Po�o�enie tak zwanych pa�stw centralnych nie przedstawia�o si� z ko�cem roku 1917 zbyt r�owo. Starej monarchii grozi�a zag�ada, coraz bli�sza i nieuchronna.

Naczelne dow�dztwo miota�o si� w bezcelowych paroksyzmach, zmierzaj�cych do znalezienia �rodka ratunku, kt�rego, z wyj�tkiem kilku genera��w, nikt si� nie spodziewa�.

W tym to czasie znalaz� si� w Austrii m�� opatrzno�ciowy, kt�ry, pragn�c uratowa� zapadaj�c� si� w otch�a� kl�ski ojczyzn�, wpad� na genialny pomys�, mog�cy, wed�ug jego mniemania, wywrze� decyduj�cy wp�yw na losy monarchii.

Pomys� ten by� nieskomplikowany, jak nieskomplikowany by� jego autor, pan komendant Erg�nzungsbezirkskommando, czyli po polsku PKU.

Poniewa� dwana�cie ofensyw nad Isonz�, Piav� i Tagliamento, w kt�rych bra�o udzia� kilka wyborowych korpus�w, nie mog�o prze�ama� oporu zaciekle broni�cych si� W�och�w, wzmiankowany pan komendant uzna�, �e op�r ten prze�ama� mo�e skutecznie tylko jeden cz�owiek.

Ja.

W jesieni roku 1917 otrzyma�em lakoniczne wezwanie, opatrzone klasyczn� cesarsko-kr�lewsk� piecz�ci�, abym si� stawi� przed komisj� poborow� z powodu uko�czenia lat 18, a wi�c wieku, w kt�rym wierny poddany ma prawo do zbierania laur�w pod czarno-��tym sztandarem.

Wezwanie do zaszczytnej s�u�by przyj��em bez zbytniego entuzjazmu.

Po pierwsze, by�em cz�onkiem pewnej konspiracyjnej organizacji niepodleg�o�ciowej i mia�em z tej racji dosy� roboty w kraju, a po wt�re � nie �ywi�em �adnych wrogich zamiar�w wobec Ententy.

Moje dotychczasowe stosunki z J.K.M. kr�lem W�och by�y bardzo poprawne i nic nie m�ci�o panuj�cej mi�dzy nami od tylu lat harmonii. Nie mia�em �adnych pretensji ani do cesarza japo�skiego, ani do prezydenta Francji, je�eli za� chodzi o kr�la angielskiego, to mia�em dla niego wiele sympatii wynikaj�cej ze wsp�lnych upodoba�: obaj zbierali�my znaczki pocztowe.

Nic te� dziwnego, �e perspektywa wyst�pienia przeciwko nim z broni� w r�ku bynajmniej mi si� nie u�miecha�a.

Problem by� bardzo przykry i stara�em si� rozwi�za� go przede wszystkim w spos�b og�lnie w owym czasie praktykowany. Pewien specjalista �uwalniacz� skierowa� mnie do drugiego specjalisty, kt�ry za op�at� trzystu koron przyprawi� mnie na kilka dni przed komisj� poborow� o skomplikowany artretyzm, po��czony z opuchni�ciem staw�w, co mi jednak niewiele pomog�o. Wyt�umaczy� mi m�j b��d przewodnicz�cy komisji poborowej, sklerotyczny pu�kownik, w spos�b bardzo lapidarny i bezapelacyjny:

��Ile macie lat? Osiemna�cie? Na pewno przejdzie! W waszym wieku mia�em to samo i nic. Zdr�w jestem jak byk!

Z rozm�w, jakie nast�pnie przeprowadzi�em w ubieralni, wynika�o, �e pan pu�kownik by� swego rodzaju fenomenem: chorowa� na wszystkie te choroby, na kt�re uskar�ali si� poborowi, i zawsze by� zdr�w jak byk.

Kiedy pr�bowa�em wyrazi� w�tpliwo��, czy na opuchni�tych nogach b�d� m�g� w�drowa� po w�oskich g�rach, pan pu�kownik naje�y� si� i zamkn�� dyskusj� kr�tko:

��Feldwebel! Schmeissen sie diese freche polnische Schweinsfratze raus, dass er die Z�hne verliert! (Sier�ancie! Wyrzu�cie ten bezczelny polski ryj tak, �eby z�by pogubi�!).

Mnie wyrzucono za drzwi, a ja trzysta koron w b�oto.

Poszed�em wi�c do wojska.

Po kr�tkim wyszkoleniu w kadrze pewnego galicyjskiego pu�ku piechoty zosta�em wys�any na front w�oski. K�ka POW, z�o�one z b. legionist�w wszystkich brygad, kt�rzy zostali wcieleni do oddzia��w austriackich, dzia�a�y sprawnie i spr�y�cie. Po kilku dniach pobytu na froncie zosta�em doskonale poinformowany o tym, w jaki spos�b mam si� dosta� do Santa Maria di Vettere Capua, gdzie tworz� si� oddzia�y polskie.

Na sposobno�� czeka�em nied�ugo.

W jednym zwariowanym ataku pod Udine pragn��em, wraz z dwoma towarzyszami, za wszelk� cen� dosta� si� do ha�bi�cej niewoli. Niestety, spotka� nas zaw�d, Reduta, do kt�rej p�dzili�my jak szaleni, zosta�a jeszcze w nocy opuszczona przez W�och�w, kt�rzy pozostawili w niej tylko kilku zabitych. Nie by�o ani jednego bodaj ci�ko rannego, kt�ry by nas m�g� wzi�� do niewoli. A byli�my gotowi nie�� nawet takiego na r�kach, byleby nas tylko �chwyci��.

Bohaterstwo nasze zosta�o zauwa�one � przynios�o nam w wyniku �ma�e srebrne medale waleczno�ci�.

Medale te pog��bi�y tylko panuj�ce mi�dzy mn� a moim cesarzem nieporozumienie. By�em m�ody, hardy i zarozumia�y. Kilka razy w prywatnych pogaw�dkach, podczas s�u�bowego bicia wszy w rowie ��cznikowym, wyrazi�em swoje pogl�dy na wynik wojny i pogl�dy te tak dalece zainteresowa�y K-stelle (Kundschaftstelle � Oddzia� II dow�dztwa austriackiego), �e papiery moje opatrzono dyskretnym stempelkiem �P. V.�, co oznacza�o: Politisch Verd�chtig (politycznie podejrzany). Zosta�em wycofany z frontu i rozpocz��em bujny okres s�u�by etapowej.

Pilnowa�em wi�c je�c�w w�oskich rozmieszczonych w obozach nad Saw� i Drin�, konwojowa�em transporty wojskowe id�ce z Austrii na Ukrain�, do Rumunii i na Ba�kany. Wozi�em amunicj� artyleryjsk� do port�w Morza Czarnego; konwojowa�em r�wnie� wagony nape�nione darami, tzw. Liebesgaben, dla armii niemieckiej walcz�cej w Syrii. Je�dzi�em kolej�, t�uk�em si� podwodami zaprz�onymi w konie, wo�y i mu�y; wspina�em si� na pasma g�rskie Alp Po�udniowych, g�ry Gorycji i Trydentu; z Alp Transylwa�skich zje�d�a�em, w nizin� Dunaju, kt�rego wody nieraz mnie nios�y, jak i wody Sawy i Maricy. Nasi�ka�em wra�eniami jak g�bka, ch�on��em je chciwie, nie mog�em nasyci� zawsze g�odnych uszu i oczu. W nozdrzach mam jeszcze zapach ogrod�w r�anych Macedonii, puszt w�gierskich i step�w ukrai�skich, a w ustach smak wina w�oskiego, w�gierskiego i rumu�skiego, kt�re pi�em w ma�ych zajazdach na rozstajach dr�g � szlakach mojej w��cz�gi.

Kl��em wszystkimi narzeczami u�ywanymi przeznarody i plemiona zamieszkuj�ce przestrzenie Europy od Morza Czarnego do Adriatyku, a umiej�tno�ci� t� w kr�tkim czasie potrafi�em zadziwi� nawet autochton�w.

Barwne to by�o �ycie i radowa�o mnie, albowiem �m�ode by�o serce moje�.

Z ko�cem lata 1918 roku przeniesiono mnie na W�gry, do pewnego oddzia�u wartowniczego w zapad�ej mie�cinie, gdzie spotka�em pokrewne mi dusze.

Dotychczasowa s�u�ba nauczy�a mnie ryzyka i prze�o�eni z miejsca oceniali mnie w�a�ciwie. Nazywano mnie zdrajc�, zaka�� wojska, pod�egaczem i parszyw� owc�. W obawie przed demoralizacj� towarzyszy, starano si� zawsze trzyma� mnie od nich z dala i wysy�ano na r�ne kursy, z kt�rych wraca�em po kilku dniach z opini� idioty i kretyna, czym wprowadza�em w os�upienie mego dow�dc�, kt�ry mia� o mnie mniemanie biegunowo przeciwne.

Miarka si� wreszcie przebra�a i pewnej nocy obudzi�em si� w areszcie, n�kany natr�tn� wizj� szubienicy; z�ama�em wi�c narzucon� mi przysi�g� i wraz z kilkoma towarzyszami po�egna�em si� ostatecznie ze sw� kompani�.

Na tle mej s�u�by i dezercji powsta�a w�a�nie ta opowie��, kt�ra w lwiej cz�ci jest a� nadto prawdziwa. Troch� tylko przetasowa�em czasokresy, ludzi i miejsca i powi�za�em fakty w jedn� ca�o��.

��S�toralja-Ujh�ly! � wpad�o wraz z silnym podmuchem wichru w otwarte gwa�townie drzwi przedzia�u, s�abo o�wietlonego �oj�wk�.

Le��ca na �awce posta� w szarym p�aszczu �o�nierskim poruszy�a si�.

��Czego?

��Aussteigen (Wysiada�), �o�nierzyku, twoja stacja.

�o�nierz zerwa� si� szybko, chwyci� z p�ki dobrze wypchany plecak, w drug� r�k� uj�� zawieszony na haku karabin i wyskoczy� z wagonu.

Przez chwil� sta� i rozgl�da� si�. Szalej�ca zamie� �nie�na ogarnia�a wszystko g�stym, gwi�d��cym, bia�ym tumanem, przez kt�ry, jak zza mg�y, b�yska�y �wiat�a stacyjne.

Zmy�lnie odwracaj�c g�ow� od atak�w wiatru, wszed� na peron, zajrza� przez okno do zat�oczonej �o�nierstwem poczekalni III klasy, po czym wkroczy� do wn�trza. Buchn�o na� ciep�e powietrze zmieszane ze specyficznym w �o�nierskim t�umie zapachem sk�ry i potu.

Rozejrza� si�, znalaz� miejsce na �awie pod �cian�, z�o�y� plecak i karabin, potem opu�ci� ko�nierz p�aszcza, odwin�� szalik i podszed� do bufetu.

��Dajno, panienko, co� gor�cego do wypicia. Czarnow�osa kobieta w �rednim wieku popatrzy�a na niego zamglonym wzrokiem i pokr�ci�a g�ow�.

��Nem tudom (Nie rozumiem).

��No to po co tu siedzisz?

Niewiasta wzruszy�a ramionami i flegmatycznie czy�ci�a dalej no�e.

Stoj�cy przy bufecie landszturmista z czarno-��t� opask�, na kt�rej widnia�y inicja�y �Feldpolizei�, na ramieniu, odstawi� szklank� piwa.

��Ona jest nowa i nie nauczy�a si� jeszcze m�wi� po niemiecku. Zwr�� si�, kolego, do tej m�odej, przy samowarze.

��Was w�nschen sie, Herr Gefreiter (Co pan sobie �yczy, panie frajter) � zapyta�a fertyczna bufetowa.

��Szklank� gor�cej herbaty i co� dobrego do zjedzenia, panienko. � Mamy �wie�e par�wki, ile?

��Te par�wki s� ko�skie czy o�le? Bufetowa pokaza�a wszystkie z�by.

��Prawdziwe wieprzowe, panie frajter! My tu, na W�grzech, jeszcze koni nie jadamy.

��Z r�k� na sercu?

��Z r�k� na sercu. � Bufetowa po�o�y�a d�o� na rozdygotanym ze �miechu biu�cie. � Zaraz wida�, �e pan z g�odnego kraju przyjecha�.

��Nie wierz�. Po�o�y�a pani r�k� na prawym sercu � z powag� rzek� frajter.

��Wi�c k�ad� na lewym� wierzy pan teraz?

��Teraz wierz� i wobec tego zamawiam, m�oda osobo, cztery pary z chrzanem, A zanim si� zagrzej�, wypij� herbat�.

�ykaj�c gor�c� herbat�, �ciga� oczyma bufetow�.

Po kilku minutach postawi�a przed nim dymi�c� salaterk� z par�wkami.

Frajiter wyj�� z kieszeni portfel i po�o�y� banknot dziesi�ciokoronowy na ladzie.

��P�ac�! A je�li po tych par�wkach co� z�ego mnie spotka, odziedziczy pani po mnie karabin i bagnet. Reszt� ode�le pani do Lwowa.

��Pan Polak?

��Polak, kr�lowo.

Bufetowa wyda�a mu reszt� i opar�a si� �okciami o bufet.

��Daleko pan jedzie?

��Zale�y od pani � odpowiedzia� zajadaj�c frajter � je�li mi pani powie, �ebym zosta�, �adna si�a ludzka st�d mnie nie wyrwie.

��Czy ka�dej kobiecie jest pan taki pos�uszny?

��Ka�dej z takimi oczami i ustami jak pani. Bufetowa spojrza�a na niego zalotnie.

��Wi�c je�li powiem, �eby pan zosta�, zostanie pan? Nie boi si� pan s�du?

��S�du m�g�bym, si� wtedy obawia�, droga czarnulko, gdybym st�d wyjecha�. Trzeba pani wiedzie�, �e jestem tu przydzielony i teraz przyjecha�em.

��No, przynajmniej jeden sympatyczny cz�owiek b�dzie w tej kompanii wartowniczej � o�wiadczy�a bufetowa.

Frajter ze zdziwieniem spojrza� na ni� swymi b��kitnymi oczami.

��A pani sk�d wie, �e ja do kompanii wartowniczej?

��Pi� od razu mo�na si� domy�li�. Je�eli pan jest Polak, m�ody, zdrowy i przydzielaj� pana do nas, to jest pan bezwarunkowo politycznie podejrzany. Zgad�am?

��Ale z pani detektyw, no, no! Rzeczywi�cie, jestem �P.V.� A sk�d pani tak wszystko odgaduje?

��Ja bym czego nie wiedzia�a? Dwa lata ju� tu jestem. I powiem panu, �e b�dzie pan tu mia� niezgorsze towarzystwo w tej kompanii wartowniczej. Same �obuzy.

���licznie! Czy wygl�dam na takiego �obuza?

��Ale� nie! Przeciwnie! Wi�kszej bandy huncwot�w nie znajdzie pan jak W�gry d�ugie i szerokie. Sami politycznie podejrzani.

Bufetowa dobrze wida� zna�a miejscowe stosunki wojskowe, wbrew wszelkim ostrym, jawnym i tajnym, rozkazom Naczelnego Dow�dztwa, i m�wi�a o tym z ca�� swobod�.

��Ciesz� si� z pa�skiego przybycia. B�dzie przynajmniej jeden sympatyczny cz�owiek � powiedzia�a raz jeszcze. Frajter spojrza� na ni� wyrazi�cie.

��Czy pani to m�wi szczerze, czy te� po to, �ebym zjad� wi�cej par�wek?

��No, wie pan� Jak tak mo�na? Wida�, �e pan o mnie jeszcze nic nie s�ysza�. Ja nigdy nie m�wi� niczego na wiatr. I powiem panu jeszcze, �e� �e nie z ka�dym tak rozmawiam jak z panem. � Niech si� pani nie gniewa, tak sobie to powiedzia�em. � Wyci�gn�� do niej d�o�. � Zgoda?

Bufetowa pogrozi�a mu palcem, kiedy krzepko u�cisn�� jej r�k�.

��Za szybko si� pan spoufali�.

��Taki ju� jestem. Ale spoufalam si� tylko z tymi, kt�rzy mi si� bardzo podobaj�. Z t� czarn� nie m�g�bym tak swobodnie i szczerze rozmawia�.

��A czemu� to?

��Przede wszystkim nie podoba mi si�, a po wt�re nie rozumie po niemiecku�

��Ach, wy Polacy! Umiecie zawraca� g�owy.

��Zd��y�a si� ju� pani o tym przekona�?

��By� tu jeden pisarz z komendy dworca, ale� � bufetowa westchn�a � �onaty.

��Ba�wan! I przyzna� si� pani do tego? Ja, �ebym by� trzy razy �onaty, rzuci�bym wszystko dla pani jednej.

��No, no.

��Mam nadziej�, �e b�dziemy si� widywali cz�sto. � Frajter odsun�� salaterk�. � B�d� do pani zachodzi� na pogaw�dk�, bardzo przyjemnie si� z pani� rozmawia.

��Je�li pan chce przychodzi�, to tylko bez koleg�w, dobrze? Ale, ale� niech pan zdejmie czapk�, dobrze? Na chwil� Frajter ze zdziwieniem podni�s� brwi do g�ry i zdj�� czapk�.

��Dzi�kuj�! Ma pan taki kolor w�os�w, jaki lubi�. Do widzenia!

Kiwn�a mu weso�o r�k� i z u�miechem odesz�a na drugi koniec bufetu, i gdzie apatyczna Madziarka s�ucha�a niemieckiego wymy�lania jakiego� �o�nierza.

��Rezolutna szelma � mrukn�� frajter wk�adaj�c czapk� i ruszy� do swoich baga�y. W�o�y� na ramiona plecak, uj�� karabin W r�k� i rzuciwszy dziewczynie ca�usa w powietrzu wyszed� na peron.

Przed drzwiami komendy dworca ostuka� trzewiki o pr�g, poprawi� �adownic�, sprawdzi�, czy wszystkie guziki s� zapi�te, i zapuka�.

Z wn�trza hukn�o dono�ne: Herein! (Wej��!).

Wszed�, zanikn�� za sob� drzwi i rozejrza� si�.

Przy ma�ym piecyku �elaznym siedzia� pod �cian� �o�nierz w koszuli i naprawia� mundur.

Frajter przepatrzy� szybko wszystkie k�ty.

��Ca�e Bahnhofskommando to ty i ten piec, He? �o�nierz po�o�y� bluz� na kolanach.

��A tobie do ostemplowania parszywego dokumentu podr�y kto jest potrzebny? Arcyksi���?

��Tylko mnie nie tykaj, pfajfendeklu! Frajter jestem. �o�nierz odwin�� ko�nierz trzymanej na kolanach bluzy � pokaza� naszyt� gwiazdk�.

��Jestem taka sama ekscelencja, jak ty! Czego chcesz? Przyby�y postawi� karabin pod �cian�.

��Ostempluj mi dokument. Przyjecha�em teraz.

��Na sta�e?

��Przydzielony jestem do kompanii wartowniczej. Pisarz wzi�� w r�k� dokument.

��P. V.?

��Jawohl. (Tak jest).

Pisarz skin�� g�ow�, przy�o�y� piecz�� na dokumencie i podpisa� si�, po czym zwr�ci� go frajtrowi.

��A masz ty prawo podpisywa� �w zast�pstwie�? Pisarz popatrzy� na przyby�ego z pogardliwym wsp�czuciem i splun��.

��Nie, nie mam prawa. A kto ci podpisze, niedojdo? Pu�kownikom podpisuj� i nic, a tu si� frajter stawia.

��Bahnhofskommandanta tu nie ma?

��A on tu na co potrzebny, je�eli ja jestem? ��opie pewnie wino w jakiej� knajpie.

��Nie�le tu u was s�u�ba idzie.

��Niczego sobie. Masz co zapali�? Dawaj, kolego. Jak wynik�o z nawi�zanej rozmowy, frajter mia� rzeczywi�cie do wszystkiego prawo, gdy� ca�y personel komendy dworca, sk�adaj�cy si� z lejtnanta, feldfebla i ordynansa, by� nieobecny.

��Ja mam, bracie, s�u�b� na zmian� z feldfeblem. Razem to�my si� jeszcze nie spotkali � opowiada� pisarz � a najcz�ciej urz�duj� we dw�jk� z ordynansem. Lejtnant pokazuje si� tylko wtedy, kiedy jaki wi�kszy transport przeje�d�a.

��Jedwabne �ycie � rzek� przybysz kr�c�c g�ow�. � A blankiety dokument�w podr�y masz? Pisarz spojrza� spod oka na go�cia.

��To zale�y � odpowiedzia� po namy�le.

��Od czego?

��Od tego� � znacz�cy ruch palcem wskazuj�cym i kciukiem by� a� nadto wymowny.

��Kto wie, czy mi to czasem nie b�dzie potrzebne. B�d� do ciebie zachodzi�. W karty grywasz?

��Zawsze.

��No, to dobrze.

Go�� uj�� karabin w r�k�.

��Gdzie to ta kompania wartownicza?

��P�jdziesz prosto do ko�ca peronu, potem kilometr wzd�u� toru, a� do budki wartownika. Dalej poka�� ci.

��Serwus!

��Serwus!

Frajter wyszed� na peron, podni�s� ko�nierz i ruszy� we wskazanym kierunku. Szed� ze schylon� g�ow�, bystro wypatruj�c wydeptanej w �niegu, ciemnej smugi �cie�ki. Walcz�c ze �nie�n� wichur� doszed� do stoj�cej obok toru budki, z kt�rej wyjrza� szczelnie okutany wartownik.

��Kompania wartownicza? Za przejazdem, pierwsze dwa budynki drewniane.

Frajter zeszed� z tor�w i znalaz� si� przed bram� opatrzon� du�ym szyldem, ozdobionym dwug�owym or�em.

Min�� smarkaj�cego w budce wartownika i wszed� do pierwszego baraku.

Przed jakimi� drzwiami, zaraz obok g��wnego wej�cia, przeczyta� w s�abym �wietle lampy naftowej napis: Kompaniekommando.

Otrzepa� �nieg z p�aszcza, poprawi� na sobie rynsztunek i zapuka�.

��Herein!

Wszed� i stan�� przy drzwiach przygotowany do s�u�bistego zameldowania swego przybycia.

Za sto�em siedzia� �o�nierz o semickich rysach twarzy i pi� kaw� z mena�ki czytaj�c r�wnocze�nie gazet�.

��Co powiecie, cz�owieku? � zapyta� nie odrywaj�c wzroku od gazety.

Frajter rozejrza� si� w ten sam spos�b, jak w komendzie dworca, i postawi� karabin.

��Przede wszystkim, gryzipi�rku, nie jestem dla ciebie �aden cz�owiek, tylko frajter!

��Frajter? � �o�nierz �ykn�� z mena�ki iod�o�y� gazet�, nie zmieniaj�c przy tym pozycji. � Witam pana uni�enie, szanowny panie frajter!

Przyby�y szeroko otworzy� oczy.

��Karno��, psiakrew! � mrukn�� po polsku. �o�nierz podskoczy� na krze�le.

��Polak?

��Polak.

��Daj pan grab�! Siadaj pan! � przem�wi� po polsku. � Wypije pan kawy? Zje pan konserw�?

Frajter by� troch� zaskoczony tym niespodziewanym wybuchem serdeczno�ci.

Tymczasem �o�nierz m�wi� dalej:

��Bardzo si� ciesz�, panie� jak godno��?

��Na razie nazywam si� Kania� Stefan Kania.

��Sk�d?

��Ze Lwowa,

�o�nierz podszed� do niego i uj�� jego d�o�.

��Haber� Izydor Haber. Handel drzewem en gros i tartak w Skolem. Zdejm pan p�aszcz i siadaj pan, panie Kania. Nareszcie b�d� mia� z kim pogada�.

�o�nierz okaza� tyle naturalnej serdeczno�ci, �e Kania uj�ty tym rozpogodzi� oblicze, zdj�� p�aszcz i usiad� przy stole.

��Wi�cej Polak�w tu nie ma? � zapyta� po chwili krz�taj�cego si� �wawo przy piecyku rodaka.

��Panie! Pan nie wie, ile pan rado�ci mi sprawi�. Siedz� tu jak Robinson na bezludnej wyspie. Wszystkie narody ma pan w tej kompanii, lecz ani jednego Polaka! Ani na lekarstwo!

��No, to dobrze. M�wmy sobie �ty�.

��Wypijesz kaw�, b�dziesz co jad�? � Nie, je�� mi si� nie chce, ale gor�cej kawy wypij�.

��Zaraz b�dzie. � Pisarz zacz�� si� krz�ta� z �ywotno�ci� zupe�nie nie odpowiadaj�c� jego okr�g�ej postaci. � Poczekaj chwil�.

Wyszed� do przyleg�ego ciemnego pokoju, sk�d wr�ci� niebawem z dwiema gar�ciami ma�ych s�odkich suchar�w oficerskich, kt�re wysypa� na st�.

��Zw�dzi�em feldfeblowi � przyzna� si� szczerze. � Ma �winia ca�y kuferek, co kilka dni odsy�a taki transport do domu.

Nala� kubek kawy i zach�caj�c go�cia do picia usiad� i spl�t� d�onie na stole.

��Sk�d przyjecha�e�, z frontu czy z kadry?

��Z kadry.

��Rekonwalescent?

��Politisch verd�chtig, streng beobachten� (Politycznie podejrzany, surowo nadzorowa�)

��Legiony? Propaganda? Frajter popi� i machn�� r�k�.

��Du�o by o tym trzeba m�wi�. Mam tyle grzech�w na sumieniu, �e sam si� nieraz dziwi�, dlaczego mnie dot�d nie rozstrzelali. Powiem ci kr�tko. Widzisz ten karabin? Jakem go zafasowa� w czternastym roku, tom z niego mo�e z dziesi�� razy wystrzeli�. A by�em ju� na dw�ch frontach. Na dobr� spraw� nie wiem, po co go z sob� wo��. A s�u�y�em ju� wsz�dzie, z wyj�tkiem marynarki i lotnictwa. Starczy ci?

Haber ze zrozumieniem skin�� g�ow� i doda�:

��A ja, bracie, znam bez ma�a po�ow� wszystkich szpitali wojskowych w monarchii, w pasach przyfrontowych i obszarach okupowanych. Od roku wysz�y mi, psiakrew, choroby i trafi�em tutaj. Ze mnie te� pociechy wielkiej nie maj�.

��A tu jak? Haber westchn��.

��G��d, n�dza, maulhalten, abtreten! (stuli� pysk, odmaszerowa�!). Frajter odstawi� kubek i wyj�� z kieszeni papierosy.

��Dow�dca kto?

��Kapitan Zivanci�.

��Sadysta, �winia, pijak?

��Pi�, pije zdrowo, ale ujdzie. Zast�pca jego oberlejtnant Giser, te� ujdzie. Obaj s� tak�e �P. V.�. Dali ich tu dla izolacji. Podoficerowie � przewa�nie swoi ludzie. Ani dow�dca, ani oberlejtnant nie wtr�caj� si� prawie wcale do s�u�by, bo stale chlaj� albo je�d�� do Pesztu na zabaw�. Za cz�sto ich si� tu nie widuje.

Wszystko robi dinstfirender, Niemiec; dra� z niego niezgorszy, ale my�li tylko o tym, �eby jak najwi�cej paczek z �arciem do domu wysy�a� i te� nie bardzo przejmuje si� s�u�b�. Nie lubi m�drali; urz�duj� tu z nim dlatego, �e mam oczy i uszy zamkni�te na g�ucho i udaj� p�g��wka. A znam tyle jego tajemnic, �e m�g�bym go wsadzi� do�ywotnio. Przed nim b�d� skromny i r�b z siebie oferm�, a zyskasz sobie jego zaufanie. Frajter skrz�tnie notowa� w pami�ci cenne informacje.

��Kiedy mu si� zameldowa�?

��Najlepiej zaraz, to b�dziesz mia� ju� spok�j. P�jd� go zawo�a� z kantyny.

Haber zgarn�� ze sto�u pozosta�y cwibak oficerski do kieszeni, zabra� mena�k� i kubek.

��On si� mnie czasem s�ucha i kto wie, czy nie b�dzie ci� mo�na wkr�ci� na jak� funkcj�. Ubierz si� i zamelduj mu si� ostro, bo on to bardzo lubi. Potem poszukaj mnie w kompanii, to zrobi� ci spanie ko�o mnie. Serwus!

Frajter w�o�y� pas z bagnetem i pal�c papierosa czeka�.

��Nowa karta � mrukn�� do siebie patrz�c w zadumie na lamp�.

Kiedy us�ysza� kroki w korytarzu, wyprostowa� si�, przywo�a� na twarz wyraz dobrodusznego zadowolenia z w�asnej g�upoty i zwr�ci� si� wyczekuj�co w kierunku drzwi.

Do kancelarii wszed� wysoki, t�gi feldfebel.

Kania stan�� przed nim w ten spos�b, �e nie pozwoli� mu si� ruszy� z miejsca, i ostro si� zameldowa�.

Feldfebel usiad� za sto�em.

��Dokumente!

Frajter z przesadn� uni�ono�ci� wyj�� z mankietu r�kawa papiery i po�o�y� z szacunkiem przed feldfeblem na stole.

��Ruht! (Spocznij!) � zakomenderowa� feldfebel i Kania pos�usznie wysun�� lew� nog� naprz�d. Sta� teraz przed sto�em w postawie pe�nej pogodnego oczekiwania, a jednocze�nie bystro i bacznie obserwowa� feldfebla, kt�ry rozpar� si� za sto�em i zag��bi� w czytaniu.

Kiedy sko�czy�, podni�s� g�ow� i od�o�y� papiery z westchnieniem.

��Wi�c jeste�cie politycznie podejrzani, frajtrze.

Powiedziawszy to popatrzy� uwa�nie w oczy mile u�miechni�temu frajtrowi i obracaj�c papier w r�ku melancholijnie powt�rzy�:

��� politisch verd�chtig, streng beobachten�

��Tak jest, panie feldfebel, jestem rzeczywi�cie, wed�ug tego papieru, politycznie podejrzany, ale to, mo�na powiedzie�, przez omy�k�.

Feldfebel zrobi� pytaj�cy wyraz twarzy.

��Za co jeste�cie politycznie podejrzani? Kania przyci�gn�� lew� nog� do prawej.

��Za g�, panie feldfebel. Feldfebel gro�nie zmarszczy� brwi.

��Przepraszam pana bardzo, panie feldfebel, ale chocia� to wygl�da na niegrzeczno��, m�wi� panu szczer� prawd�.

��Nie rozumiem.

��Udowodnili mi �wiadkami, �e buntowa�em �o�nierzy i zosta�em przy�apany na agitacji w wychodku�

��Hm�, za czym agitowali�cie?

���ebym to ja wiedzia�, panie feldfebel! Napisane by�o, �e uprawia�em agitacj� w wychodku, a ja, panie feldfebel, za�atwia�em swoj� potrzeb� przepisowo, bez �adnej polityki.

��Ale musieli�cie co� jednak takiego m�wi�, skoro was zrobili politycznie podejrzanym � argumentowa� feldfebel. � Gadali�cie co do kogo?

Kania skin�� g�ow�.

��Gada�em, panie feldfebel. Rzeczywi�cie gada�em z �o�nierzami, co siedzieli w innych dziurach, ale nie o �adnej polityce. Lubi� gaw�dzi�, owszem, bo jestem cz�owiek towarzyski, ale wiem, co mo�na, a co jest zakazane. Zreszt� ja jestem z cywila kelner i na polityce si� nie znam.

��Musieli�cie co� jednak powiedzie� zakazanego � niecierpliwie przerwa� feldfebel. � Bez podstawy nikogo si� nie oskar�a.

��Tam �adnej podstawy nie by�o, panie feldfebel� Kania obejrza� si� na drzwi i popatrzy� na feldfebla, jakby mu mia� poufnie co� zakomunikowa�.

��Czy mog� panu wszystko szczerze opowiedzie�, panie feldfebel?

��Je�eli macie zamiar i mnie wci�gn�� w jak� polityk�, frajtrze, to lepiej nie m�wcie! Chwa�a Bogu, siedz� sobie tutaj spokojnie i nie chcia�bym wyjecha� na front albo znale�� si� przed s�dem za jakie� g�upie gadanie.

��Chc� tylko opowiedzie� panu szczeg�owo, jak to by�o ze mn�.

��No, wi�c m�wcie. � Feldfebel ostrzegawczo podni�s� palec w g�r�. � Zwracam jednak uwag�, �e przy najmniejszej wzmiance o polityce wyrzuc� was za drzwi.

��Befehl! (Rozkaz!) Ot� by�o to tak. Siedzia�em w�a�nie w latrynie razem z kilkoma kolegami i rozmawia�em o jedzeniu, jakie fasowali�my w tej kadrze. Bo nie dostawali�my nic, tylko D�rrgem�se, Gr�nzeug i zamiast chleba wystyg�� polent�. Kiedy tak sobie swobodnie rozmawiamy, wchodzi jeden �o�nierz z naszego batalionu i rozpina spodnie. � No � powiada � mo�e si� kt�ry zm�czy� tym siedzeniem i odst�pi dziur�, bo mnie okropnie wzd�o. � Na to m�wi jeden tak: � S� obok trzy puste wychodki oficerskie, mo�esz tam wej�� i wypatroszy� si�. � Wtedy ja m�wi�: � Nie radz� wchodzi� do oficerskiej latryny, bo ci� mo�e spotka� poni�enie. � Wtedy znowu pyta mnie ten wzd�ty:

��Jakie poni�enie? � Na to ja mu m�wi�: � Wiesz ty, dlaczego panowie oficerowie pij� czarn� kaw� po obiedzie? � Powiada, �e nie wie, wi�c ja mu wyt�umaczy�em: � Na to pij� panowie oficerowie czarn� kaw� po obiedzie, �eby g� glanc mia�o. � Zacz�li si� z tego �mia� �o�nierze, a ja m�wi� dalej do tego g�upiego: � A wiesz ty, po co to? � Nie wiem, m�wi ten idiota. � Dla odr�nienia � m�wi� � bo nasze musi sta� na baczno�� przed oficerskim, verstanden? (zrozumiano?). � Na tym si� sko�czy�o, bo wi�cej z tym wzd�tym nie gada�em i ubra�em si�. Przed wej�ciem zaczepi� mnie lejtnant z naszego batalionu i m�wi tak:

��Chod�cie, przyjacielu, ze mn� do dow�dztwa batalionu celem spisania protoko�u. � Zdziwi�em si�, panie feldfebel, i pytam: � Za co, melduj� pos�usznie? � Wsiad� na mnie od razu z pyskiem: Maulhalten! Kehrt euch! Marsch! (Milcze�! W ty� zwrot! Marsz!) W kancelarii pogada� po cichu z adiutantem, zawo�ali podoficera i kazali pisa� protok�. � Co�cie m�wili, frajtrze? � pyta mnie adiutant. Wi�c mu m�wi� szczeg�owo wszystko. � He � powiada � ca�e szcz�cie, �e pan lejtnant by� obok w oficerskim i wszystko przez drewnian� �ciank� s�ysza�, bo mogliby�cie si� wyprze�.

��Na to ja m�wi�.: � Niczego bym si�, panie oberlejtnant, melduj� pos�usznie, nie wypiera�, bo �artowa�em, a to chyba w latrynie wolno. � Wtedy m�wi adiutant: � Stulcie wasz przem�drza�y pysk, frajtrze! To nie by�y �arty, ale krytyka przepis�w wojskowych i wy�miewanie! � Nie da� mi doj�� do s�owa i napisali protok�, �e jestem pod�egaczem, �e siej� jaki� defetyzm. Sam nie wiem, co to s�owo znaczy, bo, jak �yj�, niczego nie sia�em. Potem m�wili, �e obni�am powag� starszyzny wojskowej i takie r�ne historie, a� wreszcie z tego zrobili polityk� i w ten spos�b jestem politycznie podejrzany. Feldfebel pokr�ci� g�ow�.

��W tym, co�cie mi opowiadali, rzeczywi�cie nie mo�na si� dopatrzy� polityki. Ale, swoj� drog�, niepotrzebnie opowiadacie takie wychodkowe dowcipy, skoro nie jeste�cie pewni, czy kto nie pods�uchuje.

��Gdybym wiedzia�, �e z tego zrobi� polityk�, panie feldfebel, to naturalnie trzyma�bym j�zyk za z�bami, ale nie spodziewa�em si�, �e ten idiota lejt�

��Milczcie, frajtrze! � surowo przerwa� feldfebel i obejrza� si� na drzwi. � To jest polityka! Ubli�acie stopniowi oficerskiemu, a tego nie wolno. Id�cie teraz do koszar i zameldujcie si� cugsfirerowi Sz�k�l�nowi. Przydzielam was do jego zmiany. Abtreten!

Kania s�u�bi�cie szurgn�� butami, wzi�� karabin, plecak i wyszed�.

Kompania wartownicza Nr 11 by�a zbiorowiskiem przedstawicieli wszystkich narodowo�ci wchodz�cych w sk�ad monarchii austriacko-w�gierskiej, kt�rzy nie okazali wymaganej od nich ofiarno�ci w przelewaniu krwi za cesarza i ojczyzn�.

Byli to sami politycznie podejrzani, zakwalifikowani przez Kundschaftstelle do izolowania w hinterlandzie w celu uniemo�liwienia im prowadzenia propagandy i agitacji. Politycznie podejrzani z tego wycofania na ty�y zmartwieni bardzo nie byli. S�u�ba w kraju, o ile to, co robili, mo�na by�o nazwa� s�u�b�, przynosi�a wi�cej korzy�ci narodowym komitetom niepodleg�o�ciowym ni� komendzie austriackiej, licz�cej nieogl�dnie na to, �e w�sz�cy jak wy��y �andarmi i cz�onkowie policji politycznej �atwiej b�d� mogli parali�owa� akcj� separatyst�w czeskich, s�owackich, polskich i chorwackich w kraju ni� na froncie, gdzie Naczelne Dow�dztwo mia�o inne k�opoty, jak pilnowanie niepewnych politycznie �o�nierzy.

Przewa�ali inteligenci, kt�rzy wykazali wiele pomys�owo�ci w pogmatwaniu swoich danych ewidencyjnych, w celu zatajenia posiadanego wykszta�cenia i zawodu. Chodzi�o o unikni�cie odes�ania do szko�y oficerskiej, sk�d by�a tylko jedna droga � na front.

Bu�awy marsza�ka nie nosi� w tornistrze �aden z nich, bardzo cz�sto natomiast znale�� tam mo�na by�o literatur�, kt�rej tre�� mog�aby doprowadzi� audytora s�du wojennego do ataku apoplektycznego.

Kompania wartownicza Nr 11, m�wi�c zwi�le, by�a gromad� zdeklarowanych zdrajc�w z punktu widzenia K-stelle i Kania w godzin� po zaznajomieniu si� z towarzyszami wy�o�y� swoje karty na st�. Rej wodzi�o kilku: Chorwat Ivanovi�, Czech Slavik, by�y jednoroczny, i zdegradowany feldfebel Mladecek, r�wnie� Czech.

Nowi towarzysze byli bardzo dyskretni i nie zadawali mu podst�pnych pyta�. Legionista polski? Nie? O co podejrzany? O sprzyjanie Japonii? Aha! Z cywila kelner? Niech b�dzie kelner. Prawdziwe nazwisko Kania? Niech b�dzie Kania.

Byli bardzo zadowoleni z jego odpowiedzi i nie okazali najmniejszego zdziwienia. Nawzajem nie wdziera� si� w ich tajemnice i nie kwestionowa� nawet o�wiadczenia Slavika, kt�ry powiedzia� mu, �e jest podejrzany o szpiegostwo na rzecz Wenezueli i Hondurasu. W ten spos�b zrozumieli si� pr�dko. Kania zauwa�y�, �e nieufno�� do jego osoby znik�a od razu i z tego obrotu rzeczy wywnioskowa�, �e s�u�ba w takim gronie, gdzie bez wielu s��w wszyscy doskonale zgadzaj� si� z sob�, b�dzie sz�a przyjemnie.

Cugsfirer Sz�k�l�n, kt�remu meldowa� si� w pokoiku podoficerskim, nie wyj�� nawet papierosa z ust, kiedy mu oznajmi�, �e jest przydzielony do jego zmiany. W pokoju panowa�a atmosfera pogodnej konfidencjonalno�ci i szczero�ci.

��Dobrze, bracie. W karty grywasz?

��Grywam, panie cugsfirer.

��No, to m�w mi ty. Daj grab�. Kania bez zdziwienia poda� mu r�k�.

��B�dziesz chodzi� na patrole po mie�cie. Chcesz?

��Mog� chodzi�

W pokoju znajdowa�o si� jeszcze trzech podoficer�w: kapral Fidor, Czech, cugsfirer Koperka, r�wnie� Czech, i cugsfirer Matjas, Niemiec z Wiednia, kt�ry sam ostrzeg� Kani� przed innymi Niemcami w kompanii.

��To s� wszystko lizusy i durnie! Uwa�aj, Polaku, i nie gadaj z nimi za wiele! Ze mn� mo�esz gada�, o czym ci si� podoba, verstanden? Widz�, �e� morowy ch�op. A Polak�w lubi�, bracie. Mam nadziej�, �e jak waszego Pi�sudskiego wypuszcz� z Magdeburga, zabierzecie nam Galicj�. Bierzcie sobie, nie mam nic przeciwko temu. A b s o l u t n i e!

W drugiej izbie podoficerskiej zasta� zupe�nie innych ludzi. Zameldowa� si� s�u�bi�cie cugsfirerowi, kt�ry meldunek przyj�� stoj�c w przepisowej postawie. Tu ju� panowa� duch rygoru i karno�ci.

Kiedy si� wszystkim przedstawi�, cugsfirer kaza� mu usi��� i rozpocz�� rozmow� od tego, �e jego nowy prze�o�ony, cugsfirer Sz�k�l�n, jest najwi�kszym durniem, jakiego kiedykolwiek ziemia nosi�a. O innych powiedzia� mniej wi�cej to samo i Kania na jego o�wiadczenia zgodnie kiwa� g�ow�.

��Nie dajcie si�, frajtrze, wci�gn�� w jakie� konszachty z nimi, bo wpadniecie. Tyle szubienic jeszcze na �wiecie nie by�o, ile si� postawi dla tych zdrajc�w po zawarciu pokoju. Oni licz� na to, �e pa�stwa centralne przegraj�. My jednak wiemy, �e Niemcy robi� ofensyw� we Francji, jakiej dot�d nie by�o, i nied�ugo my b�dziemy w Rzymie, a oni w Pary�u. S�yszeli�cie o nowych mo�dzierzach niemieckich? Nios� na sto kilometr�w. Widzieli�cie fotografie nowych czo�g�w? Osi�gaj� szybko�� stu kilometr�w. Jest to szybko�� poci�gu pospiesznego. Z Angli� b�dzie koniec nied�ugo, niech tylko Niemcy wyko�cz� budow� swoich zeppelin�w uzbrojonych w dzia�a szybkostrzelne. Wytruje si� ich gazami jak szczury�

Kania powa�nie kiwa� g�ow�, s�ucha� pilnie i patrz�c na cugsfirera zadawa� sobie w duchu pytanie, jaki zw�j m�zgowy jest u niego w stanie biernym. Idiotyzmy na temat zako�czenia wojny, wypowiadane przez kaprala Jamkego oraz dw�ch pozosta�ych podoficer�w, kt�rych nazwisk nie zapami�ta�, sk�oni�y go do wyra�enia przypuszczenia, �e nie ulega dla niego najmniejszej w�tpliwo�ci, i� koalicja dostanie w sk�r�, i to pr�dko. Dosta� rozkaz odej�cia. Za drzwiami odetchn�� z ulg�.

W kompanii zdj�� pas i usiad� przy stole.

��No, jak ci si� podobaj�? � zapyta� Slavik.

��Ten m�j W�gier i ci, co z nim mieszkaj�, morowe ch�opy, ale tamci to chorzy ludzie, powinni ju� dawno by� w szpitalu wariat�w.

��M�wili ci o szybkostrzelnych dzia�ach niemieckich � zapyta� Ivanovi� � i o czo�gach?

��M�wili.

��I o tym, �e wytruj� Anglik�w, jak szczury?

��O tym te�.

��To jeszcze nic, bracie. Jest tu jeszcze trzech, ale s� teraz na warcie. Z nimi mo�na si� jeszcze lepiej dogada�

Co� w dwa tygodnie po wcieleniu do kompanii dinstfirender wezwa� Kani� do kancelarii.

��B�dziecie prowadzi� wyk�ady, frajtrze.

��Jakie, panie feldfebel?

��O patriotyzmie i tak dalej. Tu macie broszury, przys�ane z referatu prasowego Naczelnego Dow�dztwa. Materia� w nich zawarty u�yjcie do swoich pogadanek, w kt�rych macie stopniowo wpaja� w ludzi patriotyzm i poprawi� nastr�j. Uwa�am was za inteligentnego cz�owieka, znacie dobrze niemiecki, a poza tym, jak wynika z waszego opowiadania, jeste�cie politycznie podejrzani, mo�na powiedzie�, przez omy�k�. Mam te� nadziej�, �e niego zaufania nie zawiedziecie i wyk�ady wasze przynios� korzy�ci, He?

Feldfebel spojrza� pytaj�co na Kani�.

��Chc� zameldowa�, panie feldfebel, �e nie wszyscy znaj� niemiecki.

��No, to co? Niech si� w�a�nie ucz� na tych wyk�adach. Zreszt� powiem wam, �e oni lepiej m�wi� po niemiecku od nas obydw�ch, a poza tym nie gra to �adnej roli. Jest rozkaz, �eby prowadzi� wyk�ady, i musz� co dekad� wysy�a� szczeg�owe raporty z podaniem temat�w, a reszta mnie nie obchodzi. G��wna rzecz, aby w godzinach na to przeznaczonych wyk�ad si� odbywa�, �eby w razie nie zapowiedzianej inspekcji nie by�o nieprzyjemno�ci. A �e nie rozumiej�, to nic nie szkodzi.

Kania zabra� nar�cz podr�cznik�w i poszed� do kompanii.

��Wrzu� to od razu do pieca � poradzi� Slavik.

��Zaraz� powoli. Trzeba to najpierw przestudiowa�. P� dnia po�wi�ci� na lektur�, potem w�o�y� wszystko do kuferka.

��Nasze waleczne wojsko sk�ada si� z samych bohater�w, moi panowie � o�wiadczy� przy kolacji. � �ebym wam przeczyta� kilka przyk�ad�w, to by�cie zd�bieli.

��Jest tam o taborycie, co uratowa� sztab brygady swoj� przytomno�ci� umys�u?

��A o sanitariuszu, kt�ry z nara�eniem �ycia wyratowa� z morderczego ognia psa z meldunkiem?

��A o tym feldfeblu, kt�ry zabra� do niewoli sam jeden dwa dzia�a z obs�ug�?

��Jest. Wszystko jest, koledzy. S� tam i inne przyk�ady, o wiele wi�cej wzruszaj�ce. Jeden telefonista, kt�remu granat urwa� obie r�ce, z�bami przegryz� kabel nieprzyjacielskiej linii telefonicznej i w ten spos�b uniemo�liwi� rozpocz�cie ataku. Du�y medal z�oty.

��Z�ot� szcz�k� sztuczn� powinni go byli odznaczy�, a nie medalem, bo sobie na tym kablu pewno z�by po�ama�. Taki drut jest cholernie twardy.

��Nie kpij, draniu� Pi�kny te� jest przyk�ad po�wi�cenia, jakie okaza� pewien kapral, Czech, ale nie z tych pod�ych zdrajc�w jak wy, tylko prawdziwy patriota i wierny �o�nierz, kt�ry z nara�eniem �ycia wyni�s� z pola bitwy ci�ko rannego dow�dc� kompanii, mimo �e sam by� ranny dwukrotnie. Ni�s� go przez dwie linie sch�tzengraben�w, a kiedy go przyd�wiga� do punktu opatrunkowego�

��Wyj�� mu z kieszeni zegarek i portfel � przerwa� jeden ze s�uchaczy � z palca �ci�gn�� obr�czk� i pier�cionek z brylantem, da� mu po mordzie za to, �e go szykanowa�, i poszed� na wino do kantyny�

��Ty by� tak zrobi�� wiem, ty pod�y zdrajco i niekarna kreaturo! Ten dzielny kapral jednak z�o�y� go ostro�nie na ziemi i kiedy spostrzeg�, �e dow�dca po drodze wyzion�� swego walecznego ducha, zap�aka� rzewnie nad jego zw�okami, powsta� i pogrozi� pi�ci� w stron� okop�w pod�ych i tch�rzliwych W�och�w, kt�rzy tak haniebnie zerwali tr�jprzymierze. W tym momencie granat urwa� mu g�ow� i wierny, mi�uj�cy swego dow�dc� kapral upad� bez �ycia na ziemi�. I tak le�eli obaj towarzysze broni obok siebie, bez r�nicy stopnia, daj�c tym dow�d, �e�

��Czy g�owa wo�a�a: �Niech �yje cesarz�?

��O tym nie by�o mowy � z powag� odpowiedzia� Kania.

��No, to wida� zmienili referenta od przyk�ad�w wierno�ci w referacie prasowym Naczelnego Dow�dztwa. Powinno by�, �e g�owa potoczy�a si� pod w�oskie okopy i tam wznosi�a r�ne patriotyczne okrzyki, aby dowie�� zdradliwym W�ochom, z jakim przeciwnikiem maj� do czynienia�

��Wtedy W�osi pytaj� si� tej g�owy, z jakiego jest korpusu, i kiedy odpowiada, �e z pi�tego, nikczemny wr�g, przera�ony tak� zawzi�to�ci�, w nocy, w panicznym strachu opuszcza swoje stanowiska, kt�re my zajmujemy�

��W pierwszej armii by�y przesy�ane takie ksi��eczki z obrazkami i to by�o m�drzejsze� lepiej trafia�o do przekonania analfabet�w. Siedzia� sobie w wychodku i ogl�da� obrazek, a kiedy, nape�niony duchem odwagi, za�atwi� si�, mia� prawo si� tym obrazkiem podetrze�. ��czy�o si� pi�kne z po�ytecznym.

��W ka�dym korpusie jest inny rodzaj bohater�w � m�wi� zajadaj�c Mladecek. � W trzecim nie by�o przyk�adu, �eby bohater przed zgonem nie przypomnia� kolegom, aby brali przyk�ad z jego po�wi�cenia, byli pos�uszni rozkazom i szli w ogie� z my�l� o nagrodzie, jaka ich czeka na tamtym �wiecie. Wida�, �e w tym korpusie musieli i �wi�tych zaasenterowa� do s�u�by, bo bardzo umilali �ycie naszym bohaterom. Ch�ry anielskie �piewa�y specjaln� piosenk� o �lepym wykonaniu rozkazu, odwadze, piel�gnowaniu karabinu, �eby go rdza nie chwyci�a, i inne takie rzeczy. Bardzo to by�o wzruszaj�ce i religijne. Potem m�wili, �e ten referent zwariowa� i umar� nag�� �mierci�, kiedy wszystko przeczyta�, co napisa� przez czas swego urz�dowania.

��Po �mierci zosta� zapewne powo�any do dyrygowania tym ch�rem anielskim? � domy�lnie zapyta� Kania.

��Mo�liwe. Nast�pne, bohaterstwa opisywa� kto inny i inaczej� Tam nie by�o mowy o �mierci. Bohater r�n�� W�och�w kopami bez szkody dla zdrowia i bezwarunkowo wraca� nienaruszony, aby otrzyma� medal prosto �od krowy�. Sam cesarz przypina� mu go do bluzy i bohater mia� zaszczyt u�cisn�� najwy�sz� d�o�. Ale to si� nie podoba�o � kicha� na ca�y przyk�ad, jak nie ma ofiarnej �mierci.

��W moich ksi��eczkach s� takie przyk�ady, �e ka�demu si� b�d� podoba�y. B�dziecie p�akali jak bobry. I je�eli te przyk�ady nie sk�oni� was do natychmiastowego zg�oszenia si� na front, �eby si� zmierzy� z wrogiem, to powiem wam, �e jeste�cie �winie, nie za� porz�dni c.k. �o�nierze. A teraz umyjcie mena�ki i siadajcie, bo to bydl� pewno przyjdzie sprawdzi�, jak mi idzie pierwszy wyk�ad.

Kiedy przewidywania Kani si� sprawdzi�y i dinstfirender rzeczywi�cie przyszed�, �o�nierze tak dalece byli zaciekawieni podnios�ym tematem, �e �aden nie zauwa�y� jego wej�cia, skutkiem czego pozbawiony zosta� efektownego raportu.

��Dlaczego nikt nie zawo�a� habt acht! (baczno��!), kiedy wszed�em, He?

��Melduj� pos�usznie, �e nie zauwa�y�em � o�wiadczy� Kania � w�a�nie prowadz� pogadank�.

��Pogadanka nie pogadanka, habt acht trzeba zawsze�

��Tak jest, b�d� na przysz�o�� uwa�a�.

��Prowad�cie dalej, przys�ucham si�.

Dinstfirender usiad� na brzegu sto�u i Kania zwr�ci� si� do �o�nierzy.

��Powtarzajcie teraz za mn�, koledzy, pierwsz� zwrotk� tego pi�knego wierszyka:

Jeder Schuss � ein Russ (Ka�dy wystrza� � jeden Rosjanin) Jeder Stoss � ein Franzos (Ka�de pchniecie � jeden Francuz) Jeder Schritt � ein Britt (Ka�dy krok � jeden Anglik) Jeder Klaps � ein Japs. (Ka�de uderzenie � jeden Japo�czyk). Kania z takim po�wi�ceniem si� uczy� tego wierszyka, jakby chcia� za wszelk� cen� figurowa� w ksi��eczce o dobrych �o�nierzach na pierwszej stronicy. Niestety, ci, kt�rym kaza� powtarza�, jak na z�o�� nie umieli prawid�owo wym�wi� ani jednego s�owa po niemiecku i ci�gle odpowiadali: �nie rozumiem�. Feldfebel patrzy� na nich spode �ba.

��Lepiej, draniu, rozumiesz ode mnie � odezwa� si� do jednego.

Bezcelowo�� wysi�k�w Kani zniecierpliwi�a go i wyszed� po�egnany gromkim habt acht!

��Zmartwili�cie, drodzy przyjaciele, naszego kochanego pana dinstfirendera � przem�wi� Kania z �alem � teraz nasza droga Kompaniemutter nie b�dzie mog�a usn�� ze zgryzoty, �e takie pi�kne wierszyki nie s� dla was dost�pne. Dawa� karty, pieskie syny!

Reszta wyk�adu nie przedstawia�a trudno�ci j�zykowych, a zapal, z jakim tasowano i rozdawano karty, by� stokro� lepszy od nastroju, jaki sobie �yczyli osi�gn�� broszurami panowie referenci prasowi.

Nast�pne wyk�ady, kt�re kontrolowa� dinstfirender, nie r�ni�y si� niczym od pierwszego. Karty by�y w por� chowane pod st� i Kania gorliwie nak�ania� jakiego� specjalnie upatrzonego S�owianina do powtarzania ci�gle tej samej zwrotki wierszyka. �o�nierz powt�rzy� dwa s�owa i zacina� si�.

��Ne rozumim.

��Uwa�aj, cz�owieku � m�wi� Kania. � Jeder szus� powt�rz� jeder szus�

��Je-der � sylabizowa� �o�nierz patrz�c z przej�ciem na usta Kani � aj-re-nus�

��Przecie� m�wi� wyra�nie, dlaczego przekr�casz. Ajn rus� jeden Moskal� ajn� rus, no dwa s�owa chyba potrafisz powt�rzy� i zapami�ta�. G�upi jeste�?

�o�nierz zerka� spod oka na feldfebla i odpowiada�:

��Jawohl!

��Taki g�upi jak ja albo wy � z�yma� si� feldfebel � na z�o�� tak robi�

Po jednej takiej kontroli wezwa� Kani� do siebie.

��Mogliby�cie, frajtrze, ju� da� spok�j z tym g�upim wierszem.

��Kiedy, panie feldfebel, w instrukcji do��czonej do tych broszur jest powiedziane, �e nale�y tych rzeczy uczy� si� na pami��. Po�owa ju� prawie umie.

��Zanim si� druga po�owa nauczy, wojna si� sko�czy.

��Mam to na uwadze, �e przy ka�dej inspekcji zwykle genera� wywo�uje najwi�kszego ba�wana. Tak to ju� jest, �e taki idiota zwr�ci na siebie uwag� najpr�dzej. Nie chcia�bym wi�c narazi� pana dow�dc� kompanii i pana, panie feldfebel, na kompromitacj�!

Feldfebel zerkn�� na Kani�.

��Poza tym zauwa�y�em, �e oni was bojkotuj�, frajtrze. Jestem przekonany, �e doskonale rozumiej� po niemiecku. Zadarli�cie z kt�rym?

��Nie lubi� mnie, bo si� z nimi nie zadaj�, panie feldfebel.

��Nie zadawajcie si� tylko z nimi, a b�dzie wszystko dobrze�

W ten spos�b bez �adnych usi�owa� ze swojej strony Kania zyska� dobr� opini� u dinstfirendera, o czym nie omieszka� poinformowa� kompanii m�wi�c:

��Bojkotujcie mnie dalej.

Kt�rego� dnia przyszed� do kompanii sam dow�dca i trafi� na pogadank�. Opini� o niej zwi�le wyrazi� w kancelarii dinstfirenderowi:

��Ten pa�ski frajter, to jaki� chorobliwy zboczeniec, feldfeblu. Sk�d on wzi�� t� barbarzy�sk� g�upot�? Czy jest na �wiecie taki kretyn, kt�ry m�g�by podobnie idiotyczny wierszyk u�o�y�? Pfuj!�

��Przys�ane z referatu prasowego, panie kapitanie � zameldowa� dinstfirender. Kapitan westchn��:

��A wi�c okazuje si�, �e s� jeszcze poeci na �wiecie! Tego referenta prasowego powinno si� powiesi� g�ow� na d� na ga��zi i postawi� przy nim frajtra, �eby mu ten wierszyk wy�piewywa� wraz z ca�ym plutonem na trzy g�osy tak d�ugo, dop�ki ducha nie wyzionie, feldfeblu.

W wyniku tej rozmowy feldfebel zawezwa� do siebie Kani�.

��Pan kapitan nazwa� was chorobliwym zbocze�cem, frajtrze, kiedy us�ysza� wasz wierszyk. Czy poza tym parszywym wierszykiem nie mo�ecie ich czego innego uczy� na pami��? S� tam liczne przyk�ady zachowania si� wobec nieprzyjaciela i za to si� we�cie, bo z t� poezj� daleko nie zajedziecie.

Za nast�pn� wizyt� kapitana nie przygotowany Kania zacz�� opowiada� jak�� patetyczn� histori�.

��By�o to nad Piav� � opowiada� z niepor�wnan� dykcj�, i feldfebel wyczekuj�co s�ucha� patrz�c jednocze�nie na zamroczonego rumem kapitana, kt�ry usiad� na �awce i opar� si� plecami o st� � podczas si�dmej ofensywy naszych dzielnych oddzia��w. Nale�a�o, w my�l rozkazu, za wszelk� cen� sforsowa� rzek�, aby umo�liwi� rw�cym si� do boju pu�kom piechoty�

Kapitan mrukn�� co� niewyra�nie pod nosem izamkn�� oczy.

��� wtargni�cie w g��b n�dznego terytorium w�oskiego w celu wyp�dzenia z ostatniego skrawka, na kt�rym gin�y z wyczerpania pozosta�e resztki tch�rzliwych izdziesi�tkowanych oddzia��w w�oskich�

��Co� si� nie zgadza � zauwa�y� kapitan otwieraj�c oczy i ziewn�� � za Piav� s� ca�e W�ochy, a nie skrawek, poza tym nie potrzeba robi� ofensyw na gin�ce z wyczerpania tch�rzliwe resztki. Tak m�wili�cie, nie? Nie klapuje� zreszt� m�wcie dalej, nieszcz�sny cz�owieku.

��Dow�dca trzeciej kompanii sto sze��dziesi�tego pu�ku piechoty wezwa� do siebie pana oberlejtnanta von Montecalafiori i przem�wi� do niego w ten spos�b: � Nale�y, panie oberlejtnant, wys�a� patrol z rakietami w celu o�wietlenia przedpola podczas naszego posuwania si� naprz�d, poniewa� jest ono pokryte lejami od granat�w i zasiekami z drutu kolczastego, na kt�rych mogliby si� pokaleczy� nasi niestrudzenie i odwa�nie pr�cy naprz�d �o�nierze. � Pan oberlejtnant von Montecalafiori�

��Montecalafiori� � powt�rzy� sennie kapitan.

���poszed� do swego plutonu i przem�wi� do �o�nierzy: � Drodzy towarzysze broni! Pan kapitan, dow�dca kompanii, poleci� mi Wybra� kilku zuch�w i wys�a� ich na przedpole z rakietami w celu o�wietlenia drogi naszym niestrudzenie pr�cym odwa�nie naprz�d oddzia�om; jest tam wiele lej�w od granat�w i zasiek�w z drutu kolczastego, na kt�rych mogliby si� pokaleczy� nasi dzielni �o�nierze.

��Nie? Rzeczywi�cie tak powiedzia�? � zapyta� ockn�wszy si� kapitan.

��Rzeczywi�cie tak powiedzia� pan oberlejtnant von Montecalafiori�

��Montecalafiori � mrukn�� znowu kapitan jak echo � hm�

���potrzeba mi do tego celu pi�ciu odwa�nych �o�nierzy. Kto z was, drodzy towarzysze broni, zechce ze mn� zadanie to wykona�? � Natychmiast wyst�pi� ca�y pluton, jak jeden m��. Pan oberlejtnant von Montecalafiori wzruszony by� gotowo�ci� bojow� swoich ludzi. � �o�nierze! � przem�wi�. � Kania zerkn�� na drzemi�cego kapitana i powt�rzy� g�o�niej: � �o�nierze, ojczyzna jest dumna z was�

Kapitan otworzy� oczy, rozejrza� si� i powsta�.

��Tak� bardzo to by�o �adne, co�cie opowiadali, frajtrze. Bierzcie wszyscy przyk�ad z m�stwa pana oberlejtnanta von� von�

��Montecalafiori � z szacunkiem dopom�g� Kania.

��Tak jest� bierzcie wszyscy przyk�ad z m�stwa pana oberlejtnanta, a ojczyzna b�dzie z was dumna. Siada�! A wy, frajtrze, umiecie bardzo �adnie opowiada�. Niech pan na niego przygotuje wniosek o odznaczenie, feldfeblu.

��Na jakie odznaczenie, panie kapitanie? � zapyta� z szacunkiem dinstfirender. Kapitan ziewn��.

��Na jaki� �adny order lub co� w tym rodzaju� W tej sali s� pch�y, feldfeblu. Co� mnie oblaz�o i gryzie�

��Mo�liwe, �e s� pch�y, panie kapitanie. Nie mog� si� doprosi� kredytu na s�om� do siennik�w. Jutro znowu napisz� zapotrzebowanie.

��Zdaje mi si�, �e by�o ju� takie�

Rozmawiaj�c z feldfeblem kapitan wyszed�, po�egnany przez stoj�c� na baczno�� kompani�.

��W sam� por� si� obudzi� � m�wi� w kilka minut p�niej Kania graj�c w karty � bo zapomnia�bym pocz�tku i zapl�ta�bym si� w tej historii�

Dinstfirender wezwa� go tego wieczora do siebie.

��Mam was poda� do odznaczenia, frajtrze � rzek� patrz�c Kani w oczy � ale przedtem pragn��bym wiedzie�, gdzie�cie wygrzebali to opowiadanie. S�usznie zauwa�y� pan kapitan, �e co� si� nie zgadza w tym wszystkim. Wszyscy wiemy, �e za Piav� s� ca�e W�ochy, a nie skrawek, jak r�wnie� s�uszna by�a uwaga, �e je�li zdziesi�tkowane resztki gin�, nie ma celu robi� na nich a� siedem ofensyw. Dwa lata stoimy na jednym miejscu, a wy klepiecie bzdury o n�dznym skrawku�

��Tak jest wsz�dzie w tych opowiadaniach, panie feldfebel�

��Mo�liwe, �e rzeczywi�cie takie g�upoty wypisuj�, ale to jest dla rekrut�w i wola�bym, �eby�cie w naszej kompanii opowiadali co� wi�cej wiarygodnego. Nast�pnym razem got�w was pan kapitan kaza� odznaczy� aresztem �cis�ym z postem co trzeci dzie� Podaj� was do Br�zowego Krzy�a Zas�ugi, frajtrze. Abtreren!

Wieczorem opowiedzia� Haber, �e feldfebel wys�a� dwa wnioski: jeden dla siebie, a drugi dla Kani.

��Ja si� przynajmniej odznaczy�em � oburzy� si� Kania � ale jakim prawem ta �winia siebie podaje. To nie jest sprawiedliwe.

��Mo�e by�, �e niesprawiedliwe, ale widzisz, on zawsze tak wycyrkluje, �eby p�j�� z papierami do podpisu, kiedy pan kapitan jest schlany jak nieboskie stworzenie, bo wtedy podpisze nawet wyrok �mierci na siebie. Dobry z niego kombinator.

O ile dot�d przed przybyciem Kani kompania przedstawia�a niezgorsz� kolekcj� m�ciwod�w, �azik�w i rezoner�w, kt�rzy nie�le potrafili obrzydzi� �ycie wszystkim podoficerom, o tyle po rozpocz�ciu przez niego s�u�by wszystkie akty sabota�u, rozprz�enia i niekarno�ci przybra�y formy zorganizowane, a negli�owanie �wi�to�ci regulaminowych wzmog�o si� znakomicie.

Podejrzani politycznie reprezentanci wszystkich narodowo�ci mieli w g��bokiej pogardzie ca�y gmach hierarchiczny wojska, pocz�wszy od �najja�niejszego pana�, a sko�czywszy na kapralach kompanii wartowniczej

S�u�ba Kani polega�a na codziennym patrolowaniu dworca kolejowego i miasta, z czego wywi�zywa� si� w ten spos�b, �e wypija� w bufecie na dworcu kilka szklanek wina za zdrowie m�odej bufetowej, zakochanej w nim po uszy, szed� do miasta po to tylko, �eby sobie kupi� papieros�w, i wraca� do koszar.

Kiedy si� wi�cej rozzuchwali�, sypia� u swojej bogdanki i do koszar wraca� rano, czy mia� przepustk�, czy nie.

Patrolowanie w mie�cie zacz�o mu z czasem przynosi� dochody i odda� si� tej s�u�bie a� nadto gorliwie.

W ten spos�b min�o kilka tygodni.

Zast�pca kapitana Zivancicia, oberlejtnant Giser, tragiczny okaz wojennego spustoszenia moralnego, zacz�� ni st�d, ni zow�d w uregulowany mniej wi�cej przez dinstfirendera tok s�u�by w kompanii wprowadza� innowacje.

