�onne docieranie dok�d�, to tylko kwestia techniczna. Wyprawa, to zaledwie wyczyn mi�ni i troch� hartu ducha. Prawdziwie ciekawe i warto�ciowe jest dopiero to, conast�puje p�niej � a wi�c �ycie codzienne po�r�d ludu o innej kulturze. I codzienne spostrzeganie, �e cz�owiek pierwotny, cz�sto nazywany Dzikim, r�ni si� od nas jedynie ilo�ci� noszonej odzie�y.

Kolejna wyprawa, tym razem do Wenezueli. Kolejne �dzikie� plemi�. Pierwsze spojrzenia � jak zwykle pe�ne nieufno�ci.

I bro� � stale w zasi�gu r�ki.

A zaraz potem wielka natarczywa ciekawo�� i rewizja ca�ego baga�u. Pierwsze palce skaleczone moj� golark�. Pierwsze oczy o�lepione zagl�daniem do latarki. Pierwsze piski i �miechy, kiedy kto� posmakowa� pachn�ce owocowo myd�o.

Jest te� pierwszy nieskrywany podziw ze strony m�czyzn � kiedy rozwieszam m�j wojskowy hamak. Podchodz�, macaj�, cmokta � j�. Wa�� w d�oni nieznany sobie materia�, kt�ry nic nie wa�y. Daje si� zgnie�� w ma�� kulk� i schowa� w d�oni! Potem ka�dy z nich, po kolei, siada w tym hamaku sprawdzaj�c, czy co�tak cienkiego jest w stanie ud�wign�� ci�ar doros�ego m�czyzny. Niedowierzanie, podziw, �miech.

Teraz ja. Og�aszam, �e chc� kupi� �uk, strza�y, przepask� biodrow� oraz kilka innych artyku��w pierwszej potrzeby. W ten spos�b mog� zyska� przychylno�� Indian. Bia�y, kt�ry ubiera si� tak jak oni, wzbudza szacunek. Oddaj� wi�c ca�e ubranie, kt�re mam na sobie, w zamian za tubylcze stroje i ozdoby.

�uk jest mi niezb�dny jako atrybut m�sko�ci, bo tu tylko baby i dzieci nie nosz� broni. Nawet bardzo mali ch�opcy robi� sobie �uki � zabawki i nigdy si� z nimi nie rozstaj�.

Potem wynajmuj� sza�as, kupuj� troch� �ywno�ci oraz zapewniam sobie us�ugi dw�ch najlepszych tropicieli dzikiej zwierzyny.

Na tych wszystkich zaj�ciach mija mi kilka dni. Mo�e tydzie� Sam ju� nie bardzo wiem, bo tutaj czas nie p�ynie; raczej kr�ci si� w k�ko. Dooko�a tych samych, powtarzalnych czynno�ci dnia codziennego, kt�re trzeba wykona�, �eby przetrwa�. �eby prze�y� kolejny dzie�.

Niestety, na pocz�tku stanowczo przeszar�owa�em z hojno�ci�. Rozochoci�em Indian tak bardzo, �e teraz wszyscy chc� ze mn� handlowa� � natarczywie � a mnie zabrak�o ju� przedmiot�w na wymian�. W tej sytuacji, bezradny, proponuj� im pieni�dze. I natychmiast przekonuj� si�, ile s� warte w d�ungli:

Indianie wyznaczaj� ceny w rodzaju: Jeden pieni�dz�, �dwa pieni�dze�. Nie licz� si� nomina�y, tylko SZTUKI. Ka�dy banknot jest przedmiotem � podobnie jak haczyk na ryby albo maczeta. Nie ma wprawdzie �adnej warto�ci u�ytkowej, ale �adnie wygl�da i mo�na gosobie poogl�da�. Albo � co uczyni�o kilka kobiet � wpi�� we w�osy, lub przetkn�� przez dziurk� w uchu. T� sam�, przez kt�r� na co dzie� przetyka si� kolorowe pi�rka dla ozdoby.

Zawarto�� mojego portfela zamieni�a si� nagle w wygniecione papierki z obrazkami. A po�r�d nich najmniej warte okaza�y si� ameryka�skie dolary � na nikim nie robi� wra�enia, bo w d�ungli wszystko jest zielone jak dolary. W dodatku przy pocieraniu szorstkim paluchem dolary brudz�, wi�c Indianie uznali, �e mi zaple�nia�y.

S� jeszcze na Ziemi takie miejsca, gdzie pieni�dze si� nie licz�. W �wiecie Dzikich walut� jest praca, s�l, �elazne groty do strza�, no�e, siekiery, strzelby Wielk� moc nabywcz� maj� tak�e: znajomo�� czar�w i umiej�tno�� leczenia, m�stwo w walce, m�dro��, kt�r� potrafimy s�u�y� innym, lub � i to Was pewnie zadziwi � dobra Opowie��. Pos�uchajcie�

Namydli�em si� i sp�uka�em w wodzie po kostki. G��biej w rzek� ba�em si� wchodzi� ze wzgl�du na piranie i w�gorze elektryczne.

M�g�bym do tego doda� tak�e raye, canero, jadowite kolce powywracanych palm, no i kr�low� podwodnych niebezpiecze�stw � anakond�. Tylko po co dodawa� cokolwiek, skoro samotna pirania jednym k�apni�ciem potrafi odgry�� du�y palec u nogi, a przelotny kontakt z elektrycznym w�gorzem to tyle, co mu�ni�cie kablem o napi�ciu 350 V.

Moj� k�piel podziwia�a spora grupka Indian zgromadzonych na brzegu. Wci�� stanowi�em dla nich atrakcj�. Nie odst�powali mnie na krok, obserwuj�c te wszystkie dziwy, kt�re przywioz�em ze sob�: pieni�cy si� szampon, plastikow� szczoteczk� do z�b�w, oczywi�cie moj� bia�� sk�r�, a tak�e d�ugi szew pooperacyjny, kt�ry mam na prawym boku.

Nast�pnego dnia rano, przed moim sza�asem znalaz�em wspania�y �uk i strza�y. By�y du�o lepsze od tego, couda�o mi si� wcze�niej naby� w drodze wymiany �towar za towar�. Bo z Indianami jest tak, �e bardziej ceni� przyja��, m�stwo, odwag�, dobr� Opowie��, zabaw� i wsp�lny �piew ni� g�ry z�ota. O ile nasz �wiat by�by lepszy, gdyby wi�cej jego mieszka�c�w my�la�o tak jak Indianie. [Przypis: Bardzo wyra�nie zalatuje mi tu pastiszem, czyli m�wi�c po ludzku � z�ynk�. W rozdziale 18 �Hobbita� krasnolud Thorin wypowiada nast�puj�ce s�owa: �wiat by�by weselszy, gdyby wi�cej jego mieszka�c�w tak jak ty ceni�o dobre jad�o, zabaw� i �piew wy�ej ni� g�r� z�ota, [przyp. t�umacza]]

Dwoje ludzi patrzy na to samo, a widzi dwie r�ne rzeczy � oto niezg��biona tajemnica ludzkiej duszy. Zdarzy�o Warn si� kiedy� co� podobnego? Mnie przydarza si� dosy� cz�sto. Zazwyczaj z Indianami, ale ostatnio na kanapie w salonie.

Ogl�dali�my w�a�nie pewien fascynuj�cy program w telewizji. We dwoje, plus lampka wina, �wiece� romantico. Wtem, zupe�nie niespodziewanie, ona m�wi:

��Zga� ten ch�am.

W takich chwilach nie warto docieka�, dlaczego m�j interesuj�cy program to dla niej �ch�am�. Takie dociekanie zaj�oby wiele godzin i najprawdopodobniej zako�czy�oby si� w punkcie wyj�cia � w dodatku furiso � a do ko�ca programu zosta�o przecie� tylko kilka minut� no mo�e dziesi��. Dlatego lepiej jest zagra� na czas � zamiast od razu zmienia� kana�, mo�na zapyta� na przyk�ad:

��Czy le�y z nami pilot?

(Chwil� wcze�niej trzeba pilota dyskretnie wsun�� mi�dzy poduszki.)

By�o to w jednym z kraj�w, kt�re nazywa si� �republikami bananowymi�. Trudno powiedzie� dlaczego, skoro ich ustr�j polityczny, bardziej ni� republik�, przypomina krwisty befsztyk, natomiast ekonomia opiera si� nie o upraw� banan�w, lecz o pomoc humanitarn� i po�yczki z zagranicznych bank�w. Tak czy owak, by�o to w jednej z republik bananowych. Tyle �e bardzo daleko od jej centrum. Kilka krok�w w z�� stron� i cz�owiek (nic o tym nie wiedz�c) nielegalnie przekracza� granic�, naruszaj�c terytorium s�siedniej republiki.

Mieszka�cy tej okolicy nie bardzo orientowali si�, �e s� obywatelami jakiego� pa�stwa. To pa�stwo zreszt� nie mia�o im tego za z�e. Ono samo nie bardzo orientowa�o si�, �e ma obywateli na terenach, gdzie nie ma nic, poza bezu�ytecznym lasem podzwrotnikowym i tym wszystkim, cotaki las wype�nia � flor�, faun�, p�ucami �wiata, a w praktyce g��wnie gor�cym powietrzem nadziewanym insektami.

Terry Pratchett pisa� o takiej ziemi w spos�b nast�puj�cy:

Okolica mia�a to szczeg�lne pi�kno, kt�re zachwyca tylko wtedy, gdy mo�na je opu�ci� po kr�tkiej chwili podziwu i odjecha� w inne miejsce, gdzie znana jest gor�ca k�piel i zimne drinki. Pozostawanie tutaj przez d�u�szy czas mog�o by� tylko pokut�.'[przypis: � ��wiat Dysku�, wyd. polskie Pr�szy�ski i S � ka, t�um. Piotr W' Cholewa.]

Ja z kolei my�la�em zupe�nie na odwr�t � uwa�a�em, �e to raj na ziemi i chcia�em pozosta� w nim jak najd�u�ej.

Ot, kolejna tajemnica ludzkiej duszy.

W moim �wiecie cz�owiek zawsze my�li. Nawet wtedy, gdy siedzi i gapi si� na zachodz�ce s�o�ce. A co do rozumienia, to kilkakrotnie otar�em si� o zrozumienie india�skiej duszy, ale nigdy jej nie zg��bi�em. I raczej nie zg��bi�, bo jak niby zg��bi� kowad�o? Mo�na sobie tylko poogl�da�.

Dzia�aj�ce w wielu krajach Ameryki �aci�skiej nielegalne oddzia�y militarne, kt�re walcz� przeciwko w�asnemu pa�stwu. Ich oficjalnym celem jest zwy � ci�stwo wybranej ideologii. I tak si� dziwnie sk�ada, �e zawsze jest to kt�ra� z odmian marksizmu. Jedyny znany mi wyj�tek od tej regu�y stanowi�y oddzia�y Contras, walcz�ce przeciwko lewicowemu re�imowi Daniela Ortegi (Nikaragua � lata 80.).

Skwapliwie korzystaj� z niezadowolenia spo�ecznego, z konflikt�w wewn�trznych w danym kraju, z ludzkiej biedy, braku perspektyw, a przede wszystkim ze s�abo�ci w�adzy pa�stwowej.

W imi� wznios�ych ideologii strzelaj� do wojska i policji, napadaj� na cywilne autobusy i ci�ar�wki, pl�druj� sklepy i targowiska, grabi�, co si� da spieni�y� albo zje��. Potem w po�piechu uchodz� do swoich kryj�wek � albo w niedost�pne g�ry poro�ni�te g�stym lasem deszczowym, albo do d�ungli. Tam nikt ich nie jest w stanie wytropi� � �adna armia �wiata, z �adnym, nawet najnowocze�niejszym, sprz�tem. Czekaj� wi�c sobie spokojnie na kolejn� �akcj�, czyli najcz�ciej na zlecenie kt�rego� z karteli narkotykowych. A co im mo�na zleci�?

Dwie rzeczy: przemyt trefnego towaru, albo porwanie lub zab�jstwo niewygodnych os�b. Czasami dochodzi do tego jeszcze jaka� drobnica w stylu: �wysadzenie w powietrze czyjego� samochodu, domu, szybu naftowego� itp.

Guerrilla - wbrew temu co podaj� s�owniki � to nie �adna �partyzantka�, a jedynie dobrze zorganizowane i �wietnie wyszkolone grupy uzbrojonych bandyt�w. T�pi mordercy bez skrupu��w.

By�o to mi�dzy rzekami Napo a Putumayo. O jaki� tydzie� drogi na po�udnie od miejsca, gdzie zbiegaj� si� granice Peru, Ekwadoru i Kolumbii.

Nieprzyjemne odludzie. Nieprzyjemne, bo guerilla uwa�a je za swoje wy��czne dominium Na co dzie� mieszkaj� tu tylko Indianie, ale od czasu do czasu pojawia si� tak�e ten czy inny oddzia� zbrojny FARC [Przypis: FARC (Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia) � Rewolucyjne Si�y Zbrojne Kolumbii Powsta�y w roku 1964, z ch�opskich oddzia��w zbrojnych partii liberalnej Przekszta�cenia lu�nych oddzia��w w regularn� armi� dokonali komuni�ci Dzisiaj FARC liczy 30 tysi�cy zaprawionych u walkach �o�nierzy. Na handlu narkotykami zarabia miliard dolar�w rocznie. Drugie �r�d�o dochod�w stanowi� okupy za porywane osoby [przyp. t�umacza]] Li�e rany (powsta�e w trakcie potyczek z armi� rz�dow�), skupuje kok� (od Indian) i bardzo nie lubi natyka� si� przy tej okazji na bia�ych intruz�w. Nawet je�eli ci intruzi s� tylko badaczami gin�cych plemion i t�umacz�, ze koka ani guerrilla ich w og�le, ale to w og�le, nie interesuj�.

A kiedy guerrilla nie lubi si� na co� natyka�, to si� nie natyka. A gdyby, mimo wszystko, jakim� zupe�nym przypadkiem si� natkn�a, to b�dzie to z ca�� pewno�ci� przypadek nieszcz�liwy. Nieszcz�liwy dla bledszej ze stron, bo druga, ta bardziej �niada i z�owieszczo u�miechni�ta, nic sobie z takich przypadk�w nie robi � w ko�cu to tylko jedna wi�cej kulka w jeden wi�cej bia�y �eb.

Tak czy owak by�o to gdzie� mi�dzy rzekami Napo a Putumayo. Pos�uchajcie�

��Chcesz i�� noc� przez d�ungl�, gringo?! � twarz Pepe ozdobi�o kompletne zaskoczenie, a stoj�cy za nim dwaj Indianie wygl�dali jakbym w�a�nie odwo�a� Bo�e Narodzenie.

��Cz�owieku, przecie� ty jeste�� Bia�y¹ Mieli conajmniej trzy powody, by si� dziwi�:

Biali nie chodz� po d�ungli noc�, bo ju� za dnia sprawia im to niebywa�e trudno�ci, to po pierwsze. Po drugie, nawet Indianie unikaj� marsz�w po ciemku, poniewa� w warunkach tropikalnej puszczy �po ciemku� oznacza po omacku. Po trzecie la�o i nie mia�o zamiaru przesta�. W dodatku la�o po amazo�sku, co r�ni si� od normalnego lama tym, czym r�ni si� dyngus z u�yciem wiader od kropelki perfum na ko�nierzyku.

��Ruszamy � powt�rzy�em spokojnie lecz stanowczo Indianie stan�li jak wryci. (Stali ju� wcze�niej, ale nie a� tak twardo.) To by� jeden z tych moment�w, kiedy ludzie patrz� na siebie z pozycji dw�ch obcych kultur i nijak nie potrafi� zrozumie� sygna��w wysy�anych przez stron� przeciwn� Pepe mia� min� jak telegrafista, kt�ry odebra� przez radio g�os tam � tam�w � nie bardzo wiadomo, o co chodzi, ale z ca�� pewno�ci� o nic dobrego.

Kiedy Indianie si� w ko�cu na co� decyduj�, robi� to z entuzjazmem Skoro ju� idziemy w tym ulewnym deszczu, skoro potykamy si� w ciemno�ciach, skoro w ka�dej chwili grozi nam uk�szenie nocnego w�a, kt�rego nikt w por� nie wypatrzy � cieszmy si�! Cieszmy si� t� jedyn�, niepowtarzaln� Tajemnicz� chwil�. Chwil��

bohaterskiego wyczynu, kt�ry do�o�ymy do innych bohaterskich wyczyn�w naszego plemienia i b�dziemy mogli s�awi� w Opowie�ciach - tak my�l� Indianie Najbardziej pogodni ludzie na naszej planecie. Pogodni, nawet w ulewnym deszczu.

By�o to bardzo daleko st�d. Na pustyni.

W�a�ciwie na dw�ch pustyniach, bo historia, kt�r� za chwil� us�yszycie, zdarzy�a si� dwukrotnie w odst�pie dziesi�ciu lat Kiedy o tym opowiadam, nie potrafi� stwierdzi�, kt�re wspomnienia pochodz� z kt�rej pustyni � wszystko zla�o si� ze sob�. (To z gor�ca � w obu przypadkach mia�em lekki udar).

Dzisiaj nie wiadomo ju�, czy chodzi o Gran Desierto na pograniczu Arizony i Meksyku, czy mo�e o pustyni� Atacama � najbardziej suche miejsce na kuli ziemskiej Kto wie, mo�e wcale nie tam.

Na pustynie je�d�� przy ka�dej okazji Jest w nich co�, comnie wo�a. Wzywa Specyficzny stan ducha umys�u, duszy Nieosi�galny � przynajmniej dla mnie � nigdzie indziej na ziemi.

Niekt�rzy ludzie d��� do takiego stanu wyciszenia poprzez posty, umartwienia i modlitwy Wtedy potrafi� odkry� to, co w nich siedzi najg��biej. Odkrywaj� swoj� Prawd� Tajemnic�. Poza tym zdarza si�, ze zagl�daj� do �wiata. niematerialnego, kt�ry na co dzie� jest dla nas, �miertelnik�w, niedost�pny Robili to prorocy, mistycy, szamani, robi� Jezus z Nazaretu.

Ja w tym celu � w poszukiwaniu mojej Tajemnicy � przemierzam pustynie. �rodkowa Australia, p�nocny Meksyk, kalifornijska Dolina �mierci, Sahara, Gobi � wszystko jedno gdzie, ma�e czy du�e � niewa�ne, poniewa� w ka�dym z tych miejsc dusza ludzka mo�e wreszcie wyj�� z ukrycia, wypl�ta� si� z sieci powszednich uwik�a� i swobodnie rozprostowa� ko�ci.

Pos�uchajcie.

Znajomy Indianin zabra� mnie kiedy� na pustyni� W�drowali�my po ziemi bez jakichkolwiek �lad�w �ycia Ani jednego kaktusa, nawet najlichszej trawki, nie m�wi�c o skorpionach czy owadach Martwa pustka �rodowisko zredukowane do samej tylko topografii. Na dalekim horyzoncie wida� by�o blady grzebyk g�r (Cho� r�wnie dobrze mog�y to by� z�udzenia � igraszki rozgrzanego powietrza) Za nimi czeka�y na nas konie i powr�t do domu Ale to dopiero za kilka dni.

�ar dnia i ch�ody nocy przez miliony lat kruszy�y tutejsz� ziemi�, jak pot�ne �arna. Wszystko dooko�a, tak�e i te g�ry w oddali, pokrywa� chrz�szcz�cy py� Chrz�ci� wsz�dzie pod butami i pod powiekami, w z�bach i we w�osach, za ko�nierzem Wygl�da� jak drobniutka s�l, tymczasem zrobiony by� z najczystszego szk�a � kwarc bez domieszek � wszystkie inne pierwiastki wywia� wiatr.

Na kwarcu nic nie chce rosn�c, a gdzie nie ma ro�lin nie ma tez zwierz�t � to by�a najbardziej pustynna pustynia, jak� widzia�em. Prawdziwy wz�r pustynno�ci. Po prostu jedno wielkie � � ci�gn�ce si� a� po horyzont.

Indianin jak zwykle wisia� w hamaku. Patrzy� w ognisko i od d�u�szego czasu nic nie m�wi�. Rozmy�la�? Raczej nie � po prostu cieszy� si� chwil�.

Ja, tu� obok, przycupni�ty na ciep�ym kamieniu, uk�ada�em opowie�� o pustyni. Da�em jej tytu� �Tydzie� w piekle�. Troch� pretensjonalny, przyznaj�, ale w�wczas najlepiej oddawa� moje wra�enia.

W pewnej chwili zapyta�em go, jak w�a�ciwie wygl�da india�ski raj? Indianin powisia� chwil� w ciszy, zupe�nie jakby nie us�ysza� pytania, a potem powiedzia� co� melodyjnie w swoim mi�kkim j�zyku pe�nym przydech�w i g�osek nosowych. �atwo by�o pozna�, �e tofragment jakiej� Opowie�ci � wyuczone na pami�� s�owa przekazywane z pokolenia na pokolenie; co� jak india�skie wersety Koranu.

Potem mi to prze�o�y� na hiszpa�ski:

Raj to bia�e pustkowia rozpalone s�o�cem.

[pauza]

S� tam g��bokie kaniony wyorane pazurami starych rzek. Rzek, kt�re dar�y ska�y na drobne kawa�ki, a potem wynosi�y je ziarnko po ziarnku, ku odleg�ym oceanom.

[pauza]

W oceanach, z tych ziarenek unoszonych przez fale, urodzi�o si� pierwsze �ycie Dlatego jedni m�wi�, ze cz�owiek zosta� ulepiony z ziemi, inni, �e wyszed� z wody - jedni i drudzy maj� racj�.

[pauza]

Raj jest pe�en starych samotnych g�r o wierzcho�kach p�askich jak brzuchy dziewic.

Jest tez pe�en �wiat�a, kt�re zwyk�ego �miertelnika o�lepia i parzy.

Jest ol�niewaj�co bia�y Czasem, kiedy cz�owiek staje na progu �mierci, widzi t� biel.

U�miechn��em si� w duchu � zda�em sobie spraw�, ze b�d� musia� zmieni� tytu� mojej opowie�ci na �Tydzie� w raju� Chocia�, w�a�ciwie po co? Przecie� dwoje ludzi patrz�cych na to samo mo�e widzie� co� zupe�nie r�nego.

Widzia� kto kiedy piegowat� Madonn�? Albo Maryj� w zaawansowanej ci��y z bardzo wybrzuszon� sukienk�? Albo scen� obrzezania Jezusa, przedstawion� z detalami?

Ja widzia�em To tylko kwestia wyobra�ni Przyznaj�, troch� innej ni� nasza, bo india�skiej, ale kiedy si� g��biej zastanowi�, to w�a�ciwie dlaczego nie? Piegi � rzecz do�� powszechna Ci��a � wi��e si� zawsze z wybrzuszeniami sukienek A obrzezanie � z no�em.

Pos�uchajcie�

Wiele lat temu w Meksyku pozwolono, by Indianie po raz pierwszy w historii namalowali obrazy do ko�cio�a. Pewien biskup uzna�, ze s� ju� wystarczaj�co nawr�ceni, by im powierzy� to odpowiedzialne zadanie Ponadto chodzi�o o �ci�gni�cie wi�kszej liczby Indian na msze. W tym celu mieli sobie samodzielnie wystroi� �wi�tyni� i zrobi� to w taki spos�b, �eby si� w niej potem dobrze czuli. Instrukcja, kt�r� otrzymali, by�a prosta namalujcie kolejne Tajemnice r�a�cowe � tylko tyle.

Indianie chwycili p�dzelki i wykonali robot� z wielkim zapa�em. Przy okazji bardzo starannie zadbali o szczeg�y.

Kiedy �Maryja nawiedza �w. El�biet� obie s� ci�arne, prawda? No to namalowali im solidne brzuchy. �eby ka�dy od razu wiedzia�, o kt�r� scen� chodzi.

Przy obrzezaniu, si�gn�li najpierw do Pisma �wi�tego, potem za�, dodatkowo, do naukowego komentarza, �eby sprawdzi� o co w�a�ciwie chodzi�o. Znale�li tam obja�nienie, m�wi�ce ze obrzezanie odbywa�o si� za pomoc� no�a, ze lecia�a przy tym krew, a dziecko rzecz jasna dar�o si� wniebog�osy � i tak to namalowali.

A co im strzeli�o do g�owy, �eby Matce Boskiej robi� piegi?

Jak to co? Wiedzieli od ksi�y i z ko�cielnych obraz�w, ze na pewno nie by�a Indiank�, a wszystkie bia�e kobiety w s�onecznym Meksyku natychmiast dostaj� pieg�w No to Matka Boska tez.

Indianin nigdy nie upi�ksza. Opisuje �wiat takim, jakim go widzi. Ale nikt inny na ca�ym �wiecie nie potrafi �wiata bardziej u d r a m a t y z o w a �. India�skie Opowie�ci ociekaj� krwi�,kt�rej by�o raptem dwie krople, ci�gn� si� miesi�cami, kt�re naprawd� trwa�y tylko kilka dni, przera�aj� �miertelnie, cho� to nie by� �aden potw�r tylko stary wylenia�y jaguar, lekko kulawy i �lepy na jedno oko. Dlaczego?

Nic wiem. Po tylu latach sp�dzonych w�r�d Indian ci�gle nic wiem. I wci�� pr�buj� zg��bi� t� Tajemnic�.

By�o to w Gwatemali. Zim�. W Europie luty i buty, a tu sanda�y i przewiewne trykoty. Termometr pokazuje dwadzie�cia kilka stopni w cieniu palm. Na s�onku oko�o trzydziestu.

Pytam kogo�, jak doj�� na dworzec autobusowy.

Otrzymuj� szczeg�ow� odpowied�. Zaskakuj�co szczeg�ow� i w dodatku roze�mian� od ucha do ucha. M�j informator (o wyra�nie india�skich rysach) powtarza mi wszystko po dwa razy, �ebym czego� nie zapomnia� i si� nie zgubi�. Potem �egna mnie wylewnie i odchodzi.

A ja spostrzegam dworzec na wprost mojego nosa. By� tam ca�y czas � tu� za plecami Indianina � tylko go jako� wcze�niej nie zauwa�y�em. Dlaczego wi�c ten cz�owiek pr�bowa� mnie wysia� na drugikoniec miasta? (Mo�e nie lubi Bia�ych?)

Zg��bianie india�skiej duszy jest jak nurkowanie w kowadle � najcz�ciej boli od tego g�owa Ale gdyby kowad�u przyjrze� si� bardzo, ale to bardzo dok�adnie, gdyby w tym celu pos�u�y� si� mikroskopem elektronowym, oka�e si�, ze nawet ono (kowad�o) jest tylko chmur� atom�w. Gdyby za� si�gn�� jeszcze g��biej, oka�e si�, ze ka�dy z tych atom�w to tez tylko chmura elektron�w wiruj�cych wok� j�dra. Wszystko dooko�a nas jest tak� chmur� Jedne rzeczy � bardziej g�st�, inne � ca�kiem rzadk�, ale chinina to chmura � wi�cej w niej wolnej przestrzeni ni� solidnej materii A skoro tak, to nawet w kowadle da si� zanurkowa�. Sukces b�d� pora�ka w tej materii zale��od przyj�tej skali. [Przypis: My�leli�cie kiedy� o przenikaniu przez �ciany? Ale nie na zasadzie hokus � pokus tylko naprawd�? To JEST mo�liwe. Cia�o odpowiednio rzadkie powiedzmy eteryczne mog�oby si� przecie� przecisn�� mi�dzy cz�steczkami z kt�rych zbudowana jest �ciana. To tez tylko kwestia skali.

Kiedy Pan B�g stwarza� �wiat stworzy� tewszystkie jego cuda. Wierz� ze s� one, od zarania, wpisane w regu�y rz�dz�ce materi�. Innymi s�owy ka�dy cud da si� obja�ni� naukowo, tyle ze jeszcze nie dzi�.]

Spotykam ich w najdzikszych zak�tkach Ameryki Po�udniowej w d�ungli nad Orinoko, gdzie bia�y cz�owiek jeszcze nie postawi� stopy, na szczytach And�w, gdzie nieurodzajna ziemia rodzi tylko kamienie, na pustkowiach Gran Chaco, gdzie nie ma �ywej duszy.

Jeden wk�ada sobie pi�rka w nos, a na g�ow� india�sk� koron� z pi�r, inny nie wk�ada w og�le nic i odprawia msz� na golasa, trzeci�

Zreszt�, pos�uchajcie�

Padre sta� wypi�ty zupe�nie nie po ksi�owsku z g�ow� zanurzon� w zamra�arce Z grzechotem przesuwa� zawarto�� w poszukiwaniu czego� stosownego na dzisiejsz� kolacj�. [Przypis: Padle (hiszp.) � dos�ownie ojciec, ale potocznie znaczy ksi�dz [przyp. t�umacza]]

��B�dziemy musieli upiec w�a zawo�a� spomi�dzy zmro�onych mi�snych bry�, bo ju� nic innego nie mam.