Pewnej nocy wpad� do koszar i rozkaza� s�u�bowemu zaalarmowa� kompani�.

Dinstfirender, kt�remu si� dot�d nic podobnego nie zdarzy�o, nie m�g� w �aden spos�b zestawi� raportu stanu liczebnego i szwenda� si� ca�kowicie og�upia�y przed frontem zaspanych �o�nierzy.

��Cugsfirer Matjas! Ilu macie ludzi na warcie?

��Jedenastu, panie dinstfirender.

��W jaki wi�c spos�b jest teraz na placu dwudziestu dw�ch? Powinno by� osiemnastu!

��Sam pan przydzieli� do mojej zmiany w tamtym miesi�cu czterech�

��Nie mam o tym �adnej notatki. Cugsfirer Koperka!

��Hier. (Tutaj).

��Ilu macie ludzi na miejscu?

��Osiemnastu.

��W jaki spos�b, gdzie podzieli�cie sze�ciu?�

��Przecie� ich nie po�ar�em. S� w kompanii.

��Jak wy odpowiadacie, cugsfirerze? Co to za raport? W jaki�

��Ma zupe�n� s�uszno��, feldfeblu � wtr�ci� stoj�cy za jego plecami w mroku oberlejtnant � nie po�ar� ich na pewno. U pana jest burdel w raportach. Pan za to mo�e p�j�� pod s�d, feldfeblu� i zdaje mi si�, �e ja to panu u�atwi�.

��Melduj� pos�usznie, panie oberlejtnant, �e to nie moja wina � dygoc�cym g�osem usprawiedliwia� si� dinstfirender � ja mam�

��Nic pan nie ma� a najmniej rozumu, feldfeblu. Za raporty pan jest odpowiedzialny. Nie na to pan jest w kompanii, �eby psu� powietrze, ale po to, �eby prowadzi� s�u�b�! Postaram si� o wys�anie pana na front, gdzie pan si� nauczy tych rzeczy. Weiter machen! (Dalej robi�!)

Zdesperowany feldfebel policzy� kilka razy kompani� i po d�ugich trudach uda�o mu si� wreszcie zestawi� raport.

Oberlejtnant spojrza� przy �wietle zapa�ki na zegarek.

��Trwa�o to godzin� i dziesi�� minut, chocia� w instrukcjach jest powiedziane, �e w p� godziny po alarmie kompania ma by� gotowa do wymarszu w pole.

��Melduj� pos�usznie, �e�

��Nic pan nie melduj pos�usznie, ��e� � oberlejtnant ku zdziwieniu ca�ej kompani sta� si� kategoryczny � postaram si� zaprowadzi� porz�dek! Za nast�pnym razem radz� panu mie� raport jak nale�y! Rozpu�ci� kompani�!

Niedbale przy�o�y� r�k� do daszka czapki i odszed� w taki spos�b, jakby walczy� z wiatrem.

Dinstfirender ca�� gorycz wy�adowywa� na dow�dcach p�pluton�w i przechadzaj�c si� przed szcz�kaj�cymi z�bami szeregami wymy�la� w spos�b mocno skomplikowany, co mu jednak nie przynios�o ulgi.

��Zimno, panowie szar�a � przerwa� mu jaki� g�os z kompanii � nie trzymajcie nas na mrozie bez portek.

��Maulhalten! Kto to powiedzia�? Natychmiast si� zameldowa�!

W szeregach da�y si� s�ysze� szmery.

��Natychmiast niech si� zamelduje ten, kt�ry si� odezwa�!

��Ja to powiedzia�em!

��Do mnie!

Z szeregu wyst�pi� Ivanovi�.

��Jak �miecie m�wi� bez zapytania?

���miem, je�eli mi si� ka�e sta� bez spodni dwie godziny na mrozie!

��Co? jak? Powt�rzcie!

��Mog� nawet da� na pi�mie, panie feldfebel, ca�a sekcja stoi na zbi�rce bez spodni.

Feldfebel rozchyli� mu p�aszcz.

��Gdzie macie spodnie? Co to jest? Z czyjej zmiany?

��Cugsfirera Sz�k�l�na.

��Pana cugsfirera Sz�k�l�na, rozumiecie? Powt�rzcie! Chorwat bezczelnie i przejmuj�co westchn��:

��Pana cugsfirera Sz�k�l�na�

���o�nierz nawet nago nie powinien zapomina� o szacunku dla starszych! Dlaczego wasi ludzie wyszli na alarm bez spodni, Sz�k�l�n? Jak mog� ludzie wyj�� w pole bez spodni, co?

��Taki by� rozkaz pana kapitana. Spotka� jednego w podartych spodniach i kaza� wszystkie odda� do naprawy. I odda�em�

��Dlaczego�cie o tym nie zameldowali panu oberlejtnantowi?

��Eee� meldowa�

Sz�k�l�n mrukn�� co�, co nie przynios�o zaszczytu ani jemu, ani oberlejtnantowi.

Dinstfirender rozwodzi� si� jeszcze przez kilka minut nad brakiem karno�ci w kompanii, biada� nad jej upadkiem i wyraziwszy pobo�n� pro�b� do nieba, �eby t� kompani� jak najpr�dzej powo�ano do swojej s�u�by, pu�ci� j� do koszar.

Doko�a piec�w zgromadzili si� dr��cy z zimna �o�nierze.

��Co mu si� sta�o?

Zdania by�y podzielone i przypuszczenia sz�y w r�nych kierunkach. Albo zwariowa� na dobre pan oberlejtnant, albo pan kapitan, albo obaj razem. Je�eli nie zwariowa�, to zapowiedziana jest pewnie inspekcja, po��czona z alarmem, i robi si� pr�by.

��A ja wam m�wi�, �e by� pijany jak �winia � o�wiadczy� Kania.

��M�wi� ca�kiem rozs�dnie � zauwa�y� Sz�k�l�n.

��Mia�em w kadrze jednego oficera, kt�ry m�g� wypi� wiadro rumu, a przed kompani� trzyma� si� ostro i m�wi� do rzeczy. Wprawny pijak potrafi to�

��Pijany by� jak bela � powt�rzy� Kania. � Przyszed� jaki� papier tajny o inspekcji, Haber?

��Gdyby co tajnego by�o, to bym chyba wiedzia�, nie?

��Wi�c inspekcja nie jest zapowiedziana � argumentowa� Kania � a je�eli tak, to alarm zrobi� na w�asn� r�k�. Nad tym warto si� zastanowi�, moi panowie. W jakim celu wstaje o drugiej w nocy i budzi kompani�?

��Z nud�w�

��Zdaje mi si�, �e nied�ugo b�dziemy mieli paradny pogrzeb z orkiestr�� co� mi si� tak zdaje. Je�eli pan oberlejtnant nie strzeli sobie nied�ugo w �eb, jestem osio�!

Dyskusja na temat pana oberlejtnanta urwa�a si� i �o�nierze po�o�yli si� spa�.

W trzy dni p�niej pan oberlejtnant zjawi� si� po kolacji. Oczy mia� czerwone i m�tne, a zapach rumu rozprzestrzenia� dooko�a niego atmosfer� gorzelni.

Przywo�any dinstfirender przyszed� do sali z przygotowanymi pracowicie raportami w d�oni.

��Zarz�dzi� zbi�rk� na sali � rozkaza� oberlejtnant. Feldfebel upad� na duchu, bowiem m�czy� si� par� godzin nad raportami, kt�re okaza�y si� niepotrzebne.

��W rynsztunku czy bez?

��He?

��Jak ma stan�� kompania, panie oberlejtnant?

��Niech si� zbior�, jak s�� a zwa�ywszy, �e oni prawdopodobnie s�� � oberlejtnant usiad� na taborecie i uj�� g�ow� w obie d�onie � nie przygotowani� a w my�l rozkaz�w �o�nierz zawsze ma by� got�w do wymarszu na front� wi�c w powo�aniu si� na Korpskommandobefehl Nr 475 z dnia dziesi�tego grudnia tysi�c dziewi��set szesnastego roku�

Oberlejtnant m�wi� jakby w zadumie i dinstfirender nachyli� si�, aby lepiej s�ysze�.

��S�ucham pana oberlejtnanta � przypomnia� si� chrz�kni�ciem.

Oberlejtnant podni�s� g�ow�.

��Dlaczego kompania jeszcze nie jest zebrana, feldfeblu? Prosz� zarz�dzi�, aby stan�li na zbi�rce z� w� � oberlejtnant pokiwa� g�ow� -� ze szczoteczkami do z�b�w. Z�by musz� by� piel�gnowane, feldfeblu � z naciskiem o�wiadczy� � tego nie wolno zaniedbywa�, rozumie pan?

��Tak jest, rozumiem!

Dinstfirender wzruszy� ramionami i zapyta�:

��Tylko szczoteczki maj� mie� do kontroli? Oberlejtnant skin�� g�ow� i zapatrzy� si� t�po w feldfebla.

��Ale niech stan� nie wed�ug wzrostu, ale� narodowo�ciami� wed�ug pochodzenia�

Dinstfirender poleci� na prawym skrzydle stan�� Niemcom, potem Czechom, Chorwatom, Bo�niakom i innym, z odst�pem dw�ch krok�w mi�dzy grupami.

Oberlejtnant Giser przechyli� g�ow� jak wr�bel nad kruszyn� chleba i patrzy�.

��Gotowe, panie oberlejtnant�

��Austriacy, wyst�pi�!

�o�nierze popatrzyli na siebie i nie ruszyli si� z miejsca.

��Austriacy, wyst�pi�! � powt�rzy� dinstfirender zaniepokojony.

Przeczuwa� ju� jakie� powik�ania i nie omyli� si�.

��Okazuje si� wi�c, �e w naszej kompanii nie ma wcale Austriak�w � odezwa� si� oficer z jakim� podst�pnym chichotem, kiedy kompania sta�a na miejscach z wlepionymi w niego oczyma.

Powsta�, w�o�y� r�ce w kieszenie spodni i patrzy� na dinstfirendera kpi�co.

Dinstfirender z zak�opotaniem podrapa� si� po g�owie.

��Nie drap si� pan, feldfeblu! Oberlejtnant usiad� znowu.

��A ja chcia�em, �eby mi za�piewali hymn pa�stwowy. W instrukcjach jest powiedziane, �e �o�nierze musz� umie� hymn na pami��. Poniewa� jednak, jak si� okazuje, nie ma w kompanii Austriak�w� � Popatrzy� na feldfebla znacz�co. � Pan rozumie? Prawda?

��To jest w�a�ciwie� panie oberlejtnant� pozwol� sobie�

��Jeste�my w niemi�ym po�o�eniu, feldfeblu � m�wi� dalej oberlejtnant, nie zwracaj�c uwagi na jego mamrotanie � mo�na powiedzie�, w wyj�tkowym po�o�eniu. Co to za wojsko? Prosz� mi wyt�umaczy�. Mo�e to Anglicy? Albo Amerykanie? A mo�e francuski oddzia� kolonialny? S� biali, wi�c nale�a�oby przypu�ci�, �e Europejczycy�

Oberlejtnant g��boko si� zastanowi�.

��Je�eli, to nie s� Austriacy, to co ja tu w takim razie mam do roboty? Nie rozumiem. Po�o�enie jest bardzo dziwne.

Dinstfirender stan�� na baczno�� i nachyli� si� do oberlejtnanta.

��Pozwol� sobie zameldowa�, �e pan oberlejtnant jest w b��dzie. Wszyscy jeste�my Austriakami.

��Nie?� rzeczywi�cie? � zdziwi� si� oficer kr�c�c g�ow�.

��Rzeczywi�cie, panie oberlejtnant�

��Pierwsza grupa, to kto?

��Niemcy�

��Dalej.

��Dalej Czesi� potem Chorwaci, S�owacy, S�owe�cy�

��A Austriacy gdzie s�?

��Pan oberlejtnant kaza� ustawi� grupami wed�ug narodowo�ci, ale oni wszyscy s� Austriakami. W naszej kompanii, panie oberlejtnant, mamy wszystkie narody� ca�y� ca�y globus�

���licznie pan to okre�li� � z uznaniem rzek� oberlejtnant � ca�y globus� hm�

Z szereg�w da�y si� s�ysze� kr�tkie, nerwowe parskni�cia, maskowane kaszlem.

��Niech pan rozka�e swemu globusowi za�piewa� hymn. Dinstfirender wzruszy� ramionami.

���piewa� hymn, kompania!

Oberlejtnant powsta� i usi�owa� zachowa� sztywn� postaw�. �o�nierze zacz�li chrz�ka�.

���piewa�! � powt�rzy� feldfebel.

Od miejsca, gdzie stali na prawym skrzydle podoficerowie i frajtrzy, odezwa�o si� trzykrotne g�o�ne chrz�kni�cie i kaszel. Feldfebel widocznie si� zdenerwowa�.

��Kompania ma �piewa� hymn! � powt�rzy� jak m�g� najgro�niej.

Kapral Ulmbach, jeden z gorliwszych podoficer�w, rw�cym si� i nie�mia�ym g�osem rozpocz��:

��Gooott eeerhaaalteee, Gott beeesch���tzeee!� (Bo�e wspieraj, Bo�e os�o�!�)

Kompania jednak milcza�a i kapral spostrzeg�szy, �e produkuje si� solo, urwa�, obejrza� si� pytaj�co na kompani� i dinstfirendera, po czym umilk� zdetonowany i pochrz�kiwa�.

���piewa� wszyscy! � wrzasn�� purpurowy na twarzy dinstfirender.

�o�nierze �nabrali wody do ust�, milczenie sta�o si� ponure i ci�kie.

Oberlejtnant otworzy� oczy i wpatrzy� si� w dinstfirendera ze zmarszczonymi brwiami.

��Dlaczego pan bezprawnie skr�ci� hymn, feldfeblu? To, co s�ysza�em, jest pocz�tkiem� a gdzie koniec? Zgin��, powie pan prawdopodobnie� a ja panu nie wierz�, jak zwykle panie feldfeblu. Na jakiej zasadzie hymn jest zredukowany? Co?

��Ale� panie oberlejtnant, melduj� pos�usznie, �e�

��Milcze�! � rykn�� nagle oberlejtnant, a� dinstfirender przysiad�. � Pan zawsze melduje pos�usznie ��e�� co ��e�? Fedfebel milcza� wystraszony.

��Stwierdzam, �e hymn jest za kr�tki, feldfeblu, i czyni� pana odpowiedzialnym za to � twardo przem�wi� oberlejtnant. � Zosta� skr�cony w kompanii, wbrew wszelkim przepisom! Postaram si� pana wys�a� na front, gdzie pana naucz� �piewa� jak nale�y� do ko�ca. Hymn pa�stwowy, to nie chy-chy, feldfeblu.

Oberlejtnant powi�d� oczami po kompanii, ziewn�� i odszed�. Nieszcz�sny feldfebel zacz�� spacerowa� przed frontem kompanii jak na�adowana mina, kt�ra wybucha w nieregularnych odst�pach.

��Dlaczego nie �piewali�cie, co?

��Ja nie umiem � po�pieszy� jaki� g�os z wyja�nieniem.

��Dlaczego nie umiecie? Ach, wy dranie! Wezm� ja si� za was inaczej.

��Panie feldfebel, melduj� pos�usznie, �e oni rzeczywi�cie nie umiej� � zameldowa� Kania z szeregu � nie znaj� wszyscy niemieckiego�

��Nie umiej�? Nie znaj�? Ja was naucz� hymnu, �e b�dziecie go �piewali przez sen, wy bydl�ta mi�dzynarodowe! Ze �zami w oczach b�dziecie go �piewali, wy politycznie podejrzane �winie! Mam ju� dosy� przez was nieprzyjemno�ci i nie my�l� ci�gle cierpie� za nie pope�nione winy. Dlaczego Niemcy nie �piewali? Zapomnieli j�zyka ojczystego? He? Ja was tak naucz�, �e b�dziecie �piewali hymn po chi�sku, szelmy jedne! Po murzy�sku b�dziecie wy�piewywa�! Dosy� tej �agodno�ci!

Dinstfirender sapa� z irytacji.

��Kapral Ulmbach!

��Hier!

��Od jutra b�dziecie przez godzin� uczyli kompani� hymnu!

��Befehl!

Feldfebel ogarn�� piorunuj�cym spojrzeniem kompani� i wyszed�.

Nauka hymnu sz�a kapralowi Ulmbachowi jak po grudzie, co by�o wynikiem poufnej konferencji, jak� przed lekcj� mia� w kompanii Kania z kilkoma przyjaci�mi.

Przeczyta� wyra�nie i powoli ca�y dostarczony mu z kancelarii tekst, za�piewa� sam od pocz�tku do ko�ca, po czym zacz��uczy� kompani� pierwszej zwrotki. �o�nierze w skupieniu wys�uchali recytacji, �piew pana kaprala nagrodzi�o nawet kilka oklask�w, ale z powtarzaniem posz�o od razu �le i Ulmbach doszed� do wniosku, �e najci�szym zadaniem w wojsku, a szczeg�lnie w tej kompanii, jest nauczenie hymnu.

��Uwa�am, panie kapralu � zauwa�y� Mladecek � �e nale�a�oby ka�demu przet�umaczy� hymn na jego j�zyk ojczysty. Kiedy s�owa s� zrozumia�e, �atwiej jest spami�ta�.

��Nie wtr�cajcie si� w nie swoje sprawy! Ulmbach podni�s� d�o� do g�ry.

��Na drei zaczynacie wszyscy jednocze�nie. Uwaga� eins, zwei, drei!

��Gooott eeerhaaalteee, Gott besch���tzeeeee�

��Halt! Dlaczego tak przeci�gacie, kanalie? Przecie� poda�em wam melodi� Jeszcze raz od pocz�tku!

��Gooott eeeeerhalteeeee�

��Panie kapral! � wrzasn�� nagle Ivanovi�, jakby go ze sk�ry obdzierali. Ulmbach opu�ci� r�k� i �piew usta�.

��Co si� sta�o, dlaczego przerywacie?

��Panie kapral � zacz�� m�wi� Ivanovi� z niewinn� min� � chcia�em pos�usznie zameldowa�, �e trzeba b�dzie ustawi� g�osami, osobno basy, osobno tenory, osobno alty, osobno�

��No nie�

Kapral wym�wi� to takim tonem, �e nie wiadomo by�o, czy to jest pytanie, czy twierdzenie.

��U nas, w ch�rze ko�cielnym� � ci�gn�� dalej niezmieszany Ivanovi�, ale nie sko�czy�.

��Ja was zgnoj�, wy �winio! � wrzasn�� kapral. � Dlaczego przerywacie. Kto ma uczy�, ja czy wy?

��Melduj� pos�usznie, �e chcia�em da� dobr� rad�, bo ja si� na tym znam. By�em przez kilka lat cz�onkiem takiego ch�ru, to wiem. Zawsze ustawia si� g�osami: osobno basy, osobno tenory, osobno alty, osobno�

��Jak ja was ustawi� osobno, to b�dziecie �piewali psim g�osem� wy �winio!

��To wtedy wyjdzie g�, a nie hymn � zauwa�y� jaki� g�os.

��Milcze�! � wrzasn�� Ulmbach. � Zaczynamy jeszcze raz od pocz�tku. I nie radz� nikomu wi�cej przerywa�!

�o�nierze nie szcz�dzili tym razem p�uc. Kapral spoci� si�.

��Chyba �piewali�cie ju� co� kiedy�, bodaj w dzieci�stwie, wy n�dzne �mierdziele! Dlaczego beczycie, jak te barany przed zar�ni�ciem? I dlaczego si� wyrywacie? Gdzie wam tak pilno?

��Chcemy si� pr�dzej nauczy�, �eby panu zaoszcz�dzi� fatygi, panie kapral � uprzejmie rzek� Kania. Ulmbach popatrzy� na niego zezem.

���ebym ja wam czego� nie u�atwi�, frajtrze!� Zacz��jeszcze raz od pocz�tku i tym razem okaza�o si� znowu co innego�

��No przecie� mnie diabli wezm� przy was! � krzycza� ochrypni�ty kapral. � Nie mo�ecie zacz�� razem?

��Uwa�am, panie kapral, �e przyda�aby si� panu batuta � zauwa�y� Holjan � taki kr�tki kijaszek, jaki maj� kapelmistrze w orkiestrze. Wszyscy patrz� na pa�eczk� i w takt �piewaj�. Bez podania taktu nigdy z tego nic nie b�dzie.

Kapral Ulmbach naje�y� si� i otworzy� usta do wyg�oszenia jakiej� mi�ej recytacji �argonem koszarowym, ale wida� wpad�a mu rozs�dna my�l do g�owy, bo machn�� r�k� i zacz�� m�wi� powoli, patrz�c na st�:

��S�yszeli�cie rozkaz pana dinstfirendera. Mam was nauczy� hymnu, ludzie. Wi�c ucz�. Hymn bezwzgl�dnie musicie umie�, cho�by�cie wymy�lali nie wiadomo jakie przeszkody. Rozkaz jest wyra�ny: kompania ma umie�. Wi�c b�dziecie hymn umieli, cho�by�cie og�uchli i oniemieli.

��Niemowy nie �piewaj� � zauwa�y� jaki� g�os z kr�gu �o�nierskiego otaczaj�cego st�. � Jeszcze o takim wypadku nie s�ysza�em.

Kapral zacz�� si� drze�:

��Ludzie, nie doprowadzajcie mnie do furii!

��To pana kaprala zgrabnie zwi��emy w kij i zaniesiemy do izby chorych � m�wi� ten sam rozmowny g�os. � Pami�tam, jak jeden oficer na froncie zwariowa� i zacz�� krzycze�. To�my mu zameldowali, �eby zamkn�� buzi�, bo�

Ulmbach trzepn�� pi�ci� w st�.

��Milcze�! Ostrzegam was, �e je�li mi b�dziecie robili wstr�ty, p�jd� do pana dinstfirendera, a wtedy zobaczycie�

���drugiego ba�wana � uzupe�niono uprzejmie z ko�a �o�nierskiego.

Ulmbach w�ciek� si�. Blisko kwadrans trwa�o �ledztwo, kt�re niczego nie wykaza�o.

Zacz�� wi�c jeszcze raz od pocz�tku, nie reaguj�c na bezczelne zaczepki. Tym razem wy�oni�a si� inna przeszkoda: jaki� bas hucza� ostatni� zg�osk� jak krowa przy wodopoju i zag�usza� wszystkich urywanym: e e e e e.

Ulmbach usiad� i rozwichrzy� w�osy z wyrazem beznadziejnej rozpaczy.

�piewacy skapitulowali przed tym beczeniem i umilkli, po czym ucich� i zwyci�ski bas.

Nasta�a cisza.

��W�a�nie pope�niamy wszyscy profanacj� � zacz�� powa�nie m�wi� Kania, jakby do siebie. � Hymn powinno si� �piewa� w postawie �habt acht�, a nie jak nas tu ucz�. Zawsze przy hymnie powinno si� sta� na baczno�� nawet sam Najja�niejszy Pan stoi przy hymnie na baczno��, bo to jest pie�� pa�stwowa, a nie piosenka o u�anie i Marynie. W burdelu tak si� nawet nie �piewa hymnu�

Ulmbach milcza� z opuszczon� g�ow�.

��Masz racj� � przyzna� Mladecek � nast�pi�a tu rzeczywi�cie profanacja.

��I to na rozkaz i pod okiem prze�o�onego � potwierdzi� Slavik.

Ulmbach ci�ko, bardzo ci�ko westchn��.

��To nas usprawiedliwia � uzupe�ni� Ivanovi� � bo gdyby�my to zrobili sami, dostaliby�my karne �wiczenia i goniliby�my z wywieszonymi j�zorami do zemdlenia. Albo i (pod s�d mogliby odda�

��Jest rzecz� jasn� i oczywist� dla ka�dego, najwi�kszego nawet ba�wana w feldgerichcie, �e do profanacji nak�ania� nas prze�o�ony, nie?

Kania powiedziawszy to spotka� si� z przygas�ymi oczyma kaprala, kt�ry s�ucha� tej dyskusji jak we �nie lunatycznym. Kwestia pope�nionej profanacji by�a rozstrzygana coraz bezwzgl�dniej.

Kiedy kapral doszed� do jakiej takiej r�wnowagi duchowej, powsta� z �awy.

��S�ucha�em tego wszystkiego i jedno wam powiem: jeste�cie najwi�ksze �otry, jakich kiedykolwiek �wi�ta ziemia nosi�a. �o�nierze wys�uchali tej opinii z ca�ym szacunkiem.

��Nie ma wi�kszej profanacji, jak wy, politycznie podejrzani zdrajcy! Was powinno si� powywiesza�, jednego przy drugim! Nie my�lcie, �e mnie takie opowiadania przejmuj�, �wi�ska inteligencjo. Je�li zechc�, b�dziecie hymn wyli na kniet (kl�knij) i nieder! (padnij!) B�dziecie �piewali z pyskami w b�ocie na jeden m�j rozkaz i nawet wtedy �aden z was nie b�dzie mia� prawa m�wi� o profanacji! Ka�� wam sta� na g�owie i b�dziecie musieli �piewa�, wy bydl�ta mi�dzynarodowe. Je�eli wam si� zdaje, �e b�dziecie robili, co wam si� podoba, to jeste�cie w b��dzie, ma�pia bando s�owia�ska!

��Ca�e szcz�cie, �e jeste�my rozumni ludzie � przem�wi� Kania � bo ju� by� dot�d mia� kilka bagnet�w w �ebrach, ty wszawy Austriaku!

Ulmbach szeroko otworzy� oczy.

��I za takich drani cz�owiek mia� zgin�� na froncie, no� Przecie� to jest nies�ychane, co wy tu m�wicie, cz�owieku! To jest obraza�

��No, my�l�, �e obraza � zgodzi� si� Kania � rzeczywi�cie obrazi�em za jednym, zamachem kilka paragraf�w kodeksu wojskowego.

Urwa�, namy�la� si� przez chwil�.

��Za to, frajtrze, p�jdziecie pod s�d � odezwa� si� kapral � to ju� przebra�o miar�, �eby taki parszywy Polak bezkarnie sobie g�b� wyciera��

Kania w dw�ch susach dopad� do kaprala i trzepn�� go pi�ci� mi�dzy oczy tak, �e si� od razu zwali� na ziemi�.

��Trzymajcie go!

Szybko wyj�� z kieszeni n� i popr�bowa� palcem ostrza.

Kapral zbiela�.

��Nie b�j si� � uspokoi� go Kania � krzywdy ci nie zrobi�. Ale, �e ci� mamy do��, rozstaniemy si� z tob� raz na zawsze. Zatkajcie mu g�b�!

�o�nierze trzymali Ulmbacha i zatkali mu usta czapk�.

Kania przejecha� si� no�em po policzku od ucha do podbr�dka i wyj�� lusterko z kieszeni. Przyjrza� si�, potem sumiennie rozmaza� krew na policzku i po�o�y� si� u n�g kaprala na pod�odze.

��Zepsu�em sobie na kilka dni cer� przez ciebie, ty gnido!� Zaczynaj, Slavik, krzycze�.

W sali podni�s� si� raptem piekielny ha�as. Wo�ania o pomoc krzy�owa�y si� z g�o�nym rykiem Kani i wrzaskiem wydzieraj�cego si� Ulmbacha.

Wpad� s�u�bowy oficer, zobaczy� okrwawionego frajtra na pod�odze, okr�ci� si� doko�a swojej w�asnej osi i p�dem pobieg� do kancelarii.

Przywo�any przez niego dinstfirender krzycza� na �o�nierzy, �eby uspokoili si�, i kiedy si� rozejrza� w sytuacji, rozkaza� przede wszystkim przenie�� Kani� na prycz� i pos�a� po sanitariusza.

��Cicho, do stu tysi�cy diab��w, przecie� �yje� Powoli ha�as umilk� i feldfebel, nie� nie rozumiej�c, zacz�� wypytywa�.

��Zamknijcie g�by i nie gadajcie wszyscy naraz� opowiedzcie Slavik, co tu si� sta�o.

��W�a�nie �piewali�my hymn, panie feldfebel � z przej�ciem opowiada� Slavik, wymachuj�c przy tym okrwawionym no�em � kiedy nagle pan kapral spojrza� na pana frajtra tak jako� dziwnie, a� mi si� nieprzyjemnie zrobi�o. � �Dlaczego � powiada � nie nosicie w�s�w?� � Pan frajter stan�� na baczno�� i m�wi: � �Nie nosz� w�s�w � powiada � poniewa� gol�, panie kapral!� � Wtedy pan kapral wyj�� z kieszeni n�, o, ten sam, jeszcze na nim krew nie obesch�a, i m�wi do pana frajtra: � �Zar�n� ciebie � powiada � a potem � Slavik szurgn�� nogami � przepraszam za wyra�ania, tego drania dinstfirendera � powiada � za to, �e mi kaza� uczy� hymnu��

Dinstfirender patrzy� na Ulmbacha z podniesionymi brwiami i kr�ci� g�ow�.

����potem � powiada � zar�n� tego zapijaczonego oberlejtnanta � ci�gn�� dalej Slavik � potem tego idiot� kapitana, potem arcyksi�cia Fryderyka��

��Nie r�nij tyle do cholery � szepn�� mu w ucho Ivanovi�.

����Potem � powiada � wykastruj� Najja�niejszego Pana�. W�wczas pan frajter Kania odst�pi� o krok i m�wi: � �Pan bredzi od rzeczy, panie kapral, niech pan nie robi zgorszenia.� � Wtedy pan kapral zacz��wymachiwa� no�em i krzycze�: � �B�dziecie hymn �piewali w burdelu � powiada � z pyskami w b�ocie, b�dziecie �piewali ten dra�ski hymn, wy bydl�ta!� � Pan frajter wtedy powiada: � �Pan pope�nia profanacj�, panie kapral, to jest obraza pie�ni pa�stwowej! Id� o tym zameldowa� panu dinstfirenderowi.� � Wtedy pan kapral rzuci� si� na pana frajtra z no�em i zajecha� go w twarz. Pan frajter zaraz upad� na ziemi�, a ja wyrwa�em panu kapralowi n�.

Slavik zako�czy� swoj� relacj� i p�g�osem doda�:

��Zdaje si�, �e pan kapral zwariowa�, panie feldfebel�

Ulmbach patrzy� na Slavika i na reszt� �o�nierzy z takim wyrazem twarzy, jakby chcia� t� opini� o sobie potwierdzi�. Dinstfirender pokiwa� g�ow�.

���adne historie zaczynaj� si� w tej kompanii� no! Odprowad�cie, Slavik, z kim kaprala do aresztu i zameldujcie panu cugsfirerowi Koperce, �eby go zamkn�� w oddzielnej celi. I niech mu odbierze owijacze i pasek, bo si� got�w obwiesi�.

��Panie dinstfirender � wydar� si� Ulmbach. � Ja nie zwariowa�em, to Kania zwariowa�.

Kilka d�oni jednocze�nie spad�o na twarz kaprala i zamkn�o mu usta.

��Zwariowa� na amen, panie feldfebel � powt�rzy� z cicha Slavik � zdaje si�, �e si� pieni. Got�w jeszcze ataku furii dosta� i nie damy sobie z nim rady�

��Odprowad�cie go i powiedzcie Koperce, �eby go owin�� kocem i zwi�za� sznurem!

��Rozkaz!

Slavik wraz z kilkoma us�u�nymi �o�nierzami prawie wyni�s� opieraj�cego si� kaprala z sali.

Sanitariusz kompanijny krz�ta� si� przy Kani, jakby mia� do czynienia z konaj�cym.

��Tylko mi, bracie, g�b� owi� sumiennie � poucza� go szeptem Kania.

��Nie martw si� b�dziesz tak wygl�da�, jakby ci� granat wyr�n�� w ucho� ale radzi�bym ci jeszcze da� sobie zajodynowa�. Mog� ci kaza� odwin�� banda�e i zobacz� w�ziutk� szram� albo mo�e zalapisowa�

��Dzi�kuj�, �eby mnie piek�o! Smaruj jodyn�. Dinstfirender stan�� nad siennikiem.

��Oprzytomnia� ju�?

��Ju�� ale krwi z niego utoczy� jak z wieprza � odpowiedzia� sanitariusz. � Ma przeci�ty policzek na durch� z�by przez t� szpar� wida�.

G�owa Kani by�a podobna do ogromnej bia�ej kuli.

��Jak si� czujecie, frajtrze? � zapyta� dinstfirender.

��Boli mnie � s�abym g�osem odpowiedzia� Kania � szcz�cie, �e mu n� wyrwali.

Dinstfirender odda� frajtra pod opiek� kilku najbli�ej �pi�cym ko�o niego �o�nierzom i odszed� do kancelarii, gdzie zacz�� pisa� szczeg�owy raport o zaj�ciu, przy czym spoci� si� i Haber, kt�ry musia� spisywa� zeznania naocznych �wiadk�w, bez zaj�knienia potwierdzaj�cych w ca�ej rozci�g�o�ci relacj� Slavika.

�Nie ulega w�tpliwo�ci � pisa� feldfebel, kt�remu si� z tego wszystkiego m�ci�o w g�owie � �e wymieniony wy�ej kapral dosta� pomieszania zmys��w i w ataku furii zrani� frajtra no�em.�

Po kolacji obanda�owany Kania r�n�� w karty przy stole w takim b�ogostanie, jakby wygra� los na loterii.

��B�dzie sobie teraz pan kapral �piewa� �Gott erhalte�� � odezwa� si� Ivanovi� � przyda si�

��Ciekawe, co z nim jutro zrobi kapitan � zastanowi� si� kto� � czy ode�le go do Pesztu, czy na miejscu odda do szpitala?

��Tutaj potrzymaj� go ze dwa tygodnie � odrzek� Kania � a dopiero potem wy�l� go na oddzia� psychiatryczny w szpitalu peszte�skim. A tam go wyko�cz� bez b�lu. Postawi� przed obrazem os�a i zapytaj�: � A mo�e nam powiecie, �askawy przyjacielu, co ta ilustracja przedstawia. � Wtedy powie, �e os�a. � W�wczas popatrzy na niego jeden z drugim, pogadaj� z sob� po cichu i znowu spytaj�. � Czy nie jeste�cie w b��dzie, dobry cz�owieku? Mo�e to jest zebra albo wielb��d? � On znowu odpowie, �e to jest osio�. � Poszeptaj� sobie i jeszcze raz grzecznie zapytaj�: � Czy mo�ecie z ca�� stanowczo�ci� twierdzi�, �e to nic innego, tylko osio�? � B�d� go tak pytali z dziesi�� razy. Wtedy si� zniecierpliwi i wyr�nie kt�rego z wysokiej komisji w mord�. Od tej chwili b�d� w domu: �Zwi�kszona pobudliwo��, brak opanowania odruch�w, zmienno�� nastroj�w, nie uzasadnione zmiany w uk�adzie psychicznym z patologicznym wypaczeniem�� � zapomnia�em ju� dok�adnie, ale co� w tym gu�cie. Potem ode�l� go do pojedynki i b�d� leczyli hydropati�. Kania przerwa� i zapali� papierosa.

��Kiedym po raz pierwszy zwia� z frontu serbskiego, chcia�em zadekowa� si� przez kilka miesi�cy w jakim szpitalu i zacz��em robi� wariata. W Zagrzebiu urz�dza�em grandy na ulicy i razu pewnego rozebra�em si� przed komend� garnizonu w bia�y dzie� i wlaz�em do takiego basenu z trytonami. �andarmom powiedzia�em, �e chc� si� wyk�pa�. Wzi�li mnie od razu do miejscowego szpitala. Nast�pnego dnia odes�ali mnie do szpitala w Budapeszcie. Wzi�li mnie w kaftanie i ca�� drog� szczeka�em. T�umaczy�em, �e jestem pies meldunkowy �Lux Drugi� i kaza�em si� nazywa� Lux i gwizda� na siebie. Sanitariusze mieli przez ca�� drog� du�o k�opotu ze mn� i rano byli zgrzani jak po �a�ni. W szpitalu po�o�yli mnie w izbie przyj�� oddzia�u psychiatrycznego mi�dzy innymi przywiezionymi w kaftanach wariatami i sami poszli. Le�eli�my sobie jak niemowl�ta i czekali�my na lekarzy, bo to by�o za wcze�nie i nikogo jeszcze nie by�o. Poszczekiwa�em sobie dla wprawy, kiedy m�wi do mnie jeden brodaty Dalmatyniec tak: �Zamknij g�b� i nie szczekaj! Ju� tu jest jeden pies meldunkowy i mo�esz trafi� do krymina�u. Innym zaszkodzisz, a sam nic z tego nie b�dziesz mia�� Nie wiedzia�em, czy to wariat, czy nie, i udawa�em, �e nie rozumiem, co do mnie m�wi. Szczekam sobie dalej. Znowu zaczyna mi t�umaczy�: �Radz� ci jak rodzonemu bratu, bo nic z tego nie b�dzie, drugi raz ju� tu jestem i znam stosunki. Dwa psy meldunkowe jednego dnia to za du�o i larwie si� ca�a kombinacja.� Rzeczywi�cie, s�ysz� za chwil� skomlenie. Ruszy� si� nie mog�, bo jestem zwi�zany, wi�c m�wi� temu Dalmaty�cowi, �e nie jestem pies meldunkowy, tylko owczarek alpejski i dalej szczekani. �P�jdziesz, bracie, do krymina�u za symulacj�, powiada, lepiej b�dzie, jak b�dziesz miaucza�, bo kota jeszcze tu nie by�o� pr�dzej si� uda.� Zastanowi�em si� nad tym i zacz��em miaucze�. Stara�em si� na�ladowa� kota w marcu i wida� dobrze mi si� to uda�o, bo us�ysza�em takie warczenie, jakby prawdziwy pies by� w pokoju. Potem zacz��em na odmian� �piewa�, bo to miauczenie denerwowa�o innych wariat�w i wyli. Le�� sobie i wy�piewuj�, kiedy przychodz� sanitariusze i zabieraj� mnie na g�r�. Po�o�yli mnie na stole przed komisj�, a ja nic. �piewam sobie, przyjaciele. �Odes�a� go do �piewak�w� � powiada jeden doktor � zabrali mnie.

M�wi� wam, koledzy, dopiero tam my�la�em, �e naprawd� zwariuj�. Wsadzili mnie do pojedynki, gdzie nie by�o drzwi, tylko kraty, i mog�em widzie� swego s�siada z przeciwka. Pod wiecz�r powiedzia�em sobie, �e kwituj� z tego interesu, i postanowi�em si� st�d wydosta�.

W nocy, kiedy sanitariusze poszli spa�, zacz�y si� rozmowy i wtedy si� okaza�o, �e prawdziwych wariat�w by�a mo�e po�owa, reszta to same morowe ch�opy i z cywila ca�kiem solidni obywatele. Powiedzia�em temu z przeciwka, �e �a�uj�, �em si� tu dosta�. S�siad by� melancholik z mani� prze�ladowcz� i powiedzia� mi, �e najgorzej b�dzie, jak b�d� t�umaczy� doktorom, �e mi nic nie jest, bo tak m�wi ka�dy wariat, i pogorsz� sobie tym spraw�. �Udawaj � powiada � melancholika jak ja, to ci� potrzymaj� dwa miesi�ce i dostaniesz potem sze�ciomiesi�czny urlop.�

Pyta�em go, czy wytrzyma dwa miesi�ce. Powiedzia�, �e wytrzyma, bo sobie zatyka uszy wat� i nic nie s�yszy. �Zreszt� � powiada � wezm� mnie na sal� dla melancholik�w, a tam b�dzie cicho.�

Rano wzi�li mnie na badania przed komisj�. By�o ich sze�ciu chyba. Zdj�li ze mnie kaftan i przywi�zali pasami do �ciany, �ebym nie uciek�. Podchodzi do mnie jeden z doktor�w z obrazkiem w r�ku.

Zobaczy�em namalowanego os�a i rycz�, koledzy, a� szyby w uszach dzwoni�. Wiedzia�em, jak i co, bom si� w nocy nauczy� od tego melancholika. Po o�le pokazali koguta, zacz��em pia�. Potem postawili mi przed oczami namalowanego nosoro�ca. Nie wiem, jakie g�osy to bydl� wydaje, i namy�la�em si�, czy mani rycze�, czy kwicze�.

�Co to jest?� � pyta pr�dko ten doktor. �To jest pan oberlejtnant Huber z kadry mego pu�ku� � powiadam.

Wi�cej mnie nie badali i zawie�li mnie na w�zku do suteren, a tam, koledzy, pozna�em, jakie ci�kie �ycie ma prawdziwy wariat. Zimna wanna � gor�ca wanna, zimny prysznic � gor�cy prysznic, potem k�ad� ci� na �aw� i na �eb wk�adaj� taki gumowy worek z lodem. Hu! Le�a�em tam zwi�zany i owini�ty w mokre prze�cierad�a ze dwie godziny i my�la�em, �e mnie diabli wezm� przy tej hydropatii. Odechcia�o mi si� marikieracji i sze�ciomiesi�cznego urlopu. Nast�pnego dnia znowu mnie wzi�li na badanie przed komisj�.

Ten sam doktor podchodzi do mnie z os�em. �Co to jest, przyjacielu?� �Osio�� � powiadam. �Naprawd� osio�?� �Naprawd� osio�� � m�wi�. �A mo�e si� mylicie? Mo�e to nie jest osio�, ale dajmy na to, hipopotam? Rzeczywi�cie osio�? Rzeczywi�cie osio�?� �Rzeczywi�cie osio�� � powiadam. Pogadali z sob� troch� i znowu do mnie: �Czy jeste�cie pewni, �e to nic innego, jak osio�? Mo�e wam si� zdaje? Przypatrzcie si� jeszcze raz dobrze.� �Nie potrzebuj� si� przypatrywa�, bo od razu wiedzia�em, �e to jest osio�� � powiadam. Zrobili ma�� przerw� i my�la�em ju�, �e mi dadz� spok�j, ale gdzie tam.

Podchodzi do mnie drugi z tym samym obrazkiem. �Wi�c twierdzicie kategorycznie, �e to nic innego, tylko stworzenie nazywane os�em?� �Twierdz� kategorycznie � powiadam � �e to jest osio�. W zoologii nazywa si� po �acinie asinus i nikt we mnie nie wm�wi, �e to jest mr�wkojad, prosz� mi da� spok�j.� Tak, jakbym do �ciany gada�, przyjaciele. �Czy mogliby�cie przysi�c, �e to jest osio�?� � pyta mnie ten sam. �Mog� � powiadam � jak Boga kocham, to jest osio�!� Odszed� ode mnie i zacz�li gada�. Za chwil� przychodzi inny, siada przede mn�, a obrazek jaki� trzyma odwr�cony na kolanach. �Jak wynika � powiada � z waszej ewidencji, jeste�cie z zawodu mechanikiem (mia�em wtedy rzeczywi�cie tak napisane), a mechanicy to ludzie inteligentni.

Mo�ecie ze mn� rozmawia� jak r�wny z r�wnym i ca�kiem szczerze� Odpowiedzcie mi na to jedno pytanie, ale bez k�amstwa, chodzi o prost� rzecz. Powiedzcie mi, co to jest?� � i odwr�ci� ten obrazek.

My�la�em, �e mnie krew zaleje. Ten sam osio�! Wiecie, �ebym nie mia� przywi�zanych n�g do �ciany, tobym z niego zrobi� siekanin�. Trzeba wzi�� pod uwag�, �e to trwa d�u�szy czas i cz�owieka mo�e wytr�ci� z r�wnowagi, jak go si� pytaj� tysi�c razy o jedno i to samo. Doktor siedzi i obserwuje mnie. �Prosz�, panie doktorze, nie robi� ze mnie wariata i da� mi spok�j � powiadam � bo zaczn� krzycze�.� Popatrzyli na mnie i za chwil� jeden wyci�ga obraz z nosoro�cem. �Je�eli powiecie, co to jest, damy wam spok�j. Wi�c?� �To jest nosoro�ec� � powiadam. �To nie jest nosoro�ec, tylko pan oberlejtnant z kadry waszego regimentu, nie poznajecie?� � �Prosz� mi da� spok�j, szanowna komisjo, bo ja zwariuj� naprawd� � powiadam. Wtedy zapyta� mnie sam przewodnicz�cy, taki gruby, w okularach: �Czy was g�owa nie boli?� �Nie boli, panie sztabsarct.� �A nie lataj� wam czasami przed oczyma gwiazdy?� �Nie lataj� mi przed oczyma gwiazdy, panie sztabsarct� � powiadam. �Wobec tego p�jdziecie do krymina�u za podst�pn� symulacj�.�

Uratowa�a mnie tylko gor�czka, bom si� przy tej hydropatii przezi�bi� i odes�ali mnie na oddzia� wewn�trzny, i tam ju� spokojnie przemarkierowa�em kilka miesi�cy, bo wida� zapomnieli o mnie. Takie samo badanie czeka naszego pana kaprala i je�eli wytrzyma, to mu nic nie pomo�e, bo p�jdzie pod s�d za usi�owanie zab�jstwa. Nie kijem go, to pa�k� i, tak czy owak, wi�cej go nie zobaczymy. B�dzie mia� dra� nauczk� Rozdawaj karty, Holjan!

Jak to s�usznie przewidzia� Kania, nast�pnego dnia kapitan poleci� kaprala odes�a� do miejscowego szpitala na wst�pn� obserwacj�. Jego energiczne zapewnienia, �e jest zdr�w, zaszkodzi�y mu o tyle, �e kapitan poleci� go zwi�za� w kij i przewie�� na wozie, jak worek kartofli. Rad w g��bi duszy z pozbycia si� gorliwego patrioty, kapitan Zivanci� przyjmowa� jego o�wiadczenia z ironi�.

��Nie r�b, cz�owieku, i ze mnie wariata, je�li� sam sfiksowa�. Nikt mi nie wm�wi, �e cz�owiek o zdrowych zmys�ach ni z tego ni z owego, wyjmie z kieszeni n� i pokanceruje sobie pysk. Po was si� tego mo�na by�o spodziewa� jeszcze przedtem, kiedy�cie godzinami wystawali pod wychodkiem i przychodzili do mnie z meldunkami o antypa�stwowych rozmowach. Wasz ojciec by� notorycznym alkoholikiem. Nie? No to dziadek. Te� nie? W takim razie mieli�cie syfilis� nie zaprzeczajcie! musia� kto� w rodzinie by� obci��ony. Pewnie ojciec. Milczcie! Odwie�� go, dinstfirender, tak jak powiedzia�em.

W kompanii zacz�y si� ci�kie czasy. Oberlejtnant Giser zapomnia� o hymnie, kt�rego teraz uczy� kto inny w miejsce zamkni�tego w szpitalu wariat�w Ulmbacha, przypomina� sobie natomiast co kilka dni jaki� inny paragraf regulaminu i w najmniej oczekiwanej porze wpada� do kompanii, zarz�dza� alarm i ��da� przerabiania jakiego� �wiczenia.

Dinstfirender �y� w ci�g�ym podnieceniu i niespokojnym oczekiwaniu niespodzianek. Gro�by oberlejtnanta o wys�aniu na froni przesta�y go ju� przejmowa� panicznym strachem. Kiedy alarmy oberlejtnanta sta�y si� cz�stsze, feldfebel zacz�� medytowa� nad tym, czy nie lepiej b�dzie zg�osi� si� samemu ochotniczo na front, ni� znosi� dalej wybryki stale pijanego oficera. Pociesza� si� my�l�, �e do frontu zalicza si� tak�e magazyny, w kt�rych mi�uj�cy spok�j przedsi�biorczy feldfebel m�g�by do ko�ca wojny przesiedzie�. Byle tylko mo�na by�o wysy�a� dalej paczki do domu.

Pocz�tkowo nie donosi� nic kapitanowi o nocnych wizytach pana oberlejtnanta, lecz po jednej nocy, kiedy Giser wyj�� rewolwer i zagrozi�, �e go zastrzeli za to, �e kompania nie umie m�wi� po hiszpa�sku, zebra� si� na odwag� i zameldowa� o wszystkim.

��I m�wi pan, �e to si� zawsze zdarza po pijanemu? Bo mo�e by� i w �nie lunatycznym.

��Czu� koniak na kilka metr�w, panie kapitanie. Jaki tam sen lunatyczny� Lunatyk, jak s�ysza�em, �azi po dachach i kiedy si� na niego zawo�a, bezwarunkowo spadnie na �eb, panie kapitanie. Nie s�ysza�em, �eby w �nie lunatycznym kto� ��da� opisu maski gazowej albo wymieniania wszystkich cz�ci karabinu maszynowego systemu Scharzlose. A pan oberlejtnant m�wi nieraz ca�kiem rozs�dnie, chocia� nie zawsze do rzeczy, bo naprawd� my�la�em, �e jest lunatykiem, i chcia�em go obudzi�. Zjecha� mnie z g�ry na d� przed ca�� kompani�, a� mi wstyd by�o. �Nie jestem � powiada � g�uchy i nie ryczcie na mnie, feldfeblu, jak pastuch na krow�.� Kapitan Zivanci� zamy�li� si�.

��Dziwne historie pan mi tu opowiada, feldfeblu � odezwa� si� po chwili. � Skoro jest, jak pan m�wi, pijany, to jak�esz mo�e m�wi� rozs�dnie? Jedno z drugim si� nie zgadza.

��Panie kapitanie, zgadza si�. Jednej nocy wpad� do koszar, zrobi� alarm i pyta: �Kto umie m�wi� po angielsku?� Zameldowa� si� Polak, frajter Kania, a pan oberlejtnant do niego: �Jak si� wymawia Lojd �or�?� Frajter m�wi tak samo: �Lojd �or��. �A jak si� nazywa kr�l angielski?� ��or� pi�ty� � powiada frajter. �A czy to s� bli�niaki, frajtrze?� �Nie � powiada frajter � nawet nie s� krewni�. Zamy�li� si� troch� pan oberlejtnant i m�wi tak: �P�jdziecie, frajtrze, do krymina�u za to, �e nie potraficie wymieni� cz�onk�w austriackiego domu panuj�cego.� Zacz�� mu ten frajter t�umaczy�, �e kr�l angielski nie jest cz�onkiem dynastii austriackiej, ale, jak sobie pan oberlejtnant �yczy, to mo�e mu wymieni� z w�asnej ochoty cz�onk�w angielskiego domu panuj�cego, bo by� w Anglii przed wojn� i wie. Zacz�� gada� tak jak naprawd� jest, a pan oberlejtnant powiada, �e nie wszyscy i �eby gada� do ko�ca, wi�c ten frajter zacz�� niezgorzej zmy�la�, dop�ki pan oberlejtnant nie usn��. Zgorszenie z tego wychodzi i z�y przyk�ad, panie kapitanie, bo naszym ludziom i bez tego nic nie brakuje.

Po tej rozmowie zaszed� kapitan Zivanci� do kwatery swego zast�pcy i to, co zobaczy�, potwierdzi�o o�wiadczenie dinstfirendera o jego nienormalnym stanie.

Oberlejtnant le�a� zupe�nie pijany na pod�odze i szabl� wodzi� pod ��kiem.

��Co ty robisz?

Giser odwr�ci� g�ow� i wtedy kapitan zobaczy� b��dne oczy i czerwon�, nalan� twarz przyjaciela.

��Myszy� pe�no myszy�

��Wsta�!

��Musz� je przep�dzi� coraz wi�cej� Bia�e, zielone, czerwone� i mno�� si�, mno��, mno���

Kapitan si�� podni�s� go z pod�ogi i po�o�y� na ��ku.

Pr�bowa� z nim rozmawia�, ale oberlejtnant pl�t� co� bez zwi�zku, wreszcie zacz��p�aka�.

Zivanci� siedzia� przy nim, dop�ki nie usn��, po czym odszed�. W nocy wpad� do jednego mieszkania na wp� ubrany ordynans oberlejtnanta.

��Herr Hauptmann! Herr Oberleutnant hatt sich erschossen! (Panie kapitanie! Pan porucznik si� zastrzeli�!).

W kilka dni p�niej, przed po�udniem, dinstfirender zebra� kompani� na placu zbi�rki w pe�nym rynsztunku.

��Poprawi� na sobie umundurowanie i oporz�dzenie. Dinstfirender widocznie osowia�.

��Radz� wam przypomnie� sobie troch� s�u�b�, bo przyjdzie si� z wami zapozna� nowy zast�pca pana kapitana, pan oberlejtnant von Nogay. Przyjecha� z frontu i zdaje mi si�, �e we�mie si� za was. To nie oberlejtnant Giser.

Z kancelarii wyszed� Haber i zbli�y� si� do feldfebla.

��Zaraz wyjdzie, panie feldfebel�

Dinstfirender prze�o�y� papiery z prawej r�ki do lewej i uwa�nie skontrolowa� swoje umundurowanie, potem wpatrzy� si� w drzwi kancelarii z niespokojnym troch� oczekiwaniem.

Kiedy drzwi si� otworzy�y, wyda� komend� i kompania sprezentowa�a bro�.

Wszystkie g�owy zwr�cone by�y w lewo, a oczy skierowane na nowego oficera.

�redniego wzrostu, bardzo elegancki, wolnym krokiem zbli�y� si� do zdaj�cego raport feldfebla i s�uchaj�c go patrzy� na spr�one, nieruchome szeregi.

��Dzi�kuj�.

Oberlejtnant przy�o�y� d�o� do czapki i stan�� przed �rodkiem kompanii. Pierwsz� rzecz�, kt�ra zwr�ci�a uwag� wpatrzonej w niego kompanii, by�o jego spojrzenie. Patrzy� wnikliwie swymi siwymi oczami, w kt�rych czai�o si� jakie� straszliwe okrucie�stwo. Bi�a znich pogarda, i �o�nierz, kt�rego oczy napotka�y oczy oficera, opuszcza� wzrok. Ogl�da� ich bacznie i przesuwa� swoje zimne, stalowe spojrzenie kolejno od prawego skrzyd�a, gdzie stali podoficerowie, po szeregu, metodycznie i badaj�co.

G��bokiej ciszy nie zak��ca�o �adne chrz�kni�cie, nawet oddechy sta�y si� cichsze.

Oberlejtnant sta� i obmacywa� kompani� wzrokiem, jak jastrz�b.

To milcz�ce wzajemne podpatrywanie sta�o si� ci�kie, gdy �o�nierze zauwa�yli, jak oberlejtnant rozkraczy� si� i za�o�y� r�ce za siebie.

Sta� tak minut�, dwie, trzy i karabiny zacz�y si� chwia�. Zdawa�o si�, �e nigdy nie wyda rozkazu: �Ruht!�

Potem zacz�� si� lekko przechyla� na rozkraczonych nogach w prz�d i w ty�.

Dinstfirender leciutko chrz�kn��.

��Prosz� wyda� komend� �spocznij�! G�os mia� g��boki i mi�kki, ale z chrapliwym zaci�ciem. Dinstfirender wyda� komend� solenniej ni� zawsze i �o�nierze odetchn�li.

Oficer kiwa� si� jak przedtem. Kompania patrzy�a teraz na niego z wi�ksz� swobod�.

��Jestem oberlejtnant Franz von Nogay � zacz�� niespodziewanie m�wi�; �o�nierze zastygli w napi�tym oczekiwaniu. � Przydzielony zosta�em na zast�pc� dow�dcy tej kompanii, pana kapitana Zivancicia. � Oberlejtnant urwa� i strzepn�� z r�kawa jaki� niewidoczny py�ek. � Z tego, co widz�, stwierdzam, �e jeste�cie opuszczeni i jako �o�nierze nie przedstawiacie na razie �adnej warto�ci. Te warto�ci, kt�re s� wam potrzebne i kt�re w ca�ej pe�ni okre�laj� �o�nierza, b�d� si� wam stara� wpoi� z ca�� energi� i wytrwa�o�ci�, na jakie mnie sta�, a pragn� wam o�wiadczy�, �e sta� mnie na wiele. Na wi�cej ni� si� spodziewacie!

Oficer znowu urwa� i przesta� si� kiwa� na nogach.

��Je�eli s� mi�dzy wami jednostki, kt�re s�dz�, �e mam jakie� s�abe strony charakteru, z kt�rych mo�na by osi�gn�� korzy�ci, o�wiadczam na wst�pie, �e s�d taki jest mylny. Nie mam s�abych stron i jestem z jednej bry�y, kt�rej ugry�� nie mo�na. Je�li s� mi�dzy wami tacy, kt�rzy maj� niesforny charakter, radz� im spu�ci� z tonu. Jestem surowy dla siebie i innych i nie znam lito�ci. Mi�osierdzie jest mi obce i nie �ycz� nikomu, aby si� przekona� o tym na w�asnej sk�rze. ��dam od was pos�usze�stwa i sumienno�ci w wykonaniu ka�dego rozkazu i biada temu, kt�ry ��danie moje, w tej chwili wyra�one spr�buje zbagatelizowa�. Nie m�wi� nigdy du�o i dzisiejsze moje s�owa niech wam g��boko zapadn� w m�zgi, bo powtarza� ich nie b�d�. Pr�dzej mo�e nast�pi� koniec �wiata, ni� ja m�g�bym dwukrotnie powtarza� to samo. S�dz�, �e jestem nale�ycie przez was zrozumiany. Przez pierwsze kilka dni b�d� si� z wami zapoznawa� z daleka i chocia� nie b�d� wami przez ten czas komenderowa�, b�d� mia� wszystko na oku, �eby lepiej pozna� ducha, jaki panuje w kompanii. Powiedzia�em szczerze to, co pragn��em, i mam nadziej�, �e r�wnie szczerze wy si� do mnie ustosunkujecie, przy czym zwracam uwag�, �e jest mi ca�kowicie oboj�tne, czy stosunek wasz do mnie b�dzie dobry, czy z�y. Przewiduj� raczej nienawi��. Prosz� rozpu�ci� kompani�, dinstfirender.

Oberlejtnant zapali� papierosa i wolnym krokiem odszed� do kancelarii.

W koszarach tego wieczora brz�cza�o jak w ulu.

Oberlejtnant wywar� wra�enie przygn�biaj�ce.

��Jest ma�y b��d w rachunku � odezwa� si� po kolacji Kania, siedz�c przy stole otoczonym pos�pnymi kolegami. � I b��d ten on pope�ni��

��No?

��Da� si� pozna� nam, ale my�my si� nie dali pozna� jemu. Oto wszystko. Je�eli mi�osierdzie jest mu obce, tym gorzej dla niego, a je�eli powiada, �e si� nie da ugry��, postaramy si� udowodni�, �e skruszy si� pr�dzej, zanim si� tego spodziewa. Na froncie m�g� zastrzeli� cz�owieka, ale tu b�dzie grzeczny.

Podczas lekcji gimnastyki nast�pnego dnia rano Oberlejtnant spacerowa� mi�dzy szeregami bez s�owa. Chodzi�, przygl�da� si�, ale nie zwraca� �adnej uwagi ani podoficerom, ani szeregowcom, mimo �e niekt�rzy widz�c, �e si� zbli�a, wykonywali �wiczenia specjalnie niedbale.

W po�owie lekcji przyszed� na plac kapitan Zivanci�, mrukliwie przyj�� raport od oberlejtnanta i z ukosa na niego patrzy�, kiedy zacz�� z nim spacerowa� mi�dzy szeregami.

��Pozwol� sobie zameldowa�, panie kapitanie, �e kompania jest straszliwie rozpuszczona � zacz�� m�wi� w pewnej chwili, kiedy stwierdzi�, �e kapitan nie rozpoczyna rozmowy.

��Wiem o tym.

Oberlejtnant rzuci� mu bystre spojrzenie z boku.

��Uwa�am, �e taki stan rzeczynie odpowiada wymaganiom regulamin�w.

��Bardzo pan dobrze uwa�a, panie Oberlejtnant � sucho przerwa� kapitan � ale pragn� panu zwr�ci� uwag�, �e ten stan rzeczy im odpowiada.

Oberlejtnant chrz�kn��.

��Poniewa� zauwa�y�em, �e pan ma o nich swoje wyrobione ju� zdanie � m�wi� dalej kapitan b��dz�c oczyma po placu � aby zaoszcz�dzi� panu z�udze�, komunikuj�, �e ci ludzie s� politycznie podejrzani i wszelkie pr�by umoralniania ich w tym stanie rzeczy uwa�am za bezcelowe.

Kapitan wyj�� z papiero�nicy papierosa i stuka� ustnikiem w wieko.

��Jestem dow�dc� tej kompanii przesz�o dwa lata, panie oberlejtnant, i nie widz� mo�liwo�ci urobienia ich do konsystencji wymaganej przez regulaminy.

Oberlejtnant s�ucha� w milczeniu.

��Rozmy�la pan w tej chwili prawdopodobnie o mojej n�dzy moralnej, upadku albo niedo��stwie.

��Ale�, panie kapitanie!

Oberlejtnant poda� kapitanowi p�on�c� zapa�k�.

��Dzi�kuj�! Niech mi pan nie przeczy, panie oberlejtnant. Nie wiem, czy pan, wzorem swoich poprzednik�w, zasi�ga� o mnie poufnej opinii w dow�dztwie korpusu albo pr�bowa� w tym kierunku wybada� dinstfirendera, bo i to si� zdarza�o.

��Panie kapitanie, naprawd�

��Prosz� mnie wys�ucha�, panie oberlejtnant. � Kapitan kopn�� jaki� kamyczek. � Musieli panu prawdopodobnie m�wi�, �e jestem notorycznym pijakiem i r�wnie� politycznie podejrzanym. Jestem. Jestem Chorwatem, jak to pan m�g� odgadn�� z mego nazwiska, i w drugim roku wojny moja lojalno�� wyda�a si� pewnemu dow�dcy korpusu nieco problematyczna. �ez z tego powodu nie wylewam.

Kapitan wypu�ci� k��b dymu w g�r� i m�wi� dalej tym samym oboj�tnym tonem, jakby chodzi�o o kogo innego.

��Co do mego pija�stwa, maj� cz�ciowo racj�, i przyczyny, kt�re mnie sk�aniaj� do picia, s� tak r�norodne, �e wymienienie ich uwa�am za niepotrzebne. Zreszt� s�dz�, �e gdyby pan by� na moim miejscu i w mojej sk�rze, pi�by pan tak samo, a mo�e nawet wi�cej.

��Nie mam poci�gu do zapijania si�, panie kapitanie. Kapitan przystan�� i ogl�da� swoje buty.

��Z zawodu jestem dyrektorem sp�dzielni mleczarskiej i ani m�j zaw�d, ani usposobienie, ani charakter, ani stanowisko spo�eczne nie by�y czynnikami, kt�re we mnie wyrobi�y poci�g do zapijania si�. �r�d�o tkwi gdzie indziej i cztery ostatnie lata, jakie prze�y�em, usprawiedliwiaj� mnie przynajmniej cz�ciowo.

Oberlejtnant s�ucha� z napi�ciem i jego siwe oczy coraz cz�ciej zwraca�y si� nieznacznie na twarz m�wi�cego kapitana.

��Je�eli chodzi o moje dowodzenie t� kompani�, komunikuj� panu otwarcie, �e jestem dow�dc� de nomine [1], gdy� de facto [2] rz�dzi arcyz�odziej dinstfirender. Jestem, jak pan widzi, szczery do idiotyzmu. Ludzie znajduj�cy si� w kompanii s� najsprytniejszymi na tej szeroko�ci geograficznej �azikami, panie oberlejtnant, i nie przerobi ich �adna propaganda ani szykany� o tym w�a�nie chcia�em z panem m�wi�.

Kapitan znowu przystan�� i spojrza� na niebo.

��Tak. O tym chcia�em z panem m�wi� � powt�rzy� i bystro wpatrzy� si� w oczy oberlejtnanta. � Cokolwiek b�dzie pan chcia� uczyni� w kierunku poprawienia kompanii �rodkami regulaminowymi, b�d� tolerowa�, chocia� z g�ry przewiduj� niepowodzenie, natomiast na �adne brutalizowanie i pastwienie si� nie pozwo1� i z ca�� stanowczo�ci� temu si� sprzeciwi�. Widz�, �e pan jest z gatunku tych m�odych oficer�w zawodowych, kt�rzy nie pozbywaj� si� nigdy bezkrytycznego zapa�u do pracy, jaki nabyli jeszcze podczas pokoju, i �e posiada pan dane na pogromc�.

��Panie kapitanie! � rzuci� podra�niony oberlejtnant.

��Niech pan mnie wys�ucha do ko�ca, panie oberlejtnant, a potem mo�e pan stan�� do raportu z za�aleniem na mnie albo napisa� donos do K-stelle, bo i to mi si� zdarzy�o. Wi�c o czym ja m�wi�em� aha! Posiada pan walory dostateczne do doprowadzenia ludzi do samob�jstw i innych desperackich krok�w, a ja w�a�nie kategorycznie sobie tego nie �ycz�. Czy pan s�ysza� dok�adnie, co m�wi�em?

��S�ysza�em, panie kapitanie.

��Nie wiem, co panu o mnie m�wili i jakie pan sobie o mnie wyrobi� zdanie, i przyznaj� szczerze, nie zale�y mi na tym. Chc� panu tylko zakomunikowa�, �e z wyj�tkiem tej smutnej prawdy o moim pija�stwie, inne s�dy o mnie s� ca�kowicie fa�szywe. Sadysta, patrz�cy panu z oczu, we mnie jest utajony i rzadko mam go okazj� ujawni� Chcia�bym tylko za wszelk� cen� mie� do ko�ca tej wojny spok�j i pragn� wr�ci� do normalnego �ycia bez burzliwych przej��.

Kapitan podni�s� g�ow� i goni� wzrokiem chmury na niebie.

��Co do tego, jak pan przyjmie moje o�wiadczenie, chc� panu r�wnie� zwr�ci� uwag�, �e pa�scy poprzednicy, kt�rzy pr�bowali mi szkodzi� poufnymi meldunkami, sko�czyli smutno i ko�ci ich bielej� na wszystkich frontach. Mam wuja genera�a, kt�ry wsp�pracuje z naczelnym wodzem i u�atwia mi takie rzeczy, kiedy go tylko o to poprosz�.

Kapitan przystan�� i wierci� obcasem dziur� w piasku.

��S�dz�, �e pan si� zastanowi nad tym, co panu teraz powiedzia�em o sobie (kapitan kaszln��) i o moich ludziach, kt�rzy s� z gruntu nielojalni. Mam jednak dla nich wiele zrozumienia jako cz�owiek i kapitana austriackiego stawiam dopiero na drugim miejscu.

Przerwa� i pos�pnym wzrokiem wodzi� po placu.

��Tak� chodzi teraz o to, �eby pan si� zastanowi� nad swoim stosunkiem do mnie i do tego, co panu powiedzia�em, i jedno z dwojga: albo b�dziemy mieli obaj spok�j, albo si� rozstaniemy bez �alu z mojej strony. Im pr�dzej pan si� zdecyduje, tym lepiej. Do widzenia!

Kapitan niedbale przy�o�y� d�o� do czapki i lekko przygarbiony, oci�a�ym krokiem poszed� do kancelarii.

Oberlejtnant von Nogay patrzy� na plecy id�cego kapitana i w zamy�leniu zdj�� czapk� z g�owy, jakby dla och�ody.