��Dzisiaj pi�tek rzuci�em przekornie.

Nie szkodzi odrzuci� ksi�dz to by� w�� wodny, wi�c da si� podci�gn�� pod �dania rybne�.

W Wenezueli a rzecz dzieje si� w samym jej �rodeczku na rozleg�ych sawannach Los llanos o pi�tkowym po�cie s�ycha� tylko z okazji Wielkiego Pi�tku natomiast opisywane przeze mnie zdarzenia mia�y miejsce w pi�tek powszedni.

��Tu, na llanos zacz�� ksi�dz k�ad�c przede mn� p�metrowy kawa� anakondy tow�a�ciwie wo�owina powinna by� uznana za postn� Cz�owiek nawet oddycha wo�owin�.

Mia� stuprocentow� racj�. �eby si� o tym przekona� wystarczy�o poci�gn�� nosem milion sztuk byd�a robi swoje Tak�e z powietrzem

��Wi�c w pi�tek ci�gn�� r�bi�c anakond� maczet� powinni�my si� umartwi� jedz�c steki a tego w�a zostawi� sobie na niedziel�

��Wierzysz w czary? � zapyta�em zdumiony.

��A jak mam nie wierzy�, kiedy sam widzia�em.

��Ale przecie� ksi�dzu nie wolno�

��Ka�demu wolno w i e r z y �, szczeg�lnie jak co�zobaczy na w�asne oczy. Albo dotknie. Pismo �wi�te bardzo stanowczo zabrania jedynie uprawiania magii. A jak si� czego� zabrania, to chyba dlatego, �e to istnieje, prawda? Jakby nie istnia�o, to po co zabrania�?

��A co konkretnie widzia�e�?

��Wszystko. Ja tu mieszkam ju� tyle lat. To s� przera�aj�ce czarne moce� Chocia� nie przecz�, ze przy okazji czyni� wiele dobrego. W tym w�a�nie le�y problem � curandero � kogo� wyleczy ze �miertelnego uk�szenia i jak ja mam potem ludziom t�umaczy�, �e to by�o dzia�anie Z�ej Mocy? [Przypis: Curandero (od hiszpa�skiego curar � leczy�) � zale�nie od okoliczno�ci s�owo to oznacza szamana albo znachora. [przyp. t�umacza]] Diab�a, je�li wolisz. Jak wyt�umaczy� ludziom, ze on to zrobi� tylko po to, by ich od siebie uzale�ni�, a potem im od �rodka wy�re� dusze? Magia dzia�a jak narkotyk � najpierw jest mi�o, a zaraz potem za p�no. Ale� no w�a�nie, jest tu bardzo podstawowe �ale� � czy mnie wolno zabroni� ratowania �ycia? Czy wolno nie skorzysta� z jedynej pomocy, jak� mam? Do lekarza bardzo daleko � nie zd��ymy � a na moich r�kach umiera dziecko. I wtedy katolicki ksi�dz idzie do czarownika. A potem nie wie, czy ma si� z tego spowiada�, czy raczej by� dumnym, ze si� na to zdoby�.

Ale raz to oni przyszli do mnie, bo �aden curandero nie dawa� sobie rady. Ma�a dziewczynka by�a op�tana. Przynosz� j� do ko�cio�a, a mnie si� przypomina film �Omen�. Dziecko ma tak� si��, ze targa czterema ch�opami, z kt�rych ka�dy na co dzie� powala byki. Ma�a co� wrzeszczy, nie wiadomo po jakiemu, piana z ust, wymioty na zielono, i oni mi m�wi�: Lecz, Padre. Curandero nie da� rady spr�buj ty.

W seminarium nikt nas nie uczy� egzorcyzm�w, bo to �redniowiecze. Co� tam wspomnieli p�g�bkiem, ale ani formu�ek, ani nic, bo to nie jest zaj�cie dla zwyk�ego ksi�dza. Wi�c kl�kam i zaczynam si� modli� po polsku: Panie Bo�e, boj� si� tego, nie wiem co to jest, nie umiem tego pokona�, prosz�, U�yj moich pustych r�k, pokieruj mn�, w�� w moje usta w�a�ciwe s�owa, je�eli tu potrzeba s��w, i uwolnij to dziecko. Okaz mi�o��. Okaz mi�osierdzie. OKAZ SWOJ� SI��, SWOJ� MOC, SWOJ� POT�G� i uwolnij to niewinne dziecko�

Uwolni�.

Bardzo mi to pomog�o. Zacz�li inaczej patrze� na ksi�dza. Curandero straci� troch� klienteli. Troch�, bo nadal chodz� si� u niego leczy�, ale chyba teraz wol� jego zi�ka, ma�ci i mikstury od czar�w.

Ks. Adam Kuchta, werbista, trafi� do jednej z dw�ch ostatnich wiosek plemienia Ache. Do tej drugiej pojecha� ks. Benek Remiorz � najweselszy �l�zak �wiata. Dzieli ich teraz kilkaset kilometr�w polnych dr�g. ��czy � trzeszcz�ce radio. (Pod warunkiem, ze �wieci�o s�o�ce i na�adowa�o baterie.)

Gin�ce plemi� Ache zaprosi�o werbist�w, by im pomogli przetrwa�. W tym celu Ache musz� przej�� od kultury zbieracko � �owieckiej do rolniczej. Postawili tylko jeden warunek: Nie b�dziecie nas nawraca�!

Czy misjonarz mo�e si� zgodzi� na taki uk�ad? Przecie� istot� misji jest nawracanie. No tak, ale zanim Indianie dorosn� do chrze�cija�stwa, trzeba ocali� ich cz�owiecze�stwo. Trzeba ich tak�e ocali� przed wymarciem. C� komu po ochrzczonym, ale wymar�ym plemieniu?

�owcy Chrzt�w, kt�rym nie wolno zarzuca� sieci, bo najpierw musz� zarybi� staw�

Adam � padre Adan - mieszka sam jak palec na dzikim odludziu. Indianie oddali mu w u�ywanie kawa�ek ziemi za wiosk� � tam stan�� niewielki drewniany domek. Na studni� zabrak�o pieni�dzy. �eby mie� co pi� i w czym si� umy�, Adam codziennie je�dzi po wod� do strumienia odleg�ego o kilka kilometr�w.

Za potrzeb� chodzi w las. Myje si� polewaj�c cynow� konewk� zawieszon� pod sufitem na ganku. Poza tym uczy, leczy, buduje, handluje. I po�ycza.

Indianie przychodz� bez przerwy � po paczk� soli cukru yerba mate, kaszy, po baterie do latarki po kawa�ek blachy, sznurek. [Przypis: Tam gdzie nie ro�nie kawa Indianie Guaiani od wiek�w zaparzali zio�o (hiszp. yerba) o nazwie mate � rodzaj zielonej herbaty Nie zawiera kofeiny, nie zawiera teiny, ale zawiera matein� � siostr� dwu pozosta�ych Na serce i t�tno dzia�a podobnie jak kawa Na kubki smakowe jak zaparzona zawarto�� popielniczki ale tylko przy pierwszym piciu A potem? No c� potem jest albo jeszcze gorzej albo tak jak w moim przypadku � Wielka Mi�o��]. To wci�� ludzie o mentalno�ci zbieracko � �owieckiej Misjonarz zast�pi� im las teraz chodz� zbiera� do niego.

��Grabi� mnie tak jak kiedy� ograbiali puszcz�. Ze wszystkiego co ta pozwoli�a sobie odebra� A z drugiej strony wi�kszo�� z tego co im dasz natychmiast trwoni� bo puszcza zawsze mia�a niewyczerpane zasoby.

Kiedy Indianie m�wi� po�ycz to wcale nic zamierzaj� odda�. W ich kulturze po�yczy� to tyle copodarowa� przedmiot kt�ry nam nic |jest potrzebny. Po�ycz znaczy po prostu daj nie ze jest wyra�one bardziej uprzejmie.

Dla Ache po�yczka oznacza zobowi�zanie symboliczne a nie przedmiotowe Kto po�yczy� w�dk� wcale nie odda nam tej samej w�dki, tylko co� innego cojemu akurat b�dzie zbywa�. W dodatku nie wiadomo, kiedy to zrobi.

Na podobnej zasadzie s�siadki w Polsce po�yczaj� sobie szczypt� soli. Przecie� nikt si� nigdy o zwrot tej soli nie upomina A gdyby si� upomnia� to by nas ty m obrazi� za po�yczenie soli oddaje si� inn� przys�ug�.

Padre Dano � ks. Dariusz Piwowarczyk � przygotowa� si� do pracy z Indianami wyj�tkowo starannie. Poza studiami kap�a�skimi uko�czy� tak�eantropologi� kultury we Wroc�awiu. Uwa�a, ze zanim si� kogo� zacznie nawraca�, trzeba go dobrze zrozumie�. Trzeba pozna� mechanizmy dzia�ania danej spo�eczno�ci, jej kultur� � przede wszystkim po to, by po drodze czego� nie zniszczy�.

��Ko�ci� w przesz�o�ci zniszczy� bardzo wiele, teraz powinni�my ratowa�, ocala� przed zag�ad� to, co jeszcze pozosta�o.

Ju� na misjach Padre Dano nauczy� si� india�skiego j�zyka, kt�rym m�wi�o w�wczas zaledwie dziewi�� os�b na ca�ym bo�ym �wiecie. Kiedy pisz� te s�owa, m�wi� nim ju� tylko dwie osoby � jedna (Dano) mieszka w Waszyngtonie, gdzie robi doktorat z antropologu kultury, a druga to pewna bardzo stara Indianka �yj�ca w Paragwaju, kt�ra nie ma z kim porozmawia�, bo wszyscy jej wsp�plemie�cy pomarli, a ks. Darek wyjecha�.

Tego plemienia ju� nikt nie ocali. Misjonarze nie zd��yli na czas.

Padre Juan Marcos � imi� i nazwisko zmieni� urz�dowo na hiszpa�skie, �eby jego parafianie nie musieli �ama� j�zyka na obcych g�oskach. Od wielu lat mieszka w odleg�ym zak�tku d�ungli, przy granicy Peru i Ekwadoru Nawraca Indian.

W znacznym stopniu sam sta� si� Indianinem � nie nosi but�w, jada i pracuje siedz�c w kucki na pod�odze, dom zbudowa� na pa�ach, przej�� te� wiele innych india�skich obyczaj�w Zasiada nawet ^w plemiennej Radzie Starszych.

Codziennie przed �witem odprawia msz�. W samotno�ci. Bo jak do tej pory, nie uda�o mu si� nikogo nawr�ci�. M�wi, �e ju� kilkakrotnie organizowa� grupy przygotowawcze do pierwszej komunii �wi�tej, ale zawsze okazywa�o si�, ze jego Indianie nie s� jeszcze gotowi na przyj�cie Boga.

��Nie mam zamiaru chrzci� takjak kiedy�, czyli za pomoc� sikawki. Masowo i w ciemno to mo�na ludziom sprzedawa� nowy gatunek kapusty, ale nie religi�. Ich najpierw trzeba nauczy� tylu innych rzeczy. Bardziej podstawowych. I najpierw trzeba ich ocali� jako ludzi � przed cywilizacj�, kt�ra chce ich st�d wykurzy�. Dopiero potem mo�na z nich robi� chrze�cijan.

W ka�d� niedziel� plemi� schodzi si� do Maloki � domu zgromadze� � pe�ni�cej jednocze�nie rol� kaplicy. Indianki z dzie�mi przy nagich piersiach siadaj� pod �cianami, m�czy�ni i ch�opcy po�rodku, i modl� si� wsp�lnie z Juanem Marcosem. Troch� z szacunku do Pana Boga, ale bardziej z szacunku do Padre, kt�rego traktuj� jak swego patriarch�.

Juan Marcos jest najwi�kszym �owc� Chrzt�w, jakiego spotka�em.

Jak to � spytacie � przecie� jeszcze nikogo nie nawr�ci�?

No w�a�nie, nikogo, ale wci�� wytrwale pr�buje. Od CZTERDZIESTU LAT! Wiecie ile to jest CZTERDZIE�CI LAT OCZEKIWANIA na pierwszy efekt swojej pracy?

Przez kilka lat bezskutecznie pr�bowa� szczepi� wiar� po�r�d pewnego india�skiego plemienia, o kt�rym m�wi si�, �e wci�� jest �dzikie�, a ponadto bardzo niebezpieczne. Regularnie przedziera� si� przez d�ungl� i odprawia� msze �wi�te w wiosce zagubionej w ost�pach tropikalnej puszczy. Indianie ignorowali go wytrwale. Tak jak wszystkich jego poprzednik�w.

Koledzy po fachu �miali si� z uporu polskiego ksi�dza m�wi�c, ze skoro wcze�niej, przez kilkadziesi�t lat, nawracanie Dzikich nie powiod�o si� Hiszpanom ani W�ochom, nie powiedzie si� i jemu.

Zdawa�oim si�, �e jedyn� skuteczn� metod� chrystianizacji jest cywilizowanie. Zabierali wi�c india�skie dzieci zwiosek w d�ungli i wywozili do szko�y misyjnej. Tam, w kamiennych murach, pod dachem z blachy falistej nauczali podstaw pisania, czytania i uprawy roli. Przy okazji tak�e wszczepiali mi�o�� do nowego Pana Boga.

Polski misjonarz upar� si� robi� co wszystko inaczej � nie podoba�o mu si�, �e india�skie dzieci s� zabierane z ich �wiata i nauczane, jak �y� w obcej sobie cywilizacji. Postanowi� zanie�� Chrystusa wprost pod strzechy dzikich ludzi. I uda�o mu si�! Bo zamiast narzuca� w�asn� kultur�, przyj��regu�y �ycia plemiennego.

Pos�uchajcie�

Indianie, kt�rych odwiedza�, chodz� nago albo prawie nago. Przykrywaj� jedynie te miejsca, kt�re s� w ich poj�ciu brzydkie i dlatego wstydliwe. Zawijaj� wi�c rany, zas�aniaj� ropiej�ce liszaje i blizny, ale nigdy nie ukrywaj� tego, cozdrowe. Po co mieliby to robi�? Przecie�zdrowe jest pi�kne.

Jak w takiej sytuacji postrzegali ksi�dza ubranego od st�p do g��w w sutann�? Mo�e by� dla nich ca�y pokryty krostami? A mo�e w og�le o tym nie my�leli, lecz pod�wiadomie odrzucali go jako nieczystego.

Misje utrzymuj� si� z datk�w. �owcy Chrzt�w raz na trzy lata przyje�d�aj� na urlop do Polski. S� wtedy zapraszani, by odprawili niedzieln� msz� i opowiedzieli o swoich misjach � co zbior� na tac�, jest ich. Tylko cotu opowiedzie�, �eby nie zosta� �le zrozumianym? Jak ksi�dz w Polsce mia�by publicznie przyzna�, �e chorych posy�a do czarownika, albo �e popiera wielo�e�stwo?

��Czy ja mam ludziom powiedzie�, �e my tam wcale nie chrzcimy, tylko uczymy uprawy roli? � pyta� Adam Kuchta � Czy mam im powiedzie�, �e zamiast ko�cio�a budujemy silos na soj�?�

Dlatego wi�kszo�� opowiada o ma�pach, w�ach, robactwie, o tropikalnym klimacie i o biedzie wzruszaj�cej serca. Utrwalaj� fa�szywy stereotyp misjonarza � chrzciciela, podczas gdy dzisiejszy misjonarz jest najcz�ciej jedynym uczciwym pracownikiem socjalnym. Obro�c� uci�nionych, biednych, chorych, ale wcale nie dusz, tylko cia�.

Kiedy Adam Kuchta by� w Polsce w roku 2001, pr�bowa� zebra� trzy i p� tysi�ca z�otych na wybudowanie studni. Nie zebra�.

��Gdyby to by�a wie�a ko�cielna, albo dzwon� Ale dziura w ziemi i porz�dny kibel� Jak ja mam uzasadni�, �e w�a�nie to jest najwa�niejszy cel misyjny tego roku?

�owcyChrzt�w to najlepsi ksi�a, jakich uda�o mi si� pozna�.

Mam wra�enie, �e ci, kt�rzy wyje�d�aj�na misje, to kwiat, a w kraju zostaj� nam w wi�kszo�ci �odygi. (�odyga, jak wiadomo, jest sztywniejsza ni� kwiat i mniej kolorowa.) Ale mo�e po prostu nie mia�em szcz�cia pozna� kwiat�w polskich, bo zbyt du�o czasu sp�dzam na obcej ziemi.

Yerba Mate to odkrycie Indian Guarani � ich �wi�te ziele, dar Matki Ziemi. Dzisiaj jest znane � g��wnie ze s�yszenia � na ca�ym �wiecie.

Mate uprawia si� i pije powszechnie tam, gdzie w XVII wieku mieszkali Guarani, czyli na terytorium Paragwaju. Ale nie tym dzisiejszym, okrojonym przez s�siad�w. Dawniej Paragwaj rozci�ga� si� du�o dalej ni� teraz � od st�p wschodnich And�w a� po wybrze�e Oceanu Atlantyckiego. Si�ga� daleko na ziemie dzisiejszej Argentyny, Urugwaju, Boliwii i po�udnia Brazylii. Tam �yli Guarani i tam si� pi�o Mate. Tam te� pije si� j� do dzi�. [Przypis: Kiedy podaj� nazw� w�asn� ro�liny w�wczas pisz� j� wielkimi literami: Yerba Mate, Mate. Ale kiedy chodzi mi o nap�j przyrz�dzony z tej ro�liny albo o surowiec do jego przygotowania (sproszkowane suszone listki) w�wczas �Mate� staje si� s�owem pospolitym pisanym ma�� liter� tak jak �kawa� czy �herbata�].

Wspomnienie tego dawnego, Wielkiego Paragwaju zosta�o w nazwie � Yerba Mate po �acinie to ilexparaguariensis, czyli ostro krzew paragwajski.

Siedzieli�my w kilkana�cie os�b skupieni przy ognisku Dooko�a Indianie Ache, a po�r�d nich padre Adan. Osmalony czajnik z pi�knie wygi�t� szyjk� i dziobkiem sta� przysuni�ty bokiem do ognia Szumia� lekko.

Stara, bardzo stara Indianka, pomarszczona tak, ze przy ka�dym jej ruchu mia�o si� wra�enie, ze jej sk�ra szele�ci, �ciska�a mi�dzy kolanami drewniany mo�dzierz i uciera�a w nim jakie� zio�a.

��To yuyo - wyja�ni� padre.

��??? � zapyta�em brwiami.

���wie�e zio�a, kt�re uciera si� albo t�ucze na miazg� i dodaje do mat�.

��A po co?

��Oni zawsze m�wi�, ze to remedio na jak�� chorob�, ale najcz�ciej chodzi o rodzaj przyprawy.

��Przyprawa do herbaty?

��Co� w tym gu�cie. Yuyo, czyli po naszemu �chwasty�, urozmaicaj� smak. My te� dodajemy cytryn� do herbaty.

��Dlaczego �chwasty�?

��Bo zio�o, czyli yerba, jest tylko jedno Mat� Ca�a reszta to zaledwie chwasty.

Stara Indianka wcisn�a yuyo na wierzch nabitej guampy i si�gn�a po czajnik Rusza�a si� wolno, ale nad wyraz precyzyjnie Mimo ze by�a kompletnie �lepa.

Teraz zala�a Lej�c z wysoka, �eby stru�ka wody sch�odzi�a si� jeszcze w drodze przez powietrze � na wszelki wypadek, cho� przecie� w czajniku ca�y czas tylko szumia�o, a nie bulgota�o Za �adne skarby nie chcia�a poparzy� mat� � to z�y omen, a poza tym z�y smak.

Podziwia�em jej kunszt Musia�a to robi� ca�e �ycie i latami �wiczy� ka�dy ruch, bo nie uroni�a ani kropli.

Na koniec, kiedy przela�o si� ju� tyle wody, ze mat� straci�a smak, trzeba opr�ni� guamp� Robi si� to zawsze na ziemi�! Nigdy do �mietnika, zlewu, ubikacji itp. Nigdy!

Tak jak pierwsze zalanie by�o dla �w. Tomasza, tak ostatnie musi by� para Pachamama � dla Matki Ziemi To ona rodzi i daje ludziom w darze �wi�te ziele � Yerba Mat� Indianie zawsze pami�taj� o Bogu. We wszystkich najbardziej zwyk�ych czynno�ciach dnia codziennego. Znali Boga na d�ugo przed przybyciem �owc�w Chrzt�w I szanuj� go bardziej ni� mieszka�cy kraj�w, z kt�rych �owcy Chrzt�w pochodz�.

Hiszpa�skie s�owo machete (wym. maczete) oznacza du�y, ci�ki n� z rozszerzon� kling� u�ywany na przyk�ad do ci�cia trzciny cukrowej i wyr�bywania �cie�ek w buszu. Na przyk�ad, poniewa� mieszka�cy Ameryki �aci�skiej pos�uguj� si� maczetami bez przerwy i potrafi� nimi wykonywa� bardzo wiele r�nych czynno�ci � od obcinania paznokci do obcinania g��w, od d�ubania w z�bach, do naprawy precyzyjnego teleskopu (zdarzy�o si� naprawd� � w polskiej stacji astronomicznej w Chile).

Maczet� jest dla Latynos�w tym, czym dla Europejczyka szwajcarski scyzoryk � narz�dziem do wszystkiego.

Tylko �e oni s� macho, wi�c taki maty scyzoryk wydawa� im si� delikatnie m�wi�c, niem�ski. Przyznajcie sami � przypi�ty do paska nie wygl�da imponuj�co; dynda sm�tnie i przypomina co� zupe�nie innego. Za to maczet� jest macho bez wzgl�du na to, przy czyim pasku wisi

Od miesi�ca szukam Indian w odleg�ym kawa�ku d�ungli. Jestem gdzie� mi�dzy Kolumbi� a Peru � dok�adnie nie wiadomo, bo w�a�nie �sko�czy�a si� mapa. W �argonie podr�nik�w oznacza to, �e dop�yw rzeczny, w kt�ry kierujemy nasze cz�no, nie zosta� uwzgl�dniony przezkartografa. Na mapie pusta zielona plama, bez �adnych dodatkowych oznacze�, a w naturze kolejny ciek wodny � na jego ko�cu mog� by� Indianie.

Szansa na spotkanie jest niewielka. Te plemiona, kt�re wci�� jeszcze �yj� w stanie dzikim, ocala�y tylko dlatego, �e skrupulatnie unikaj� kontaktu. Oni nas zobacz�na pewno � je�eli tam w og�le s� � ale my ich� bardzo w�tpi�. Mimo to p�yniemy.

P�yniemy.

I p�yniemy.

Ca�y� czas.. p�yniemy�

�wci�� jeszcze p�yniemy�

�ups!

A teraz ju� nie p�yniemy.

O�miometrowa piroga utkn�a. Na dobre. Zrobi�o si� zbyt w�sko i kr�to � jest za d�uga i dalej nie mie�ci si� ju� w zakr�tach. Poza tym jest coraz mniej wody. Od jakiego� czasu nie p�yn�li�my na wios�ach, tylko odpychaj�c si� kijami lub ci�gn�c za ga��zie i liany wisz�ce nad naszymi g�owami.

Wracamy? � bardziej oznajmia ni� pyta jeden z przewodnik�w.

To by�oby takie proste � wystarczy si� przesi��� twarz� w ty� � nawet nie trzeba odwraca� �odzi. Ale szkoda mi wielodniowego wysi�ku, bo mo�e tam jednak s� jacy� Indianie. W dodatku Dzicy.

��Wysiadamy i idziemy dalej na piechot�¹ � odpowiadam i natychmiast zaczynam wykonywa� to, co powiedzia�em.

Tego typu polecenia trzeba wydawa� stanowczym g�osem i energicznie wciela� w �ycie. Nie wolno pozostawia� miejsca na wahanie i w�tpliwo�ci. W przeciwnym razie, moi przewodnia' mog� si� zbuntowa�.

Wyprawa pe�n� g�b� zaczyna si� dopiero w�wczas, kiedy piroga pozostaje na ko�cu strumienia, a my ruszamy dalej na piechot�. Z przodu machetero sprawnymi uderzeniami karczuje szlak przez puszcz�. Przy okazji odp�dza paj�ki, w�e i ma�e kolorowe �abki.

Z ty�u maszeruje portem � tragarz. Jest tak ob�adowany, �e powinno go wgnie�� do pasa w b�oto, a jednak jako� idzie i nawet nie st�ka.

Po�rodku tej ma�ej karawany ja, czyli gringo.

Daleko przed nami, a mo�e w tej chwili gdzie� z boku lub z ty�u, kr��y jeszcze my�liwy w poszukiwaniu kolacji.

I tak przez cztery d�ugie dni. Romantyczne, prawda?

Pierwsze kroki skierowali�my do rzeki. Mieli tu rzek�! Porz�dn� � bie��c�.

Nie ��czy�a si� z naszym strumieniem (w�a�ciwie naszym rowem b�otnym, ale mech ju� mu b�dzie strumie�). Z mapy oczywi�cie nie wynika�o nic na ten temat � pusta zielona plama � nale�a�o jednak przypuszcza�, ze w ci�gu ostatnich czterech dni przekroczyli�my jaki� dzia� wodny i jeste�my teraz w innym zlewisku.

W Amazonii dzia�y wodne przekracza si� niepostrze�enie � to nie Europa, gdzie si� trzeba wspina� na g�ry � tutaj wystarczy kilkunastometrowy pag�rek Amazonka na d�ugo�ci kilku tysi�cy kilometr�w opada zaledwie o sto metr�w!

Na razie nie zastanawiali�my si� nad kwesti� powrotu � czy b�dziemy si� przedziera� do naszej pirogi (znowu cztery dni), czy mo�e lepiej wzi�� kt�r�� z tutejszych i sp�ywa� now� rzek�, bo przecie� w ko�cu i tak musimy wyl�dowa� na Amazonce. Pytanie, czy ta druga droga nie poprowadzi nas za bardzo naoko�o, zostawili�my sobie na p�niej. Teraz �yli�my chwil�.

Siedli�my wok� ogniska w chacie zgromadze� Zeszli si� wszyscy mieszka�cy wioski Bia�y cz�owiek by� dla nich tak� sam� atrakcj�, jak oni dla mnie. Przygl�dali mi si� badawczo, czasem kt�ra� ze starszych kobiet nie wytrzymywa�a i skuba�a mnie za w�oski na nogach, dziwuj�c si�, ze mi tam wyros�y

Rozmawiali�my d�ugo w noc � om ciekawi mojej kultury, ja ich�

��Macie tu cmentarz? � pytam ostro�nie, gotowy wycofa� si� w ka�dej chwili. Natychmiast, gdy poznam, ze pytanie narusza tabu albo dobre obyczaje.

��Tam. Na drugim brzegu � kilku m�czyzn pokazuje kierunek palcami.

��A ilu tam le�y?

��Sze�ciu.

��Tylko tylu?

��Reszta le�y du�o dalej wzd�u� rzeki. Ci s� ko�o wioski, bo umarli nagle � na chorob�. Sk�ra im si� psu�a i trzeba by�o szybko zakopa�.

��Nie macie tu szamana albo przynajmniej Curandero? � pytam zdziwiony, bo w KA�DEJ india�skiej wiosce jest kto�, kto umie leczy�. [Przypis: Curandero tu znachor � od szamana (czarownika) r�ni si� tym, �e zna tyko zio�a ale nie ma kontaktu z Duchami i nie dysponuje Moc�. Takie rozr�nienie stosuj� wy��cznie Indianie dla innych mieszka�c�w Ameryki Po�udniowej Curandero i szaman to w�a�ciwie to samo].

��Nie mamy. To znaczy jest, ale ju� nie leczy Ochrzci� si� i czary ma zakazane.

��Jak to si� ochrzci�? Gdzie?!

��Tu. W naszej rzece. My wszyscy ochrzczeni.

Na dow�d pokazali mi fotografi� wykonan� polaroidem, przedstawiaj�c� dw�ch m�odych m�czyzn w garniturach i bia�ych koszulach. Siedzieli po�rodku tej samej maloki. Ka�dy mia� przypi�t� na piersi charakterystyczn� czarn� plakietk� z wy��obionym bia�ym napisem: Ko�ci� Jezusa Chrystusa �wi�tych Dni Ostatnich. Mormoni? A� tutaj? Niewiarygodne.

I straszne.

Ochrzci� i wyjecha�, zostawiaj�c Indian samym sobie � to takie nieodpowiedzialne. Nieludzkie. Pozbawia si� ich JEDYNEJ metody leczenia, jak� znaj�, a nie daje nic w zamian.