Szczero��, z jak� kapitan wy�o�y� mu warunki wsp�pracy, wprowadzi�a go w oszo�omienie, i je�li pierwszego dnia wyda� mu si� sko�czonym niedo��g�, podobnym do tysi�cy innych oficer�w pospolitego ruszenia, dzisiaj, po tej rozmowie, przedstawi� mu si� w zupe�nie innym �wietle.

Nie spotka� dot�d �adnego prze�o�onego, kt�ry by tak szczerze m�wi� to, co my�li, i przechadzaj�c si� do ko�ca lekcji gimnastyki po placu zastanawia� si� nad tym, jakie ma zaj�� stanowisko wobec kapitana.

Zadziwiaj�ca szczero�� kapitana zrobi�a na nim wra�enie i w duchu przyzna�, �e w podobnym po�o�eniu znalaz� si� po raz pierwszy.

Nie wiedzia� na razie, co ma o tym my�le� i jak ma post�powa�. I�� wzorem kapitana i pi�, oznacza�o wyrzeczenie si� aspiracji i kapitulacj�. Stara� si� o przydzia� na front jest jeszcze za wcze�nie zwa�ywszy, �e wszystkie zmobilizowane ciotki i kuzynki maj� i tak wiele roboty z zatuszowaniem poprzednich niemi�ych sprawek.

Nie m�g� si� zdoby� na �adn� decyzj�, czu� jednak po tym, co us�ysza�, �e s�u�ba w tej kompanii nastr�czy mu du�e trudno�ci.

Rozmowa z kapitanem nie by�a ostatni� niespodziank�, przed jak� stan��.

Po po�udniu poleci� dinstfirenderowi wyszukanie mu ordynansa w kompanii i zaznaczy�, �eby z tych, kt�rzy si� zg�osz� ochotniczo, wybra� najmniej inteligentnego. Ochotniczo nie zg�osi� si� nikt.

Kompania od razu z ca�� solidarno�ci� ustosunkowa�a si� do nowego oficera w formie, kt�ra wprawi�a dinstfirendera w os�upienie. Z takim zdecydowanym oporem nie spotyka� si� dot�d.

��Pog�upieli�cie � m�wi� do zebranych po kolacji szeregowc�w � pog�upieli�cie, moi kochani, do szcz�tu. Kompania z�owrogo milcza�a.

��Nic innego, tylko pog�upieli�cie wszyscy na raz. Bojkot, He? Os�y jedne! I wam si� zdaje, �e to wam ujdzie na sucho?

��Nic nam si� nie zdaje � odezwa� si� jaki� g�os � wolna wola zg�osi� si� albo nie. Dinstfirender sk�oni� g�ow�.

��S�usznie. Je�eli m�wi� o wyst�pieniu ochotnik�w, nie b�d� nikogo wyci�ga� z szeregu za uszy. Ca�kiem s�usznie, ale pan oberlejtnant sam but�w nie b�dzie czy�ci� i wyznaczy sobie ordynansa.

��Tak to co innego � odezwa� si� inny g�os.

��Aha! Rozumiem. Demonstracja, co? Uchybia godno�ci? Niez�e my tu z sob� rozmowy prowadzimy. Ja, dinstfirender, wdaj� si� z kompani� w rozmow� na temat, co uchybia godno�ci, a co nie uchybia. Ambicja? Hm� am-bi-cja. Gdyby�cie wy, Slavik, mieli ambicj�, dzisiaj mieliby�cie sami ordynansa. Ciekaw jestem, ile wy mi tu nagadacie impertynencji za to, �e m�wi� do was jak do ludzi inteligentnych�

Dinstfirender, sprytnie sprowokowany, da� si� mimo woli wci�gn�� w dyskusj�.

��Gdyby w tej kompanii by�y jakie� wiejskie czopy rekruckie, wybra�bym pierwszego z brzegu i jeszcze by mnie za to w r�k� poca�owa�, �e mu da�em spokojn� funkcj�. Ale z wami, politykami, to nie wiadomo co: ambicje, godno�ci osobiste, demokracje iinne ba�wa�stwa. Herr Gott im Himmel! (Panie Bo�e w niebie!) �eby to tak na pocz�tku wojny, mieliby�cie ambicje. Demokracja wy�azi�aby wam nosem! Dziwi� si� sobie, �e z wami tak teraz rozmawiam jak w knajpie przy kuflu piwa. Chc� wam tylko wyja�ni�, �e takie bojkoty s� dobre w fabryce, ale nie w wojsku. Jakie ma teraz wyj�cie pan oberlejtnant? Jak wam si� zdaje? M�wi�, zdaje si�, do ludzi inteligentnych, a nie do stada bawo��w. Wyznaczy pierwszego lepszego i basta! Ten za� b�dzie m�g� wprawdzie gada� o godno�ci osobistej, dostanie jednak w z�by za �le wyczyszczone buty� Ale ja nie chc� mie� zatarg�w w kompanii ani s�d�w i pragn� na was wp�yn�� i trafi� do waszego rozs�dku. Nikt nie straci ambicji, je�eli b�dzie ordynansem. Do gazet o tym nie poda si� og�osze�. P�jdziesz jeden z drugim do cywila i sam diabe� si� nie dowie. Zreszt� to jest wojsko i szlus! Co ci ka��, musisz wykona� bez gadania� Powiecie mo�e: ty-ra-ni-zo-wa-nie? No, no� z was by�by, Ivanovi�, niezgorszy tyran, gdyby�cie tak mieli w�adz�. �a�uj�, �em si� do was szczerze odni�s�. Co powiadacie, Holjan? Mentalno��? Jak� ja mam mentalno��? I co w og�le znaczy?Aha, mo�liwe, �e mam taki spos�b my�lenia nie-wol-ni-cze-go. �licznie! Jak wiecie, jestem z zawodu tapicerem i nie znam si� na tych waszych uczono�ciach. Nie pod�miewajcie si� tam, wy! R�nica jest mi�dzy nami taka, �e ja jestem rozwa�ny i nie jestem politycznie podejrzany, jak wy. Nie mam si� czym pochwali�? No, no, wy, jak widz�, pr�bowali�cie samego Najja�niejszego Pana przerobi� na swoje kopyto; niez�a z was banda! To wszystko ksi��ki zrobi�y� Te wasze uczone ksi��ki o demokracji. Nie b�d� z wami d�u�ej gada� i pytam po raz ostatni: zg�asza si� kt�ry na ordynansa ochotniczo? Nie? Dobrze. Id� o tym zameldowa� panu oberlejtnantowi. Niech sam wyznaczy! No, my�l�, �e wyznaczy.

Oberlejtnant von Nogay nie mrugn�� okiem, kiedy mu dinstfirender zda� relacj� o tym, i nie wyrazi� �adnego zdziwienia.

��Tymczasem mieszkam w hotelu i ordynans nie jest mi jeszcze potrzebny, ale kiedy si� wprowadz�, wybior� sam. Niech pan o tym uprzedzi kompani�.

Na �wiecie by�a wiosna w ca�ej pe�ni. Z pag�rk�w otaczaj�cych baraki kompanii wartowniczej wida� by�o miasto jak na d�oni.

Kania obra� sobie jedno z tych g�sto poro�ni�tych krzakami g�ogu wzg�rz jako miejsce odpoczynku po problematycznych trudach s�u�bowych i codziennie sp�dza� kilka godzin le��c w soczystej murawie z ksi��k� w r�ku.

W dole, u st�p wzg�rza, otoczone potr�jnym rz�dem drut�w kolczastych, sta�y baraki obozu je�c�w w�oskich, zatrudnionych przy stacji od�ywczej i magazynach zapasowych korpusu. Z miejsca obserwacyjnego Kani do obozu by�o nie wi�cej jak trzysta metr�w i �rajter m�g� z g�ry dok�adnie podpatrywa� n�dzn� wegetacj� sennie kr�c�cych si� po placu W�och�w, kt�rzy ka�d� woln� od zaj�� chwil� sp�dzali na zaro�ni�tym traw� wale, gdzie wy�uskiwali robactwo z podartych ubra� i bielizny.

Czasami wpada�y mu w uszy urywki t�sknych piosenek i wtedy podnosi� g�ow�, zamyka� ksi��k� i patrz�c w d� przys�uchiwa� si� uwa�anie, a kiedy jeniec ko�czy�, wzdycha�, k�ad� si� na grzbiecie i goni� rozmarzonym spojrzeniem bia�e ob�oki, przesuwaj�ce si� po lazurze nieba.

Kt�rego� dnia, le��c jak zwykle w trawie, us�ysza� w pewnej chwili odg�osy prowadzonej w pobli�u rozmowy w j�zyku w�oskim. Nie zdziwi�o go to wcale, poniewa� nadz�r nad je�cami by� raczej nominalny i bez trudu prze�azili oni przez druty okalaj�ce ob�z. W mo�liwo�� ucieczki nie wierzy�a ani komenda obozu, ani sami je�cy. Z miejsca, sk�d dochodzi�y g�osy, wi�a si� w g�r� chwiejn� spiral� w�ska smuga dymu.

Kania powsta� i ostro�nie podszed� w tamt� stron�.

Przy ma�ym ognisku siedzia�o dw�ch W�och�w. Jeden z nich, starszy i obro�ni�ty, gor�co przedk�ada� co� towarzyszowi, m�odemu, muskularnemu ch�opcu, w wyj�tkowo ca�ym i czystym mundurze bersagliera. Obok m�odszego le�a� ma�y tobo�ek, sfabrykowany z kawa�ka koca wojskowego. Na ogniu sta� kocio�ek, w kt�rym co� si� gotowa�o. Kiedy Kania niespodziewanie stan�� przed nimi, starszy W�och zerwa� si� szybko z ziemi i pobieg� w kierunku obozu, m�odszy natomiast wpatrzy� si� w niego ze zmarszczonymi brwiami i pozosta� na miejscu.

Kania wymownie spojrza� na tobo�ek.

��Willst fl�chten? (Chcesz ucieka�?)

��Nein � kr�tko zaprzeczy� W�och. Inteligentny wyraz jego �adnej twarzy podzia�a� na Kani� ujmuj�co. Usiad� naprzeciw niego.

��M�wisz po niemiecku dobrze?

��Studiowa�em przed wojn� w Wiedniu� Kania gwizdn��.

��Aha!� A co studiowa�e�?

��Po co pan mnie wypytuje? Niech mnie pan odprowadzi do obozu i niech mnie zat�uk� na �mier�. Po co dr�czy� pytaniami�

M�wi� najczystsz� niemczyzn�, i ze s��w jego przebija�a gorycz i rozpacz.

��Nie mam zamiaru odprowadza� ci� do obozu � odpar� po kr�tkiej obserwacji Kania. � Nie jestem katem. Nie przeszkodz� ci te� w ucieczce.

W�och szeroko otworzy� oczy.

��Naprawd�?

��Naprawd�, mimo �e b�dzie mi przykro widzie� ci� za par� dni w kajdanach.

��Mnie nie z�api� � twardo przerwa� jeniec.

��Z�api� ci�.

Kania wyj�� papierosa i pocz�stowa� W�ocha, kt�ry przyj�� go z wahaniem.

��Na pewno ci� z�api�. Najwy�ej cztery dni m�g�by� si� ukrywa�. A nie chcia�bym by� wtedy w twojej sk�rze. M�wisz po w�giersku? Znasz ten kraj? Co b�dziesz jad�? I dok�d chcesz ucieka�? Do W�och? Przez fronty? Do Szwajcarii?

W�och ponuro patrzy� si� w ogie�.

Kania wygodnie si� po�o�y� na boku i nie patrz�c na je�ca m�wi�:

��Po ucieczce je�ca komenda garnizonu sprowadza do obozu pluton �andarm�w celem przeprowadzenia �ledztwa. Po pierwszym dniu dochodze� widzia�em wyniki. Widzia�em, jak nagi cz�owiek wyskoczy� przez okno z baraku i zosta� zastrzelony jak pies. Widzia�em, jak przywi�zali drugiego do s�upka i zapomnieli na czas odwi�za� (przecie� to tylko jeniec), i cz�owiek ten umar�. S�ysza�em w nocy takie wycie, jakie wydaje tylko oszala�e z b�lu zwierz�, a to wy� cz�owiek, tw�j rodak. W d�ugi czas po ucieczce jednego wszyscy jego towarzysze, chodz� na palcach, nie na ca�ych stopach. Bije si� w pi�ty drutem owini�tym w gum�. Na cmentarzu widzia�em oddzieln� kwater� dla twoich towarzyszy, kt�rzy byli badani przez �andarmeri�. Widzia�em te�, jak przyprowadzili uciekiniera. Widzia�em i s�ysza�em tyle, �e, gdybym by� je�cem, nie pr�bowa�bym ucieczki.

W�och podni�s� g�ow� i ponuro popatrzy� Kani w oczy.

��Dlaczego mi pan to m�wi?

Kania usiad� i otrzepywa� r�kaw z piasku.

��Dlatego m�wi�, �eby ci� powstrzyma� od pope�nienia g�upstwa. A poza tym przypuszczam, �e masz matk�, a ja wiem, �e moja staruszka dr�y o moje �ycie i umar�aby na wiadomo�� o mej �mierci.

��Dziwny z pana cz�owiek � po kr�tkim milczeniu powiedzia� W�och. � Zamiast mnie przytrzyma�, to pan�

��Ten pan do ciebie m�wi jak cz�owiek do cz�owieka, a nie jak wr�g. Jestem Polakiem�

��Ach! Polak�

���i r�wnie� studiowa�em w Wiedniu.

Po tych s�owach W�och o�ywi� si�.

��Sko�czy�em Akademi� Eksportow�. A pan?

��M�w mi ty. Odpowiem ci kiedy indziej. Powiedz mi teraz, dlaczego chcia�e� uciec? Jeniec zmarszczy� brwi.

��Nie mog�em ju� d�u�ej. Nie chc� zwariowa�.

Rozmow� sko�czyli o zmierzchu.

Nast�pnego dnia Kania porozumia� si� z podoficerem z komendy obozu, kt�ry wydziela� je�c�w na roboty, i Giuseppe Baldini (tak si� nazywa� jeniec) zosta� przydzielony do koszar kompanii wartowniczej w charakterze pomocnika magazyniera.

Kania da� mu czyst� bielizn� i stara� si�, jak m�g�, ul�y� jego niedoli. Z ka�dym dniem wi�cej zbli�ali si� do siebie i W�och w kr�tkim czasie zyska� sobie gor�c� sympati� zar�wno Kani, jak i ca�ej kompanii.

Dzi�ki wrodzonemu humorowi i pogodnemu usposobieniu uj�� sobie wszystkich tak, �e niekt�rzy podoficerowie wdawali si� z nim w rozmow� i cz�stowali go papierosami.

Oberlejtnant von Nogay zaj�� tymczasem kwater� po nie�yj�cym Giserze i kaza� �wie�o pomalowa� �ciany. Do pracy tej wyznaczono �o�nierza kompanii wartowniczej, kt�remu dodano do pomocy Baldiniego.

Kiedy robot� uko�czono, oberlejtnant przyszed� obejrze� swoje mieszkanie. Wyda� dinstfirenderowi szczeg�owe zarz�dzenia, w jaki spos�b ma ustawi� meble, po czym, kieruj�c si� w stron� wyj�cia, zauwa�y� przebieraj�cego si� Baldiniego.

��Kriegsgefangener? (Jeniec?).

��Jawohl, Herr Oberleutnant! (Tak jest, panie poruczniku!).

��Umiecie dobrze po niemiecku?

��Tak jest, panie poruczniku, doskonale.

Von Nogay bacznie go zlustrowa� od st�p do g��w i wyj�� z kieszeni notes i o��wek.

��Nazwisko?

��Giuseppe Baldini�

Oberlejtnant zapisa� i odszed�.

Wieczorem tego samego dnia rozesz�a si� w kompanii wiadomo��, �e komenda obozu je�c�w zgodzi�a si� na przydzielenie oberlejtnantowi von Nogay je�ca Giuseppe Baldiniego jako ordynansa osobistego.

Kiedy wiadomo�� ta dotar�a do Kani, okaza� wybitnie z�y humor i szpetnie zakl��.

Natychmiast uda� si� w kierunku kwatery oberlejtnanta i przeszed� si� kilka razy pod oknami, a kiedy zauwa�y�, �e �wiat�o pali si� tylko w kuchni, stan�� pod oknem i chrz�kn�� kilkakrotnie w spos�b charakterystyczny.

Firanka zosta�a odsuni�ta i zza ramy wychyli�a si� g�owa.

��To ja.

Baldini wyszczerzy� klawiatur� �nie�nobia�ych z�b�w.

��Zaawansowa�em na bursza.

Kania splun�� i zacz�� m�wi� z wyra�nym rozdra�nieniem w g�osie:

��Przeklniesz dzie� swego urodzenia. Nie mog�e� si� mnie zapyta� przed p�j�ciem na s�u�b� do tego drania?

Twarz W�ocha wyrazi�a zdziwienie i u�miech z niej znik�.

��Dlaczego?

��To jest �winia� �winia, jakiej jeszcze w swoim �yciu nie spotka�e�, cz�owieku. Baldini zmarszczy� g�adkie, okolone kruczymi w�osami czo�o.

��W ka�dym razie jest to dla mnie zmiana na lepsze, w obozie ju��

��Jeste� ba�wan!

Rozdra�nienie Kani wzros�o, a wraz z nim i zdziwienie W�ocha.

��Ba�wan? Mo�e by�, �e ba�wan, ale nie musz� znosi� szykan pi�tnastu brutali, kt�rzy�

��Ten jeden jest gorszy od tamtych pi�tnastu i� niech ci� B�g ma w swej opiece!

��Nie takich widzieli�my.

��Takich nie widzieli�my. Nie dodawaj sobie animuszu, g�upcze, bo to nie zmieni w niczym faktu, �e poznasz zwierz�, o jakim nie mia�e� poj�cia.

��Wygl�da ca�kiem sympatycznie i kulturalnie.

��Tym jest niebezpieczniejszy.

��Wi�c co mam zrobi�? Jak mi radzisz? Wraca� do obozu? Nie mam wielkiej ochoty do tego, przyznam si�, poza tym nie wiem, w jaki spos�b mo�na to urz�dzi�.

Kania podrapa� si� po podbr�dku.

��Mo�esz zachorowa� � odezwa� si� po d�u�szym milczeniu. W�och popatrzy� na niego uwa�nie.

��Ty wiesz, m�wi�em ci, jak u nas takie�

��Je�eli ja si� za to wezm�, p�jdziesz do szpitala� bior� to na siebie.

��No c�? Jak uwa�asz� mog� zachorowa� Tymczasem jednak nie widz� potrzeby i naprawd� od�y�em troch� przez ten dzie�. Zbli�y�em si� do ludzkich warunk�w egzystencji i nie bardzo chce mi si� wr�ci�. Nie znios� tego d�u�ej. Podtrzymuj� innych, ale sam ju� mam dosy� tego wszystkiego i gdybym nie spotka� ciebie, poci�gn��bym jeszcze kilka dni najwy�ej. Nie, stanowczo wola�bym nie wraca� do tego piek�a.

��B�d� szuka� mo�liwo�ci umieszczenia ci� w kuchni albo w stacji od�ywczej, tymczasem jednak musisz, niestety, przebywa� tutaj.

Kania porozmawia� jeszcze przez chwil� z W�ochem i wr�ci� do koszar.

Przypuszczenia jego co do sadyzmu von Nogaya jako� nie sprawdza�y si� i jeniec przy codziennych wizytach Kani przez nast�pny tydzie� nie mia� powod�w do narzekania. By� zadowolony ze swego losu i poddawa� w w�tpliwo�� trafno�� opinii, jak� Kania wyrazi� o oficerze.

Kt�rego� dnia zaszed� Kania w czasie obiadu do kancelarii i zasta� zajadaj�cego Habera:

��Nowina, bracie.

Kania przysiad� si� do sto�u.

��No?

��Panu oberlejtnantowi przys�ali papug�.

��Pa-pu-g�? Na co mu papuga? Sk�d?

��Od cioci albo od babci. Na klatce by� adres zwrotny: Hilda von Nogay, Wien.

Haber przerwa� jedzenie i zajrza� podejrzliwie do mena�ki.

��W tych zupach znajduje si� czasami ciekawe rzeczy. Psiakrew! Codziennie ma �wi�stwo inny smak, chocia� ma by� ta sama zupa z suszonych jarzyn.

Westchn�� przejmuj�co i postawi� mena�k�.

��Co bym da� za porz�dny talerz roso�u z kluskami� Ze wszystkich zup najwi�cej lubi� ros� z kluskami. Mia�em tak� kuchark�, �e ros� robi�a jak jaki� nektar, s�owo daj�.

Odkroi� skrupulatnie kromk� chleba i marzy� na g�os, �uj�c ma�e k�sy.

��Potrafi�a, szelma, gotowa�, chocia� pysk mia�a ta Ksantypa niemo�liwy. Zawsze by�y awantury, kiedy tylko przyszed�em do domu. Ale gotowa� umia�a. A sosy robi�a takie, jakich z pewno�ci� nie jada sam Najja�niejszy Pan.

��Nie wiesz, czy oberlejtnant w domu?

��Kaza� osiod�a� konia. Pewnie pojecha� na obiad do kasyna.

Kania wyszed� z kancelarii i uda� si� pod okna kuchenne kwatery von Nogaya.

Z wn�trza dosz�o go jakie� skrzecz�ce, piskliwe wykrzykiwanie. Wsadzi� g�ow� w okno i ujrza� Baldiniego, kt�ry z namarszczonymi brwiami sta� przed du�� klatk� drucian�. Rzuca�a si� w niej na dr��ku, jak oszala�a, pstra papuga. W�och patrzy� na ni� tak wrogo, jakby mia� zamiar za chwil� j� udusi�. Z pocz�tku Kania nie m�g� rozr�ni� dok�adnie s��w, jakie wykrzykiwa�a papuga. Nadstawi� bacznie ucha i w�wczas dopiero zrozumia� irytacj� Baldiniego.

��Nieder mit Italien! Nieder mit Cadorna-Frosch! Hoch �sterreich! (Precz z W�ochami! Precz z Cadorn�-�ab�! Niech �yje Austria!).

��Milcz, �cierwo � zduszonym g�osem sykn�� przez z�by Baldini i zamierzy� si� pi�ci�.

��Milcz, �cierwo! � powt�rzy�a papuga i Baldini z rezygnacj� opu�ci� r�k�.

Kania kaszln�� i W�och odwr�ci� g�ow�.

��S�ysza�e�?

��Mhm�

Baldini usiad� przy stole.

��Z czego masz ten znak na policzku?

W�och odwr�ci� szybko twarz i nie patrz�c na Kani� odpowiedzia� niepewnie:

��Uderzy�em si� Potkn��em si� przed drzwiami o wycieraczk� i uderzy�em si� o nie.

Twarz jego obla� gwa�towny rumieniec. Kania chrz�kn��.

��No tak, sprawdzaj� si� moje przepowiednie� psiakrew.

W milczeniu przys�uchiwa� si� okrzykom papugi, kt�ra ciska�a si� na dr��ku i bez przerwy wyg�asza�a r�ne sentencje patriotyczne. Rzuci� siedz�cemu z odwr�con� twarz� W�ochowi wsp�czuj�ce spojrzenie i odszed� z ci�kim sercem.

Wieczorem Baldini przyszed� po kolacj� do kuchni kompanijnej i niespodzianie natkn�� si� na Kani�, kt�ry wy�oni� si� zza wodoci�gu, stoj�cego przed kuchni�. W�och udawa�, �e go w mroku nie poznaje, i chcia� go wymin��, ale Kania zdecydowanie uj�� go za rami�.

��Czemu mnie omijasz?

��Nie omijam. Nie pozna�em ci�

��Poka� no, bratku, g�b�.

Nie puszczaj�c ramienia Baldiniego, kt�ry w obu d�oniach ni�s� mena�ki, podprowadzi� go pod okna o�wietlonej kuchni i przybli�y� twarz do jego twarzy.

Przyjrza� si� bacznie i pu�ci� rami� W�ocha.

��Wiedzia�em, �e tak b�dzie.

Baldini opu�ci� g�ow� w d� i unika� wzroku przyjaciela.

��By� pijany, upi� si� w kasynie i zdenerwowa� si� bo papuga nie chcia�a m�wi� ja� Kania ponuro zakl��.

��Dot�d nie zdarzy�o si� takie� taka rzecz� by� ca�kiem�

Us�ysza� zgrzytni�cie z�b�w i urwa�.

Stali tak jaki� czas w milczeniu i nie patrzyli na siebie.

��Teraz b�dzie ci si� to cz�ciej zdarza�o � odezwa� si� Kania. � Za du�o ma z nami zgryzoty, �eby mia� dobry humor. Ale nied�ugo to potrwa.

Rozeszli si� bez dalszych s��w.

�e von Nogay mia� wiele zgryzoty z kompani�, to by�o �wi�t� prawd�.

Wprowadzane przez niego �wiczenia polowe dawa�y mu wiele sposobno�ci do wy�adowywania z siebie nagromadzonego bestialstwa; stopniowo, korzystaj�c z rzadkiej obecno�ci kapitan Zivancicia, wyda� kilka zarz�dze�, kt�re mia�y na celu ukr�cenie panuj�cej dotychczas w kompanii swobody.

�o�nierze solidarnie zacz�li stosowa� bierny op�r, polegaj�cy na tym, �e ka�de �wiczenie i ka�dy wydany przez niego rozkaz wykonywane by�y z tak� bezmy�lno�ci�, i� nie ulega�o najmniejszej w�tpliwo�ci, jaki jest cel tej opiesza�o�ci.

�wiczenia za miastem zacz�y psu� krew von Nogayowi.

Kompania wykonywa�a wszystko, czego ��da�, ale tak wolno i niedbale, �e oberlejtnant coraz cz�ciej zagryza� wargi. Czu�, �e walk�, kt�r� rozpocz��, musi doprowadzi� za wszelk� cen� do ko�ca, ale przeliczy� si� ze swoimi si�ami i nie doceni� wytrwa�o�ci i cierpliwo�ci kompanii.

Z pocz�tku nie chwyta� si� prymitywnych �rodk�w i nie prowadzi� gry na wytrzymanie, lecz powoli cierpliwo�� jego wyczerpywa�a si� i nie m�g� si� ju� opanowa�.

Przegoni� ich kilka razy laufszrytem, wytarza� w b�ocie na nieder, kaza� si� czo�ga� na dosy� d�ugich odcinkach i kiedy �o�nierze, pokryci rzadkim, �ciekaj�cym z ich twarzy, b�ockiem, oblepieni traw� i li��mi stali przed nim po takim eksperymencie w dwuszeregu, z oczu ich wyczyta� odpowied�.

Nie zdarzy� si� ani jeden wypadek niepos�usze�stwa, w przeciwie�stwie do tego, co m�wi� dinstfirender, nawet w stosunku do frajtr�w, i wyj�tkowa karno�� kompanii doprowadza�a oberlejtnanta do furii. Czyha� na jaki� wybryk, prowokowa� do jakiego� wyst�pienia poszczeg�lnych �o�nierzy, kt�rzy wydawali mu si� wi�cej zapaleni, niestety � �rodki te zawodzi�y. Zawzi�to�� z obu stron by�a jednakowa.

Przemawia� do ich ambicji i rozs�dku, odwo�ywa� si� do obowi�zk�w �o�nierskich i wymaga� regulaminu, pr�bowa� nak�oni� ich do zmiany post�powania wp�ywaniem na ich psychik� obrazowym przedstawieniem kl�sk, jakie na siebie sprowadzaj�, ale wszystkie te przem�wienia nie wywo�ywa�y skutku, jaki pragn�� osi�gn��.

Zmieni� wi�c sw�j stosunek i zacz�� z innej beczki.

W ordynarny spos�b, wyszukanymi inwektywami �ciera� na proch ich poczucie godno�ci w�asnej, niweczy� rozwini�ty w kompanii zmys� solidaryzowania si� por�wnywaniem do szajki bandyckiej i drwi� z ich fa�szywej, jak twierdzi�, ambicji, kt�ra mia�a si� w walce z nim okaza� bezcelowa.

Z regu�y zaprzecza� prawa do nazywania si� Czechem, S�owakiem lub Chorwatem i z niema�� dosadno�ci� por�wnywa� wszystkie narody s�owia�skie pod ber�em austriackim do trzody bydl�t niezdolnych do samodzielnego �ycia. Wiedzia�, �e prawie wszyscy �o�nierze w kompanii byli podejrzani politycznie, i przypuszcza�, �e takie prowokacje zdo�aj� ich nak�oni� do jakiego� wyst�pienia, kt�re by mu da�o podstaw� do wykazania, czym jest i co potrafi.

Porusza�, jak s�dzi�, najczulsze ich struny i pragn�� do swoich cel�w wygra� poczucie obra�onej godno�ci narodowej, lecz spos�b ten zawi�d� jak wszystkie poprzednie i to pot�gowa�o w nim tylko nienawi��. Upokarza�a go �wiadomo��, �e jest przez nich przejrzany � �e oni wiedz� o tym, i� on sobie z tego zdaje spraw�.

O�wiadczy� wreszcie, �e post�powanie kompanii traktuje jako perfidny sabota�, a milcz�ce szeregi przyzna�y mu w g��bi ducha ca�kowit� s�uszno��.

Poniewa�, jak twierdzi�, sabota� ten ma swoje �r�d�o w zmowie, wyrazi� obietnic�, �e natrafi wkr�tce na ��r�d�o, z kt�rego wyp�ywa ten idiotyczny posiew nielojalno�ci, zaprawiony defetyzmem�, i ma nadziej�, �e s�d wojenny b�dzie mia� sposobno�� do zapotrzebowania kilku �wie�ych pni sosnowych, z kt�rych stolarze umiej� tak szybko stawia� kwadratowe bramki.

Mimo najszczerszych ch�ci nie m�g� si� pow�ci�gn�� i pobi� kilku �o�nierzy do krwi. Sam jeden w obecno�ci przesz�o setki wrog�w zn�ca� si� nad nimi jak zwierz�, ale ani bici, ani z�owrogo milcz�cy towarzysze, na kt�rych oczach to si� dzia�o, nie reagowali nawet zmru�eniem powiek. Zdumiewa�o go to i upokarza�o jeszcze wi�cej, a wprost do sza�u doprowadza�a go my�l, �e upokorzenie to jest przez nich wyczute.

Czego� podobnego jeszcze nie widzia�.

Kt�rego� dnia po powrocie do koszar ze zmordowan� kompani� zasta� siedz�cego w kancelarii pos�pnego kapitana. Zameldowa� mu powr�t z �wicze� i usiad� przy stoliku. Wype�ni� zeszyt, w kt�rym notowane by�y przerobione �wiczenia, i wyda� kilka polece� dinstfirenderowi.

Kapitan patrzy� na niego spod oka i b�bni� palcami po stole. Von Nogay sko�czy� i powsta�.

��Czy jestem potrzebny panu kapitanowi? � zapyta� stoj�c w postawie s�u�bowej.

��Owszem. Niech pan nas zostawi samych, feldfeblu. Oberlejtnant podni�s� brwi w g�r�.

Po wyj�ciu dinstfirendera kapitan kaza� von Nogayowi usi��� i przez chwil� drapa� si� po nie ogolonym podbr�dku.

��Co pan dzisiaj przerabia� z kompani�, panie oberlejtnant?

��Nauk� walki, przesuwanie si� w natarciu pod ogniem artylerii i biern� obron� przeciwlotnicz�.

Kapitan zajrza� do roz�o�onego przed nim na stole programu �wicze� i kiwn�� g�ow�.

��Formalnie zgadza si�.

Z�o�y� skrupulatnie program, zgni�t� w popielniczce papierosa i pochyliwszy si� do przodu spl�t� r�ce na stole.

��Mo�e zechce mi pan wyt�umaczy�, dlaczego kompania wygl�da jak stado �wi�? Chrz�kn��.

��Mam wra�enie, �e pan za ma�o urozmaica tereny, i ogl�daj�c kompani� dochodz� do wniosku, �e szkolenie specjalnie na bagnach nie jest usprawiedliwione naszym teatrem wojennym.

Z wyrazu twarzy oberlejtnant sta� si� podobny do szykuj�cego si� do skoku zwierza.

��Na podstawie do�wiadcze� moich z frontu rosyjskiego (na s�owie �front� po�o�y� nacisk, jakby chcia� w ten spos�b wykaza� swoj� wy�szo�� nad prze�o�onym, kt�ry siedzia� w hinterlandzie) stwierdzi�em, �e kl�ski, jakie nasze wojsko ponosi�o, wynika�y przewa�nie z powodu ma�ej obrotno�ci �o�nierzy w terenie�

��Pozwoli pan, �e przerw� pa�skie dowodzenia � ochryple przem�wi� kapitan � nie mam zamiaru prowadzi� z panem scholastycznych spor�w na tematy taktyczne i wie pan o tym r�wnie dobrze jak ja, �e nie zatrzyma�em pana, �eby wys�uchiwa� pa�skich pogl�d�w na do�wiadczenia wojenne.

Opar� si� plecami o krzes�o i za�o�y� nog� na nog� z zadziwiaj�c� u niego pedamteri�. Przez jaki� czas patrzy� swymi przygas�ymi oczyma w okno, za kt�rym widzia� rozebranych �o�nierzy, myj�cych si� przy studni na podw�rzu.

Ogromny i.zawsze pogodny cugsfirer Koperka rozczesywa� palcami brod�, z kt�rej wygrzebywa� grudki zesch�ego b�ota i gliny, i ponuro zas�piony strzepywa� je na ziemi�.

Z szybkich porusze� warg cugsfirera i min myj�cych si� �o�nierzy kapitan wywnioskowa�, �e rozmowa toczy si� prawdopodobnie doko�a odbytych �wicze�. Koperka, m�wi�c co�, kilka razy podrzuci� g�ow� w kierunku okien kancelarii i kapitan z�o�liwie si� u�miechn��.

��Szkoda, �e pan nie mo�e w tej chwili s�ysze� tego, co kompania ma do powiedzenia o pa�skich urozmaiconych metodach szkolenia. Niezmiernie �a�uj�.

Oberlejtnant �achn�� si�.

��Nie obchodzi mnie, co mo�e m�wi� ta rozwydrzona banda kandydat�w na szubienic�. Dla mnie miarodajny jest regulamin, a moje stanowisko oficera-instruktora i obowi�zek wobec ojczyzny zmuszaj� mnie do u�ycia wszystkich �rodk�w zmierzaj�cych do stworzenia z tej zgrai zdrajc�w oddzia�u zdolnego do pe�nienia s�u�by w spos�b og�lnie�

��Ma pan s�uszno��.

Ironia brzmi�ca w g�osie kapitana rozpali�a krew w oberlejtnancie.

��S�dz�, panie kapitanie, �e rol� swoj� i zadanie sprecyzowa�em dosy� jasno, aby mie� przekonanie, �e nie mo�na mi zarzuci� czego�, co by sprzeciwia�o si� zasadom i wymaganiom przepis�w wojskowych.

��Hm� oczywi�cie. Pami�tam jednak, �e mia�em zaszczyt w prywatnej rozmowie sprecyzowa� swoje wymagania� Kapitan zapali� papierosa.

��Wyja�ni�em panu, �e tych ludzi rozumiem i usprawiedliwiam (m�wi� o przyczynach, dla kt�rych tutaj si� znale�li), m�wi�em panu r�wnie�, �e nie znios� brutalno�ci. Kilka dni temu kompania wr�ci�a czerwona od py�u t�uczonej ceg�y. �wiczy� ich Pan na terenie opuszczonej cegielni specjalnie po to, �eby sobie rozbijali twarze na od�amkach cegie�; nazywa pan to stosowaniem przepis�w i wype�nieniem obowi�zk�w wobec ojczyzny. Szeregowiec Uchmanbek ma do ko�ci starte cia�o na kolanach i �okciach. Rjina poszed� do lekarza z rozdartym na drucie, od kolana do pachwiny, udem, Mrazka uczy� pan przepisowo wykona� komend� �nieder� i musiano mu nastawia� �opatk� w ambulansie; ca�y drugi pluton ma zdart� sk�r� na d�oniach i nogach, nie m�wi�c o mundurach porwanych od wspinania si� po drzewach. Uczy� ich pan obserwacji na czujce z g�ry. Chodzi�o panu o pole widzenia z wysoko�ci kilkunastu metr�w, a kiedy stary, oko�o pi��dziesi�ciu lat licz�cy S�owak Buczko spad� z drzewa i dotkliwie si� pokaleczy�, kopa� go pan tak d�ugo, dop�ki nie powsta� z ziemi i nie zacz�� si� powt�rnie wspina�. Zimmerman, w�t�y i wyn�dznia�y skutkiem malarii, jakiej si� nabawi� w Syberii, by�, wed�ug pana, odpowiedni do d�wigania skrzynki ze �lep� amunicj�, a kiedy nie m�g� nad��y� za kompani�, bi� go pan szpicrut� po twarzy i nak�ania� w ten spos�b do przy�pieszenia kroku. Jeniec w�oski, Baldini, kt�rego pan sobie wybra� na ordynansa, przyszed� kt�rego� dnia okrwawiony i na zapytanie moje odpowiedzia�, �e bije go pan stale.

Oberlejtnant s�ucha� z zaci�ni�tymi ustami i spode �ba patrzy� na kapitana.

��Tak wygl�da, na przyk�adach, pa�skie szczytne poj�cie o zadaniach oficera liniowego i wype�nianiu obowi�zk�w wobec ojczyzny.

Kapitan m�wi� wolno i chrypliwie.

��Barbarzy�stwo, jakie pan wykaza�, jest biegunowo odleg�e od moich uwag.

Oberlejtnant naje�y� si� gro�nie i powsta�.

��Panie kapitanie!

��Niech pan nie urz�dza demonstracji i nie udaje obra�onego, panie oberlejtnant. Nie ma w s�owniku kulturalnych ludzi s��w, kt�re by mog�y wystarczaj�co obel�ywie okre�li� pa�skie post�powanie.

��Oficerski s�d honorowy przekona pana kapitana, �e to, co dot�d od pana s�ysza�em, jest a� nadto wystarczaj�ce do ��dania przeze mnie satysfakcji!

Von Nogay by� w�ciek�y i oczy jego rzuca�y dzikie spojrzenia na oboj�tnego pozornie kapitana.

��Pan si� nawet nie kwalifikuje do s�d�w ludo�erc�w, panie oberlejtnant.

Kapitan powsta� i jakby niechc�cy wodzi� d�oni� po pasie, na kt�rym wisia� du�y futera� rewolweru, i uwadze oberlejtnanta nie usz�o, �e klapka zamykaj�ca futera� znajdowa�a si� w tej chwili pod palcami kapitana.

��Ostrzega�em pana � dorzuci� kapitan � lecz pan to ostrze�enie zbagatelizowa�. Nie wiem, co pan ma zamiar uczyni�, a tymczasem korzystam z wyj�tkowych uprawnie�, jakie mi przys�uguj�, i zawieszam pana w czynno�ciach. Zwracaj si� pan do swego s�du honorowego, buszmenie! W moich oczach jest pan n�dznym gadem, przez omy�k� nazywanym cz�owiekiem, panie oberlejtnant von Nogay!� Niech pan wyjdzie, bo nie mog� na pana patrze�, bydlaku! Precz!

Oberlejtnant zbiela� na twarzy i zrobi� ruch d�oni� w kierunku pasa, lecz w tej samej chwili ujrza� rozszerzonymi oczyma, jak kapitan spokojnie poci�gn�� za kolb� rewolweru.

��Precz!

Von Nogay automatycznie odwr�ci� si� i wyszed�.

W chwil� p�niej wszed� do kancelarii dinstfirender i zasta� kapitana siedz�cego przy stole z g�ow� opart� na d�oniach, jakby w g��bokiej zadumie.

Usiad� przy swoim stole i zacz�� pisa�, rzucaj�c bystre, badaj�ce spojrzenia w stron� kapitana.

��Pan oberlejtnant jest zawieszony w czynno�ciach. Dinstfirender uda� wielkie zdziwienie dowiedziawszy si� o tym, o czym przed chwil� s�ysza� stoj�c pod drzwiami.

��Zawezwie pan do kancelarii wszystkich podoficer�w, z wyj�tkiem Jamkego, Sz�nfelda i tych, kt�rzy z nimi trzymaj�. Wie pan chyba, co mam na my�li?

��Rozumiem, panie kapitanie.

��To dobrze! Ka�e im pan napisa� zeznania o wszystkich wybrykach pana oberlejtnanta. Kapitan przerwa� i zamy�li� si�.

��Pracuje pan tutaj dosy� d�ugo � zacz��m�wi� po chwili tym samym r�wnym, spokojnym tonem � aby wiedzie�, o co mi w tym wypadku chodzi. Niezgorzej si� panu przy mnie wiedzie i mam wra�enie, �e nie bardzo si� panu �pieszy na front. Przyznam si�, �e mimo pewnych niedoci�gni��, kt�re panu� hm� wybaczam� nie mam �adnego powodu do pozbycia si� pana z kompanii.

Dinstfirender sta� i z zak�opotaniem zwija� w palcach jaki� arkusik papieru nie patrz�c na kapitana.

��Pow�d taki m�g�by pan da� sam � kapitan chrz�kn�� � i licz� na to, �e pan mnie nale�ycie zrozumie.

��Tak jest, panie kapitanie! Kapitan ironicznie u�miechn�� si�.

��Jest pan rozs�dnym cz�owiekiem, feldfeblu. Co do zaj�� kompanii, to� czy pan ma gdzie� przechowane nasze poprzednie programy?

��Mam, panie kapitanie!

��Niech pan zarz�dzi zaj�cia takie, jakie przewidziane s� w tamtych programach. Wszystkie zmiany pana oberlejtnanta anuluj�, niech pan je uwa�a za nieby�e.

��Rozkaz, panie kapitanie! Kapitan powsta� i w�o�y� czapk�.

��Zeznania niech b�d� j�drne i zarazem szczeg�owe � rzuci� jeszcze od drzwi � i niech pan nie zapomni o ochwaceniu mego konia wierzchowego�

Los oberlejtnanta von Nogay zosta� przypiecz�towany, o czym nie m�g� wiedzie�, poniewa� siedzia� teraz w swojej kwaterze nad butelk� rumu i ponuro rozmy�la� nad scen�, kt�ra rozegra�a si� przed kwadransem.

Co robi�?

Pytanie to �widrowa�o mu m�zg. Wypi� ca�� butelk� i nie znalaz� innego rozwi�zania sytuacji, jak napisanie kilku list�w do ustosunkowanych ciotek i kuzynek.

Zmierzch ogarn�� pok�j, kiedy wk�ada� listy do kopert; poczu� si� jako� ra�niej.

Z kuchni dosz�o go dyskretne szcz�kanie przybor�w do jedzenia i talerzy.

��Italiano!

W drzwiach stan�� W�och.

��Kolacji nie b�d� jad�.

��Jawohl!

��Zjesz j� sam.

��Jawohl!

��Nie odchod� � oberlejtnant powsta� od biurka � zapal lamp�.

Baldini wyszed� na palcach z pokoju i po chwili wr�ci� z zapalon� lamp�, kt�r� postawi� ostro�nie na stole.

��Skar�y�e� si� kapitanowi, �e ci da�em po pysku?

W�och wzdrygn�� si�.

��Boisz si� odpowiedzie�, ty w�oski psie?

Oberlejtnant podszed� do klatki i wsadzi� palec przez pr�ty. Drzemi�ca papuga o�ywi�a si� i zacz�a skrzecze� niezrozumiale.

��Odpowiadaj, bydlaku!

��Pyta� mnie, dlaczego jestem okrwawiony, panie oberlejtnant�

��P�jd� tu!

W�och z zaci�ni�tymi ustami podszed� do von Nogaya.

��Bli�ej!

Kiedy Baldini stan�� przed nim, oberlejtnant szybkim, niespodziewanym rozprostowaniem zgi�tego w �okciu ramienia uderzy� go pi�ci� mi�dzy oczy.

Jeniec bez j�ku zatoczy� si� pod �cian�.

��Przygotuj mi mundur wyj�ciowy.

Baldini trzymaj�c si� d�oni� za twarz wyszed�.

��Ara, Papageichen (Ara, papu�ko). Papuga przekrzywi�a g��wk�.

��Hoch �sterreich-Ungarn!� Nieder mit Italien! (Niech �yj� Austro-W�gry! Precz z W�ochami!).

��Hoch �sterreich-Ungarn� Nieder mit Italien! � powt�rzy�a papuga skacz�c ha dr��ku.

��Nieder mit England! (Precz z Angli�!).

��Nieder mit England!

��Franzosen Schweine! (Francuzi �winie!).

��Franzosen Schweine! � powtarza�a papuga za oficerem � Pfeffer! (Pieprzu!).

��Nie dam ci pieprzu � m�wi� czule von Nogay � to ci szkodzi na zdrowiu, papu�ko.

��Pfeffer! Pfeffer! � krzycza�a papuga i nastroszy�a pi�ra. � Nieder mit Serbien! (Precz z Serbi�!). Nieder mit England! Ara� Papageichen� Pfeffer� Pfeffer� Pfeffer!

Baldini bezg�o�nie po�o�y� na krze�le z�o�ony mundur i cicho wyszed�.

Von Nogay pobawi� si� z papug�, potem ubra� si� i przejrza� w lustrze.

���eby� mi nie spa�, kiedy wr�c�, w�oska ma�po � rzek� mijaj�c w kuchni stoj�cego na baczno�� W�ocha.

��Jawohl!

Von Nogay spojrza� na niego z jakim� jadowitym u�mieszkiem i wyszed�.

Baldini wszed� do pokoju, zgasi� lamp� i wr�ciwszy do kuchni usiad� na taborecie przy oknie i wpatrzy� si� w mrok.

Z dala mruga�y do niego �wiat�a latar� miejskich, a z obozu je�c�w doszed� jego uszu t�skny �piew.

��O, Napoli, Napoli, caro Napoli� (O, Neapolu, Neapolu, drogi Neapolu�) � zawodzi� kto� rozedrganym g�osem, jakby chcia� przyzwa� do siebie rodzinne miasto.

Baldini opar� g�ow� na d�oniach.

Papuga dar�a si� w klatce jak op�tana.

��Pfeffer� Pfeffer� hoch �sterreich� nieder mit Italien!� Wszed� do pokoju, podszed� do klatki i pogrzeba� w kieszeni spodni.

Po omacku wsadzi� przez druty dwa palce.

��Chod� tu, w�oska ma�po� pieprzu� pieprzu� precz z Angli�!

��Pieprz� bierz!

Papuga rzuca�a si� na dr��ku i po omacku dzioba�a na chybi� trafi�, dop�ki nie natrafi�a na palce. Zgrabnie porwa�a ziarenko i umilk�a.

Baldini zasun�� firaneczki na klatce, wyj�� z pude�ka papierosa, wzi�� ze sto�u gazet� i poszed� do kuchni, gdzie usiad� przy stole i zag��bi� si� w czytaniu.

Po ma�ej przerwie papuga zacz�a si� drze�. Kilka razy oderwa� oczy od gazety i nas�uchiwa� z jakim� dziwnym grymasem na twarzy. Po czym powsta� i poszed� do pokoju. Odsun�� firaneczki i zajrza�. Papuga natychmiast zacz�a skaka� i wznosi� patriotyczne okrzyki.

��Schlafen, Ara� Schlafen, Papageichen� (Spa�, Ara� spa�, papu�ko�)

Kiedy papuga ucich�a, wr�ci� do kuchni i usiad� przy oknie, w kt�rym poprzednio postawi� na chwil� lamp�.

W dwie minuty p�niej odezwa�o si� za oknem chrz�kni�cie, nast�pnie ukaza�a si� twarz Kani.

��Nie ma go?

��Wejd��

Kania wszed� i usiad� przy stole.

��No i sko�czy� si� pan oberlejtnant � odezwa� si� po chwili.

Zdziwiony jeniec pytaj�co spojrza� na Kani�, kt�ry pokr�tce opowiedzia� mu przebieg wypadk�w. Baldini, wys�uchawszy wszystkiego, powesela�.

Kania zapali� papierosa i z zadowoleniem dmuchn��.

��Podoficerowie pisali zeznania. Kapitan ma je pos�a� do s�du. Ostro wzi�� si� nasz stary.

��Co mu tam s�d zrobi� kruk krukowi oka nie wykol�.

��Samo moje zeznanie starczy, �eby go zdegradowali. Napisa�em trzy stronice i, kiedy dinstfirender przeczyta�, md�o mu si� zrobi�o. Nie �a�owa�em, bracie, atramentu.

Baldini powsta�.

��Zjesz ze mn� kotlet?

��Mog�

Zajadaj�c wy�uszcza� Kania pewien plan, kt�rego W�och s�ucha� z b�yszcz�cymi oczami. Popili czarn� kaw� pana oberlejtnanta i u�cisn�li sobie d�onie.

��Buona notte, gondoliero! (Dobranoc, gondolierze!). Uwa�aj tylko, �eby nie by�o naboi w rewolwerze, bo m�g�by takiej kaszy narobi�, �e prosz� siada�.

Von Nogay wr�ci� do domu nad ranem pijany z uwieszon� na ramieniu, r�wnie� pijan�, urz�dniczk� z komendy garnizonu. M�oda ta osoba rozrzutnie darzy�a swoimi wdzi�kami wielu oficer�w z miejscowej za�ogi, kt�rzy wyrazili gotowo�� do przyj�cia jej us�ug przez zaproszenie jej na kolacj�.

Wypr�onego na baczno�� przy drzwiach Baldindego trzepn�� von Nogay r�kawiczkami po twarzy i zarechota�.

��To jest W�och � obja�ni� swojej towarzyszce, kt�ra usiad�a na taborecie w kuchni � ucz� si� na jego g�bie boksu. Odpi�� pas i zamachn�� si� w powietrzu. � Pif� Italiano, piff!

Jeniec chwyta� w locie r�ne cz�ci rzucanej przez niego garderoby, a oberlejtnant �mia� si� jak z dobrego dowcipu.

��Widzisz, jak aportuje? Dobrze go wytresowa�em. Tylko jeszcze nie nauczy�em go szczeka� na obcych, ale wezm� si� i za to.

Do po�owy rozebrany, zataczaj�c si�, poszed� do pokoju i zwali� si� na ��ko.

��Emma, chod�, spa� mi si� chce.

Pijana urz�dniczka mru��c oczy patrzy�a na je�ca, kt�ry sta� przed ni� got�w do zdj�cia palta.

���adny jeste�, W�ochu � powiedzia�a po chwili obserwacji. Oberlejtnant wzdycha� w pokoju na ��ku i przewraca� si� ci�ko z boku na bok.

��Wody, w�oska ma�po�

Baldini zani�s� mu wod� i po chwili wr�ci� na palcach do kuchni.

���adny jeste�, W�ochu � powt�rzy�a urz�dniczka i przyci�gn�a raptownie Baldiniego do siebie.

��Zechce pani rozebra� si� i p�j�� do pokoju � m�wi� staraj�c si� jej wymkn��, ale wzi�a jego nog� mi�dzy swoje kolana i unieruchomi�a go w ten spos�b przy sobie.

��Nie chcesz mnie?

��Pozwoli pani, �e pomog� rozebra� si� i zaprowadz� do pokoju.

��Poca�uj mnie � zamkn�a oczy i z otwartymi ustami opar�a g�ow� o �cian�.

Baldini poczu� zapach alkoholu i wyzwala� nog� spomi�dzy jej ciep�ych �ydek.

��Ale�, prosz� pani�

��Nie p�jd�! Chc� ciebie! � kategorycznie odpowiada�a na jego perswazje. Zamaszy�cie zdj�a kapelusz i potrz�sn�a utlenion� fryzur�.

��B�d� spa�a tutaj, z tob�, wiesz?

��Nie, prosz� pani.

Uwolni� si� stanowczo z nami�tnego u�cisku i odszed� pod okno. Siedzia�a przez chwil� z szeroko rozstawionymi nogami, potem zdecydowanie rozpi�a bluzk�.

��Pani tu spa� nie mo�e, niech�e pani zrozumie.

��G�upi� jest, m�j ch�opczyku, i nic wi�cej nie m�w. Je�eli my�lisz, �e si� mnie pozb�dziesz, to jeste� w b��dzie, wiesz? Jeszcze mnie nie znasz.

Gwa�townie, z jakim� zapami�taniem, rozbiera�a si� i ciska�a garderob� w r�ne strony.

Zdar�a z siebie bielizn� i sta�a teraz na �rodku kuchni naga.

��Widzisz, jak dobrze jestem zbudowana?

Baldini nie odpowiedzia�.

Za�o�y�a r�ce na g�ow�, jakby chcia�a pozowa� do obrazu, i zerka�a zalotnie na stoj�cego w milczeniu m�czyzn�.

Kiedy widzia�a, �e stoi nieruchomo i patrzy na ni� bez s�owa, podesz�a do ��ka i odrzuci�a koc.

��Rozbieraj si� i cho� do mnie!

Le�a�a naga, wyci�gni�ta na wznak, ze skrzy�owanymi pod g�ow� ramionami i kusz�co m�wi�a:

��Nie b�d� g�upi� on �pi� p�niej do niego p�jd�. Chod�, W�ochu!

Baldini wolno, z zaci�ni�tymi ustami, podszed� do ��ka. Stan�� nad ni� i patrzy� jej w oczy.

��Rozbierz si� i chod� do mnie!

Poci�gn�a go za r�kaw. Raptownie usiad� na brzegu ��ka. Cia�o jej pachnia�o silnie jak�� wod� kwiatow�. Podnios�a si� i gwa�townie obj�a go za szyj�. Wpi�a si� w jego usta jako� zach�annie i �ar�ocznie i mimo woli obj�� j�. Trwali tak przez d�ug� chwil�.

Uwolni� si� z jej obj��. Zadyszana, upad�a na s�omian� poduszk�.

��Rozbieraj si� pr�dzej� pr�dzej! Oci�ale powsta� i zgasi� lamp�.

Ulice otulone mg��, z rzadka o�wietlone latarniami rzucaj�cymi s�abe promienie na o�lizg�e chodniki, puste by�y po p�nocy i ponure.

Od czasu do czasu jaki� przechodzie� szybko przesuwa� si� wzd�u� mur�w kamienic, jak cie�, po czym ton�� we mgle, jak w wacie.

Nocny mrok miasta S�toralja Ujh�ly nie usposabia� do samotnych spacer�w. U zbiegu szerokiej ulicy z placem, na kt�rym sta�y opuszczone stragany, znajdowa� si� ma�y skwerek otoczony �ywop�otem, za kt�rym uwa�ny przechodzie� m�g� us�ysze� przyciszone szepty.

Za ma�ym szaletem, dyskretnie ukrytym w grupie g�sto ukwieconych kasztan�w, przy samym chodniku sta�a doro�ka z podniesion� bud�; ani na ko�le jednak, ani wewn�trz nie by�o nikogo; ko� sta� z opuszczonym �bem, jakby okazuj�c tym swoje zupe�ne osierocenie.

Str� nocny, pilnuj�cy stragan�w, zainteresowa� si� opuszczonym pojazdem i podszed�szy zajrza� pod bud�.

��Co� tam zgubi�?

G�os doszed� jego uszu nie wiadomo sk�d. Str� z niepokojem obejrza� si� na wszystkie strony.

��Spal si�! � powt�rzy� ten sam g�os i str� nocny, nie mog�c si� zorientowa�, gdzie w tej chwili znajduje si� ma�o uprzejmy w�a�ciciel doro�ki, odpowiedzia� patrz�c na grup� drzew.

��My�la�em, �e nikogo nie ma.

���le my�la�e�, nietoperzu. Zje�d�aj pr�dzej, bo mi dzierlatk� sp�oszysz.

��Aha � domy�lnie zauwa�y� odchodz�c str� � pilnuj si�, �eby� kataru nie dosta�. Mokro�

Zapanowa�a cisza jak przedtem, m�cona tylko szeptem zza �ywop�otu. Zegary miejskie wybi�y w�a�nie godzin� pierwsz�, kiedy zza jakiego� za�amu ulicy odezwa� si� g�os puszczyka. W chwil� potem zaturkota�y na bruku ko�a zbli�aj�cej si�, o�wietlonej dwiema latarniami, doro�ki.

Stoj�cy dot�d spokojnie za szaletem pojazd wyjecha� szybko na �rodek ulicy i zatarasowa� j� w poprzek. Spod podniesionej budy zacz�y si� wydobywa� jakie� dzikie �piewy, wskazuj�ce na wyj�tkowy nastr�j niewidocznego pasa�era.

Nadje�d�aj�ca doro�ka, w kt�rej siedzia�y dwie przytulone do siebie postacie, wiod�ce g�o�n�, przeplatan� �miechem, rozmow�, zatrzyma�a si�.

��Hej, tam! Zjecha� na bok!

��Caaa�uuuj psaaa w nos � od�piewa�a zwariowana doro�ka na nut� marsza artylerii.

Doro�karz zlaz� z koz�a, podszed� do konia i uj�� go za cugle.

��E, zostaw moj� szkap� w spokoju!

��Przepadnij ty i tw�j zdech�y ko�! Chc� tylko przejecha�, a ty sobie st�j do ko�ca �wiata.

Ze stoj�cej doro�ki wyskoczy� jaki� drab w szerokim opuszczonym na twarz kapeluszu.

��Geza?

��To ty, Bela?

��Ja.

��Co� ty? Daj mi drog�, bo mam pasa�er�w. Oficera z dam�. S� pijani.

��A je�eli nie?

Geza ponownie chwyci� za cugle.

Natychmiast otrzyma� ostrzegawczy cios biczyskiem po ramieniu i pu�ci� rzemie�.

��W�ciek�e� si�, wariacie? Chcesz bitki?

��No�

��Co tam jest? Dlaczego stoimy, ty ba�wanie? � odezwa�o si� be�kotliwe pytanie z doro�ki.

��Panie oberlejtnant, stoi pijany i zagradza drog�.

Z doro�ki wygramoli� si� oberlejtnant von Nogay i na niepewnych nogach zmierza� do stoj�cych doro�karzy. Powietrze przeszy� w tej chwili ostry gwizd. Zza �ywop�otu i z doro�ki wyskoczy�o nagle kilka dziwnych postaci i chwyci�o oberlejtnanta za r�ce i nogi tak szybko, �e nie zd��y� s�owa powiedzie�.

Obaj doro�karze krzykn�li i pr�dko wdrapali si� na koz�y.

��Wiej, Geza!

��Uciekaj, Bela!

Zaci�li konie i rozjechali si� galopem w przeciwnych kierunkach.

Samotna dama, uwo�ona z miejsca tajemniczego porwania, nie bardzo zdawa�a sobie spraw� z tego, co zasz�o, i z opart� na poduszce g�ow� mamrota�a co� bez zwi�zku.

Napastnicy zakneblowali oberlejtnantowi usta jak�� szmat� i unie�li go w krzaki.

��Owi�cie mu �eb � pad� rozkaz, i w nast�pnej chwili oberlejtnant przesta� widzie� i s�ysze�.

��Go� po doro�k�, Ivanovic!

Z pocz�tku oberlejtnant szamota� si� i pr�bowa� wyrwa�, ale zwi�zano mu rzemieniami r�ce i nogi. Le�a� teraz jak k�oda. Niebawem nadjecha�a doro�ka.

��Uda�o si�? � zapyta� ten sam drab, kt�ry przedtem tak bezczelnie wyprowadzi� w pole koleg� po fachu.

��Mamy go � odpowiedzia� Kania � wie� nas teraz tam, gdzie wiesz.

Oberlejtnanta po�o�yli w poprzek doro�ki jak t�umok i nakryli kocem. Wewn�trz zaj�li miejsca: Kania i Slavik. Reszta szybko odesz�a. Wszyscy mieli czapki odwr�cone podszewkami na wierzch, co u�atwia�o wzajemne rozpoznanie si� w mroku.

Doro�ka przejecha�a kilka bocznych ulic i zatrzyma�a si� na jakim� opuszczonym i pe�nym do��w placu, z kt�rego bi�a straszliwa wo� zgnilizny. Wy�adowanego z doro�ki oberlejtnanta z�o�ono na ziemi.

��Bierz, Bela, swoje dwadzie�cia koron i rum!

��Do��cie mu co ode mnie. W tamtym tygodniu zrzuci� mnie z koz�a i jeszcze mnie dzi� plecy bol�.

Doro�karz zaci�� konie i szybko odjecha�. Z mroku wy�onili si� zadyszani towarzysze.

��Nie zapomnie� i nie gada� g�o�no! � ostrzeg� Kania.

Szamoc�cemu si� w wi�zach oberlejtnantowi odpi�li spodnie i opu�cili je. Odwr�cili go plecami do g�ry i za chwil� rozleg�y si� na placu g�o�ne uderzenia pasa o go�e cia�o. W ten spos�b p�aci�a kompania za doznane udr�ki.

Von Nogay j�cza�.

��Masa� mia� niez�y � szepn�� Kania � podnie�cie go! Wydaj�cemu g�uche rz�enia oberlejtnantowi naci�gn�li spodnie, rozwi�zali r�ce i nogi i postawili go na ziemi.

��Nasu�cie czapki, bo odwi�zuj� mu g�ow�.

Oberlejtnant g��boko zaczerpn�� powietrza i wywali� oczy na wierzch. Nios�ce go postacie mia�y twarze osmarowane sadzami i pijany von Nogay wyobrazi� sobie, �e jest w mocy ludo�erc�w. Przekonany w pijackim zamroczeniu, �e nios� go do kot�a, wydar� si� nagle z ca�ych p�uc:

��Hiiilfeee! (Ratunku!).

Kania szybko zatka� mu d�oni� usta.

Ani chybi, przyszed� na mnie kres, my�la� ci�ko oberlejtnant, ze�r� mnie.

Otworzy� oczy i natychmiast je zamkn��. Czarne g�by i dziwaczne nakrycia g��w utwierdzi�y go w przekonaniu, �e jest w mocy ludo�erc�w, i zrozumia�, dlaczego go przedtem bili. �eby mi�so skrusza�o� Dotkliwy b�l u�wiadomi� go, �e skrusza�o ju� doskonale. Tylko w jaki spos�b dosta� si� do Australii? �mieszny sen, pomy�la� i pr�bowa� odwr�ci� si� na bok, jakby le�a� �na ��ku w swojej kwaterze. Nie uda�o mu si� to i zacz�� si� cicho �mia�. Co za dziwne sny nachodz� cz�owieka czasami, przemkn�o mu przez g�ow� i chytrze cieszy� si� na my�l, jak mu b�dzie przyjemnie, kiedy si� z tego niemi�ego snu obudzi. Nagle z zastyg�ym na twarzy grymasem �miechu zacz��wymiotowa�.

��Uwaga!

Nios�ce go postacie stan�y przed jakim� parkanem, w kt�rym brakowa�o kilku desek. Weszli przez ten wy�om i doszli do na wp� rozwalonego ust�pu. Von Nogaya owi�zano sznurami i dwa ich ko�ce zarzucono na poprzeczn� belk� podtrzymuj�c� daszek.

��Spu�ci� go w d�.

W otw�r skierowali nogi von Nogaya i ostro�nie spuszczali w straszliwie cuchn�c� zawarto�� kloaki. Kiedy us�yszeli chlupot, przywi�zali sznur do belki i wyszli pozostawiaj�c oficera pogr��onego po kolana w ekskrementach. Nic nie rozumiej�c, z opuszczon� na piersi g�ow�, wymiotowa� i kiwa� si� na sznurach jak marionetka.

Policja miejska, policja wojskowa austriacka i w�gierska, �andarmeria, policja polityczna i ekspozytura K-stelle � stan�y przed zagadk� niemo�liw� do rozwi�zania, jak si� okaza�o w ci�gu �ledztwa.

Pierwsze przes�uchanie da�o gorliwym w�adzom bardzo ma�o materia�u i wywiadowcy miotali si� na o�lep, w�a��c sobie wzajemnie na pi�ty.

Dyrektor policji miejskiej z ironi� s�ucha� wiadomo�ci o post�pach �ledztwa prowadzonego przez kilka jednocze�nie w�adz wojskowych i ocenia� je kr�tko:

��Nied�ugo stwierdz� niezbicie, �e napadu na tego pijanego oficera dokona�a za�oga �odzi podwodnej z atlantyckiej eskadry angielskiej, wykre�l� tras� tej �odzi na mapie i udowodni�, �e ��d� omin�a linie blokady, wp�yn�a do Dunaju i jakim� dop�ywem dosta�a si� do nas, potem rurami kanalizacyjnymi podjecha�a do sr� i zakotwiczy�a w oczekiwaniu na pana oberlejtnanta!

Sprawa ta znalaz�a si� r�wnie� na szpaltach dziennik�w prowincjonalnych, lecz gorliwa cenzura wojskowa nie pozwoli�a im na wypowiedzenie opinii zahaczaj�cej o polityk� wewn�trzn� w dwujedynej monarchii.

O�rodek ca�ej afery, jej rdze� i fundament � von Nogay nie mia� spokoju w szpitalu w Budapeszcie, gdzie otrzyma� separatk� na oddziale zatrutych gazami. Wskutek nieustannych indagacji i przes�uchiwa� popad� w melancholi�.

��Stwierdzi� pan przy trzecim przes�uchaniu � m�wi� siedz�cy obok ��ka wys�annik ekspozytury policji politycznej, maj�c roz�o�on� na kolanach tek� z papierami � �e mia� pan na sobie kalesony niebieskie w pionowe bia�e paski. Prosz�, oto tu jest zeznanie opatrzone pa�skim podpisem. Badanie jednak pa�skiego ordynansa, je�ca wojennego Giuseppe Baldiniego, oraz szczeg�owe ogl�dziny pa�skiej bielizny, znajduj�cej si� w mieszkaniu, przecz� temu o�wiadczeniu, poniewa� kaleson�w takich mia� pan tylko jedn� par� i znajduj� si� one teraz w szafie.

��Mo�liwe � ponuro zgadza� si� von Nogay.

��Musi pan, wobec tego, odwo�a� poprzednie zeznanie i z�o�y� mi je obecnie w duchu kategorycznego stwierdzenia, jakie pan mia� na sobie wtedy kalesony�

��Przecie� mia�em jakie� na sobie. Trzeba je tylko odnale��. Powinny by� tam, gdzie mnie zawieziono po odnalezieniu � w szpitalu miejskim.

��W�a�nie, �e ich nie ma. Zgin�y. Obecnie jeste�my w kropce, bo je�li pan sobie nie przypomina, jakie wtedy mia� pan na sobie kalesony, mo�na na podstawie tego drobnego na poz�r faktu wywnioskowa�, �e i inne podane przez pana szczeg�y s� w�tpliwej wiarygodno�ci, wobec czego uwa�am za konieczne ponowne przes�uchanie pana.

Dwie godziny pisa� taki pan bardzo sumienne i skrupulatne zeznanie i odchodzi� zast�piony przez jakiego� r�wnie sprytnego koleg� w mundurze.