Je�eli kto� pragnie podnie�� Indian na wy�szy poziom cywilizacyjny, je�eli chce ich oduczy� wiary w czary, powinien to robi� stopniowo, metod� ma�ych kroczk�w. I nie wolno mu pozostawia� pustki, a has�o solo oraci�n, w miejsce szamana kt�ry leczy, to JEST pustka!

Chcecie, �eby �dzikus� przesta� gania� po lesie w sp�dniczce z li�ci? W porz�dku, ale nie zaczynajcie od zabierania sp�dniczki. Najpierw dajcie mu spodnie � alternatyw�.

Nie wolno, w imi� nowej religii, odbiera� Indianom mo�liwo�ci ratowania �ycia. Nie podobaj� si� czary? � w porz�dku � nauczcie ich nowoczesnej medycyny, albo w miejsce szamana sprowad�cie lekarza.

Ale to musi by� lekarz, kt�ry potrafi by� bardziej skuteczny ni� szaman. A d�ungla niesie przecie�wiele zagro�e�, o kt�rych wsp�czesna medycyna nie ma zielonego poj�cia. Czy ten lekarz b�dzie prawdziw� alternatyw�? Czy, na przyk�ad, potrafi uratowa� od �mierci po uk�szeniu przez jadowitego w�a? Nie musi tego robi� zio�ami i �piewem � mo�e mie� lod�wk� pe�n� zagranicznych szczepionek � ale czy sprosta zadaniu?

A je�eli nie � a na naszych r�kach w�a�nie umiera cz�owiek � co wtedy?

Wtedy niech szaman �piewa! Niech wprowadza ludzi w trans! Niech wyp�dza Duchy, Demony i z�e Moce!

Pan B�g by� w d�ungli i mieszka� z Indianami na d�ugo zanim przyszli misjonarze. By� tam od stworzenia �wiata. Kto temu przeczy, podwa�a dogmaty wiary i nie nadaje si� na misjonarza.

Nie wiem ile z mojej Opowie�ci zrozumieli. Ale nast�pnej nocy szaman znowu �piewa�.

Kiedy szuka�em ksi�gowego do prowadzenia moich rachunk�w w USA, pewien znajomy poradzi� mi: We� sobie mormona. Na pewno ci� nie oszuka i nie ucieknie z fors� do Brazylii. Bo wiesz, oni nie mog� k�ama�. Oczywi�cie ma to tak�e swoje z�e strony, bo nigdy nie naci�gn� Urz�du Skarbowego na twoj� korzy��. Ale z kolei Urz�dy o tym wiedz� i jak masz ksi�gowego mormona to nigdy ci� nie kontroluj�.

Ostatecznie do ksi�gowania naj��em kogo innego, ale mormon�w spotyka�em w moim �yciu cz�sto i w bardzo r�nych okoliczno�ciach [Przypis: Najwi�cej kontakt�w z nimi mia�em w czasie wypraw do Ameryki �rodkowej zwi�zanych z badaniami nad kultur� Maj�w. Co ��czy Maj�w z mormonami, dowiedz� si� Pa�stwo troch� dalej.]

Pos�uchajcie�

��Tylko lojalnie pana ostrzegam, �e razem z panem b�d� mieszka�y dwa pedzie. Pokoje macie osobne, ale �azienka jest wsp�lna.

��Jakie znowu pedzie? � pytam zaskoczony.

��Normalne. Grzeczne i czyste, zawsze w bia�ych koszulach, ale p�dzie. Polskim bym nie wynaj��, ale te s� ameryka�skie, p�ac� dolarami i dobrze im patrzy z oczu!

�Pedzie� okazali si� by� mormo�skimi misjonarzami. Przyjechali do Polski na obowi�zkowy sta�. Podobno u nich ka�dy m�ody ch�opak musi przej�� przez co�takiego. Dwa lata bardzo specyficznej roboty misyjnej: daleko od domu (np. w Amazonii, albo w komunistycznej Polsce) i bez przerwy w towarzystwie przydzielonego sobie kolegi � anio�a str�a.

��Nie powinni�my si� spuszcza� z oka - obja�nili mi � chodzi o wzajemne wsparcie, szczeg�lnie w chwilach trudnych, kiedy m�odego m�czyzn� nachodz� naturalne w naszym wieku pokusy. Przy koledze trudniej zgrzeszy�. Razem �atwiej przetrwa�.

Mormo�skiego misjonarza wida� z daleka � bez wzgl�du na lokalne obyczaje i klimat, zawsze jest ubrany w czarny garnitur i bia�� koszul�. Do tego w widocznym miejscu przypi�ta plakietka z wyrytym imieniem i nazwiskiem oraz pe�n� nazw� Ko�cio�a. Po zako�czeniu misji wraca do domu, by natychmiast wzi�� �lub. W dzisiejszych czasach tylko jeden, ale kiedy� mormoni uprawiali poligami�.

W roku 1823, w Nowym Jorku, m�ody cz�owiek nazwiskiem Joseph Smith dozna� objawienia mistycznego. Mia� mu si� ukaza� anio� Moroni ofiarowuj�c z�ote tablice, napisane w tajemniczym j�zyku powsta�ym tysi�ce lat temu na gruzach wie�y Babel. By� to pono� spadek po zagubionym plemieniu Izraelit�w, kt�re jeszcze w czasach biblijnych zaw�drowa�o do Ameryki.

Smith otrzyma� polecenie zorganizowania nowego Ko�cio�a, kt�remu nada� do�� oryginalne ramy wyznaniowe, nakazuj�ce mi�dzy innymi poligami�.

Puryta�skie l�d�wia Amerykan�w przeszed� dreszcz obrzydzenia. Ale w wielu przypadkach by� to tylko dreszcz na pokaz � pod nim rodzi�a si� wstydliwie skrywana fascynacja.

Pewne grupy ortodoks�w do dnia dzisiejszego uwa�aj�, �e Moroni w czasie swego pierwszego przyj�cia nie m�g� si� po prostu pomyli� � ani w kwestii liczby �on, ani w �adnej innej � bo przecie�anio�owie jako pos�a�cy Boga s� nieomylni. Ortodoksi traktuj� wi�c jego �ponowne przyj�cie�, jak koniunkturaln� bujd� wymy�lon� przez w�adze Ko�cio�a mormon�w, na potrzeby polityki. Jeszcze w roku 1955 milicja stanowa Arizony przymusowo zlikwidowa�a ca�� wie� poligamist�w. Po tamtym wydarzeniu w r�nych miejscach USA i Kanady zacz�y powstawa� samodzielne osiedla mormo�skie, otoczone murem i z w�asn� ochron�. Dop�ki nie wp�ynie oficjalne zawiadomienie o dokonaniu jakiego� przest�pstwa, w�adze nie maj� prawa wkracza� na prywatny teren i dzi�ki temu wielu mormon�w �yje sobie spokojnie w zwi�zkach poligamicznych.

Zreszt� dzisiaj mury i ochroniarze strzeg� raczej dobrobytu mieszka�c�w ni� moralno�ci publicznej. �wiat woko�o zmieni� si� � prze�yli�my epok� komun hippisowskich, nikogo ju� nie dziwi� rozwody i konkubinaty, s� miejsca, gdzie legalizuje si� zwi�zki homoseksualne, w handlu dost�pne s� filmy pornograficzne w kt�rych jeden pan �obs�uguje� kilka pa� � w tym kontek�cie mormoni ze swoj� poligami� przestali szokowa�.

Tym bardziej �e wcale nie domagaj� si� uznania swoich �lub�w przez pa�stwo � wystarcza im dyskretny ceremonia� religijny. No i nie bardzo jest ich za co kara� � prawo nie zabrania tego, corobi�, czyli dobrowolnego ��czenia si� ludzi we wsp�lnoty. Cho�by zasad� takiego zwi�zku by�o dzielenie �o�a z kilkoma kobietami, wsp�lne prowadzenie domu i wychowywanie dzieci.

Wielu mormon�w uwa�a, �e ich przodkowie wyprzedzili sw�j czas, a �wiat, kt�ry wci�� ich pi�tnuje za �niemoralne� obyczaje, nied�ugo przyzna im racj�. Zwolennicy wielo�e�stwa spokojnie czekaj�na jego zalegalizowanie.

��To si� musi sta� pr�dzej czy p�niej � m�wi�.

Pewien Arab � nazwijmy go Hassanem � wierny wyznawca islamu, wyemigrowa� ze swego kraju ojczystego do Kanady. By� bardzo bogaty, a w Kanadzie zainwestowa� tyle pieni�dzy, �e przys�ugiwa�o mu automatycznie obywatelstwo. Zmieni� wi�c paszport, a potem, ju� jako Kanadyjczyk, zacz�� si� ubiega� o obywatelstwo dla swojej najbli�szej rodziny � kilkorga dzieci i� DW�CH �on.

W�adze nie bardzo wiedzia�y co z tym fantem pocz��, gdy� Ustawa o ��czeniu rodzin nak�ada�a na nie obowi�zek przyznania obywatelstwa dzieciom i �onie. Niestety przepisy nie m�wi�y, czy ka�dej �onie, czy tylko jednej.

Najpierw wi�c przyznano obywatelstwo tej po�lubionej jako pierwsza, uznaj�c drug� �on� za konkubin�. Potem Kanadyjczykami zosta�y wszystkie dzieci (ze wzgl�du na ojcostwo Hassana tak�e dzieci �konkubiny�). Na ko�cu za� do nieletnich dzieci do��czy�a ich biologiczna matka � druga �ona Hassana.

Urz�dnikom wydawa�o si�, �e to salomonowy wyrok � ca�a rodzina zosta�a po��czona zgodnie z Ustaw�, a jednocze�nie nie po��czono � przynajmniej oficjalnie � drugiej �ony z jej m�em.

No i tu si� zacz�yschody:

Hassan, jego dwie �ony i wszystkie dzieci, to dzisiaj pe�noprawni obywatele Kanady. M�czyzna, zgodnie z ustawodawstwem kraju swego pochodzenia, wzi�� dwa legalne �luby. Dopiero potem przyby� do Kanady � z poka�nym maj�tkiem, kt�ry w dobrej wierze zainwestowa�. Konstytucja nowej ojczyzny zabrania dyskryminacji ze wzgl�d�w religijnych, kulturowych, rasowych itd. � dlatego do S�du Najwy�szego trafi�a pierwsza sprawa o legalizacj� poligamii.

Mormoni siedz� cicho i cierpliwie czekaj� na rozw�j wypadk�w. Wiedz�, �e globalizacja pr�dzej czy p�niej MUSI doprowadzi� do uznania dobrowolnych zwi�zk�w wi�cej ni� dw�ch os�b za takie samo ma��e�stwo jak na przyk�ad zwi�zek dw�ch os�b tej samej p�ci.

Ludzie m�wi�, �e ca�e miasto nale�y do mormon�w. No c�, troch� trudno si� dziwi�, skoro to oni je za�o�yli. Jest naturalne, �e w ten spos�b stali si� w�a�cicielami wszystkich centralnie po�o�onych teren�w. Poza tym to oni ucywilizowali pustynny stan Utah, a wi�c wszystkie ziemie, kt�re s� cokolwiek warte, nale��, do nich � reszta to nadal s�one ugory.

W centrum miasta znajduje si� mormo�ski odpowiednik Watykanu i Bazyliki �w. Piotra.

Najwa�niejsza jest tu �wi�tynia � strze�ona, jak starotestamentowy Przybytek Najwy�szego na Syjonie, gdzie przechowywano Ark� Przymierza. Nawet niekt�rzy mormoni nie maj� prawa wst�pu do wn�trza, a co dopiero ja � innowierca. Przebywanie tam dozwolone jest po pozytywnym zaopiniowaniu przez innych cz�onk�w Ko�cio�a, po przej�ciu okresu pr�bnego, jakich� inicjacji itd.

��By�em w meczecie, wlez� i tu � postanawiam sobie.

W�adze federalne USA przez wiele lat ��da�y od mormon�w zaprzestania dyskryminacji rasowej � jeszcze ca�kiem niedawno Ko�ci� ten nie przyjmowa� Murzyn�w. Sprawa uleg�a radykalnej zmianie, kiedy okaza�o si� ile korzy�ci (tak�e materialnych) przynosi mormonom rozszerzanie kultu na ca�y �wiat.

Niech�tni Murzynom, od pocz�tku bardzo cenili Indian, uwa�aj�c ich za potomk�w staro�ytnych plemion biblijnych opisanych w Ksi�dze Mormona � Jered�w i Lamanit�w.

Ci pierwsi � Jeredowie � przybyli na nowy kontynent zaraz po upadku wie�y Babel i dali pocz�tek cywilizacji Maj�w; po kilku tysi�cach lat ulegli ca�kowitej zag�adzie.

Drudzy � Lamanici � dotarli do Ameryki du�o p�niej i od nich wywodz� si� wsp�cze�ni Indianie d�ungli i prerii.

W staro�ytnych legendach lud�w Ameryki �rodkowej pojawia si� cz�sto pot�ny w�adca o bia�ej sk�rze i w�osach. Indianie nie mieli zarostu � on ma brod� i w�sy. Ponadto przekazy podaj�, �e przyp�yn�� przez morze � od wschodu. Ten, kto znajdzie dowody, �e �w w�adca by� postaci� historyczn� i pochodzi� z plemienia Jered�w, potwierdzi tym samym historyczno�� Ksi�gi Mormona.

Mormoni od dziesi�tk�w lat sponsoruj� liczneprojekty badawcze i naukowe dotycz�ce Indian. Ich pieni�dzom zawdzi�czamy wiele donios�ych odkry�, przede wszystkim z dziedziny archeologii dawnych kultur Mezoameryki.

Za co konkretnie p�ac�?

Za dow�d, �e Ksi�ga Mormona nie jest szalbierstwem, lecz podaje obiektywnie sprawdzalne fakty. Aby taki dow�d by� dla wszystkich przekonuj�cy, nie mo�e by� dzie�em mormona � przeciwnie � on musi by� owocem pracy innowiercy lub ateisty.

Dlatego mormoni finansuj� wiele r�nych projekt�w, na r�nych uniwersytetach i w r�nych krajach.

Druga po�owa lat osiemdziesi�tych i pocz�tek dziewi��dziesi�tych - realizuj� w�a�nie projekt archeologiczny �Mundo Maya� � fotografuj� ruiny india�skich miast. Ruiny s� rozsypane po terenie Meksyku, Belize, Gwatemali i Hondurasu. W Salwadorze i Nikaragui ruin wprawdzie nie ma � bo tam Majowie zapuszczali si� tylko w poszukiwaniu z�ota � ale za to trwaj� tam, niezwykle interesuj�ce, wojny partyzanckie. Dalej le�y jeszcze Kostaryka wype�niona po brzegi rezerwatami dzikiej przyrody, a za ni� jest Panama �zako�czona� Przesmykiem Darien znanym jako Biegun D�ungli�. A wi�c w sumie mam co robi� � problem stanowi�y wizy. [Przypis: �Biegun d�ungli� to w �argonie podr�nik�w najtrudniejszy do przebycia fragment tropikalnej puszczy Darien jest w tym kontek�cie biegunem zachodnim, natomiast za jego wschodni odpowiednik uchodz� d�ungle Borneo.

Pierwszymi Polakami, kt�rzy pokonali Darien na piechot� � zdobyli zachodni biegun d�ungli � byli nasz Autor i jego �ona O ich wyprawie przeczytaj� Pa�stwo w ostatniej cz�cininiejszej ksi��ki [przyp. t�umacza]]

Z wjazdem do Meksyku nigdy nie mia�em k�opotu � jak si� ma wa�n� wiz� ameryka�sk�, to Meksykanie daj� swoj� bez wahania. Ale pozosta�e kraje nie by�y r�wnie uprzejme � polski paszport im �mierdzia�. Nie wiem czym dok�adnie � terroryzmem? komunizmem? sojuszem ze Zwi�zkiem Sowieckim? � tak czy siak, wiz nie dajut i w swaju stranu nie puskajut.

Co robi�? Podda� si� bez walki?

W y k l u c z o n e! Przecie� nie mam �adnych z�ych zamiar�w � chc� tylko robi� zdj�cia Brak kilku kropelek tuszu odci�ni�tych na kartce papieru mnie nie powstrzyma Je�li trzeba � wjad� bez.

Wjecha�em. W�a�ciwie wje�d�a�em. W Hondurasie by�em czterokrotnie za ka�dym razem nielegalnie. W Gwatemali trzykrotnie w tym dwa razy nielegalnie W Belize � zawsze bez wize�

Niewa�ne gdzieile razy � wa�ne jak!

Pos�uchajcie�

Belize (do roku 1981 Honduras Brytyjski) male�ki kraik karaibski wci�ni�ty mi�dzy Meksyk a Gwatemal� Zamieszkany w przewa�aj�cej cz�ci przez czarnosk�rych potomk�w niewolnik�w zbieg�w z Jamajki i Kuby Poza nimi jest jeszcze garstka Indian oraz ortodoksyjna protestancka sekta menonit�w bardzo biali blondyni ubrani w ogrodniczki zapinane na haftki lub ko�ciane skobelki (stosowania guzik�w zakazuje im Biblia)

Murzyni s� niezwykle zabawowi i przez to niezbyt ch�tni do jakiejkolwiek roboty menonici i Indianie na odwr�t bardzo po wa�ni prawie smutni ale za to pracowici I wzorcowo uczciwi.

Menonici pos�uguj� si� na co dzie� j�zykiem starogerma�skim Indianie m�wi� w Maya natomiast j�zyk urz�dowo balangowy Belize to angielski (a nie tak jak u pozosta�ych krajach Ameryki �rodkowej hiszpa�ski)

Rz�dowa gazeta codzienna ukazuje si� tylko dwa razy wtygodniu czasami trzy Nie ma tu �adnego przemys�u poza turystycznym Jest za to pi�kna rafa koralowa dziewiczy las zwrotnikowy oraz staro�ytne ruiny Maj�w kt�re dope�niaj� ca�o�ci.

Do Belize wje�d�a�em zawsze na blad� twarz ukryty po�r�d pierwszej lepszej grupy ameryka�skich turyst�w Przyje�d�ali z Meksyku ponurkowa� na rafie. Dla nich to by� jednodniowy bezwizowy wypad � dodatkowa atrakcja do��czona do standardowej wycieczki Wracali tego samego dnia wieczorem (Oni nie ja).

Dla miejscowej ludno�ci stanowili podstawowe �r�d�o zarobku. Witano ich wi�c z otwartymi ramionami a ca�a kontrola paszportowa sprowadza�a si� do pobie�nego obejrzenia u�miechni�tego autokaru. W miejsce dokument�w wystarcza�a blada twarz a za miast wizy maska p�ywacka jedno i drugie mia�em zawsze przy sobie i trzyma�em na wierzchu. Dzia�a�o pi�knie.

No ale kiedy ju� zrobi�em wszystkie zdj�cia wszystkich ruin w Belize chcia�em ruszy� dalej do Gwatemali.

W Gwatemali by�o gorzej � wszystkich podr�nych dok�adnie sprawdzano nie tylko na granicy, ale tak�e na ka�dym wa�niejszym skrzy�owaniu.

Krajem rz�dzi�a Armia Niezbyt przyjemna a ponadto przyzwyczajona do tego, �e rz�dzi sama i nikt jej nie podskoczy. [Przypis: G�ownie dlatego ze podskakiwanie jest bardzo utrudnione kiedy si� stoi twarz� do �ciany z szeroko rozstawionymi nogami i r�kami opartymi nad g�ow�]. W oficjalnych przem�wieniach wyra�ano to troch� bardziej ogl�dnie ale w skr�cie chodzi�o o to, ze jak si� komu� nie podoba gwatemalski system sprawowania w�adzy, to owszem, mo�e mu si� nie podoba� bo przecie� Armia szanuje wszelkie wolno�ci obywatelskie, ale lepiej �eby ten kto� siedzia� cicho, bo w�adza dysponuje szerokim wachlarzem instrument�w s�u��cych do przerobu pyskatej opozycji na krwiste befsztyki (I nie lubi, kiedy te instrumenty rdzewiej� w magazynie')

Wiedzia�em ze w tych warunkach na blad� twarz si� nie przemkn� A PRL � owskiego paszportu lepiej by�o nic wyci�ga�. Du�o bezpieczniej pokaza�, ze cz�owiek ma przy sobie odbezpieczony granat. Polska wtedy, to by� dla nich wrogi kraj komunistyczny taki sam jak Kuba, a Kuba znana by�a z tego ze wspiera lewicowe partyzantki w ca�ej Ameryce �aci�skiej. Dodajcie to sobie sami. Mnie z takich kalkulacji wysz�o, ze ruiny le��ce na pograniczu Gwatemali i Meksyku musz� zbada� przechodz�c �na dziko� � innej drogi wtedy nie by�o. [Przypis: Od tamtego czasu sytuacja w Gwatemali (w Polsce zreszt� tez) zmieni�a si� tak bardzo, �e wiele biur podro�y oferuje dzi� wycieczki turystyczne do tego kraju. Polecam. To fascynuj�cy kawa�ek �wiata]

Usumacinta � kiedy� �wi�ta rzeka Maj�w a wsp�cze�nie �wi�ta dla plemienia Lacandon�w. Na sporym kawa�ku swego biegu stanowi granic� pa�stwow� mi�dzy Meksykiem a Gwatemal�.

Szed�em wzd�u� jej meksyka�skiego brzegu i wypatrywa�em siad�w ruin po drugiej stronie M�wi� siad�w, bo z opisu kt�ry wcze�niej czyta�em, wynika�o, �e s� ca�e zaro�ni�te � mia�o by� wida� tylko co�, co przypomina regularne pag�rki. Ka�dy taki pag�rek, to pokryta ro�linno�ci� piramida.

Przez ca�y dzie� mc nie znalaz�em ale nast�pnego ranka patrz� jest! To znaczy chyba. A mo�e czyja wiem? Pewnie tylko taka g�rka. No ale p�jd� sprawdzi�.

Plecak zostawi�em pod drzewem, a potem jako� tak �le stan��em, czy co, by�o troch� mokro po rosie i mo�e odrobin� b�otni�cie�

��!!! Uuuuuaaa

.

.

.

Brzeg si� urwa� i pojechali�my. Kupa b�ota i ja. Plecak zaraz za nami.

.

.

.

D�o�mi os�ania�em kark a �okciami g�ow�. By�o bardzo stromo i wysoko.

By�y zachwycaj�ce.

Ca�e pozarastane mchami ple�ni� tropikalnym bluszczem i ogromnymi w�ochatymi li��mi kt�re wydziela�y intensywny kiszony zapach�aa�� I parzy�y nieostro�nych przy dotkni�ciu �odygi.

M�j aparat fotograficzny przetrwa� jazd� ze skarpy zawini�ty szczelnie w ca�� reszt� zawarto�ci plecaka. Nie uszkodzi� go �aden kamie�. Nie przesi�kn�a do niego ani kropelka wody. Wi�c teraz w euforii odkrywcy po prostu pstryka�em film za filmem.

Mury �wi�ty� porozsadzane przez pot�ne korzenie -pstryk � - pstryk -. Bia�e kamienie -pstryk � obrobione setki lat temu przeznieznanych rzemie�lnik�w -pstryk � wala�y si� woko�o u bez�adzie. Zwrotnikowy las po�ar� dzie�a staro�ytnej kultury. Po�ar� � pstryk � strawi� -pstryk � i wyplu� n�dzne resztki.

Ale je�eli to s� n�dzne resztki to jak�e wspania�e by�o to miasto przed swoim upadkiem� BUM w obj�cia� BUM puszczy� BUM � marzy�em otoczony sceneri� jak z film�w o czarodziejach i zaginionych cywilizacjach, gdy nagle do mojej �wiadomo�ci zacz�a si� natarczywie dobija� pewna trze�wa my�l.

By�a jak chrz�szcz�ce ziarenko piasku, kt�re zatrzymuje rozp�dzone trybiki zegarka. Jak py�ek pod powiek� co przeszkadza patrze�. Wreszcie przedar�a si� przez firany i woale marze� i wrzasn�a mi w samym �rodku g�owy:

��A GDZIE TERAZ JEST RZEKA????

��Jak to gdzie? � zacz��em si� nerwowo rozgl�da� dooko�a tam gdzie by�a. No w�a�nie� tego� a gdzie by�a?

Wsz�dzie ruiny. To tu to tam g�rka, ale nigdzie do�ka kt�ry wskazywa�by na korytko rzeczki.

Na razie tylko lekko zaniepokojony, spr�bowa�em odnale�� w�asne �lady � one mnie zaprowadz�. I uda�o mi si� to do�� �atwo. Problem polega� na tym �e �lady by�y wsz�dzie i prowadzi�y we wszystkich mo�liwych kierunkach. �azi�em ju� po tych ruinach od dobrych kilku godzin w amoku odkrywcy, kt�ry po d�ugiej w�dr�wce i utracie nadziei dociera jednak do swego El Dorado � i te te� nie wiedzia�em w kt�r� stron� wraca�.

Wlaz�em na najwy�sze wzniesienie i patrz� dooko�a. Nic z tego wsz�dzie tylko g�sty las. Zielono i tyle. To s� tropiki. Busz, Bardziej suchy ni� na r�wniku, bardziej kolczasty i szeleszcz�cy, ale r�wnie spl�tany. Widoczno�� kilkana�cie metr�w.

Zacz��em wi�c zatacza� kr�gi wok� ro�nych punkt�w orientacyjnych. Te� bez rezultatu. W�a�ciwie nie � co� z tego wynika�o. Mianowicie narastaj�ce przekonanie �e zgubi�em si� naprawd�.

�o��dek wy pe�ni�a mi twarda bry�a strachu.

Nagle poczu�em �e gdzie� bardzo blisko w zaro�lach za moimi plecami siedzi przycupni�ta i gotowa skoczy� na mnie w ka�dej chwili wielka kosmata obezw�adniaj�ca p a n i k a. Je�eli mnie do padnie wtedy koniec.

��Musz� co� zrobi�. Natychmiast. Jako� si� ratowa�.

Wsta�em gwa�townie. Pozbiera�em w sobie (na tyle na ile mog�em) i ruszy�em na wprost gdzie� dojd� a od siedzenia na pewno si� cz�owiek nie posuwa naprz�d.

Nie wiedzia�em gdzie jestem. Poza tym �e by�em na ogromnym pustkowiu w bezludnym stanie Peten. To jedno z tych miejsc na kuli ziemskiej gdzie mieszka o wiele mniej ludzi ni� jest kilometr�w kwadratowych powierzchni. I nie bez powodu bo na tych kilometrach kwadratowych nie ma nic w pobli�u czego kto� chcia�by mieszka�. No a poza tym co� trzeba je�� a m�wi�c najbardziej delikatnie Peten nie jest ziemi� kt�ra �ywi. Chyba �e potrafimy zadowoli� si� diet� z�o�on� z owad�w. Ooooo wtedy Peten daje nawet szans� przyty�.

Gryz�o i bzycza�o wsz�dzie. My�l� �e stanowi�em tu dawno nie widzian� atrakcj� � cz�owiek pe�en krwi pokryty cienk� sk�rk� kt�r� �atwo przek�u� Albo si� przez ni� przegry��.

Wtedy po raz pierwszy pozna�em heheny � owady kt�re nie k�uj� tylko si� wgryzaj�.

A potem ch�epcz� taplaj�c mordy w wy p�ywaj�cej krwi. �eby im za wcze�nie nie zakrzep�a pluj� na lewo i prawo czym� takim co przy okazji wywo�uje sw�dzenie Po jedzeniu odlatuj� i zostawiaj� na pami�tk� male�ki czarny punkcik wielko�ci takiej jak one same. Ten punkcik to skrzep. (Zostawiaj� te� oczywi�cie � bo jak�eby inaczej sw�dzenie. Jego wielko�� jest odwrotnie proporcjonalna do wielko�ci hehena). [Przypis: Autor ma na my�li male�kie owady w typie naszych meszek. W oryginale hiszpa�skim to jejenes [wym. hehenes], liczba pojedyncza jejen [wym. hehen].

Pozwalam sobie spolszczy� t� nazw� na �Heleny� (a wi�c zgodnie z ich wymow�) Dlaczego? Po pierwsze dlatego �e jejen nie ma odpowiednika w naszym j�zyku a w formie �hehen� �atwiej go b�dzie odmienia�. Po wt�re swoim zachowaniem heheny przypominaj� hieny � s� wredne, krwio�ercze i atakuj� stadami, a kiedy jest ju� po wszystkim na horyzoncie zostaj� tylko male�kie czarne punkciki [przyp. t�umacza]]

By�o ich pe�no W ka�dym razie tak my�la�em wtedy. Kilka lat p�niej nad Orinoko przekona�em si� �e pojemno�� s�owa pe�no jest du�o wi�ksza A ca�kiem niedawno nad rzek� Kuruca w Brazylii, odkry�em_, �e jest nieograniczona � tych ma�ych muszek by�o tam tyle, �e mimo czterdziestostopniowego upa�u zak�adali�my na siebie wszystkie nasze ubrania, zapinali�my szczelnie pod sam� szyj�, a na stopy, d�onie i g�owy wk�adali�my woreczki foliowe.

Szed�em przed siebie.

Coraz bardziej zaniepokojony. Przecie� zdecydowa�em si� prze � kroczy� granic� �na dziko� przede wszystkim dlatego, ze w tej okolicy nie ma �ywej duszy. Jak wi�c teraz znajd� pomoc? Kto mi wska�e drog� powrotn�? Je�eli id� w z�ym kierunku i nie trafi� na rzek�, mog� tak kr��y� jeszcze wiele dni. A w�a�ciwie niewiele dni, bo �ywno�ci, kt�r� mia�em przy sobie starczy najwy�ej na tydzie�.

Przypomnia�em sobie, czego ucz� w szko�ach przetrwania � id� zawsze w d�, a w ko�cu trafisz na jaki� ciek wodny, potem, z wod�, do morza. Bardzo pi�knie, tylko spr�bujcie to zastosowa� po�r�d saharyjskich wydm. Albo tutaj w G�rach Lakandon�w (Sierra del Lacand�n). Schodz�c wci�� w d�, cz�owiek w ko�cu odkrywa, �e jest w dole, a wsz�dzie dooko�a jest ju� tylko wy�ej� I co teraz?

Bez przerwy trafia�em na jary, wykroty i inne podobne. Pe�ne wielkich, li�ci pachn�cych kiszonk�, pod kt�rymi mog�o sobie odpoczywa� co�, co ma dwa z�by jadowe i kiedy dziabnie w kostk� to wo�a si� �aa�� po raz ostatni.

Zmiana taktyki � id� na s�o�ce. To wprawdzie oznacza, �e b�d� ci�gle lekko skr�ca�, ale pod wiecz�r przynajmniej si� zorientuj� gdzie le�y zach�d.

Te� g�upio, bo Meksyk le�y raczej na Wschodzie.

To mo�e lepiej posiedzie� tu spokojnie i poczeka�? Ale na co?

Nagle widz�: �CIE�KA!

Prawdziwa, najprawdziwsza. W y d e p t a n a. Hurra!

Tylko mo�e ona zosta�a wydeptana przez zwierz�ta?

Co z tego � nawet je�eli, to prowadzi do wodopoju, a wodop�j le�y nad rzek�.

No, chyba ze p�jd� t� �cie�k� w z�ym kierunku � od rzeki � w�wczas zacznie si� rozdwaja� i w ko�cu tak si� rozejdzie w buszu jak stare portki w praniu.

No to wtedy zawr�c�. W�a�ciwie najlepiej, jak zawr�c� zaraz na pierwszym rozwidleniu�

O! Rozwidlenie. I �lady cz�owieka! CZ�O � WIE � KA. �ywego. Z ca�� pewno�ci� cz�owieka, bo zwierz�ta nie nosz� maczet, a ni � czym innym nie da�oby si� tak r�wno obci�� tego pie�ka.

��Ale ze mnie durna pa�a � mrucza�em pod nosem w chwil� potem, maszeruj�c coraz szersz� �cie�k�. � Przecie� nie bez powodu to s� G�ry Lakandon�w.

Lakandoni to ostatnie dzikie plemi� w tym rejonie. Wielu z nich wci�� �yje w lesie, poluje z u�yciem �uk�w i strza�, itd. Kiedy, rzadko i niech�tnie, wychodz� w stron� cywilizacji i pojawiaj� si� na przyk�ad na targowiskach w ma�ych meksyka�skich wioskach, wzbudzaj� sensacj�. G��wnie swoim wygl�dem. M�czy�ni nosz� giez�a � d�ugie zgrzebne suknie do kolan � i w�osy do ramion. Zawsze dziko zmierzwione. Gdy komu� spojrz� w oczy, po plecach przechodzi dreszcz � ma si� niepokoj�ce wra�enie, ze wiedz� o tobie wszystko. Bez zb�dnych targ�w wymieniaj� w�dzone ryby i upolowane zwierz�ta na to, czego im potrzeba (s�l, no�e, haczyki), a potem szybko znikaj� w lesie.

Przetrwali do dnia dzisiejszego przede wszystkim dlatego, ze na terenach, kt�re zamieszkuj�, nie chce mieszka� nikt inny.

Samotn� wiosk� na pustkowiu, zamieszkan� przez grupk� Indian, kt�rzy nie maj� �adnych dokument�w, a wi�c nie istniej� oficjalnie jako obywatele �adnego pa�stwa � tak� wiosk� bardzo �atwo najecha� i spl�drowa�. Nikt nie b�dzie protestowa�, nikt si� nie dowie. Nikt, kto jest kim� � bo Indianie wiedz�, ale oni w swoich krajach najcz�ciej s� nikim.

Wiedz� te� podobno liczne mi�dzynarodowe organizacje praw cz�owieka, i nawet protestuj�. C� z tego, skoro protestuj� w Pary�u, Londynie i Nowym Jorku, a nie w stanie Peten. I c� z tego, skoro protestuj� za pomoc� garde� i zadrukowanych kartek papieru, podczas gdy gwa�t dzieje si� za pomoc� pi�ci i kul z karabin�w.

Guerrilla, jak ka�de wojsko, musi sobie zapewni� aprowizacj�. Oczywi�cie nie idzie w tym celu do sklepu i nie kupuje, tylko zdobywa przemoc�. P� biedy, je�eli napada na transporty wojskowe � w�wczas trafia sw�j na swego. Najcz�ciej jednak zaopatrzenie dla antyrz�dowych partyzantek wymuszane jest na ludno�ci cywilnej.

Guerilleros wpadaj� do wioski, przez dzie� lub dwa jedz� i baluj� na miejscu, a potem zabieraj� wszystko, co si� da unie��, i ruszaj� w drog�.

S�owo �baluj�� kryje pod sob� wszystkie mo�liwe rodzaje gwa�tu, jaki jeden cz�owiek mo�e zada� drugiemu dla w�asnej przyjemno�ci. A poniewa� guerrilla to wy��cznie m�czy�ni, gwa�t zadawany jest przede wszystkim kobietom.

Na co dzie� Indianki s� pogardzane jako p�ludzie. Jednak od �wi�ta dostrzega si� w nich atrakcyjne kobiety. W�a�ciwie dziewczynki. Jeszcze dzieci, bo te odrobin� starsze s� ju� w pierwszej ci��y i si� nie nadaj� �na bal�.

Po skonsumowaniu i zrabowaniu wszystkiego co si� da, guerrilla odchodzi. Syta na kilka miesi�cy.

��Zesra�e� si� ze strachu, gringo!

��Zesra�em. I wiesz co, ca�kiem przesta�em si� ba�.

��Ch�opaki, zesra� si� Co� ty powiedzia�?!

��M�wi�, �e przesta�em si� ba�! Zabijesz mnie � trudno. �ycie mia�em kr�tkie, ale ca�kiem niez�e. Nie mam ju� si�y na strach. Przekroczy�em granic� �miertelnego przera�enia i teraz jestem po drugiej stronie. My�l�, �e ze strachu po prostu zwariowa�em, a ty ju� mi nic nie mo�esz zrobi� [Przypis: W kulturze o india�skich korzeniach (a z tak� mamy do czynienia w ca�ej Ameryce �aci�skiej) osoby ob��kane s� nietykalne. Powszechnie wierzy si�, ze w g�owie wariata rezyduje demon, kt�ry m�g�by �przeskoczy� na osob� zdrow�, je�li ta zabije lub nawet tylko skrzywdzi ob��kanego [przyp. t�umacza]. Olewam ci�, gnojku. A w�a�ciwie nie, ja na ciebie�

��QUE PASA?\ Co tu si� dzieje?! � wrzasn�� kto� z boku.

Na plac wszed� m�czyzna w kt�rym rozpozna�em dow�dc� � mia� lepszy od pozosta�ych str�j, by� minimalnie starszy i zamiast ci�kiego karabinu nosi� za paskiem dwa rewolwery.

M�j oprawca w szybkich s�owach zda� mu raport: ze podkrad�em si� do wioski, on mnie z�apa�, a teraz przes�uchuje. Zwraca� si� do niego per capitdn.

��Papelesl Dokumenty! � dow�dca wyci�gn�� r�k� w moj� stron�.

Wyj��em nieprzemakalny worek zawieszony na szyi pod ubraniem, a z mego paszport.

Dow�dca zacz�� go analizowa� strona po stronie. Litery sk�ada� bardzo wolno � czyta�em to z ruchu jego ust, szepcz�cych bezg�o�nie. Kiedy wreszcie uda�o mu si� zlepi� w ca�o�� pierwsze s�owo, zapyta�:

��Polonia?? � by� wyra�nie zdziwiony.

��Si, senor.

Przez kilka nast�pnych chwil mocowa� si� z kolejnymi s�owami. Pomaga� sobie j�zykiem, co wygl�da�o tak, jakby przesuwa� paciorki liter po niewidzialnym sznurku zawieszonym w pobli�u dolnej wargi. W ko�cu zrezygnowa� z czytania na naszych oczach, odwr�ci� si� na pi�cie i znikn�� w najbli�szej cha�upie.

��Do rzeki z nim! � rzuci� na odchodnym. � Niech si� umyje.

Nast�pnego ranka odprowadzili mnie na drugi brzeg, czyli do Meksyku. By�em traktowany jak Szanowny Pan Emisariusz Najwy�szego Wodza Wielkiej Rewolucji. Sprowadza�o si� to do tego, ze jeden z nich ni�s� m�j plecak, a pozostali za pomoc� maczet wycinali wszystkie ga��zki, liany i li�cie, kt�re mog�yby chcie� otrze� si� o moje cia�o. Niestety skupiali si� na tych u g�ry, wi�c od czasu do czasu�aa�� kiszone li�cie muska�y Emisariusza w �ydk�.

Ca�� poprzedni� noc my�la�em, jak m�g�bym wykorzysta� moj� now� pozycj�. Ona mia�a pewien ukryty potencja� � w�adz� nad ich sercami i prost� umys�owo�ci� rzezimieszk�w.

We wszystkich naszych rozmowach, zamiast opowiada� o sobie, pozwala�em m�wi� im. I pilnie zbiera�em fakty.

Opowiedzieli wi�c sami sobie histori� mojej Tajnej Misji. Dzi�ki temu opowie�� by�a wiarygodna. Du�o bardziej sp�jna od tego, co ja m�g�bym wymy�li�, nie znaj�c ich historii, przynale�no�ci organizacyjnej i innych tego typu szczeg��w. Bez trudu uwierzyli we w�asne s�owa i teraz by�em prawdziwym Tajnym Agentem przys�anym tutaj z Kuby, drog� przez Meksyk i zielon� granic�. Tajnym Agentem, kt�ry po wykonaniu Zadania wraca do domu.

Modli�em si� tylko, by �aden z nich nie zapyta�, na czym w�a�ciwie polega�o owo Zadanie. By�a to jedyna rzecz, kt�rej nie mogli opowiedzie� sami sobie.

Po tym zaj�ciu narusza�em stref� przygraniczn� Gwatemali jeszcze kilka razy, lecz jecha� w g��b kraju si� ba�em. Armia straci�a wprawdzie w�adz� absolutn�, ale wojskowi stali si� przez to tylko bardziej nerwowi. W stolicy pozory cywilnej kontroli, natomiast na prowincji � a ja si� przecie� wybiera�em na prowincj� � nadal niepodzielnie rz�dzi wojsko. I robi to w spos�b w�a�ciwy dla wielu armii �wiata � najpierw szuka pretekstu (np. brak jakiego� przecinka w paszporcie), a zaraz potem w ruch id� kolby karabin�w i wojskowe buciory.

Dlatego uparcie ponawia�em podania wizowe sk�adaj�c je na przemian w r�nych konsulatach: w Sztokholmie, Waszyngtonie, Pary�u. (W Polsce nie by�o jeszcze wtedy ambasady). Przez kilka lat mi odmawiano, a kiedy w ko�cu dosta�em pozwolenie na wjazd�

Zagl�dam w paszport, a tam napisane: �wiza wa�na 5 dni�.

��Pi��?! Co mo�na zrobi� w 5 dni?!

Pos�uchajcie�

Zaraz po wyl�dowaniu w Ciudad de Guatemala, poszed�em do sklepu papierniczego. Tam otworzy�em paszport, dobra�em odpowiedni odcie� i grubo�� d�ugopisu, dostawi�em jedynk� przed pi�tk� i w ten prosty spos�b uzyska�em wiz� na dni pi�tna�cie. �atwizna.

(Dziwi� si� Pa�stwo, �e sprzedawca nie reagowa�? W kraju, gdzie rz�dzi Armia, lepiej nie wyskakiwa� przed szereg. Nawet kiedy widzimy, �e w tym szeregu kto� kombinuje co�na lewo. Wtedy najbezpieczniej jest natychmiast zrobi� �w prawo patrz�. Poza tym, jak kto� co�robi zupe�nie jawnie, na widoku publicznym, to to chyba raczej nie jest nielegalne, cho�by na pierwszy rzut oka wygl�da�o na fa�szowanie dokument�w.)

Po dw�ch tygodniach doszed�em do wniosku, �e bardzo mi si�w Gwatemali podoba i nie chc� jeszcze wyje�d�a�. Dlatego po raz drugi podrasowa�em sobie wiz� przeprawiaj�c �15� na �45�. �atwizna.

��to w ko�cu tylko dodatkowe kreseczki pod odpowiednim k�tem.

Liczne patrole wojskowe, wielokrotnie bardzo skrupulatnie wertowa�y potem m�j paszport, ale zawsze puszcza�y mnie wolno

��przekalibrowana wiza u nikogo nie budzi�a zastrze�e�. Do czasu.

Czeka� mnie jeszcze przecie� powr�t do domu, zwi�zany nieodwo�alnie z przej�ciem granicznym na lotnisku w stolicy kraju, a tam pracowali urz�dnicy dok�adnie obeznani z procedurami. Wiedzieli �wietnie, �e wiz na 45 dni si� nie wydaje (albo 3(1, albo od razu 90). Poza tym mieli zawsze pod r�k� pomoc � rodzaj �ci�gawki � w postaci grubej Granatowej Ksi�gi w tekturowej oprawie, do kt�rej wpisywano wszystkich nietypowych przyjezdnych. Amerykanie, Niemcy, Francuzi niepodlegali wpisowi, ale ja, obywatel pa�stwa komunistycznego, owszem.

Je�li spojrzycie na map� departamentu Peten, znajdziecie tam zaznaczone tylko dwie miejscowo�ci � niewiele jak na obszar przypominaj�cy Holandi� � miasteczko Flores i le��ce nieopodal, s�awne na ca�y �wiat, ruiny Tikal, kt�re trudno uwa�a� za miejscowo�� z prawdziwego zdarzenia, skoro od wielu stuleci s� wymar�e. Z centrum kraju prowadzi w tamte strony tylko jedna droga, d�ugo�ci ponad 300 kilometr�w.

Chyba �e kto� ma dost�p do map sztabowych i porz�dnej lupy � w�wczas, przesuwaj�c si� prawie prosto na zach�d od Tikal, mo�e wypatrze� drug� drog�. Na jej ko�cu, nad brzegiem Rio San Pedro le�y wioseczka o nazwie La Florida. (Wioseczka, kt�ra sama siebie uwa�a za miasteczko.)

��Znale�li�cie?

���

Z gazety znalezionej przypadkiem (zawini�to mi w ni� owoce mango, kt�re kupi�em na targu) dowiaduj� si�, �e ameryka�scy archeolodzy, kt�rzy kopi� pod jedn� z piramid w ruinach Copan, odkryli w�a�nie jakie� nowe tajemnicze korytarze. Sensacja! Freski, reliefy i wszystko podobno �wietnie zachowane. Pe�ne kolory,�

Wi�cej nie uda�o mi si� przeczyta�, bo notatka by�a niewielka, farba drukarska pod�a, a mango wspaniale dojrza�e i pu�ci�o sok. To zaledwie jeden, no mo�e dwa dni drogi od miejsca w kt�rym w�a�nie jestem. W tej sytuacji po prostu MUSZ� tam pojecha�! Tyle, �e Copan le�y w Hondurasie, a ja oczywi�cie nie mam wizy. Mimo to pojecha�em. Pos�uchajcie�

Wybra�em najmniejsze przej�cie graniczne, jakie uda�o mi si� znale��. Zagubione po�r�d tropikalnego lasu. Wiod�a do� dziurawa, b�otnista droga, kt�ra istnia�a bardziej na mapach ni� w terenie. Mi�dzypa�stwow� lini� graniczn� zaznacza� id�cy w poprzek drogi zardzewia�y �a�cuch. Na jego ko�cach dwie wbite w ziemi� �erdzie z resztkami flag narodowych Hondurasu i Gwatemali. Obok, chyl�ca si� ku upadkowi budka z desek � �Stra�nica�, jak g�osi� napis wymalowany krzywo, ale za to oficjalnie.

�Stra�nica� by�a tylko jedna, cho� przecie� pa�stwa dwa. To najprawdopodobniej z oszcz�dno�ci � tym przej�ciem ma�o kto przechodzi� i w�a�nie dlatego je wybra�em. By�o, bo by�o. W�adze raczej si� nim nie interesowa�y. Mo�e zsy�ano tu wojskowych za kar�? Albo przeciwnie � �eby sobie odpocz�li po�r�d sennego pustkowia.

Pukam w okienko. W �rodku zaspany �o�nierzyna (te� tylko jeden � Honduranin � widocznie brali dy�ury na zmian�) przeciera na m�j widok zdziwione oko.

��A ty gringo co, zgubi�e� si�?

��Nie se�or, jad� do Copan. Rzecz jasna tylko w przypadku, gdy �askawy Pan zechce mnie jeszcze dzisiaj odprawi�.

Co� takiego przytrafi�o mi si� kiedy�, w drodze z Gwatemali do Mexico City. T� tras� pokonuje si� zazwyczaj Autostrad� Panameryka�sk�. Ja postanowi�em zboczy� z utartego szlaku i zahaczy� o po�udniowe terytoria Lacandon�w. Zamiast wi�c jecha�, jak wszyscy, Panamerican�, wybra�em ma�o ucz�szczan� drog� przez posterunek kontroli granicznej w La Mesilla.

Szeroka droga i ogromny betonowy most na rzece granicznej � Rio Suchiate. �rodek nocy i leje tropikalny deszcz, wi�c �o�nierzom nawet nie chcia�o si� wyj�� z budki stra�niczej. (Przepraszam, tym razem, to nie by�a budka,, lecz pa�ac, o architekturze przypominaj�cej bunkry z czas�w II wojny �wiatowej.) Rzucili tylko okiem na autobus pe�en ludzi u�pionych pod nasuni�tymi na twarze kapeluszami, potem machn�li r�k� przez szyb� i � dalej w drog�.

Nikt nie by� mi �askaw powiedzie�, �e jako cudzoziemiec z Europy MUSZ� uzyska� stempelek wjazdowy, bo w przeciwnym razie moja nowa wiza nie b�dzie wa�na.

Dowiedzia�em si� o tym wiele kilometr�w dalej, na pierwszym punkcie kontroli drogowej. Szukano wprawdzie broni i narkotyk�w, ale z jakiego� tajemniczego powodu poszukiwania odbywa�y si� nie w baga�ach pasa�er�w tylko w ich dokumentach.

Podaj� paszport. Na twarzy i w sercu pe�en spok�j � teraz ju� absolutnie nic mi nie grozi � jestem przecie�, bardzo legalnie, w zaprzyja�nionym kraju, w kt�rym bywa�em wcze�niej wielokrotnie, wiz� mam �wie�usie�k��

��Ta wiza jest niewa�na � m�wi �o�nierz nad moj� g�ow�.

��Rozumiesz po hiszpa�sku, gringo?

��Si - zatka�o mnie do tego stopnia, �e na nic wi�cej nie umia�em si� zdoby�.

��To dobrze. Znajomo�� hiszpa�skiego bardzo ci si� przyda, kiedy b�dziesz mojemu kapitanowi t�umaczy�, dlaczego nie ujawni�e� si� w�adzom na granicy i nie poprosi�e� o potwierdzenie wjazdu.

��Spa�em! Ju� jeste�my za granic�!? O rany! Niemo�liwe! � pr�bowa�em w spos�b desperacki ratowa� sytuacj�.

��Nie pr�buj teraz ratowa� sytuacji, gringo. Obaj wiemy, �e tej granicy nie da si� przespa�.

��Wszyscy inni spali! Ups� To znaczy wszyscy�my spali, jak niewinni�

��Ty, gringo, n a p e w n o nie spa�e�, bo nie masz kapelusza.

��E?

Zada�em to kr�tkie pytanie, poniewa� nagle mnie zainteresowa�o, po cokomu kapelusz do spania.

��Pami�tasz jakie tam s� �wiat�a, gringo?

��Pami�tam. Takie przera�liwie o�lepiaj�ce, chyba �ukowe. Czy to przypadkiem nie by�y lefle�

��By�y! Owszem. Na pewno masz na my�li reflektory przeciwlotnicze, a je�li tak, to masz s�uszno��. I nie wm�wisz mi, �e ktokolwiek �pi�cy bez kapelusza na twarzy si� od nich nie obudzi.

��Ma pan racj�, se�or. Te �wiat�a s� og�uszaj�ce � podda�em si�. Nie mia�o sensu i�� w zaparte. Du�o lepsz� taktyk� by�o podda� si� i przekaza� inicjatyw� w jego r�ce. Latynosi uwielbiaj� udowadnia� innym, �e maj� w�adz�. A ka�da w�adza ma dwa ko�ce � jeden ostry, ale drugi �agodny. Na ostro m�g� mi bardzo szybko udowodni�, kto tu rz�dzi. Wola�em wi�c, �eby to zrobi� inaczej � �eby mi udowodni� ile on tu m o � e, a nie co ja musz�.

��No i co ja mam teraz z tob� zrobi�, gringo? � westchn�� ci�ko.

��Eee? � stara�em si� w us�u�ny spos�b podtrzymywa� w�tek.

��Musz� ci� odes�a� pod eskort� z powrotem na granic�. A tam, albo ci po prostu ostempluj� paszport, albo, niestety, co jest o wiele bardziej prawdopodobne, anuluj� t� wiz� i ode�l� ci� do Gwatemali.

W tym momencie zza jego plec�w wysun�a si� i pomacha�a w moim kierunku wielka, kosmata �apa.

O, panika! Zn�w tu jest. Je�eli mnie dopadnie � wtedy koniec.

Wsta�em gwa�townie. Pozbiera�em si� w sobie, na tyle na ile mog�em, i ruszy�em na wprost � to wszystko w przeno�ni, bo w �wiecie realnym j�kn��em tylko:

��Eee.

��Chcia�e� co� powiedzie�, gringo? � jego uniesiona znacz�co brew wskazywa�a wyra�nie, �e chcia�em.

Tylko co?Co konkretnie chcia�em mu powiedzie�?

��Co� m�g�bym� ewentualnie� zrobi� � m�wi�em wolno studiuj�c jego twarz w poszukiwaniu dalszych wskaz�wek.

Druga brew do��czy�a do tej uniesionej. To sygna�, �e jestem na dobrej drodze.

��Na pewno jest jaka� forma � po�o�y�em na tym s�owie znacz�cy nacisk - jaka� inna forma, za�atwienia tej sprawy. Pan na pewno m o � e, je�eli oczywi�cie zechce, za�atwi� to jako� inaczej. E?

��No c� � powiedzia� robi�c z buzi dzi�bek, a jego brwi zesz�y si� ku sobie udaj�c g��boki namys� � m�g�bym ewentualnie przymkn�� oko na t� drobn� nieformalno��. Oczywi�cie pod warunkiem, �e w najbli�szej miejscowo�ci, jutro, zaraz z samego rana, zg�osisz si� na policj� i poprosisz o zarejestrowanie twojego wjazdu, gringo. Oni to mog� zrobi�. Jest tylko jeden szkopu��

��E? � teraz kolaborowa�em ju� na ca�ego, a gdybym mia� ogon to bym jeszcze merda�.

��Nasz capitan n i g d y nie przymyka oczu na takie rzeczy. To formalista.

��I?

��I uwa�a, �e skoro na granicy pobieraj� op�at� wjazdow� w wysoko�ci dziesi�ciu dolar�w, to nie mo�na pozwoli� na to, �eby tury�ci wje�d�ali sobie ot tak, za darmo. To by�oby wysoce nieetyczne.

��Jasne! Oczywi�cie. Ale wy, ch�opaki, na pewno macie jakie� swoje kontakty i gdybym ja tu i teraz ui�ci� dziesi�� dolar�w got�wk�, to mogliby�cie, w drodze absolutnego wyj�tku, w moim imieniu pos�a� t� fors� gdzie trzeba, prawda? � trajkota�em mu wprost do ucha, tak �eby nikt inny nie us�ysza�.

��E? � to pytanie znaczy�o chyba, �e si� w tym wszystkim troch� zgubi�.

��Masz � powiedzia�em wciskaj�c mu do �apy �banknot dla z�odzieja�, kt�ry zawsze trzymam pod r�k�.

��Gracias se�or - rzuci� na odchodnym i jeszcze odruchowo stukn�� obcasami.

Zaraz potem wyda� swoim ludziom kr�tk� komend�, a oni w kilka sekund wyskoczyli z autobusu. Widzia�em potem przez szyb�, jak mi macha na po�egnanie.

[Przypis: Pewien znany j�zykoznawca zastanawia� si� onegdaj, jak wygl�da najkr�tsze zdanie mo�liwe do u�o�enia w j�zyku polskim. Drugi, r�wnie znany j�zykoznawca, odpowiedzia� mu, �e takie zdanie sk�ada�oby si� z pojedynczej litery. Popar� t� opini� nast�puj�cym przyk�adem: � Czy �yczy pan sobie lody z bakaliami, czy bez? � pyta sprzedawca. � Z � odpowiada klient.

Przed chwil� rekord zosta� pobity. Nasz Autor u�o�y� zdanie odrobin� kr�tsze. Litera �I� zajmuje przecie� zdecydowanie mniej miejsca ni� �Z�, [przyp. t�umacza]

* No tak, ale znak zapytania ko�cz�cy zdanie Autora jest szerszy ni� kropka ko�cz�ca moje. Proponuj� remis. [przyp. drugiego j�zykoznawcy]]

Obok niego w strugach deszczu sta�a, wielka kosmata panika. Wygl�da�a sm�tnie � ca�a mokra i trz�s�ca si� od nocnego ch�odu. Patrzy�em na ni� teraz z zupe�nie innej perspektywy i wiecie co- u�wiadomi�em sobie, �e ona nie jest ju� taka gro�na jak kiedy�. Mia�a wyra�n� nadwag�, jakie� pi��dziesi�t funt�w wi�cej ni� dopuszcza moda, a przede wszystkim zamiast dzia�a� z zaskoczenia, zacz�a popada� w rutyn�. Wiedzia�em, �e w tym stanie niepr�dko mnie dogoni.

Mniej wi�cej rok p�niej znowu jecha�em do Hondurasu. Tym razem uzbrojony w legaln� wiz�! Dali mi j� bez wi�kszych ceregieli w San Francisco. Widocznie z perspektywy zachodniego wybrze�a USA, Polska nie by�a wrogim pa�stwem komunistycznym ani terrorystycznym, tylko jednym z kraj�w europejskich.

Najpierw polecia�em na miesi�c do Kostaryki, potem drog� l�dow� sun��em wolno na p�noc. Do Hondurasu dotar�em wi�c od strony Nikaragui. To wa�ne, bo granica, kt�r� zamierza�em przekroczy�, by�a w tamtych czasach praktycznie zamkni�ta z powodu Contras � partyzant�w walcz�cych o wyzwolenie Nikaragui spod w�adzy lewicowej dyktatury Daniela Ortegi.

Contrasi mieli bazy treningowe w Hondurasie. Ich bro� i szkolenie finansowa�a administracja prezydenta Ronalda Reagana za po�rednictwem CIA. (G�o�na afera Iran � Contras.) W�adzom Nikaragui si� to oczywi�cie nie podoba�o i oba kraje pozostawa�y w stanie nie wypowiedzianej wojny. Ale comi tam, przecie� mia�em solidn� wiz�.

Pos�uchajcie�

Ja i m�j konwojent ruszyli�my w drog�. Ani jemu, ani mnie si� nie �pieszy�o. Dla ka�dego z nas podr� stanowi�a mi�� rozrywk�. Poza tym �askawy los (hiszp. los dolares) sprawi�, �e kapitan �zapomnia�� wpisa� do dokument�w konwojowych tras� i dopuszczalny czas podr�y.

Rozwa�aj�c t� kwesti�, doszli�my do zgodnego wniosku, �e skoro ja p�ac� za �arcie, noclegi i transport, to sprawiedliwie b�dzie, je�li samodzielnie ustal� marszrut�. M�j stra�nik prosi� tylko, �eby�my po drodze zahaczyli o jego rodzinn� wiosk� � od p�tora roku nie by� w domu.