��Jeste�my w posiadaniu pa�skiego o�wiadczenia, z�o�onego natychmiast po k�pieli w szpitalu, kiedy pana doprowadzono do przytomno�ci, �e schwytali pana Murzyni i chcieli po�re�. Czy nie zechcia�by pan �askawie szczeg�owo wyja�ni�, co pan mia� na my�li? Sk�d tam Murzyni? Czy, pan wiele czytuje powie�ci podr�niczych? Aha� w dzieci�stwie? To nie gra roli, takie rzeczy trzymaj� si� wyobra�ni jak rzep psiego ogona, panie kolego. Ja panu wylicz� wszystkich wodz�w india�skich z powie�ci Karola Maya, a czyta�em to dwadzie�cia lat temu. To jest sugestia pod�wiadoma, prosz� pana�

Wyja�nia� to przez dwie godziny i �adowa� mu w g�ow� ca�y zapas swego do�wiadczenia, z kt�rego nieszcz�sny oberlejtnant dowiedzia� si�, �e zeznania mo�na sk�ada� sprzeczne i wynika to z sugestii �wiadomej, pod�wiadomej, �e czasami w pami�ci od�ywaj� obrazy dziedzicznie przechodz�ce z pokolenia na pokolenie, kataleptycznie, w hipnozie i wiele innych rzeczy, po kt�rych nie m�g� spa� lub powtarza� przez sen r�ne cudaczne teorie.

Pod wp�ywem tych m�cz�cych indagacji sta� si� zgry�liwy i straci� wiar� w mo�no�� wykrycia sprawc�w napadu. Z czasem pozna� kilkunastu Pinkerton�w, w cywilu i w mundurze, i wiedzia� na pami��, kt�ry na jakim koniku cwa�uje. Aby si� zem�ci� za nieustanne zak��canie spokoju, odpowiada� p�g�bkiem i kiwa� przyzwalaj�co g�ow� na wszystko, w ko�cu zniecierpliwi� si� i zacz�� podrzemywa�, nie s�uchaj�c tego, co kto m�wi�, i podpisywa� bez czytania, co mu podsuwali wywiadowcy i �andarmi.

Wiedzia�, �e gorliwo�� ich oparta jest na wysokich dietach, jakie otrzymywali za ka�dy wyjazd do niego, i rozumia�, �e protesty nie pomog�. Kiedy si� mu sprzykrzy�o, zacz�� inaczej.

��Witam pana uprzejmie � m�wi� jadowicie do wprowadzonego do pokoju go�cia z teczk� pod pach� � prawdopodobnie stwierdzi� pan, �e jest jaka� drobna niedok�adno�� w moich poprzednich zeznaniach. Co? W�a�nie przypomnia�em sobie niedawno: nie mia�em wtedy zupe�nie kaleson�w na sobie. Prosz� bardzo, z przyjemno�ci� podpisz�.

��Zechce pan �askawie spocz�� � m�wi� do drugiego. � Kwestia murzy�ska, prawda? Ot�, prosz� pana, przypomnia�em sobie na pewno, �e to byli mo�e niezupe�nie Murzyni, ale Cyganie. Pan rozumie� w nocy wszystkie koty szare i mog�em si� pomyli�, zw�aszcza �e by�em pijany. Z przyjemno�ci� panu podpisz�, prosz� bardzo.

��Chodzi panu o miejsce napadu? � m�wi� do trzeciego. � �e za ka�dym razem m�wi� co innego? Widzi pan, to nie ja jestem winien. �andarmeria stwierdzi�a na pewno, �e by�o to na przedmie�ciu, a to s�, szanowny panie, fachowcy i nie �miem si� im sprzeciwia�. Je�eli pan sobie �yczy, mog� zezna�, �e mnie napadni�to w Singapurze. Co to za lokal? To nie jest lokal, tylko miasto w Indiach� A mo�e panu lepiej dogadza Rio de Janeiro? Je�eli pan napisze, �e mnie porwali piraci chi�scy i uwie�li d�onk� do Honolulu, te� panu podpisz�, �askawy panie. Zrobi�em si� bardzo zgodny i id� ka�demu z was na r�k� w zdobywaniu awansu, co mi tam� Dosta� pan sobie order i nagrod�! Ja, panie szanowny, wszystko teraz podpisz� i zeznam, jak sobie kto �yczy.Mog� zeznawa� og�lnie, ze szczeg�lnym podkre�leniem, pierwiastkowo, drobiazgowo, krzy�owo-pytaniowo, z wahaniem, kategorycznie, z sugesti� �wiadom� i w og�le r�nie�

Z pocz�tku wszystkie o�wiadczenia oberlejtnanta by�y skrz�tnie notowane, p�niej jednak, skoro zauwa�ono, �e folia�y opatrzone inicja�ami �F. v. N.� grubia�y coraz bardziej, a sprawa zamiast si� rozwik�a� skomplikowa�a si� do tego stopnia, �e s�dzia �ledczy, po ka�dorazowym ich przeczytaniu, za�ywa� proszek na b�l g�owy � zrobiono przerw� w badaniach i umotywowano j� z�ym stanem zdrowia oficera.

Kompania tymczasem mia�a lab�, co si� zowie.

Kapitan Zivanci� odes�a� sw�j meldunek wraz z zeznaniami podoficer�w do s�du i tym samym uniemo�liwi� von Nogayowi z�o�enie skargi do s�du honorowego. Zadowolony z jego nieobecno�ci rado�� swoj� oblewa� tak rzetelnie, �e w kompanii pokazywa� si� najwy�ej raz na tydzie�.

W�a�ciwym dow�dc� by� dinstfirender, kt�ry bezkr�lewie umia� znakomicie wykorzysta� i wysy�ane przez niego paczki przybra�y znacznie na obj�to�ci. S�u�ba sz�a swoim trybem. Jedna trzecia kompanii by�a zawsze na wartach, pozosta�e za� dwie trzecie zbija�y b�ki w koszarach i poza nimi w spos�b urozmaicony.

Kania poza s�u�b� patrolow� nie mia� nic innego do roboty i sw�j wolny czas po�wi�ci� na edukacj� papugi pana oberlejtnanta. Codziennie godzinami przesiadywa� u Baldiniego, wylegiwa� si� na kanapie, gra� z W�ochem w karty albo w szachy, czyta� ksi��ki, a g��wnie interesowa� si� papug�. U�o�y� ca�y repertuar r�nych zda�, kt�re przyswaja� jej metodycznie i wytrwale tak d�ugo, a� zacz�a je powtarza�. Aby zyska� sobie jej przychylno��, karmi� j� obficie pieprzem i papuga dostawa�a histerii.

Kiedy tylko stan�� przed klatk�, zaczyna�a natychmiast drze� si� i skaka�, wo�aj�c:

��Pieprzu� pieprzu!

��Masz pieprz� �ryj!

��Masz pieprz� �ryj� Precz z Austri�! Niech �yj� W�ochy!

��Pan genera� jest idiota!� Ara, Papageichen� precz z Niemcami!

Po kilka razy na dzie� wys�uchiwa� Baldini tej recytacji i z uznaniem kiwa� g�ow�.

��M�dra bestia z naszej papu�ki� �mia�o mo�na j� postawi� przed s�d wojenny za zdrad� g��wn�. B�d� ja zbiera� po mordzie, kiedy oberlejtnant powr�ci ze szpitala! Jeszcze mnie got�w zastrzeli�.

��Ca�a rzecz w tym, �eby by�a jaka� inspekcja, zanim powr�ci � wyja�nia� Kania � a je�eli wr�ci przed inspekcj�, to papuga ucieknie. B�dziesz mia� stu �wiadk�w, kt�rzy przysi�gn�, �e widzieli, jak j� wykrada� podczas twojej nieobecno�ci kt�ry� z �o�nierzy ze stacji od�ywczej. Moja w tym g�owa.

Po zjedzeniu kolacji u Baldiniego w atmosferze klubowej Kania szed� do koszar, gdzie ku wielkiemu �alowi towarzyszy ma�o teraz przesiadywa�, zbiera� sw�j patrol i udawa� si� na stacj� wypi� kilka szklanek wina za zdrowie nie widz�cej poza nim �wiata bufetowej. Potem, w weso�ym nastroju, maszerowa� na czele dobranej sz�stki na �niwo.

Nie by�o w roku 1918 gorliwszego patrolu garnizonowego od patrolu pana frajtra Kani.

Je�eli w s�awetnym S�toralja Ujh�ly pragn�� prosperowa� jaki� �azik i odpocz�� troch� po trudach wojennych, spok�j jego bywa� zak��cony ju� po dw�ch dniach. W�a�cicielki wszystkich jawnych i tajnych dom�w publicznych nauczy�y si� nie dowierza� pogodnej minie, zjak� Kania wkracza� z karabinkiem na przedramieniu do salonu, i wiedzia�y, co si� pod tym mi�ym u�miechem kryje.

��Guten Abend, madame. (Dobry wiecz�r, pani.) Ruch w interesie, jak widz�, niezgorszy.

��E, jaki tam ruch. Dziewczyny tyj� z nud�w.

��Tyj�, powiada paniusia? No, p�jd� zobaczy�, ile im na wadze przyby�o. Za ma�o ruchu za�ywaj�, powinna pani prowadzi� jak�� gimnastyk�. Zaraz wr�c�.

��A mo�e pan przedtem wypije szklaneczk� � proponowa�a w�a�cicielka z kwa�no-s�odkim u�miechem.

Mia�a wiele powod�w do tego, �eby unikn�� sk�adania wizyt w pojedynczych pokojach.

��To zawsze mo�na. Hej, ch�opcy! Szanowna pani prosi was, �eby�cie wypili za jej zdrowie lampeczk�,

Ch�opcy wchodzili do salonu i ��opali jak smoki. W�a�cicielka u�miecha�a si� i wy�amywa�a palce pod kontuarem, kiedy widzia�a pragnienie i apetyt rozb�jniczego patrolu. Kania zabawia� j� rozmow� i jednocze�nie bystro patrzy� na wszystkie strony.

��Sympatyczny ch�opak � zaczyna� m�wi� obserwuj�c jakiego� pijanego feldfebla, siedz�cego przy stoliku w rozpi�tym mundurze.

Madame sz�a za jego spojrzeniem i wzdycha�a. Kania, bawi�c si� rzemieniem karabinu, odwr�cony bokiem do bufetu, patrzy� uporczywie na upatrzon� ofiar� i m�wi� dalej u�miechni�ty:

��Wie pani, jak spotykam kiedy takiego rozkosznego faceta, kt�ry si� tak �adnie umie bawi�, cholera mnie bierze na sam� my�l, �e jaki� �wi�ski �andarm albo policjant wojskowy, albo nawet, dajmy na to, byle parszywy patrol garnizonowy z jakiej n�dznej kompanii wartowniczej mo�e mu w ka�dej chwili zabaw� zam�ci� g�upim zapytaniem o termin wa�no�ci dokumentu podr�y.

Rozgl�da� si� po t�ocz�cych si� po sali wojskowych z tak� serdeczno�ci�, jakby im chcia� wzrokiem powiedzie�:

��Bawcie� si�, drodzy koledzy i towarzysze broni, �ycie jest kr�tkie. Niech wam idzie na zdrowie.

��Niech pani, na przyk�ad � m�wi� do madame � popatrzy na tego ch�optysia przy czwartym stoliku na lewo od fortepianu.

Czy jest na �wiecie bydl�, kt�re by mia�o sumienie w tej chwili podej�� do niego i ni z tego, ni z owego zapyta� go o dokument z prawdziw�, nie podrabian� piecz�tk�?

Gaw�dzi� tak z w�a�cicielk� i u�miecha� si� do ka�dego, kto na niego spojrza�, co robi�o takie wra�enie, jakby ten sympatyczny frajter specjalnie po to przyszed�, �eby im zapewni� weso�� swobodn� zabaw�.

Biada jednak temu nieszcz�nikowi, kt�ry nieznacznie odwo�any na stron� przez w�a�cicielk� lupanaru wzdryga� si� przed wr�czeniem narzuconego okupu, nie chc�c da� wiary, �e ten sympatyczny frajter to najgorszy diabe� z garnizonu. Kania podchodzi� do jego stolika i przysiada� si� swobodnie z karabinkiem mi�dzy kolanami.

��Weso�ej zabawy, kolego � m�wi� uprzejmie.

��Dzi�kuj�. S�u�b� masz tu jak�?

��E, jaka tam s�u�ba. Wychodzi cz�owiek przewietrzy� si� troch� na patrolu i zajrzy po drodze popatrze�, jak si� �o�nierzyki zabawiaj��

��Zapalisz?

��Mog� � bra� papierosa i przyjacielsko m�wi� dalej: � S�u�b� ma tu cz�owiek lekk�. Nie ma kogo ani zaaresztowa�, ani do �andarmerii odprowadzi�; nudno, bracie. U nas jest taki Feldgericht, uwa�asz, �e nasze miasto omija ka�dy �azik, co si� w te okolice zab��ka z jakim lewym dokumentem podr�y albo rozkazem jazdy.

��Tak tu jest ostro? � pyta� zbity troch� z panta�yku �azik.

��R�ne tu, bracie, wyroki bywa�y. Stoi za miastem kilka s�upk�w z tabliczkami � m�wi� Kania pal�c niedbale papierosa. � Je�eli chodzi o mnie, jestem przeciwnikiem rozstrzeliwania ludzi o byle co, ale wojna, bracie, to nie maj�wka. � S�uchaj�cemu dezerterowi robi�o si� gor�co.

��Tak, tak, kolego� w ca�ym S�toralja Ujh�ly nie znajdziesz nikogo, kogo by mo�na podejrzewa� o jak�� nielegaln� rzecz. Je�eli tu sobie jaki czasem wskoczy przez s�ab� znajomo�� po��cze� kolejowych, wieje st�d tak, �e ma�o but�w nie zgubi, kiedy si� dowie, jakie tu wyroki bywa�y za dezercj�. Paskudnych tu audytor�w maj�, a ju� �andarmi tutejsi to �winie, nie ludzie. �adnego sumienia taki nie ma i rodzonego brata zaprowadzi pod s�d, je�eli sobie, na przyk�ad, przed�u�y o dwa dni urlop! Ogromnie nie lubi� im kogo� przyprowadzi�, bo potem spa� nie mog�.

Spotnia�y nag�e �azik, po takiej rozmowie, dyskretnie pod sto�em dzieli� si� z Kani� zapasem got�wki i bra� nogi za pas.

Kania zna� wszystkie podejrzane lokale, w kt�rych mo�na by�o spotka� dezerter�w albo markierant�w r�nego autoramentu, i wszyscy mu si� op�acali.

Dzie� swego urodzenia przeklina� podoficer, rdzenny Austriak, kt�ry dokumenty mia� wprawdzie w porz�dku, ale zetkn�� si� z patrolem na ulicy w nieprzepisowym umundurowaniu lub z nie zapi�tym guzikiem.

Kania by� w takim wypadku nieub�agany i taszczy� winowajc� do komendy garnizonu z ca�� parad�, w otoczeniu sze�ciu b�yszcz�cych bagnet�w.

��W�ciekli�cie si�, ba�wa�ski frajtrze? W czwartym roku wojny b�dziecie mi zwracali uwag� na nie zapi�ty guzik? Co to za zwariowane miasto? Ludzie gin� tysi�cami, a ten idiota z guzikiem.

��W my�l przepis�w, panie feldfebel, trzeba guziki zapina�. A nasz komendant garnizonu jest bardzo drobiazgowy i patrole maj� przestrzega� przepis�w, wi�c przestrzegam, panie feldfebel. Gdyby pan pu�kownik zwariowa� i kaza� mi wybija� ka�demu spotkanemu panu feldfeblowi dwa trzonowe z�by, na rano przyni�s�bym do komendy garnizonu pe�en koszyk z�b�w. Taki jestem s�u�bista� A co si� tyczy guzika, to nie jest to takie proste i g�upie, panie feldfebel. Tego lekcewa�y� nie mo�na. Z mojej praktyki wiem, co to znaczy przewinienie. Zna�em kilku takich pan�w feldfebli, kt�rzy za guzik ganiali cz�owieka laufszrytem do zemdlenia i kazali po ocuceniu robi� sto razy padnij w b�ocie. To nie bagatelka!

W komendzie garnizonu feldfebel wys�uchiwa� reprymendy od g�upkowatego pu�kownika, przy czym obrywa�o si� i Kani za zatrzymanie podoficera, do czego nie mia� prawa. Je�eli natomiast spotka� gdzie �azika S�owianina albo biedaka, kt�remu trzeba by�o pom�c, robi�, co m�g�, �eby mu p�j�� na r�k�.

Zdarza�o si� cz�sto, �e �andarmeria przekazywa�a mu w mie�cie jakiego� nieszcz�nika z poleceniem odprowadzenia do komendy garnizonu.

��C�e� ty za jeden?

Je�eli si� okazywa�o, �e zatrzymany by� dezerterem z frontu albo grozi�o mu powa�ne niebezpiecze�stwo, m�g� sobie powinszowa�.

��Po co� zwiewa� bez pieni�dzy i dokument�w, idioto? Nie mog�e� przedtem okra�� regimentskasy?

��Ech, panie frajter. Jak�e mo�na okra�� regimentskas�?

��Je�eli to dla ciebie jest niemo�liwe, to po co ucieka�e�? Taki ba�wan powinien siedzie� cicho, a nie i�� w �wiat. Gdzie� ty w�a�ciwie chcia� jecha�? Co� tutaj robi�?

��My�la�em, panie frajter�

��My�la�e�? M�drze wymy�li�e�� Masz tu dwadzie�cia koron.

��Ach, panie frajter�

��Stul pysk! Trzymaj fors�. Teraz s�uchaj, co ci m�wi�: odprowadzi ci� jeden na stacj� towarow�, �eby ci� po drodze znowu nie capn�li, i wsadzi na bremz� poci�gu towarowego do Koszyc. Tam si� od razu melduj komendantowi Soldatenheirnu i gadaj, �e� zgubi� dokumenty. Posiedzisz sobie kilka dni, dop�ki ci rodzina nie przy�le forsy, i b�dziesz m�g� dalej kombinowa�.

�azik by� oszo�omiony takim obrotem ko�a fortuny.

��Prowad� go, Ivanovi�! I wsad� go sam do poci�gu, bo got�w jeszcze i nam kaszy narobi�.

Nieraz zdarza�o si�, �e wyrabia� fa�szywe dokumenty emisariuszom polskich organizacji niepodleg�o�ciowych, czeskim legionarzom i innym tajemniczym pasa�erom, kt�rzy, tropieni w poci�gach przez �andarmeri�, wysiadali po drugiej stronie peronu i bezradnie rozgl�dali si� doko�a. Prawie wszyscy �o�nierze w kompanii mieli do czynienia z r�nymi komitetami narodowymi, z kt�rymi byli w kontakcie, i sienniki niejeden raz wypchane by�y paczkami nielegalnej literatury i korespondencj�.

Kania nie �a�owa� pieni�dzy, gdy� nie przywi�zywa� do nich wielkiej wagi; �ci�gaj�c sumiennie haracz na�o�ony przez siebie na wszystkie spelunki i podejrzane lokale, kt�rym grozi�o zamkniecie za r�ne przewinienia, te same pieni�dze obraca� na wspieranie r�nych ludzi, kt�rym m�g� w ten spos�b uratowa� �ycie.

Pozostali cz�onkowie patrolu partycypowali w tych dochodach i w ka�dym wypadku, kiedy mieli na uwadze jakiego� wsp�plemie�ca, otrzymywali od niego odpowiedni� kwot�, a L�cker, pisarz z komendy dworca, robi� maj�tek sprzedaj�c blankiety dokument�w podr�y. Kania by� jego g��wnym odbiorc� i obaj do sp�ki nabroili zdrowo; niejeden raz, pod okiem �andarmerii i policji politycznej, u�atwiali podr� wys�annikowi zakonspirowanej organizacj i niepodleg�o�ciowej.

Z pocz�tkiem sierpnia kapitan Ziwanci� otrzyma� kilka dni urlopu i wyjecha� do Pesztu. Obowi�zki dow�dcy kompanii pe�ni� dinstfirender pod nadzorem lejtnanta z kadry tabor�w, stacjonuj�cej w garnizonie.

Oficer ten, powo�any do s�u�by z rezerwy, obowi�zki swoje spe�nia� w ten spos�b, �e przyjechawszy rano na koniu szed� najpierw do stajni i pyta� o konie kompanijne. Skontrolowa� stajnie i szed� do kancelarii, gdzie podpisywa� raporty, pyta� dinstfirendera, czy wszystko w porz�dku, i utrzymawszy twierdz�c� odpowied� wraca� do miasta.

By� to jeden z tych przeci�tnych zjadaczy kartofli, kt�rzy, powo�ani do s�u�by w ostatnim roku wojny, robili wszystko, co mogli, aby swoim prze�o�onym obrzydzi� �ycie absolutnym niezrozumieniem obowi�zk�w, jakie na nich na�o�ono, i obejmowali s�u�b� maj�c w walizce kolekcj� fajek, ranne pantofle i szlafrok. W mundurze czuli si� jak aresztanci w swoich pasiakach. Brali ga�e i wyczekiwali ko�ca wojny z nie daj�c� si� wypowiedzie� t�sknot�, a siedz�c w kraju korespondencyjnie prowadzili swoje przedsi�biorstwa i robili interesy jak przedtem. Ka�da czynno�� s�u�bowa wydawa�a si� im niepotrzebnym utrudnianiem i tak ju� ci�kiego �ywota.

Czwartego dnia po odje�dzie kapitana w kancelarii zad�wi�cza� dzwonek telefonu.

��Kompanieschreiber, Infanterist Haber, meldet sich gehorsamst (Pisarz kompanijny, strzelec Haber, melduje si� najpos�uszniej.).

Dzwoni� jego przyjaciel, �yd galicyjski, z komendy garnizonu.

��Za kilka minut b�dzie u was na inspekcji genera�-major von Grabenau du Custozza. Wyrywaj, �eby po tobie �ladu nie by�o! Zamknij si� w wychodku albo� macie strych w kompanii? Schowaj si� tam i zamknij drzwi na haczyk.

��Dlaczego? Po�knie mnie? Co ja mu z�ego zrobi�em?

��Od kiedy jeste� taki odwa�ny? Jak ja ci m�wi�, �eby� wyrywa�, to nie pytaj. Takiego bydlaka jeszcze w naszym garnizonie nie by�o. Kiedy si� komendant dowiedzia�, �e przyjecha�, zachorowa� i po�o�y� si� do ��ka. Wszyscy dow�dcy pochorowali si� albo pochowali. Co si� tu wyrabia�o, ludzkie poj�cie przechodzi!� Izydor, wyrywaj, serwus!

Haber po�o�y� s�uchawk�, powsta� od sto�u i chwyci� czapk�. Najpierw pobieg� w kierunku stacji od�ywczej, aby zawo�a� dinstfirendera, ale w po�owie rozmy�li� si� i wpad� do kompanii.

��Kania, za kilka minut b�dzie na inspekcji genera�-major von� von� Cholera� zapomnia�em, jak si� nazywa� Jaka� �winia pierwszej klasy.

��Dinstfirender jest?

����opie wino w Verk�stigungstelle.

��Niech ci� B�g broni, �eby� go mia� zawo�a�. Sam wyrywaj gdzie b�d�. Ucieszy si� genera�, kiedy w kancelarii nikogo nie zastanie.

���ebym ja tylko potem nie mia� jakiego� klajstru�

��Nie b�j si�, mog�e� akurat wtedy by� w mie�cie s�u�bowo, nie? Wyrywaj.

Haber us�ucha� tej rady, przelaz� przez druty otaczaj�ce zabudowania kompanii i po�o�y� si� w rowie zwr�cony twarz� do koszar.

Kania t�umi�c zdenerwowanie, uda� si� na korytarz, w kt�rym siedzia� kapral Sch�nfeld, jeden z najmniej lubianych podoficer�w, i zeszywa� sobie trzewik.

��Odda�by pan but do naprawy do warsztat�w � doradzi� uprzejmie � pr�dzej to panu zrobi� i lepiej. Kapral oderwa� oczy od trzewika i nieufnie spojrza� na frajtra.

��Nie mam kogo pos�a�.

��W�a�nie id� do warsztat�w, mog� po drodze odnie��. Sch�nfeld nie wiedzia�, czemu ma przypisa� wyj�tkow� uprzejmo�� frajtra, lecz po kr�tkim wahaniu zgodzi� si�.

��Tylko niech dobrze nasmol� dratw�.

Kania pozostawi� kaprala w jednym trzewiku i wr�ci� na sal�.

��Slavik, zanie� ten trzewik Sch�nfelda do warsztat�w i powiedz, �eby go przetrzymali do wieczora. S�uchaj, co ci m�wi�: zaraz b�dzie inspekcja.

��Kto?

��Jaka� ma�pa generalska. Starajcie si�, �eby by� zadowolony z inspekcji, rozumiesz? Id� teraz do papugi.

Wyszed� z budynku koszarowego i szybko zmierza� w kierunku kwatery oberlejtnanta von Nogaya. Z rowu doszed� go gwizd. Przystan��.

��Jedzie auto � zameldowa� wychylaj�c g�ow� z rowu Haber.

��Dobra.

Baldini pr�dko zdj�� klatk� z haka i wr�czy� j� Kani.

��A ty, bracie, staraj mu si� wle�� pod nos, kiedy ci dam znak, capisco?

��Zrobi si� � odpowiedzia� W�och i oczy mu b�ysn�y � zap�ac� ja mu za to bicie.

Kania postawi� klatk� pod oknem kancelarii, gdzie j� czasem zostawia� Baldini, �eby papuga za�y�a �wie�ego powietrza, wszed� do sali i po�o�y� si� na pryczy.

��Zaraz b�dzie.

W minut� p�niej wpad� przez otwarte okna przeci�g�y okrzyk:

��Geeewehr heeerauuusss! (Warta pod bro�!).

Kania ostro�nie wyjrza� i zobaczy� przed wartowni� samoch�d, z kt�rego wysiad� wysoki, t�gi genera�, opieraj�cy si� na lasce. Za nim wysiedli dwaj kapitanowie: Rittner z komendy garnizonu i adiutant genera�a. Przed zgromadzon� w pop�ochu wart� sta� cugsfirer Sz�k�l�n.

��Dlaczego nie wyr�wnane szeregi? � zapyta� sapi�c genera�, widocznie cierpi�cy na astm�.

��Melduj� pos�usznie, panie generale�

��Was? Maulhalten! � rykn�� genera� z purpurow� twarz�. � Kto was zrobi� cugsfirerem, idioto? Jak si� nazywacie?

��Cugsfirer Lajos Sz�k�l�n.

Genera� podni�s� lask�, jakby chcia� ni� uderzy� dygoc�cego cugsfirera.

��Aha! Madziar. No, tak. � Genera� z�o�liwie si� u�miechn��, wierc�c lask� dziur� w piasku. � Oto mamy, moi panowie, przyk�ad potwierdzaj�cy moj� opini�, kt�r� stale wypowiadam w ministerstwie. To s� skutki dwoisto�ci regulamin�w i wyszkolenia. Stoi taki kretyn, taki ma�pi syn i rozmawia ze mn� przed nie wyr�wnanymi szeregami. Dziwi� si� jeszcze, �e nie trzyma fajki w tej swojej g�upiej madziarskiej g�bie. � Genera�, m�wi�c to, patrzy� jednocze�nie na szeregi. � Dlaczego s� nie ogoleni, cugsfirerze? Wygl�daj� jak szympansy. I takie straszliwe pyski pe�ni� s�u�b� wartownicz�! �o�nierz powinien i�� na wart� jak do �lubu, kanalie jedne!

�o�nierze patrzyli na genera�a i my�leli prawie wszyscy jedno i to samo: Poca�uj mnie, dziadu�

���a�uj� mocno, �e nie ma tutaj kt�rego� z moich przeciwnik�w z ministerstwa � prawi� dalej genera�.

Trzeba wiedzie�, �e w Kriegsministerium nazywano go �der tolle Grabenau� (szalony Grabenau) i ze zdaniem jego nie liczy� si� nikt. Skompromitowany na froncie serbskim jako dow�dca brygady piechoty, mianowany zosta� inspektorem oddzia��w ty�owych i odt�d szala� obje�d�aj�c nieustannie ca�� monarchi�. Podr�e te, poza wysokimi dietami dla woja�era, nie przynosi�y nikomu �adnej korzy�ci; za to podw�adni i prze�o�eni genera�a w ministerstwie mieli spok�j i nie potrzebowali wys�uchiwa� jego najrozmaitszych pogl�d�w i nara�a� si� na denerwuj�ce dyskusje.

Podczas dowodzenia brygad� zosta� lekko ranny w nog� i odt�d podpiera� si� lask�, co mia�o mu wyrabia� reputacj� frontowego genera�a u tych dow�dc�w, kt�rzy go nie znali.

��Niech pan zapisz� nazwisko tego durnia � zwr�ci� si� do adiutanta. � Zarz�dzi pan zmian� ca�ej warty w koszarach i osadzenie tego kretyna w areszcie, dop�ki nie zarz�dz� jego degradacji do szeregowca. � Zmru�y� swoje wole oczy i pokiwa� g�ow�.

��Do szeregowca, tak jest! � powt�rzy� z naciskiem. � Dzi�kujcie Opatrzno�ci, �e was od razu pod s�d nie oddaj�! Was powinno si� trzyma� pod s�upkiem przez tydzie� i tylko wod� polewa�, �eby�cie nie mogli nawet zemdle�, wy csikosie! Jeste�cie csikosem z cywila, co? Albo koniokradem? A je�eli nie jeste�cie ani jednym, ani drugim, jeste�cie pewno muzykantem, He? Czym jeste�cie z zawodu?

��Mam sklep masarski� jestem rze�nikiem.

��Rze�nikiem? Taki dure� mo�e by� rze�nikiem tylko na W�grzech. Rze�nik, hm� fach ma ca�kiem rozumny. Chod�my do kompanii.

Opieraj�c si� na lasce i utykaj�c, skierowa� si� do budynku koszarowego, a za nim obaj oficerowie. Kapral Sch�nfeld, w oczekiwaniu na oddany do naprawy trzewik, postawi� nog� na taborecie i odwr�cony ty�em do drzwi wej�ciowych obcina� scyzorykiem paznokcie. Kiedy us�ysza� kroki, nie odwr�ci� g�owy, pewny, �e to szeregowcy z kompanii, i dalej uwa�nie robi� pedicure. Genera� spojrza� na wypi�ty zadek kaprala i nie namy�laj�c si� wiele zamaszy�cie przejecha� si� po nim lask�. Sch�nfeld b�yskawicznie si� odwr�ci�, spojrza� i scyzoryk wypad� mu z r�ki.

��Aha� � s�odko przem�wi� genera�, patrz�c na �adownic� � szanowny pan ma s�u�b�. Bardzo mi mi�o pozna�, bardzo mi�o. Sch�nfeld oniemia�.

��Mo�e si� tak zameldujesz, kretynie? � wrzasn�� genera�. � Czego si� wygapiasz? Kreuzhimmel! Co to jest, moi panowie? Czego� podobnego jeszcze nie widzia�em: przychodzi na wizytacj� genera�, a podoficer s�u�bowy na przywitanie prezentuje mu sw�j kuper! Meldowa� si�!

Kapral zacz�� si� j�ka� i prze�yka� �lin�, jakby si� czym� d�awi�.

��Pa� pa� pannie gge� nne� ralie� ka� ka�

��Pa-pa ge-ge � przedrze�nia� w�ciekle genera�. � B�dzie mi tu g�ga� taki ba�wan! Dam ja wam ge-ge, �e zzieleniejecie, wy zaj�kni�ty kretynie! Najgorsi �o�nierze to Madziarzy, moi panowie. Popatrzcie na t� g�upi� jadaczk�! Wy pewnie jeste�cie csikosem z zawodu, nie? Albo koniokradem? Jak si� nazywacie?

��Sz�� Sz��

��Sz�k�l�n? Brat tego idioty cugsfirera? Kapral prze�kn�� i nabra� powietrza w p�uca.

��Sz�nfeld Hugo.

��Jakiej narodowo�ci?

��Niemiec�

��Nie przyznawajcie si� do tego publicznie, bo to reszcie Niemc�w nie przynosi zaszczytu. Dlaczego nie umiecie si� zameldowa� i dlaczego stoicie krzywo? Wyprostujcie si�! Aha� � Genera� zauwa�y� brak jednego buta i jadowicie si� u�miechn��. -

S�u�b� pe�ni si� tutaj w jednym bucie. So was!� (Co� takiego!) Co to jest? Co to za kompania? Prowad�cie mnie do kancelarii!

Haber le��c na brzuchu w rowie obserwowa� wszystko, co si� dzia�o przed wartowni�, i z zadowoleniem zapali� papierosa. My�la� w tej chwili ze z�o�liw� satysfakcj� o tym, jak� min� b�dzie mia� zamroczony dinstfirender, kiedy go za wezw� przed oblicze pana genera�a. U�miecha� si� do swoich my�li i le�a� dalej na brzuchu z papierosem w z�bach. Nagle poczu�, �e kto� go chwyci� za rami�. Odwr�ci� g�ow� i zrobi�o mu si� s�abo. Nad nim sta� oberlejtnant von Nogay, za kt�rym zauwa�y� objuczonego walizkami �o�nierza.

��Co wy tu robicie, przyjacielu? Szybko odzyska� przytomno�� umys�u.

��Pan dinstfirender kaza� mi si� schowa�, bo w koszarach jest inspekcja i kancelaria jest zamkni�ta. Ma wygl�da�, �e nikogo nie ma.

Von Nogay pu�ci� jego rami� i zmarszczy� czo�o.

��Jaka inspekcja?

��Nie wiem, panie oberlejtnant.

Von Nogay powzi�� jakie� postanowienie. Rozkaza� �o�nierzowi p�j�� z walizkami na wartowni�, a sam wszed� w furtk�.

No, my�la� id�c do koszar, chcia�e� mnie zgubi�, zdrajco, ale ja ci teraz za to zap�ac�. �adnych rzeczy dowie si� inspektor. Chlaj sobie dalej na kwaterze. Nosi� wilk, ponios� i wilka.

Zdecydowanie wszed� do kancelarii, w kt�rej przed wypr�onym na baczno�� Kani� ciska� si� z furi� genera�.

��Niech pan to wszystko pisze, co ten cz�owiek opowiada, panie kapitanie. Przedstawi� was do nagrody, frajtrze! Co� nies�ychanego, no! Ani dow�dcy, ani dinstfirendera. Gdzie ja w�a�ciwie jestem?

Von Nogay stan�� przy drzwiach i s�u�bi�cie si� zameldowa�.

��No, nareszcie jest i oficer � warkn�� genera�. � Moje uszanowanie panu, panie oberlejtnant! Gdzie to pan si� podziewa�, odk�d ja tu jestem? Kry� si� pan tak samo, jak dinstfirender? Co? �licznie!

Oberlejtnanta zatka�o i patrzy� zdziwiony na genera�a.

��Co to za porz�dki w pa�skiej kompanii, panie oberlejtnant? Przecie� to nies�ychane, co tu widz�! Jedyny cz�owiek, z kt�rym mo�na rozs�dnie porozmawia�, to frajter. Ani oficera, ani podoficera.

��Melduj� pos�usznie, �e dopiero przed chwil� powr�ci�em.

��Tym gorzej dla pana! Kt�ra godzina, panie kapitanie? Jedenasta? Dzi�kuj�. Zechce pan �askawie zanotowa�, �e pierwszy oficer zjawi� si� dopiero o godzinie jedenastej. Nie b�d� pyta� s k � d pan wr�ci�, panie oberlejtnant, pa�ska blado�� i podkr��one oczy a� nadto wyra�nie mnie w tym kierunku obja�niaj�.

Wymizerowany w szpitalu von Nogay bezradnie spojrza� na kapitana z komendy garnizonu, kt�ry nieznacznie wzruszy� ramionami i po�o�y� palec na ustach.

��Dzi�kuj� wam, frajtrze, mo�ecie odej��. Pan zanotowa� jego nazwisko, kapitanie? Dobrze.

Kania s�u�bi�cie zasalutowa� i wyszed�.

��Prawdziwy �o�nierz � z uznaniem rzek� genera�. � Niech pan zarz�dzi alarm kompanii, panie oberlejtnant. S�dz�, �e jest pan na tyle trze�wy, �e pan to wykona. Nast�pnie prosz� zamkn�� w areszcie dow�dc� warty, tego w�satego cugsfirera madziarskiego, i podoficera s�u�bowego r�wnie�. Popisa� si� pa�ski s�u�bowy! Zadek mi pokaza�, zamiast si� zameldowa�. Tylko niech pan nie marudzi, panie� jak godno��?

��Von Nogay.

��Panie oberlejtnant von Nogay. Prosz� wykona�! Po wyj�ciu oberlejtnanta genera� zwr�ci� si� do swego adiutanta.

��To nie to, co my, kapitanie, ci�gle w s�u�bie. Tutaj przychodzi sobie pan oberlejtnant do kompanii o godzinie jedenastej, prosto z burdelu!� Von Nogay� hm� von Nogay�

Genera� pokr�ci� g�ow�.

��Te� pewno jaki� czesko-madziarski mieszaniec, a nadyma si� tak, jakby by� przynajmniej cz�onkiem dworu cesarskiego. Dow�dc� kto jest?

��Kapitan Zivanci�, panie generale.

��Coraz lepiej� von Nogay, Zivanci� von Nogay� nie�le. Genera� w�a�nie zapala� papierosa, kiedy z drugiej strony okna, pod kt�rym siedzia�, pad� nagle chrapliwy okrzyk:

��Nieder mit �sterreich� hoch Italien. (Precz z Austri�� niech �yj� W�ochy.) Pfeffer� Pfeffer!

Inspektor zdr�twia� i znieruchomia� z jedn� r�k� wzniesion� z papierosem na po�owie drogi do ust. Twarz mu nabrzmia�a, szeroko wytrzeszczy� przekrwione oczy na obydwu oficer�w, kt�rych wyraz twarzy wskazywa� na jakie� dziwne os�upienie.

��Evviva Italia� (Niech �yj� W�ochy), evviva Cadorna� (niech �yje Cadorna), � bas les boches! (precz z Niemcami!).

Genera�owi twarz nabrzmia�a tak, jakby za chwil� mia� dosta� ataku apoplektycznego.

��Coo too jest?

Adiutant ostro�nie, jakby z wahaniem, wychyli� si� za okno.

��Papuga, panie generale.

��Pa-pu-ga?

Oczy mu wy�azi�y z orbit i m�wi� z trudem.

Tymczasem papuga recytowa�a ca�y, pracowicie wyuczony repertuar, jakby sk�ada�a egzamin. � Niech �yj� politycznie podejrzani �o�nierze� pieprzu� pieprzu� Ara, papu�ko� pan genera� idiota!

Genera� oprzytomnia� i g��boko nabra� powietrza w p�uca.

��Chod�my zobaczy� t� papug� � chrapliwym, g�osem rzek� do adiutanta.

Kiedy stan�li przed klatk� umieszczon� na �aweczce, papuga podwoi�a swoj� energi�.

��Niech �yj� W�ochy� niech �yje Francja� precz z Austri�� pieprzu!

��Maulhalten! � wrzasn�� siny z w�ciek�o�ci genera�.

��Maulhalten! � odwzajemni�a si� papuga i genera� zachwia� si�.

��Czyje to bydl�?

��Nie wiem, panie generale � odpowiedzia� kapitan.

Jak na zawo�anie, ukaza� si� na widowni Kania, kt�ry wyszed� zza w�g�a budynku i szybko szed� w stron� drugiego baraku, nie patrz�c na stoj�c� pod oknem grup�.

��Hej, frajtrze, chod�cie tutaj!

Kania podbieg� i stan�� przed genera�em.

��Czyja to papuga?

��Pana oberlejtnanta von Nogay, panie generale. Papuga dar�a si� tak energicznie, jakby chcia�a by� s�yszana przez ca�y garnizon.

��Nieder mit �sterreich� pan jest idiota!

��Maulhalten, verfluchtes Vieh! (Milcze�, przekl�te bydl�!) � wrzasn�� genera� i zamierzy� si� lask�.

��Maulhalten! � powt�rzy�a papuga piskliwie. � Ara, Papageichen� niech �yj� W�ochy!

Genera� trzepn�� lask� i klatka zlecia�a na ziemi�, papudze jednak nie zrobi�o to wielkiej r�nicy i pr�dko odzyska�a r�wnowag�.

��Maulhalten! Pieprzu!

��Przecie� to nie mo�na s�ucha� tego, co to bydl� wykrzykuje! Zawo�ajcie, frajtrze, pana oberlejtnanta!

��Rozkaz, panie generale.

. Kania odszed� zaw�gie� budynku i gwizdn��. Z kwatery oberlejtnanta wybieg� Baldini i podni�s� rami�. Szybkim krokiem zbli�y� si� do otaczaj�cych le��c� na ziemi klatk� i nie zwracaj�c uwagi na w�ciekle drepcz�cego w miejscu genera�a uj�� j� za r�czk� i podni�s�.

��A to co? � wycharcza� genera� i znowu wytrzeszczy� oczy � co�cie za jeden? W�och?

��Jawohl, Kriegsgefangener Giuseppe Baldini. Genera� usiad� na �aweczce i wskaza� lask� klatk�.

��Co wy macie wsp�lnego z t� papug�?

��Jestem ordynansem pana oberlejtnanta von Nogay, a ta papuga do niego nale�y.

��He? �adne historie! A kto j� nauczy� tego� tej� tych� s��w! Wiecie, co ona m�wi?

��Wiem, pan oberlejtnant j� uczy��

Genera� powsta� i znacz�co spojrza� na milcz�cych oficer�w. Obci�gn�� na sobie kurtk� i wierci� lask� dziur� w �cianie baraku z tak� zaci�to�ci�, jakby mia� przed sob� jakiego� niewidzialnego wroga. Papuga skrzecza�a co� niezrozumiale i nagle wydar�a si�.

��Chod� tu, w�oska ma�po� pieprzu� pieprzu!

��Co ona z tym pieprzem? � zastanowi� si� g�o�no genera�. Baldini skwapliwie wyja�ni�.

��Pan oberlejtnant daje jej zawsze pieprzu, kiedy chce, �eby m�wi�a�

��Aha� dam ja mu pieprzu� z papryk�! Zepsuj� mu podniebienie na d�ugie lata! Ju� ja go popieprz�! Co� nies�ychanego! Po raz pierwszy w �yciu spotyka mnie co� podobnego� A ty tak chodzisz bez eskorty po koszarach?

��Do miasta te� chodz�, panie generale � odpowiedzia� Baldini takim tonem, jakby tym o�wiadczeniem chcia� sprawi� przyjemno�� genera�owi.

��Jak to? We w�oskim umundurowaniu?

��Tak jest.

��Herr Gott im Himmel! (Panie Bo�e w niebie!) Gdzie ja jestem, moi panowie?

Splot wydarze� by� dla genera�a czym� ca�kowicie nowym i niespodziewanym i nie mog�o mu si� to wszystko w g�owie pomie�ci�.

��Co trzeba zrobi�, �eby to wstr�tne bydl� umilk�o, Kriegsgefangener? Ka�cie jej zamkn�� dzi�b!

��Ara� Papageichen � mi�kko przem�wi� Baldini � schlafen (spa�). � Zasun�� firaneczki na klatce, papuga poskrzecza�a troch� i umilk�a.

��Rozumiem teraz, dlaczego ten zdrajca wzi�� sobie na ordynansa je�ca w�oskiego � przem�wi� genera� siadaj�c na �aweczce. � Pan obertejtnant musi was bardzo lubi�? Rozmawiacie zawsze ze sob�, prawda?

��Nie, panie generale, pan oberlejtnant bije mnie i nienawidzi.

��Bije? Teraz zupe�nie nie rozumiem. Wzi�� go za ordynansa i bije. A gdzie nauczyli�cie si� tak dobrze m�wi� po niemiecku?

��Studiowa�em w Wiedniu przed wojn��

��Studiowali�cie w Wiedniu? A wi�c inteligentny cz�owiek. Czym jeste�cie z zawodu?

��Mam maj�tek ziemski we W�oszech.

��I wzi�� was za ordynansa? Nie rozumiem nic a nic, prosz� pan�w, i czuj�, �e mi co� w g�owie szumi.

Genera� potar� d�oni� spocone czo�o, jakby chcia� tym prostym zabiegiem doprowadzi� swoje w�adze umys�owe do porz�dku.

W tej chwili stan�� przed nim zadyszany von Nogay.

��Melduj� si� pos�usznie, panie generale.

��Czy to jest pa�ski ordynans?

��Tak jest, panie generale.

��Postawcie klatk� i odejd�cie.

Baldini uprzejmie zasalutowa� i szybko odszed�.

Von Nogay ze zdumieniem popatrzy� na klatk�, potem kolejno przenosi� wzrok z genera�a na oficer�w i znowu na klatk�. Od chwili swego przyjazdu znalaz� si� od razu w jakiej� diabelskiej karuzeli i dostawa� z tego wszystkiego zawrotu g�owy.

��Czy pan wie, co w tej klatce si� znajduje? � uroczy�cie zapyta� genera�.

��Tak jest� moja papuga.

��Doskonale. Wi�c pan o�wiadcza, �e to pa�ska papuga? Bardzo dobrze� Niech pan to zanotuje, panie kapitanie.

Adiutant z uszanowaniem skin�� g�ow� i zacz�� w notesie rysowa� karykatur� von Nogaya. Przyzwyczajony do s�u�by przy swoim generale, ani my�la� pisa� tego, co mu tamten kaza�. Kiedy z pocz�tku, po nominacji na adiutanta, przeczyta� raz notatki z inspekcji jednego z batalion�w etapowych, poszed� do lekarza, kaza� sobie zmierzy� temperatur� i wypytywa� go o r�ne rzeczy z dziedziny metafizyki. Od tego czasu �wiczy� si� w rysowaniu karykatur i nie zapisywa� niczego, z wyj�tkiem nazwisk.

��Prosz� odsun�� firaneczki, panie oberlejtnant� albo zaraz� Zza w�g�a ukaza� si� znowu Kania i genera� go zauwa�y�.

��Chod�cie tu, frajtrze.

��Rozkaz, panie generale.

��Id�cie do kuchni i przynie�cie pieprzu.

Szybko��, z jak� Kania zjawi� si� z pieprzem, ol�ni�a genera�a, ale da�a jednocze�nie du�o do my�lenia pozosta�ym oficerom.

��S�uchajcie, frajtrze � przem�wi� powa�nie genera� � robicie wra�enie dobrego �o�nierza. Wi�c uwa�ajcie. B�dziecie teraz �wiadkiem bardzo powa�nego wydarzenia i skoro ju� tu jeste�cie, mo�ecie by� powo�ani przed s�d jako �wiadek, rozumiecie? Daj� tym dow�d zaufania, z czego powinni�cie sobie zdawa� spraw�. Tylko musicie mi da� s�owo honoru prawdziwego �o�nierza cesarsko-kr�lewskiego wojska, �e to wszystko zachowacie w tajemnicy.

Kania da� mu uroczyste s�owo honoru �prawdziwego cesarsko-kr�lewskiego �o�nierza�, �e zachowa wszystko w tajemnicy, i genera� z zadowoleniem skin�� g�ow�.

��Oto przyk�adny �o�nierz, taki, jakim powinien by� ka�dy. �lepo oddany swoim prze�o�onym igot�w na wszystko� Odsu�cie firaneczki i dajcie jej pieprzu.

Papuga, skoro zobaczy�a przed sob� znajom� twarz Kani, zacz�a skrzecze�.

��Nasypcie jej pieprzu do korytka, �eby si� sta�a rozmowna. Pan oberlejtnant jest ciekaw us�ysze�, co ona m�wi.

��Pieprzu� pieprzu!� � zacz�a wo�a� papuga, skacz�c na dr��ku..

��Melduj� pos�usznie, �e je�li jej dam wszystko, to chyba zdechnie, panie generale.

��Zdechnie? Nie by�oby �a�oby pa�stwowej, gdyby zdech�a� ale to za wcze�nie� dajcie jej ziarenko.

Papuga szybko po�kn�a pieprz i genera� nadstawi� ucha, patrz�c jednocze�nie na von Nogaya.

��Niech �yj� W�ochy� Niech �yje Anglia� precz z Austri�!

��Wyra�nie m�wi, prawda, panie oberlejtnant?

��Pan jest idiota! � krzycza�a papuga, nie�wiadoma dramatu, jaki jej krzyki wywo�uj� � precz z Niemcami� � bas les boches!

Za ka�dym okrzykiem genera� z zadowoleniem kiwa� g�ow�.

��Bardzo wyra�nie wymawia, wida� musiano jej uczy� tego bardzo sumiennie� Przynosi to zaszczyt pa�skiej cierpliwo�ci, panie oberlejtnant�

Od d�u�szej chwili von Nogay sta�, zapatrzony w klatk�, jak zahipnotyzowany.

��Co pan na to powie?

��Ja nie wiem� � wymamrota� zbiela�ymi wargami � ja nie rozumiem, sk�d� nie uczy�em jej tego�

��Aha� a czego pan j� uczy�? Oberlejtnant prze�kn�� �lin�.

��Uczy�em j� wymawia� r�ne patriotyczne sentencje, panie generale, i nie wiem doprawdy, sk�d ona�

��Zmieni�a orientacj� polityczn�, panie oberlejtnant � jadowicie przerwa� genera� � bardzo inteligentne stworzenie� Von Nogay podszed� do klatki.

��Ara, Papageichen� hoch �sterreich-Ungarn� powt�rz, papu�ko� hoch �sterreich-Ungarn � prosi� czule i b�agalnie patrzy� na rzucaj�c� si� papug� � Powt�rz, papu�ko� Niech �yje Austria!

Papuga przekrzywi�a g��wk� i nastroszy�a si�.

��Precz z Austri�!� Niech �yj� W�ochy!

�wie�sze by�y w jej pami�ci nauki Kani i wykrzykiwa�a wszystko, z wyj�tkiem tego, co m�g� sobie �yczy� pan oberlejtnant. Von Nogay przypatrzy� si� jej rozszerzonymi oczami i otar� pot z czo�a.

��Melduj� pos�usznie, panie generale, �e powr�ci�em dopiero ze szpitala, gdzie by�em dwa miesi�ce.

��To nie ma nic do rzeczy � przerwa� gwa�townie genera� � b�dzie si� pan usprawiedliwia� przed s�dem. Uda si� pan teraz na odwach� prosz� odda� rewolwer kapitanowi!

Von Nogay, ca�kowicie z�amany, wyj�� rewolwer z futera�u i odda� go kapitanowi.

��Przypuszczam, �e nauczy� j� tego m�j ordynans, panie generale.

��Aha, ordynans� To pana jeszcze wi�cej obci��a, panie oberlejtnant. Dlaczego ma pan za bursza je�ca w�oskiego? He? Do sp�ki spiskowali�cie przeciw monarchii!

Genera� zwr�ci� si� do adiutanta.

��Tego je�ca swoj� drog� zamkn�� do paki, a� do rozprawy s�dowej!

Od strony Verk�stigungsstelle wy�oni� si� nieoczekiwanie dinstfirender i szed� na niepewnych nogach, z r�kami w kieszeniach spodni; odmierzaj�c kroki i patrz�c w ziemi� recytowa� do taktu wierszyk, kt�rego tak pracowicie Kania uczy� kompani�, i uwa�nie stawia� nogi, �eby si� nie omyli�.

��Jeder Dienstf�hrender eine besoffene Sau (ka�dy dinstfitender schlana �winia) � uzupe�ni� genera� w�ciekle.

Dinstfirender stan�� jak wryty, wygapi� si� nieprzytomnie i przetar� pi�ciami oczy. � Co�cie za jeden?

��To jest pan dinstfirender, panie generale � p�g�osem poinformowa� Kania.

Feldfebel otworzy� oczy i zachwia� si�. To, co widzia�, nie by�o majakiem, ale �ywym genera�em.

��Pannnie ge� gennnerallle mmee� mmee�

��Drugi mi dzisiaj g�ga tutaj� me-me� ge-ge� �winio jedna! J�zyk si� draniowi pl�cze i przewraca si�! I to ma by� dinstfirender? � genera� z�apa� si� za g�ow�.

��Herr Gott im Himmel, gdzie ja jestem, panowie?! Panowie z zak�opotaniem wbili oczy w ziemi�. Dinstfirender odzyska� mow�.

��Panie generale, melduje si� pos�usznie dinstfirender komp�

��Byli�cie dinstfirenderem, bydlaku! � rykn�� genera� � m�wcie w czasie przesz�ym, wy zaka�o wojska! Teraz jeste�cie aresztantem! Odprowad�cie go, frajtrze, do aresztu, zdejmijcie mu pas! Ja was zgnoj�, wy gangreno� Marsz!

Kania odpi�� og�upia�emu dinstfirenderowi pas i po�o�y� mu r�k� na ramieniu.

��Z rozkazu pana genera�a jest pan aresztowany - przem�wi� surowo, patrz�c w nieprzytomne oczy feldfebla. � Za najmniejsz� pr�b� ucieczki b�d� strzela�.

��W�a�nie, niech tylko zrobi krok, palcie mu w �eb! Nale�y mu si� to.

Kania lekko popchn�� feldfebla, kt�ry automatycznie zacz�� i��. Genera� sapa� z irytacji.

��Jeder Schuss ein Russ� no� I ma odwag� w takim stanie stan�� przede mn��

��Panie generale � zacz�� von Nogay, ale nie sko�czy�.

��Milcze�! Samo wys�uchiwanie pa�skich t�umacze� jest dla mnie poni�aj�ce. Jest pan zdrajc�, rozumie pan? Prosz�, panie kapitanie, odprowadzi� tego cz�owieka na odwach, do mojej dyspozycji! Od tej chwili w moich oczach przesta� pan by� oficerem. Prosz�, panie kapitanie, pojecha� autem i zaraz wr�ci�. Kapitan odszed� ze z�amanym zupe�nie von Nogayem.

��Zastanawiam si� teraz, co trzeba zrobi� z t� przekl�t� papug�, kapitanie. Zg�adzi� j� � oznacza pozbycie si� corpus delicti, pozostawi� � jest niebezpiecznie z tego wzgl�du, �e b�dzie sia�a zdrad� swoimi okrzykami� Hm�

Genera� zastanawia� si� nad tym problemem, kiedy przed nim stan�� Kania.

��Melduj� pos�usznie, panie generale, rozkaz wykona�em. Siedzi ten drab, panie generale.

��Co� podobnego, no� przychodzi pijane bydl� i gl�dzi, �e jest dinstfirenderem. Co� okropnego, co si� tutaj dzieje, nies�ychane!

��Niech �yj� W�ochy! � przypomnia�a si� nagle papuga.

��Precz z W�ochami! � wrzasn�� genera� i zamierzy� si� lask�.- Maulhalten!

Kania zasun�� firaneczki, papuga poskrzecza�a troch�, jakby chcia�a udowodni�, �e ma ostatnie s�owo, i umilk�a. Genera� usiad� i w�ciekle wierci� lask� w ziemi.

��Musia� chyba by� w cywilu kataryniarzem ten ca�y Nogay albo grajkiem w�drownym. S�uchajcie, frajtrze! Jeste�cie, jak widz�, inteligentnym cz�owiekiem, s�dz� wi�c, �e zdajecie sobie spraw� z tego, co tu zasz�o. Powiedzcie mi prawd�: czy pan oberlejtnant wyra�a� si� kiedy� przed kompani� lub przed kimkolwiek nielojalnie?

��Tak jest, panie generale � odpowiedzia� z dobrze udanym wahaniem Kania � zdaj� sobie spraw� z tego, co tu zasz�o, panie generale. Melduj� pos�usznie, �e prowadzi�em w kompanii, z rozkazu pana kapitana, wyk�ady propagandowe w celu poprawienia nastroju.

��Zupe�nie trafnie wybra� was pan kapitan. Przekonywam si� coraz wi�cej, �e s�usznie was oceni�em, frajtrze, m�wcie.

���o�nierze skar�yli si� na z�e traktowanie i wiem, �e pan kapitan mia� kilka razy rozmow� na ten temat z panem oberlejtnantem. Pisali�my nawet wszyscy zeznania do s�du. Pan oberlejtnant wyra�a� si� o panu kapitanie nie inaczej, jak � przepraszam za wyra�enie � �der lojale k.u.k. Idiot�.

���licznie� �lojalny c.k. idiota�. I to do was tak m�wi�?

��Tak jest, panie generale. Poniewa� w kompanii jest wielu ludzi politycznie podejrzanych, mieli�my du�o roboty z utrzymaniem ich w karno�ci i kiedy przyszed� pan oberlejtnant, od razu zepsu� wszystko�

Genera� bystro popatrzy� na Kani�.

��S�dz�, panie kapitanie, �e przyda�by si� nam ten cz�owiek przy naszych inspekcjach. Trzeba b�dzie odkomenderowa� go do ministerstwa i b�dzie z nami je�dzi� jako protokolant, bo pan i tak za ma�o notatek robi� B�dziecie mieli bardzo dobrze, frajtrze. Diety, porz�dny mundur i lekk� s�u�b�.

��Bardzo jestem wdzi�czny panu genera�owi za zaszczytne wyr�nienie � odpowiedzia� Kania z najwy�szym, jaki m�g� okaza�, szacunkiem, w my�li za� doda� ca�kiem szczerze: � Mam ci� gdzie� z twoim mundurem, stara ma�po.

Po powrocie kapitana z komendy garnizonu genera� poleci� mu obj�� tymczasowo kompani�, na co tamten wyra�nie si� skrzywi�.

��Wierz�, �e to jest przykre, panie kapitanie, obj�� taki dom wariat�w, ale trzy dni do powrotu w�a�ciwego dow�dcy wytrzyma pan chyba?

��Trudno, panie generale� rozkaz.

��Niech pan, z �aski swojej, zamknie t� parszyw� papug� w areszcie� w osobnej celi, �eby inni aresztanci nie s�yszeli, co wykrzykuje to� to� � genera� nienawistnie spojrza� na klatk� � to pod�e bydl� z rozwi�z�ym j�zykiem! Powie pan dow�dcy kompanii, �e jest za ni� odpowiedzialny do czasu s�du nad tym zdrajc� Nogayem.

Wyda� kilka zarz�dze� i ruszy� w kierunku samochodu.

��Uwa�am dalszy sw�j pobyt na terenie tych zwariowanych koszar za bezcelowy, gdy� to, co widzia�em i s�ysza�em dot�d, starczy mi do wyrobienia sobie poj�cia o tym, co si� tu dzieje. I tak sko�czy�a si� nie zapowiedziana inspekcja pana gener�a von Grabenau de Custozza. Po jego odje�dzie przy bramie zosta� kapitan Rittner z komendy garnizonu i Kania z klatk�. Kapitan, wcale nie kr�puj�c si� obecno�ci� frajtra, patrzy� za odje�d�aj�cym samochodem i kl�� p�g�osem w �ywy kamie� pana genera�a w spos�b mocno skomplikowany. � Co mam zrobi� z papug�? � przerwa� milczenie Kania, kiedy s�dzi�, �e kapitan ju� sobie ul�y�. Kapitan popatrzy� na niego i wsadzi� r�ce w kieszenie spodni.

��Utopcie j�� ale najpierw przywi��cie si� sami, jako balast, �eby pr�dzej na dno posz�a. Niez�y z was, jak si� przekona�em, ananas! W�azili�cie panu genera�owi w zadek bez wazeliny, wy fagasie! Mnie tutaj wiele rzeczy wpad�o w oczy, frajtrze, i wszystko to sobie sprawdz�. Tymczasem posiedzicie w pace! Ja nie kapitan Zivanci� ani genera�� widz�, co si� �wi�ci! I co� nieco� s�ysza�em o was, frajtrze.

��Czy mam odej�� do aresztu, panie kapitanie? Kapitan naje�y� si�.

��Bezczelna z was kreatura, cz�owieku! �Czy mam odej�� do aresztu?� Mnie swoim pokornym g�osem nie nabierzecie, huncwocie! I je�eli to ca�e przedstawienie z papug� nie jest waszym wymys�em, nie nazywam si� Rittner, frajtrze! Gubi was niejeden znany mi osobi�cie szczeg� z �ycia kompanii i to, �e mia�em przyjemno�� spotyka� was w komendzie garnizonu, kiedy�cie przyprowadzali podoficer�w, do czego nie mieli�cie prawa. I widzia�em was te� z tym w�oskim je�cem! Mnie si� to wszystko bardzo �adnie kojarzy i mam nadziej� doprowadzi� was do zielonego sto�u!

Tego to ju� na pewno si� nie doczekasz, przyjacielu, pomy�la� Kania id�c za kapitanem do aresztu.

Krymina� kompanijny prze�ywa� dzisiaj nie byle jakie sensacje. Dow�dc� warty by� ci�gle Sz�k�l�n, kt�rego von Nogay nie zd��y� jeszcze zmieni�, i siedzia� na �awce przed wartowni� mocno zadumany nad marno�ciami ziemskimi i zmienno�ci� kolei losu. Kiedy mu si� zameldowa� kapral Sch�nfeld w jednym bucie, go�cinnie otworzy� przed nim cel� z pewnego rodzaju z�o�liw� satysfakcj�.

��Za co?

��Nie mia�em buta na nodze i nie zameldowa�em si� od razu. A przyr�n�� mnie tak zdrowo lask� w d�, �e zdaje mi si�, jakby mnie przysma�ali od spodu. Niech pan, z �aski swojej, ka�e mi przynie�� koc, bo twardo b�dzie spa�.

Kiedy w dziesi�� minut p�niej zobaczy� dinstfirendera pod konwojem Kani, przetar� oczy.

��I pan dinstfirender � wymamrota� po d�u�szej chwili oszo�omienia.

��I ja, bracie Sz�k�l�n � rozlewnie odpowiedzia� dinstfirender. � Wszyscy�my �miertelni, pom�dlcie si�, cz�owieku, za moj� grzeszn� dusz� i wybaczcie mi moje winy�

Zataczaj�c si� wszed� do celi i od razu po�o�y� si� na pryczy.

��Kto �pi, ten nie b��dzi � pouczy� piec stoj�cy w rogu. W chwil� p�niej chrapa�, a� ma�e szybki dzwoni�y w zakratowanym oknie.

Teraz widz�c Kani�, kt�ry id�c za kapitanem jedn� r�k� odpina� pas, a drug� weso�o wymachiwa� klatk� z papug�, uszczypn�� si� w udo.

��Wsad�cie, cugsfirerze, tego drania do paki i wr��cie do mnie.

W korytarzu Kania poci�gn�� go za r�kaw.

��Daj mi cel� na ko�cu, z drugiej strony baraku.

��Dlaczego?

��Dlatego, durniu, �e i ty tam zaraz zawitasz, nie? Z ty�u mo�na lepiej porozumie� si� ze �wiatem. Powiedz zaraz komu, �eby poszed� do kompanii po Ivanovicia albo Slavika. Korzystaj z czasu!

Sz�k�l�n kiwn�� g�ow� i wprowadzi� go do wskazanej celi, kt�ra mia�a t� dogodno��, �e okno jej wychodzi�o na ty�y zabudowa� koszarowych. Kapitan siedzia� przy stole w wartowni i pisa� co� na kartce papieru.

��Kto jest waszym zast�pc�, cugsfirerze?

��Gefreiter Lelko, panie kapitanie.

��Zdajcie mu s�u�b� p�jdziecie do aresztu z rozkazu pana genera�a. S�yszeli�cie, co?

��S�ysza�em � westchn�� Sz�k�l�n.

��Wi�c za pi�� minut ma to by� za�atwione, frajtrze � zwr�ci� si� kapitan do frajtra Lelka, kt�ry mu si� meldowa� jako nowy dow�dca warty � i macie mi o tym zameldowa� w kancelarii. Przedtem jeszcze zamknijcie t� papug� w oddzielnej celi.

��Melduj� pos�usznie, �e zaj�te wszystkie.

��Wszystkie? Ilu aresztowanych?

��Dot�d trzech, ale dochodzi teraz pan cugsfirer.

��No, to porozmieszczajcie tak wszystkich, �eby papuga siedzia�a ekstra.

��Rozkaz! Kapitan wyszed�.

��Co ci potrzeba? � zapyta� Lelko.

��Id� do kompanii i powiedz Ivanoviciowi, �eby zaraz przyszed�.

��Karty przynie��?

��Mo�esz przynie��. Je�eli kto jeszcze dojdzie, pakuj go do tej celi, gdzie siedzi Polak; mnie te� tam wsad�.

Lelko kiwn�� g�ow� i zaprowadzi� Sz�k�l�na do Kani, potem przetransportowa� znienawidzonego Sch�nfelda do celi zaj�tej przez dinstfirendera, na papug� naplu�, po czym poszed� do wartowni, gdzie wype�ni� blankiet stanu aresztant�w, kt�ry brzmia� jak nast�puje:

�Stan w areszcie � jeden feldfebel, jeden cugsfirer, jeden kapral, jeden gefrajter i jedna papuga, razem: czterech szeregowych i jeden ptak�.

W rubryce �liczba og�lna� napisa� �pi�ciu�, potem namy�li� si�, przekre�li� �pi�ciu� i wykaligrafowa�: �w��cznie z papug� � pi�ciu szeregowych�.

Sz�k�l�n zaraz po wej�ciu do celi zacz�� zdejmowa� trzewiki.

��Niedobrze, bracie � przem�wi� Kania le��c na pryczy.

��Z czym?

��Ze mn�. Ten kapitan, to cwane bydl� � wie wszystko.

��Niby co?

���e to ja t� papug� uczy�em i w og�le� Czuj�, �e nale�y wia�. Za du�o tu grandy narobi�em. Trzeba zmieni� klimat na ch�odniejszy, bo si� nie wykaraskam z tego pasztetu.

���e nabroi�e� zdrowo, to prawda, ale wia�, bracie, nie op�aca si�. Zanim sprawa p�jdzie do s�du, wojna si� chyba sko�czy. Wyka�cza si� nasza kochana ojczyzna. Jeszcze miesi�c, dwa i szlus� koniec balu.

Zacz�li roztrz�sa� problem: wia� czy nie wia�, kiedy drzwi do celi otworzy�y si� i ukaza� si� w nich Haber trzymaj�cy si� obiema r�kami za miejsce, sk�d cz�owiekowi wyrastaj� nogi.

��Moje uszanowanie.

Kania uni�s� si� na �okciu.

��A ty za co?

��Usn��em w rowie i genera� zauwa�y� mnie z samochodu. Przyfasowa� mi tak lag�, �e wyskoczy�em w powietrze jak szczupak. Hu! Piecze cholernie� Nie b�d� m�g� siedzie� chyba ze dwa dni. I to si� nazywa genera�!

W naradzie wzi�� teraz udzia� trzeci kandydat do dezercji.

��Jak genera�owie lej� laskami, to trzeba wia�. Kicham na tak� s�u�b�.

��Tylko gdzie wia�? Oto pytanie.