W Salwadorze by�em tylko ten jeden raz.

Raz a dobrze. Kraj ma�y, pobyt kr�tki, ale intensywny. Mieli tam wtedy wojn� domow�. Z reszt� w tej czy innej formie maj� j� do dzisiaj. I z powodu tej wojny czu�em si� bardzo bezpiecznie. Nigdzie i nigdy w ca�ej Ameryce �aci�skiej nie czu�em si�tak bezpiecznie jak w czasie wojny w Salwadorze. To mo�e brzmi szokuj�co, ale jest prawd�.

Na ka�dym najmniejszym nawet skrzy�owaniu wojsko pod broni�. Liczne patrole na wszystkich ulicach. W ka�dym przydro�nym rowie zrobiony okop i ustawiona bro� maszynowa. W tych warunkach z�odzieje, rzezimieszki ani �aden inny rodzaj bandyt�w nie mia� mo�liwo�ci dzia�ania.

Po najgorszej dzielnicy miasta mo�na by�o maszerowa� wymachuj�c gar�ci� banknot�w i nikt cz�owieka palcem nie tkn�� � tyle wsz�dzie by�o wojska. W ka�dym autobusie miejscowego PKS � u trzech�o�nierzy pod broni�. Czasami jeszcze dw�ch na dachu. Na ka�dym bazarze obok woz�w zaprz�onych w wo�y i os�y tak�e wozy pancerne. Tak uzbrojonego kraju nie widzia�em na �adnym filmie wojennym.

Czy mia�o to jakie� wady? Z mojego punktu widzenia nie, ale wyobra�am sobie, �e mieszka�cy Salwadoru mogli mie� w tej sprawie odmienne zdanie.

Poniewa� by�em rzadko�ci� (biali tury�ci nie przyje�d�aj� na wakacje do kraj�w, gdzie trwa wojna), traktowano mnie jak dawno nie widzianego go�cia. Mi�ego go�cia! Nikt nie sprawdza� dokument�w � tak samo, jak w Belize, wystarcza�a tu moja blada twarz. Wojskowi i policjanci starali si� by� us�u�ni � w zat�oczonych autobusach za�atwiali mi miejsce obok kierowcy, wskazywali drog� do niedrogich, ale godziwych hoteli itp. By�em zachwycony. To znaczy do wieczora, bo wieczorem rz�dy w kraju przejmowa�a guerrilla.

Kiedy dotar�em do posterunku w El Amatillo, w�a�nie zapada� zmrok. Zd��y�em w ostatniej chwili przed zamkni�ciem. Ca�e szcz�cie � w przeciwnym razie musia�bym czeka� do rana, a nie bardzo by�o gdzie.

Amatillo to nie jest miejscowo��, lecz wy��cznie stra�nica. Dobrze obwarowana i na noc szczelnie zamykana. W jej s�siedztwie t�oczy si� kilkadziesi�t drewnianych budek. W ci�gu dnia pootwierane, stanowi� co�w rodzaju strefy wolnoc�owej. Mo�na tam kupi� dos�ownie wszystko, wymieni� dowolnie wybran� walut� �rodkowoameryka�sk� na ka�d� inn�, no i zje��. Na noc cywile zwijaj� interes i wynosz� si� do odleg�ego o trzydzie�ci minut jazdy autobusem miasteczka Santa Rosa de Lima.

Powitalne uderzenie salwadorskiej piecz�ci wjazdowej o m�j paszport zgin�o w og�lnym huku zasuwanych na noc drewnianych okiennic, �elaznych sztab przytrzymuj�cych te okiennice od �rodka, zatrzaskiwanych w pop�ochu drzwi samochod�w. Zapada� zmrok, wi�c wszyscy odje�d�ali. Nadchodzi�a godzina guerrilli.

��Zje�d�aj st�d, gringo, do Santa Rosa, i to szybko � powiedzia� �o�nierz oddaj�c mi paszport. � Tu jest naprawd� niebezpiecznie. Pe�no bandyt�w. Oni wiedz�, �e niewiele im mo�emy zrobi�. Wystarczy, �e przeskocz� za granic� i ju� nam nie wolno strzela�. We� taks�wk�, bo ostatni autobus odjecha� godzin� temu.

By� �yczliwy i wyra�nie zaniepokojony moim losem. Ale jednak nie zaproponowa� bym przeczeka� do rana w budynku wojskowym. Zreszt�, kto wie czy to by�oby miejsce bezpieczne?

W zapadaj�cych (wyj�tkowo szybko) ciemno�ciach ruszy�em w kierunku, kt�ry mi wskaza�.

Po przeciwnej stronie drogi sta�y zaparkowane jeden za drugim trzy samochody osobowe. Pierwszy mia� zdj�te wszystkie ko�a. Kilku m�czyzn w�a�nie stara�o si� upchn�� je we wn�trzu drugiego auta. Mocowali si� i st�kali przy tym strasznie, bo sami te� chcieli jako� wle�� do �rodka. Z urywk�w ich rozmowy wynika�o, �e pierwszy samoch�d si� zepsu� i w�a�ciciel postanowi� zabra� ko�a na nocdo domu, �eby si� w ten spos�b zabezpieczy� przed kradzie�� pojazdu.

W ko�cu upchn�li si� jako� � cztery ko�a i czterech ch�opa � i odjechali z piskiem opon. Na drodze zosta�em ja i ten trzeci � ostatni samoch�d. Na jego dachu siedzia� jogin.

Zrobi�o si� ju� ciemno, wi�c nie widzia�em dok�adnie, ale by�em pewien, �e ten cz�owiek, nie siedzi normalnie tylko jest zapl�tany w podw�jny kwiat lotosu. A mo�e nawet w potr�jny, cho� to niemo�liwe, bo musia�by mie� trzy nogi. I jeszcze robi co� dziwnego z r�kami. Pewnie mantruje�

��Taxi gringo � ni to zapyta� ni o�wiadczy� w moim kierunku. G�os, a w�a�ciwie g�osik, mia� przera�liwie piskliwy i dziwnie trzeszcz�cy. Pomy�la�em, �e m�g�by z powodzeniem gra� czarownice w radiowych horrorach.

��Tak. Potrzebuj� szybko do Santa Rosa.

��St�d nigdzie indziej nie mo�na � zapiszcza� jogin. � Szybko zreszt� te� nie mo�na, bo straszne dziury w drodze. Ale prosz�, mo�emy jecha�.

��Za ile?

��Co �aska. � Jak to?

��I tak jad� w tamt� stron�, bo przecie� nie b�d� nocowa� TUTAJ. Zabior� ci�, a kiedy dojedziemy, sam mi powiesz ile to dla ciebie by�o warte.

��Czemu tak?

��Jad�c po ciemku przez ten las obaj ryzykujemy �ycie. Zostaj�c tutaj ryzykujemy jeszcze bardziej.

��To czemu pan nie odjecha� wcze�niej?

��Widzia�em jak si� odprawiasz, gringo, i nie mog�em ci� zostawi� bez transportu. Ja tu jestem ostatni, a u nas taki obyczaj, �e ostatnia taks�wka czeka na ostatniego pasa�era. Nie zostawia si� ludzi na drodze do Santa Rosa. Tak samo jak nie wsadza si� g�owy do m�ockarni.

��Ale czemu pan nie chce powiedzie� ile b�dzie kosztowa� kurs?

��Co mi po twoich pieni�dzach teraz? Jak nas napadn� albo zastrzel� to i tak wszystkie wyci�gn�, oboj�tnie czy z mojej, czy z twojej kieszeni. Ale ja wtedy przynajmniej b�d� mia� zas�ug� w niebie, �e ci� wioz�em za darmo.

Dziwna to by�a logika i dziwny facet. No i czemu siedzia� na dachu swego auta?

��Nie wszystko trzeba wiedzie�, gringo � powiedzia� ni st�d ni zow�d, tak jakby us�ysza� moje my�li. � W�� plecak do baga�nika i jedziemy.

Kiedy bytem z ty�u samochodu, k�tem oka spostrzeg�em, jak zsuwa si� z dachu i ma�pimi ruchami, przez okno, wci�ga do wn�trza pojazdu. Nie zszed� na ziemi� tylko jak orangutan wpe�z� wprost z dachu przez okno. Dziwny facet.

Ruszy� jak rajdowiec. �wir spod k� bryzn�� w powietrze, pisk opon, wycie silnika, chwil� buksowali�my w miejscu, a potem wyrwali�my z kopyta i pop�dzili�my w ciemno�� z pr�dko�ci�� najwy�ej 25 kilometr�w na godzin�.

Mimo to jechali�my zdecydowanie zbyt szybko. Nie lubi� rajdowc�w i brawury, a on stanowczo przekracza� granice wyznaczone przez oba te s�owa. On je mno�y� do pot�gi zapieraj�cej dech w piersiach.

Droga, po kt�rej jechali�my, nie nadawa�a si� do tego. To znaczy do jazdy. Jakiejkolwiek jazdy, nie tylko rajdowej. Powiedzenie o niej �same dziury� by�oby komplementem. Tutaj dziur by�o wi�cej ni� powierzchni drogi. Dziury w dziurach by�y na porz�dku dziennym. I on je wszystkie jako� omija�,�aa�� ale zawsze kosztem tego, �e jednocze�nie wpada� w inne.

��Z�ap si� czego�, gringo, bo sobie rozbijesz g�ow� � krzykn�� jo � gin w kompletnej ciemno�ci.

��Zapomnia� pan zapali� �wiat�a � odkrzykn��em, zastanawiaj�c si� jak on w�a�ciwie widzi cokolwiek przed nami.

��Nie zapomnia�em. Ty zapomnia�e�, gringo.

��Ze co?

��We� latark� i �wie�. Jest pod twoim siedzeniem. Wymaca�em du�y plastikowy przedmiot z r�czk�, wyci�gn��em, potem odszuka�em na nim w��cznik i sta�a si� jasno��.

���wie� na drog�, a nie na mnie!

��Przepraszani.

��A teraz wrzu� dw�jk�, bo ja nie mam czym. Skonsternowany tym o�wiadczeniem znowu po�wieci�em na niego i poczu�em, jak ogarnia mnie przera�enie.

Jaka� choroba, a w�a�ciwie chyba ca�a ich seria uczyni�a z tego cz�owieka przera�aj�ce monstrum. Jego prawa r�ka by�a kawa�kiem kikuta stercz�cego z barku. Lewa dziwnie wykr�cona i �uschni�ta''. (Nie mam na to innego okre�lenia poza tym potocznym.) Sylwetka z wyra�nymi objawami choroby Heine � Medina�

��TERAZ' Zmieniaj bieg, gringo � przywo�a� mnie do rzeczywisto�ci.

Zmieni�em.

Przy okazji bezwiednie rzuci�em mu kolejne spojrzenie. Lewa r�ka � ta, kt�r� trzyma� kierownic� � zamiast palc�w mia�a co� w rodzaju wyd�u�onego szpona, kt�rym zahacza� za poprzeczki kierownicy i w ten spos�b skr�ca�. Jego nogi�

Nie chcia�em dalej patrze�. Odwr�ci�em wzrok i w tym momencie k�tem oka spostrzeg�em, �e na tylnym siedzeniu le�y rozwalona wygodnie wielka kosmata panika. Rozparta, u�miechni�ta szyderczo, demonstracyjnie ogl�da�a sobie paznokcie. Gwizda�a przy tym przez szpar� w przednich z�bach. Od naszego ostatniego spotkania przyty�a jeszcze bardziej, ale jako� tym razem nie wyda�o mi si� to �mieszne. Wcale. Gdyby na mnie teraz skoczy�a, z ca�� t� swoj� tusz��

��ZMIENIAJ! � wrzasn�� jogin � redukcja na jedynk�

Jecha�em dwa dni b�otnist� drog�. Dla kilku tysi�cy mieszka�c�w odleg�ych wiosek to by�a jedyna droga ��cz�ca ich ze �wiatem� hm, nazwijmy go cywilizowanym. Musieli ni� je�dzi�, mimo trud�w i b�ota, bo innej drogi nie by�o. Ta, jedyna, powsta�a dzi�ki poszerzeniu �cie�ki, kt�r� dawniej Indianie chodzili pieszo. Teraz tym szlakiem kursuj� samochody terenowe oraz ci�ar�wki z demobilu.

Po ka�dym deszczu wiele odcink�w drogi staje si� nieprzejezdnych � maziste b�oto, g��bokie koleiny, a do tego bajora stoj�cej wody.

W takich miejscach pojawiaj� si� zawsze ludzie z �opatami. Nie wzywani przez nikogo przychodz� z okolicznych domostw i godzinami wyr�wnuj� koleiny, odprowadzaj� wod�, a ka�dy kolejny pojazd niweczy ich robot�. Nie jest to jednak praca syzyfowa. Kierowcy ch�tnie p�ac� po kilka groszy za to, �e nie grz�zn� w b�ocie. Albo za to, �e kiedy ju� ugrz�li, kto� ich sprawnie wyci�ga.

Biedni, bezrobotni ludzie mieszkaj�cy wzd�u� tej drogi, po ka�dym deszczu bior� �opaty i sami sobie organizuj� roboty publiczne.

Dlaczego?

S�uchajcie dalej�

Porwa�y mi si� sanda�y.

Naprawi� mi je przydro�ny szewc. Zrobi� to tanio, szybko (na poczekaniu) i wyj�tkowo sprawnie, chocia� nawet nie mia� warsztatu tylko skrzynk� z narz�dziami i dwa krzese�ka ustawione w cleniu roz�o�ystego fikusa. A ponadto nie mia� lewej r�ki!

Mimo to pracowa� i by� bardzo sprawnym szewcem. Pomaga� sobie kolanami, brod�, z�bami, kilka razy poprosi� mnie, �ebym mu co� przytrzyma� � zawsze z pogodnym u�miechem.

W kraju cywilizowanym, europejskim, tam, gdzie s� Fundusze dla niepe�nosprawnych, zasi�ki i pa�stwowe programy opieki, �w cz�owiek ca�e �ycie wegetowa�by na marginesie spo�ecze�stwa. Czu�by si� ci�arem, pobieraj�c rent� (zawsze za nisk�), by�by sfrustrowany, zgorzknia�y i nieszcz�liwy ze swoim inwalidztwem.

W Republice Bananowej, nie mia� na to wszystko czasu, bo tak jak inni, pe�nosprawni, musia� pracowa�, by zarobi� na chleb. W jego kraju, kto nie pracuje, ten nie je! Bieda wyzwala tam w ludziach nadzwyczajn� aktywno�� � kiedy cz�owiek musi sobie znale�� robot�, w�wczas nie czeka bezczynnie, nie wybrzydza, tylko podejmuje si� k a � d e g o zaj�cia, jakie mu si� trafi.

Pos�uchajcie jeszcze tego�

Wsz�dzie zamiast pojemnik�w na �miecie widzia�em zbieraczy odpadk�w z czarnymi workami z plastiku. Wi�kszo�� z nich nie by�a op�acana przez miasto, tylko pracowa�a na w�asny rachunek, zbieraj�c surowce wt�rne i sprzedaj�c je potem w punktach skupu. Dzi�ki nim z ulic znika�o szk�o (nawet pot�uczone), plastikowe odpadki, puszki i papiery. Ca�� reszt�, raz dziennie, uprz�ta�y s�u�by miejskie. Tyle �e tej reszty prawie nie by�o.

Z okien mojego pokoju obserwowa�em porzucony wrak samochodu z umieszczon� na nim kartk� �Na z�om� � zosta� rozmontowany i wyniesiony w ci�gu kilku godzin! Na ulicy pozosta�a jedynie zawarto�� popielniczki, kt�r� wkr�tce porwa� wiatr.

Gdyby tym wszystkim �mieciarzom kto� przyzna� zasi�ki dla bezrobotnych, usiedliby przed telewizorem popijaj�c piwo, a po ulicach ich miasta wala�yby si� sterty �mieci. Brak zasi�k�w zmusi� ich do aktywno�ci.

To okrutne, powiecie?

Nie jestem pewien. Wydaje mi si�,

�e dzi�ki pracy ich �ycie nabiera sensu.

Min�o kilka miesi�cy i zn�w stan��em na granicy Hondurasu. Bez wizy. W�adze tego kraju najwyra�niej upar�y si� widzie� we mnie wroga. Ponadto ca�kowicie zignorowa�y fakt, �e na moim nowym paszporcie nie by�o ju� s��wka �Ludowa�, a orze� odzyska� koron�.

By�em prosi� ich ambasad� w Pary�u � nic. Perswadowa�em w Wiedniu � nic. W Waszyngtonie � nic. Ze�lony tym biurokratycznym bezsensem postanowi�em z nich zadrwi�. Okpi� dziad�w, tak jak jeszcze ich przedtem nie okpi� nikt. Pos�uchajcie�

Pojecha�em na to samo przej�cie graniczne, co za pierwszym razem. Sceneria bez zmian: b�oto, zardzewia�y �a�cuch w poprzek drogi i przechylona budka stra�nicza. Tylko resztki flag narodowych Gwatemali i Hondurasu zmieni�y si� w resztki resztek.

Poda�em �o�nierzowi dokumenty. A konkretnie � przywiezion� z Polski specjalnie na t� okazj� � ksi��eczk� zdrowia.

(Wygl�da�a zupe�nie jak paszport: twarde ok�adki z wyt�oczonym napisem, w �rodku moje zdj�cie, piecz�� ZUS � u, seria, numer, dane osobowe i 32 strony pokryte rubrykami.)

Honduraski wojskowy zastuka� palcem w napis �Legitymacja Ubezpieczeniowa� i zapyta�:

��Co to za kraj?

��Republica de Ubezpieczalnia - odpowiadam bez chwili wahania, a on wyci�ga spod sto�u grub� ksi�g� w tekturowej oprawie.

Na pierwszych stronach by�, znany mi ju�, spis pa�stw �wiata. Wojskowy palec, tak jak poprzednio, zacz�� wolno sun�� w d� listy. M�czyzna mamrota� kolejne nazwy. Mozolnie, jakby je lepi� w ustach pe�nych g�stego kitu. Mia�em wi�c mn�stwo czasu, by si� do syta nacieszy� zemst�.

Kiedy wreszcie dojecha� do ko�ca listy, stwierdzi� z niepokojem, �e Ubezpieczalnia na niej nie figuruje. W suplemencie: �Kraje wrogie � komunistyczne i terrorystyczne� te� jej nie by�o.

��Czy to pa�stwo wyst�puje mo�e pod jak�� inn� nazw�? � zapyta� wreszcie.

��Czasami, ale rzadko. Ubezpieczalnia to Ubezpieczalnia � bawi�em si� setnie. � Ale niech pan mo�e jeszcze sprawdzi pod Suomi.

Oczywi�cie wkr�tce znalaz� to s�owo w przypisach, jako wariantywn� nazw� Finlandii. Wtedy ju� bez wahania wbi� mi do ksi��eczki zdrowia odpowiedni stempelek.

��Witamy w Hondurasie, gringo.

Legalnie wjecha�em tam dopiero w roku 1994. Wprawdzie w polskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych zapewniono mnie, �e wiz ju� nie trzeba, bo podpisali�my odpowiedni� umow�, ale ja postanowi�em si� zabezpieczy� na wypadek, gdyby w Hondurasie nikt o tej umowie nie s�ysza�.

. Wiz� odebra�em w Pary�u (tym razem obs�u�ono mnie w bia�ych r�kawiczkach, a cala procedura trwa�a zaledwie kilka godzin) i bardzo z siebie zadowolony uda�em si� w moj� czwart� podr� do Hondurasu.

Po przylocie na miejsce prze�y�em ogromne rozczarowanie: nikt mi nie chcia� sprawdzi� paszportu! Nawet pobie�nie. Kompletnie nic! Machali od niechcenia r�k�, �eby przechodzi� BEZ KONTROLI! A ja przecie� mog�em by� terroryst� z Albanii albo z Kuby.

Tyle zachodu posz�o na marne!? Tyle kolejnych pr�b, forteli, wizyty we wszystkich mo�liwych konsulatach, a kiedy wreszcie mam wiz�nikt jej nie chce ogl�da�? By�em zdruzgotany.

Uspokoi�em si� dopiero przy wyje�dzie.

Urz�dnik kontroli granicznej wywrzeszcza� mi w twarz, �e przez miesi�c przebywa�em w Hondurasie nielegalnie! Mam wprawdzie wiz�, ale brak stempli wjazdowych.

Natychmiast uruchomiono odpowiedni� procedur�, w wyniku kt�rej zosta�em aresztowany, a pi�� minut potem DEPORTOWANY! [Przypis: Do samolotu, kt�rym i rak mia�em odlecie�]

��I �ebym ci� tu wi�cej nie widzia�, gringo!

Zgodnie z informacjami, kt�re dotar�y do nas wchwilisk�adania tej ksi��ki do druku, Wojciech Cejrowski znowu przebywa w Hondurasie, Nie jest co jednak oficjalna wersja zdarze�.

Wyjecha� z Polski, to prawda � istnieje na co dow�d w postaci piecz�ci w paszporcie � ale, od kilku tygodni, nigdzie oficjalnie nie wjecha�. Tak wi�c, z formalnego punktu widzenia, ca�y czas przebywa na linii granicznej. Po lekturze kilku poprzednich rozdzia��w, z pe�nym spokojem czekamy na deportacj�.

/ � / Wydawca

Morze Karaibskie � najpi�kniejsze na �wiecie. A dooko�a niego bardzo ciekawe l�dy: od zachodu Ameryka �rodkowa i jej Republiki Bananowe; od p�nocy Kuba, Jamajka i Haiti; od wschodu �a�cuszek tropikalnych wysp � Ma�e Antyle; a od po�udnia uj�cie Orinoko i poro�ni�te d�ungl� wybrze�a Ameryki Po�udniowej.

Woda na Karaibach ma niespotykany nigdzie indziej odcie� turkusu. Piasek bywa bia�y i mi�kki jak m�ka, bywa te� czarny � wulkaniczny � i szorstki jak pumeks, ale najcz�ciej jest z�oty. Pla�e ocieniaj� klasyczne palmy kokosowe, szeleszcz�ce zielonymi pi�ropuszami li�ci.

Tu� przy ziemi palmowe pnie skradaj� si� wytrwale w stron� morza � w pogoni za s�o�cem. Wy�ej za�, bli�ej korony, tropikalne wiatry odginaj� je z powrotem w stron� l�du. Taki kszta�t pozwala bardzo wygodnie zawiesi� hamak � najbardziej popularny na Karaibach rodzaj ��ka.

(Dla wielu os�b hamak pod palm� to jednocze�nie ich jedyny dom, ale ma�o kto z tego powodu narzeka poniewa� zwykle jest to �wiadomy w y b � r, a nie przymus ekonomiczny.)

Ludzie �yj�cynad tym morzem nigdy si� nie �piesz�.

W �adnej sprawie.

A ju� szczeg�lnie nie uprawiaj� pogoni za pieni�dzem.

I zawsze s� pogodni.

Nawet bieda jest tutaj u�miechni�ta, bo kiedy na Karaibach nie masz zupe�nie nic, to i tak masz sporo: klimat, kt�ry nie wymaga but�w, ani ubra�; tropikalne owoce, kt�re rosn� same, wi�c nie ma konieczno�ci ich uprawia�, ba, nie trzeba nawet mie� w�asnego ogrodu ni pola � wystarczy p�j�� do lasu i rwa�; a na obiad zawsze znajdzie si� jaka� ryba, kt�r� mo�na sobie upiec na patyku przy ognisku z wyschni�tych �upin kokosa.

Bardzo cz�sto zamiast ryby po�ywieniem codziennym tutejszego biedaka bywa langusta albo ostrygi � zale�y co si� uda�o z�apa� jako pierwsze. Jeszcze tylko kilka kropel limony albo dzikiej pomara�czy, uk�adamy jedzenie na li�ciu bananowca i gotowe � romantyczna kolacja, w romantycznym miejscu, za kt�r� biedak nie p�aci nic, a zagraniczny turysta ch�tnie odda bardzo wiele (i jeszcze do�o�y napiwek).

Dlatego w�a�nie lata emerytury planuj� sp�dzi� na Karaibach. Ale to dopiero za wiele lat, tymczasem dzi� odwiedzam je regularnie. Tak organizuj� wszystkie moje wyprawy, �eby cho� na kilka dni, zatrzyma� si� nad Morzem Karaibskim. By�em tam ju� dziesi�tki razy i zawsze wraca�em szcz�liwy.

A poza tym, �e pi�knie, tam jest tak�e� ciekawie.

Aha, i dobrze jest mie� ze sob� Tupet jak taran. [Przypis: Tupet jak taran, to rodzaj narz�dzia psychicznego. Jego zastosowanie zostanie wkr�tce zilustrowanie kilkoma przyk�adami. Generalnie s�u�y on do pokonywania niebezpiecze�stw i biurokratycznych utrudnie� w podr�y.

Autor opisa� wcze�niej u�ycie w podobnym celu tupetu zwyk�ego (przekroczenie granicy na ksi��eczk� zdrowia, poprawianie wizy d�ugopisem itp.). Tupet zwyk�y r�ni si� jednak bardzo od tupetu jak taran. W przybli�eniu tak bardzo, jak pukanie w drzwi za pomoc� o��wka r�ni si� od pukania klasycznym taranem obl�niczym. [przyp. t�umacza]]

Pewnego razu nad ciep�ymi falami Morza Karaibskiego zepsu� si� samolot. Nie�wiadomy niczego siedzia�em w �rodku i podziwia�em pejza� za owalnym okienkiem. Jak okiem si�gn�� woda, zachodz�ce s�o�ce i kilka male�kich koralowych wysepek poro�ni�tych palmami. A dooko�a mnie wyje przera�liwie i st�ka rozklekotany I�. Tego, �e wyje ostatkiem si�, nie zauwa�a�em. Robi� to od chwili startu w Madrycie i wydawa�o mi si�, �e to po prostu normalny tryb pracy silnika.

Gdzie� tak w po�owie drogi nad oceanem Atlantyckim spostrzeg�em tylko, �e pewna ma�a �rubka przytrzymuj�ca p�aty blachy na skrzydle wykr�ci�a si� lub obluzowa�a i lata nerwowo na wietrze. Istnia�o niebezpiecze�stwo, �e si� jej w ko�cu �epek oderwie, a potem�

��Potem ten kawa� blachy na skrzydle odfrunie � t�umaczy�em Stewardesie, kt�r� wezwa�em w trybie pilnym z pro�b�, �eby o ca�ej sprawie zawiadomi�a pilota.

���rubka?� � popatrzy�a przez bulaj, ale wcale nie by�em pewien, czy szuka�a wzrokiem �rubki, czy tylko udawa�a dla �wi�tego spokoju.

��O, tam � pokaza�em palcem.

��Aha! O rany, widz� � teraz by�a zaniepokojona, ale tylko przez moment. � No wi�c, je�li chodzi o T� konkretn� �rubk�, a nie o inne s�siednie, to to jest taka konstrukcja. Ona zawsze lata. C e l o w o! � uci�a rozmow� i odesz�a.

Postanowi�em my�le� o czym� innym�

Wyl�dowali�my.

Z �omotem i bardzo twardo. A� nam wszystkim �o��dki grzmotn�y o pi�ty. Najwyra�niej resory pod nami w�a�nie przesz�y w stan wiecznego spoczynku.

Za to hamulce dzia�a�y wy�mienicie � gdyby nie ciasno zapi�te pasy, pasa�erowie powylatywaliby przez kabin� pilot�w.

Potem okaza�o si�, �e hamowali�my tak gwa�townie ze wzgl�du na przeje�d�aj�cy poci�g. (Za pierwszym razem to si� ka�demu wydaje niedorzeczno�ci� � tory kolejowe w poprzek pasa startowego, a do tego szlaban, kt�ry zatrzymuje samoloty� � unikat w skali �wiatowej. Kuba�czycy powinni na to sprzedawa� bilety.) Czekali�my dobre dziesi�� minut zanim oci�a�a stalowa g�sienica z�o�ona z przerdzewia�ych cystern przetoczy si� na drug� stron� lotniska.

Za oknem by�a typowa dla Karaib�w styczniowa pogoda � silny wiatr, g�ste chmury i oko�o 30 stopni Celsjusza powy�ej zera. Kilka reflektor�w w oddali o�wietla�o gigantyczny napis wyci�ty z blachy:

AEROPUERTO INTERNACIONAL JOSE MARTI HAVANA CUBA

Poszczeg�lne litery przyspawano do pot�nej �elaznej konstrukcji, kt�ra pierwotnie mia�a chyba tworzy� most kolejowy albo horyzontaln� wersj� wie�y Eiffla. Ca�o�� robi�a wra�enie jakby kto� planowa� tu co najmniej kosmodrom, ale potem si� rozmy�li� i zostawi� tylko napis.

Pod napisem kuli� si� wstydliwie niepozorny, pi�trowy baraczek � Budynek Portu Lotniczego � znany mi z kilku wcze�niejszych wizyt. Podobno postawili go jeszcze Amerykanie w latach 50. � wtedy to by�o ich lotnisko � a u�ywali najprawdopodobniej jako schowka na szczotki. Teraz mie�ci� sal� odpraw i poczekalni� � na parterze, a na pi�trze � sal� tranzytow� oraz sklepik � barek �Wy��cznie dla cudzoziemc�w�. (Na szczotki zabrak�o miejsca, wi�c wszystko by�o niepozamiatane.)

Sklepik charakteryzowa� si� tym, �e cho� towary oferowano tylko kuba�skie, to pieni�dze musia�y by� wy��cznie zagraniczne. Za g�upi� bu�k� z serem kazali p�aci� dwa dolary, a za �niadanie lub kolacj� prawie dwadzie�cia. Dzisiaj bym zap�aci�, ale wtedy � w latach 80. � miesi�czna pensja w moim kraju starczy�aby mi zaledwie na jedno takie �niadanie! Wozi�em wi�c kanapki z Polski.

Wozi�em te� kiesze� pe�n� kompletnie bezu�ytecznych kuba�skich pesos. Narodowy Bank Polski sprzedawa� je turystom jad�cym do Hawany. By�y tanie, wi�c je kupowa�em, cho� nie mia�em gdzie wyda�. (Wtedy kupowa�o si� wszystko coakurat mo�na by�o kupi�, bez wzgl�du na to czy by�o potrzebne.) Po kilku latach usk�ada�em w ten spos�b niez�� fortunk�.

W�a�nie og�osili przez megafon, �e samolot, kt�rym polecia�em z Madrytu, ju� nigdzie nie poleci. (A mia� lecie� dalej na p�wysep Yukatan w Meksyku, a konkretnie do miasta Merida.) W zwi�zku z tym zamiast zwyczajowych kilku godzin, na przesiadk� mia�em czeka� a� p�tora dnia! By�em z�y, bo mi nie zapewniono ani hotelu, ani posi�k�w, a na dodatek nie pozwolono wyj�� na miasto i zapewni� sobie tego wszystkiego w trybie indywidualnym. No c� � to by�a Kuba Fidela Castro, a ja by�em przedstawicielem narodu, kt�ry zorganizowa� �Solidarno��.

W ten spos�b ko�o absurdu si� zamkn�o � do Republik Bananowych nie wpuszcza�y mnie dyktatury prawicowe, a na Kub� dyktatura lewicowa. Ci pierwsi dlatego, �e by�em obywatelem kraju komunistycznego, a drudzy, bo antykomunistycznego. W obu przypadkach chodzi�o oczywi�cie o ten sam kraj � Polsk�.

By�o to ca�kiem niedawno, ale za co daleko st�d: za g�rami, za lasami i za oceanem � w jednym z kraj�w karaibskich. (Dok�adniej nie obja�ni�, poniewa� chcia�bym tam jeszcze kiedy� pojecha�.)

W pewnym ma�ym miasteczku us�ysza�em plotki, �e na pasie startowym pobliskiego lotniska wojskowego,, kto� bezczelnie uprawia marihuan�. Od lat!

Kiedy marihuana ro�nie i dojrzewa, samoloty przez kilka miesi�cy stoj� u�pione pod plandekami. �atwo wtedy zapomnie�, �e jeste�my na lotnisku � wszystko wygl�da jak ogromna dzika ��ka.

Pewnego dnia kto� j� kosi i w�wczas samoloty zaczynaj� lata� � g��wnie na p�noc i g��wnie po p�nocy - nerwowo i nami�tnie, jakby przez kilka dni chcia�y nadrobi� kilkumiesi�czn� bezczynno��.

Potem znowu zapada cisza. I nowa marihuana ro�nie sobie, dojrzewa, a samoloty nie lataj�.

Postanowi�em to sprawdzi�. Niebezpiecze�stwo by�o spore, ale pokusa jeszcze wi�ksza � gdyby uda�o mi si� zrobi� zdj�cia poligonu pe�nego marychy, to zarobi�bym do�� pieni�dzy na t� i pewnie jeszcze na nast�pn� wypraw�.

Pos�uchajcie�

P� dnia maszerowa�em wzd�u� pustej pla�y. Cojaki� czas musia�em wchodzi� do wody i op�ywa� ska�y barykaduj�ce drog� l�dow�. (Aparat mia�em zapakowany w wodoszczelne pude�ko.) W ten spos�b, niezauwa�ony przez nikogo wkroczy�em na poligon.

Pas startowy znalaz�em bez k�opotu � jak wszystkie pasy startowe by� p�aski i du�y. D�ugi na jakie� trzy kilometry i szeroki na mniej wi�cej 500 metr�w. A obok niego drugi podobny!

��Niez�e poletko � pomy�la�em patrz�c na 300 hektar�w marychy, kt�ra spokojnie falowa�a na wietrze.

Nikt jej nie pilnowa�, nikt jej nie poszukiwa�, bo przecie� tereny wojskowe by�y poza wszelkim podejrzeniem�

W dalekiej podr�y dobrze jest mie� przy sobie tupet jak taran i refleks jak b�yskawica. A w walce z przemys�em narkotykowym, dobrze jest uwa�nie patrze� na r�ce nawet najbli�szym sojusznikom.

Kiedy po raz pierwszy poszed�em do ko�cio�a na Karaibach, by�em zszokowany. A� musia�em wyj�� przed budynek i przeczyta�, czy jest na pewno katolicki � takie to wszystko by�o inne. Ale po swojemu wspania�e.

Dzisiaj ju� si� niczemu nie dziwi� � po dwudziestu latach wypraw do Ameryki �aci�skiej widzia�em ju� chyba wszystko como�e szokowa�:

Nie dziwi� mnie psy, kt�re le�� w ko�cielnych �awkach, obok n�g swoich w�a�cicieli. I nie chodzi tu o eleganckie pieski kanapowe, ale o wielkie i najcz�ciej brzydkie kundle, kt�re asystuj� w�a�cicielom zawsze i wsz�dzie, wi�c tak�e w czasie mszy. Niekt�re nawet przy komunii.

Nie szokuj� mnie rowery i motory zaparkowane wewn�trz ko�cio�a � bo na zewn�trz kradn� � przypi�te �a�cuchem do chrzcielnicy albo do konfesjona�u.

Nie szokuje mnie konfesjona� skonstruowany tak, �e spowied� odbywa si� twarz� w twarz, a nie � tak jak u nas � do ucha.

Nie szokuje mnie ksi�dz z mikrofonem w r�ku, kt�ry g�osi kazanie przemieszczaj�c si� po ca�ym ko�ciele � podchodzi do ludzi, zwraca si� do konkretnych os�b po imieniu, nawo�uje tych na zewn�trz, �eby weszli i si� przy��czyli. Czasem w trakcie kazania u�ywa niecenzuralnego j�zyka, t�umacz�c, �e jego parafianie innego nie rozumiej�. (Jak im m�wi� �ladacznica� to nie wiedz� o cochodzi i si� g�o�no dopytuj�. To ja wtedy pr�buj� �kobieta lekkich obyczaj�w�, a oni na to, czy znaczy, �e bardzo chuda? W ko�cu zostaje cz�owiekowi tylko to jedno, jedyne s�owo na �k�, kt�re wszyscy �wietnie znaj�.)

Nie szokuje mnie, kiedy kap�an w stroju liturgicznym zaczyna wymachiwa� r�kami i krzycze�, albo �piewa� podryguj�c, jak artysta na estradzie�

Nie szokuje mnie ju� chyba nic.

Ale par� rzeczy mnie wzrusza. Wstrz�sa mn� do �ywego.

Gdy w czasie mszy padaj� s�owa: �przeka�cie sobie znak pokoju� w ko�ciele nast�puje pandemonium. Ludzie wychodz� z �awek, ksi�dz schodzi z o�tarza, wszyscy zaczynaj� spacerowa� po ko�ciele w poszukiwaniu znajomych os�b, z kt�rymi trzeba si� przeprosi�, pogodzi�, pojedna�. Harmider jak na bazarze, atmosfera jak u cioci na imieninach� A trwa to tyle, ile trwa� musi � a� si� wszyscy ze wszystkimi pogodz�. Wszyscy!

Pos�uchajcie�

By�o to w malej murzy�skiej parafii na wybrze�u karaibskim.

��Przeka�cie sobie znak pokoju � powiedzia� ksi�dz i zaraz potem nast�pi�o zwyczajowe zamieszanie.

Po chwili ludzie powr�cili do �awek, a kap�an do o�tarza. Ale nie podj�� liturgii, tylko m�wi:

��A teraz WY dwie! � tu pokaza� palcem w kierunku konkretnych os�b. � Teraz wy dwie tak�e przeka�cie sobie znak pokoju.

Ko�ci� zamar�.

(Dowiedzia�em si� p�niej, �e wszyscy parafianie wiedzieli o starym konflikcie rodzinnym mi�dzy dwiema siostrami, kt�ry trwa� od wielu lat.)

Ko�ci� zamar�� i nic.

��Nawo�uj� was po raz trzeci: PRZEKA�CIE SOBIE ZNAK POKOJU!!! � rykn�� ksi�dz. � B�dziemy tu czeka� tak d�ugo, a� przyjdzie Duch �wi�ty i pokruszy wasze zatwardzia�e serca.

Zapad�a d�uga, baaardzo d�uga, chwila ciszy.

�

Nikt si� nie porusza�.

��

Nawet muchy przesta�y brz�cze�.

���

W ko�cu jedna z kobiet rykn�a przera�liwym szlochem.

Wtedy ta druga, biegiem, rzuci�a si� w jej kierunku. Przypad�y do siebie i zwar�y w gor�cym u�cisku � dwie pot�ne Murzynki. �ka�y jak dzieci. Dzieci Boga.

A potem do��czyli do nich pozostali cz�onkowie rodziny�

Wkr�tce ca�y ko�ci� trz�s� si� od mieszaniny p�aczu i �miechu.

Trz�s�em si� razem z nimi. I co chwil� ociera�em oczy. Takie rzeczy si� udzielaj�.

Znak pokoju.

U nas to pusta, cz�sto �enuj�ca formalno��. Kiwamy do siebie g�owami, u�miechamy si� zdawkowo, mruczymy pod nosem: pok�j z tob��, (Jakim �tob��, kiedy to jest nieznana mi starsza pani, do kt�rej m�wienie per �ty� uwa�am za wysoce niekulturalne.)

Latynosi zrozumieli o co chodzi � my nie. Tam, obcy obcemu nie przekazuje znaku pokoju, bo nie ma powodu do pojednania z osob�, kt�rej si� w niczym nie zawini�o. Oni si� przepraszaj� nie pro forma, ale za konkretne winy, wobec konkretnych os�b.

I jeszcze co�:

Na Karaibach, skoro ju� kto� przyszed� do ko�cio�a, to nie po to �eby pospa� w �awce � wygodniej si� �pi we w�asnym hamaku � nikt si� wi�c nie oci�ga. Wierni odpowiadaj� bardzo g�o�no, a �piewaj� na ca�e gard�a. Wszyscy!

Nikt nie mruczy pod nosem. Nikt nie milczy. Ba, odbywa si� co�w rodzaju wy�cig�w � kto g�o�niej i kto szybciej.

Wsp�lne Ojcze Nasz i Wierz� odmawiaj� przekrzykuj�c i wyprzedzaj�c jeden drugiego. Powstaje z tego kompletny ba�agan � nie m�wi� r�wno, tak jak my, lecz ka�dy po swojemu.

Ale czy wsp�lna modlitwa zawsze musi oznacza� wsp�lny rytm?

Dla nich �razem� oznacza m�wi� to samo w tym samym czasie i miejscu. Na tym koniec � r�wno by� nie musi, bo wypowiadanie s��w r�wno charakteryzuje wojsko, a nie lud bo�y zgromadzony dobrowolnie.

Latynosi bardzo cz�sto wchodz� ksi�dzu w s�owo � wyprzedzaj� go o p� kroku i odpowiadaj� jeszcze zanim ksi�dz sko�czy swoj� fraz�. Wygl�da to tak, jakby chcieli udowodni�, �e wiedz� co powinno by� za chwil�, �e ka�dy z nich umie s�owa kolejnych pacierzy � ksi�dz jeszcze nie sko�czy�, a oni ju� odpowiadaj�. Jak gromada szkolnych prymus�w.

Na pocz�tku mnie to denerwowa�o, gubi�em si�, z�o�ci�em, ale teraz, po latach, ��cigam si� tak jak oni, bo zrozumia�em, �e to nie jest wy�cig cz�owieka z cz�owiekiem, ale wy�cig do Pana Boga.

Czego� takiego nie widzia�em, nigdzie indziej na �wiecie. Najpi�kniejsza Pasterka w moim �yciu. Najpi�kniejsze Jase�ka. Najpi�kniejsza szopka.

Niestety nie da si� tego dobrze opowiedzie� � trzeba pojecha� i zobaczy�, prze�y� na w�asnej sk�rze. A ona jest wtedy g�sia od wzruszenia.

Wyprawa to wyprawa � nie mo�na wybrzydza� � sypia si� tam, gdzie mo�na. Gdzie akurat cz�owieka zastanie noc. Sypia�em wi�c na dnie �odzi (conad ranem zawsze oznacza, �e w ka�u�y wody), sypia�em na pla�y (co nad ranem oznacza., �e robi si� cz�owiekowi przera�liwie zimno), w hamaku zawieszonym pod ci�ar�wk� (zawsze sk�d� kapie olej, i zawsze trafia w oko), w wagonie towarowym (wszystko zale�y od rodzaju towaru, ale w praktyce jedyne nieplombowane wagony wo�� albo w�giel, rud� i boksyty, czyli kamienie, albo byd�o � rogate i kopytne). Spa�em te� na ulicach Mexico City � najwi�kszego miasta �wiata (tamtejsza biedota, jako miejscowa, mia�a pierwsze�stwo do ciep�ych kratek metra, a mnie zostawa� karton na betonie), spa�em nawet w ��ku Sylwestra Stallone (bez Sylwestra!, by�o to w luksusowej restauracji Mauna Loa, w karaibskim kurorcie Cancun � Sylwek ju� wyjecha�, Arnold (Schwarzenegger, jakby�cie nie wiedzieli) przyje�d�a� dopiero za dwa dni, a kierowniczk� by�a moja� kole�anka [Przypis: Zbie�no�� ze s�owem le�ankawyst�puje jedynie w j�zyku polskim � w oryginale Autor napisa� amiga. Ale zaraz, zaraz� amiga pochodzi od amar, no wiecie amorozo i te rzeczy� [przyp. t�umacza]* * Ha, ha, ha. Baaardzo �mieszne, [przyp. Autora])].

Jednak najbardziej egzotycznym miejscem noclegowym by� dom publiczny w porcie Col�n, w Panamie.

Pos�uchajcie�

Do portu przybili�my noc�. Jacht, kt�rym p�yn��em, nie m�g� czeka� do rana, wi�c mnie wysadzi� na brzeg i musia�em sobie poszuka� jakiego� noclegu. M�g�bym rzecz jasna spa� na molo, ale Col�n to miasto biedoty � bardzo niebezpieczne � i nie wiadomo, czy bym si� jeszcze obudzi�.

Poniewa� w najbli�szej okolicy nie by�o innych, normalnych hoteli, wynaj��em pok�j w domu z czerwonymi firankami, czerwonymi lampkami, czerwon� po�ciel� i damsk� obs�ug� mocno wy � szminkowan� na czerwono.

Ta obs�uga mia�a na sobie wi�cej szminki ni� ubrania. To przyci�ga�o wzrok. W�a�ciwie nie tylko wzrok � przykuwa�o ca�� uwag�. Szczeg�lnie t� jej cz��, kt�ra mie�ci si� w okolicy l�d�wi�w. Ale�

ale� ale w ko�cu jako� si� cz�owiek otrz�sa�, u�wiadamia� sobie, �e to tylko szminka i troch� go�ej sk�ry�

A potem obs�uga bardzo si� dziwi�a, �e stanowczo odmawiam wpuszczenia kt�rej� panienki do pokoju.

Ostatecznie jednak uznano, �e klient ma zawsze racj�, nawet je�eli zachowuje si� jak wariat, wi�c skoro p�ac� za wszystko, cho� z cz�ci us�ug nie korzystam, to ju� moja osobista sprawa. I tak by�em tu najlepszym klientem od niepami�tnych czas�w � pozostali wynajmowali pokoje na godzin�, maksimum dwie, a ja zap�aci�em za ca�� noc z g�ry!

Nast�pnego ranka wszystkie panie (z lekko rozmazan� szmink�) dyga�y na m�j widok grzecznie i zwraca�y si� do mnie prosz� ksi�dza.

Kilka lat p�niej wyl�dowa�em w stolicy Gujany, Georgetown.

To te� miasto portowe i raczej niebezpieczne. W najbardziej eleganckiej restauracji w centrum, wisia�y na �cianach nast�puj�ce tabliczki:

Nie napisa�em tu jeszcze Opowie�ci o przyrodzie, prawda?

Dotkliwy brak zwierz�t. W pobli�u nas, po�r�d drzew, nie przemkn�� nigdy cie� jaguara. Nie wyskoczy� nam pod nogi rozjuszony tapir. �cie�ki nie przeci�� z sykiem jadowity zygzak �araraki. Ani na ga��zi nad g�ow� nie pojawi�a si� oczekuj�ca ze spokojem anakonda. Nie przypominam sobie nawet porz�dnego paj�ka czy ma�ej dru�yny czerwonych mr�wek, kt�re by nam wlaz�y do hamaka� Ze zwierz�t najwi�cej tu by�o ludzi.

Poza tym � kompletny brak flory. Ani jednej ekstatycznej uwagi na temat ro�lin spl�tanych w bujnym ogrodzie tropikalnej puszczy. Brak g�szczy, pn�czy, lian, dzikich ost�p�w, zielonych piekie�� Pojawi�o si� wprawdzie kilka sk�rzastych li�ci, kt�rych lepiej nie dotyka�, bo mog��aa�� uszczypn��, ale�my je szybko potraktowali maczet� i poszli dalej.

Nie przypominam te� �adnych uniesie� (i towarzysz�cych im zwykle egzaltowanych pisk�w) na temat ptaszk�w mieni�cych si� t�czowo barwami kolorowych pi�r, kiedy bior� k�piel w perlistej wodzie albo furkaj� w promieniach s�onecznych. Ptaszk�w zdecydowanie nie by�o� No dobra � jeden. Ale on tylko robi� truk � truk, a potem szybko odlatywa�. (Zawsze jako� tak tu� przed burz�.)

Ani razu nie pojawi�o si� zachwycone cudem natury pochylenie nad lepkimi od nektaru kielichami egzotycznych kwiat�w, kt�re odurzaj� swoim s�odkim zapachem tak, �e�

� G�owa boli i tyle.

Nie by�o motyli wielkich jak patelnie�

Wielu rzeczy nie by�o.

To znaczy one by�y TAM � w miejscach, kt�re opisuj� � natomiast nie by�o ich TU � w miejscu gdzie je opisuj�, czyli na kartach tej ksi��ki. Dlaczego?

Kiedy cz�owiek posiedzi miesi�c, dwa w d�ungli, zaczyna si� zachwyca� zupe�nie innymi rzeczami ni� otaczaj�ca go przyroda [Przypis: Z tym s�owem mam k�opot � nie wiem, czy aby na pewno Autorowi chodzi�o o przyrod� �otaczaj�c��, czy mo�e o �osaczaj�c��.

Tekst spisuj� z r�kopisu, a on jest miejscami niewyra�ny. Dotar� do mnie w formie kilku szkolnych zeszyt�w w kratk� zapisanych (w�a�ciwie nagryzmolonych) naprzemiennie w trzech j�zykach � po hiszpa�sku, angielsku i troch� po polsku. Ponadto mi�dzy kartki powtykano dodatkowe zapiski na lu�nych serwetkach, odwrotnych stronach etykiet od oran�ady, wywini�tych papierowych torebkach (w kt�rych wcze�niej by�y frytki) oraz na roz�o�onych pude�eczkach po lekarstwie na malari�.

Kwestii �otaczaj�ca� czy �osaczaj�ca� nie spos�b ju� dzi� rozstrzygn��, z dw�ch powod�w: Pierwszym jest to, �e Autor nie pami�ta, co wtedy mia� na my�li. Drugim jest rozleg�a plama po keczupie, kt�rym polano frytki, [przyp. t�umacza]]. Na przyk�ad prost� konstrukcj� krzes�a (najlepiej �eby by�o wy�cie�ane); albo zasad� dzia�ania naczy� po��czonych, na ko�cu kt�rych zainstalowano prysznic.

Przyrody jest w tropikach tyle, �e najcz�ciej trzeba si� od niej ogania� albo przez ni� przedziera� i wtedy nie ma ju� czasu na zachwyty. W tych warunkach to, co okre�la si� jako �zbli�enie z natur�� polega zwykle na tym, �e albo my przed ni� uciekamy, albo ona przed nami.^{[Przypis: S� oczywi�cie wyj�tki. Na przyk�ad dobrze uw�dzony udziec tapira albo piecze� z kapibary (b�d�ce bez w�tpienia cz�ciami natury). Wtedy nikt nikogo nie goni, nikt te� nie ucieka � wszyscy gromadz� si� wok� ogniska i uczestnicz� we wsp�lnym posi�ku � a zbli�enie jest� jakby to powiedzie� doskona�e. Bo czymo�na by� bli�ej kogo� ni� kiedy si� go ma w �o��dku?}

W tym kontek�cie zwierz�ciem, kt�re najbardziej �aknie zbli�enia z cz�owiekiem, jest jaguar. I takie zbli�enia te� si� zdarzaj�. S� jednak ma�o romantyczne, cho�by z tego powodu, �e jaguary nigdy nie rozpalaj� ognisk, [przyp. Autora]].

Pos�uchajcie�

Bia�y cz�owiek w d�ungli to zawsze intruz. Czasami zaledwie niegro�ny przechodzie� � gringo poszukuj�cy dzikich plemion, pe�en szacunku dla wspania�o�ci tropikalnej puszczy � najcz�ciej jednak bia�y w d�ungli jest agresywnym pogromc�.

Wpycha si� do cudzego �wiata i wrasta we� jak huba w pie�. Obce, szkodliwe cia�o. Wrz�d. Rak planuj�cy kolejne przerzuty.

D�ungla nie jest jego domem � to po prostu pole do eksploatacji. Przyby� tu z zamiarem szybkiego zdobycia maj�tku. Potem planuje wyjecha�. A copo sobie zostawi?

Poszukuj�c cennych kruszc�w albo ropy naftowej u�ywa buldo�er�w i dynamitu. Dla pozyskania kilku ton szlachetnego drewna unicestwia ogromne po�acie lasu. Potem sp�awia zdobycz rzek�, a sam zwija obozowisko i przenosi si� dalej w g��b puszczy, by kontynuowa� zniszczenie. Zwierz�ta na jego drodze ratuj� �ycie ucieczk�, a ro�liny� Ro�liny tego nie potrafi�.

Bywa te�, �e bia�y sieje spustoszenie ciche i na pierwszy rzut oka niewidoczne � wy�apuje rzadkie gatunki motyli, od�awia ryby akwariowe, okazy egzotycznych zwierz�t� Robi to metodycznie, skutecznie, doszcz�tnie.

Bia�y to pogromca. Skupiony na w�asnych celach; na interesach, kt�re le�� daleko poza obszarem puszczy. On przecie� nie przyjecha� dorobi� si� maj�tku TUTAJ � w miejscu kt�re eksploatuje, tylko TAM � w miejscach cywilizowanych, gdzie mu zap�ac� za to wszystko, co wyrwa� z tropikalnego lasu.

Nawet je�eli bia�y mieszka tu na sta�e, nawet gdy szczerzekocha przyrod� i traktuje dzik� puszcz� jak sw�j dom, nawet je�eli si� w niej zakorzeni� i nie ma zamiaru nigdzie wyprowadza�, to jednak � na zawsze � pozostaje cia�em obcym.

Na dnie tropikalnego lasu odpoczywa grupka spoconych wycieczkowicz�w. W biurze turystycznym na innym kontynencie wykupili bilety i przyjechali tu sp�dzi� egzotyczne �Wakacje nad Amazonk��. Teraz gasz� pragnienie z plastikowej butelki z napojem gazowanym. D�wigali go tyle godzin, bo smakuje lepiej ni� woda z b�otnistego strumienia. Butelka kr��y z r�k do r�k � trzeba wypi� wszystko, bo kto� zapodzia� zakr�tk�.

Ocieraj� lepkie karki i czo�a. Uspokajaj� oddechy. Nied�ugo zn�w rusz� w drog�.

Ich agresywny perfumowany zapach skrzywi kilka zwierz�cych nos�w, ale dosy� pr�dko utonie w gnij�cym powietrzu d�ungli. �lady ich st�p wkr�tce podejd� wod� i rozp�yn� si� w b�ocie. Taka wizyta obcych jest w skali d�ungli niezauwa�alna�

Chyba, �e kto� wypatrzy zakr�tk�

W tym samym czasie, wiele kilometr�w st�d��w turkusowych falach Morza Karaibskiego �liczny ��w szylkretowy podp�ywa w�a�nie do plastikowej torebk� kt�r� kto� bezmy�lnie cisn�� do wody. Dla ��wia p�prze�roczysta torebka unoszona odp�ywem wygl�da jak smakowita meduza. Szkoda, �e ��w nie ma przyzwoitego zmys�u smaku, po�re bowiem t� torebk�, a potem leniwie pop�ynie szuka� kolejnych meduz.

Na razie nic mu nie b�dzie, bo to bardzo odporne zwierz�, ale po tygodniach bezskutecznego trawienia folii, ��w w ko�cu zdechnie. Powolnymi zakosami opadnie na dno i uderzy o nie lekko, wznosz�c chmurk� z�otego piasku � co� jak ostatnie podwodne tchnienie.

Wkr�tce potem kraby i ma�e rybki � �cierwojady wyjedz� mu ze skorupy wszystko comi�kkie i organiczne. Zrobi� to metodycznie, ale bezrefleksyjnie � nie zdziwi ich, sk�d w trzewiach ��wia wzi�� si� otorbiony czop z resztkami wymi�toszonej torebki. Tak jak kilka dni wcze�niej nie by�y zaskoczone, gdy inny ��w si� utopi�.

Cz�owiek pewnie by si� zastanawia�, jak to mo�liwe, �e ��w morski zostaje topielcem. Niestety, �wiadkami takich scen nigdy nie s� ludzie, tylko r�ne bezmy�lne ma�e stworzonka. A one nam nie opowiedz�, �e mo�na si� tak zapl�ta� w plastikow� torb� po zakupach, �e ju� nie da si� z niej wyp�yn��, by zaczerpn�� powietrza.

��Bulb�

Arkady Fiedler pisa�, �e gdy do ziemi nad Amazonk� wetkn�� parasol, to po dw�ch miesi�cach zakwitnie. Nieprawda, Nie zakwitnie. Ale do�� szybko tu� obok niego wyro�nie drugi.

D�ungla tonajbardziej p�odny las �wiata, kt�ry bije wszelkie rekordy obfito�ci � na powierzchni r�wnej jednemu boisku pi�karskiemu wprawny botanik znajdzie tam wi�cej gatunk�w ro�lin ni� w ca�ej Polsce! Mimo to, w tropikalnej puszczy mo�na umrze� z g�odu lub pragnienia r�wnie �atwo, jak na pustyni. Pos�uchajcie�

W d�ungli jest zawsze bardzo wilgotno � jak pod prysznicem � ale jednocze�nie bardzo trudno znale��tam wod� pitn�.

Chyba, �e ma si� do pomocy india�skiego przewodnika, kt�ry potrafi rozpozna� odpowiedni� lian�. Wiele lian po przeci�ciu obficie tryska sokiem, ale tylko kilka gatunk�w zawiera p�yn nadaj�cy si� do picia. Na dodatek trzeba wiedzie�, w kt�rym miejscu przeci��, �eby nam si� wszystko w jednej chwili nie wyla�o na ziemi�.

A strumienie, rzeczki i �r�de�ka?

S�. Ale znale�� je to jeszcze za ma�o, aby prze�y�. Tylko Indianin, sta�y mieszkaniec puszczy, wie, kt�ry strumie� niesie wod� potable (do picia), a kt�ry lavable (do mycia). Spragnionemu gringo oczywi�cie wszystko jedno, co pije � mo�e by� �do mycia� � problem w tym, �e pij�c wod� lavable, a wi�c tak�, w kt�rej Indianie si� k�pi� i za�atwiaj� potrzeby fizjologiczne, dostaje si� natychmiastowej biegunki. Bardzo cz�sto jest to kt�ra� z odmian cholery, a najgro�niejsza zabija w trzy godziny.