��Do Koszyc. Jest fajny komendant zoldatenhajmu i mo�na b�dzie troch� pomieszka�.

��W lecie nie ma zmartwienia � zacz�� wywodzi� Sz�k�l�n � kropniemy si� spacerkiem wzd�u� go�ci�c�w, lasami, prosto do Banatu siedmiogrodzkiego. Ja was u siebie przechowam, tak �e sam diabe� nas nie znajdzie. Noce mo�na przesypia� w stogach�

��Do Banatu b�dzie maszerowa� pieszo � przerwa� Kania � we tr�jk� i zdaje mu si�, �e �andarmi b�d� mu po drodze oddawali honory i dawali podwody� Ca�e W�gry chce przej�� taki osio��

Drzwi znowu si� otworzy�y i ukaza� si� w nich Baldini.

��Pan pozwoli bli�ej � uprzejmie zaprasza� Haber, masuj�c jednocze�nie spostponowan� cz�� cia�a. � Zechce pan �askawie, panie dow�dco warty, pom�c go�ciowi do wej�cia swoim s�u�bowym kolanem, bo jest, jak wida�, nie�mia�y.

��Ivanovi� przyjdzie po obiedzie � informowa�, dzwoni�c kluczami, Lelko. � Zaraz mnie zmieni Koperka.

��O, to dobrze.

��W kompanii s�dny dzie�, przyjaciele. Wszystko do g�ry nogami przewraca ta �winia. Adieu!�

W czasie obiadu wszed� do celi cugsfirer Koperka z nieod��czn� fajk� w z�bach.

��Jak si� macie, przyjaciele?

��Niczego.

��Ech, �eby�cie wiedzieli, co ten dra� wyrabia, to by�cie zd�bieli. Cwany facet. Ten si� nie da za nos wodzi�. Ca�e szcz�cie, �e b�dzie tylko trzy dni. Nie pozna nasz stary kompanii, kiedy przyjedzie.

Koperka strzykn�� �lin�.

��Dinstfirender obudzi� si� i p�acze jak ma�e dziecko. �al mi troch� tego z�odzieja. Co te� ta wojna z lud�mi porobi�a, koledzy! W g�owie si� m�ci. Ch�op siwe w�osy ma i szlocha jak osesek.

��A la guerre, comme � la guerre (na wojnie jak na wojnie) � sentencjonalnie rzek� Baldini. � Nie rozumiem, dlaczego on p�acze, panie cugsfirer. Co mu zrobi�? �e si� spi�, to co? Najwy�ej tydzie� paki i koniec.

��A ty, W�ochu, dojecha�e� sobie niezgorzej z t� papug�� Kriegsgericht masz murowany, przyjacielu.

��S�uchaj teraz, synku, co ci powiem � zwr�ci� si� Kania do Koperki � musimy, jak widzisz, wia�. Koperka spojrza� na niego pytaj�co.

��Sprawa jest powa�na i nie mo�na czeka�.

��No c�? Wiejcie. Ja wam przeszkadza� nie b�d�: wiedzia�em zreszt�, �e zechcesz to zrobi�. Rzeczywi�cie, musisz wia�, bracie.

��My te� � zauwa�y� Sz�k�l�n. Koperka zdziwi� si�.

��A ty, stary tryku, po co?

��Tak sobie, sprzykrzy�o mi si�, uwa�asz.

��Hm� Co mi tam � wiej sobie i ty. Pewno wszyscy razem dacie drapaka, nie?

��Musz� � odezwa� si� Haber, pocieraj�c obola�e miejsce. � Kiedy ju� ekscelencje wal� laskami w zadek, nie mam nic do roboty w takiej s�u�bie. Wymawiam posad�! Poszukam sobie innego pana. Mog�em g�odowa�, mog�em cierpie� wymy�lania kaprala, ale w d� mnie jeszcze nie bili. I to w dodatku genera�owie! Na takie traktowanie nie zas�u�y�em. Przysi�ga�em Najja�niejszemu Panu wierno�� i pos�usze�stwo do ostatniego tchu i ostatniej kropli krwi, a tu mnie smaruj� za moj� wierno�� lask�! Protestuj�!

��Mnie jest wszystko jedno, koledzy � zgodzi� si� Koperka � ale musicie wszystko om�wi� ze mn�, bo mam s�u�b�. Beze mnie nic nie zrobicie, a ja sobie ju� dam rad�. Id� teraz, bo nie chc�, �eby mnie nie zasta� na wartowni; wieczorem przyjd�, to om�wimy, co i jak. Trzymajcie si� ciep�o�

Podczas obiadu, kt�ry im przyniesiono do celi, Koperka wprowadzi� z tajemniczym u�miechem jeszcze jednego lokatora. By� to m�ody jeszcze Rusin, Iwan H�adun, kt�rego egzystencja w kompanii nie zwraca�a jako� uwagi. Uwa�amy by� og�lnie za nieszkodliwego idiot� i nie u�ywano go do �adnej s�u�by, dzi�ki czemu �azi� po koszarach bez celu i czasami spe�nia� r�ne obowi�zki nie wymagaj�ce wielkiego rozumu. Obowi�zki te musia�y by� bardzo proste i przy wykonywaniu ich musiano go nadzorowa�. Pewnego razu rozwieszono wypran� bielizn� kompanii na drutach rozpi�tych wzd�u� budynku, aby wysch�a, i posadzono przy niej H�aduna. Mia� uwa�a�, �eby wiatr nie str�ci� jakiej� sztuki bielizny. Nagle zerwa�a si� burza i deszcz la� do wieczora, lecz H�adun nic sobie z tego nie robi� i siedzia� na schodkach magazynu. Zasta� go tak jeden z podoficer�w i zapyta�, co tu robi.

��Susz� bielizn�, panie cugsfirer.

��Jak�e�? Nie widzisz, �e deszcz pada, cymbale? Nie mog�e� zaraz zebra�?

��Befehl by�, �eby suszy�, to susz�.

Podobnie zachowywa� si� i w innych wypadkach. Sk�d si� wzi�� w kompanii, nikt nie m�g� powiedzie�. �y� swoim zamkni�tym �yciem, nie przyja�ni� si� z nikim dla ka�dego mia� zawsze ten sam nik�y, idiotyczny u�miech zahukanego g�uptaka i nikt z nim nic wsp�lnego nie mia�. Spa� w najdalszym k�cie sali i w k�cie tym sp�dza� przewa�n� cz�� dnia. Czasami brakowa�o go przy capstrzyku lub przy rozkazie, ale �aden podoficer s�u�bowy tym si� nie przejmowa�, gdy� nikt nie podejrzewa� go nawet przez chwil� o mo�liwo�� pope�nienia dezercji.

��Gdzie�cie byli, H�adun? � pyta� kapral, kiedy �Kompanieidiot� wraca� p�no do koszar.

��Tam.

��Gdzie tam?

H�adun smarka� i wpatrywa� si� w kaprala.

��Na trawie � odpowiada� po chwili namys�u.

Kiedy si� zetkn�� z jakim� obcym podoficerem lub oficerem, na wszystko odpowiada�: Ich weiss nicht (Nie wiem). Sta� teraz przy zamkni�tych drzwiach i smarka�, wodz�c oczyma od jednego do drugiego.

��Za co zn�w tego zamkn��? � spyta� zdziwiony Kania. � Za co ci� wsadzili, He?

H�adun u�miechn�� si� po swojemu, popatrzy� na sufit, jakby tam mia� wypisan� odpowied�, i ci�gle jednakowo u�miechni�ty usiad� na brzegu pryczy.

��No, za co tu jeste�, wiesz?

H�adun popatrzy� teraz na Sz�k�l�na i mrugn�� oczami jako� tak filuternie, �e wszyscy przestali je��.

��Wida� do reszty zg�upia� � orzek� Sz�k�l�n. � Co ty za grymasy stroisz? Podobam ci si�?

��Chcesz je��? � zapyta� Kania i poci�gn�� go za r�kaw. � Masz �y�k�, wbijaj, nieszcz�sny idioto. H�adun przecz�co pokr�ci� g�ow�.

��Nie, to nie. Bez �aski.

Zacz�li dalej je��, nie zwracaj�c ju� uwagi na siedz�cego na brzegu pryczy Rusina. Nagle przerwa� im rozmow� g�o�ny i szczery �miech. Zdumieni, popatrzyli na H�aduna, kt�ry po�o�y� si� na pryczy i �miej�c si� �ywio�owo wymachiwa� nogami w powietrzu. Kania powsta� i stan�� przed nim.

��Czego tak ryczysz, ba�wanie?

�Kompanieidiot� usiad� i przesta� si� �mia�, ca�a jednak jego twarz wyra�a�a ka�dym rysem zupe�ne zadowolenie z siebie.

��Tak, przewr�ci�o mu si� w g�owie � zauwa�y� Sz�k�l�n � musia� go kto� mocno w �eb uderzy�. Przedtem takich napad�w nie mia�. Trzeba b�dzie powiedzie� Koperce, �eby go zamkn�� z papug�, bo nam tu got�w przy ucieczce jakiego� galimatiasu narobi�. H�adun popatrzy� na Sz�k�l�na i powsta�.

��Nie narobi� galimatiasu, panie cugsfirer � przem�wi� powa�nie � i je�eli chodzi o wianie, to i ja z wami wiej�, panowie.

Gdyby w tej chwili przem�wi� piec stoj�cy w rogu, nie zrobi�oby to na nich wi�kszego wra�enia. A� przysiedli ze zdumienia. Z os�upieniem wpatrzyli si� w H�aduna, z kt�rego twarzy znik� wyraz g�upoty i ust�pi� miejsca zaczajonemu sprytowi.

��Oniemieli�cie, co? Kania tr�ci� Habera.

��U� uszczypnij mnie.

Haber z wytrzeszczonymi na H�aduna oczami machinalnie uszczypn�� go w rami�.

��Boli� znaczy, �e nie �pi� wi�c to ty jeste�, H�adun? �Kompanieidiot�?

��Tak, to ja.

Kania potar� r�k� czo�o.

��Nic nie rozumiem.

��A ja rozumiem wasze zdziwienie, panowie � przem�wi� H�adun � nie b�d� wam szczeg�owo opowiada�, dlaczego udawa�em idiot�, bo to jest moja sprawa. Grozi mi stryk.

��Stryk?

H�adun skin�� g�ow�.

��Znalaz� u mnie kapitan paczk� korespondencji i je�eli to ode�le do �andarmerii, nie zobacz� za trzy dni wschodu s�o�ca.

��Ale jak�e�, ty? Zawsze p�ta�e� si� po kompanii z tak� g�upi� g�b�� H�adun u�miechn�� si�.

��Ta w�a�nie g�upia g�ba by�a moj� legitymacj�. Mia�em spok�j.

��Ale co� ty w�a�ciwie takiego�?

��By�em ��cznikiem mi�dzy Rusi� Przykarpack� a frontem. Jestem cz�onkiem pewnej organizacji ukrai�skiej i dostarcza�em do U�horodu r�ne takie� nie b�d� zreszt� m�wi� wam o tym, bo was to nie obchodzi. Musz� wia� i mam do tego wi�cej powod�w ni� wy. Wi�c?

��Nie ma co � rzek� Sz�k�l�n � wiejesz z nami.

��W jaki spos�b dosta�e� si� do kompanii? � zapyta� Kania.

��Stara historia. Zacz��em w szkole oficerskiej udawa� wariata i potem si� tak kierowa�em, �eby si� stamt�d wydosta�

��Masz cenzus?

��Cenzus? Mam dyplom architekta.

Kania porozumiewawczo popatrzy� na Baldiniego.

��Nie spodziewa�em si� �adnej rewizji, przetrzyma�em u siebie t� przekl�t� paczk� i wpakowa�em si� na ca�ego. Diabli nadali tego kapitana.

��U wszystkich rewidowa�? � zapyta� Kania.

��Nie. Tylko u mnie. Kuferek stercza� jako� tak nier�wno pod ��kiem i wpad� mu w oko. Akurat musia� natrafi� na mnie.

��Pociesz si�, �e gdyby natrafi� na inne kuferki, nasz krymina� sta�by si� za ciasny.

��Ja o tym te� wiedzia�em � H�adun u�miechn�� si� � nieraz to mnie r�ka �wierzbi�a, �eby da� komu w pysk za g�upie, nieostro�ne gadanie. O mnie w kompanii wiedzia�o tylko dw�ch: cugsfirer Koperka i�

��Koperka?

��Tylko mu o tym nie m�wcie. Za du�o tu ludzi wchodzi w gr�!

��Jak widz�, niez�y z niego dyplomata; udaje przede mn� piwowara. No, mnie m�g� wszystko m�wi�, na pewno by�bym dyskretny.

��W naszej robocie nie mo�na nic m�wi�, nawet bratu, a je�eli chodzi o Koperka, to przyznam si� wam, �e jest w�a�ciwie moim wrogiem politycznym, ale nieraz mi pom�g�, kiedy chodzi�o o co� naprawd� wa�nego, a nakry� mnie przypadkiem.

��I tak ca�y czas chodzi�e� przy nim i udawa�e� idiot�?

��Rozmawiali�my sobie nieraz na boku. Naprawd� to ty nie wiesz, co to za historie si� dzia�y. Mieli�my raz wsyp� i od tego czasu jeden przed drugim si� nie wydaje. W kompanii jest dw�ch Polak�w i nikt o tym nie wiedzia�, pr�cz mnie.

Kania splun��.

��Dw�ch Polak�w? � zapyta� Haber.

��Gadaj� po niemiecku i podaj� si� za Czech�w, ale ja ich raz nakry�em.

��Kt�rzy to s�?

��Nie powiem, to ich sprawa. Je�eli si� przed tob� nie wygadali, to ja tym bardziej nie mam prawa. W kracie okiennej ukaza�a si� weso�a twarz Ivanovicia.

��Ho, ho� niez�a ferajna. Ca�y globus. A ten ba�wan co tu robi z wami?

��Jak ci dam ba�wana, to ci �eb z karku zleci. Ivanovi� zachwia� si� i zeskoczy� z okna. Po dobrej chwili wsadzi� zn�w twarz mi�dzy kraty i bystro wpatrzy� si� w H�aduna.

��To ty? H�adun. �Kompanieidiot�?

��Ja.

��Zi�ko z ciebie! Dwa lata ze mn� razem by� i nie wyda� si�.

��A nie. Mia�em pewno robi� tak jak ty� Jest jedna dentystka w mie�cie, kt�ra� Ivanovi� spowa�nia�.

��Ju� dobrze� nie gadaj�

��Tu ci� boli, bratku. Nawet si� nie spodziewa�e�, �e j� znam, a to wszystko przez wasz� g�upi� nieostro�no��. O mnie z pewno�ci� niewiele mo�na by powiedzie�.

Ivanovi� pokiwa� g�ow�.

���e ci te� cierpliwo�ci starczy�o.

��Musia�o starczy�.

Kania wlaz� na okno i trzymaj�c si� kraty informowa� Ivanovicia o swoim postanowieniu.

��L�cknerowi powiedz, �eby blankiety dokument�w podr�y da� ci czyste. Jutro zap�ac�. Zrobi� na mnie maj�tek i mo�e mi raz skredytowa�. W bufecie na stacji powiedz, �e napisz� list.

��B�dzie rycza�a,

��Wi�c p�jdziesz do niej jutro. Ile mamy got�wki?

��B�dzie ze trzy tysi�ce.

��Mnie dasz po�ow�. W mie�cie nikt nie �mie wiedzie�, ze zwia�em. Gadajcie wsz�dzie, �e zachorowa�em albo co� takiego.

��Damy sobie rad� Ech! �ebym ja tu nie musia� stercze� w tym przekl�tym garnizonie, wia�bym z wami, a�by si� tylko kurzy�o za mn��

��A dentystka? � wtr�ci� H�adun z podst�pnym u�miechem.

��Ach ty! Wiesz?

H�adun z zadowoleniem skin�� g�ow�.

��Niez�y z ciebie kwiatuszek, ale i ona nic mi nie m�wi�a.

��Mo�e si� ministerstwo pochwali� swoim pomys�em zgromadzenia takiej bandy w jednej kompanii � zauwa�y� Kania. � Rzeczywi�cie, byli izolowani. Uda�o im si� to.

��Ta kompania wi�cej szkody wyrz�dzi�a przez ostatni rok ni� korpus nieprzyjacielski na froncie � rzek� Ivanovi� i obejrza� si� za siebie. � Masz tu delegat�w wszystkich sztab�w, ale przysi�g� sk�adali�my wszyscy. Wiejesz, to ci mog� powiedzie�.

��Swoj� drog� jeste�cie �winie. �yli�cie niby ze mn� dobrze, a nic nie wiedzia�em.

��Ty nam du�o powiedzia�e� o sobie? Ka�dy ma swoje tajemnice.

��Nie gadajmy.

��Aha� w�a�nie, nie gadajmy.

��Przyszykuj mi cztery karabiny i ekwipunek na cztery manszafty�

��Dobra� A ty?

��Dla mnie przygotujesz mundur feldfebla� Szak�l�n gwizdn��.

��Szybko awansuje, bestia. Z frajtra od razu na feldfebla.

��Dla W�ocha musi by� nowe umundurowanie�

��Wst�pujesz na ochotnika, makaroniarzu? B�dziesz, bracie, u siebie dynda� po wojnie.

��Tobie si� to pr�dzej nale�y.

��Na dobr� spraw�, po tym, co us�ysza�em, powinno si� was powiesi� zwi�zanych razem jak serdelki � pogodzi� ich Sz�k�l�n.

Kania przez d�u�szy czas szczeg�owo informowa� Ivanovicia, kt�ry wszystko notowa� na skrawku gazety i odszed�. P�niej przyszed� Koperka i przysiad� si� na pryczy. W wyniku godzinnej konferencji ustalono nast�puj�ce szczeg�y ucieczki.

Wartownik, kt�ry b�dzie pe�ni� s�u�b� przy areszcie, zostanie rozbrojony i zwi�zany. Wartownikiem mia� by� Mladecek, kt�ry przy badaniu potrafi o�ga� najbystrzejszego audytora i �andarma. Kraty w oknie wy�ami� sami uciekinierzy przy pomocy pi�ki dostarczonej z zewn�trz. Po wydostaniu si� z aresztu udadz� si� do pewnego lokalu, przemunduruj� si� tam i wyjad�.

��Slavik b�dzie musia� i�� do L�cknera i spoi� go tak, �eby do rana nikt si� z nim nie m�g� rozm�wi�. Mog� za��da� wys�ania telefonogram�w i lepiej b�dzie, gdy on do tego nie b�dzie zdolny. Ty, Koperka, wszystko sobie jeszcze raz om�w z Mladeckiem, �eby czego nie zapomnie� i nie prze�lepi�.

��Mnie, bracie, nie wezm� na �adne podst�py, b�d� czysty jak brylant, nie takie rzeczy si� robi�o.

H�adun znacz�co chrz�kn�� i Koperka spojrza� na niego badawczo.

��Wiem � rzek� ironicznie Kania � piwowary z Pilzna s� sprytni ludzie.

Koperka bystro spojrza� mu w oczy.

��Nie tak to �atwo zrobi� piwo, niech ci si� nie zdaje. Jako kelner umia�e� tylko podawa�, ale zrobi� nie m�g�by�� Kania mrugn��.

��To piwo, kt�re ty robi�e�, by�oby ci�ko podawa�, a jeszcze ci�ej wypi�. Koperka lekko si� u�miechn��.

��Niejednego upi�o� Nie gadajmy, dobrze? Po kolacji coraz to jaki� �o�nierz stawa� w oknie z twarz� w kracie.

��Bywaj, Polaku, a pisz do nas, jak ci si� wiedzie w �wiecie�

Z ci�kim sercem �egna� si� kolejno z przyjaci�mi. W ci�gu tych kilku miesi�cy z�y� si� z nimi i wsp�lnie prze�yte chwile mia�y mu na zawsze pozosta� w pami�ci. �ciska� przyjacielskie d�onie i notowa� r�ne adresy, kt�re mu podawali, i nawzajem podawa� adres, na inne nazwisko.

��To jest m�j jeden znajomy i zawsze wie, gdzie ja jestem, b�dzie mi. korespondencj� odsy�a�. Po wojnie mo�e si� zobaczymy.

��W Pradze�

��W Belgradzie�

��A ja was, zdaje si�, zaprosz� do Warszawy.

��Daj ci, Bo�e.

Stary S�owak Buczko �egnaj�c si� z Kani� wcisn�� mu w r�k� jaki� ma�y, okr�g�y przedmiot z drzewa. By�a to kulka z wyrze�bionym na niej s�o�cem.

��P�niej to sobie obejrzysz. Talizman. Tylko go nie zgub, a zawsze b�dziesz mia� szcz�cie w z�ej przygodzie.

��Ech, stary, tobie przyda�by si� jaki� talizman. Tylko si� nie daj�

��No c�, chyba ju� nied�ugo; d�u�ej klasztora ni� przeora. Wytrzyma si�. Je�eli was losy przyp�dz� do Or�owej, to tam wst�pcie do mojej starej. Ukryje was, mo�ecie jej wszystko m�wi�, bo kobieta jest m�dra.

��Dobra, mo�e si� to przyda.

���ycz� ci powodzenia, ch�opcze. Nie zapomnij po wojnie napisa� do mnie. A wy wszyscy te� piszcie. B�g z wami�

Kiedy z okna znikn�a ostatnia twarz, Kania wpatrzy� si� w o�wietlony budynek kompanii.

���egnaj, kompanio wartownicza, �egnaj, kapitanie Zivanci�, austriacki m�czenniku.

W osobnym przedziale poci�gu zd��aj�cego do Koszyc m�ody feldfebel, z piersi� pokryt� orderami, siedz�c na �awce pod oknem musztrowa� stoj�cego przed nim kruczow�osego szeregowca. Trzej inni �o�nierze znajduj�cy si� w przedziale grali w karty. � Tempo raz� tempo dwa! Ca�� d�oni�, ma�po jedna! A teraz kehrt euch!� herstellt! noch a mal!� (w ty� zwrot!� wr��! jeszcze raz!�). Dobrze� teraz melduj�

��Infanterist Ernest Schneider meldet gehorsamst, dass er nach Kaschau dienstlich angekommen ist und� (Strzelec Ernest Schneider melduje najpos�uszniej. �e przyby� do Koszyc s�u�bowo i�).

��Starczy, nie gl�d� za du�o� wi�cej �ycia przy tym salutowaniu.

��Gdyby wszyscy austriaccy �o�nierze mieli tyle �ycia, co ja, to byliby ju� w Rzymie.

��Maulhalten! Sacra alleluja, eins, zwei, drei, hin und zur�ck! (raz, dwa, trzy, tam i z powrotem). Nie wiecie, �e �o�nierz odpowiada tylko na pytanie, wy dra�ski �mierdzielu afryka�ski?

��Dra�ski �mierdziel afryka�ski to za s�abo � wtr�ci� kr�c�c g�ow� Sz�k�l�n. � Prawdziwy feldfebel austriacki potrafi wymieni� w jednym zdaniu po�ow� arki Noego� To jest nic�

��Stuli� pysk, bo jak zajad� w ten g�upi tramwaj, to wam wszyscy pasa�erowie wyskocz� nosem i ustawi� si� przede mn� w dwuszeregu na baczno�� wy� wy�

��Zafajdany �wi�ski pawianie � podpowiedzia� H�adun uprzejmie.

��Dzi�kuj� w�a�nie to mia�em na j�zyku. A swoj� drog� nie podpowiadajcie, szeregowcze, jak pan feldfebel tego nie ��da, bo nic m�drego nie podpowie taki �wi�ski ogon, verstanden? Macie trzyma� pyski zamkni�te na k��dki i czeka� na rozkaz, bo z was dusz� wytrz�s� i flaki� Na proch zetr�, zmia�d��, zgnoj�!

��Umiesz, bracie � stwierdzi� Sz�k�l�n � �mia�o mo�esz by� feldfeblem. Grunt umie� wymy�la�.

��Wyda�o si�. Nie�le musia�e� wymy�la�, je�eli� do cugsfirora dojecha�.

��Ze mn� by�o co innego � odpowiedzia� Sz�k�l�n � ja awansowa�em wyj�tkowo.

��Za waleczno�� na froncie?

��Waleczny to tak bardzo nie by�em, nie mog� powiedzie�, �ebym by� zanadto waleczny. Awansowa�em fuksem i, mo�na powiedzie�, wbrew woli.

��Musia�e� mie� inne zas�ugi. S�u�y�e� przecie� kiedy� w �andarmerii.

��W�a�nie w �andarmerii tak awansowa�em. Chcecie, to wam opowiem.

��Opowiadajcie, cz�owieku, to si� pan feldfebel troch� rozerwie.

Kania wyci�gn�� si� na �awie, po�o�y� g�ow� na kolanach Baldiniego i Sz�k�l�n zgarn�� karty.

��Na pocz�tku wojny przydzielili mnie do szko�y �andarmerii, gdzie sko�czy�em kurs. A sko�czy�em go psim sw�dem, bo do tej s�u�by wcale zapa�u nie mia�em. �apaczem by�? Nie, moi panowie. Bi� si� z Moskalami mog�, z Serbami te�, ale polowa� na bli�niego? Nie. Na wyk�adach spa�em jak zar�ni�ty i nie mogli sobie ze mn� poradzi�. �Was, cz�owieku, ojciec pewno przez sen zrobi� � m�wi� do mnie komendant kursu � �picie jak b�br�. Bardzo im si� to moje spanie nie podoba�o, ale �e si� raz na jakiej� inspekcji jeden pu�kownik upar�, �e musz� by� �andarmem, bo mam marsowy wygl�d, machn�li r�k�. Spa�em teraz bezpieczniej i kicha�em na pana rotmistrza. Jak pan oberst powiedzia� �emusz� by� �andarmem, to i tak b�d�. I dobrzem wykombinowa�. Kiedy mi na ko�cu komendant uroczy�cie dawa� �wiadectwo, pokiwa� g�ow�: �Jeste�cie � powiada � najwi�kszym kretynem, jakiego te mury go�ci�y od pocz�tku swojego istnienia, Lajos Sz�k�l�n. Gdyby to ode mnie zale�a�o, kaza�bym was nabi� w armat� i w dniu imienin Najja�niejszego Pana wystrzeli� w powietrze, a co by spad�o na ziemi�, obla�bym naft� i podpali�, a popi� na rozstajnych drogach rozsypa�. Gratuluj�. By� zwyczaj, �e ka�demu absolwentowi musia�o si� obowi�zkowo poda� r�k� i gratulowa�. Podszed� do mnie m�j oberlejtnant, dow�dca plutonu. �Sko�czyli�cie kurs, Lajos Sz�k�l�n -powiada � i obawiam si�, �e odk�d na�o�yli�cie odznaki, nasza s�awna �andarmeria zyska opini� najwi�cej ba�wa�skiego rodzaju wojska. Jeste�cie ha�b� �andarmerii. Gratuluj�. Trzeci du�o nie gada�. �Przykro mi � powiada � �e nie mog� w tej uroczystej chwili trzepn�� was w ten g�upi pysk. Gratuluj�.� Tak samo gratulowali mi podoficerowie-instruktorzy.

���adnie ci gratulowali � przerwa� Kania � wida� uprzejmi ludzie byli w tej szkole.

��Przydzielili mnie do posterunku na dworcu w Temeszwarze i s�u�b� pe�ni�em tam pod dow�dztwem jednego wachmistrza, starego zupaka. �apownika wi�kszego nie by�o chyba w ca�ej koronie �wi�tego Stefana [3]. Zamiast kontrolowa� wojskowych, to�my najcz�ciej kontrolowali cywilnych. Wysiad� jaki� pasa�er z walizk� z wagonu pierwszej lub drugiej klasy, a m�j wachmistrz ju� si� szykuje. Uprzejmie m�wi do tego faceta: �Pozwoli pan, �e panu pomog� zanie�� walizk� na dworzec? We�cie, �andarmie�. Bra�em od niego waliz�, a cywil g�upieje. �Przepraszam pana � powiada � ja tragarza wezm�, dzi�kuj� za grzeczno��.� �Ale ja mam do szanownego pana ma�y interesik � powiada na to ten z�odziejski wachmistrz. � W�a�nie dostali�my telefonicznie list go�czy za jednym facetem, zupe�nie podobnym do szanownego pana. Pozwoli pan, �e pana troch� tu przetrzymamy do sprawdzenia, a za kilka dni odstawimy do Wiednia.� Go�� mia� interes w Temeszwarze, a nie w Wiedniu, i m�j wachmistrz inkasowa� st�weczk� za to, �e szybko sprawdzi� rysopis i wyja�ni� omy�k�. Ja z tego zawsze co� obrywa�em i nie�le mi si� wiod�o. Obrasta�em, koledzy, w pierze. Potem, kiedy jego siupn�li na etapy pod front rosyjski, to na w�asn� r�k� prowadzi�em interes. Forsa pcha�a si� nieproszona do kieszeni.

Jednego razu podchodz� sobie do jakiego� picusia-glancusia w restauracji drugiej klasy i grzecznie pytam o dokumenty. Ten na mnie z mord�, niby na jakiej zasadzie. �Na tej � powiadam � zasadzie, �e pyta� pan na peronie o drog� do koszar, a to, panie szanowny, w wojennym czasie jest podejrzane, a poza tym � powiadam � nie podoba mi si� co� pa�ska fizjonomia. Chod� pan na posterunek�.

Nie chce, koledzy, i�� absolutnie. Wi�c ja mu t�umacz�, �e mo�e to swojej babci opowiada�, �e nie p�jdzie. Wtedy zacz�� krzycze�, �ebym sobie jego babci� nie wyciera� z�b�w, bo ona jest ksi�n�. Powiedzia�em mu, �e mo�e by� sobie sam� Najja�niejsz� pani�, a on, jako podejrzany, musi p�j��, bo spe�niam tylko sw�j obowi�zek i basta. Narobi� krzyku i przyszed� banhofskomendant. Okaza�o si�, �e m�wi� prawd�, i jego babcia rzeczywi�cie by�a ksi�n�. Musia�em przeprosi� i wtedy troch� zmi�k�. �Nie mam do niego �alu � m�wi� do komendanta � chocia� niepotrzebnie mi grosmuterk� naruszy�, bo ch�op jest wida� s�u�bisty�. Potem sobie z komendantem niezgorzej pyski wylakierowali i kiedy mu si� j�zyk pl�ta�, kaza� mnie zawo�a� i zaprosi� do sto�u. Tak si� ze mn� zaprzyja�ni�, �echcia� mnie koniecznie odkomenderowa� do Wiednia, gdzie by� szefem sekcji, na jakiego� referenta. Dopiero, kiedy mu komendant obieca�, �e poda mnie do awansu na kaprala, da� mi spok�j. W dwa dni potem mia�em ju� dwie gwiazdki na ko�nierzu. Sz�k�l�n przerwa� i zapali� papierosa.

��Ale mi ten awans na zdrowie nie wyszed�. Jako� w kilka dni potem przyszed� rozkaz, �eby m�odsze szar�e wys�a� do s�u�by przy sztabach na front rosyjski. I wys�ali mnie. W sztabie sta�o si� niby za frontem, ale nieraz dra�owa�em do pierwszej linii. Zabrak�o go�c�w na posy�ki z meldunkami, od razu do �andarm�w. Dosta�e� rozkaz prowadzi� dochodzenie o gwa�t, a obwiniony w okopach. Id� teraz do niego i pisz protok�. Nieraz, zamiast bibu�y, karabin maszynowy zasypa� elegancko piaskiem i protok�, i ciebie, a taki obwiniony si� �mieje: �Zachcia�o ci si� protoko�u, to pisz, �cierwo�. Com ja tam wycierpia�, do ko�ca �ycia b�d� pami�ta�. Wyszed� rozkaz, �eby nie dra�ni� ludno�ci obszar�w okupowanych i �eby zyskiwa� przychylno�� mieszka�c�w. Za byle kokoszk� albo g�sin� stawiali pod s�upek. Ale i na to by�a rada. Dosta�em dochodzenie o rabunek, szed�em do ch�opa i tak d�ugo wali�em po mordzie, dop�ki nie robi� si� przychylny i nie wycofywa� meldunku. Niejednego wyci�gn��em w ten spos�b spod s�upka albo i spod szubienicy.

Potem przenie�li mnie z frontu na etap i dosta�em rejon. Do pomocy mia�em kilku �azik�w z landszturmu i �y�em tam jak kr�l. W ca�ym pasie przyfrontowym nie by�o wi�kszego porz�dku jak u mnie. Ch�op nie mia� prawa si� skar�y� w komendzie etapowej, bo bra� taki masa�, �e trzy tygodnie le�a� na brzuchu i gryz� poduszk�. W raportach nie by�o nigdy �adnej grabie�y ani bezprawnej rekwizycji albo czego� takiego. Po prawdzie, to p�niej nie by�o co rekwirowa�, tak moi kochani rodacy rejon ogo�ocili, kiedy wiedzieli, �e jestem �lepy i g�uchy. Z dziesi�tej wsi przychodzili dranie do mnie. A nastr�j by� u mnie doskona�y. Tak t� ludno�� pr�dko przekona�em do monarchii, �e jak jaka figura przeje�d�a�a, zaraz bramy triumfalne stawiali. Takie ustanowi�em prawo. Ryczeli: �Hoch�, �Heil�, �Na zdar�, �Eljen�, ��ivio!�, zale�nie od okoliczno�ci. Ech, czasy to by�y, czasy� Sz�k�l�n westchn�� i doda�:

��Za to zosta�em cugsfirerem. � A dlaczego� wyszed� z �andarmerii?

��Kto wyszed�? Wyleli mnie. �eby to ode mnie zale�a�o, nigdy bym si� stamt�d nie ruszy�. Kiedy mnie w ko�cu tysi�c dziewi��set pi�tnastego roku mianowali cugsfirerem, przeniesiono mnie do pewnego miasteczka na Wo�yniu. Zosta�em tam komendantem posterunku na przedmie�ciu. Nale�a�o do mnie kilka wsi okolicznych z austriackiego rejonu. Trzeba wam wiedzie�, �e Wo�y� by� wtedy podzielony na rejony: niemiecki i austriacki. Jeden sprzymierzeniec nie mia� prawa grabi� u drugiego.

Po prawdzie, to z tego podzia�u wielkiej pociechy nie by�o, bo Niemcy umieli si� tak urz�dzi�, �e zawsze wszystko wzi�li pierwsi. Nasi byli g�upi i nie potrafili takiej grandy robi� jak oni. Niemcy wystawiali kwity rekwizycyjne i pieni�dze wyp�acali p�niej albo brali ch�opu �yto i wystawiali kwit p�atny w Berlinie. Id��e teraz, ch�opie, do Berlina po swoje siedem marek. Niekt�re komendy dawa�y swoim feldfeblom na r�k� czyste kwity z piecz�tkami i m�g� sobie bra�, co mu si� podoba�o, i wysy�a� do domu. R�ne cude�ka by�y powypisywane na tych kwitach. Przychodzi ch�op do intendentury z kwitem, k�ania si� w pas: �P�a�cie, wielmo�ni panowie, za �wini�, co�cie j� wzi�li w tamtym tygodniu u gospodarza Dany�y Chmyza ze wsi Karolewo gminy szturbackiej.� Czytali kwit i ch�opa za �eb i ze schod�w. Idzie ch�opina na skarg� do urz�du etapowego. Tam bior� kwit do r�ki, �miej� si�. Napisane by�o tak:

Dein Schwein ist mein, (Tw�j wieprz jest m�j)

Mein Schein ist dein, (M�j kwit jest tw�j)

Lieb Vaterland magst ruhig sein. (Luba ojczyzno, mo�esz by� spokojna.)

Kiedy si� ch�op upar�, dosta� kilka razy w z�by i szed� do domu z tym wierszowanym kwitem i spuchni�t� g�b�.

Siedzia�em ja tam i nieraz choroba mnie bra�a, kiedy widzia�em, jak oni dr�cz� t� ludno�� obszar�w okupowanych, chocia� nie jestem mi�kkiego serca.

Pewnego razu doni�s� mi konfident z tamtejszych ch�op�w, �e Niemiaszki w moim rejonie buszuj�. Zebra�em swoich ch�opak�w i id�. By� tam mi�dzy nimi jeden pyskaty podoficer i stawia� si�. Nie mog�em si� powstrzyma�, wygarn��em do niego i niechc�cy przestrzeli�em mu nog�.

O ma�y figiel nie zosta�o zerwane przez to przymierze, ale udowodni�em, �e to by�o nieostro�ne obchodzenie si� z broni�, i przenie�li mnie za to do kraju. Przydzielili mnie do Budapesztu. Pewnego razu mia�em odstawi� do s�du dezertera. Id� do komendy garnizonu odebra� go z aresztu i patrz� � a to m�j szwagier. �ony brat. Wyprowadzi�em go za miasto, da�em pieni�dze i powiedzia�em: �Do widzenia�. Musia�em si� skaleczy� no�em, niby �e z nim stoczy�em walk�, i dosta�em za to tylko trzy miesi�ce twierdzy, a potem przenie�li mnie tutaj. A w kompanii wartowniczej gni�em pe�ne dwa lata.

��I gni�by� dalej, �eby� si� nie zdecydowa� wia� z nami.

��I gni�bym dalej� � Sz�k�l�n splun��. � Wierzcie mi, ch�opcy, �e tak mi te warty obrzyd�y, i� nieraz mia�em ochot� wyj�� zwartowni i i�� prosto przed siebie, aby tylko oderwa� si� od tego psiego �ycia. Cztery lata ju� przesz�o, b�jcie si� Boga! Cierpliwo�ci ju� nie starcza�o�

Drzwi do przedzia�u rozsun�y si� i stan�� w nich wachmistrz �andarmerii. Wszyscy poczuli drgawki w nogach. Baldini poci�gn�� �pi�cego Kani� za r�kaw.

��Czego?

��Panie feldfeblu, melduj� pos�usznie, kontrola dokument�w.

Kania niedbale powsta� i patrz�c spod oka na �andarma, powoli wyjmowa� z kieszeni dokument. Z niepokojem patrzyli na twarz czytaj�cego wachmistrza.

��Koszyce� jeden feldfebel i czterech szeregowc�w� po odbi�r amunicji. W porz�dku, dzi�kuj�.

Wachmistrz odda� Kani dokument i z zawi�ci� spojrza� ukradkiem na jego ordery.

��Bardzo �adne umundurowanie maj� panowie�

��Nie wie pan, dlaczego? Umrzyk�w zawsze k�adzie si� do trumny w najlepszym, dlatego marszkompanie fasuj� nowe � poinformowa� go Kania.

Wachmistrz skrzywi� si�.

��Je�eli pan z tego punktu widzenia� � Nie doko�czy� i wyszed�.

��Punkt widzenia draniowi si� nie podoba � zgry�liwie zauwa�y� Haber. � Id� na front, to ci tam poka�� punkt widzenia� Kania wyd�� wargi.

��Niech sobie zas�u�y na froncie jak ja, nie?

��Troch� mnie mr�wki oblaz�y, kiedy wszed� do przedzia�u � przyzna� si� Baldini.

��Dlaczego? Dokument, bracie, jak brylant i nie macie si� czego ba�.

��Mo�e by tak co wypi� na pokrzepienie, panowie?

��Wydosta�, H�adun, manierk� z plecaka.

Ka�dy poci�gn�� z manierki i humory si� poprawi�y.

��W Koszycach b�dziemy za trzy godziny.

Poci�g zatrzyma� si� i do przedzia�u wszed� stary kapral sanitarny, objuczony jak wielb��d obszytymi w p��tno tobo�ami, kt�rych kszta�ty wyra�nie okre�la�y zawarto��.

��Pozwoli pan, panie feldfeblu, �e sobie tu posiedz� przez dwie stacje? Sz�k�l�n powsta� z �awy i fachowo obmacywa� worki.

��Chleb, s�onina i pewno kasza.

Kapral, w�t�y cz�eczyna, popatrzy� na niego z niepokojem.

��Wed�ug rozkaz�w, nie wolno wozi� z sob� wi�cej, jak pi�� kilo produkt�w, panie kapral � przem�wi� Kania � a wiezie pan pewno p� cetnara. Jako starszy, m�g�bym pana zadenuncjowa� przed �andarmeri�, ale nie zrobi� tego, je�eli mi pan szczerze odpowie na pytanie: dla rodziny pan to wiezie czy na handel?

��Dla siebie, panie feldfeblu � skwapliwie odpowiedzia� przestraszony kapral � pi�� os�b g�oduje w domu.

��Starczy. �adunek pa�ski uwa�am za usprawiedliwiony. Obci��a pana tylko lekkomy�lno��, z jak� pan sw�j przych�wek pomno�y� do pi�tki. Nie wystarczy�by panu jeden spadkobierca?

Uspokojony kapral umie�ci� tobo�y pod �awk� i zapali� fajk�.

��Trudno, panie feldfebel, ju� teraz tego nie naprawi�.

��Trudno, nie naprawi� � kpi�co powt�rzy� Sz�k�l�n, kt�rego wypity rum zrobi� rozmownym. � My�l�, �e teraz tego naprawi� nie mo�na, g��wek im pan nie poukr�ca. Ale teraz ma pan k�opot z �arciem.

��Pan W�gier?

��W�gier, panie kapral, Stary kapral cmokn��.

��Bogaty macie kraj, bo-ga-ty.

��Ale chyba nied�ugo zbiednieje, je�eli wszyscy kaprale sanitarni b�d� takie transporty do domu wysy�ali � zauwa�y� Kania.

��Ja, panie feldfebel, to � skromnie usprawiedliwiaj si� kapral � raz na miesi�c tak� porcj� wy�l�. Ale gdyby pan widzia�, co wysy�aj� panowie dow�dcy� Wagony ca�e!

��I to wszystko z W�gier! � Sz�k�l�n pokiwa� g�ow�. � Biedna moja ojczyzna! Okrada j� ka�dy dra� z ko�ca �wiata� Diabli mnie bior�, kiedy o tym s�ysz� Niechby brali swoi, to przynajmniej nie �al�

Kapral sanitarny usi�owa� niemi�� dla siebie rozmow� skierowa� na inne tory. Licho wie, co takiemu podpitemu Madziarowi mo�e do �ba strzeli�. Rozczuli si� nad swoj� okradan� ojczyzn� i got�w posieka� bagnetem na gulasz narodowy.

��Daleko panowie jad�, je�li wolno wiedzie�? Kania nonszalancko za�o�y� nog� na nog�.

��Do g��wnej kwatery.

��Zaraz wida�, �e jaka� wa�na delegacja s�u�bowa � zauwa�y� przenikliwie kapral. � Pozna� to po mundurach. Takiego umundurowania w hinterlandzie si� nie nosi. Panowie tam na s�u�b� jak� jad�?

��Nie. Jedziemy prosi� Najja�niejszego Pana, �eby nam jad�ospis na froncie zmienili. Za du�o ry�u i polenty dostajemy, a to rozstraja �o��dki.

Kapral ukradkiem popatrzy� na wszystkich nie zaprzeczy�. Wlaz�e� mi�dzy wrony, krakaj jak i one pomy�la�. Grunt, �ebym swoje paczki przewi�z�.

��Pan feldfebel dawno na froncie?

��Dwa lata.

��Ma pan wida�, panie feldfebel, wyj�tkowe szcz�cie. W naszym szpitalu s� ranni spod Monte Gabriele i znad Isonza. Jak si� s�ucha tego, co opowiadaj�, niedobrze si� robi i wierzy� si� nie chce, �eby cz�owiek m�g� tak d�ugo wytrzyma� i nie zwariowa�.

��Niechby tak przeszli dziesi�� ofensyw pod Piav� jak ja i niech wtedy panu opowiadaj�, co prze�yli! Dopiero by si� pan dowiedzia� naprawd�, co to jest front w�oski�

��Ale te� i order�w ma pan feldfebel wiele.

��Mam jeszcze kilka w kuferku � niedbale odpowiedzia� Kania � nie nosz� wszystkich, bo za ci�ko.

Nie nosi wszystkich, bo za ci�ko, z podziwem pomy�la� kapral, oto prawdziwy bohater. Skromny i nie zarozumia�y. Jeden z tych dzielnych podoficer�w, o kt�rych tak �adnie pisz� w gazetach. A ja mam tylko jedn� medalin� za wiern� s�u�b� i t� nosz� stale�

Je�eli chodzi o medale, Kania m�wi� prawd�. Mia� rzeczywi�cie w kuferku jeszcze kilka sztuk. Otrzyma� ca�� kolekcj� od Ivanovicia, kt�ry j� �ci�gn�� z gablotki w komendzie garnizonu, gdzie zdobi�y poczekalni� i dzia�a�y na wyobra�ni� wszystkich przychodz�cych tam wojskowych.

Czas schodzi� im szybko. Opowiadania Kani o zmy�lonych prze�yciach na froncie w�oskim, jego perypetie we wszystkich s�awnych bitwach, podane barwnie i ze swad�, by�y bardzo interesuj�ce i poczciwy kapral sanitarny, wysiadaj�c na swojej stacji, z szacunkiem u�cisn�� mu r�k�.

���ycz� panu szcz�liwego powrotu do domu.

��Dzi�kuj�; od siebie �ycz� panu nominacji na podoficera �ywno�ciowego.

Miejsce kaprala zaj�� zaspany jednoroczny ochotnik z walizeczk�. S�u�bi�cie zapyta� Kani�, czy mo�e zaj�� miejsce, i nie usiad�, zanim nie otrzyma� pozwolenia. Jednoroczny by� m�odziutkim ch�opcem o rumianych policzkach i wida� by�o, �e dopiero niedawno uko�czy� szko��. Na medale Kani patrzy� z jakim� zabobonnym podziwem i nie m�g� od nich oczu oderwa�. Wzbudza�y w nim respekt dla tego wygi frontowego, za jakiego go wzi��.

��Daleko pan jedzie? � zapyta� Kania. Jednoroczny zerwa� si� z �awki i stan�� na baczno��.

��Na trzeciej stacji wysiadam, panie feldfebel.

��Sied� pan, panie jednoroczny ochotniku. Nie b�d� m�g� z panem rozmawia�, je�eli pan b�dzie si� tak s�u�bowo zachowywa�. Jeszcze pan nie odwyk� od tych wszystkich szkolnych szopek. U nas na froncie, w Syrii, dawno�my o tych rzeczach zapomnieli.

Podziw jednorocznego zwi�kszy� si�. A wi�c z frontu i w dodatku z Syrii, pomy�la�.

��Czy wolno mi wiedzie�, ile pan ma lat, panie jednoroczny?

��Sko�czy�em dziewi�tna�cie, panie feldfebel.

��M�ody z pana cz�owiek. Idzie pan teraz pewnie do szko�y oficerskiej?

��Jad� za tydzie� na kurs lotniczy, teraz mam urlop.

��Z jednej szko�y do drugiej� hm� Ale nie radzi�bym panu i�� do lotnictwa. S�u�y�em kiedy� w balonach obserwacyjnych i znam to bujanie w powietrzu. Na zawroty g�owy pan nie cierpi?

��Nie, by�em ju� badany i jestem uznany za zdolnego do s�u�by w powietrzu.

��S� r�ne gusta i gu�ciki, panie jednoroczny ochotniku. Wed�ug mnie lepiej by pan zrobi�, gdyby si� pan kaza� przydzieli� do grupy azjatyckiej. O wiele to ciekawsze od bujania w powietrzu. Zobaczy�by pan kawa� �wiata, pozna� r�ne ludy, zwiedzi� przy okazji Ziemi� �wi�t�.

��Czy du�o jest naszych oddzia��w w Azji Mniejszej, panie feldfebel.

��Mo�dzierze i kilka drobnych formacji innych rodzaj�w broni. Tyle tylko, �eby wykaza� Turkom, i� wsp�dzia�amy z nimi. Niech i koalicja widzi solidarno�� mi�dzy sprzymierze�cami.

��Bardzo tam s� ci�kie walki? Ma�o tu si� w kraju s�yszy o tym froncie, bo tam przewa�nie Niemcy operuj�.

��Ci�kie? Bo ja wiem� Ci�ej jest chyba we Francji i W�oszech, ale w Syrii i w Palestynie s� bezwzgl�dniejsze i okrutniejsze. Tam si� nie walczy, tam si� szlachtuje. Tam, panie jednoroczny, nie pomagaj� regulaminy ani szko�y, tylko odwaga i spryt. S�ysza� pan pewnie o fanatyzmie mahometan? Niech pan sobie wyobrazi, �e siedzi pan na przyk�ad przy karabinie maszynowym, a na pana wali horda Arab�w na wielb��dach, wymachuje karabinami i wrzeszczy: �A��a insz A��a�. Kosi pan karabinem maszynowym, �e si� tylko bokami nakrywaj�, ale reszta, jakby tego nie widzia�a, dalej p�dzi naprz�d. Ech, panie jednoroczny ochotniku! Jak panu, dajmy na to, amunicja wysz�a, a oni s� blisko, nie zd��y pan nawet pisn��, kiedy pana maj�. Ucieka� nie ma gdzie i kiedy, bo nasze wielb��dy s� za wydmami, i nie pozostaje do zrobienia nic innego, jak zakomenderowa� sobie: �Do modlitwy� i zdj�� turban, �eby im lepiej by�o ci�� w kark.

��To tam si� turbany nosi?

��Turbany albo fezy z takimi bia�ymi zas�onami na kark, �eby os�abi� dzia�anie s�o�ca. Na pustyni bardzo �atwo o pora�enie s�oneczne.

Przez przedzia� powia�o egzotyzmem i jednorocznemu oczy zacz�y b�yszcze�. Wyj�� papiero�nic� i nie�mia�o poda� j� azjatyckiemu bohaterowi.

��Bardzo dobre papierosy pan pali, panie jednoroczny.

��Dosta�em od ojca, jest pu�kownikiem. Kani wcale to nie zaimponowa�o.

��W�a�ciwie to my tam lepsze palimy. Z�apa�em kiedy� na granicy Iraku jednego szejka Wahabit�w z tytoniem. Takiego jeszcze nie pali�em. Ale najprzyjemniej pali si� nargile. Pali� je pan kiedy? Nie? To jest rozkosz. Wiedz� te brudasy, co dobre. Dzikie te ma�py, bo dzikie, ale ciekawe s� ich obyczaje. Ostatnio, po prawdzie, nie by�em daleko w pustyni, bo szkoli�em Druz�w.

��Druz�w? Przecie� oni walcz� przeciw pa�stwom centralnym.

��Nie wszyscy, panie jednoroczny ochotniku � z powag� rozwiewa� Kania w�tpliwo�ci m�odego jednorocznego. � Niekt�re szczepy przesz�y na nasz� stron�. My mamy swoich Arab�w, a oni swoich. Ubieramy ich po naszemu i fertig. Sp�jrz pan na tych dw�ch � Kania wskaza� r�k� �niadego Sz�k�l�na i oliwkowego Baldiniego. � Gdybym panu nie powiedzia�, by�by pan przekonany, �e to Bo�niacy albo W�grzy, a to, panie jednoroczny, Druzowie. Wioz� ich do Wiednia, gdzie przejd� kurs i wr�c� do Syrii jako przyw�dcy powstania w protektoracie angielskim.

Jednoroczny otworzy� usta z podziwu. Sz�k�l�n i Baldini szybko zwalczyli swoje chwilowe os�upienie i uprzejmie si� u�miechn�li. Kania mrugn�� na nich znacz�co i dalej �ga�, p�ynnie i bez zaj�knienia. Jednoroczny ju� sobie wyobra�a�, jakie te� wra�enie zrobi w domu jego opowiadanie o znajomo�ci zawartej z egzotycznymi sprzymierze�cami. Wyj�� papiero�nic� i zapyta�:

��Czy oni rozumiej� po niemiecku?

��Bardzo ma�o. Ja porozumiewam si� z nimi po arabsku. Niech pan pozwoli mnie papiero�nic�, bo od pana nie wezm�. Nie wolno prawowiernemu nic bra� od giaura.

��A od pana wezm�?

��Ode mnie tak, bo ja jestem na czas wojny mahometaninem. Przeszli�my wszyscy na islam, bo inaczej nie mo�na by z nimi nic zrobi�. Musieli�my przej�� specjalne kursy Koranu, �eby m�c do nich trafi� i zyska� ich zaufanie.

Kania podsun�� rzekomym Arabom otwart� papiero�nic�.

��Mustafa� Achmed� naser mater! � rzek� �po arabsku�.

Sz�k�l�n zgrabnie wypr�ni� jedn� po�ow� papiero�nicy, a Baldini drug� i sk�oniwszy si� przed Kani� g��boko, uprzejmie podzi�kowa�:

��Nag�a krew zala��a.

S�ysza� to nieraz od Kani i u�y� tego celem wykazania swego dobrego wychowania wschodniego.

��No i widzi pan, co za dzikusy? Wzi�li wszystko, ale nie mo�na si� o to gniewa�. Nie znaj� jeszcze dobrze zwyczaj�w europejskich�

��Co on powiedzia�?

��Nag�a krew zala��a� to znaczy: Niech ci� A��a ma w swej opiece. On jest bardzo pobo�ny, bo jest had�im; by� w Mekce i ca�owa� �wi�ty kamie� Kaaby.

Jednoroczny przypomnia� sobie powie�ci wschodnie i ze zrozumieniem skin�� g�ow�. Feldfebel oddzia��w azjatyckich wtajemniczy� go w sposoby walki na pustyni, opowiada� o zwyczajach Wschodnich, roztacza� przed nim tak barwne obrazy miast azjatyckich, a� jednoroczny dosta� wypiek�w na twarzy. Zachcia�o mu si� je�� i wyj�� z walizki bu�k� z szynk�. Kania natychmiast wyrwa� mu j� z r�ki i w�o�y� z powrotem do walizki.

��Chyba panu �ycie niemi�e, cz�owieku! Zabij� pana! B�d� to uwa�ali za prowokacj�; przecie� pan chyba wie, �e im nie wolno je�� �wininy?

Jednoroczny skin�� znowu g�ow�, ale wida� by�o, �e te zakazy muzu�ma�skie s� mu w tej chwili nie na r�k�.

��Ka�dy medal ma dwie strony � m�wi� Kania. � To jest w�a�nie ta druga stroma. Swoj� drog� ciekawie si� z nimi pe�ni s�u�b�, ale i du�o niewygody si� musi znosi�. W�dki nie pij, kie�basy nie jedz i r�ne takie fanaberie.

Na nast�pnej stacji wsiad�o do przedzia�u dw�ch kanonier�w i jeden z nich wyj�� z chlebaka manierk�. Jednoroczny chwyci� go za r�k�.

��Schowaj pan to, tutaj nie wolno tego pi�. Kanonier wyba�uszy� ga�y.

��Kawy nie wolno si� napi�?

��Je�eli kawa, to co innego; my�la�em, �e rum. Widzi pan tych dw�ch � zarozumiale spyta� jednoroczny, dumny ze znajomo�ci � to s� Arabowie z Syrii.

Drugi kanonier podni�s� g�ow�.

��Z Syrii? By�em tam kilka miesi�cy przy mo�dzierzach� Salem alejkum � zwr�ci� si� z uk�onem w stron� Baldiniego.

W�oski had�i najpierw zg�upia�, ale po chwili przytomnie odpowiedzia�:

��Alejkum salem, effendi.

Niemniej oszo�omiony by� i w�gierski przyw�dca powstania Wahabit�w w protektoracie angielskim. �Feldfebel oddzia��w azjatyckich� straci� na chwil� pewno�� siebie, ale w kr�tkim czasie odzyska� j�. Kanonier ju� otworzy� usta do zagajenia rozmowy z Arabami, ale przeszkodzi� mu w tym Kania.

��Teraz b�d� rozmy�lali o raju Mahometa i nie wolno im przerywa� � zwr�ci� si� p�g�osem do kanonier�w � pan wie, co to znaczy, prawda?

Kanonier ze zrozumieniem skin�� g�ow�. Poczciwy ch�opak z Dolnej Austrii nie mia� wprawdzie poj�cia o �adnym raju Mahometa, ale zgodzi� si�, aby nie straci� w oczach innych pasa�er�w opinii znaj�cego si� na arabskich obrz�dkach religijnych. Dumnie zapali� papierosa i wynio�le spojrza� na jednorocznego, jakby m�wi�:

��Widzisz, kawalerze, jaki ze mnie �wiatowiec. Jednorocznemu zachcia�o si� je��.

��G�odny jestem, panie feldfebel, a nie mam nic innego jak bu�ki z szynk� � zwierzy� si� z zafrasowaniem.

��No c�? Sam pan widzia�, te� musz� przy nich gra� wariata i przestrzega� przepis�w religijnych. Chyba, �e pan si� przesi�dzie do innego przedzia�u.

Jednoroczny nasyci� swoj� ciekawo�� dostatecznie i teraz pragn�� nasyci� �o��dek. Wzi�� wi�c swoj� walizk� i z szacunkiem po�egna� si� z Kani�.

���ycz� panu powodzenia w szkole pilota�u. Kanonierzy siedzieli jaki� czas w milczeniu, ale wida� by�o, �e staje im si� to dokuczliwe i zacz�li z sob� szepta�.

��Nie gada�! � ostrzeg� Kania.

Kanonierzy mrugn�li do siebie, zabrali swoje plecaki i wyszli. Sz�k�l�n i Baldini ju� otworzyli usta, �eby porozmawia� z Kani� na tematy syryjskie, ale przeszkodzi�o im w tym wej�cie konduktora wraz z m�odym �andarmem. Kania pokaza� bilety wojskowe i konduktor, rzuciwszy na nie okiem, przedziurkowa� je.

��Co si� tyczy dokumentu, panie kapral, to ju� by� raz kontrolowany.

��Mo�liwe panie feldfebel, ale musia�o to by� w innym rejonie.

��Ma pan. Mam nadziej�, �e si� na nim od p�nocy nic nie zmieni�o. Czytaj pan w swoim rejonie. Du�o jeszcze tych rejon�w do Koszyc?

��Za kwadrans Koszyce, dzi�kuj�.

Kiedy konduktor z �andarmem wyszli z przedzia�u. Kania szybko poszed� za nimi i siedzia� w klozecie, dop�ki poci�g si� nie zatrzyma�. Wtedy dopiero wszed� do przedzia�u.

Kierowniczka bufetu zoldatenhajmu w Koszycach, chuda i wynios�a starsza dama, w szczelnie zapi�tej pod sam� brod� sukni, mia�a wyraz twarzy m�czennicy.

��W czwartym roku wojny nie mo�na by� takim wybrednym, panie feldfebel. Sk�d ja panu wezm� krowie mleko? Kr�w u nas nie ma, wszyscy pij� z mlekiem skondensowanym i nikt od tego jeszcze nie umar�. Je�eli to panu nie dogadza, mo�e pan p�j�� do miasta i tam pi� sam� �mietank� Nie wiem, za co mnie Pan B�g skara� tym bufetem tutaj�

��Okazuje si�, panie feldfebel, �e to, co pisz� w tych gazetach dla �o�nierzy u nas na froncie w�oskim, to tylko bujda na resorach i nic wi�cej. Mamy przyk�ad, jak si� obchodz� z frontowym �o�nierzem w kraju � odezwa� si� Haber.

��To si� nazywa opieka nad �o�nierzem � z�o�liwie zauwa�y� Sz�k�l�n. � Cz�owiek w przeje�dzie z jednego frontu na drugi wst�puje do takiego reklamowanego zoldatenhajmu na posi�ek, a tu go cz�stuj� trocinami.

��To nie trociny, tylko mleko skondensowane � replikowa�a wynios�a dama.

��My�li pani, �e ma pani do czynienia z jakimi� �azikami z hinterlandu? Z nami, paniusiu, lepiej nie wojowa�.

Pi�tka naszych bohater�w zablokowa�a bufet i kierowniczka nie mog�a ruszy� si� z miejsca. Podnios�a oczy do g�ry z takim wyrazem twarzy, jakby chcia�a prosi� wszystkich �wi�tych o opiek� nad sob�.

��To samo mo�na powiedzie� o tym chlebie, jaki nam daj�. To jest placek z gliny, upieczony na krochmalu.

��Ja bym sama zjad�a tort, prosz� pana, ale niestety jest wojna i nie ma tego, co si� komu zachciewa.

��Wi�c jest jaka� mo�liwo�� otrzymania mleka do kawy czy nie? � kategorycznie zapyta� Kania.

��Sama si� nie wydoj�, panie feldfebel.

��Dopiero by nam szanowna pani wygodzi�a� Niech si� pani nie po�wi�ca.

��Panowie s�� sama nie wiem, jak nazwa� takie zachowanie si�

��Panowie s� panami �o�nierzami z frontu, pani dyrektorko, i kiwa� si� nie dadz� � zaperzy� si� Haber. � Mo�e pani ma kogo� znajomego, kto by m�g� odst�pi� kwart� mleka? Damy pieni�dze.

��Niech panowie tylko odejd� od bufetu, to mo�e si� gdzie postaram, ale niech panowie zajm� stolik.

��Dobra, poczekamy�

Zaj�li miejsca przy stoliku. Ogromna sala pe�na by�a dymu z papieros�w. Mi�dzy stolikami uwijali si� je�cy rosyjscy w bia�ych kitlach i podawali �o�nierzom herbat� w blaszanych kubkach wraz z kawa�kami chleba, w kt�rym wi�cej by�o kartofli, kasztan�w i innych sk�adnik�w ni� m�ki. Sko�nooki, wypasiony Mongo� podszed� do stolika.

��Mamy dosta� kakao z prawdziwym mlekiem � poinformowa� go Kania, kiedy zauwa�y� jego wyczekuj�ce spojrzenie � ponia� tawaryszcz? (zrozumia�e�, towarzyszu?).

��Ponia�, gaspadin fildfiebel. Papirosku mo�no od was po�uczit? (Zrozumia�em, panie feldfeblu. Czy mog� dosta� od pana papierosa?).

��Majesz papirosku i id� przypilnowa�, �eby nam pr�dzej przynie�li nasze kakao.

��Nie�le im si� tutaj powodzi � zauwa�y� Haber � spasione to wszystko jak wieprze.

Jeniec po chwili wr�ci� i z szacunkiem postawi� na stole tac� z pi�cioma fili�ankami paruj�cego kakao. Kilku bli�ej siedz�cych �o�nierzy ciekawie unios�o si� ze swoich miejsc.

��Kakao, panowie � z zadowoleniem poinformowa� ich Sz�k�l�n � robi si� z takiego proszku jak czekolada i zalewa si� mlekiem. Kto tego nie wie, ten ��opie herbat� z lipowego li�cia.

Pili gor�cy nap�j i rozmawiali. Sala pe�na by�a rozgwaru jak ul i rozbrzmiewa�a rozmowami w r�nych j�zykach. Niekt�rzy �o�nierze oparli g�owy o blaty sto��w i spali w tej pozycji, potr�cani przez przechodz�cych. Po �niadaniu Kania uda� si� do kancelarii, gdzie odby� ma�� konferencj� z urz�duj�cym tam feldfeblem, zarz�dzaj�cym pokojami sypialnymi.

��Nic si� nie da zrobi�, panie kolego. Na og�lnej sali, owszem, ale w pokojach nie ma mowy. Panowie oficerowie zajmuj�.

��Panowie oficerowie posiadaj� Offiziersheim i nie maj� tu nic do roboty. Gdybym ja tak poszed� do officirshajmu i za��da� pokoju?

��To by pana wylali na g�ow� ze schod�w � odpowiedzia� flegmatyczny feldfebel.

��Tak to jest w�a�nie� im wolno wszystko, a nam guzik. Nie mamy prawa do niczego. Przyjd�, zajm� pokoje przeznaczone dla podoficer�w i moje uszanowanie. Tfu!� pluj� na takie porz�dki!

��To panu wolno � zgodzi� si� feldfebel, kr�c�c palcami m�ynka na brzuchu � pluj pan sobie na zdrowie.

Kania wyrazi� mu swoj� pogard� dla takich porz�dk�w i z irytacj� trzasn�� drzwiami. W wyniku narady z towarzyszami postanowi� poszuka� hotelu, w kt�rym by si� mo�na by�o przez kilka dni zatrzyma�, zanim wyjad� do Wiednia, gdzie stosunki Habera mia�y u�atwi� im dalsz� egzystencj�.

Kania szed� ulicami Koszyc z tak� swobod�, jakby nie wiedzia� o tym, �e jednocze�nie przez kilka linii telefonicznych i telegraficznych przekazywane s� w �wiat dok�adne ich rysopisy i telefoni�ci komend dworcowych wiele wysi�ku wk�adaj� w wyra�ne podawanie nazwisk uciekinier�w. Niefrasobliwie oddawa� honory oficerom, kt�rzy, mijaj�c go, zerkali na jego pokryt� orderami pier�. W mundurze feldfebla czu� si� tak, jakby mia� do niego prawo od dawna. Zaszed� do kilku hoteli, w kt�rych jednak nie wynaj�� pokoju z tej przyczyny, �e portierzy s�ysz�c, �e chodzi o �o�nierzy, odmawiali.

��Chyba, �e b�dzie kartka z Entlausungstelle.

��To jest wasz patriotyzm, co? Tak si� traktuje �o�nierzy z frontu?

��Patriotyzm jest dobry wtedy, kiedy �o�nierz nie ma wszy. Pan wie, ile dzi� myd�o kosztuje? Przyjm� jednego �o�nierza na dwie doby i potem mam ca�y hotel zawszony. Bez kartki z Entlausungstelle nie mog� was przyj��.

��Kanalie! Was by tak na front wzi��!

��Niech pan nie robi awantury, bo zawo�am policj�.

��Szkoda mi r�ki, bobym ci, draniu, wypisa� na g�bie, jak trzeba si� odnosi� do �o�nierza!

W jednej z bocznych ulic odkry� hotelik, kt�rego portier nie pyta� o kartk� z punktu odwszawiaj�cego, natomiast okaza� wiele zainteresowania dla dokumentu podr�y.

��Co pana tak ciekawi w tym papierze?

��Zrobi�em si� ciekawy od tego czasu, kiedy mi kilku pan�w wojak�w �ci�gn�o prze�cierad�a.

��Mog� panu da� kaucj�, je�eli panu o to chodzi.

Kania wynaj�� dwa ��czne pokoje i zap�aci� z g�ry za tydzie�.

Kiedy ju� za�atwi� formalno�ci, wzi�� doro�k� i wr�ci� do zoldatenhajmu.

��Baga�e odwiezie si� doro�k�, a my p�jdziemy sobie pieszo. Taki frontowy patrol niepotrzebnie zwraca uwag� na ulicy.

Koszyce nastr�czy�y im wiele przyjemnych chwil, dzi�ki kilkunastu mi�ym lokalom, gdzie mo�na si� by�o solidnie zabawi� bez wchodzenia w styczno�� z �andarmeri�.

Dwa ��czne pokoje w hotelu w dzie� rozbrzmiewa�y chrapaniem, za to nad ranem, kiedy spragnieni uciech doczesnych bohaterowie frontowi wracali z hulanek, przy brz�ku kieliszk�w s�ycha� by�o w ca�ym hotelu weso�e g�osy kobiece.