W tym czasie zupe�nie zdrowy cz�owiek odwadnia si� do tego stopnia, �e nie ma ju� dla niego ratunku. Nie pomaga picie, nie pomaga polewanie wod�� Pomog�aby � by� mo�e � kropl�wka i sole fizjologicznej ale tylko podane natychmiast, a do najbli�szej kropl�wki jest st�d� sze�� dni �odzi� motorow�. India�sk� pirog� jakie��

Dla chorego jedno i drugie oznacza Wieczno��.

Ka�dy nierozwa�ny intruz, kt�ry napi� si� �apczywie z nieodpowiedniego strumienia, wysycha na �mier� w najbardziej wilgotnym zak�tku �wiata.

Tak to jest w d�ungli. Mniej wi�cej, bo przecie� nie opowiedzia�em Warn wszystkiego. Zaledwie zarysowa�em po wierzchu. Wskaza�em palcem kilka najbardziej oczywistych miejsc, w kt�rych czyha sobie niebezpiecze�stwo. A teraz � by� mo�e � chcecie zapyta�, po cow og�le tam je�d��? Dlaczego ktokolwiek � nieprzymuszony � m�g�by chcie� sp�dzi� tam cho�by chwil�? To proste � jad� po przygody. Takie, kt�rych nie odda �adna ksi��ka, ani najlepszy nawet film w telewizji. Jest jeszcze jeden pow�d. Zadziwiaj�cy nawet dla mnie samego: Powoli� baaardzo powoli� ale nieuchronnie� d�ungla staje si� moim domem.

W moim starym domu � Polsce � widuj� chleb porzucony na bruku. Mo�e dlatego, �e ludzie tam nie wiedz� ju�, co to g��d? Zapomnieli albo nigdy nie do�wiadczyli.

W d�ungli � moim nowym domu � g��d jest dla wszystkich codzienno�ci�. Kiedy Indianie m�wi� chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj, nie my�l� o posi�ku do syta, nawet nie o ca�ym bochen ku � oni ten chleb przeliczaj� na pojedyncze cienkie kromki. Na u�omki. Oraz na kilka ostatnich okruszk�w, kt�re trzeba starannie zgarn��, zlepi� w kulk� i zje�� dzi�kuj�c Bogu, �e tego dnia by�o co w�o�y� do ust.

Pos�uchajcie�

P�yniemy w g�r� tropikalnej rzeki � szerokiej, pozbawionej fal i bystrzyn, ale bardzo silnej. O�miometrowa piroga wyd�ubana w pniu mahoniowca, a przy wios�ach ja i moi przewodnicy.

G�odujemy.

Do jedzenia zosta�a nam tylko fari�a⁶¹ � suche krupy z utartego manioku wypra�one nad ogniem. Jest tego wprawdzie ca�y worek, ale my potrzebujemy energii, podczas gdy maniok od�ywia mniej wi�cej tak, jak �r�dlana woda albo g�rskie powietrze.

[Przypis: Fari�a � india�ski chleb powszedni w formie suchych krup, czyli� w granulacie. Jest jeszcze Wersja niegranulowana � przypominaj�ca placki � nazywa si� co wtedy cassava. Surowiec wyj�ciowy jest w obu przypadkach identyczny � maniok i nic wi�cej � tylko forma podania inna. Je�eli w trakcie pra�enia wilgotny utarty maniok si� stale miesza � powstaje fari�a, je�eli za� uklepie si� z niego placki, wychodzi cassava. Smakowo jedno od drugiego r�ni si� tak jak bu�ka od bulki tartej. W podr� �atwiej zabra� worek granulatu, [przyp. t�umacza]]

Popijamy go wod�. P�cznieje w �o��dku i �wietnie oszukuje g��d, ale nie od�ywia. Ka�dy z nas zdaje sobie spraw�, �e coraz ci�ej jest mu unosi� wios�o � opadamy z si�.

W oczy zagl�da nam G��d.

Tu� za jego plecami czeka sobie spokojnie �mier�.

Ona si� nie �pieszy, najpierw przepuszcza przodem K��tnie, potem jak�� Chorob�. Bywa, �e tu� przed ni�, chichocz�c jak hiena, kroczy Kanibalizm. Wyci�ga do ludzi r�k� i m�wi:

��Chod�, ja ciebie przed �mierci� uratuj�. Niekiedy naprawd� ratuje.

Bieda bywa b�ogos�awie�stwem. Niedostatek szko�� m�dro�ci. Indianie � w Brazylii, w Peru, w Kolumbii � gdziekolwiek ich spotykam, s� moimi najlepszymi �profesorami�.

Motyl � bardzo delikatne s�owo. Zwiewne; zupe�nie jak� motyl. Po angielsku te� jest delikatne � butterfly. Na pi�mie niekoniecznie to wida� ale prosz� mi uwierzy� � ono brzmi jak aksamit. Jest takie� ma�lane.

Po francusku, z kolei, �liczne, drobniutkie - papillon.

Po hiszpa�sku, urocze � mariposa.

Po rosyjsku, kochane � babo�ka.

A po niemiecku SCHMETTERLING! No c�.

Kilka dni przez d�ungl�. Mroczno. Duszno. Gor�co.

To by�o prawdziwe india�skie polowanie. Z dmuchawkami. A tak�e z codziennym rytua�em zabijania ludzkiego zapachu przez dok�adne smarowanie cia�a zwierz�cym �ajnem.

��Na ca�ym ciele, gringo. Razem z w�osami i twarz�! Ko�o nosa i ust nak�adaj najgrubiej, bo tu si� b�dziesz mocno poci�.

��Ymhm?

��Tak. Teraz jest dobrze� Oddychaj, gringo, bo si� udusisz. Kiedy� w ma�ym sklepie my�liwskim w USA zaproponowano mi specjalne �perfumy� � domowej roboty � kt�re daj� ten sam efekt, cozwierz�ce �ajno. Nazywa�y si� �Sw�d do wieczno�ci�, albo �Sw�d ostateczny� � dok�adnie nie pami�tam, ale na pewno co� w tym gu�cie.

Pow�cha�em je i szybko opu�ci�em sklep, w przekonaniu, �e w�a�ciciel jest niebezpieczny dla otoczenia. Jedna fiolka �Sw�du� wrzucona do system�w wentylacyjnych Pentagonu i trzeba by zbudowa� nowy. (Pentagon.) Ta sama fiolka upuszczona z niezdarnej �apy na pod�og� w prywatnym gara�u albo w kuchni, i trzeba by przewietrzy� ca�y powiat.

Teraz, w d�ungli, po�a�owa�em tamtej decyzji � ach, gdybym mia� przy sobie �Sw�d��

Jego zapach, podawany w higienicznych kropelkach, punktowo � na przyk�ad na sk�r� za uszami lub na ko�nierzyk � to by�oby ciacho z kremem waniliowym w por�wnaniu z obowi�zuj�c� mnie obecnie India�sk� Procedur� Maskuj�c� (IPM).

Polega�a ona na zanurzaniu d�oni w burozielonych plackach pozostawionych przez dzikie zwierz�ta (moim zdaniem cierpi�ce na �o��dek); a potem si� cz�owiek dok�adnie naciera� i w ten spos�b stawa� niewidzialny dla zwierz�t.

Czasami, kiedy nie mogli�my znale��odpowiedniego placka, stosowali�my zast�pczo suche bobki.

By�y wielko�ci ma�ych p�czk�w. Pochodzi�y z tego samego� �r�d�a, co placki, ale mia�y t� wad� (poza wszystkimi wadami o.c.z.y.w.i.s.t.y.m.i), �e by�y twarde i trzeba je by�o wst�pnie namacza�.

Potem i tak szorowa�y sk�r�, jak pumeks, za to pachnia�y zdecydowanie bardziej. Bardziej ni� pumeks potrafi pachnie� wszystko, a one pachnia�y bardziej ni� cokolwiek kiedykolwiek gdziekolwiek. Jasne?!

Moich Indian to bardzo cieszy�o, a ja, ku w�asnemu zdziwieniu, powoli przestawa�em mie� zdanie.

Kilka dni przez wilgotn� d�ungl�

�monotonny marsz od �witu do nocy�

�codziennie dwana�cie godzin�

�z plecakiem�

Mroczno�

Duszno�

Gor�co�

�Taki drobiazg jak zapach traci� znaczenie.

S�uchajcie ciszy� Us�yszycie M�dro��. Odnajdziecie Spok�j. W�a�ciwy dystans do spraw, ludzi i przedmiot�w. Znajdziecie czas, kt�rego Warn brakowa�o. S�uchajcie ciszy I m�wcie ciszej. Ciii� Sza!

Znawcy tematu twierdz� � wyj�tkowo zgodnie � �e najpi�kniejsze motyle �yj� w Puszczy Amazo�skiej. Chyba maj� racj� � widzia�em ich ju� tyle (motyli, nie znawc�w), a zawsze jestem na nowo zachwycony. Tubylcy zreszt� te� � wielokrotnie by�em �wiadkiem, jak Indianie zatrzymywali cz�no, �eby popatrze� na taniec motyli nad wod�. I trwali tak, oczarowani, dobre kilka minut. Ich twarze, o dzikich rysach i kolorze ciemnej miedzi, przybiera�y wtedy ten sam wyraz, kt�ry maluje si� na twarzach os�b zwiedzaj�cych ekspozycje motyli w Muzeach na ca�ym �wiecie � rodzaj oniemia�ego niedowierzania, �e to wszystko prawdziwe, �e naturalne, �e nikt nie podmalowa� skrzyde�ek�

W Europie i Stanach Zjednoczonych s� kolekcjonerzy gotowi p�aci� ci�kie pieni�dze za odpowiednio spreparowane rzadkie okazy. To niez�y zarobek, wi�c zawsze mnie ciekawi�o, w jaki spos�b motyle z d�ungli trafiaj� potem do wystawienniczych gablotek? Kto je �apie? I jak to robi?

Pos�uchajcie�

Je�li chodzi o gatunki nocne, nie stanowi to wi�kszego problemu: Na kawa�ku otwartej przestrzeni � a wi�c nad brzegiem rzeki albo na �rodku india�skiej wioski lub karczowiska � rozpina si� pionowo g�st� siatk�. Za siatk� umieszcza si� mocne �r�d�o �wiat�a (wystarczy porz�dna latarka) i czeka � owady przylatuj� same. Wybiera si� je na bie��co, robi�c przy tym pierwsz� selekcj�. Ka�dy okaz mo�na dok�adnie obejrze� jeszcze przed z�apaniem, wi�c jest okazja powybrzydza�.

Bardzo pi�knie, ale jak z�apa� motyle, kt�re w nocy �pi�?

Tradycyjna siatka na kiju raczej odpada, bo wi�kszo�� interesuj�cych nas gatunk�w �yje wysoko w koronach drzew. Ca�y dzie� przebywaj� po�r�d s�o�ca, kwiat�w i �wie�ego powietrza, czyli wiele metr�w nad ziemi�. Wle�� tam jest bardzo trudno.

Oczywi�cie robi si� takie rzeczy (na przyk�ad po to, by filmowa� ma�py), ale do tego potrzebny jest sprz�t wspinaczkowy. No a potem co? Kamera ma teleobiektyw, wi�c mo�na si� za jego pomoc� do ma�py �przybli�y�, ale siatka na motyle ma tylko kij. Trzeba by godzinami czatowa� w jednym miejscu, a� co�zechce do nas podlecie�, bo przecie� cz�owiek nie ma�pa i skaka� za motylem z drzewa na drzewo nie potrafi.

W tej sytuacji mo�na by machn�� r�k� na gatunki wysoko�ciowe i skupi� si� na tych przyziemnych, ale przy ziemi wcale nie jest �atwiej. D�ungla to nie park miejski � jest g�sta. Za pierwszym razem cz�owiek ma wra�enie, �e spaceruje wewn�trz �ywop�otu. A je�eli ma przy sobie siatk� na motyle, to do�� szybko przestaje spacerowa� i tkwi zablokowany w chaszczach.

Jak wi�c oni je �api�? Bo przecie� jako� �api�, prawda?

Robi� to w spos�b� naukowy:

Najpierw trzeba zbada� (czyli np. zaobserwowa� przez lornetk�), codany motyl (mo�e by� wysoko�ciowy � oboj�tne) lubi. Co jada na �niadanie, czym si� interesuje i jak to p a c h n i e. Bo motyle my�l� powonieniem.

Nast�pnie trzeba to wszystko odtworzy�, w postaci silni� pachn�cego koncentratu. Powstaje �dono�na� iluzja, kt�r� maj� zw�szy� motyle unosz�ce si� wysoko nad naszymi g�owami.

Odbieraj� sygna�, �e gdzie� tam na dole, w piekle d�ungli, otwarto motyli odpowiednik raju na ziemi. Przybywaj� wi�c, z ca�ej okolicy. Zwiedzione zapachow� fatamorgan�, otumanione wizjami niebywa�ej uczty czy orgii. Wbrew instynktowi sfruwaj� na mroczne dno lasu�a my wtedy� podchodzimy po cichutku� na paluszkach� A potem� niespodziewanie� CAP JE W SIATK�!

Do tego miejsca, by�a to znana wszystkim �owcom motyli t e o r i a. Kt�r�, ma�o kto potrafi zastosowa� w praktyce, bo praktyka jest � ogl�dnie m�wi�c � zniech�caj�ca:

� Najpierw godzinami� dniami� tygodniami� wisimy na linie, podwieszeni na szczycie najwy�szego drzewa w okolicy, sk�d, za pomoc� lornetki, �ledzimy ruchy interesuj�cego nas gatunku motyla.

� Potem wspinamy si� na wszystkie s�siednie drzewa, aby pozrywa� te kwiatki, lub owoce, na kt�rych delikwent siada� najcz�ciej.

� Nast�pnie poddajemy nasze zbiory analizie chemicznej i zapachowej, co w warunkach d�ungli nie jest �atwe.

� I wreszcie syntetyzujemy eliksir, kt�ry ma imitowa� wszystko, o czym motyl marzy, ale boi si� do tego przyzna�. Wi�kszo�� �owc�w rejteruje w�a�nie w tym punkcie � nie udaje im si� odpowiednia synteza i ca�e miesi�ce ich �mudnej pracy id� na marne.

Problem w tym, �e nie wystarczy zgromadzi� w jednym miejscu pryzmy ulubionych przez danego motyla kwiatk�w � on przecie� takie same kwiatki ma tam na g�rze, wi�c po c� mia�by si� fatygowa� do nas? W tej sytuacji, nasze kwiatki musz� by� w jaki� spos�b lepsze od tych na g�rze. Musz� pachnie� mocniej, s�odziej, bardziej smakowicie. To musi by� kwintesencja pokusy. Nieodparta. [Przypis: Co� jak zaproszenie od dziewi�tnastoletniej studentki AWF � u, kt�ra pragnie nas uszcz�liwi� za wszelk� cen� i bez zobowi�za�, a ponadto na samym wst�pie wr�cza nam li�cik od naszej w�asnej �ony z �yczeniami: �Baw si� dobrze, kochanie.�]

Kto potrafi wyprodukowa� co� takiego, ten zostaje kr�lem polowania.

Kilka lat temu spotka�em Polaka, kt�ry zaopatruje w motyle najwi�ksze �wiatowe kolekcje � a to Sorbon�, a to British Museum � wszystko za odpowiedni� cen�. [Przypis: Czytaj: horrendaln�! (przyp. g��wna ksi�gowa* British Museum)

* Poprzednio � przez cale lata � funkcj� t� piastowa� m�czyzna. Pewnego dnia, niespodziewanie dla wszystkich, odszed� na przedterminow� emerytur�. Chwil� wcze�niej trzasn�� drzwiami i powiedzia�, �e nie godzi si� wyp�aca� TAKICH! sum za tekturowe pude�ka pe�ne robak�w i szpilek. Dla podreperowania nerw�w lekarze zalecili mu d�u�szy pobyt w Szkocji]. P�acz�, ale p�ac�, poniewa� on jeden nigdy nie wybrzydza, nie m�wi, �e si� nie da � zawsze dostarcza, czego tylko sobie za�ycz�, a oni � zadowoleni i w�ciekli jednocze�nie � zamawiaj� u niego coraz rzadsze gatunki. Albo nawet takie, o kt�rych si� m�wi, �e ju� wygin�y. [Przypis: Ostatnimi laty motyle zdychaj� jak muchy. To od morowego powietrza, kt�re wysy�amy im z Europy i Ameryki P�nocnej. Jedna kropla kwa�nego deszczu na skrzyde�ka i po ptokach. Na szcz�cie wi�kszo�� tych deszcz�w do Amazonii nie dolatuje. W ramach swoistej wymiany mi�dzynarodowej wracaj� do nadawc�w: czeskie spadaj� w Polsce, polskie w Szwecji, szwedzkie w Niemczech, niemieckie w Czechach, czeskie w Polsce� i tak dalej�]. Potem za� nie mog� wyj�� z podziwu, �e facet �apie to, coinni jedynie ogl�daj� na starych rycinach albo przez bardzo d�ugie lornetki.

A najbardziej dziwi� si� wtedy, gdy on przywozi to, czego jeszcze nikt nigdy nie mia� okazji ogl�da�.

Ch�op ma do tych rzeczy nadzwyczajn� smyka�k� i w trakcie ka�dej wyprawy �apie kilka motyli nieznanych nauce, W dodatku w ilo�ciach, kt�re pozwalaj� opisa� i zarejestrowa� nowy gatunek. A odkrywca, jak wiadomo, ma prawo nada� odkrytemu przez siebie gatunkowi imi�

A czym nasz mistrz wabi motyle?

Zdradzi� mi tylko jeden ze swoich sekret�w, cozrozumia�e, bo nie znali�my si� wtedy prawie wcale.

On widywa� moje programy w telewizji, a ja jego zobaczy�em po raz pierwszy te� w TV, w jednej z porannych audycji dla nierob�w (normalny cz�owiek o 8 rano pracuje albo si� �pieszy, ale na pewno nie patrzy w ekran). Opowiada� wtedy o swojej niedawno zako�czonej wyprawie do Ekwadoru i o tym, jak �apie motyle. Niestety nie sko�czy�. Przerwano mu bowiem brutalnie � jak to zwykle bywa � w najciekawszym miejscu, bo�

�czas nas goni, ale mo�e wr�cimy jeszcze do tego tematu � jasne, jasne � a tymczasem zapraszamy Pa�stwa na interesuj�c� relacj� z otwarcia nowego wysypiska �mieci�

Odnalaz�em go w ci�gu kilku dni za po�rednictwem redakcji. Poprosi�em, by mi doko�czy� opowiada� to, co mu przerwano. Tak w�a�nie dosz�o do naszego pierwszego spotkania � u niego w domu, pod miastem.

Najpierw by�o gadu � gadu i ple, ple, ple, na temat tego, kto gdzie by�, �e on si� zajmuje g��wnie motylami, a ja Indianami, �e obaj od lat, i �e �yjemy od wyprawy do wyprawy. Pokazywa� mi swoje trofea, mi�dzy innymi sk�r� ocelota (ja mu na to, �e te� tak� mam), potem india�skie pi�ropusze i inne gad�ety Dzikich, a� wreszcie przeszli�my do motyli.

Reszta wieczoru up�yn�a nam na kolacji, w czasie kt�rej opowiadali�my sobie r�ne egzotyczne historie zwi�zane z owadami. Z moich Opowie�ci entomologicznych najbardziej interesowa�o go, co jak smakuje, poniewa� on, jak do tej pory, �adnego robactwa nie jada�, a ja owszem. Nawet cz�sto. Niestety.

Relacjonowa�em wi�c, �e sma�ona szara�cza, kt�r� mo�na kupi� na wielu bazarach w p�nocnym Meksyku, smakuje jak skwarki polan� karmelem (oni j� sma�� tak jak frytki � na g��bokim oleju � a nast�pnie dosypuj� cukru albo dodaj� miodu), pieczone mr�wki smakuj� star� patelni�, natomiast �ywechrupi� w z�bach i piek� w j�zyk, a najgorsze ze wszystkiego s� �wie�e p�draki � ulubiona potrawa niekt�rych Indian. S� podobno bardzo bogate w witaminy, ale kiedy je przegry��, to tak, jakby si� cz�owiekowi odbi�o ��ci�, fuj.

Osobi�cie nie jestem szczeg�lnym pasjonatem motyli.

Owszem lubi� je� poogl�da� w gablotkach, poczyta�, jak si� na ich temat rozpisuje Arkady Fiedler, ale wszystko to w umiarkowanych ilo�ciach. Nigdy te� nie gania�em po ��kach z siatk� na motyle. I tylko raz w �yciu uda�o mi si� motyla z�apa�. Niestety, nawet nie potrafi� powiedzie�, czy by� pi�kny. Wiem natomiast z ca�� pewno�ci�, �e trafi� mi si� gatunek mi�so�erny � Motyl Krwiopijca� W�a�ciwie nie, dok�adnie rzecz ujmuj�c � Motyl Canero. Pos�uchajcie�

By�o to nad brzegami Orinoko.

Pewnego razu co�mnie bole�nie ugryz�o w palec u nogi. (Gdyby to by�a d�o�, powiedzieliby�my, �e w palec serdeczny.)

Ugryz�o, to ugryz�o � jakby si� cz�owiek przejmowa� takimi sprawami, to by nie je�dzi� do d�ungli. W czasie wyprawy, przez wiele tygodni nie ma szans na spotkanie lekarza, wi�c po pierwsze � trzeba uwa�a�, po drugie � nie przejmowa� si�, a po trzecie � radzi� sobie samemu, kiedy trzeba.

Z krwawi�cym paluchem podszed�em do wody. Wycisn��em ran�, przep�uka�em, a nast�pnie zanurzy�em stop� w gor�cym wypra�onym przez s�o�ce piachu � �eby si� wszystko dok�adnie zaklajstrowa�o.

Piasek na og� nie jest godnym polecenia �rodkiem opatrunkowym, ale w tym przypadku nie mia�em pod r�k� (nog�?) nic lepszego. Poza tym to nie by� zwyczajny piasek�

W swoim g�rnym biegu, Orinoko p�ynie przez kompletne odludzie. W promieniu kilkuset kilometr�w nie ma �ladu cywilizacji, wi�c jest tam czysto. Ponadto tamtejszy piasek jest bielusie�ki jak sproszkowany kryszta� � sam kwarc, bez domieszek, paproch�w itp. Przez wiele godzin ka�dego dnia, wystawiony na bakteriob�jcze dzia�anie promieni s�onecznych i temperatury � nagrzewa si� jak piec hutniczy i po prostu MUSI by� wysterylizowany.

Nie ma o czym gada� � zaklajstrowa�o si� pi�knie i wygoi�o w ci�gu kilku dni, tak �e o ca�ej sprawie szybko zapomnia�em.

Po miesi�cu, w samolocie powrotnym zCaracas do Miami, poczu�em si� nieswojo � zabola� mnie ten palec. Ale jako� tak� dziwacznie, bo raz � przez jedn� kr�tk� chwil� � a potem spok�j. Z a b o l a �, a nie r o z b o l a �.

Potem ju� nie dzia�o si� nic, wi�c znowu o ca�ej sprawie zapomnia�em.

D�ungla jest jak ciemna uliczka w niebezpiecznej dzielnicy � je�eli spotkamy tani kogo�, kto idzie �rodkiem jezdni, ubrany w kurtk� z w�owej sk�ry i czerwone kowbojki z aligatora, na szyi ma wi�zk� z�otych �a�cuch�w, a na ka�dym palcu pier�cie� z drogocennym kamieniem, wtedy lepiej zej�� mu z drogi, skry� si� w pierwszej dost�pnej bramie i poczeka�, a� sobie p�jdzie. Natomiast nigdy, ale to nigdy w podobnej sytuacji nie wolno wpada� w panik�. Od paniki du�o lepszy jest ch�odny dystans.

Biegun w d�ungli?

Owszem. Nawet dwa � wschodni i zachodni.

O tych polarnych � p�nocnym i po�udniowym - wiedz� wszyscy, a o tropikalnych �r�d�a milcz�. Nie uczy si� o nich w szko�ach, nie wspomina w encyklopediach. Tylko w�ska grupa specjalist�w i zapale�c�w wie gdzie ich szuka�. To dlatego �e bieguny tropikalne s� ma�o oczywiste � nie da si� ich zaznaczy� wbijaj�c w ziemi� s�upek z flag� narodow� pierwszego zdobywcy i pami�tkow� tabliczk�. Nie spos�b tego zrobi� z tej przyczyny, �e biegun tropikalny to nie jaki� jeden, konkretny, precyzyjnie wytyczalny punkt na mapie, lecz pewien r e j o n. Obszar.

Przesmyk Darien (Darien Gap) le�y tam, gdzie Panama graniczy z Kolumbi�. To ten cieniutki pasek l�du (w formie frywolnego wyrostka lub � jak twierdz� inni � p�powiny), kt�ry sterczy z g�rnego czubka Ameryki Po�udniowej. Tamt�dy Ameryka Po�udniowa ��czy si� ze �rodkow�, a potem_? troch� niepostrze�enie, przechodzi w Ameryk� P�nocn�. Na mapach Darien wygl�da mizernie i z tej przyczyny, kiedy to tylko mo�liwe, kartografowie go nie rysuj� � �eby nie psu� zgrabnego obrysu kontynentu.

Jednak w rzeczywisto�ci jest to bardzo solidny kawa� l�du pofa�dowany w niewysokie, ale wyj�tkowo strome g�ry, poro�ni�ty tropikaln� puszcz� (jeden z ostatnich na kuli ziemskiej obszar�w d�ungli nietkni�tych siekier� cywilizacji) i na dodatek � od strony kolumbijskiej � zatarasowany bagnami. Z powy�szych powod�w, Darien uchodzi za nieprzebyty. [Przypis: Oczywi�cie grupy miejscowych Indian od tysi�cy lat przemierzaj� Darien w t� i z powrotem praktycznie codziennie, ale oni nie s� ani podr�nikami, ani odkrywcami, wi�c si� nie licz�.]

Kilkana�cie lat temu, gdy Polska jeszcze nie by�a Polsk�, wymarzy�em sobie, �e zostan� pierwszym Polakiem, kt�ry pokona Darien na piechot�. Wyprawa mia�a si� nazywa� �Od asfaltu do asfaltu�.

Pomys� by� prosty: Pewnego dnia staj� pi�tami na ostatnim skrawku asfaltu w Panamie i ruszam przed siebie. Po jakim� czasie ko�cz� wypraw�, staj�c palcami na pierwszym kawa�ku asfaltu w Kolumbii.

Marzy�em o tym 10 lat i w ko�cu si� uda�o. Z ma�� poprawk�: nie by�em sam � razem ze mn� sz�a Blondynka. Ja nios�em wi�kszo�� jej ekwipunku, a ona podpiera�a plecak, �ebym si� nie przewr�ci�. Gdyby nie Blondynka, nie pokona�bym Darien � on pokona�by mnie. Gdyby nie ja, Blondynka prawdopodobnie nigdy nie wpad�aby na tak idiotyczny pomys�, jak przeprawa przez terytorium plemienia Kuna, kt�re zabija ka�dego, do kogo pasuje okre�lenie gringo.

Pos�uchajcie�

Kuna nie lubi� intruz�w. �adnych. A szczeg�lnie bia�ych oraz wojskowych. W�adze pa�stwowe Panamy i Kolumbii niech�tnie si� do tego przyznaj�, jednak w Darien faktyczne rz�dy sprawuj� Indianie � od zawsze � w dodatku s� to rz�dywy��czne i suwerenne.[Przypis: W �r�d�ach angloj�zycznych i zale�nych, zamiast pisowni Kuna cz�sto pojawia si� Cuna � prawdopodobnie dla u�atwienia prawid�owej wymowy. My pozostajemy przy transkrypcji tradycyjnej � Kuna. W j�zyku polskim ona w�a�nie u�atwi prawid�ow� wymow�. [przyp. t�umacza]]

W zwi�zku z tym na mapach rysuje si� kolejna fikcja: w poprzek czerwonej kreski nieistniej�cego kawa�ka Panamericany biegnie czarna kreska nieistniej�cej granicy panamsko � kolumbijskiej. W rzeczywisto�ci te kraje ze sob� nie s�siaduj� � oddziela je kilkusetkilometrowy pas �ziemi niczyjej�, nieformalna strefa buforowa, a m�wi�c w uproszczeniu: Niezale�ne Pa�stwo Kuna.

Jest to stowarzyszenie obronne kilkudziesi�ciu wiosek, zarz�dzane na wz�r korporacji przez Zgromadzenie Kacyk�w. Zgromadzenia zwo�ywane s� tylko w razie konkretnej potrzeby. W okresach mi�dzy Zgromadzeniami, ka�dy kacyk w�ada kawa�kiem terytorium Kuna na w�asny rachunek.

Kuna toleruj� na swoim terenie tylko kilka samotnych posterunk�w panamskiej stra�y granicznej (zaopatrywanych z helikoptera, bo Indianie nie �ycz� sobie, by przez ich ziemie kto� przechodzi�). Na tym ko�czy si� ca�a w�adza z zewn�trz.

Posterunki za�o�ono za wiedz� i zgod� kacyk�w, w miejscach przez nich wskazanych. Wygl�daj� one zawsze tak: garstka zastrachanych wojak�w stacjonuje w pobli�u kilkuset dobrze uzbrojonych Indian. Zgadnijcie, kto tu kogo pilnuje? I kto rz�dzi?

Uk�ad z wojskiem jest prosty:

��Wy tu sobie siedzicie i pozorujecie w�adz� pa�stwow�, a my wam nie robimy krzywdy.

��Co jaki� czas nieznani sprawcy (w raportach napiszecie: najprawdopodobniej kolumbijska partyzantka) napadaj� na was i odbieraj� zapasy broni, lekarstw oraz �rodki ��czno�ci.

��Wynigdy nie oskar�acie wojownik�w Kuna o napa�� i rabunek, i dlatego wojownicy Kuna was nie zabijaj� za pomoc� waszych w�asnych karabin�w.

��Bro� przej�ta przez najprawdopodobniej kolumbijsk� partyzantk� zostaje w r�kach plemienia Kuna, a wam Armia przysy�a now�. Over.

Zbieraj�c materia�y na temat Przesmyku wci�� natyka�em si� na r�ne nieprzyjemne doniesienia prasy, ale jako� �adne z nich mnie nie zatrzyma�o w domu. A przecie� wszystkie by�y, delikatnie rzecz ujmuj�c, zniech�caj�ce. Darien mnie wyra�nie ostrzega�. Grozi� palcem.

I poch�ania� kolejne ofiary�

Wi�kszo�� po�era� jednym k�apni�ciem, inne porz�dnie gryz�, a potem wypluwa�, ale nikomu nie przepu�ci�. Nie wygl�da� na kogo�, kto pozwoli sobie wej�� w paszcz�, przemaszerowa� przez kiszki, a nast�pnie spokojnie wyj�� z drugiej strony.

Darien mnie ostrzega�:

Tajemnicze zagini�cie ameryka�skiego antropologa � wybitnego specjalisty od dzikich plemion (do dzi� go nie odnaleziono).

Miesi�c p�niej r�wnie tajemnicze zagini�cie japo�skiego kolekcjonera orchidei (odnaleziono tylko jego zielnik, par� zw�glonych sanda��w i dwana�cie pustych butelek po aguardiente).

Darien grozi� mi palcem:

Kr�tka notatka o kilku amatorach przygody, kt�rzy opuszczali Yaviz� z u�miechami na ustach, a wracali z p�aczem i solennymi zapewnieniami, �e NIGDY WI�CEJ.

� i najwyra�niej mnie prowokowa�:

Innym razem gazety szeroko pisa�y o losie niemieckiego turysty, kt�ry postanowi� przej�� Darien i podobno wyszed� z tego �ywy, ale dopiero po p� roku, nie ca�kiem �wiadom tego, gdzie jest i co robi, a na dodatek oskubany ze wszystkiego, comia� przy sobie. Oskubany doszcz�tnie� Jak by to inaczej powiedzie� do go�ej sk�ry.

Kolumbijski patrol zainteresowa� si� nim, kiedy kompletnie nagi paradowa� przez poletko manioku, a ha�astra dzieciarni bieg�a za nim z wrzaskiem pokazuj�c sobie palcami, coon tam ma.(Mia� tatua� przedstawiaj�cy smoka, kt�ry zia� z pyska nie ogniem, ale czym� zupe�nie niestosownym do ogl�dania przez ma�e dzieci.)

W pierwszym, zdrowym odruchu patrol chcia� spa�owa� zbocze�ca, ale do�� szybko okaza�o si�, �e delikwent prze�ywa dokumentne pomieszanie zmys��w i naprawd� nie wie, �e jest nagi. Nawet �o�dacy potrafi� znale�� w sobie lito�� dla wariata, wi�c os�oni�ty wojskow� czapk� dotar� do najbli�szego posterunku, a stamt�d, w biurokratycznie zawi�y spos�b, powr�ci� na ojczyzny �ono.

My�my utkn�li baardzo, baardzo g��boko � w Paya, czyli india�skiej wiosce � warowni po�o�onej nad rzek� o tej samej nazwie. Zostali�my tam zatrzymani i uwi�zieni.

Uwi�ziono nas dlatego, �e stanowili�my zagadk� � Biali nigdy nie docieraj� tak daleko, a w ka�dym razie nie docieraj� tak daleko bez eskorty wojownik�w Kuna, i tow dodatku niepostrze�enie. A nikt si� nas w Paya nie spodziewa�, bo nie pojawili�my si� wcze�niej w �adnej z wiosek Kuna le��cych po drodze. Prawd� powiedziawszy celowo je omijali�my w obawie, �e Indianie nas zawr�c� z drogi. Chcieli�my wedrze� si�po kryjomu jak najdalej w g��b ich terytorium. Tak daleko, �eby nasza ewentualna ekstradycja odby�a si� nie z powrotem do Panamy, lecz na stron� kolumbijsk�.

Pomaga� nam w tym pewien my�liwy zaprawiony w dyskretnym podchodzeniu zwierzyny. To on umiej�tnie powymija� wszystkie warty ustawione po drodze, ale do wioski Kuna weszli�my ju� bez niego. Uciek�, kiedy tylko zobaczy� pierwsze sza�asy i spaceruj�cych mi�dzy nimi wojownik�w.

Ten cz�owiek nie by� tch�rzem. Nie by� te� wariatem, i w�a�nie dlatego uciek�. W d�ungli ucieczka rzadko bywa dowodem tch�rzostwa � najcz�ciej jest przejawem m�dro�ci odziedziczonej po przodkach.

Znale�li�my go w okolicach Yavizy. Mia� porz�dn� ��d� wyd�uban� z solidnego pnia, do tego motor, kt�ry bez przerwy si� krztusi� i gas�, ale og�lnie pomaga� w wios�owaniu, oraz beczk� paliwa. Przede wszystkim jednak by� zawodowym tropicielem � a wi�c musia� dobrze zna� okoliczne lasy i rzeki. Poznali�my to od razu po� kolorze jego sk�ry.

India�scy my�liwi korzystaj� powszechnie z soku pewnej dzikiej ro�liny, kt�rym smaruj� twarz oraz wszystkie ods�oni�te cz�ci cia�a. �w sok daje efekt jak atrament, a wi�c �wietnie maskuje pod wzgl�dem optycznym. Ponadto, swoim zapachem zag�usza naturaln� wo� cz�owieka (oczywi�cie daleeeko mu do IPM). A na dodatek odstrasza insekty (je�li si� w to mocno uwierzy). Co� takiego, to dla my�liwych idealny kamufla�.

Tyle �e sok pozostawia wyj�tkowo trwa�e �lady � w kilka godzin po posmarowaniu sk�ra robi si� czarna i pozostaje taka przez wiele nast�pnych dni. Nie pomaga myd�o, szorowanie piaskiem, �adne rozpuszczalniki ani detergenty � musi si� z�uszczy�. My�liwi amatorzy nigdy nie stosuj� tej substancji � tylko zawodowcom nie przeszkadza, �e tak d�ugo b�d� czarni.

Nie chcia�a nas przyj�� � nagle sko�czy�y si� ryby w rzece, a potem nawet woda. Coraz d�u�sze odcinki pokonywali�my ci�gn�c pirog� po dnie.

Wtedy nasz przewodnik zarz�dzi� w�dr�wk� na piechot�. Porzucili�my ��d�, wzi�li�my ca�y dobytek na plecy i ruszyli�my w g�r� strumienia.

W powietrzu wok� nas by�o co�takiego� nieprzyjemnego. Mia�o si� wra�enie, �e tu� za plecami czai si� kto� wielki, szary i kosmaty. Lecz kiedy cz�owiek spogl�da� przez rami�, widzia� tylko bardzo zm�czone, ale wci�� u�miechni�te, oczy Blondynki.

Po kilku dniach, brodz�c po kostki w wodzie, dotarli�my do miejsca, w kt�rym Indianin zatrzyma� si�, oznajmi� stanowczo,, �e dalej nie p�jdzie i upomnia� o swoj� zap�at�.

Rozejrza�em si� dooko�a i powiedzia�em, �e przecie� mia� nas doprowadzi� do wioski, a ja �adnej wioski nie widz�. Wtedy zgrzytn�� z�bami, ale poniewa�, jak ka�dy Choc�, by� cz�owiekiem dobrym i uczciwym, podprowadzi� nas jeszcze kilkaset krok�w stroni�, prawie niewidoczn� �cie�ynk� w g�r� b�otnistego stoku. A� do wielkiego zwalonego pnia, po kt�rym przeszli�my nad g��bokim parowem i nagle� stan�li�my na obrze�ach wioski. W oddali, mi�dzy sza�asami, przechadzali si� wojownicy.

Zap�aci�em mu, a potem, kiedy chcia�em u�cisn�� na po�egnanie, stwierdzi�em, �e znikn�� jak kamfora. W tej sytuacji mi�dzy domostwa Kuna wkroczyli�my ju� bez eskorty.

Po godzinie odes�ano nas � pod eskort� � do samotnej, rozwalaj�cej si� chaty po�o�onej po�rodku wioski. Mogli�my z niej wychodzi� tylko na posi�ki i za potrzeb� � taka by�a tymczasowa decyzja (wyrok?) Zgromadzenia.

Zastanawiali�my si�, co nam zrobi� ostatecznie. A mogli przecie� zrobi� wszystko: zabi� (to akurat naj�atwiej, dlatego zabijanie odbywa si� na ko�cu � z tym zawsze si� zd��y), sprzeda�, wymieni�, albo trzyma� tu tak d�ugo, a� si� na co� b�dziemy mogli przyda�.

Byli�my zdani ca�kowicie na �ask� Indian. Bez szans na ucieczk� czy jak�kolwiek interwencj� z zewn�trz � wioska by�a najwa�niejsz� warowni� plemienia Kuna, stanowi�a �wietny punkt do obrony (gdyby ktokolwiek chcia� atakowa�) i by�a niemo�liwa do zdobycia � istna forteca:

Strome wzg�rze z p�askim wierzcho�kiem, na kt�rym mie�ci�o si� oko�o setki sza�as�w, z trzech stron otoczone wod�. Z czwartej dost�pu broni� g��boki par�w nad kt�rym przerzucono jeden jedyny chybotliwy mostek w postaci spr�ystego pnia, po kt�rym tu weszli�my. Pie� zosta� z wierzchu ociosany na p�asko, dzi�ki czemu mo�na by�o wygodnie postawi� stop�, lecz jednocze�nie sta� si� przez to bardzo �liski (szczeg�lnie, kiedy go kto� celowo polewa� wod�). W sytuacjach ostatecznych pie� mo�na by�o zepchn�� w g��b parowu, odcinaj�c jedyn� drog�. Kuna mogli si� tu broni� w niesko�czono��.

Dodatkowym atutem wioski by�o jej centralne po�o�enie po�rodku india�skiego terytorium. Na lewo i prawo oceany odleg�e o wiele dni marszu ciemn� d�ungl�. Za plecami Panama, kt�r� opu�cili�my ponad tydzie� temu, a przed nami Kolumbia, od kt�rej dzieli� nas najdzikszy kawa�ek Darien.

Ze wzgl�du na dogodne usytuowanie, w�a�nie tutaj odbywa�y si� wszystkie sekretne Zgromadzenia Kacyk�w. Pech sprawi�, �e kiedy wkroczyli�my do wioski, akurat trwa�o jedno z nich � do niedawna �ci�le tajne, a obecnie bardzo zaniepokojone. Powody niepokoju by�y dwa: Blondynka i gringo.

Po kilku dniach, zupe�nie niespodziewanie, zosta�em wezwany przed Rad� Starszych. Powiedziano mi wyra�nie, �e nie b�dzie to Zgromadzenie Kacyk�w, przed kt�rym wyst�powa�em wcze�niej, lecz Rada Starszych. Nie mog�em by� pewien, o kogo chodzi, domy�la�em si� tylko, �e Starsi s� plemiennymi m�drcami lub szamanami, a ich Rada mo�e mie� dla Zgromadzenia g�os decyduj�cy � co� jak wyrocznia w staro�ytnej Grecji, kt�rej s�uchali nawet w�adcy.

Poprowadzono mnie �rodkiem wioski do niepozornej, rozklekotanej cha�upy. Tam, w ma�ym p�kolistym pomieszczeniu, siedzia�o o�miu m�czyzn w r�nym wieku.

Z rado�ci� stwierdzi�em, �e nie ma po�r�d nich m�odego nienawistnika, kt�ry z nami rozmawia� pierwszego dnia. Pojawi� si� za to podejrzanie wygl�daj�cy osobnik o ko�ciach powykrzywianych artretyzmem, z po��wk� drucianych okular�w na nosie. W�a�ciwie po��wk� oprawek, bo szk�a ju� dawno wypad�y.

Jako jedyny sta�, a nie siedzia�. Ca�y czas trzyma� si� z boku. W takim miejscu, �e onmnie widzia� doskonale i m�g� obserwowa� ka�dy m�j ruch, a ja mia�em go niewygodnie na wprost prawego ucha. Wkr�tce przekona�em si�, �e to czarownik � doradca Rady Starszych, wi�c w duchu zacz��em o nim m�wi� �Wezyr�.

Cz�owiek ten wspiera� si� na czarnym kiju d�ugo�ci oko�o p�tora metra, z wyrze�bion� na czubku ga�k� wielko�ci �liwki.

Darien to odpowiednik Himalaj�w. Tyle �e w Himalajach idzie si� najpierw d�ugo pod g�r�, a z powrotem d�ugo w d�. Natomiast w Darien idzie si� 100 metr�w w g�r�, a potem 100 metr�w w d� i tak wiele, wiele razy od �witu do nocy. Gdyby zsumowa� wszystkie te ma�e g�rki, na kt�re trzeba si� wspi��, to by nam si� usk�ada� Mt. Everest.

Powietrze w Darien te� przypomina himalajskie � jest tak samo rozrzedzone. W Himalajach zimn� pustk�, kt�ra wraz ze wzrostem wysoko�ci zajmuje coraz wi�cej przestrzeni mi�dzy cz�steczkami tlenu, a w Darien gor�c� wilgoci�. Cz�sto odnosi�em wra�enie, �e w poszczeg�lnych �ykach powietrza wi�cej jest wody ni� tlenu.

To rodzi�o problemy natury higienicznej: Po kilku dniach wszystko nam poros�o ko�uchem ple�ni, kt�rej nie spos�b by�o wypleni�. Od tropikalnego gor�ca poci� si� cz�owiek niesamowicie. Ubranie i ca�y baga� przesi�k�y wilgoci�, kt�ra nigdy nie wysycha�a. By�o ciep�o, a w g�szczu na dnie d�ungli tak�e mroczno. W tych warunkach grzybki ros�y jak na dro�d�ach.

Mimo �e wlewali�my w siebie ca�e wiadra p�yn�w, grozi�o nam odwodnienie. Picie w czasie marszu nie mia�o najmniejszego sensu � ka�dy �yk wody natychmiast wyp�ywa� przez sk�r�. Zamiast przynosi� och�od�, jedynie moczy� ubranie.

Natomiast picie wieczorem, w czasie odpoczynku, ko�czy�o si� u mnie wymiotami. Nie chodzi�o o �adne brudy ani paso�yty w wodzie � by�a czysta � po prostu �o��dek jej nie przyjmowa�. Chyba go przezi�bi�em pij�c zbyt �apczywie z ch�odnego �r�de�ka na pierwszym nocnym postoju.

Maszerowali�my po kilkana�cie godzin dziennie, wci�� w g�r� i w d�, w g�r� i w d� po b�otnistych �cie�ynkach. Podziwia�em Indian za ich zdolno�� odr�niania �cie�ki wydeptanej przez zwierz�ta od tras dla ludzi. Powiedzieli mi, �e nie ma czego podziwia�, bo nie odr�niaj�. Kiedy �cie�ka jest wyra�na po prostu ni� id�, byle si� kierunek zgadza�. A jak czasami zab��dz�, to zygzakuj� w lewo i w prawo, a� trafi� na kolejn� �cie�k�.

Przeci�cie tego pi�knego krajobrazu w drodze nad zatok� mia�o nam zaj�� ca�y nast�pny dzie�. Noc sp�dzili�my w ma�ej osadzie Kuna, gdzie mieszkali nasi przewodnicy. Bladym �witem ruszyli�my w kierunku odleg�ej o kilka godzin marszu przystani wojskowej. Korzysta�y z niej tak�e prywatne �odzie, kt�re zabiera�y okolicznych ch�op�w na targ do miejscowo�ci Turbo, po�o�onej po drugiej � �cywilizowanej� � stronie zatoki.

W Turbo mie�ci� si� port Kolumbijskiej Marynarki Wojennej. Udali�my si� tam zaraz po przybiciu do nabrze�a � potrzebne nam by�y stemple przekroczenia granicy.

Odpowiedniego urz�dnika odnale�li�my w zapyzia�ym kantorku wielko�ci szafy na ubrania. Obejrza� nasze paszporty, spyta� kilka razy, czy my rzeczywi�cie z Polski, a potem zag��bi� si� w blaszanej szufladzie w poszukiwaniu piecz�tek. Wprawdzie by� pracownikiem Stra�y Granicznej, ale na codzie� odprawia� tylko okr�ty marynarki wojennej i �odzie rybackie. Obywa� si� przy tym bez stempli, wpisuj�c wszystko do wyt�uszczonego zeszytu w kratk�. Byli�my jego pierwszymi turystami.

Wreszcie znalaz� to, czego szuka� � upaprane tuszem pude�ko.

��To sk�d wy tutaj? � zapyta�.

��Przyszli�my z Panamy.

��???He!???

��Przyszli�my z Panamy.

��Jak to przyszli�cie? Na jakiej �odzi?

��Na nogach. Piechot�.

��Z Panamy?! Niemo�liwe! Tam s� Kuna i nikogo nie puszczaj�. Oni najpierw strzelaj�, a potem sprawdzaj�, kogo trafili� Aha! Wiem! Mam was, k�amczuszki! Gdzie s� wasze piecz�tki przekroczenia granicy panamskiej? Jaka� adnotacja posterunku, cokolwiek? He!?

��O, tutaj � pokaza�em mu odpowiedni wpis w moim paszporcie � Puesto Paya, data i podpis: Humberto Romero Lois. [Przypis: Humberto Romero Lois co m�j wieloletni przyjaciel z Meksyku. W dodatku m�� mojej kole�anki z podstaw�wki. Humberto oczywi�cie nigdy nie by� w Paya i nic kontrolowa� mojego paszportu � wpisu dokona�em samodzielnie, a jego nazwisko by�o pierwszym, kt�re mi przysz�o do g�owy. Jaki� wpis uwa�a�em za niezb�dny � istnia�o przecie� realne niebezpiecze�stwo, �e bez dope�nienia tej formalno�ci nie zechc� nas wpu�ci� do Kolumbii i ode�l� z powrotem � wola�em nie ryzykowa�. W podr�y trzeba zawsze wozi� przy sobie tupet jak taran.]

Urz�dnik jeszcze d�ugo kr�ci� g�ow� i nie m�g� uwierzy�, �e ma przed sob� dw�jk� bia�ych ludzi, kt�ra przesz�a nieprzebyty Darien. W ko�cu jednak, bogatsi o dwa niewyra�ne stempelki, opu�cili�my Baz� Marynarki Wojennej.

Za szlabanem zaczyna�a si� droga do Medellin. Stan�li�my czubkami palc�w na kraw�dzi asfaltu � to by� pocz�tek Panamericany i koniec wyprawy.

Co trzeba zrobi�, �eby pojecha� na wypraw� do tropikalnej puszczy, spotka� ostatnich wolnych Indian, zamieszka� po�r�d nich, zamiast majtek nosi� przepask� biodrow�, a jedzenie zdobywa� strzelaj�c z dmuchawki?

Gdy kto� mnie o to pyta, odpowiadam kr�tko:

��Sprzedaj lod�wk� i jed�!

R�nica mi�dzy lud�mi, kt�rzy realizuj� swoje marzenia, a ca�� reszt� �wiata nie polega na zasobno�ci portfela. Chodzi o to, �e jedni przez ca�e �ycie czytaj� o dalekich l�dach i �ni� o przygodach, a inni pewnego dnia podnosz� wzrok znad ksi��ki, wstaj� z fotela i ruszaj� na spotkanie swoich marze�.

Bardzo wielu tak jak ja, z lod�wk� na plecach.

Inni nios� komputery, zestawy stereo, stare meble, obrazy, maszyny do szycia, pier�cionki po babci, lampy, zegary, dywany� To dlatego, �e marzenia nie maj� ceny, a bilety lotnicze owszem. Ale niech Ci� to nie zatrzymuje!

Dlaczego w tej ksi��ce pojawi� si� t�umacz? Podr�uj�c po obcych l�dach, przestawiam si� ca�kowicie nie tylko na tamtejszy klimat, diet�, kultur�, muzyk� i tempo �ycia, ale tak�e m�wi�, my�l�, �ni�, licz�, denerwuj� si�, czytam oraz p i s z � w miejscowym j�zyku (je�li tylko go znam). Wiele tekst�w, kt�re tu Pa�stwo mogli przeczyta�, napisa�em po hiszpa�sku lub angielsku � dlatego potrzebny by� t�umacz. A kim on jest? Pos�uchajcie�

Z Helen� Troja�sk� spotka�em si� po raz pierwszy w redakcji pewnego poczytnego pisma dla Pa�. Zanios�em tam jedno z moich opowiada�, nie pami�tam ju� kt�re, ale bez w�tpienia trafi�o ostatecznie do niniejszej ksi��ki.

Na korytarzu redakcyjnym lekko zaszumia�o. Panie redaktorki (w zasi�gu wzroku �adnego m�czyzny) by�y co najmniej przej�te, je�eli nie zbulwersowane � ten Cejrowski? u nas? a coon tu robi?

Redaktor Naczelna, �wie�o po lekturze mego tekstu, um�wi�a si� ze mn� na rozmow�. Chwali�a, �e ciekawy, napisany z werw� i �jajem� tylko�

��Panie Wojtku, nie oszukujmy si�, pa�skie nazwisko jest kontrowersyjne, a my nie chcemy straszy� naszych czytelniczek.

��To jest tekst przygodowy, a nie polityczny.

��Nieistotne, jaki jest ten tekst, tylko kim jest jego autor. W Polsce wci�� obowi�zuj� uk�ady, a pan nie nale�y ani do �adnego uk�adu, ani sam nie jest specjalnie uk�adny, prawda? I ja, prywatnie, to bardzo podziwiam, bardzo szanuj�, mie� odwag� powiedzie� w�asne zdanie. W pracy musz� si� jednak podporz�dkowa� opinii wi�kszo�ci. Serdecznie pana przepraszam, ale niestety� no nie pasuje nam pan do stopki redakcyjnej.

W tym momencie w gabinecie Naczelnej pojawi�a si� Helena Troja�ska � nieznana nikomu dziennikarka � podr�niczka.

Bywa�a w Ameryce Po�udniowej, m�wi�a p�ynnie w dw�ch ulubionych przeze mnie j�zykach obcych, potrafi�a dowcipnie i sprawnie operowa� j�zykiem polskim, a co najwa�niejsze zgodzi�a si� firmowa� moje teksty swoim nazwiskiem.

Teraz wystarczy�o, �ebym pozmienia� czasowniki m�skie na �e�skie i sprawa za�atwiona. �amy pisma stan�y przede mn� szerokim otworem. Naczelna proponowa�a cykliczn� kolumn� i niez�e pieni�dze, tylko�

Ja, ja sam, po namy�le, si� nie zdecydowa�em. To by�oby z mojej strony tch�rzostwo; wyparcie si� w�asnych pogl�d�w i poddanie presji uk�ad�w, kt�rymi gardz�.

By� jeszcze jeden pow�d � ambicja. Nie po to przez kilkana�cie lat przedziera�em si� przezd�ungl�, ryzykowa�em zdrowiem i �yciem, �eby teraz ca�y m�j dorobek zgarn�a pod siebie pani Helenka, �wie�o upieczona dziennikarka � podr�niczka. Ostatecznie wi�cnie opublikowa�em tam �adnego tekstu.

Ale jako� nie mog�em zapomnie� o Helenie� Co jaki� czas wraca�a w mojej pami�ci, jakby pyta�a, czy mo�e si� na co�przyda�?

Kiedy wi�c zacz��em przygotowywa� do druku niniejsz� ksi��k�, od razu przysz�o mi na my�l, �e w�a�nie ona b�dzie najlepszym kandydatem na t�umacza. To przecie� musia� by� kto�, kto bywa� w d�ungli, widzia� to, o czym pisz�, dotyka�, smakowa�, ba� si� tego samego. Kto�, kto czuje temat, zna opisywane rzeczy od podszewki. W dodatku kto�, kto mi �atwo nie ulegnie, kto b�dzie potrafi� przeciwstawi� si� memu przywi�zaniu do tego czy innego sformu�owania i wymusi� na mnie jego zamian� na lepsze.

Kim� takim mog�em by� tylko ja sam � Helena Troja�ska, znana szerzej jako WojciechCejrowski.

Ogromna czarna mr�wka z czerwonym �bem w�a�nie zagl�da�a jejw oko. By�a bardzo zaciekawiona zawarto�ci� �renicy i niespotykanym w tej okolicy niebieskim kolorem t�cz�wki. Wymachiwa�a badawczo cz�ka � mi i zastanawia�a si�, czy na co� takiego mo�na bezpiecznie wej��. Co� w rodzaju mentalnego prze��cznika w jej g�owie dr�a�o niespokojnie mi�dzy alternatyw�: skok � odwr�t.

(Mr�wki s� bardzo proste � ca�e ich my�lenie jest jak para lejc�w � dzia�anie zale�y od tego, kt�ry z instynkt�w mocniej szarpnie�)

��Fuj! A kysz! Posz�a precz! � Blondynka szarpn�a si� w hamaku, chc�c str�ci� mr�wk� z � twarzy.

Prze��cznik klikn�� w ty� � mr�wka odebra�a sygna� do odwrotu. Zbieg�a po policzku i ju� mia�a sobie p�j�� [po lince hamaka � po ga��zi � po pniu � do mrowiska], ale gwa�towne ruchy Blondynki wytr�ci�y j� z r�wnowagi. Straci�a przyczepno�� i wpad�a wprost w dekolt koszuli.

��Gdzie ona jest?!! � Blondynka szamota�a si� we w�asnym ubraniu.

Pr�bowa�a jednocze�nie z niego wyskoczy� i zrewidowa� je od �rodka.

W efekcie mr�wka zosta�a zepchni�ta mi�dzy ko�nierzyk a szyj� i �ci�ni�ta �aa�� niebezpiecznie mocno. Wtedy co� w jej g�owie gwa�townie szarpn�o lejcami. Bez namys�u ugryz�a� z ca�ej si�y zwarrr�a szcz�ki� a do tego strzykn�a kwassem�

Ko�nierzyk nie zareagowa�.

Odwr�ci�a si� wi�c i ugrrryz�a to, coznalaz�a po swojej drugiej stronie. Tym razem by�a to mi�kka sk�ra na szyi. Tylko kwassu zosta�o niewiele�

���AAAaaaa�� � Blondynka poczu�a bardzo wyra�nie, gdzie jest poszukiwana przez ni� mr�wka.

I toby� koniec tej mr�wki. Oraz pocz�tek bardzo bolesnej opuchlizny.

��Co za potw�r! Widzia�e� to? � mr�wka zosta�a (po�miertnie) poddana szczeg�owej analizie pod �wiat�o � One tu nie maj� umiaru. Nie przestaj� rosn�� kiedy s� normalnej wielko�ci, tylko jad� dalej. Kto to widzia�, �eby uczciwa mr�wka mia�a trzy centymetry!

��Czerwone �by nie gryz�. To znaczy, chcia�em powiedzie�, �e nie maj� jadu, ot, pospolity kwas mr�wkowy � stara�em si� brzmie� uspokajaj�co.

��Nie pr�buj mnie uspokaja�, bo wcale nie jestem zdenerwowana, tylko wkurzona. Oboje dobrze wiemy, �e tutaj wszystko gryzie. A do tego pluje jadem. Czerwone, nie czerwone, wszystko i tyle. I jedyna na to rada jest taka, �eby zd��y� ugry�� pierwszemu.

��Wczoraj pogryz�a� ca�� gar�� mr�wek, to si� nie dziw, �e ich siostry przysz�y wzi�� odwet. Zemsta, ot co.

��Tamte by�y pieczone i zosta�am POCZ�STOWANA, w dodatku nie mog�am odm�wi�. Indianom si� nie odmawia, sam wiesz.