Portier kilkakrotnie odbiera� skargi od innych go�ci hotelowych na ha�asy, ale nie m�wi� o nich Kani nie chc�c umniejsza� spodziewanego napiwku i uspokaja� nerwowych cywil�w, �e potrwa to w og�le jeszcze trzy dni.

Nurzali si� w rozkoszach z tak� zaciek�o�ci�, jakby nast�pnego dnia mia� nast�pi� koniec �wiata. D�uga wstrzemi�liwo�� wymaga�a zupe�nego wy�adowania nagromadzonych zapas�w si� �ywotnych. I wy�adowywali niezgorzej. Pewna kategoria us�u�nych panienek chyba do �mierci nie zapomni pi�ciu zuch�w, kt�rzy z ko�cem lata ostatniego roku wojny nawiedzili Koszyce.

Du�o by mog�y o tym powiedzie� sprz�ty w zajmowanych przez nich pokojach, osobliwie ��ka i kanapy, niestety jednak, pomijaj�c notoryczn� niemot� tych po�ytecznych mebli, zosta�y one po wyje�dzie naszych bohater�w zamienione na nowe, gdy� nie nadawa�y si� wi�cej do u�ytku. Si�dmego dnia pobytu w Koszycach, w po�udnie, Kania po obudzeniu si� wsta� i przejrza� si� w lustrze.

��No, bawili�my si� tutaj nie�le. Wygl�dam, jakby mnie spod magla wyci�gn�li.

��Ech, �eby to moja Katinka wiedzia�a � westchn�� Sz�k�l�n � mia�bym ja kilka uliczek wyrze�bionych pazurami na g�bie.

Baldini zrobi� kilka przysiad�w, przy czym nas�uchiwa� czujnie.

��Strzyka w kolanach � zameldowa� przygas�ym g�osem.

��Niezgorzej si� zabawiali�my � przytwierdzi� Haber � taki jestem wiotki, jakbym by� z waty. Kania wyj�� z kieszeni portfel i przeliczy� pieni�dze,

��Jeste�my biedniejsi o sze��set koron�

��Za du�o nas to kosztowa�o.

��Najwi�cej posz�o na wino � zauwa�y� H�adun � chlali�cie jak studnie.

��Przepi�em si� do gruntu � stwierdzi� Haber. � Przynajmniej przez tydzie� nie wezm� do g�by nic innego pr�cz wody i mleka. �eby mnie tak po�o�y� pod pras�, trysn��bym winem jak fontanna.

��Masz racj� � zgodzi� si� Sz�k�l�n � musimy przesta� pi� na jaki� czas.

Zjedli obiad i nie wychodz�c wi�cej z hotelu grali do wieczora w karty, po czym poszli na stacj� z zamiarem wyjazdu do Wiednia. Poci�g wiede�ski, jak si� okaza�o, odchodzi� w nocy.

��Na dworcu siedzie� nie mo�na � rzek� Kania � trzeba ten czas jako� przep�dzi�.

��Chod�my do jakiej restauracji, posiedzimy tam do p�nocy � proponowa� Baldini.

��Do �adnej restauracji nie idziemy. Zajdziemy do jakiej cichej mleczarenki i tam pogramy w karty przy herbacie.

��S�usznie, trzeba teraz przej�� ma�� kuracj� mleczn� � przytakn�� Sz�k�l�n.

��Wi�c idziemy.

Powzi�li mocne postanowienie zaprzestania na jaki� czas picia alkoholu i wyszli z dworca.

��Jest mleczarnia.

Baldini spojrza� przez uchylone drzwi.

��Jaka� straszliwa wied�ma siedzi przy bufecie, chod�my tam, gdzie jest muzyka.

Wiele by�o po drodze �cichych mleczarenek�, ale ka�da mia�a jaki� defekt. W jednej w�a�ciciel lub w�a�cicielka byli niesympatyczni, w drugiej by�o pusto, w trzeciej kelner wygl�da� jak zb�j i w ko�cu weszli do pierwszej z brzegu restauracji.

��Ale pi� stanowczo nie b�dziemy � zastrzega� si� Haber przed wej�ciem.

��Mowy o tym nie ma � potwierdzi� Kania. Kiedy zaj�li miejsca i zdj�li z ramion plecaki, kelner postawi� na stole karafk� bia�ego wina i pi�� szklanek. Kania powi�d� oczami po twarzach towarzyszy. Sz�k�l�n wzi�� karafk� w r�ce i pow�cha�.

��Wino�

��Dziwne zwyczaje panuj� tutaj. Nic si� nie pytaj� i od razu karafk� na st�.

��Po g�bach pozna�, z kim ma do czynienia. � z�o�liwie zauwa�y� Haber. � Spojrza� na ciebie i Baldiniego i wyczyta� na waszych pyskach zam�wienie.

��Je�eli chodzi o to, co wyczyta�, to w �adnym wypadku nie m�g� wyczyta� �yczenia takiego �wi�stwa � odpowiedzia� krzywi�c si� Baldini. � To jest ten s�ynny ocet w�gierski�

��Tylko nie ocet � zareplikowa� Sz�k�l�n. � W ka�dym razie lepsze to wino od w�oskiego.

��W�oskie lepsze. Takie bia�e wino we W�oszech ma przynajmniej smak, a to cz�owiekowi g�b� wykr�ca.

��Nieprawda, zalatuje troch� kwaskiem, ale pije si� zawsze przyjemnie.

��Zaraz � przerwa� Kania � macie si� pok��ci�, to skosztujemy wszyscy i os�dzimy bezstronnie.

��Mieli�my nie pi� � przypomnia� Haber.

��I nie pijemy. Przecie� nie mo�na nazywa� piciem skosztowania kropli wina celem stwierdzenia smaku.

��Kosztujcie sobie sami, ja nie pij�. Ty, H�adun, te�, prawda? H�adun uroczy�cie po�o�y� r�k� na piersi.

��Raczej �mier� ni� wino. Szklanki by�y ju� nalane.

��Chwileczk� um�wili�my si�, �eby nie pi� i to jest prawda � przem�wi� Baldini � ale tu chodzi o prawd�. Mnie chodzi tylko o prawd�, o nic wi�cej.

Nie mniejszym mi�o�nikiem prawdy okaza� si� Sz�k�l�n.

��Nie jestem ma�e dziecko i nie pozwol� na to, �eby mi kto gl�dzi� bzdury o w�oskim winie. Prosz� was, przyjaciele, wypijcie szklaneczk� i powiedzcie sami tej ma�pie, jaki to ma smak.

��No tak � rzek� Kania � kieruje nim tylko obra�ona godno�� narodowa i nie mo�emy si� od arbitra�u uchyli�.

��Wypijcie, koledzy, i je�eli to wino nie jest dobre, walcie mnie w pysk. Sz�k�l�n postawi� kwesti� tak kategorycznie, �e nie mo�na by�o odm�wi�. Wypili i przez chwil� mlaskali j�zykami o podniebienia.

��Nie masz racji, Baldini � przem�wi� pierwszy Kania � nie mo�na powiedzie�, �eby to poczciwe winko przypomina�o ocet. Pozostali dwaj eksperci nie zabierali g�osu.

��A widzisz! � z zadowoleniem zwr�ci� si� do Baldiniego Sz�k�l�n � kto ma racj�?

��W�a�ciwie to po jednym kieliszku trudno jest os�dzi�; tylko sobie gard�a przep�ukali.

��Uparty jak kozio�! � zawo�a� Sz�k�l�n i szybko nape�ni� po raz drugi szklanki. � Wypijcie jeszcze raz i je�eli kto� b�dzie mia� odwag� powiedzie�, �e to wino jest niedobre, to ja bij� w pysk!

Gwoli stwierdzenia prawdy wypili karafk� i przyznali s�uszno�� Sz�k�l�nowi. Sp�r jednak nie zosta� zako�czony wobec o�wiadczenia Baldiniego, i� czerwone wina w�gierskie maj� smak zafarbowanych wyt�oczyn buraczanych. O�wiadczenie to popar� gotowo�ci� bicia w pysk ka�dego, kto mu tego nie przyzna po skosztowaniu pod�ej lury w�gierskiej.

��Pod�a lura � zaperzy� si� Sz�k�l�n. � Hej, kelner! Dawaj pan butelk� tokajskiego! Zaraz si� przymkniesz ze swoim chianti i cinzano. I wal� w pysk ka�dego, kto powie, �e to wino jest gorsze od w�oskiego!

��Los cz�owieka w takim mordobij�cych towarzystwie jest godny po�a�owania � filozoficznie zauwa�y� Haber. � Teraz musz� pi�, bo jak nie dostan� od jednego, to dostan� od drugiego. A ja nic nie m�wi�em o mojej dumie narodowej�

��Jeste�my jak ten okr�t mi�dzy ba�wanami � zgodzi� si� H�adun i si�gn�� po szklank� � z jakim przestajesz, takim si� stajesz. Cierpimy za nie swoje winy�

��Trudno, bracie � orzek� Kania � niech jeden drugiego przekona.

Przekonywali si� tak rzetelnie, �e w g�owach zacz�o troch� szumie�. Zam�wili kolacj�. H�adun usiad� przy automacie i wrzuci� w szpar� monet�. Dobrze znane tony walca �Nad modrym Dunajem� rozrzewni�y jakiego� samotnie siedz�cego przy drugim stoliku starszego jegomo�cia tak dalece, �e szukaj�c uj�cia dla rozpieraj�cych go uczu� przysiad� si� do sto�u wojskowych.

��Pozw�lcie, panowie wojacy, wypi� z wami lampeczk�. Kiedy patrz� na takich sympatycznych �o�nierzyk�w, serce mi si� kraje na my�l, �e musz� znosi� niedol� wojenn� i gin�� marn� �mierci�� Kelner! Butelka tokaju!

��No, tak bardzo od razu nie gin�, �askawy panie. A pan, je�li wolno wiedzie�, dlaczego nie w wojsku? Cywil machn�� r�k�,

��Nieuleczalnie chory jestem, panie feldfebel, i niezdatny do s�u�by. Wasze zdrowie, panowie!

Uprzejmy cywil by� bardzo sympatycznym cz�owiekiem, co mu Sz�k�l�n oznajmi� z tak� serdeczno�ci�, �e pierwsza butelka pr�dko ust�pi�a miejsca drugiej. Kani� interesowa�a nieuleczalna choroba Madziara.

��Na co pan takiego cierpi, �e pan jest niezdatny do s�u�by? Wygl�da pan zupe�nie zdrowo.

��Wygl�d nie ma nic wsp�lnego z t� chorob�. Straszliwie si� j�kam, panie feldfebel. Wasze zdrowie, panowie!

��J�ka si� pan? Wcale tego nie zauwa�y�em.

��Eee na komisjiee etakee eesi�ee eej�kaa�eemeee ee�eee eei�ee eewszyscyee eedoktorzyee eespoee� eespoeee�

Cywil wykrzywi� twarz w okropny grymas i wywraca� oczy bia�kami na wierzch � eeecieeee� eecieee�

��Spocili, szanowny panie, domy�lamy si� Niech si� pan nie m�czy.

���ecili � doko�czy� niesamowity j�ka�a i spojrza� na nich jak Eiffel na uko�czon� budow� swojej wie�y.

��To rzeczywi�cie dobre na poty � zgodzi� si� H�adun � nawet dla tych, kt�rzy s�uchaj�.

��A widzicie, panowie � zupe�nie normalnie zacz�� m�wi� cywil. � Takie j�kanie jest bardzo m�cz�ce. We�cie panowie pod uwag�, �e trzeba przy tym wykrzywia� twarz, krztusi� si�, �apa� powietrze i wywraca� oczy. Dwa razy ju� by�em na komisji i dwa razy mnie na to uwolnili. Wasze zdrowie, panowie!

��Bior�c rzecz na rozum � przem�wi� Haber � j�kanie nie jest w�a�ciwie przeszkod� w walce i powinni takich bra�. Nie m�wi� w tej chwili o panu i wcale tego panu nie �ycz� � zastrzega� si� tr�caj�c si� z nim szklank� � ale m�wi� zasadniczo. W og�le� �o�nierz, jak dot�d, nie walczy jeszcze j�zykiem.

��Mylisz si� � zareplikowa� Kania � w�a�nie, �e j�kanie jest wielk� przeszkod� w s�u�bie frontowej. Mamy, na przyk�ad, atak na bagnety i trzeba krzycze� �hura�, �eby wzbudzi� panik� w szeregach nieprzyjacielskich, a tu ci p�dzi j�ka�a i zaczyna post�kiwa�:� eehuee� eehuee� ehueee� Nie zrobi to absolutnie �adnego wra�enia na wrogu � wywodzi� z powag� rutynowanego instruktora � i wykluczone jest, �eby taki okrzyk m�g� wzbudzi� panik�.

��S�usznie � zabra� g�os Sz�k�l�n � a rozwijaj�c rzecz dalej, dojdziemy do tego, �e roz�mieszony wr�g wpadnie w znakomity nastr�j, wszyscy za� wiemy, �e nastr�j na froncie jest najwa�niejsz� rzecz�. Nastr�j i samopoczucie� Na to si� daje rum na froncie, �eby �o�nierze mieli dobry nastr�j i walczyli jak. lwy. Pa�skie zdrowie, nieszcz�liwy kaleko!

Nieszcz�liwy kaleka by� uj�ty analiz� swego kalectwa.

��To si� nazywa rozumowanie! Okazuje si�, �e zupe�nie niepotrzebnie doda�em do tego kalectwa tysi�c koron pewnemu doktorowi.

��Da� mu pan tysi�c koron? � zdziwi� si� H�adun. � �adny grosz, licz�c z grubsza, mo�na by si� za te pieni�dze nie�le zabawi�.

��Takie j�kanie bez �ap�wki powinno uwalnia� od s�u�by � roztrz�sa� dalej Kania. � Pomy�lcie, panowie: jest ogie� huraganowy i nagle na przedpolu przed naszymi okopami zjawia si� uciekaj�cy z niewoli genera�. Obserwator telefonuje do pierwszej linii: � �Przerwij ogie�, na przedpolu w�asna ekscelencja�! � Meldunek odbiera j�ka�a i zaczyna meldowa� dow�dcy baterii. Zanim sko�czy�, pan genera� ju� si� wyci�gn�� na amen. Oto, do czego doprowadzi� mo�e j�kanie. Mo�na przytoczy� sto takich przyk�ad�w, z kt�rych wyniknie jasno jak na d�oni, �e te tysi�c koron by�o zwyczajnym wy�udzeniem.

��Pan feldfebel ma racj� � odezwa� si� Haber � nikt pana nie namawia, szanowny panie, bo ka�dy ma sw�j rozum, ale powinien pan p�j�� do tego doktora, da� mu par� razy w buzi� i odebra� te pieni�dze, naturalnie wraz z procentem za ca�y czas. Procent niech pan obliczy bankowy, bo m�g�by pana zaskar�y� o lichw�.

Przekonany W�gier wyrazi� gotowo�� natychmiastowego wprowadzenia w czyn tej przyjacielskiej rady, ale zosta� zmitygowany przez Kani�.

��Doktor nie zaj�c, nie ucieknie, mo�e pan do niego r�wnie� p�j�� i jutro. Najlepiej rano, to go pan zastanie w ��ku. Pa�skie zdrowie!

Madziar by� wyj�tkowo towarzyskim cz�owiekiem. Kelner zlata� si� jak pies meldunkowy i odparzy� pi�ty w nieprzerwanych w�dr�wkach od sto�u do bufetu i z powrotem. Po up�ywie godziny byli spici niezgorzej i j�zyki zacz�y odmawia� pos�usze�stwa.

��Mieli�my nie pi� � p�aczliwie skar�y� si� Haber, czule obejmuj�c H�aduna � a ja pij� i pij� i zdaje mi si� nawet, �e jestem� ep-ee� wstawiony.

��Dotrzymali�my s�owa � stanowczo odpar� H�adun, zwr�cony do pieca � pili�my tylko celem stwierdzenia smaku, bo inaczej wynik�aby bitka� a-wan-tu-ra� Ja ich znam, prosz� pana, tych �ajdak�w. Nic, tylko chc� bi� w pysk, pan rozumie?

Piec nie okaza� ochoty do rozmowy, wobec czego H�adun m�wi� dalej do wieszaka.

��To s� dzicy ludzie, dzi-ku-sy, szanowny panie. Kulturalny cz�owiek nie bije w pysk, prosz� pana, a je�eli mi pan zaprzeczy, tak pana trzasn� w �eb, �e si� pan od razu nogami nakryje. Tak jest.

Wieszak by� r�wnie ma�o towarzyski jak piec i H�adun smutnie zwierzy� si� solniczce.

��A rzyga� b�d� bezwarunkowo, niech tylko wyjd� na �wie�e powietrze. Mog� na to da� s�owo honoru.

Kiedy rozrzewniony cywil wypi� ze wszystkimi bruderszaft, Kania za��da� rachunku.

��Jeszcze nikt nie p�aci� za Kolomana Moranyiego! Odk�d zacz��em nosi� d�ugie spodnie, nikt za mnie nie p�aci�! Nie pozwol�! Zabijcie mnie, porznijcie, posiekajcie, ale pozw�lcie mi zap�aci�!

Kania widz�c tak� stanowcz� ofiarno�� sprzeciwi� si� do�� mi�kko.

��Je�eli zap�acisz cho� koron�, w twoich oczach wbij� sobie n� w serce, bracie Polaku. �ljen Lengyel! (Niech �yj� Polacy!).

��Eljen Magyar! (Niech �yj� W�grzy!) � odwzajemni� si� Kania i doda� po polsku: � Polak, W�gier dwa bratanki i do szabli, i do szklanki� tudom? (rozumiesz?).

��Nem tudom (nie rozumiem), ale to wszystko jedno, bo i tak zap�ac�! Kelner! Rachunek!

Grubo nabity portfel pana Moranyiego mimo s�onego rachunku nieznacznie tylko zmniejszy� swoj� obj�to��.

��Widzisz, bracie, �e obawy �mierci g�odowej nie mam i sta� minie na to, �eby ugo�ci� dzielnych obro�c�w ojczyzny. Kelner! Dziesi�� butelek tokaju do plecak�w panom bohaterom znad Piavy i zawo�a� trzy doro�ki!

Puste ulice wiod�ce do dworca o�ywi�y si�, kiedy przeje�d�a�y nimi trzy doro�ki zaj�te przez rycz�cych bohater�w. O�ywi�y si� dzi�ki wzruszaj�cym s�owom piosenki polskiej, �piewanej przez Kani�, Habera i H�aduna. Uj�y one serca wygl�daj�cych lufcikami rozbudzonych mieszka�c�w.

��To ci nieszcz�liwi Polacy � stwierdzi� staruszek w szlafmycy, wychylony z jakiego� okna � dzielny z nich nar�d. Pewno na front jad��

Stoj�ca obok niego staruszka w czepku g��boko westchn�a.

��Wracajcie zdrowo do domu, kochani ch�opcy.

Pan Koloman Moranyi by� naprawd� cz�owiekiem serdecznym. Upar� si�, �e pojedzie razem z nimi, i nie mo�na mu by�o tego wyperswadowa�. Wykupi� bilet do Wiednia, wlaz� z nimi do wagonu i zdecydowanie zdejmowa� trzewiki.

��Jad�, bracia kochani! Nic mi nie m�wcie! Jad� i koniec! Wiele argument�w musia� zu�y� Kania i jego koledzy, aby go odwie�� od tego niedorzecznego zamiaru.

��S�uchaj, bracie � t�umaczy� Sz�k�l�n � przecie� nie mo�esz jecha� na front bez karabinu.

��Mam scyzoryk� o� sze�� ostrzy� widzisz? Dam sobie rad�.

��Scyzorykiem nic nie poradzisz. �eby ewentualnie kos�, to jeszcze. Wr�� si� do domu i postaraj si� o kos�. Wtedy mogliby�my ci� zabra�. Bez kosy nie ma gadania. � Po d�ugich targach zgodzi� si� uda� do domu po kos�, ale musieli wysi��� razem z nim i p�j�� do bufetu dworcowego, gdzie mieli na niego poczeka�. Przy bufecie za��da� naturalnie dla wszystkich wina, kt�re pili stoj�c na niepewnych nogach.

Wykupi� ca�� zawarto�� bufetu wraz z drewnianymi deszczu�kami, opakowanymi w etykiety fabryki czekolady Sucharda, kt�re zdobi�y gablot�, i kaza� to wszystko wpakowa� do plecak�w naszych bohater�w. Na szcz�cie dla wojak�w do pana Moranyiego podszed� jaki� urz�dnik kolejowy i serdecznie si� z nim przywita�.

��Pozw�l sobie przedstawi� moich przyjaci�. Kelner! Butelk� bia�ego! Urz�dnik na pr�no wymawia� si� s�u�b�.

��Plu�, bracie, na s�u�b�! Oni na front jad� i trzeba im ostatnie chwile os�odzi�. Niech wiedz�, �e w kraju my�limy o nich.

Os�adzali sobie ostatnie chwile stoj�c przy bufecie, gdy� Kania zastrzeg� si�, �e siada� absolutnie nie b�dzie, aby nie sp�ni� si� na poci�g. Po kilku lampkach zacz�li si� �egna� czule i serdecznie, jak mamusia z c�reczk� wyje�d�aj�c� w podr� po�lubn� z niecierpliwym ma��onkiem.

Ca�owali si�, �ciskali ze �zami w oczach, co rozrzewni�o siedz�cych przy sto�ach innych podr�nych; dawali im b�ogos�awie�stwo na cierniow� drog� do nie�miertelnej s�awy na froncie i przy wznoszonych g�sto okrzykach �eljen� stawiali �wie�e butelki.

Kania odegra� znakomit� rol� przy zacie�nianiu przyja�ni polsko-w�gierskiej. Nauczy� wszystkich prawid�owo wymawia�: �W�gier, Polak dwa bratanki i do szabli, i do szklanki�, a kiedy ju� poczciwe twarze Madziar�w zacz�y mu si� w oczach miesza�, wypi� syfon wody sodowej i ostatecznie si� ze wszystkimi po�egna�. Uca�owa� si� po raz ostatni z panem Moranyim i poodrywa� reszt� towarzystwa od rozpijaj�cych ich W�gr�w.

��Eeaaa� eekiedyee� eeb�dzieszee� eetueetajee� eeewst�p-ee� eedoee� eemnieee� eepolakuee� � wo�a� za nim przez ca�� d�ugo�� sali amfitrion.

��Eebezwarunkowoee� eeodwiedz��� eekolomanieee� � odj�ka� Kania od progu � eedowidzeniaee�

�wie�e powietrze rozebra�o ich i na peronie zbili si� w stadko, kt�re si� kiwa�o na nogach, potr�ca�o i tryka�o g�owami. Sz�k�l�n przyciska� do �ona kilka butelek wina i p�aczliwie zawodzi�:

��Przed�miertna uczta, koledzy�

Wszystkim pomiesza�o si� w g�owach i byli naprawd� przekonani, �e jad� na front, sk�d ju� nigdy nie wr�c�. Jaki� kolejarz ulitowa� si� nad nimi.

��Dok�d, panowie �o�nierze?

��Do Wiednia, panie dyrektorze� � wymamrota� Kania ledwie trzymaj�c si� na nogach.

��Trzeci tor, za p� godziny odchodzi.

��Idziemy.

Na trzecim torze sta�y dwa sk�ady poci�g�w bezpo�rednio jeden za drugim. Pierwszy odchodzi� do Wiednia, drugi za�, z�o�ony z kilku pulmanowskich wagon�w, by� nie o�wietlony. Tak si� jako� z�o�y�o, �e wle�li do jednego z pulman�w, zaj�li przedzia� i natychmiast pok�adli si� na �awkach i pod�odze.

S�o�ce zajrza�o w szyby przedzia�u i promienie padaj�ce na twarz �pi�cego pod oknem H�aduna zmusi�y go do otwarcia oczu. Zamkn�� je natychmiast i ziewn�� tak g�o�no, �e Kania si� obudzi� i wysun�� g�ow� spod ramienia �pi�cego Sz�k�l�na.

H�adun usiad�.

��Stacja jaka�, bo poci�g stoi. Kania przeci�gn�� si� i wyjrza�.

��Wyjd� na korytarz i zobacz, gdzie jeste�my, bo z tej strony nic nie wida�.

H�adun przekroczy� �pi�cego na pod�odze z karabinem na brzuchu Habera i wyszed�. Po chwili Kania us�ysza� z korytarza zduszony okrzyk i wyszed� r�wnie�. Z ogromnej tablicy nad wej�ciem, z tablic rozmieszczonych na mi�dzytorzach oraz z napis�w umieszczonych na przybud�wkach stacyjnych 'k�u�y ich w oczy, jakby drwi�co, pod�u�ne czarne napisy w dwu j�zykach: Kassa � Kaschau.

��Co takiego? Kania przetar� oczy.

��Kassa � Kaschau.

Napisy te by�y a� nadto wyra�ne dla cz�owieka pi�miennego.

��Jest godzina �sma � stwierdzi� H�adun przygas�ym g�osem, patrz�c na zegar stacyjny � a poci�g mia� odej�� po p�nocy. Co� nie jest w porz�dku.

Co nie by�o w porz�dku, obja�ni� Kani� spotkany na peronie jaki� bardzo rozmowny kolejarz.

��Ten poci�g stoi tu ze dwa tygodnie. Maj� w tych wagonach naprawia� instalacj� elektryczn�. To jest poci�g salonowy, zepsu�y si� kable, bo mia�y s�ab� izolacj�.

��S�ab� izolacj� � machinalnie powt�rzy� Kania patrz�c na stoj�cych w oknie wagonu, z og�upia�ymi minami, towarzyszy.

��Przedtem na izolacj� brali mocno nagumowan� ta�m� z dobrego p��tna i nie by�o takich wypadk�w, a teraz � kolejarz splun�� � teraz, niech si� tylko dotknie do jakiego� dobrego przewodnika�

��Dobrego przewodnika� � powt�rzy� Kania i przez g�ow� przebieg�o mu pytanie, jaki to przewodnik wpakowa� go do tego poci�gu.

��Poza tym powinny by� takie porcelanowe korki � wyk�ada� kolejarz � ale w dzisiejszych czasach robi si� wszystko byle jak.

��Nie� Rzeczywi�cie? � w�ciekle zapyta� Kania. Kolejarz popatrzy� na niego ze zdziwieniem.

��Z najgorszych materia��w wszystko si� robi. Panowie in�ynierowie z dep�t niez�e �ap�wki bior� od dostawc�w, nic wi�c dziwnego, �e przyjmuj� wszystko, co im dostarcz�.

Kania nag�ym ruchem naci�gn�� mu czapk� na oczy i odszed�. �ciga�y go dwuj�zyczne przekle�stwa obra�onego kolejarza.

��Tak jest, koledzy � m�wi� siedz�c na �awce w przedziale � oto zrz�dzeniem losu wyjechali�my z Koszyc w nocy i rano jeste�my, wbrew naszej woli, z powrotem.

��A tak pi�knie po�egnali�my si� z tym miastem�

��Po�egnanie to wy�azi mi g�ow� � skar�y� si� Haber � trzeszczy, jakby mia�a p�kn��.

��Tak� � ponuro mrukn�� Sz�k�l�n � W�gier Polak dwa bratanki i do szabli, i do szklanki.

��Co teraz? Rad�my, co.

W wyniku narady postanowiono wys�a� Habera na stacj�, aby si� poinformowa�, czy istniej� jakie inne poci�gi zd��aj�ce do Wiednia, kt�re by odchodzi�y w ci�gu dnia. Haber wywi�za� si� ze swego zadania a� nadto gorliwie i wraz z �adunkiem butelek wody sodowej przyni�s� ca�� litani� r�nych po��cze� kolejowych na terenie przynajmniej kilku dyrekcji. Niestety po drodze do wagonu, skutkiem os�abienia w�adz duchowych, wszystkie te po��czenia roz��czy�y si� i dziwnie popl�ta�y.

��Budapeszt, K�resm�zo, Miskolcz, �awoczne z przesiadaniem w Nowym S�czu � zgry�liwie os�dzi� Kania. � Diabe� si� w tym nie rozezna. Jest zaraz teraz jaka� mo�liwo�� wyjazdu do Wiednia?

��O dziewi�tej idzie poci�g do granicy. W �awocznem trzeba si� b�dzie przesi��� do Sanoka � recytowa� sm�tnie Haber. � Z Sanoka idzie poci�g po�pieszny do O�omu�ca� nie, z �awocznego idzie poci�g� �eb mnie boli�

���eb go boli� Dzi�kuj� ci za informacje. Id�, Sz�k�l�n, na stacj� i dowiedz si�.

Sz�k�l�n zabra� ze sob� puste butelki po wodzie sodowej i wr�ci� z pe�nymi.

��Bezpo�redniego poci�gu nie ma, tylko z przesiadaniem na granicy galicyjskiej.

��To niedobrze � Kania pokr�ci� g�ow�. � Galicja jest dla mnie zakazana przynajmniej do ko�ca wojny. Na ka�dym posterunku �andarmerii jest m�j dok�adny rysopis z uprzejm� pro�b� o przytrzymanie orygina�u i odprowadzenie do wi�zienia wojskowego na Zamarstynowie we Lwowie.

��Jest inne po��czenie � wyja�ni� Sz�k�l�n � Trzeba jecha� do Budapesztu.

��Do Budapesztu?

��Miasto �adne i jest co zwiedza� Zobaczycie relikwie �wi�tego Stefana.

��A z Budapesztu jest zaraz jakie� po��czenie?

��Jest po kilku godzinach.

��Nie rozumiem, jak wy chcecie jecha� do tego Wiednia? � zapyta� H�adun. � Skoro wsi�dziemy do poci�gu budapeszte�skiego z dokumentem do Wiednia, to nam pierwszy �andarm wyja�ni omy�k� i zajedziemy za kraty.

��Wi�c wype�niam zaraz drugi dokument, �e jedziemy do Budapesztu, i fertig. Dawaj, Haber, atrament.

��Mieli�my jecha� do Wiednia � zauwa�y� Haber.

��Nie ucieknie Wiede�, zd��ymy jeszcze. Dlaczego niby nie mamy sobie poje�dzi� troch�?

��S�usznie � potwierdzi� Baldini � mamy czas. A Budapeszt wart rzeczywi�cie zwiedzenia. S� tam podobno muzea, godne obejrzenia monumenty, stare ko�cio�y�

���stare krymina�y wojskowe, stare s�dy wojenne � wtr�ci� Haber � i starzy �andarmi�

��A co maj� do nas �andarmi? � zapyta� H�adun.

��Nic � Haber pokiwa� g�ow� � maj� tylko instrukcj� z rysopisami i rozkaz, �eby przy spotkaniu wr�czyli nam r�e. Idiota! Czy tobie si� zdaje, �e jeste�my turystami i podr�ujemy dla przyjemno�ci, co? Nie b�d�my zanadto odwa�ni, bo wpadniemy. Zobaczycie, �e wpadniemy.

Kania zapali� papierosa.

��Dlaczego mamy wpa��? Haber nakre�li� k�ko na czole.

��To wino uderzy�o ci widocznie na m�zg. Czy przypadkiem nie ta�cz� ci przed oczami bia�e s�onie? Nie? Bo to si� takim wariatom zdarza.

Usiad� i przy�o�y� do ust szyjk� butelki z wod� sodow�, a kiedy si� och�odzi�, m�wi� dalej zgry�liwie:

��Jeden wariat chce jecha� do Wiednia przez Budapeszt, a drugi si� pyta, jaki interes maj� do niego �andarmi. Tak jakby naprawd� nie wiedzia�, �e w ka�dej chwili grozi wsypa. Wam si� chyba zdaje, �e jedziemy za legalnymi dokumentami i s�u�bowo.

��Nie kracz � przerwa� Kania � dokumenty s� legalne.

��Ale my jeste�my nielegalni!

��Dop�ki mamy blankiet oryginalnego dokumentu podr�y, nikt si� do nas nie ma prawa przyczepi�.

��Gadaj, co chcesz, a ja wiem tylko jedno, �e jak zobacz� �andarma w wagonie, to mnie �ciska w do�ku.

��O co ci w�a�ciwie chodzi? � zapyta� Sz�k�l�n. � Przecie� gdzie� musimy wyjecha�, do diab�a, nie? W jednym miejscu nie mo�emy siedzie�.

��To jest racja � wtr�ci� H�adun. � Dla nas jest tylko jedna szansa: przenosi� si� z miejsca na miejsce i nigdzie d�u�ej jak kilka dni nie siedzie�.

��Kiedy w Wiedniu�

��Przymkn��by� si� lepiej z twoim Wiedniem � rozsierdzi� si� Sz�k�l�n, kt�rego b�l g�owy nastraja� wrogo do ca�ego �wiata. � Nie zapadnie si� w ziemi� przez dwa tygodnie. Mamy czasu dosy�.

��Nie mam zdrowia do was � odrzek� zrezygnowany Haber � poprzewraca�o si� wam w g�owach i fertig. Mo�emy jecha� do Budapesztu i na biegun p�nocny. Ju� mi wszystko jedno. Tylko, na mi�o�� bosk�, unikajmy �andarm�w!

��Przebierz si� w cywilny garnitur, w�� na �eb cylinder i podr�uj pierwsz� klas�, a �aden �andarm si� do ciebie nie przyczepi � poradzi� Sz�k�l�n trzymaj�c si� obur�cz za g�ow�.

��Mm� tak� � westchn�� Haber. � Z moim nosem po cywilnemu�

��No wi�c? � zapyta� Kania. � Co zrobimy?

��Jedziemy do Budapesztu � orzek� Baldini. Kania zdecydowanie wyj�� z kieszeni wieczne pi�ro.

��Dawaj, Haber, dokumenty podr�y!

Haber si�gn�� do wewn�trznej kieszeni bluzy, sk�d wydoby� pieczo�owicie owini�te oryginalne blankiety dokument�w podr�y i poda� je Kani, kt�ry roz�o�y� je na stoliku pod oknem.

��Trzeba wykombinowa� jaki� dobry cel podr�y. Tak, �eby�my w �adnym �andarmie nie wzbudzali podejrzenia.

��Napisz, �e jedziemy pobra� materia� saperski � doradzi� H�adun.

��A mo�e sk�adnica materia��w saperskich jest gdzie indziej?

Nie mo�na ryzykowa�. Kania zamy�li� si�.

��Do Koszyc jechali�my po amunicj�, wi�c do Budapesztu mo�emy jecha� po umundurowanie � doradzi� Sz�k�l�n.

��Z Pragi do Budapesztu po umundurowanie? Praga ma w�asne magazyny korpusowe� nie mo�na. Kania plasn�� si� r�k� w czo�o.

��Mam my�l! Kapitaln� my�l!

��Wyjecha� do Wiednia � domy�li� si� Haber � przez Budapeszt, Prag�, Lw�w, Krak�w i Triest� Kania zacz�� si� �mia� na g�os.

��Nie m�wi�em, �e to z wina? Teraz macie dow�d� zwariowa�! Zamiast si� zastanowi� nad swoim losem, to ten ba�wan si� �mieje. Co si� sta�o? �askocze ci� co�?

Kania przesta� si� �mia� i zamaszy�cie zacz�� wype�nia� blankiet dokumentu.

��No co? � zapyta� Sz�k�l�n. � Gdzie ostatecznie jedziemy?

Haber spojrza� przez rami� i w pewnej chwili otworzy� szeroko oczy, przetar� je pi�ciami i rozwar� je jeszcze szerzej:

��Ccooo?

��No co? Odwo�� dezerter�w do s�du wojennego w Budapeszcie. Wszyscy spojrzeli na Kani�, potem na siebie.

��De-zer-te-r�w? � powt�rzy� Haber. Kania z zadowoleniem skin�� g�ow�.

��Dezerter�w� nawet niebezpiecznych dezerter�w.

��No, dobrze, ale sk�d ich we�miesz? � zapyta� H�adun.

��Podzielimy si�.

Teraz dopiero rozja�ni�o si� im w g�owach. Pomys� by� ol�niewaj�cy.

��Haber i Baidini b�d� dezerterami, wy obaj eskortantami, a ja dow�dc�. He? Przysz�oby to komu z was do g�owy, wy t�pe �by baranie?

Haber mia� w�tpliwo�ci.

��Zaczekaj! Przypu��my, �e ja b�d� dezerterem. Czy b�d� m�g� pali� papierosa? B�d� m�g� spa�? Nie tylko my sami jedziemy poci�giem. Mamy siedzie� jak mumie? Co� to niewygodnie�

��B�dzie bardzo wygodnie, bo dostaniemy oddzielny przedzia�. Haber os�upia�.

��No! Taka bezczelno�� przechodzi moje poj�cie � rzek� po chwili milczenia.

��Masz �eb � pochwali� Sz�k�l�n � to jest rzeczywi�cie doskona�y pomys�!

��Nie przeci�gajmy struny � odezwa� si� znowu Haber � ja wam m�wi�, nie przeci�gajmy struny, bo b�dzie �le! Jak �yj�, nie s�ysza�em, �eby dezerterzy eskortowali dezerter�w.

��Jak by�my mieli wszystkiego si� ba�, to nie powinni�my si� rusza� z koszar do ko�ca wojny. We wszystkim jest ryzyko, a kto umie ryzykowa�, temu si� udaje. Nie mamy o czym gada�, bo sprawa jest za�atwiona i dokument wystawiony.

Kania roz�o�y� na stoliku pod oknem blankiet dokumentu podr�y.

���Stacja wyjazdowa�? Jak� stacj� wyjazdow� napisa�?

��R�nij te Koszyce.

��Sk�d ten poci�g przychodzi, Sz�k�l�n?

��Gdzie� z Austrii czy Czech, tu si� zatrzymuje tylko kwadrans.

��Stacja wyjazdowa b�dzie na przyk�ad �Praga� � m�wi� Kania i napisa� to w odpowiedniej rubryce dokumentu. � Stacja przeznaczenia � �Budapeszt�. Taak� dalej: �Ein Feldwebel� und vier Mann� (Jeden sier�ant� i czterech ludzi�).

Podr�ni poci�gu przyby�ego na stacj� koszyck�, jad�cego do Budapesztu, z r�nymi uczuciami patrzyli na id�cego wzd�u� wagon�w feldfebla z rewolwerem u pasa, za kt�rym szli dwaj objuczeni plecakami smutni aresztanci pod opiek� dw�ch marsowych i srogich eskortant�w.

��Ten czarny musi by� niez�y hycel � m�wi�a jaka� pani patrz�ca przez lorgnon [4] � ale przystojna bestia.

��Dezerterzy.

Jaki� jegomo�� wykrzykiwa� z okna.

���ajdaki! Nale�y im si� s�upek! Inni gin�, a takim nie chce si� walczy� w obronie ojczyzny. Dobrze wam tak, dranie!

��To ich rozstrzelaj�? � zapyta�a panienka z okna wagonu drugiej klasy.

��No, chyba �e za dezercj� nie dostan� order�w.

��M�j Bo�e, m�j Bo�e! � westchn�a panienka. � Niechby tego �yda, ale tego drugiego to szkoda�

��Nie �a�uj, panienko! A po co ucieka� z frontu? � powiedzia� Kania, kt�ry sta� w�a�nie pod pierwszym wagonem i rozmawia� z kierownikiem poci�gu. Otoczyli ich pasa�erowie wojskowi i cywilni, mi�dzy kt�rymi znalaz� si� elegancki kapitan sztabu generalnego.

��Feldfebel ma racj�, panie kolejowy � zacz�� interweniowa�, kiedy us�ysza� odmow� dostarczenia oddzielnego przedzia�u - aresztanci musz� mie� oddzielny przedzia�.

Kapitan spojrza� na wychylon� z okna dam�, poprawi� w�osy i doda�:

��Takie s� przepisy, panie oberkonduktorze.

��Sk�d wezm� oddzielny przedzia�? Z r�kawa nie wytrzepi�.

��M�g�by pan troch� grzeczniej m�wi� do oficera � zirytowa� si� kapitan � nie jestem pa�skim konduktorem, panie.

��Czy b�d� grzeczny, czy niegrzeczny, przedzia�u nie dam, bo nie mam.

Kapitan uwa�a� za stosowne rzuci� uwag�, �e aresztanci musz� bezwzgl�dnie mie� oddzielny przedzia�, i odszed� z godno�ci� do swego wagonu.

��Mo�na naprawd� oszale� widz�c, co si� wyrabia � biada� oberkonduktor � nie wiem, czy jestem kierownikiem poci�gu, czy nim nie jestem. Ka�dy rz�dzi si� jak szara g�, a ja tylko chodz� i patrz�, co z tego wyniknie. Z miejsca daj jeden przedzia� pierwszej klasy dla pana genera�a z adiutantem, bo musi mie� spok�j do pracy, opracowuje niby w podr�y jaki� plan� zagl�dam przez szybk�, a ta bestia �pi jak zar�ni�ty� Bierz pan sobie oddzielny przedzia�, panie generale! Potem przychodzi jakich� trzech bubk�w z ministerstwa aprowizacji. Prosz�, panie konduktorze, oddzielny przedzia� dla komisji. Dobra! Bierz sobie, komisjo, oddzielny przedzia�! �upi� w karty przez ca�� drog�. Na ko�cu �aduj� ci dwa psy pana namiestnika z Bo�ni. Ja�nie wielmo�ne psy musz� jecha� oddzielnie, a nie ma psiego wagonu. Dawaj przedzia� trzeciej klasy! Teraz pan ze swoimi aresztantami� A sk�d wezm� przedzia�?

��M�g�bym si� uprze� i da�by pan, panie oberkonduktorze, ale ja wchodz� w pa�skie po�o�enie i sam sobie poradz�.

Kania wszed� do pierwszego wagonu trzeciej klasy i otworzy� pierwsze drzwi z brzegu.

��Ten przedzia� zaj�ty jest dla aresztant�w, prosz� wyj��!

Cywilni pasa�erowie rzucili z�e spojrzenia na objuczony rewolwerem pas srogiego feldfebla i bez protestu zbierali swoje baga�e z siatek. Przywykli ju� do tego, �e s� traktowani jak obywatele drugiej klasy, i wiedzieli z do�wiadczenia, �e powo�ywanie si� na prawo do zajmowania miejsca jest r�wnie bezcelowe jak interpelowanie bezradnych konduktor�w. Pod wagonem Sz�k�l�n musia� napomina� �o�nierzy, �eby nie gadali z aresztowanymi.

��C�e� taki hardy? Przyjdzie i na psa mr�z. Sympatie wojskowych by�y ca�kowicie po stronie dezerter�w, kt�rym rzucali papierosy.

��Rozumi kt�ry z was po polsku? � zapyta� jaki� �o�nierz i Haber skin�� g�ow�.

��Sk�d jeste�?

��To my krajany, bo ja zy Lwowa, co ci m�wim � m�wi� lwowiak rodzinnym akcentem � w drodzy powidz, �e ci si chce kichla� i brykaj z wychodka przy oknu� kapujisz? Ja ty� tak raz zrobi�ym. Jak wlizisz, zaszpuntuj zaraz drzwi, �eby ni mug si za tobu wtryni�

��Ta �winia wejdzie za mn� � odpowiedzia� sm�tnie Haber.

��Maulhalten! Nem sabot! (Nie rozmawia�!) � wrzasn�� Sz�k�l�n.

��Et, keti, h�rom [5], naser mater Madziarom! � replikowa� Iwowiak rymowanym epitetem. � Poca�uj mnie, ja�ciu� jak bym ci zaiwani� w ferniak, tuby� sy tak imaulzahaltowa�, �eby� mnie do ko�ca �ycia zapami�ta�! Ta joj! �yby to na dworcu wy Lwowi by�o � z �alem zako�czy� � musia�by� sy pysk przez miesi�c kurowa�!

��A mo�e by tak, ch�opci, daty jimu w zuby? � pyta� jaki� Ukrainiec, ale nikt na to nie odpowiedzia�, gdy� poza lwowiakiem byli to �o�nierze innych narodowo�ci i nie rozumieli.

Kto wie, czy solidarni Galicjanie nie pr�bowaliby odbi� rodaka, gdyby nie wezwanie Kani z okna, kt�ry poleci� sprowadzi� �dezerter�w� do wagonu. W przedziale wszyscy odsapn�li z ulg�.

��Zgrza�em si� � o�wiadczy� Sz�k�l�n � my�la�em, �e mnie pobij�.

��No i widzicie, co znaczy troch� sprytu i bezczelno�ci � przem�wi� Kania,

Wkr�tce poci�g ruszy� i Kania wyj�� z plecaka karty.

��Zagramy?

��Pan feldfebel zapomnia�, �e eskortantom nie wolno gra� � zauwa�y� Sz�k�l�n � musimy pilnowa� aresztant�w.

��Aresztantom gra� nie wolno � o�wiadczy� Haber.

��Przecie� chyba nikt do nas nie wejdzie?

��Nie ma klucza od drzwi, mo�e wle�� jaki�� Baldini nie doko�czy� swego przypuszczenia precyzuj�cego, kto by m�g� wle��, i w tym momencie wlaz� kto�, kto by� najmniej po��dany, a mianowicie wachmistrz �andarmerii, i wci�gn�� za sob� skutego kajdanami cywila. Widz�c wchodz�cego �andarma Haber wcisn�� czapk� na g�ow� i cicho j�kn��.

��Dowiedzia�em si�, �e jest zarezerwowany przedzia� dla aresztant�w, i przyszed�em. Sk�d pan ich wiezie? � zapyta� �andarm osowia�ego nagle Kani�.

��Z Pragi.

��Do Budapesztu, nie?

Kania powi�d� oczami po twarzach swoich dezerter�w i eskorty i skrzywi� si�.

��Do Budapesztu.

��No, to dobrze, bo ja mego te� tam wioz�. Szpieg. Siadaj, bracie, ko�o tych dw�ch dezerter�w. Cywil z drwi�cym u�miechem zaj�� miejsce obok Habera.

��Taki sam szpieg jak pan.

Wachmistrz usiad� naprzeciw Kani pod oknem i zdj�� czapk�.

��Podobnie hardego drania jeszcze nie eskortowa�em. Je�eli nie przestaniesz gada�, zaknebluj� ci pysk. I to od dw�ch godzin tak gada � poskar�y� si� Kani.

��B�dziecie wy mieli za mnie! � grozi� cywil obiema skutymi d�o�mi. � �api� cz�owieka na ulicy z aparatem fotograficznym i aresztuj�. A ja jestem zawodowy fotograf i ca�e miasto mnie zna� mato�y g�upie! Szpieg b�dzie spacerowa� z aparatem po ulicy w bia�y dzie�, co?

��I tak od pocz�tku � m�wi� wachmistrz do Kani � nazywa mnie mato�em, idiot�, os�em i pomiata jak poganinem! Ech, ty! Przecie� b�dziesz dynda�.

Cywil parskn�� �miechem i wachmistrz machn�� r�k�. Zacz�� rozmow� z Kani�, kt�ry upad� zupe�nie na duchu i odpowiada� mu p�g�bkiem, czym rozmowny �andarm bynajmniej si� nie zniech�ca�.

��Pozwoli pan, kolego, �e zwr�c� panu uwag� na co�, co panu mo�e przysporzy� wiele nieprzyjemno�ci.

��No? � zaniepokoi� si� Kania.

��Eskorta powinna siedzie� przy drzwiach. Jestem przekonany, �e pierwszy �andarm kontrolny zwr�ci na to uwag� i got�w Przes�a� meldunek na pana do pa�skiej w�adzy prze�o�onej. Co do tego przepisy s� ca�kiem wyra�ne.

Ciekaw jestem, do jakiej w�adzy prze�o�onej m�g�by napisa� meldunek, pomy�la� Kania i zwr�ci� si� do ponurych eskortant�w:

��Siadajcie przy drzwiach, wy!

Sz�k�l�n z westchnieniem usiad� przy drzwiach na wprost H�aduna. Wachmistrz by�, jak wida�, rygoryst� i nie m�g� znie�� niczego, co sprzeciwia�o si� przepisom.

��Jeszcze wi�kszym grzechem jest eskortowanie aresztant�w nie skutych kajdankami. Przecie� oni mog� wykorzysta� nieuwag� eskorty i zwia�, panie kolego.

Kania spojrza� na wachmistrza tak wrogo i nienawistnie, �e gdyby spojrzenia mog�y zabija�, �andarm by�by w nast�pnej chwili trupem.

��Tak to w�a�nie jest, kiedy �andarm�w powysy�ali na front, teraz oddzia� sam spe�nia t� s�u�b� i naturalnie wbrew zdrowej logice.

��Oni nie uciekn� � zauwa�y� Kania � s� za g�upi na to. Baldini zrobi� tak� min�, jakby chcia� za wszelk� cen� potwierdzi� t� opini�.

��Pozory myl�, kolego. � Wachmistrz pokiwa� g�ow�. � Niech pan we�mie pod uwag� psychik� takiego dezertera. Uczyli�my si� tych rzeczy w szkole �andarmerii i mo�e mi pan wierzy�, �e moje do�wiadczenia potwierdzi�y to wielokrotnie. Grozi mu s�upek albo, powiedzmy, stryczek, w zale�no�ci od okoliczno�ci, w jakich pope�ni� dezercj�. W tym wypadku bierze si� pod uwag� dezercj� w warunkach wi�cej lub mniej ha�bi�cych, wi�c z oddzia�u frontowego, z tch�rzostwa, w ataku i tak dalej. Jak oni uciekli?

��Oni? Oni uciekli ha�bi�co, to jest tego� w obliczu nieprzyjaciela.

��Podczas bitwy? � dopytywa� si� dok�adnie Wachmistrz. Kania g��boko westchn��.

��Z odwodu.

��To jest r�nica � wyja�ni� z rutyn� wachmistrz. � Z odwodu to nie znaczy w obliczu nieprzyjaciela. S�d te rzeczy rozr�nia bardzo szczeg�owo. A wi�c grozi im, dajmy na to, s�upek. O czym, wed�ug pana, oni w tej chwili my�l�?

��O �mierci � przem�wi� cywil � robi� rachunek sumienia i �a�uj� za grzechy.

��Stul pysk! � ma�o uprzejmie przerwa� wachmistrz. � Radzi�bym tobie zrobi� rachunek sumienia. Nie b�dziesz przynajmniej d�ugo g�owy zawraca� kapelanowi pod szubienic�. Nie, ja ci�, bestio, zaknebluj�, je�eli nie przestaniesz si� wtr�ca�!

Kania z sympati� spojrza� na beztroskiego szpiega.

��Wi�c, jak panu si� zdaje? � powt�rzy� pytanie wachmistrz. og�upiony d�ugoletni� s�u�b� �apacza austriackiego � o czym oni my�l�?

��Nie wiem, nie s�u�y�em, uwa�a pan, w �andarmerii�

��O ucieczce, tylko o ucieczce! Wyk�adowcami w szkole �andarmerii s� tacy psychologowie, �e znaj� bieg my�li ka�dego rodzaju przest�pcy. Ale za du�o by o tym gada� i nie b�d� panu tym zawraca� g�owy.

Kania odetchn�� z ulg�, lecz wachmistrz zacz�� m�wi� dalej, wi�c z rezygnacj� opu�ci� g�ow� na piersi.

Dziej si� wola Twoja, Panie, pomy�la�.

��Podam panu przyk�ad elementarny � niezmordowanie zn�ca�si� nad nim wachmistrz. � Co pan zrobi, je�eli, na przyk�ad, ten czarny zamelduje panu, �e musi si� wypr�ni�?

��Rozumie si�, �e p�jdzie z nim jeden eskortant i b�dzie go pilnowa�.

��W �rodku czy pod drzwiami? Kania zamy�li� si�.

��W �rodku.

Wachmistrz chytrze si� u�miechn��.

��I naturalnie, jest pan przekonany, �e to jest dobrze?

��My�l�, �e dobrze?

��He, he, he� w�a�nie, �e �le. Uwa�aj pan: klozet jest ciasny i w�ski. Co robi dezerter? Pr�buje rozbroi� eskortanta. I mo�e mu si� to uda�, zwa�ywszy, �e tamten nie spodziewa si� wcale napa�ci i prawdopodobnie stoi odwr�cony ty�em i wygl�da przez okno � wachmistrz co� sobie przypomnia� niemi�ego i splun�� � zwykle tak robi taki cymba�! Zamiast pilnowa� aresztanta podziwia krajobraz.

��Myl�, �e wobec tego eskortant powinien sta� pod drzwiami � przygas�ym g�osem odezwa� si� Kania.

��Jeszcze gorzej� zatrzaskuje drzwi przed nosem eskortanta i wieje panu przez okno�

Ale nas zbaw ode z�ego, pobo�nie pomy�la� Kania, a najpr�dzej od tego szatana. Fachowe pytania wachmistrza doprowadzi�y go do furii.

��Nie pozwalam zupe�nie wyj�� i koniec! Niech si� dra� wstrzyma do stacji przeznaczenia, gdzie go oddam w r�ce �andarmerii. Wtedy si� b�dzie m�g� wykasztani� w my�l przepis�w.

��To panu narobi w portki i zasmrodzi ca�y przedzia� � zareplikowa� z miejsca wachmistrz.

Nie wytrzymam � stwierdzi� w my�li Kania.

��Wychodzi wi�c na moje, �e musz� by� skuci kajdankami. Dopiero wtedy mo�e go pan pu�ci� do ust�pu, ale drzwi musz� by� otwarte.

��A to dlatego � uzupe�ni� cywil � �eby ten eskortant wiedzia�, kiedy ma aresztanta podetrze�.

��Ten cz�owiek prosi si� gwa�townie o knebel � stwierdzi� wachmistrz � i zrobi� to!

��Skuty sam si� nie podetrze � uzasadnia� dalej szpieg � a pomijaj�c i to, panie feldfeblu, kto� musi odpi�� i zapi�� spodnie. Jest to jasne dla ka�dego rozs�dnego cz�owieka.

Wachmistrz nie znalaz� wida� w swoich przepisach wyja�nienia tej prostej sytuacji i nie zwracaj�c uwagi na szpiega dalej m�wi� do Kani:

��Radz� wi�c panu zaku� ich bezzw�ocznie, dop�ki nie by�o kontroli. Na tej linii kontroluj� czasem i oficerowie, a nie �ycz� najgorszemu wrogowi dosta� si� w r�ce oficera �andarmerii z okr�gu koszyckiego. Szczerze to panu m�wi�.

��Mo�e ma pan i racj�, panie wachmistrzu, ale ja nie mam ich czym sku�.

Wachmistrz weso�o si� u�miechn�� i odpi�� torb�.

��To jest najmniejsze zmartwienie � m�wi� z zadowoleniem, podaj�c Kani kajdanki � kajdan w Austrii nie zbraknie, chwa�a Bogu! Po�ycz� je panu do Budapesztu.

Cztery westchni�cia jednocze�nie sm�tnym miserere podkre�li�y swoje uznanie dla uczynno�ci �andarma. Wachmistrz to zauwa�y�.

��Wzdychacie, draniulki! Nie w smak wam to b�dzie? Widzi pan z tego, panie kolego, �e mia�em racj�. Dopiero teraz si� przekonali, �e z ucieczki nic nie b�dzie. Tak jest, mili braciszkowie, pokie�basi�em wam plany! Zakuwaj ich pan, kolego!

Kania sta� przed aresztantami z �a�cuszkiem w r�ce z wyrazem twarzy, kt�ry �andarm uzna� za bezradno�� i odebra� mu �a�cuszek.

��Widz�, �e pan nie wie, jak si� to robi. Pozw�l pan mnie, to pomog�. Wstawaj, ty Cyganie! � krzykn�� na Baldiniego. � Poniewa� jest ich dw�ch, a �a�cuszek jeden, wi�c kuje si� w ten spos�b. Jego r�ka lewa do tamtego r�ki prawej, ale �ci�le� tak� nast�pnie wk�ada si� zatrzask k��dki w ogniwko przy samych napi�stkach, �eby nie by�o lu�no, i pozostaje jeszcze p� metra do trzymania w r�ku, na wszelki wypadek. Jak widz�, nie podoba si� to wam? A ty, czarny, tak si� na mnie nie patrz, bo w z�by mo�esz dosta�!

Wachmistrz zamkn�� k��deczk� i kluczyk w�o�y� do kieszeni.

��W Budapeszcie sam ich panu rozkuj�.

��Schluss! � z uk�onem w stron� Habera szepn�� H�adun.

Kania popatrzy� na wachmistrza takim wzrokiem jak jastrz�b na kurczaka, kt�rego za chwil� rozedrze na strz�py. Przem�g� si� jednak i uprzejmie mu podzi�kowa�.

��Mo�e wypije pan ze mn� szklaneczk�?

��Teraz mo�na wypi� � orzek� wachmistrz � ma pan poczucie dobrze spe�nionego obowi�zku i jest pan zabezpieczony przed nieprzyjemno�ciami. A jeden z eskorty mo�e nawet spa�, je�li drugi b�dzie trzyma� koniec �a�cuszka w r�ce.

Do przedzia�u zajrza� przez odsuni�te drzwi �andarm kontrolny, ale ujrzawszy skutych aresztant�w i wachmistrza zasalutowa� i odszed�. Wachmistrz wypi� kubek wina i z zadowoleniem mlasn�� j�zykiem o podniebienie.

��Niez�e, chyba tokajskie.

��Mam jeszcze kilka butelek. Pa�skie zdrowie! Aresztanci poczuli wino i zacz�li si� wierci�, jakby siedzieli na roz�arzonych w�glach.

��Rozumiem � rzek� bystry �andarm � �askocze was podniebienie. Zwia�e� sobie, jeden z drugim, z frontu, miej pretensj� do siebie. Gdyby� by� porz�dnym �o�nierzem, mia�by� teraz prawo wypi�. Ale jeszcze b�dziesz m�g� � pociesza� dezerter�w � pod s�upkiem! Kiedy ci� zapytaj� o ostatnie �yczenie�

��Mam ci� w d� � mrukn�� Haber.

��Co? Po jakiemu on m�wi?

��Po polsku � poinformowa� Kania.

��Trzymaj lepiej g�b� zamkni�t�, bo ci gada� nie wolno, a je�li ju� gadasz i dow�dca eskorty na to pozwala, gadaj w ludzkim j�zyku, �winio.

��Polski jest te� ludzki � zauwa�y� cywil. Wachmistrz spojrza� na niego gro�nie, ale cywil �mia� mu si� w oczy, wi�c machn�� r�k�.

��Nie b�d� sobie psu� tob� nerw�w, szpiegu! Wiem, �e stoisz w obliczu �mierci i to haniebnej �mierci, wi�c wybaczamy ci, gadaj! I tak nie s�ucham.

Sz�k�l�n od d�u�szego ju� czasu majstrowa� przy jednym z plecak�w, z kt�rego nieznacznie wyj�� butelk� i w�o�y� j� do kieszeni, Kania za� zacz�� z wachmistrzem rozmow� na temat szpiegostwa wojennego i odwraca� jego uwag� od eskorty i wi�ni�w. Cywil zacz�� si� natarczywie domaga� zapalenia papierosa.

��Nie wolno i koniec! B�dziesz mia� prawo zapali� pod s�upkiem, kiedy ci� zapytaj� o ostatnie �yczenie.

��Pozw�l mu pan zapali� � wstawi� si� za im Kania � i tak ju� wi�cej przyjemno�ci w �yciu nie b�dzie mia�.

��Zapal sobie, hyclu!

Szpieg dosy� zgrabnie wydosta� z kieszeni marynarki papierosy i poda� je dezerterom.

��Nie wiem, czy wolno � ze z�ym spojrzeniem, rzuconym na Kani�, rzek� Haber.

��Wolno, wolno � szybko zezwoli� pan dow�dca eskorty. � Palcie i wy.

��I dzi�kujcie Opatrzno�ci, �e wam da�a takiego dow�dc� � doda� wachmistrz, kt�remu si� j�zyk zacz�� pl�ta� � inny nie pozwoli�by na pewno.

Zapalili wszyscy, nie wy��czaj�c eskorty. Kania zacz�� z wachmistrzem rozmow� na temat po�o�enia na frontach i wachmistrz pl�t� bzdury, od kt�rych s�abo si� robi�o. Gadanie to prawdopodobnie rozstroi�o �o��dek Baldiniemu, gdy� za��da� wyprowadzenia do ust�pu.

��Zaczekaj, a� tw�j przyjaciel zechce � doradzi� wachmistrz. Sz�k�l�n tr�ci� nog� Habera i oczami wskaza� kiesze�.

��Mnie si� te� chce.

��Widzi pan, jaka to solidarno�� mi�dzy tymi draniami? Wiedzia�em, �e tak powie. Ja, kolego, nie chwal�c si�, znam swoich pupil�w. Mo�e ich pan prowadzi�, tylko �a�cuszka niech pan z r�ki nie wypuszcza � pouczy� Sz�k�l�na.

Za ich powrotem, po dosy� d�ugiej nieobecno�ci, cywil poczu� mocny zapach wina i pytaj�co spojrza� na Habera.

��Chcesz si� napi�? � zapyta� go ten szeptem. � Popro�, �eby ci pozwoli� p�j�� z tym drugim z eskorty.

Wachmistrz skorzysta� z uprzejmo�ci H�aduna, kt�ry z butelk� w kieszeni wyprowadzi� cywila. Kiedy powr�cili, atmosfera w przedziale wybitnie przypomina�a winiarni�.

��Ale mocny ten tokaj, bo mocny � zauwa�y� wachmistrz � i silnie pachnie.

��Pozwoli pan jeszcze? Pa�skie zdrowie.

Tr�jka skutych zbrodniarzy, zamiast robi� rachunek sumienia, zo�ywieniem zacz�a rozmawia�, co wachmistrz te� zauwa�y� i pokr�ci� g�ow�.

��Pewno recydywi�ci; takim to wszystko jedno, bo wiedz�, �e tak czy owak sko�cz� na szubienicy.

Recydywi�ci dostali wida� biegunki; co kwadrans to jeden, to drugi ��dali wyprowadzenia i za ka�dym powrotem twarze ich nabiera�y kolor�w. Najgorsze z tego wszystkiego by�o to, �e cywil zarazi� si� biegunk� od dezerter�w i r�wnie� natr�tnie domaga� si� wyprowadzenia.

��W�ciek�e� si�, cz�owieku? Dopiero by�e�.

��Nar�n� w portki! � grozi� wachmistrzowi. � Mnie wszystko jedno! Mog� p�j�� na tamten �wiat zafajdany. A spodnie ka�� przes�a� panu.

��Przestan� si� litowa� i rzeczywi�cie dam ci w pysk � uni�s� si� wachmistrz � za bardzo si� rozzuchwali�e�!

��Puszcza mnie pan, czy nie?

��Nie.

��Robi� w spodnie!

Kania zacz�� interweniowa�:

��Niech mu pan pozwoli wyj��, bo got�w dotrzyma� s�owa. Te� niezgorszy z niego ptaszek. Wyprowad� go, H�adun!

Nast�pnie wsta� z miejsca i przezornie przesun�� plecaki w swoj� stron�.

��Spijecie si� i b�dzie kram � p�g�osem rzek� do szczypi�cego go w po�ladek Habera.

��B�d� robi� awantury � grozi� Haber � zostaw wino!

��To ci� zwi��� i pysk zaknebluj� � odwzajemni� si� Kania. Wachmistrz zacz�� si� kiwa�.

��Spa� mi si� chce � zwierzy� si� ziewaj�c.

��Mo�emy zagra� w zechcyka � zaproponowa� Kania.

��Lubi� gra� w tr�jk�.

��Siadaj, Szak�l�n � zaprosi� Kania patrz�c na wachmistrza.

Wypity tokaj os�abi� widocznie �elazne obr�cze nakaz�w regulaminowych otaczaj�cych jego m�zg, gdy� nie sprzeciwi� si�. Wyrazi� tylko jedno zastrze�enie.

��S�dz�, �e jeste�cie rozumnym cz�owiekiem i nie tego�

��Z pewno�ci� nie tego, panie wachmistrzu � zapewni� go Sz�k�l�n. Wachmistrz podejrzliwie spojrza� na niego.

��Chcia�em powiedzie�, �eby�cie si� nie spoufalali zanadto. Bo tak zwykle bywa.

��Niechby si� spoufali�. Nie doliczy�by swoich z�b�w do Budapesztu. Nie spoufalaj si�, ty byku! � przestrzega� go Kania.

Aresztanci rozmawiali mi�dzy sob� i palili papierosy z tak� swobod�, jakby im wcale nie grozi�a �mier� pod s�upkiem. Wida� by�o, �e s� niezadowoleni z przymusowej bezczynno�ci i niezadowolenie swoje wyra�ali w ci�g�ych docinkach, w kt�rych celowa� fotograf.

��Cz�owiek, kt�ry ma troch� oleju w g�owie, wychodzi w takim wypadku w waleta, je�eli wie, �e jego partner ma czym przebi�. Ale �andarm wychodzi po �andarmsku. Na odwr�t. Ze wszystkich ludzi na �wiecie, jakich zna�em, najmniej rozumu miewaj� �andarmi. To jest specjalny gatunek cz�owieka. Kiedykolwiek mia�em zrobi� zdj�cie �andarma, ucieka�em drugimi drzwiami i zostawia�em �on�. Nie chcia�em ich za nic fotografowa�, bo si� taka fotografia nigdy nie uda�a. Ka�� mu zrobi� u�miechni�t� min�, a on stoi przed obiektywem jak pies przed kotem. Potem mia� taki do mnie pretensj�: czy ja tak naprawd� wygl�dam? Przecie� to nie ja� I wi�cej mia�em kramu ni� zarobku.

��Na ciebie, draniu pyskaty, to nawet szkoda r�ki. Przypu��my, �ebym ci da� teraz w z�by. Ale satysfakcji �adnej z tego nie b�d� mia�. Nie dam si� sprowokowa� takiemu bezczelnemu �otrowi! Flegma i zimna krew � oto g��wne cnoty �andarma. Wychodz� w kiery, panie kolego.

���andarmi, to rzeczywi�cie dziwne stworzenia � wywodzi� dalej cywil � pan musi mie� czarne podniebienie, kochany wachmistrzu.

��Nie dam ci po g�bie, bratku, mo�esz gada�, co ci �lina na j�zyk przyniesie� Bij� atutem, panie kolego.

��Z pewno�ci�, szanowni panowie, ma czarne podniebienie. Powiadaj�, �e z�y pies ma podniebienie czarne� W asa trzeba by�o wyj��, drogi opiekunie.

��Ma racj� � popar� Haber cywila � rzeczywi�cie trzeba by�o wyj�� w tego asa, a nie marynowa� go niepotrzebnie.

��A wy pysk trzymajcie zamkni�ty! � zgromi� go wachmistrz. � Z wami patyczkowa� si� nie b�d�!

��Przepraszam pana, ale nie mog� patrze�, kiedy kto� �le wychodzi, i musz� kibicowa�, mam tak� natur�.

��Pokibicuj� ci � ze z�o�liw� uciech� replikowa� wachmistrz � z dwunastu karabin�w od razu!

Haber skrzywi� si� jakby do p�aczu i g��boko westchn��. Przypomnienie wachmistrza podzia�a�o szczeg�lnie deprymuj�co na Baldiniego, kt�ry najpierw chlipn�� nosem, a nast�pnie otwarcie zacz�� szlocha�.

��M�j Bo�e, w takim m�odym wieku zejd� z tego �wiata! Ludzie dalej b�d� si� kochali, drzewa b�d� kwit�y i kwiaty b�d� pachnia�y, i s�owiki b�d� �piewa�y, r�ni panowie feldfeble b�d� grali w zechcyka, a ja nigdy tego wszystkiego ju� nie b�d� widzia� i s�ysza�!

Cywil rykn�� jak �ubr z wielkiej �a�o�ci.

��Przestaniecie wy lamentowa�, czy nie! � wrzasn�� wachmistrz. � Gra� nie mo�na! O�wiadczenie to spot�gowa�o rozpacz skaza�c�w.

��Jemu granie w g�owie � zawodzi� Haber. � Cz�owiek za dwa dni b�dzie gryz� piasek, a tu o graniu my�l�.

��Stuli� g�by! � wrzasn�� znowu wachmistrz. Kania zgarn�� z rezygnacj� karty.

��Z tego grania ju� nic nie b�dzie� Wachmistrz zacz�� w�ciekle wymy�la� cywilowi.

��Przecie� ja wiem, �e ty tak naumy�lnie, �eby przeszkodzi� w grze, ty �winio!

Cywil spojrza� na niego przez za�zawione oczy.

��S�owo daj�, �e pan zgad� � odpowiedzia� ze skrzywieniem twarzy, jakby za chwil� chcia� znowu rykn��.

��Ach, ty!

��Bo mnie si� nudzi siedzie� � poinformowa� bezczelnie �andarma.

��Takie to czasy nasta�y � ze z�o�ci� odezwa� si� wachmistrz do Kani, kt�ry nasun�� czapk� na oczy i opar� g�ow� o �cian�. � Taki zb�j terroryzuje mnie, a ja nic nie mog� na to poradzi�, bo mo�e zameldowa� w s�dzie, �e go bi�em, i zaraz z tego wychodzi zn�canie si� nad bezbronnym i w gazetach mnie osmaruj�. Z cywilami musi si� by� ostro�nym, panie kolego, �eby nie wpa��.

�a�osny lament usta�.

��Co to za z�odzieje � westchn�� wachmistrz � ju� im nie �al �ycia! Aby tylko nam przeszkodzi�.

Kania udawa�, �e �pi, i nie odpowiada�.

W przedziale nasta�a cisza, w kt�r� wpad� monotonny turkot k� wagonu na z��czach szyn i wachmistrz, kt�remu wino uderzy�o do g�owy, zacz�� si� kiwa�. Za ka�dym razem, kiedy g�owa jego opada�a nisko na pier�, otwiera� oczy i kierowa� je na cywila. Zm�czy� si� tym p�snem i wreszcie poprosi� Sz�k�l�na, �eby dawa� baczenie na szpiega.

��Mnie nie ucieknie, panie wachmistrzu, mo�e pan spokojnie spa�. Wachmistrz sprawdzi� kajdanki.

��Tymczasem si� trzymaj� � uspokoi� go cywil � ale jak pan tylko u�nie, wyjm� z kieszeni pi�k� i przepi�uj�.

��Pi�uj nawet j�zykiem, draniu przekl�ty! �e ci si� chce dowcipkowa�. Z takiego jak ty powinno si� drze� pasy i w dodatku soli�! Jeste� zatwardzia�ym zb�jem!

��Takim ju� pozostan�. To lepsze ni� by� �andarmem. Lulaj pan spokojnie i niech si� panu przy�ni� wszyscy przez pana wyekspediowani na tamten �wiat. Przyjemnych marze�.

��Ty bestio!

Wachmistrz straci� ochot� do moralizowania i nasun�wszy czapk� na twarz wcisn�� si� w k�t wagonu i zaraz usn��.

��Popatrzcie, panowie, jak sobie s�odko �pi� te bydl�ta � odezwa� si� cywil. � A ty sied� do samego Budapesztu jak idiota. Maj� panowie jeszcze wino?

��Ma feldfebel � poufnie komunikowa� Sz�k�l�n � trzeba b�dzie mu zw�dzi� jedn� butelczyn�.

��To ju� lepiej dwie � doradzi� Baldini.

��Ale nie uciekniecie, co? � upewnia� si� Sz�k�l�n.

���eby�cie si� spili jak te barany, nie uciekniemy � obieca� Haber. � Koledze �wi�stwa nie zrobimy.

Sz�k�l�n ostro�nie wydosta� z plecaka dwie butelki wina i czule si� do nich u�miechn��. Po chwili popijali sobie przy brz�ku kajdan i uwa�ali tylko, �eby kto niespodziewanie nie wszed� do przedzia�u. Cywil by� bardzo weso�ym cz�owiekiem i dzielnie dotrzymywa� im placu w osuszaniu butelek. Sz�k�l�n jeszcze dwa razy dobiera� si� do zapas�w i w rezultacie przed noc� konwojenci, zmieszani z aresztowanymi, spali bez�adnie porozwalani na �awkach w spos�b wywracaj�cy do g�ry nogami nauki wachmistrza.

Konduktor, kt�ry wszed� do przedzia�u celem skontrolowania bilet�w, z trudem obudzi� wachmistrza, uwa�anego przez niego za dow�dc� ca�ego transportu.

Wachmistrz otworzy� m�tne oczy i �wawo zerwa� si� na nogi. Kiedy zobaczy� �pi�cego cywila, odetchn��. Ale jednocze�nie zauwa�y� twardy sen eskorty i zacz�� szamota� Kani�.

��E, kolego! Popatrz, z �aski swojej, na tw�j transport! Kania poda� konduktorowi bilet, a kiedy ten go przedziurkowa� i wyszed�, zacz�� budzi� niekarn� eskort�.

��Obud�cie si�, bydl�ta!

Szarpni�ty za rami� Sz�k�l�n usiad� i z zamkni�tymi oczami meldowa� swoj� obecno��:

��Hier!

��Hier� hier� zobacz, jak pilnujesz aresztant�w! Pobudzi� wszystkich!

��Za to powinien siedzie� najmniej trzy tygodnie. I drugi tak samo � orzek� wachmistrz. � Ca�e szcz�cie, �e nie uciekli.

Kania popatrzy� na niego i g��boko westchn��. Obudzeni wi�niowie ziewali straszliwie.

��Wy �winie � gromi� eskort� Kania � wy �mierdziele afryka�skie! Wy wielb��dy parszywe! Tak si� pe�ni s�u�b� eskortanta? Dam ja wam, tylko wr�cimy do regimentu.

Sz�k�l�n s�u�bi�cie mu si� t�umaczy�, ale Kania nie s�ucha� go i uci�� kr�tkim: maulhalten!

��Okropnie si� wszystko rozpu�ci�o � narzeka� wachmistrz. � Pami�tam, jak odwozi�em pierwszego aresztanta, a by�o to ze dwadzie�cia lat temu. Przez ca�y czas oka z niego nie spuszcza�em, na ka�dy ruch zwraca�em uwag�, a podejrzany by� o kradzie� pi�ciu koron koledze, za co mu grozi�o, bo ja wiem, mo�e trzy miesi�ce. Ale rozkaz by� dla mnie �wi�ty. Pilnowa�, to pilnowa�. Teraz tego nie ma. Eskortantowi wszystko jedno, kogo odwozi, i serce go wcale nie boli, kiedy mu zwieje. Zwia�, to zwia� � my�li taki nieobowi�zkowy idiota � �wiat si� nie zawali, a kiedy stanie przed s�dem, udaje, �e p�acze. Wlepi� mu kilka miesi�cy, to jest szcz�liwy, �e nie potrzebuje chodzi� na �wiczenia i mo�e si� w kryminale wyspa�. Je�eli wojna potrwa jeszcze cztery lata�

��Ile? � przerwa� Haber. � Niedoczekanie pa�skie!

��Ka� mu pan, kolego, zamkn�� cyferblat, bo mu got�w jestem jak� krzywd� zrobi� � prosi� wachmistrz.

��Zamknij cyferblat � rozkaza� Kania i Haber zamilk� pokornie.

Zluzowa� go cywil i zacz�� wywodzi�, �e wojna musi si� sko�czy�, poniewa� zabrak�o szpieg�w i �andarmi nie maj� kogo aresztowa�, wobec czego powo�ani b�d� na front, gdzie ukazanie si� ich od razu rozstrzygnie wojn�; zaaresztuj� nieprzyjaciela i koniec.

Baldini popar� to o�wiadczenie twierdzeniem, �e wojna si� sko�czy skutkiem nagminnej dezercji, i jako przyk�ad poda� siebie, przy czym wyliczy�, �e je�eli codziennie dezerteruje pi�� tysi�cy ludzi, kt�rych eskortuje pi�tna�cie tysi�cy szeregowc�w i podoficer�w, to wynika z tego os�abienie oddzia��w wydzielaj�cych eskort�, co wp�ywa ujemnie na akcj� na froncie, a poniewa� miesi�cznie daje to sto pi��dziesi�t tysi�cy dezerter�w i blisko p� miliona eskorty, wi�c po sze�ciu miesi�cach cyfra dezerter�w zwi�kszy si� przez proste mno�enie do blisko miliona dezerter�w i trzech milion�w eskorty. Chcia� jeszcze obliczy�, ile to wypadnie na rok, ale nie pozwoli� mu wachmistrz, kt�ry wsiad� na niego z pyskiem i Baldini zamilk�. W przedziale zapanowa� nastr�j wybitnie kryminalny. Wi�niowie stracili ochot� do rozmowy, nieustannie przywo�ywani do porz�dku przez wachmistrza, kt�ry szybko si� irytowa�.

Kania udawa�, �e znowu zasypia, eskortanci za� siedzieli z takimi minami, jakby nie mogli prze�kn�� przys�owiowego kija.

��Za godzin� Budapeszt � oznajmi� po d�u�szym milczeniu wachmistrz � kontroli chyba nie b�dzie i mo�na rozku� pa�skich zb�j�w.

Kania podzi�kowa� mu za wy�wiadczon� przys�ug� i zaproponowa� kubek tokaju.

��Ale tylko jeden � zgodzi� si� wachmistrz � bo mi �eb trzeszczy, jakby mia� za chwil� p�kn��.

Wypi� i mlasn�� przy akompaniamencie trzech identycznych mla�ni��.

��Dranie! Przedrze�niaj� cz�owieka, takie, takie� � nie znalaz� w�a�ciwego okre�lenia i zako�czy� kr�tko: � I tak nied�ugo po�yjecie! Przedrze�niajcie�

Okrzyki konduktor�w na stacji w Budapeszcie przywitali nasi bohaterowie z westchnieniem ogromnej ulgi. Cywil u�cisn�� uwolnione od kajdan�w d�onie aresztant�w. � Jak b�dziecie kiedy w Koszycach, wst�pcie do mnie, panowie.

��Ty si� z nimi umawiaj na tamtym �wiecie, gdzie si� niezawodnie pr�dko spotkacie.

Po wyj�ciu wachmistrza z przedzia�u Kania od razu roz�o�y� r�ce bezradnie.

��Uda�o ci si� z tym pomys�em eskorty � zacz�� Haber � rzeczywi�cie mieli�my oddzielny przedzia�! I swobod� mieli�my.

��A lewa r�ka spuch�a mi jak konewka � skar�y� si� Baldini � zupe�nie bezw�adna�

��Sta�o si�.

��Tobie to dobrze powiedzie�. Na przysz�y raz zakujemy ciebie.

��Ubiera� si�, wysiadamy!

Budapeszt jest pi�knym miastem. Aby zwiedzi� wszystkie osobliwo�ci tego pi�knego grodu, dw�ch dni, na kt�re opiewa� dokument, by�o stanowczo za ma�o. Trzeba przecie� by�o wzi�� pod uwag� rozmaito�� r�nych lokali rozrywkowych, nastr�czaj�cych sposobno�� do wielu wra�e�. Poza tym trudno zaprzeczy�, �e mieszkanki Budapesztu s� rzeczywi�cie pon�tnymi niewiastami,

��Mam jeszcze trzy czyste blankiety dokument�w podr�y i przesz�o tysi�c koron � m�wi� rankiem trzeciego dnia Kania � nie widz� wi�c potrzeby takiego raptownego wyjazdu z Budapesztu.

��Mieli�my jecha� do Wiednia � zauwa�y� Haber.

��Na punkcie Wiednia dosta�e� jakiej� manii. Zd��ymy.

Z wyj�tkiem Habera, kt�remu t�skno by�o do �ony, wszyscy byli za przed�u�eniem pobytu w Budapeszcie. Nowy dokument usprawiedliwia� ich pobyt w mie�cie konieczno�ci� pobrania masek gazowych dla dywizji walcz�cej nad Piav�, a czynno�� ta wymaga�a, wed�ug tego dokumentu, ca�ego tygodnia. Feldfebel w komendzie miasta nie widzia� przeszk�d do wystawienia indywidualnych przepustek na podstawie dokumentu podr�y, opatrzonego zreszt� nie tylko nieczytelnym podpisem, ale i s�abo odci�ni�t� piecz�ci�; Kania wola� bowiem unikn�� sytuacji, w kt�rej musia�by udowadnia�, �e w numerze dywizji, do kt�rej mieli nale�e�, zamiast tr�jki wysz�a �semka lub odwrotnie.

Podoficerowie komendy miasta mieli jednak du�o roboty i nie zwracali na takie rzeczy wielkiej uwagi, tym bardziej �e Kania zameldowa� si� wieczorem, a o�wietlenie w komendzie miasta by�o s�abe; po wt�re, jego ordery i pewno�� siebie nakazywa�y szacunek, jaki zreszt� zawsze czuje podoficer ty�owy do podoficera z frontu.

Dzi�ki przepustkom mogli chodzi� oddzielnie. Sz�k�l�n przewodzi� Haberowi z H�adunem. Baldiniego wzi�� sobie do towarzystwa Kania, mianuj�c go jednorocznym ochotnikiem, co razem z naszyciem odznak na r�kawach kosztowa�o dwie korony; by� to spos�b na �andarm�w, kt�rym przyja�� feldfebla ze zwyk�ym szeregowcem mog�aby si� wyda� podejrzana. W Budapeszcie w owym czasie najwi�kszym powodzeniem cieszy�y si� restauracje, w kt�rych us�ugiwa�y kelnerki. Dzia�o si� to po cz�ci z tego powodu, �e zabrak�o m�czyzn, a po wt�re lokale takie zyskiwa�y na atrakcyjno�ci. Do takiego lokalu, z kt�rego na ulic� wydobywa�y si� d�wi�ki orkiestry cyga�skiej, drugiego dnia pobytu w Budapeszcie weszli i zaj�li stolik: Sz�k�l�n, H�adun i Haber. Natychmiast podesz�a do nich czarnow�osa i czarnobrewa kelnerka. Obrzuci�a ich bacznym spojrzeniem i us�u�nie czeka�a na zam�wienie. By�o ono wida� bardzo skomplikowane, gdy� musia�a uciec si� do pomocy bloczka. Ogromne dwie sale zape�nione by�y t�umem wojskowych odzianych w szare mundury.

Kapela cyga�ska wygrywa�a wiede�skie walczyki i popularne melodie w�gierskich czardasz�w, kt�re znakomicie podnosi�y nastr�j publiczno�ci, przytupywania za� wojskowych oraz tu i �wdzie rozlegaj�ce si� urywki granych melodii wskazywa�y na to, �e staremu prymi�cie cyga�skiemu w czerwonej, szamerowanej kamizelce dobrze s� znane gusta go�ci.

Znaczone krwi� i ko��mi ludzkimi szlaki �mierci, ci�gn�ce si� wzd�u� Europy i przerzynaj�ce j� w kilku kierunkach, by�y daleko i rz�enia konaj�cych nie dochodzi�y do weso�ych kawiar� i restauracji z damsk� obs�ug�.

Niekt�rzy wojskowi mieli mundury poplamione rdzawymi plamami, kt�re nie�atwo dawa�y si� zmy� z szarego materia�u, w jaki odziewano mi�so armatnie. Wczoraj �mier� szczerzy�a z�by do takiego go�cia, dzi� on sam szczerzy je do dziewczyny, aby jutro szczerzy� je, by� mo�e, w trupim u�miechu, do s�o�ca, na skalnych cmentarzach w�oskiego frontu.

Tutaj jednak nie my�lano o tych przykrych rzeczach. Sz�k�l�n jedz�c przyniesiony kotlet by� z niego po kilku k�sach niezadowolony i przywo�a� kelnerk�.

��To jest podeszwa.

��I to podeszwa z nie wyprawionego rzemienia � uzupe�ni� Haber.

��Niech no panienka obejrzy kucharce trzewiki, czy nie zgubi�a zel�wki. Mog�a j� przez omy�k� w�o�y� na patelni� i usma�y�.

��Je�eli kotlety s� twarde, mo�na je jeszcze podsma�y�.

��Dzi�kuj�, u�ywanych kotlet�w nie jadamy.

��Mo�e panowie zam�wi� co innego. Mog� zamieni�. Mamy �wie�� baranin�.

��Baraniny, czarnulko, mamy dosy� na froncie. Gdyby tak, na przyk�ad, jak� indyczk� albo, dajmy na to, ba�ancin�, to owszem, zamieniaj pani�

��Oho!

��Co, �oho�, wygin�y wszystkie? Drobiu si� jeszcze nie asenteruje do s�u�by na froncie.

��Bardzo to drogie, prosz� pana, w dzisiejszych czasach. Mo�e panowie �ycz� sobie skosztowa� firmowego gulaszu? Sz�k�l�n zmru�y� oko.

��Ja jestem Madziar, filutko, i m n i e na firmowy gulasz nie nabierzesz. Od pi�ciu dni chodz� po Budapeszcie i ani jednego kota nie spotka�em � m�wi� patrz�c ubawionej kelnerce w oczy � a im mniej kot�w na ulicach, tym wi�cej tego firmowego gulaszu w restauracjach.

��Wi�c co panowie sobie �ycz�?

��Par�wek, dziecko kochane. Osiem par z chrzanem. Tylko �eby mi kt�ra nie zacz�a wierzga� na talerzu. Konie w�gierskie bywaj� narowiste�

��Mamy tylko wieprzowe� Ale panowie wybredni, swoj� drog�.

��Je�eli si� wst�puje na kilka dni z frontu do kraju i jutro si� tam wraca, to trzeba sobie u�y�, nie? Kelnerka ze wsp�czuciem westchn�a.

���eby si� ta wojna ju� sko�czy�a�

��Po co? Chyba wy na wojn� nie mo�ecie narzeka�.

��Mam m�a na froncie rosyjskim.

��E� taki to tam front. �eby na w�oskim, tam, gdzie my, to co innego. Na rosyjskim graj� z bolszewikami w karty i obrabiaj� moskiewki.

��Bezwstydny pan jest!

��Ma pani s�uszno��. Rzeczywi�cie jestem bezwstydny � przyzna� Sz�k�l�n � ale to nie moja wina. Niech pani popatrzy na te g�by. To oni mnie takim zrobili. Przed wojn� nie powiedzia�em nigdy brzydkiego s�owa. A to takie ordynarne bestie� niech pani nie ucieka! Herstellt!� uciek�a.

Do stolika podesz�a jaka� starsza kobieta ze skrzynk� zawieszon� na ramieniu.

��Mo�e panowie kupi� papieros�w od biednej kobiety?

��Mamy swoje.

Stara nachyli�a si� do H�aduna.

��A mo�e kokainy?

H�adun przecz�co pokr�ci� g�ow�.

��Co ona tobie gada? � zapyta� Sz�k�l�n. � Niech no paniusia ze mn� porozmawia.

��Mog� dostarczy� kokainy, morfiny i eteru � tajemniczo szepn�a mu do ucha.

��A na co nam to? � ze zdziwieniem zapyta� Sz�k�l�n.

��Jak to na co? Narkotyk� humor si� poprawi.

��Narkotyk, he� he� diabli mi po narkotykach, wiem, jak si� po nich humor poprawia, mia�em kiedy� operacj� �lepej kiszki i przekona�em si�, co narkotyk potrafi. Nie �ycz� pani tak rzyga� jak ja wtedy po tym narkotyku! Dzi�kuj�!

��Widz�, �e panowie s� solidni �o�nierze � powiedzia�a stara p�g�osem i doda�a poufnie: � Mam dwie siostrzenice. �liczne m�ode kobietki, m�owie na wojnie. Mo�e panowie p�jd� ze mn�. Niedaleko. Lepiej si� mo�na b�dzie zabawi� u nich ni� tu.

��Jawohl� siostrzenice. A do kontroli chodz�? Stara �ypn�a okiem.

��Porz�dne kobietki, panie �o�nierzu.

��To po co pani zaprasza do porz�dnych, babuniu? B�dziemy z nimi �piewali kol�dy? Nas si� tylko do nieporz�dnych zaprasza.

��Ale pewnych � wtr�ci� Haber. Stara rajfurka odesz�a,

��Ma te siostrzenice na ka�dej ulicy, stara czarownica. Narkotyk mi proponuje, no�

Po kolacji wyszli na �wie�e powietrze. Najpierw p�tali si� po gwarnych ulicach, wreszcie, na propozycj� Habera, kt�remu mijaj�cy go �andarmi przysparzali �ciskanie w do�ku, poszli do kina. Grano jak�� g�upi� komedi�, kt�ra znakomicie poprawi�a humory.

Sz�k�l�n wypi� tego dnia wi�cej ni� zwykle i z tej racji zachowywa� si� troch� ha�a�liwie, co oczywi�cie nie wszystkim si� podoba�o. Tote� siedz�ca przed nim jejmo�� w du�ym kapeluszu, ozdobionym ma�� wypchan� ptaszarni�, zniecierpliwiona ch�ralnym odczytywaniem napis�w, odwr�ci�a si� i surowo spojrza�a na Sz�k�l�na. W ciemno�ci zobaczy� tylko bia�ka wytrzeszczonych na siebie oczu i us�ysza� co� sceptycznego o swoim rozumie.

��Zap�aci�em za wej�cie i mam prawo czyta�. Na to s� napisy, �eby je ludzie czytali, madame. A g�uchoniemy nie jestem. Mo�e pani te� czyta� g�o�no. Prosz� bardzo, wcale mi to nie przeszkadza.

��Kiedy si� jest pijanym, nie idzie si� do kina, tylko do ��ka.

��Z kim, szanowna pani? � podchwyci� Sz�k�l�n. Bia�ka znacznie si� powi�kszy�y.

��Chyba nie ze mn�, drabie jeden! C� to za zachowanie! To ma by� porz�dny �o�nierz� no!

��Wi�c jestem nieporz�dny? Okropnie mnie pani zmartwi�a.

��Nie gadam z panem, pijanico! I radz� siedzie� cicho, bo b�dzie �le. Do plackomendy jest niedaleko.

Na wzmiank� o komendzie placu Haber poci�gn�� Sz�k�l�na za r�kaw.

��Daj spok�j, po co j� zaczepiasz?

��Ona mnie zaczepi�a pierwsza.

Z dalszych rz�d�w da�y si� s�ysze� syki, jak z du�ego w�owiska.

��Cicho tam!

Ci, kt�rzy prosili o spok�j, snadnie si� zawiedli, gdy� nie znali Sz�k�l�na. Powsta� i odwr�ci� si�.

��Mam prawo czyta� napisy czy nie? � rzuci� w t�um g�o�ne zapytanie. � Chc� zobaczy� tego, kt�ry mi zabroni!

��Nie ha�asowa� tam!

��Siada�, do diab�a!

��A mo�e mnie si� ju� nie chce siedzie�? � hukn�� znowu Sz�k�l�n.

��Zawo�a� portiera!

Coraz wi�cej os�b zwraca�o uwag� na rozlegaj�c� si� w ciemno�ci konwersacj� i H�adun poci�gn�� Sz�k�l�na za jeden r�kaw, a Haber za drugi.

��Siadaj, do cholery! Chcesz biedy?

��Nie usi�d�! Mam si� ba� stada cywil�w? Ja? Frontowy �o�nierz? Zap�aci�em za bilet i mam prawo czyta� napisy. Komu si� nie podoba, niech mi to powie w oczy.

��Nie drzyj si�, bestio � ostrzeg� Haber � bo p�jdziemy do hotelu i zostawimy ci� samego.

Sz�k�l�n zdecydowanie stan�� na krze�le, przy czym dla r�wnowagi opar� si� r�k� o kapelusz siedz�cej przed nim damy. Teraz dopiero rozp�ta�a si� burza na serio. Z tylnych rz�d�w da�y si� s�ysze� nawo�ywania, gwizdy, syki, z przodu �miechy, a nad tym wszystkim dominowa� histeryczny pisk w�a�cicielki spostponowanego kapelusza, kt�rego ozdoba � dwa pi�kne ptaszki � zosta�y sprasowane na duszon� potrawk�.

H�adun i Haber widz�c, co si� �wi�ci, usi�owali rozjuszonego Sz�k�l�na �ci�gn�� na pod�og�, ale ten mimo szarpania trwa� zwyci�sko na krze�le jak pos�g ksi�cia Sabaudzkiego na granitowym cokole.

��H�adun, wyrywajmy! � poradzi� Haber i nie czekaj�c na przyjaciela przepycha� si� mi�dzy krzes�ami do wyj�cia, depcz�c energicznie po nogach siedz�cych widz�w. Tumult z tego powodu powsta� jeszcze wi�kszy, tym bardziej �e Sz�k�l�n widz�c, �e towarzysze go opuszczaj�, zacz��,na ca�y g�os rycze�, �eby si� zatrzymali. Siedz�ca w dalszych rz�dach publiczno�� nie wiedzia�a, o co chodzi, skutkiem czego zacz�y si� odzywa� gromadne wo�ania o �wiat�o.

Sz�k�l�n zlaz� z krzes�a i tym razem opar� si� o obna�on� g�ow� stoj�cej przed nim nieszcz�snej w�a�cicielki zmaltretowanych ptaszk�w tak mocno, �e raptownie usiad�a na swoim miejscu i na moment zaniem�wi�a. Bileterki nie wiedzia�y, o co chodzi, i sta�y niezdecydowanie przy wej�ciach, ca�a za� publiczno�� powsta�a ze swoich miejsc i rozgl�da�a si� na wszystkie strony. Winowajca chcia� jak najpr�dzej pod��y� za towarzyszami i bezlito�nie par� naprz�d po odciskach siedz�cych w tym samym rz�dzie widz�w. Nic dziwnego, �e taki bezceremonialny spos�b chodzenia nie m�g� si� im podoba� i dali temu wyraz w dobitnych a soczystych przekle�stwach. Jednocze�nie przysz�a do siebie u�yta przez Sz�k�l�na za podp�rk� niewiasta.

��Trzymajcie go! � rykn�a nieludzkim g�osem. Wymachuj�c zgniecionym na placek kapeluszem wyra�nie wskazywa�a na winowajc� ca�ego zamieszania i r�wnie� przepycha�a si� w jego kierunku. Ucierpia�y przy tym tak�e nogi i jej s�siad�w, co poci�gn�o za sob� rozwidlenie g��wnej linii ha�asu. Sz�k�l�n wyrwa� si� na woln� przestrze� i ju� mia� zamiar odrzuci� portier� zas�aniaj�c� wej�cie, kiedy otrzyma� pot�ne uderzenie w g�ow�. Odwr�ci� si� szybko i chwyci� za bagnet, gdy w tej samej chwili co� ci�kiego, naje�onego szpilkami, przejecha�o mu po g�owie.

��Masz za kapelusz, ty �winio! Masz! Masz!

Sz�k�l�n zas�oni� twarz d�o�mi, a energiczna dania obt�ukiwa�a go kapeluszem, z kt�rego sm�tnie zwisa�y pogniecione ptaszyny. Zacz�� cofa� si� ty�em do wyj�cia, na o�lep odsun�� portier�, nast�pi� na czyj�� nog�, us�ysza� krzyk i w �lad za nim otrzyma� pot�ne kopni�cie w miejsce jakby specjalnie do tego przeznaczone. Zrobi� wi�c gwa�towny zwrot w ty� frontem do niespodziewanego napastnika i zdr�twia�.

Przed nim sta� z w�ciek�ym wyrazem twarzy major huzar�w. Zanim pan major zd��y� otworzy� usta do odpowiedniej perory, zza portiery wy�oni� si� wiruj�cy jak wiatrak kapelusz, a w chwil� p�niej jego posiadaczka.

��Ty �winio pod�a! Trzydzie�ci koron mnie kosztowa� i ten� gdzie on jest? Aha� ja ci teraz�

Sz�k�l�n nie namy�la� si� d�ugo. Chwyci� kobiet� za ramiona i z ca�ej si�y pchn�� j� na os�upia�ego majora, a kiedy oboje, zgodnie z prawami fizyki, rozci�gn�li si� na pod�odze, w kilku susach dopad� wyj�cia. Wybieg�szy z bramy przeszed� szybkim krokiem na drug� stron� ulicy i zmiesza� si� z t�umem. Wytar� spocon� i pokaleczon� twarz chustk�, a kiedy zobaczy� na niej �lady krwi, zawo�a� doro�k� i kaza� si� zawie�� do hotelu. W pokoju zasta� czw�rk� w komplecie.

��Ty n�dzny idioto! � przywita� go Haber. � Tobie do chlewu, a nie do kina! O ma�y figiel nie dostali�my si� przez ciebie do krymina�u, ty dzikusie�!

Bohater wieczoru opad� na krzes�o i bardzo g��boko odetchn��.

��Bydl�! � sykn�� flegmatyczny H�adun.

��Mam prawo czyta� napisy czy nie?

Haber �u� co� w z�bach, ale nic nie powiedzia�.

��Je�eli b�dziesz robi� brewerie � odezwa� si� Kania � lepiej id� na zbity �eb i odczep si� od nas. Nie mam zamiaru przez jednego os�a p�j�� pod s�upek. Chcesz zgubi� nas i siebie? Nie mo�esz z knajpy przyj�� do domu?

��Przecie� ja�

��Stul pysk. Po jakie licho k��cisz si� z babami w kinie? Niechby tak �andarm si� nawin��! Co wtedy?

��Gorzej� Nawin�� si� major. Kania gwizdn��.

��Gadaj!

Sz�k�l�n opowiedzia� pokr�tce przebieg wypadk�w. Teraz wymy�lali mu wszyscy czterej jednog�o�nie. Nie reaguj�c na skomplikowane przekle�stwa i wymys�y, zdj�� mundur i umy� sobie twarz.

Nast�pnego dnia rano, przed �niadaniem, Haber zeszed� po gazet� i musia� w niej znale�� co� bardzo interesuj�cego, bo p�dem wbieg� do pokoju.

��Masz, Kania! Czytaj!

Rzuci� gazet� na st�, a sam gor�czkowo otworzy� szaf�, wydoby�, z niej sw�j plecak i zacz�� si� pakowa�.

��Co si� sta�o? � zapytali Sz�k�l�n iH�adun, kiedy Kania wzi�� gazet� w r�k�.

���andarmeria go szuka! Doczekali�my si� przez tego idiot�!

��Czytaj na g�os!

�Napad na oficera � czyta� ze zmarszczonymi brwiami Kania. � Wczoraj w kinie�Eldorado�wynik�o zaj�cie mi�dzy pewn� pani� a jakim� pijanym �o�nierzem, kt�ry j� zaczepi�.

Dyrekcja kina poprosi�a o interwencj� znajduj�cego si� w poczekalni znanego w szerokich ko�ach Budapesztu majora sztabu generalnego I. v. S. z komendy tutejszego garnizonu. Major v. S. usi�owa� zatrzyma� pijanego �o�nierza, kt�ry w pewnej chwili pchn�� na niego stoj�c� obok pani�, co spowodowa�o upadek obojga. Upadek okaza� si� fatalnym, gdy� major v. S. nie m�g� o w�asnych si�ach powsta�. Znajduj�cy si� w tym czasie przypadkowo na widowni lekarz stwierdzi� zwichni�cie �opatki. Napastnik korzystaj�c z zamieszania zbieg�, lecz dzi�ki szczeg�owemu rysopisowi, podanemu przez majora v. S., b�dzie niezawodnie wkr�tce schwytany, gdy�, jak si� dowiadujemy, �andarmeria wojskowa jest ju� na jego tropie.�

Sz�k�l�nowi opad�a dolna szcz�ka. Kania od�o�y� gazet� i spojrza� na niego tak przeszywaj�co, �e zrobi�o mu si� zimno,

��Co teraz, Lajos?

��Ja� nnie�

��Ty �nnie� � Kania powsta� i w�o�y� r�ce w kieszenie spodni � ty �nnie�, bydlaku! �winio! Idioto! Kretynie! Kina mu si� zachcia�o! Do domu wariat�w, a nie do kina!

��Tak zwykle bywa, kiedy si� cz�owiek sprz�gnie z takim �winiob�jc� � rzek� Haber zwijaj�c koc. � Chodzi�o to kiedy do kina w cywilu? Teraz nam narobi� salcesonu, bodaj p�k� na tysi�c dziesi�tnych u�amk�w!

Winowajca siedzia� jak trusia i podziwia� swoje buty, nie mog�c patrze� na rozsierdzonych koleg�w.

��A tobie znowu gdzie taki pilno? � zapyta� Kania Habera.

��B�d� siedzia� tutaj i czeka�, a� mnie wezm�? ��andarmeria jest na jego tropie� � pisali tak czy nie?

��Co pisali, to pisali, a ty si� nie pakuj, bo beze mnie nie zrobisz kroku. Haber wypu�ci� plecak z r�k i usiad� na ��ku.

��Zwariowa�e�? B�dziemy tu siedzieli?

Kania usiad� chmurny i nic nie odpowiedzia�. Baldini przysiad� si� do Sz�k�l�na.

��Zabawi�e� si�, ty hieno! Teraz gotowi przyj�� wszyscy �andarmi i z�o�y� nam gratulacje, �e takiego m�drca ze sob� wozimy! Pfuj! Taki stary, a g�upi! Po co� go przewraca� na pod�og�, ty ko�le?

��A co? Mia�em go pie�ci�? Ca�owa�? Kania spiorunowa� go wzrokiem.

���arciki jeszcze opowiada, bydl�. Powinienem teraz tobie zwichn�� �opatk�, jak ty temu majorowi, przywi�za� do ��ka, wyjecha� i poda� �andarmerii tw�j adres. Wiej teraz z Budapesztu przez takiego starego durnia! Po co ja ciebie zabiera�em z sob�?

��Sta�o si� � niepewnie zauwa�y� Sz�k�l�n. � Troch� za du�o wypi�em i tego� nie dali mi czyta� napis�w�

��Zamknij g�b�!

��Co zrobimy, Kania? � zapyta� Haber.

��Wyjedziemy dzisiaj w nocy� � W�o�y� pas i czapk�. � Niech mi si� nikt nie wa�y wyj��, p�ki nie wr�c�, s�yszycie?

Po jego wyj�ciu na nieszcz�snego Sz�k�l�na posypa� si� istny grad wymy�la�. W ca�ym dotychczasowym swoim �yciu nie s�ysza� tyle, ile przez dwie godziny nieobecno�ci Kani. Kiedy sobie ul�yli, H�adun poradzi�, aby w celu unikni�cia rozpoznania Sz�k�l�n owin�� sobie g�ow� i po�ow� twarzy banda�ami, co ten skwapliwie wykona�.

��W�sy powiniene� zgoli� � poradzi� Baldini � po tych miote�kach najpewniej ci� poznaj�.

��W�s�w nie zgol�.

��Nie zgoli w�s�w, ba�wan! Uwzi�� si�, psiakrew, �eby nas pod s�upek postawili � odezwa� si� Haber. � No to sobie tak g�b� owi� banda�ami, �eby w�s�w nie by�o wida�!

��Kiedy bo�

��Je�eli, nie zrobisz tego sam, to my ci� si�� obanda�ujemy � ostrzeg� Baldini.

Rad nierad owin�� sobie dodatkowo doln� po�ow� twarzy. Teraz nie grozi�o mu w �adnym wypadku rozpoznanie. Wygl�da� jak ci�ko ranny w g�ow�. Po powrocie Kani, kt�ry zaaprobowa� pomys� z banda�ami, kazali przynie�� obiad. Sz�k�l�nowi banda�e sprawi�y wiele trudno�ci w jedzeniu, a niezale�nie od tego spoci� si� jak mysz. Z zawi�ci� patrzy�, jak tamci pij� wino, i nie mia� odwagi prosi� o lampk�.

��Siedzi teraz dra� i udaje niezadowolonego � odezwa� si� zgry�liwie Haber. � Z winem si� po�egnaj! Jak kto� nie umie pi� wina, niech pije wod�!

Spoza banda�y dosz�o ich jakie� niewyra�ne gulgotanie.

���e co?

��Dajcie bi szkladetke wida, bo bab okropde pragdiedie�

��Pragnienie? Masz wod�! Chlaj!

Sz�k�l�n po�o�y� si� na ��ku i pogrozi� mu pi�ci�.

��Nie gro�, bo si� nie boj�! A po co� mu zwichn�� �opatk�? Teraz masz za to nagrod�!

��Ka�dy ba prawo czyta� dapisy w kidie.

��Owszem, ka�dy ma prawo czyta�, ale nie ma prawa zaczepia� kobiet, brzuchom�wco � wtr�ci� Baldini. Sz�k�l�n westchn��.

��Mo�e odwido� badda�e, bo die boge oddycha�

��W ka�dej chwili mo�e wej�� �andarm.

Sz�k�l�n westchn�� jeszcze g�o�niej. Kania pi� w milczeniu i b�bni� palcami po stole.

��Wzdychaj! Na przysz�y raz zastan�w si�, zanim zrobisz grand�. Powinienem ci t� g�upi� jadaczk� w og�le zalutowa�.

���eby bdie die zaczepi�a ta lafirydda, by�aby�

���Lafirydda� ci� zaczepi�a, a jak�e! Zgni�t� jej kapelusz na miazg� i zwala win� na ni�. Po co� w�azi� na krzes�o?

��Chcia�eb powiedzie� tyb dedzdyb cywilob, �eby bdie bo�

��Bdia, bdio, bdie, sakramencki dziadu! Teraz bdiabdiasz! Bohater frontowy, sacra, Donnerwetter! C�e� ty chcia� tym,,dedzdyb� cywilom powiedzie� m�drego? �e� schlany, widzieli bez obja�nie� � irytowa� si� Haber � i nie mia�e� potrzeby w�azi� na krzes�o, �eby to stwierdzili. A po co� babie zrujnowa� kapelusz? Po co� majorowi zwichn�� �opatk�? Po co?

Sz�k�l�n z rezygnacj� machn�� r�k�.

��Diabe� we bdie wst�bpi�.

��Teraz trzeba cichutko wia� z tego Budapesztu, �eby nas nie capn�li � rzeczowo przerwa� dyskurs H�adun � licho nie �pi.

Na wyjazd zgodzili si� wszyscy i po kr�tkiej rozmowie ustalono spos�b przedostania si� na dworzec. Najpierw Kania mia� p�j�� ostemplowa� dokument podr�y i czeka� przed dworcem na kolejne przybycie towarzyszy, kt�rych pojedynczo postanowi� gromadzi� obok jednej z kas biletowych, gdzie zwykle panowa� najwi�kszy t�ok. W rozgardiaszu dworcowym �atwo by�oby uj�� pogoni w wypadku jakiego� nieprzewidzianego niebezpiecze�stwa. Uspokojeni, spakowali plecaki. Kania zap�aci� rachunek i poszed� na dworzec z zamiarem zrobienia ma�ego wywiadu, poniewa� Haber usilnie na to nalega�. Notatka w gazecie, w kt�rej zaznaczono, �e �andarmeria jest na tropie napastnika dzi�ki szczeg�owemu rysopisowi, przyprawi�a go omal �e nie o histeri�. Obawy Habera, jak si� okaza�o, nie mia�y �adnych podstaw. Ani na dworcu, ani na ulicach Kania nie zauwa�y� niczego, co by potwierdza�o wzmiank� w dzienniku, kt�ra by�a najwidoczniej oparta na w�asnych domys�ach reportera. W schwytanie napastnika nie wierzy� ani sam major, ani �andarmeria, kt�ra otrzyma�a rozkaz szukania go. By�o to w tak du�ym mie�cie niewykonalne, tote� �andarmeria, nie maj�c �adnych innych danych opr�cz tych, �e poszukiwany ma czarne w�sy, od razu zrezygnowa�a z jakiejkolwiek akcji. Jak�e� takiego znale��, skoro w Budapeszcie co drugi cz�owiek ozdobiony jest w�sami i to wy��cznie czarnymi? Po powrocie do hotelu Kania nic nie wspomnia� o swoich spostrze�eniach.

Wieczorem wyszed� i pojecha� na dworzec. Przeszed� si� kilka razy przez zat�oczone poczekalnie, po czym stan�� obok wej�cia w oczekiwaniu na Baldiniego i H�aduna. Po kwadransie, jak to by�o um�wione, obaj wysiedli z tramwaju. Kania upatrzy� sobie uprzednio ostatni� kas� pod boczn� �cian� hali dworcowej i zaprowadzi� ich tam.

��Tu sobie troch� posiedzimy i zorientujemy si�, gdzie mamy jecha�.

��A mo�e lepiej zatrzyma� si� jeszcze na kilka dni? � zapyta� Baldini. � Nie zauwa�y�em wcale, �eby �andarmi po drodze zatrzymywali �o�nierzy; zdaje mi si�, �e strach ma wielkie oczy. Nie maj� nic innego do roboty, tylko szuka� naszego moczymordy?

��My�lisz, �e tego nie wiedzia�em? � odpowiedzia� Kania. � Nie m�wi�em o tym, �eby si� jeszcze wi�cej nie rozzuchwali�, boby teraz co drugiemu majorowi �opatk� wykr�ca�. Niech si� troch� boi i niech sobie odpocznie po tym piciu. Wyjdzie mu to na zdrowie. M�wi� prawd�, jest to jedyna dla niego kara.

Zawsze przewiduj�cy Kania tym razem omyli� si�. O ile bowiem Sz�k�l�n czu� respekt dla niego, o tyle dla Habera nie mia� absolutnie �adnego uznania.

Kiedy przyszed� na nich czas opuszczenia hotelu, Haber za�o�y� plecak na ramiona, wzi�� karabin w r�k� i kiwn�� g�ow� w stron� le��cego na ��ku Sz�k�l�na.

��Auf! Czas na nas!

��Ja die id�.

Haber wytrzeszczy� oczy.

��B�wi�, �e die id�.

��Zwariowa�e�?

��Die zwariowa�eb, ale boge p�j�� pod warudkieb, �e bi dasz �ykdo� szkladeczk� wida.

Haber patrzy� na niego takim wzrokiem, jak pies patrzy na je�a.

��Wariat! Nic innego, tylko zwariowa�! Sk�d ja ci wezm� wina? Akurat teraz ci si� zachcia�o pi�, kiedy ka�da minuta jest droga i chodzi po prostu o �mier� i �ycie. Nie zawracaj g�owy i chod�! Pr�dzej!

Sz�k�l�n za�o�y� nog� na nog� i kr�ci� palcami m�ynka na brzuchu.

��Jak wipije wido, to wstade� idaczej die. Haberowi pot wyst�pi� na czo�o.

��S�uchaj, Lajos! Po co mnie denerwujesz? Pojedziemy na dworzec i tam sobie wypijemy, ale teraz pr�dzej wsta�, ubierz si� i wychodzimy. A mo�e �andarmi ju� maj� tw�j adres? Zastan�w si� troch�.

��Bez wida nie ruszab sie. Haber spojrza� na zegarek.

��Chod�, m�wi� ci, bo p�jd� sam.

��Bo�esz i��. Jak przyjd� po bdie �addarbi, to powieb, �e jeste�cie da dworcu� aha! Haber za�ama� r�ce.

��Co ja ci z�ego zrobi�em, powiedz, Lajos? Czy ja ci broni�em kiedy pi�? Ale s�ysza�e� sam, co Kania m�wi�, nie? To po co mnie mordujesz? Chod�!

��Dasz wypi�, to p�jd�.

Haber przez chwil� sta� niezdecydowany na �rodku pokoju, potem pr�dko odstawi� karabin i zdj�� plecak.

��Ubierz si�! Lec� po wino, �winio jedna! I nie my�l, �e ci to b�dzie darowane. Kania ma ci�k� r�k�, zobaczysz! Sz�k�l�n z zadowoleniem cmokn��.

��Die tra� czasu, tylko przydo� wido.

Kiedy Haber wybieg� i trzasn�� drzwiami, wsta� z ��ka, spakowa� sw�j plecak i za�o�y� pas, potem przejrza� si� w lustrze i z niezadowoleniem pokr�ci� g�ow�. Wkr�tce rozleg�o si� gor�czkowe b�bnienie w drzwi.

��Wpu�� mnie, bydlaku!

Haber wyj�� z przepa�cistej kieszeni p�aszcza p�kat� butelk� i szybko j� odkorkowa�. Nape�ni� szklank� i poda� j� Sz�k�l�nowi.

��Chlaj!

��Dlaczego bia�e? Wiesz, �e ja lubi� czerwone.

��Zabrak�o, pij ju� nareszcie!

Sz�k�l�n odwin�� banda�e, zas�aniaj�ce mu usta, i jednym haustem wypi� z po�ow� szklanki.

��Lura.

��Nie mog�em dosta� szampana na dole � odpowiedzia� Haber, nak�adaj�c plecak i patrz�c nienawistnie na nape�niaj�cego drug� szklank� Sz�k�l�na. Ten widocznie mia� czas. Powoli pi� wino i wzdycha�.

��Doko�cz pr�dzej, do diab�a! Nie b�d� przy tobie sta� do rana! A mo�e bym ja tak mia� prawo do szklaneczki wina? Nie uwa�asz? Nale�y mi si� za drog� nie m�wi�c o tym, �e mnie kosztuje pi�� koron.

��Masz pieni�dze z powrotem i mo�esz sobie goln��. Nie jestem �winia, jak wy.

Pod wp�ywem wina sta� si� weselszy i wspania�omy�lny. Haber wypi� duszkiem nape�nion� szklank� i odsapn��.

��Fertig! Idziemy! Tylko sobie pysk owi� jak przedtem, �eby ci w�s�w nie by�o wida�, kiedy b�dziemy jechali przez miasto.

��Czym pojedziemy: doro�k� czy tramwajem?

��Tramwajem. Otwart� doro�k� nie mo�na, boby�my zwracali uwag�. Ja wezm� tw�j karabin, niby �e ty jeste� ranny i odstawiam ci� do szpitala.

��Mo�na � zgodzi� si� Sz�k�l�n.

Dopi� wina i w�o�y� plecak na ramiona, potem stan�� przed lustrem i szczelnie owi�za� twarz banda�em.

��Jazda.

Haber wyszed� pierwszy i uj�� na korytarzu Sz�k�l�na pod rami�.

��Id� wolno, bo jeste� ranny.

Troskliwie prowadzi� go schodami w d�, a kiedy wyszli z hotelu, zapyta� pierwszego przechodnia, kt�rym tramwajem mo�na dojecha� do dworca. Powoli podprowadzi� Sz�k�l�na do wskazanego przystanku, kt�ry znajdowa� si� niedaleko. Kilka os�b cywilnych, oczekuj�cych na tramwaj, patrzy�o na Sz�k�l�na ze wsp�czuciem, a jaki� starszy pan podszed� bli�ej i wyj�wszy z kieszeni papiero�nic� ca�� jej zawarto�� poda� Sz�k�l�nowi.

��Z w�oskiego frontu? � zapyta� z cicha Habera.

��Znad Tagliamento.

Starszy pan pokiwa� g�ow� ze zrozumieniem i westchn��.

Kiedy tramwaj nadjecha�, Habera wyr�czyli jacy� dwaj jegomo�cie, kt�rzy wzi�wszy Sz�k�l�na pod r�ce troskliwie pomogli mu wsi���, a potem posadzili go na �aweczce. Bohater znad Tagliamento przyjmowa� te objawy wsp�czucia z podst�pnym b�yskiem oczu i ci�gle tr�ca� Habera �okciem w bok. Wszyscy pasa�erowie przygl�dali mu si� z zainteresowaniem, a widok jego szczelnie okutanej twarzy pobudza� ich do rozm�w o wojnie. Otoczony og�lnym szacunkiem Sz�k�l�n z trudno�ci� t�umi� czkawk� i odwraca� g�ow� do okna. Wreszcie dojechali do dworca. Obok przystanku sta� w�ciek�y H�adun.

��Gdzie�cie byli tak d�ugo?

Haber wygramoli� si� z tramwaju i odda� mu karabin Sz�k�l�na.

��Zapytaj tego drania, dlaczego�my si� sp�nili! Na dworcu nie ma ob�awy? Co?

��Nie ma ani jednego �andarma, ale Kania was ze�re za to op�nienie. Nap�dzili�cie nam troch� strachu.

Kiedy weszli na dworzec i wmieszali si� w t�um �o�nierski, Haber zdj�� czapk� z g�owy i g��boko odetchn��.

��M�wi� ci, H�adun, �e ju� du�o w �yciu widzia�em i s�ysza�em, ale takiego bydl�cia jak on jeszcze mi si� nie zdarzy�o spotka�.

Na rozes�anym obok kasy pod �cian� kocu le�a� Kania i rozmawia� z siedz�cym obok Baldinim. Kiedy dojrza� obok siebie obanda�owanego Sz�k�l�na, usiad� i zapyta�:

��Dlaczego�cie si� sp�nili?

Haber machn�� r�k�. Zdj�� plecak i karabin, odpi�� pas i usiad�.

��Ka� mu chuchn��, to si� dowiesz. R�nij od razu w mord�!

Sz�k�l�n, nie przejmuj�c si� wcale oczekuj�c� go burz�, wygodnie si� po�o�y�, potem odwin�� banda� i schowa� go do kieszeni.

��Nareszcie mog� oddycha�.

Haber na pytaj�ce spojrzenie Kani opowiedzia� mu pokr�tce przyczyn� op�nienia. Wszyscy spojrzeli na winowajc� jak rodzice na wyrodne dziecko.

��Ch�op jeste� stary, Sz�k�l�n � rzek� Kania � i nie b�d� ci� ani napomina�, ani poucza�. I nie ��dam te� od ciebie wyt�umaczenia, ale powiem ci jedno: je�eli jeszcze raz narazisz nas na wsyp�, to si� rozstaniemy. To sobie zapami�taj. Sz�k�l�nowi zrobi�o si� nieswojo.

��Kiedy ja sam dobrze nie wiem, co mi si� wtedy sta�o. Nie chcia�em, �eby�cie mieli przeze mnie zgryzot�, b�d� si� w przysz�o�ci pilnowa�.

Wyci�gn�� d�o� do Kani.

��Zgoda?

��Pami�taj, co ci m�wi�em. Nie jeste� ma�ym dzieckiem. Nie r�b ju� wi�cej grandy.

��Jak m�wi�, �e nie, to nie.

��Pal ci� licho!

Atmosfera spokoju zapanowa�a w zacisznym k�cie pod kas�. Na przypiecz�towanie zgody Baldini zaproponowa� wypicie butelki wina, co skwapliwie zosta�o przyj�te przez ca�e towarzystwo.

��Wi�c dok�d jedziemy? � zapyta� Haber.

��Do Wiednia � odpowiedzia� Kania.

��A jak okre�lisz cel podr�y? �eby�my znowu nie jechali w kajdankach.

��Jedziemy na kurs przeciwlotniczy, co? Tak b�dzie dobrze? Wygl�damy w�a�nie tak, jakby�my wracali prosto z frontu. Baldini, wyjmiesz z mego plecaka srebrne medale i odznaczysz ka�dego jednym. B�dzie to lepiej wygl�da�o. Wi�c jak napisa�, kurs przeciwlotniczy czy co innego?

��Mo�e by� nawet kurs �a�enia na czworakach, aby si� tylko dosta� do tego Wiednia. A tam kamie� w wod� Kiedy b�dzie poci�g?

��Przed dwunast�.

��Mamy trzy godziny czasu.

Usiedli na rozes�anym kocu i zacz�li gra� w karty. Koczowisk takich by�o wi�cej. Niekt�rzy �o�nierze le�eli pod �cian� na go�ej posadzce kamiennej i opar�szy g�ow� o plecaki spali twardo, z otwartymi ustami, mimo panuj�cego doko�a rozgwaru. Szary kolor mundur�w dominowa� wsz�dzie i monotonia tej barwy zlewa�a si� w jeden smutny motyw beznadziejno�ci. Twarze wielu �o�nierzy nie r�ni�y si� od barwy munduru i mo�na by�o na nich wyczyta� wszystkie cierpienia wielkiej rzezi �wiatowej.

Na jednej z �awek, oparci g�owami o �cian�, siedzieli nieruchomo, rz�dem, �o�nierze z ��tymi karteczkami, przewleczonymi przez dziurk� od guzika g�rnej kieszeni kurtki. Twarze ich by�y zielonkawe lub jaskrawo��te. Dwaj brodaci sanitariusze, o takim samym zm�czonym wygl�dzie, nie wyjmuj�c fajek z z�b�w poili tych �o�nierzy mlekiem z manierek. Pili bez podnoszenia g�owy, bez �adnego ruchu r�k, z zamkni�tymi oczami, tylko grdyki im si� porusza�y. Robili wra�enie siedz�cych mumii.

Przechodz�cy obok �o�nierze rzucali spojrzenia na ��te karteczki, na kt�rych wydrukowane by�o czarnymi literami: Gasvergiftung (Zatrucie gazami).

Po przybyciu karetek szpitalnych sanitariusze uk�adali zatrutych gazami na noszach. Zatruci otwierali szeroko oczy i toczyli nimi doko�a nic nie rozumiej�c. Jeden z nich dosta� gwa�townych torsji i piersi mia� pokryte krwawymi wydzielinami, wyrzucanymi z zaj�kliwym kaszlem. Sanitariusze brali ich za r�ce i nogi, k�adli na noszach oboj�tnie, jak wory z m�k�, i nie�li przez sal� ze zm�czonymi twarzami, na kt�rych wyryta by�a oboj�tno�� na wszystko. Gro�ne widmo wojny znik�o wraz z ostatnimi noszami i kiedy karetki odjecha�y sprzed dworca, t�um, kt�ry na chwil� ucich� i milcz�co patrzy� na koszmarny korow�d �ywych trup�w, powoli zaczyna� rozbrzmiewa� dawnym gor�czkowym rozgwarem.

��Ciekawa rzecz, jak nam p�jdzie w tym Wiedniu?

��Ja was w Wiedniu zaopatrz� w takie murowane dokumenty � zapewnia� Haber � �e b�dziecie mogli robi� grandy na ulicy w bia�y dzie� z ka�dym spotkanym �andarmem. Oczywi�cie, jak si� ju� przebierzemy w cywila.

��Zapomnia�em, jak si� wi��e krawaty � martwi� si� H�adun.

��Przypomnisz sobie pr�dko. Wszyscy dostaniecie posady u mego te�cia � m�wi� dalej Haber � i mo�ecie by� pewni, �e reszta wojny przejdzie nam dosy� weso�o, tylko �e ja tam mam �on� i b�d� si� musia� pilnowa�.

��Ja tam te� mam swoich dawnych znajomych � zauwa�y� Baldini.

��Chyba im nie b�dziesz sk�ada� wizyt?

��On jednak ma racj� � stwierdzi� Kania � i zdaje mi si�, �e b�dziesz musia� dla bezpiecze�stwa zapu�ci� sobie brod�.

��Zapuszcz� sobie br�dk� trudno � westchn�� Baldini � chocia� b�d� wygl�da� jak dziad�

Jaki� cywilny jegomo��, troch� kr�tkowzroczny, id�c do kasy zawadzi� nog� o plecak, wpad� w sam �rodek gwarz�cego towarzystwa i rozci�gn�� si� jak d�ugi.

��Uczy si� pan p�ywa�? � zapyta� Sz�k�l�n. � �le pan trafi�, bo to jest koc, nie Dunaj.

Stropiony cywil grzeba� si� na pod�odze nieporadnie, gdy� obie r�ce zaj�te mia� paczkami. H�adun chcia� mu pom�c, ale Sz�k�l�n chwyci� go za r�k�.

��S�usznie � odezwa� si� Haber � niech si� uczy o w�asnych si�ach stawa� na nogi.

Cywil z trudem powsta� i mrucza� co� pod nosem,

��Ma pan �al do nas, szanowny panie?

��Mogliby panowie swoje baga�e trzyma� przy sobie. Nie k�adzie si� ich na �rodku sali, �eby si� ludzie przewracali.

��Trzeba bra� oczy do r�ki, �askawco, i lepiej patrze� � replikowa� Sz�k�l�n � a je�li si� panu nie podoba, to mog� panu da� w z�by i zaraz panu si� wzrok rozja�ni, tudom?

��Pan jest ordynarny, panie! � zirytowa� si� cywil. � Nie zrobi�em przecie� panu �adnej krzywdy. Pr�dzej panowie zas�u�yli sobie na wym�wki, nie ja. Nie k�adzie si� plecaka tam, gdzie si� chodzi.

��Nie k��� si� pan, cz�owieku, i zamknij buzi�. Do widzenia!

Cywil zdenerwowany upadkiem, kt�ry narazi� go na �miech stoj�cych opodal w kolejce innych podr�nych, pragn�� wy�adowa� swoje niezadowolenie na Sz�k�l�nie.

��Cywil jest te� takim samym obywatelem jak pan i nie mo�na nim tak pomiata�. Sz�k�l�n drwi�co si� skrzywi�.

��Takim samym w ka�dym razie nie jest; ja panu zaraz wy�o��, jaki jest porz�dek. I zacz�� mu wyk�ada�.

��Ka�dego rekruta tego si� uczy. Najpierw idzie pan genera�. To jest najwy�sza figura. Potem pu�kownik, podpu�kownik, major, kapitan, oberlejtnant, lejtnant, fenrich, oficirssztelfertreter, sztabsfeldfetoel, feldfebel, cugsfirer. Niech pan si� nie denerwuje i wys�ucha do ko�ca. Przyda si� to panu na wszelki wypadek. Potem idzie kapral, potem frajter, potem szeregowiec, potem ordynans, potem d�ugo, d�ugo nic, potem szufeca, potem znowu b�dzie d�ugo nic, potem wojskowa latryna i znowu bardzo d�ugo nic i dopiero wtedy idzie cywil. Nie wiedzia� pan tego? Taki z pana obywatel� Je�li si� panu to nie podoba, wyr�n� pana w czo�o i b�dzie pan chorowa� na rozmi�kczenie m�zgu. Chc� panu tego zaoszcz�dzi� i m�wi�: Id� pan do diab�a! Abtreten!

Cywil patrzy� na Sz�k�l�na, wys�ucha� do ko�ca, wreszcie wzruszy� ramionami i odszed�, ale po drodze do kasy dwa razy si� obejrza�. J�drny wyk�ad wojskowy, �e po ostatniej szar�y nast�puje onuca, potem wychodek, a dopiero po d�ugiej pustce cywil, odebra� mu ochot� do dalszej dyskusji.

Sz�k�l�n wykazawszy nico�� cywila poci�gn�� z manierki. Baldini powsta�.

��Dok�d? � zapyta� Kania.

��Co� mnie� tego� � potar� si� d�oni� po �o��dku.

Po pewnym czasie Kania, zaniepokojony nieobecno�ci� Baldiniego, poszed� go szuka�. Na ko�cu peronu sta� d�ugi barak drewniany, opatrzony napisem: Mannschaftslatrine. Wszed� do wn�trza i rozejrza� si�. W �wietle s�abej �ar�wki zauwa�y� kilka st�kaj�cych postaci, ale w �adnym z przykucni�tych nie rozpozna� Baldiniego. Kto� za jego plecami zapali� zapa�k� i przybli�ywszy j� do �ciany na wysoko�ci oczu wodzi� ni�, jakby czego� szuka�.

��Co� tam zgubi�?

Baldini odwr�ci� g�ow� i szepn��:

��Chod� bli�ej.

Zapali� drug� zapa�k� i o�wietli� ni� kawa�ek �ciany.

��Czytaj! Masz zapa�ki? Ja ci po�wiec�.

Kania stan�� obok niego i wyt�y� wzrok. G�adkie deski by�y pokryte wykonanymi o��wkiem chemicznym naiwnymi rysunkami, przedstawiaj�cymi wyolbrzymione organa p�ciowe m�skie i kobiece oraz r�ne sceny �wiadcz�ce o zboczonych gustach ich autor�w.

��I to ci� tak zainteresowa�o?

��Zaraz� popatrz tutaj, to i ciebie zainteresuje.

W poprzek kilku rysunk�w, wykonanych dawniej i ju� niewyra�nych, czerwieni� si� grubymi literami napis: Deserteure Achtung! Wiener-Z�ge voll Sch�lern der letzten Gendarmerieschule! Hunde! (Dezerterzy, uwaga! Poci�gi wiede�skie pe�ne uczni�w ostatniego kursu �andarmskiego! Psy!). Obok znajdowa� si� drugi napis: Kameraden mit falschen Dokumenten! H�tet euch vor Wiener-Z�gen! (Koledzy z fa�szywymi dokumentami! Strze�cie si� poci�g�w wiede�skich!).

��Porz�dne ch�opy.

��A teraz zobacz: dzisiejsza data. 23 wrze�nia 1918. Ten sam charakter pisma i ten sam kolor o��wka.

��Hm.

��Tutaj jest data o dwa dni wcze�niejsza.

��Wynika z tego, �e poci�gi wiede�skie kontrolowane s� przez jakie� niez�e bestie.

��Mamy szcz�cie!

Inne napisy, nakre�lone przez solidarnych dezerter�w ze wszystkich front�w, podawa�y r�ne informacje do u�ytku i ku przestrodze braci �azik�w wszelkiego autoramentu, kt�rzy, dzi�ki do�wiadczeniom autor�w tych komunikat�w, mogli w ten spos�b orientowa� si� co do kierunku dalszego kluczenia przed wy��ami �andarmskimi. Kania czytaj�c te napisy znalaz� i kilka polskich, z kt�rych jeden szczeg�lnie go zainteresowa�:

�Rodacy! Czekamy na was w Santa Maria di Vettere Capua i Le Puy! Meldujcie si� na pods�uchy nocne!�

��Z drugiej brygady legion�w� Cwaniaki!

��W Santa Maria jest ob�z, gdzie gromadzi si� Polak�w i organizuje si� z nich dywizj�. Co to znaczy Le Puy, nie wiem. To we Francji.

��Tam pewno Haller organizuje swoich. Ale dlaczego ka�� meldowa� si� na pods�uchy nocne?

��Z pods�uchu �atwiej zwia�. Wystarczy, je�li powie si� przed naszymi liniami, �e si� jest Polakiem. Samoloty rozrzucaj� stale nad pozycjami ulotki w r�nych j�zykach, informuj�ce, jak trzeba to robi�.

Inne napisy wyra�a�y zwi�le przywi�zanie ich autor�w do monarchii:

�Koledzy! Sr� na Najja�niejszego Pana! Nied�ugo si� wszystko sko�czy.� Nasi bohaterowie po szczeg�owym obejrzeniu �cian wyszli na peron troch� przybici wiadomo�ciami zdobytymi w tak oryginalny spos�b.

��Mam jeszcze tylko jeden dokument podr�y. Ten do Wiednia na nic. A to pech�

Haber przyj�� przyniesione wiadomo�ci nieufnie i poszed� je sam sprawdzi�. Kiedy wr�ci�, splun��.

��Psiakrew, szcz�cie! �eby�my od razu jechali z Koszyc do Wiednia, nie by�oby tego.

��Nikt nie jest winien, �e teraz akuratnie ko�czy si� kurs �andarmerii. Nie jestem prorokiem.

��Wi�c co mamy z sob� zrobi�?

��Chyba zosta� w Budapeszcie.

��O tym nie ma mowy � sprzeciwi� si� kategorycznie Kania. � Z Budapesztu musimy wyjecha� jeszcze tej nocy.

��Ale dok�d?

��Do Grazu.

��A w Grazu co?

��Tam jest spokojnie. By�o kilka informacji, �e mo�na si� zadekowa� w szpitalach. Jest ich tam mn�stwo. Mo�e si� wykombinuje jaki dokument albo co i przesiedzimy troch�.

��Tak� B�dziemy je�dzili diabli wiedz� gdzie, a w Wiedniu czeka na mnie �ona.

��Poczeka. Dop�ki ze dw�ch �andarm�w nie wyleci z poci�gu do Dunaju i dop�ki si� te tygrysy nie przyzwyczaj�, linia wiede�ska jest dla nas zamkni�ta.

��Mo�na by z innej strony zajecha�, nie od Budapesztu.

��Je�eli odbywaj� praktyk� na linii Budapeszt � Wiede�, to prawdopodobnie i na innych liniach prowadz�cych do Wiednia.

Rozwa�ali teraz mo�liwo�ci wyjazdu z Budapesztu w takie okolice monarchii, gdzie by mo�na by�o ju� do ko�ca wojny przesiedzie� bez podr�owania.

��Mo�e jednak kropn�� si� do Banatu � zaproponowa� Sz�k�l�n. � W ca�ym Banacie czuj� si� jak w domu. Przechowaj� nas tak, �e sam diabe� nikogo nie znajdzie.

��Wi�c jak, panowie? Decydujemy si�, bo za dwie godziny up�ywa termin naszego wyjazdu i mo�emy narwa� si� na jak� kontrol�.

��No c�? Wystawiaj dokument do Grazu.

Kania uda� si� do sali restauracyjnej, gdzie, zas�oni�ty przez Baldiniego i Habera, wype�ni� przy stoliku dokument podr�y do Grazu. Jako cel podr�y poda� pobranie materia��w sanitarnych dla korpusu we w�oskim Tyrolu. Wa�no�� dokumentu okre�li� na cztery dni.

Poci�g do Grazu odchodzi� przed drug� w nocy, wi�c, aby zabi� czas, wyszli z dworca i wst�pili do pierwszej z brzegu restauracji, gdzie zam�wili kolacj�. Siedzieli tam do p�nocy, po czym powr�cili w troch� ju� r�owszych humorach na dworzec.

Poci�g, do kt�rego wsiedli, zape�nia� si� szybko i o zaj�ciu ca�ego przedzia�u nie by�o mowy. Przewa�na cz�� pasa�er�w wojskowych sk�ada�a si� z rekonwalescent�w, kt�rzy odsy�ani byli z r�nych szpitali na doko�czenie kuracji do Grazu.

W przedziale drzema� ju� jaki� feldfebel, kt�ry wej�cie ich przywita� z niezadowoleniem, poniewa� musia� wsta� i ust�pi� miejsca na �awce. Zrobi� to zreszt� dopiero wtedy, kiedy Kania ods�oni� lamp� i zaprezentowa� mu swoje medale i oznaki na ko�nierzu. Przedstawi� si� przy tym, ale jako� tak niewyra�nie, �e nie mogli odgadn��, jakiej jest narodowo�ci. Bezpo�rednio przed odej�ciem poci�gu weszli do przedzia�u dwaj marynarze. Zasalutowali z charakterystycznym niedbalstwem, w�a�ciwym ca�ej marynarce w zetkni�ciu si� z wojskiem l�dowym. Miejsca zaj�li z ha�a�liw� nonszalancj� i nie zwa�ali zupe�nie na reszt� pasa�er�w. Zachowanie si� ich denerwowa�o szczeg�lnie Sz�k�l�na, kt�ry szuka� okazji do wy�adowania nagromadzonej w sobie irytacji. Kiedy poci�g ruszy�, wyj�� z plecaka karty.

��W co panowie graj�? � zapyta� feldfebel.

��We wszystko, w co mo�na ogra� jakiego� bogatego pana feldfebla � odpowiedzia� Sz�k�l�n. � Przy naszym �o�dzie ka�da setka ma swoj� warto��.

��Wysokie �o�dy dostajecie panowie, je�eli gracie na setki.

��Takie �o�dy s� niez�e � zauwa�y� jeden z marynarzy. Sz�k�l�n ucieszy� si� z okazji.

��A komu maj� tak p�aci�? Wam?

��Je�eli ju� o tym mowa, to takie wysokie �o�dy powinna dostawa� marynarka.

��Niby za co? Za to, �e sobie jeden z drugim �uje prymk� na cz�nie?

��Tylko nie cz�nie� te!

��Pr�dko� si� ze mn� spoufali�, jak �winia z pastuchem. �Nie na cz�nie�, hm! widzia�em ja te pancerniki dunajowe! Jakbym si� dobrze najad�, to przeni�s�bym go w z�bach z jednego brzegu na drugi. Kichn�� i zatonie!

��Za takie gadanie powiniene�, bracie, tak w pysk dosta�, �eby� wylecia� przez okno i kilka razy okr�ci� si� doko�a jakiego s�upa telegraficznego jak glista � zareplikowa� marynarz � ale nie chce mi si� r�ki brudzi� takim wszawym piechociarzem. Tfu!

��E, matr�z! Nie wycierajcie sobie tak z�b�w wszaw� piechot�, dobrze?

Marynarz spode �ba popatrzy� na medale Kani. Wzbudzi�y w nim respekt.

��Nie wolno pomiata� marynark�, panie feldfebel�

��Piechot� te� nie wolno pomiata�. Za du�e wam grzebienie pourasta�y, rolmopsy, piklingi w�dzone! W�azi taki do przedzia�u i �ap� do swego talerzyka przyk�ada, jakby �ask� robi�, �e starszemu salutuje! C�e� ty za dygnitarz jeden z drugim?

��Dymaj na front i tam si� stawiaj � z�o�liwie odezwa� si� Haber.

��Albo id� do Syrii i r�nij si� na pustyni z Arabami � doda� H�adun � tam b�d� m�dry!

��Bohaterowie! Wilki morskie! Wam nawet d�ugie portki na to dali, �eby�cie nie mogli wia� w bitwie. Takie szerokie pantalony przeszkadzaj� w p�ywaniu i nie mo�na tak sobie, ni z tego, ni z owego, wskoczy� do wody i odp�yn�� na brzeg, a stamt�d patrze�, jak macierzysty okr�t idzie na dno. A wyrywa� umiecie! W Poli co� o tym mogliby powiedzie�, gdyby tak popyta� w porcie, jak ta marynarka by�a waleczna, kiedy pokaza�a si� w�oska ��d� podwodna. Teraz robi� blokad� i nawet siatki powpuszczali w wod�, �eby wi�cej takich go�ci nie by�o, bo musieliby wia� na piechot�. A w wagonie nadyma si� taki �led� w oliwie, taka n�dzna szprotka, jakby nie wiadomo jakie cuda robi�! I grozi jeszcze komu�, �e da w pysk! Kto? Komu? � Dosy� � przerwa� Kania, kiedy zauwa�y�, �e marynarze zgrzytaj� z�bami i jeden z nich w niedwuznacznych zamiarach si�gn�� do kieszeni � nie gada� z nimi!

��Befehl, Herr Feldwebel! Rzeczywi�cie, nie warto sobie j�zyka strz�pi� z takimi dziadami, bo si� potem got�w pochwali�, �e z nim frontowy �o�nierz rozmawia�. I m�g�by jaki ba�wan uwierzy�, �e si� taki niehonorowy �o�nierz znalaz�.

��I wstyd z tego na froncie � uzupe�ni� H�adun � ha�ba na ca�� piechot�. Ja si� nawet nie przyznam, �e razem z nimi w jednym wagonie jecha�em, boby mi za z�e wzi�li, �e od razu nie wywali�em ich na zbit� mord�.

��S�usznie � wtr�ci� Haber � rzeczywi�cie nie mo�na si� przyzna� do takiego poni�enia, bo gotowi jeszcze za kar� przenie�� nas do marynarki.

��Wtedy nie pozosta�oby nic innego, jak za�o�y� p�tl� na szyj� i poszuka� suchej ga��zi � odezwa� si� Baldini � raczej �mier� ni� taka ha�ba.

Obcy feldfebel pokiwa� g�ow� i obr�ci� weso�� twarz do marynarzy.

��Dojechali wam niezgorzej. � �eby to w porcie � westchn�� z �alem jeden z marynarzy � ju� by dwie karetki sanitarne mia�y pasa�er�w.

��Trzeba by ich by�o zbiera� �opatkami razem z ziemi� � uzupe�ni� drugi.

��Aha! W porcie! To� taki m�dry? Wiem. Zapl�cze si� jaka� chudzina z tabor�w nogi wymy�, to go wtedy znienacka opada za�oga trzech monitor�w i kradnie mu onucki. B�d� taki odwa�ny, kiedy jeste� sam na sam z �o�nierzem frontowym!

��Panie feldfebel � zwr�ci� si� jeden z marynarzy do Kani � bardzo pana przepraszam, ale musz� mu da� po mordzie.

��Nie radz� wam si� tak meldowa� do tego bicia, bo sami oberwiecie. A ty sied� cicho i nie gadaj!

��Befehl, Herr Feldvebel. B�d� cicho siedzia�, chocia� oni zaczepili nas pierwsi. Nie gadam z tob� wi�cej, zdech�y polipie! Sr� ci w serce!

Sz�k�l�n splun�� na pod�og� i demonstracyjnie roztar� �lin� butem, jakby rozciera� na proch ca�� marynark� austriack�. Feldfebel �mia� si�, a marynarze zacz�li udawa�, �e chce im si� spa�. Stracili troch� na swojej zuchowato�ci wobec znakomitej przewagi �frontowych �o�nierzy�. Nasun�li p�askie czapki na twarze i oparli g�owy o �cian�.

��Gramy, panie feldfebel? � zapyta� Sz�k�l�n, dumny z pogn�bienia marynarzy.

��W co panowie graj�?

��W co pan sobie �yczy.

Baldini wylosowa� bank i zacz�li gra� w dwadzie�cia jeden. Kania nie bra� udzia�u w grze i najpierw wygl�da� przez okno w ciemno��, a potem nasun�� czapk� na oczy i usn��. Feldfebel przegra� i stwierdziwszy to wyra�nie skwa�nia�. Dalsze banki nie przynios�y mu r�wnie� wygranej. Zapali� si� i zapewnia�, �e zwykle ma szcz�cie w grze i nie wie, czemu ma przypisa� swego wyj�tkowego pecha. Kiedy przegra� posiadany zapas got�wki, o�wiadczy�, �e ma pieni�dze w Grazu, ale chcia�by si� odegra� i proponuje gr� na rum. Manierka dwadzie�cia koron.

��Ile pan ma tych manierek?

��Pi��.

��Mo�emy gra� o to � zgodzi� si� Sz�k�l�n � nie lec� na wygranie. Odegraj si� pan.

Mimo szczerej ch�ci odegrania si�, jak� mia� feldfebel, po kilku u�miechach losu, kt�re go nape�ni�y nadziej�, w rezultacie przegra� i rozsta� si� ze swoim rumem. Z wielkim �alem wr�cza� manierki wydobyte z plecaka.

��Ma pan, Madziarze, szcz�cie wprost niesamowite. Prawd� powiedziawszy, Sz�k�l�n wydatnie temu szcz�ciu umia� dopom�c zgrabnymi fintami.

��Jak czasem, panie feldfebel. W tamtym tygodniu, po jednym gefechcie, znalaz�em si� w odwrocie razem z pewnym kapitanem artylerii w leju po granacie i nie mogli�my si� z niego wydosta� przez ca�� dob�, bo by� ogie� huraganowy. Wi�c powiadam do tego kapitana: tromelfajer nas tu potrzyma troch� i przed noc� nie b�dziemy mogli si� st�d wydosta�, mo�e wi�c pan kapitan dla zabicia czasu zagra ze mn� w ferbla. Zacz�li�my gra� i nie min�a godzina, jak wygra�em od niego przesz�o pi�� tysi�cy koron. Bardzo go denerwowa�y granaty, bo co chwila kt�ry� blisko wyr�n��, i nie m�g� skupi� uwagi, a ja z tego skorzysta�em, bo mi granaty niestraszne i w najwi�kszym ogniu mog� gra� w warcaby jak w knajpie. Ale z tej wygranej pociechy nie mia�em, bo nast�pnego dnia, kiedy�my si� wydostali z tego leja i przeszli w bezpieczne miejsce, wr�ci�em do pu�ku i zaraz zasiad�em do kart. I co pan powie: przegra�em wszystko, co wygra�em, i jeszcze swoje na dodatek. Zosta�a mi tylko totenkapsla. Or�n�� mnie tak kucharz. Zwyczajny szmirak, ale umia� szelma lepiej gra�, ni� gotowa�. Cokolwiek gotowa�, zawsze wychodzi�a taka papka, jak� si� dzieciom daje, kiedy maj� szkarlatyn�. Ry� z pomidorami � klajster, p�czak z grzybami � Majster, a fasola i groch � to ju� nie klajster, ale kit. Mo�na by okna zakleja�.

Opowiedziawszy t� histori� feldfeblowi w celu os�odzenia mu przegranej, Sz�k�l�n odkorkowa� jedn� manierk� i pow�cha�.

��Skosztujemy pa�skiego rumu, panie feldfeblu, trzeba zobaczy�, czy wart by� stawek.

Rum, jak si� okaza�o, by� tego wart. Nawet je przewy�sza�. Feldfebel przyzna� si� po pierwszej manierce, �e �zaoszcz�dzi�� go na fasunkach oficerskich, i wyrazi� ze skruch� pogl�d, �e nale�a�o mu si� ten rum przegra�, bo kradzione nie tuczy.

��Lekko przysz�o, lekko posz�o, panie feldfebel � pocieszy� go Haber � zaoszcz�dzi pan przy nast�pnym fasunku.

��U nas, w Serbii, tak cz�sto si� nie fasuje. Teraz zaopatruje si� najpierw front w�oski.

��To prawda � potwierdzi� H�adun z powag� � u nas rumu mamy dosy�.

��Co te� jest tam do roboty w tej Serbii? � zapyta� pow�tpiewaj�co Sz�k�l�n.

Feldfebel poci�gn�� z manierki i otar� usta r�kawem.

��S�ysza� pan co o komidad�ich?

��To te sympatyczne ch�opczyki, co g��wki ucinaj�, prawda?

��Ma�o, �e ucinaj�, ale przysy�aj� nast�pnego dnia kobia�k� z g�ow� owini�t� w papier, na kt�rym jest wypisana obietnica, �e za ka�dego zabitego Serba obetn� trzy g�owy austriackie. Przyjemne, co? W moim batalionie ju� kilkana�cie takich g��w mieli�my, trzeba je by�o pochowa� oddzielnie, bo cia� nie znaleziono.

��Swoj� drog�, nie ma si� czemu dziwi�, panie feldfebel, i nie mo�na wymaga�, �eby was pie�cili. Kraj im si� spustoszy�o, nar�n�o si� ludzi jak baran�w, nie dziwota, �e was tak traktuj� � zauwa�y� H�adun.

��Nie twoja rzecz � zgromi� go Sz�k�l�n � nie krytykuj, bo mo�esz trafi� tam, gdzie Abraham piwo podaje. Feldfebel machn�� r�k�.

��Przy mnie mo�ecie, panowie, m�wi�, co wam si� podoba, bo jestem Chorwatem.

��A je�eli tak, to co innego. Pa�skie zdrowie!

Teraz roztrz�sali po�o�enie na wszystkich frontach z rutyn� generalissimus�w, oczywi�cie nieprzyjacielskich. Feldfebel ca�kowicie solidaryzowa� si� z pogl�dem Habera, �e przed zim� nast�pi krach i wszystko si� zawali. Przy tej wiernopodda�czej rozmowie wypili po�ow� wygranego rumu.

Do przedzia�u wszed� �andarm i najpierw obliza� si� na widok rumu, a potem z westchnieniem potrz�sn�� marynarzami.

��Dokumente.

Marynarze byli wyra�nie stropieni tym brakiem dyskrecji u �andarma i zacz�li bez przekonania wyci�ga� z kieszeni spodni r�ne papiery, kt�re ogl�dali pod �wiat�o i kr�cili g�owami.

��D�ugo b�d� przy was sta�? Wszystkie listy od kochanek b�d� teraz czytali. Dokument ma nag��wek jak w� i wystarczy na niego rzuci� okiem, �eby go rozpozna�. Pospieszcie si�.

Podczas kiedy �andarm ogl�da� dokument feldfebla, Baldini obudzi� Kani�. Marynarze ka�dy wyj�ty z kieszeni �wistek dok�adnie czytali i kiedy wachmistrz, zwr�ciwszy dokument Kani, zauwa�y�, �e jeden z nich obraca� w palcach bibu�k� do tytoniu, roze�li� si�.

��Jest tam napisane �Abadie� trzy razy w poprzek i raz wzd�u� wodnym znakiem, huncwoty jedne, i nie r�bcie ze mnie wariata, pewnie jeste�cie ze �r�dl�dowej? Poka� no, bratku, myck�! No i zgad�em! Drodzy panowie dobrze si� w Peszcie bawili? A przepustek teraz si� nie u�ywa, prawda? Byle si� przeszmuglowa�, to ju� dobrze, bo w eskadrze o to wielkiego kramu nie robi�� To jest p� papierosa �Sport�, drabie, nie patrz tak na to, bo z tego niedopa�ka nie wyczarujesz przepustki, �eby� do rana patrzy�. Nie udawajcie, �e mieli�cie jaki� papier. Znam ja was dobrze! I zdaje si�, �e ju� z wami dwoma mia�em przyjemno��. Dawajcie �apki, braciszkowie!

��Zgubi�em przepustk�, panie wachmistrzu � z rezygnacj� o�wiadczy� jeden z nich, bez wiary we w�asne s�owa.

��Zdarzasi�, przyjaciele, �e kto� co� zgubi � zgodzi� si� zjadliwie wachmistrz, wyjmuj�c z torby kajdanki. � Mo�e si� to nawet przytrafi� u szar�y, ale je�eli kto� gubi co�, czego nigdy nie posiada�, to taki wypadek mo�na nazwa� zjawiskiem nadprzyrodzonym! A ja, bracie, w takie rzeczy nie wierz�. Mo�e bym nawet i uwierzy�, gdybym was nie zna� i nie pe�ni� s�u�by na tej linii od kilku lat. Dawajcie r�cz�ta i st�jcie spokojnie! Wida�, �e ju� sie z takimi bransoletami znacie, od razu wiecie, jak si� r�ce podaje.

Wprawnie ich zaku� i koniec �a�cucha przeci�gn�� przez �elazn� sztabk� w siatce baga�owej nad ich g�owami, po czym zamkn�� k��deczk�.

��Dziwi was to, jak widz� � m�wi� chowaj�c kluczyk do torby � ale zgin�o mi ju� kilku marynarzy z �a�cuszkami i musia�em za to zap�aci�. Uciekajcie sobie teraz z wagonem, je�eli mo�ecie.

��Bardzo s�usznie � pochwali� Sz�k�l�n � s�u�y�em kiedy� w �andarmerii i znam tych ananas�w. Sprytnie pan si� urz�dzi�.

Pozwoli pan kubek rumu? � Z przyjemno�ci�. �andarm wypi� i splun��. � Rzeczywi�cie, inaczej nie mo�na z takimi. Drug� par� przy�apa�em w tym poci�gu bez przepustek. Tak si� te hycle rozzuchwali�y, �e nie uznaj� niczego i nikogo poza swoim kapitanem! Ze wszystkich �obuz�w w monarchii najwi�ksze �otry to marynarze z rezerwy �r�dl�dowej! Kiedy takiego przyprowadz� do eskadry, to pierwsze pytanie kapitana, czy rozkwasi� jakiemu szczurowi l�dowemu pysk, a je�li mu t�umaczy�, �e brak przepustki te� jest wbrew karno�ci, wtedy macha r�k�. �Na przysz�y raz � powiada � postarajcie si�, matr�z, �eby was w kajdankach przywie�li za to, �e komu� pokazali�cie, co marynarka potrafi, bo wstyd mi przynosicie�. Nic dziwnego, �e taki drab stara si�, jak mo�e, i robi pierwszemu lepszemu dziur� w g�owie. To si� nazywa podtrzymywanie tradycji i dba�o�� o honor marynarki. Teraz sobie grzecznie posiedzicie do nast�pnej stacji, gdzie was wy�aduj�.

Wachmistrz sprawdzi� zatrzask k��dki i wyszed�. Na najbli�szej stacji wyprowadzono skutych marynarzy. Sz�k�l�n przyja�nie pokiwa� im r�k�.

��Pa� pa� Pozdrowienia dla dow�dcy. Piszcie do mnie, jak wam si� powodzi.

W przedziale om�wiono szczeg�owo rol� marynarki w obecnej wojnie, po czym wzi�to si� znowu za rum. Kania nie spa� wi�cej i bezsenno�� r�wnowa�y� �ykami z manierek.

Feldfebel jecha� z nimi razem przez godzin� jeszcze i na jakiej� stacji wysiad�.

Do przedzia�u wsiad�a gruba Madziarka, wygl�daj�ca na handlark�. Sz�k�l�n pr�bowa� rozpocz�� z ni� rozmow�, ale kobieta wykluczy�a te usi�owania w ten spos�b, �e opar�a g�ow� o �cian� i nie wypuszczaj�c fajki z z�b�w usn�a. Korci�o go wprawdzie, �eby jej w tym �nie przeszkodzi�, gdy�, jak m�wi�, nie lubi bab z fajkami, ale Kania nie pozwoli� na �adne eksperymenty.

Na przemian grali w karty i popijali. Nad ranem Madziarka wysiad�a i a� do Grazu pozostali ju� sami.

Graz by� najjaskrawszym przyk�adem stosunk�w panuj�cych w monarchii austro-w�gierskiej w ostatnim roku wojny. Kiedy� stawiany na r�wni z Innsbruckiem, �miastem emeryt�w�, spokojny o�rodek mieszcza�skiego �ycia, p�yn�cego leniwie i bez burz, konserwatywny i szanuj�cy tradycje, dzi� zamieni� si� w gniazdo n�dzy. Wyg�odzony by� doszcz�tnie. Miasto zape�niali wojskowi, przewa�nie ranni i rekonwalescenci, kt�rzy z laskami w r�kach �azili po ulicach i otwarcie prosili przechodni�w o papierosy lub wchodzili do lokali publicznych, a cz�ciej jeszcze do mieszka� prywatnych i �ebrali o chleb.

Mieszka�cy, obdzielani sk�po produktami �ywno�ciowymi na kartki, sami nie mieli co do ust w�o�y� i wchodzili w kombinacje z podoficerami �prowiantowymi r�nych szpitali, od kt�rych odkupywali po wysokich cenach to samo, czym dzielili si� z g�odnymi �o�nierzami. Ust�powali im te same porcje, kt�re nale�a�y si� im ustawowo. Takie stosunki panowa�y zreszt� w ca�ym hinterlandzie.

Gdzie� na kilku frontach odbywa�y si� nie znane w dziejach �wiata rzezie, narody krwawi�y si� w walkach o obce im cele, wyrasta�y lasy drewnianych krzy�y, pod kt�rymi spoczywa�y porozrywane szcz�tki �o�nierzy skazanej na zag�ad� monarchii, a na ty�ach panowa�a orgia ucisku, kradzie�y i �upiestwa. Istny sabat z�odziejski, nieokie�zany i nie powstrzymany, ogarnia� wszystko. W�adze by�y skorumpowane od szczytu do podstaw, karno�� sta�a si� pustym d�wi�kiem i tylowiekowa praca dynastii habsburskiej nad scementowaniem zagrabionych kiedy� obszar�w okaza�a si� fikcj�.

Or�dzia ostatniego cesarza, zaczynaj�ce si� sakramentalnym An meine treue V�lker (Do moich wiernych lud�w), wywo�ywa�y kpiny i pogard�. �Wierne ludy� przesta�y ju� wierzy� nawet or�dziom cesarskim, nauczono si� tej niewiary na komunikatach wojennych i k�amliwej prasie propagandowej. Wszystko gni�o i zapada�o si� w otch�a�.

Szcz�liwie �zadekowani� na ty�ach dow�dcy i komendanci mieli na oku tylko jeden cel � kra��. Niejeden ostentacyjnie obnosi� przypi�t� do munduru szpilk� z napisem �Bo�e, ukarz Angli�, a jednocze�nie okr�n� drog� lokowa� swoje kapita�y w bankach angielskich.

D�ugie �ogonki� kobiet wystaj�cych pod sklepami �ywno�ciowymi ju� od wieczora, aby po ca�onocnej m�ce m�c kupi� funt m�ki, by�y najtragiczniejszym obrazem wyczerpania wojn�. Wiara w zwyci�stwo trwa�a tylko w tych sferach wy�szych, kt�re nie styka�y si� z tymi obrazami. Lud ju� nie wierzy�. Z wyn�dznia�ych twarzy urlopowanych z frontu do kraju �o�nierzy czyta�o si� wyra�nie wynik czteroletnich zmaga�, zawieraj�cy si� w jednym s�owie: przegrana.

Kania ju� na dworcu w Grazu straci� humor, kiedy mu oznajmiono, �e w bufecie, poza piwem i winem oraz podejrzan� herbat�, s�odzon� sacharyn�, nie mo�na nic kupi� do zjedzenia iwypicia. Pozostawi� towarzyszy w jakiej� mleczarni obok dworca, gdzie po wielkich trudach nak�onili w�a�cicielk� do poczynienia stara� w kierunku zdobycia chleba na �niadanie, i poszed� do miasta, aby, jak m�wi�, zebra� informacje i poszuka� jakiej� �meliny�, gdzie by mo�na by�o zamieszka�. W jednej z restauracji, zape�nionej �o�nierzami, zaczepi� rannego w nog� bladego cugsfirera i wda� si� z nim w rozmow� przy piwie. Cugsfirer opowiedzia� mu rzeczy, kt�re wp�yn�y na niego deprymuj�co.

��Je�eli pan ma pieni�dze, to owszem, nie b�dzie pan cierpia� g�odu, ale bez pieni�dzy � klapa.

Kania obdarzy� rannego cugsfirera papierosami i powr�ci� do towarzyszy.

��Ale�my trafili, przyjaciele! Nie trzeba by�o nam w og�le rusza� si� z W�gier. Tu jest pustynia g�odu i n�dzy.

��Nie bardzo g�odna ta pustynia, kiedy mog�em kupi� kilka konserw wo�owych � zauwa�y� Haber. � Za fors� wszystko dostaniesz. Wyszed�em kupi� gazet� i spotka�em jednego �ydka, uciekiniera z Galicji. M�wi� mi, �e mo�na mie� wszystko.

��A sk�d bra� t� fors�?

��Ile jeszcze mamy?

Kania w�o�y� r�k� w tyln� kiesze� spodni i zmartwia�. Zmiana na jego twarzy nie usz�a uwadze towarzyszy.

��Co si� sta�o?

Siedzia� wpatrzony w Sz�k�l�na, jak sparali�owany.

��Nie mam portfela � odpowiedzia� po chwili, jakby krztusz�c si�.

Ze wszystkich kieszeni kurtki i spodni wyk�ada� na st� papiery, ale nie znalaz� mi�dzy nimi zguby. Cios by� rzeczywi�cie dotkliwy. Patrzyli na to i zasypali go pytaniami. Kania ponuro zakl��.

��Wyci�gn�li mi z kieszeni. Przypominam sobie teraz. Pewno tam, gdzie pi�em piwo. Pe�no by�o r�nych �azik�w i kiedy sta�em przy bufecie, kt�ry� z nich okrad� mnie.

��I nic nie czu�e�?

���ebym czu�, ba�wanie, to nie wyci�gn�liby mi. Najgorsze, �e nie ma dokumentu.

Zacz�li si� naradza� nad niespodzianie wynik�� sytuacj�. A by�a ona rzeczywi�cie ci�ka i gro�na. Ka�da chwila mog�a przynie�� katastrof�. Pierwsza kontrola mog�a ich od razu pogr��y� w niedol�, z kt�rej by�o jedno tylko wyj�cie � pod s�upek.

��Wracamy na dworzec � zdecydowa� po namy�le Kania.

��Po co?

��Wci�niemy si� w jaki k�t, a potem mo�e si� co wykombinuje. P�ta si� tutaj tylu �andarm�w, jak nigdzie, a w t�umie �atwiej jest zwia� i schowa� si�.

Aby unikn�� niepo��danej zaczepki snuj�cych si� patroli i �andarm�w, po raz pierwszy od czasu ucieczki z aresztu szli �rodkiem ulicy pod dow�dztwem Kani, kt�ry ze srog� min� maszerowa� na czele.

Ich dziarskie postawy i nowe umundurowanie robi�y wra�enie i niejeden m�odszy stopniem �andarm salutowa� z szacunkiem, od kt�rego dawno ju� odwyk�. Nikomu nie mog�oby przyj�� do g�owy, �e udekorowany feldfebel wraz z marsowym patrolem � to czterej dezerterzy i zbieg�y jeniec wojenny.

Na dworcu weszli w k�t ukryty za olbrzymi� sztuczn� palm� w poczekalni trzeciej klasy. Zakryci ga��ziami tego �egzotycznego� drzewa, roz�o�yli si� obozem. Kania i Baldini, kierowani jedn� my�l�, poszli do ust�pu dla szeregowych. Uwa�nie ogl�dali stereotypowe rysunki, mi�dzy kt�rymi by�o wiele bardzo po�ytecznych informacji. Wszystkie, dawne i �wie�e, z datami i bez dat, zgodnie dawa�y przede wszystkim ostrze�enia przed d�u�szym pobytem w Grazu. Informacja ta dobi�a Kani�. Zgodno�� ta mia�a ugruntowane przyczyny w regularnym kontrolowaniu dokument�w na dworcu oraz w mnogo�ci �andarmerii i policji wojskowej w mie�cie.

Z innych napis�w dowiedzieli si�, �e kontrola dokument�w na dworcu odbywa si� dwa razy dziennie: rano i wieczorem, oko�o sz�stej. Sprytni dezerterzy unikali jej w ten spos�b, �e w krytycznym czasie wychodzili poza obr�b zabudowa� stacyjnych i wracali dopiero wtedy, kiedy niebezpiecze�stwo ju� min�o. Poza tym odczytali r�ne napisy i wierszyki, takie same jak w Budapeszcie, ozdabiaj�ce zreszt� �ciany latryn wojskowych na ca�ym terytorium monarchii i obszar�w okupowanych.

��Jeste�my wi�c ju� po kontroli porannej i mamy spok�j do sz�stej.

Nieszcz�cia zawsze chodz� w parze, ale na naszych bohater�w zwali�o si� do razu kilka ich par. W dniu przyjazdu do Grazu panowa�a d�d�ysta pogoda i nasun�a si� konieczno�� zaopatrzenia si� w p�aszcze, poniewa� wszyscy �o�nierze garnizonu paradowali ju� w zimowym umundurowaniu. To do reszty zepsu�o im humor. Kiedy powr�cili do poczekalni i weszli do swego �gniazdka�, Kania wyci�gn�� si� na pod�odze i poleci� wszystkim spa� na zmian�.

��Przede wszystkim trzeba si� wyspa�, a potem, ze �wie�ym umys�em, obmy�limy co�.

Sz�k�l�n i Haber zg�osili ch�� do pierwszego dy�uru i usiedli przy pozosta�ych z gazetami w d�oniach. Olbrzymia poczekalnia by�a zat�oczona szarymi mundurami podobnie jak na wszystkich innych stacjach, brudna i pe�na dymu z papieros�w i fajek, w kt�rych skwiercza�y rozmaite ingrediencje, ma�o maj�ce pokrewie�stwa z prawdziwym tytoniem.

Jeden z p�taj�cych si� �o�nierzy, starszy wiekiem landszturmista, kilka razy zajrza� do obozowiska za palm� i w ko�cu podszed�.

��Macie pieni�dze, koledzy? Sz�k�l�n i Haber oderwali si� od gazet.

��Albo co?

�o�nierz przykucn�� obok nich na pod�odze.

��Tu jest jeden taki, co ma na sprzeda� rum.

��Du�o ma tego?

��Dwa litry.

��A ile chce?

��Pi��dziesi�t koron.

Sz�k�l�n odwi�za� plecak i wyj�� z niego manierk� wygran� od feldfebla.

��Pow�chaj � podsun�� landszturmi�cie pod nos � �adnie pachnie, co? Oficerski, a kosztowa� mnie sze�� koron. Po tej cenie mog� kupi�.

��P�jd� si� zapyta�, a dasz mi �ykn��?

��Najpierw interes. Jak kupimy, to pogadamy. �o�nierz wyprosi� od Sz�k�l�na papierosa i odszed�. Niebawem wr�ci� z jakim� nie mniej wiekowym towarzyszem.

��Niemcy?

��Nie! Japo�czycy � odrzek� Sz�k�l�n. � Robi ci to jak� r�nic�?

Przyby�y szybko omi�t� wzrokiem twarze �pi�cych, mundury, plecaki, po czym przykucn�wszy wydoby� z kieszeni p�aszcza manierki.

Sz�k�l�n wyj�� z kieszeni pugilares i po�o�y� go obok siebie,

��Daj no, bracie, najpierw skosztowa�.

��Najwy�ej pow�cha� � zastrzeg� si� w�a�ciciel manierek � jakby tak wszyscy chcieli kosztowa�, zosta�bym si� z pustymi blachami.

��A ja, bracie inaczej nie kupi� � o�wiadczy� Sz�k�l�n. � nieraz kupi�em ju� rum oficerski prosto ze studni. A mo�e tam jest benzyna? Albo atrament? Diabli was wiedz�, co�cie za jedni.

��On jest z tutejszej stacji od�ywczej � obja�ni� po�rednik � kucharz.

��Tym bardziej chc� skosztowa�. Najwi�ksi z�odzieje to kucharze ze stacji od�ywczych. Dasz skosztowa�? Je�li nie, id�cie do diab�a i nie zawracajcie g�owy.

Kucharz po kr�tkim wahaniu nala� odrobin� rumu w wyj�ty z kieszeni kubek i poda� go Sz�k�l�nowi.

��Rzeczywi�cie rum � orzek� ten po wypiciu. � Bierz fors�!

Kucharz da� po�rednikowi dwie korony i odszed�. Sz�k�l�n pocz�stowa� starego landszturmist� �ykiem rumu.

��A mo�e wam jeszcze co potrzeba?

��Ty co? Masz tu jakie biuro handlowe?

��Jestem z oddzia�u wartowniczego na dworcu. Mam r�ne znajomo�ci i mog� niejeden interes przeprowadzi�.

��Je�eli� taki przemys�owiec, dlaczego �ebrzesz? �o�nierz podrapa� si� po siwiej�cym podbr�dku.

��Oszcz�dzam, bracie, mam du�� rodzin� w kraju.

Z dalszej rozmowy okaza�o si�, �e ka�d� woln� po s�u�bie chwil� sp�dza na dworcu, gdzie trudni si� intratnym po�rednictwem w r�nych transakcjach. Zna� z�odziejstwa wszystkich magazynier�w wojskowych i feldfebli rachunkowych, a nawet oficer�w gospodarczych garnizonu, i oferowa� na sprzeda� wszystko, pocz�wszy od produkt�w �ywno�ciowych, a sko�czywszy na oponach samochodowych.

��Przyjd� za kilka godzin, to pogadasz z feldfeblem. P�aszczy nam potrzeba.

Porozmawia� troch� i odszed�. Sz�k�l�n i Haber zag��bili si� w czytaniu. Po dw�ch godzinach po�ywili si� konserw� i popili rumem, potem obudzili Baldiniego i H�aduna, a sami wyci�gn�li si� na kocach i zaraz usn�li, zm�czeni ca�onocn� podr�. Nowa zmiana najpierw strasznie ziewa�a, potem zabra�a si� do pozostawionej po�owy konserwy. Dla zabicia czasu zacz�li po jedzeniu gra� w karty.

Nagle zajrza� za palm� jaki� brodacz z fajk� w z�bach.

��E, koledzy! Macie fors�?

��Ile ci potrzeba � zapyta� H�adun � pi��, dziesi�� tysi�cy? Brodacz wyj�� fajk� z ust i splun��.

��Mam tu takiego jednego z rumem, chce sprzeda�.

��Du�o? � zapyta� Baldini.

��Dwa litry.

��Ile chce?

��Pi��dziesi�t koron.

��Niech si� da wypcha�.

Baldini zacz�� obmacywa� plecaki i, kiedy natrafi� na w�a�ciwy, wyj�� z niego manierk�.

��Pow�chaj. Kosztowa� po pi�� koron. Oficerski.

Brodacz odszed� i wkr�tce powr�ci� z tym samym kucharzem, kt�ry dostrzeg�szy �pi�cego Sz�k�l�na nie okaza� zdziwienia i za��da� za rum dwadzie�cia pi�� koron. Po kr�tkim targu sprzeda� cztery manierki za dwadzie�cia. Po�rednik otrzyma� od Baldiniego dwie korony i kilka papieros�w wraz z �ykiem nabytego rumu. Przysiad� si� do nich i zacz�� po kolei oferowa� r�ne rzeczy na sprzeda�. Na zapytanie Baldiniego wyja�ni� mu, �e pe�ni s�u�b� w oddziale wartowniczym na dworcu i przyzna� si� do po�redniczenia w handlu, tak jak jego poprzednik i kolega. O czwartej Baldini obudzi� Kani�.

��Przed sz�st� wyjdziemy na dworzec, aby si� nie doczeka� kontroli, a tymczasem mo�ecie jeszcze troch� pospa�. Napisz� przez ten czas kilka list�w.

Baldini i H�adun porozmawiali z nim chwil� i po�o�yli si�. Kania sko�czy� pisanie list�w i wk�ada� je w koperty, kiedy uwag� jego zwr�ci� jaki� �o�nierz, kt�ry si� kilka razy przeszed� obok palmy i zapu�ci� za ni� �urawia.

��Czego si� szwendacie?

��Nic, panie feldfebel. Tak sobie chodz�. Czy pan feldfebel nie chcia�by kupi� rumu?

��Du�o?

��Dwa litry, panie feldfebel.

��Ile?

��Trzydzie�ci koron.

��Pewno kradziony, mog� da� dwadzie�cia.

��Fasowany, panie feldfebel. Jest tu taki jeden abstynent.

��Znam ja tych abstynent�w.

��Mam go tu przyprowadzi�? � Dawaj go tu.

�o�nierz odszed� i Kania obliczy� zawarto�� portmonetki. Na rum starczy. Zadziwiaj�cym abstynentem okaza� si� ten sam rzekomy kucharz, kt�ry przykucn�� jak poprzednio i wyjmowa� z kieszeni p�askie manierki. Kania skosztowa� i zap�aci�. Manierki w�o�y� do pierwszego plecaka, jaki mu si� nawin��, i zapali� papierosa. Siedzia� i duma� nad wybrni�ciem z sytuacji, w jakiej si� znale�li. Co robi� dalej? Rozmy�lania przerwa� mu pierwszy landszturmista, kt�ry nie�mia�o podszed�.

��Przepraszam, panie feldfebel, m�wi� mi tu jeden z pa�skich �o�nierzy, �e potrzebne s� p�aszcze.

��Owszem, a macie? Landszturmista usiad�,

��Mam.

��Po ile?

��Po dwadzie�cia pi�� koron.

��Przyjd�cie po �smej, to pogadamy.

Kania zatopi� si� znowu w rozmy�laniach.

Kradzie� papier�w i pieni�dzy postawi�a ich w ci�kim po�o�eniu. Wyjecha� bez dokumentu nie mo�na, a siedzie� na stacji bez wzbudzania podejrze� jest na d�u�sz� met� r�wnie� trudno. Po pi�tej obudzi� wszystkich; w my�l informacji ust�powych, celem unikni�cia kontroli, ubrali si� przepisowo i wyszli z dworca.

Po kr�tkiej naradzie postanowili kr��y� przez dwie godziny po ulicach Grazu, gdy�, po pierwsze, nie byli pewni, czy do lokali r�wnie� nie przychodz� patrole, i nie chcieli ryzykowa� wej�cia do jednego z nich, a po wt�re, maszeruj�cy �rodkiem ulicy patrol nie wzbudza� podejrze�. Kania stan�� na czele czw�rki i ruszy� �rodkiem jezdni prosto przed siebie.

Zmierzch zapad�, co uwalnia�o go od oddawania honor�w przechodz�cym oficerom. Przy tym omija� g��wne i wi�cej o�ywione ulice. �wawo maszerowali r�nymi bocznicami i po godzinie weszli na przedmie�cie, gdzie ulice by�y mniej o�wietlone, a zabudowania rzadsze. Pod jakim� parkanem Kania zatrzyma� si�; zapalili papierosy.

��A mo�e by tutaj do jakiej� knajpy wst�pi�? � zaproponowa� Sz�k�l�n. � Zgania�em si� jak pies. Tu chyba nie przychodz�?

��Za co p�jdziemy do knajpy?

��Tyle jeszcze przecie chyba mamy?

��Sko�czy�y si� knajpy. Dawaj no, Haber, manierk�. W�o�y�em cztery do twego plecaka.

��Sk�d�e� wzi��?

��Kupi�em na dworcu, kiedy�cie spali.

Podczas kiedy Sz�k�l�n z wielk� gotowo�ci� wyjmowa� z jego plecaka manierki, Haber zacz�� co� mrucze�.

��Co tam mruczysz?

��Nie mog�e� si� nas spyta�? My te� kupili�my cztery manierki. Za ostatnie pieni�dze, mo�na powiedzie�, tfu! Kania splun�� r�wnie�.

��Nie mogli�cie mnie powiedzie�?

��Kiedy? Przecie� spali�my.

���le zrobi�em, �e nie odebra�em od was pieni�dzy. Nie dosy�, �e cz�owiek straci� grubsz� sum�, to mu jeszcze kochani koledzy dopomagaj� do wyzbywania si� tych resztek, jakie pozosta�y. I to na rum! Pa�y pijackie! A co b�dziemy jutro �arli? Wy tylko, aby ��opa�, aby chla�.

��A po co� ty kupowa�?

��Kupi�em za psie pieni�dze. Dwadzie�cia koron da�em za to. Obliczy�em, �e zostanie nam jeszcze troch� pieni�dzy, bo wiedzia�em, �e wy te� co� macie. Po ile p�acili�cie?

��Po sze��.

��No tak. Nie trzeba by�o pomy�le� o p�aszczach? Zimno si� robi.

Podczas tej kr�tkiej wymiany zda� Baldini i H�adun patrzyli na siebie troch� nieswojo. Kania poci�gn�� z manierki i odda� j� Sz�k�l�nowi.

��Niezbadane s� wyroki Opatrzno�ci � westchn�� Baldini. � A ty znowu co?

��Nieszcz�cie.

��Co si� sta�o.?

��My, uwa�asz� hm� kiedy�cie spali� tego�

��Co �tego�?

��Zdarzy�a si� okazja i� hm� tego� bardzo tanio� rum.

��Tego� okazja� hm� tego� rum� tego! W pysk bi� i patrze�, czy r�wno puchnie! Kania z irytacj� zakorkowa� manierk� i odda� j� Haberowi.

��Okazje, psiakrew! Ostatnie pieni�dze wydaj� na rum! Dobrane towarzystwo! I jak sekretnie! Niech was, kochani przyjaciele, diabli wezm� z waszymi okazjami! Tak. Teraz zamiast p�aszczy mamy dwana�cie manierek rumu! Okazje.

��Nie powiniene� si� tak w�a�ciwie ciska�, bo rum rzeczywi�ciekupiony okazyjnie. Kania spojrza� w�ciekle na Sz�k�lona.

��Nie gadaj przynajmniej!

��To jest oryginalny rum oficerski.

Kania wyszed� na �rodek ulicy i zakomenderowa�:

��Direktion mir nach! Marsch! (Kierunek za mn�, marsz!).

Nie ogl�daj�c si� za siebie ruszy� ulic�, a towarzysze szybko ustawili si� w dw�jki i pod��yli za nim z nosami na kwint�. Po drodze obie pary zacz�y si� sprzecza� ze sob� o to, kto nie powinien by� kupowa�.

Wyrzucali sobie wzajemnie niesolidarno��, czym zirytowany Kania w��czy� ich po r�nych zau�kach i, dopiero kiedy si� dobrze zm�czy� i zgrza�, poprowadzi� ich z powrotem na dworzec. W t�umie zalegaj�cym poczekalni� nie wida� by�o �andarm�w, weszli wi�c do swego k�ta, w kt�rym tymczasem roz�o�y�o si� dw�ch u�an�w obrony krajowej.

��Jazda st�d!

U�ani z�ymi spojrzeniami ogarn�li Kani�, zebrali swoje rzeczy i ci�gn�c niedbale koce po pod�odze odeszli.

��Wida� niedawno kontrolowali, bo nikt nie �pi � zacz�� m�wi� Sz�k�l�n roz�cielaj�c koce. � Mamy spok�j do jutra. Kania by� przybity i z�y.

��Spok�j do rana, a rano co? Wdepn�li�my w ten Graz jak Pi�at w Credo. �ebym z�apa� tego drania, co mnie okrad�, wybi�bym mu po z�bie trzonkiem od bagnetu. Prawie tysi�c koron.

Haber wyj�� z plecaka konserwy i otwiera� je bagnetem.

��Co si� sta�o, to si� nie odstanie! Trudno! Jemy, panowie!

Smutno po�ykali kawa�ki zimnej wo�owiny w galarecie i z pewnego rodzaju za�enowaniem, nie patrz�c Kani w oczy, poci�gali z manierek. Baldini przed ka�dym �ykiem wzdycha�, a na twarzy mia� wyraz takiej rezygnacji, jakby pi� z przymusu. Zdenerwowa�y te jego grymasy Kani�, kt�ry da� upust swemu humorowi.

��Nie r�b ze mnie wariata swoimi minami. Tobie, moczymordo, tylko to w g�owie, aby chla�!

��Mnie naprawd� przykro, �e tak si� sta�o. Nic nie wiedzia�em, �e oni kupili. My�la�em, �e si� przyda. Ch�odno wieczorami, rum tani�

��Nie wiem teraz, za co kupimy p�aszcze. By� tu jaki� z�odziej, kt�ry� z was kaza� mu podobno przyj��. Oddajcie mi reszt� pieni�dzy.

��Musimy sobie zostawi� troch�, bodaj po pi�� koron � zastrzega� si� Sz�k�l�n � mo�e si� zdarzy� jaka gra w karty.

��Zostawi� wam po pi�� koron. Wi�cej ani centa. Niebawem przyszed� �o�nierz, kt�ry zaofiarowa� p�aszcze.

��Wi�c, panie feldfeblu?

��Za du�o pan ��da.

��A po ile pan chcia�by naby�?

Kania zapali� papierosa i udawa�, �e do nabycia p�aszczy nie bardzo mu si� spieszy.

��Po dziesi�� koron za sztuk� mog� da�. Jeszcze nie zima i nie jeste�my na Syberii. �o�nierz pokr�ci� g�ow�.

��Po tej cenie nie mog�.

��A ja wi�cej nie mog� zap�aci�.

��S�uchaj no, bratku � wtr�ci� si� Sz�k�l�n � mi�dzy nami m�wi�c, nie masz wytw�rni p�aszczy wojskowych i wszyscy o tym dobrze wiemy, �e te p�aszcze wyjd� z jakiego� magazynu. I tak was nic nie kosztuje. Aby za bram� wynie�� tobo�ek i fertig.

��A to nie jest ryzyko? Nie tak to �atwo.

��A ty by� jeszcze chcia�, �eby p�aszcze wysz�y z magazynu same i zameldowa�y si� u nas? Za pi�� minut strachu wi�cej jak po dziesi�� koron nie warto da�.

��Nie masz zmys�u kalkulacyjnego � t�umaczy� Haber. � P�aszcze nie kosztuj� was nic. My za nie dajemy pi��dziesi�t koron. P� setki. Takie pieni�dze z nieba nie spadaj�. Ty zarobisz na tym dwadzie�cia koron, powiedzmy, a tw�j wsp�lnik trzydzie�ci. Ma�o? Za p� godziny fatygi? Daj mnie, Bo�e, po wojnie takie zarobki. Id� po te p�aszcze, dostaniesz fors� i szlus!

��Ten m�j kolega, co ma te p�aszcze, lubi popi�; �ebym dosta� jeszcze ze dwie manierki, to mo�e si� zgodzi. Kania pytaj�co spojrza� na Habera, kt�ry skin�� g�ow�.

��Dodam panu jeszcze manierk�. Przyno� pan te p�aszcze. Tylko �eby by�y nowe i z sukna.

��Takie jak marszkompanie fasuj�, panie feldfebel. Przedsi�biorczy landszturmista wyprosi� jeszcze p� manierki rumu i odszed�.

��Dobrze si� wiedzie w naszej ojczy�nie � odezwa� si� Sz�k�l�n. � Na froncie marzn�, a tutaj mo�esz za dziesi�� koron kupi� nowy p�aszcz. D�ugo to tak mo�e trwa�? Jeszcze miesi�c, dwa. Niech tylko zima przyjdzie.

�o�nierz powr�ci� w kilkana�cie minut p�niej z dwoma plecakami. P�aszcze by�y z prawdziwego sukna i nosi�y piecz�tki wiede�skie z dat� �1917�.

��Ma pan pieni�dze i rum.

Kiedy ka�dy sw�j p�aszcz w�o�y� do plecaka, troch� si� im humory poprawi�y; przynajmniej byli zabezpieczeni przed zimnem.

��Pozosta�o w maj�tku og�em z tym, co wy macie, sze��dziesi�t koron � oznajmi� Kania, sm�tnie wzdychaj�c � akurat na dwa, trzy dni. Ale co b�dzie dalej, przyjaciele, nie wiem.

��Z Grazu trzeba si� wynie��.

��To jest jasne, ale w jaki spos�b?

Naradzali si� przez d�u�szy czas, po czym zgodnie ustalili, �e najlepiej wr�ci� na W�gry, gdzie przynajmniej �atwiej mo�na si� prze�ywi�.

��Musimy jeszcze wykombinowa� spos�b przedostania si� tam.

To by�y w�a�nie najtrudniejsze zadania do rozwi�zania. Na nic zda�y si� pomys�y w�dr�wki pieszo i jazdy na gap�, gdy� krzy�owa�y je gro�ne widma �andarm�w, stoj�c w poprzek ka�dej drogi w monarchii. Kania b��dzi� oczami po sali i nagle wpad� mu do g�owy jaki� pomys�.

��Wykradn� dokument jakiemu podoficerowi.

���eby ci si� to uda�o, by�oby nie�le.

��Na oryginalnym dokumencie mo�na ju� wyskroba� i dopisa� wszystko, co potrzeba � zauwa�y� Haber. � Znam si� troch� na tych rzeczach.

��No wi�c spr�buj� szcz�cia � zdecydowa� si� Kania. � Trzeba b�dzie upatrzy� jak� ofiar�, spoj� j� i mo�e mi si� uda. Cel u�wi�ca �rodki.

Wyj�� z plecaka manierk� rumu i konserw�, otworzy� j�, w�o�y� do papiero�nicy papierosy i wyszed� z zacisznego k�ta za palm� na sal�.

Przeszed� si� mi�dzy g�sto obsadzonymi sto�ami, bystro �owi�c czujnymi spojrzeniami gwiazdki na ko�nierzach. Po jednej stronie poczekalni, bli�ej bufetu, ustawione by�y okr�g�e stoliki, przy kt�rych siedzieli przewa�nie podoficerowie. Kania zauwa�y� jakiego� feldfebla czytaj�cego przy jednym ze stolik�w gazet�.

Przed nim sta� nape�niony do po�owy kufel, z kt�rego pi� ma�ymi �ykami. Od czasu do czasu odrywa� oczy od gazety i b��dzi� nimi po sali jakby wyczekuj�co, po czym wzdycha� i znowu zag��bia� si� w czytaniu. Na piersiach mia� kilka odznacze� bojowych i Kania, okr��aj�c go z daleka, jak my�liwy zwierz�, doszed� do wniosku, �e jest to na pewno jaki� frontowiec czekaj�cy na poci�g. Po kr�tkiej obserwacji zdecydowanie podszed� do stolika.

��Pozwoli pan, kolego, �e sobie tutaj zjem co� nieco�. Feldfebel szybko od�o�y� gazet�.

��Prosz� bardzo.

Kania usiad� i postawi� przed sob� manierk�, kubek i konserw�.

Feldfebel z westchnieniem spojrza� na st� i �ykn�� z kufla. Wida� by�o po nim, �e pragn��by rozpocz�� rozmow�, ale waha si�. Kiedy Kania zacz�� wyjada� no�em z puszki, zdecydowa� si� przem�wi�.

��Dobrego apetytu, panie kolego.

��Dzi�kuj� uprzejmie�

Spojrzenia feldfebla badawczo �lizga�y si� po oboj�tnej twarzy Kani i jego medalach. � Co� ty za jeden? � pyta�y jego oczy.

��Je�eli pan nic nie ma przeciwko temu, ch�tnie by� z panem wypi� � odezwa� si� uprzejmie Kania widz�c, �e feldfebel, po serii westchnie�, zabiera si� z powrotem do swojej gazety. � Nie lubi� pi� w pojedynk�.

Zaproszenie to zosta�o przyj�te z wielkim uznaniem przez feldfebla, kt�ry wyci�gn�� d�o�.

��Pozwoli si� pan przedstawi�: Hancke.

��Schneider. B�dzie mi bardzo mi�o posiedzie� z panem, bo jestem samotny tutaj jak sierota.

��To tak samo jak ja, panie kolego. Siedz� jak idiota ju� od kilku godzin i nie mam do kogo g�by otworzy�. Pan wyje�d�a dzisiaj?

��Wyje�d�am � odpowiedzia� Kania nape�niaj�c kubek i podsuwaj�c go feldfeblowi. � Fasowa�em tu materia�y opatrunkowe, a pan?

Feldfebel wypi� i z zadowoleniem mlasn��, po czym w�asnym no�em wyd�uba� z puszki kawa�ek mi�sa i �uj�c go odpowiedzia�:

��Ja r�wnie� wyje�d�am w nocy� do Temeszvaru.

Po tej odpowiedzi Kania sta� si� rozmowniejszy. Oto wymarzona okazja. Dokumentu nawet nie trzeba b�dzie wyskrobywa�, skoro upatrzona ofiara jedzie na W�gry.

��Pa�skie zdrowie, kolego.

Feldfebel by� bardzo rozmowny i po kilku kubkach rumu gada� z Kani� tak, jakby go zna� od dawna. Rozmawiali z sob� o rzeczach bardzo interesuj�cych, ale Kania odpowiadaj�c feldfeblowi gratulowa� sobie w duchu, �e tak od razu dobrze trafi�, i my�la� przede wszystkim o swoim interesie.

Temeszvar, Temeszvar, Temeszvar! Ma�o d�wi�czna ta nazwa w�gierskiego miasta nieustannie szemra�a mu w ustach, jak najpi�kniejsze trele s�owicze. Trzeba tylko wybada�, my�la� sobie, czy jedzie sam, czy te� ma jaki� konw�j z sob�.

��Ma pan jaki transport, czy jest pan sam?

��Sam, panie kolego, sam jak palec. Mia�em pewn� spraw� do za�atwienia w jednym ze szpitali � odpowiedzia� feldfebel troch� przez nos.

Rum zacz�� ju� dzia�a� i opowiada� Kani jakie� zdarzenie, kt�re mu si� przytrafi�o na froncie w�oskim. By�a to nies�ychanie zagmatwana historia, w kt�rej feldfebel zachowa� si� jak bohater.

���za to, panie kolego, dosta�em z�oty medal waleczno�ci. Mocny ten pa�ski rum� Zdrowie!

��Prosit! Da�bym ci jeszcze z pi�� srebrnych i z�otych medali, bracie, �eby� mi tylko oddal sw�j dokument, my�la� Kania i kombinowa�: Wi�c jedzie sam. Dopisze si� tylko na dokumencie �und vier Mann� (i czterech ludzi), bo �ein Feldvebel� (jeden feldfebel) ju� napisane. Mo�e mu zaproponowa� piwo, to si� pr�dzej ur�nie?

��Wypije pan kufelek, kolego? Feldfebel potrz�sn�� manierk�.

��Pr�dko pa�ski rum unicestwili�my, co? Umiej� pi� frontowi �o�nierze, he, he, he!

Kania wsta� od sto�u i podszed� do bufetu. Z r�k sennej niewiasty odebra� dwa kufle piwa i wr�ci� z nimi do stolika.

��Piwo z rumem nie bardzo si� zgadzaj� � zauwa�y� feldfebel.

��Ja, kolego, lubi� takie urozmaicenie � odpowiedzia� i tr�ci� si� z nim kuflem. Trzeba teraz udawa�, �e mi si� zaczyna po tym piwie w g�owie kr�ci�, my�la� stawiaj�c kufel.

Feldfebel by� wyra�nie podchmielony i przeskakiwa� z tematu na temat.

��Wszystko wielka bujda na resorach � m�wi� patrz�c w kufel � nieprawda�?

��Prawda � odpowiedzia� Kania i zastanowi� si� nad tym, kiedy mo�e odchodzi� poci�g do Temeszvaru.

���zabij�, dajmy na to, podczas pokoju cz�owieka, kt�ry mi uwi�d� �on�. Przypu��my, �e z�apa�em go in flagranti, jak to si� m�wi, a w takiej chwili dzia�a si� pod wp�ywem silnego wzruszenia psychicznego, jak to pi�knie wywodz� panowie obro�cy. Wszystkie moje wzruszenia psychiczne nie przeszkodz� w tym wypadku wysokiemu trybuna�owi wsypa� mi trzech lat. A tu, ni z tego, ni z owego, nie mam �adnego wzruszenia psychicznego i robi� Bogu ducha winnemu W�ochowi albo Moskalowi dziur� w brzuchu bagnetem i to z takim spokojnym sumieniem, jakbym dziurawi� ser szwajcarski. Co podczas pokoju jest grzechem, podczas wojny jest cnot�. Prawda, panie kolego? � Prawda � zgodzi� si� Kania i dalej my�la� o swoim.

��Wszystko do g�ry nogami, �askawy przyjacielu � powiedzia� feldfebel i nieoczekiwanie westchn��. � A wojn� przegramy jak amen w pacierzu.

Kania ze zdziwieniem popatrzy� na niego.

��Niech si� pan nie dziwi, kolego, ale my, Niemcy, mo�emy mi�dzy sob� m�wi� szczerze.

Feldfebel nachyli� si� do niego dyskretnie.

��Prze-gra-li�-my, bracie kochany. Kania poda� mu papiero�nic�.

��Jeszcze nie wiadomo. Zawarli�my ju� pok�j z Ukrain�, zawrzemy pok�j z Rosj� i mo�emy wtedy wszystkie si�y �ci�gn�� na zach�d.

Feldfebel pokiwa� g�ow�, jakby si� litowa� nad jego g�upot�. Miej mnie za idiot�, pomy�la� Kania, lepiej to nawet dla mnie.

��Pan chyba nie wie, co si� dzieje we Francji, panie kolego. Niemcy tak zdrowo bior� w sk�r�, �e a� przyjemnie o tym s�ysze�. Otwarcie panu powiadam, �e to przez nich wpakowali�my si� w ten ca�y interes. Po diab�a nam to by�o? A teraz � kaput, punktum i basta. B�dziemy p�acili pi��dziesi�t lat odszkodowania wojenne. Zemszcz� si� Francuzi za Sedan. Bo�nia p�jdzie, Hercegowina p�jdzie, Polska we�mie Galicj�, Czechy b�d� niepodleg�e, S�owacja niepodleg�a, Kroacja niepodleg�a, Dalmacja niepodleg�a i tak wszystko sobie �adnie odpadnie, reszt� podziel� mi�dzy siebie sojusznicy i amen! Zostanie si� sam Wiede�! � To� mnie zmartwi�, pomy�la� Kania.

Feldfebel za�atwi� si� z krajami koronnymi i rozstrzygn�wszy wojn� siedzia� przez chwil� i kiwa� g�ow�, jakby nad czym� rozmy�la�.

��Warto by jeszcze wypi�, kolego, co? Niech pan tu chwil� posiedzi, a ja p�jd� po rum.

��Mo�e starczy?

��Wykluczone. Nie uwa�a mnie pan chyba za jakiego� dziada. Na mnie kolej stawia�. Pozna�em tu jednego abstynenta. Ma doskona�y rum, bestia.

Kania nie chcia� si� przyzna�, �e te� zna tego abstynenta, kt�ry potrafi� zaoszcz�dzi� zdumiewaj�ce ilo�ci rumu. Feldfebel odszed� troch� niepewnie. Wr�ci� po kilku minutach i wyj�t� z kieszeni manierk� postawi� na stole.

��To jaki� niez�y ananas z tego abstynenckiego kucharza. Rumu ma chyba zwagon. I drugi wagon manierek. Nape�ni� kubek i wypi�, po czym nala� Kani.

��Kradn� wszyscy, co si� tylko da � zwierzy� si� feldfebel � ca�y hinterland to jedno z�odziejskie sprzysi�enie.

Nie mo�na si� by�o nudzi� z feldfeblem, Z r�wn� pewno�ci� siebie rozmawia� o polityce, jak o dzia�aniach wojennych. Wszystko t�umaczy� sobie jasno i lapidarnie i nie mia� najmniejszych w�tpliwo�ci m�wi�c o przypuszczalnym wyniku wojny. Kania przestrzega� go, �eby m�wi� ciszej.

��Pluj� na ostro�no��!

Z ka�dym kubkiem rumu nabiera� wi�kszej pewno�ci siebie, ale j�zyk zacz�� mu si� pl�ta�.

��My, bracie, nadstawiamy g�owy i mamy prawo m�wi�, co si� nam podoba.

��To si� mo�e nie podoba� �andarmom. Feldfebel przeszed� na �ty�.

��Mam prawo gwizda� na ca�� �andarmeri� wiesz? My jeste�my bohaterowie!� Ty masz z�oty medal i ja mam z�oty medal, ty masz srebrne i ja mam srebrne, wi�c co wobec nas znaczy �andarm, pytam? Pluskwa, pch�a, wesz!

��M�w, kolego, ciszej, bo wpadniemy.

��Niech wszyscy s�ysz�, co m�wi podoficer frontowy!� Also sprach Zaratustra (Tako rzecze Zaratustra). Twoje zdrowie, kolego. � Inteligent, pomy�la� Kania.

Po nast�pnych dw�ch kubkach zaszumia�o mu w g�owie i czerwon� twarz feldfebla zacz�� widzie� przez mg��. Schla�e� si� chyba i ty, my�la� przepijaj�c wytrwale. Ale dokument b�d� mia� i kicham na ciebie. Zaraz ci� wyci�gn� na spacer i po�egnamy si�.

Adieu, bohaterze.

��Czu� czuj�, bracie� �e ten rum jest jak o��w � mamrota� feldfebel � idzie w d� w nogi. M�zg fun� funkcjonuje normalnie, a cia�o� sztyw� sztywnieje. Niewyt�umaczone zja� zjawisko� medy� me� medy�

��Medyczne � dopom�g� mu Kania z wysi�kiem, poniewa� zaobserwowa� u siebie to samo.

��Masz racj� me-dycz-ne. � Feldfebel opu�ci� g�ow� na piersi i cicho m�wi� dalej: � Medycy to po-rz�d-ne ch�opy. A ty dawno sko�czy�e� medycyn�?

��Nie ko�czy�em w og�le. Zdaje mi si�, �e jeste�my pijani, bracie.

��Nieprawda, nie jestem pi� pijany� medice cara te ipsum [6]� wie� wiesz?

Teraz zacz�� ju� gada� bez zwi�zku i Kania nic z tego nie rozumia�. Odwr�ci� g�ow� i stwierdzi�, �e ca�a poczekalnia wiruje z zawrotn� szybko�ci� doko�a niego. Zamkn�� oczy i przez chwil� siedzia� nieruchomo, jakby wyczekiwa�, �e te wiruj�ce ruchy ustabilizuj� si�. Sk�d�, jakby z wysokiej g�ry, doszed� go g�os feldfebla.

��Mu� musimy wyj�� na �wie� �wie�e powietrze� s�yszysz, bracie?

��S�y� s�ysz�

Otworzy� oczy i z trudem powsta� opieraj�c si� o blat stolika.

��Chod�my�

Uj�� siedz�cego feldfebla pod rami� i z wysi�kiem podni�s� go. Wyszli obaj zataczaj�c si� i na peronie stacyjnym roztr�cali snuj�cych si� tam �o�nierzy. Feldfebel ca�ym cia�em zawis� na ramieniu Kani i g�sto czkaj�c be�kotliwie podawa� mu do wiadomo�ci swoje samopoczucie.

��Uwa� uwa�asz� e-ep� kolego� jest� mi e-ep niedobrze.

��Mnnnnie ttte��

Feldfebel przystan�� i przybli�ywszy twarz do twarzy Kani wytrzeszczy� oczy.

��Bla� e-ep� blady jeste�� e-ep� rzeczywi�cie, b�dziesz chyba rzyga�, co � Kania skin�� g�ow�.

��Nno to ra� e-ep� razem�

Poszli dalej ze zwieszonymi g�owami, czule i troskliwie wzajemnie si� podpieraj�c, a� si� znale�li na ko�cu peronu. Kania zrobi� taki zamaszysty krok naprz�d, �e przyfastrygowany do niego feldfebel zatoczy� si� i w ostatniej chwili znale�li si� obaj nosami w �wirze.

��U� upad�em e-ep�

Feldfebel usiad� z trudem i wypluwa� piasek.

��Kolego� e-ep� upad�em � oznajmi� po raz drugi o tym nie ulegaj�cym w�tpliwo�ci fakcie.

Przez chwil� pluli piaskiem w milczeniu.

��A rzyga� musz� bezwarunkowo � stwierdzi� feldfebel zmienionym g�osem.

Pomagaj�c sobie wzajemnie, powstali z ziemi i kiwali si� na nogach. Z lewej strony tor�w znajdowa�a si� niska bariera i Kania poci�gn�� ku. niej swego towarzysza, kt�ry da� si� bezwolnie prowadzi�, jak ciel� do rze�ni. Wraz z Kani� przewiesi� swoje zwiotcza�e cia�o przez barier� i le�eli tak jaki� czas z r�kami bezw�adnie opuszczonymi w d�, wpatruj�c si� w ziemi� pod swoimi oczami, jakby co� chcieli na niej znale��.

��Trzeba palec e-ep� w g�b� wsadzi� � o�wiadczy� po d�u�szym oczekiwaniu Kania.

��Ra�cja�

Ledwie feldfebel otworzy� szeroko usta i w�o�y� w nie prowokacyjny palec, od razu wywo�a� po��dany skutek z tak� gwa�towno�ci�, �e przyk�ad jego podzia�a� momentalnie na Kani�. Solidarnie tak sobie porzygiwali cenn� konserw� z rumem, z czego powsta�y na p� metra od ich oczu dwie bratnie ka�u�e. Wpatrywali si� w nie badawczo w przerwie mi�dzy jedn� reakcj� �o��dka a drug�, jakby chcieli stwierdzi�, czy spo�yta przedtem ilo�� zgadza si� ze zwr�con�.

��Rindgulasz by� za t�usty � oznajmi� feldfebel i natychmiast popar� swoje twierdzenie niezbitym dowodem. Kania odwr�ci� g�ow�.

��Nnie� tto rum by� nie�wie�y.

��Rum? E-ep� ru� rum?

Feldfebel pr�bowa� wyrazi� zdziwienie z powodu tej opinii. Nie s�ysza� dot�d w swoim �yciu, �eby alkohol m�g� by� nie�wie�y.

��Nie�wie�y ru� rum, ko� e-ep� kolego? Kania skin�� �a�o�nie g�ow�.

��Rum� rum zawsze� je� jest �wie�y � replikowa� feldfebel � ale ko� konserwy wo�owe by� e-ep� bywaj� �mierdz�ce.

Kania obrzuci� wzrokiem szkl�ce si� przed nim bajorko rindgulaszu i rumu i z wysi�kiem wyprostowa� si�. Zaczerpn�� pe�n� piersi� powietrza, zdj�� czapk� i otar� wierzchem d�oni pot z czo�a.

��Uf�

Tamten, podrzucany jeszcze nawrotami wymiot�w, wisia� nadal jak worek na barierze. Kania uderzy� go w kark i zacz�� nim potrz�sa� jak wyci�gni�tym z wody szczeniakiem.

��Ju�.

Feldfebel wyprostowa� si� i okr�g�ymi jak cebula oczyma spojrza� na Kani�.

��Dosy�, ooo � westchn�� ci�ko i r�kawem ociera� usta.

��Przyda�oby si� przespa� troch�, strasznie s�aby jestem.

��No to chod�my na traw�.

Uginaj�cymi si� w kolanach nogami zrobi� Kania kilka krok�w w bok i ci�ko zwali� si� na ziemi�. Feldfebel upad� przy nim z �omotem i Kania otworzy� oczy. Migotanie gwiazd na niebie sta�o si� dokuczliwe. Zn�w zacz�o mu wirowa� w g�owie. Przymkn�� oczy, �eby si� pozby� tego niemi�ego uczucia.

��Zapali�bym � oznajmi� feldfebel s�abym g�osem.

��Nie, bracie, znowu b�dziesz rzyga�. Musimy si� troch� zdrzemn��, �eby g�owy z�apa�y r�wnowag�.

��R�wnowag�?

Feldfeblowi podoba�o si� to okre�lenie.

��Rzeczywi�cie, kolego, moja g�owa straci�a r�wnowag�. Co� w niej biega.

Kania podni�s� powieki i w �wietle ksi�yca stara� si� nieznacznie obserwowa� towarzysza. Po�o�y� si� na wznak, wzdycha� i wierci� si�.

��A rindgulasz by� stary, kolego � informowa� feldfebel ksi�yc nad sw� g�ow�.

Le�eli tak jaki� czas obok siebie, po czym feldfebel zacz�� si� kr�ci�, st�ka� i zachrapa�. Kania usiad� i zapali� papierosa. Kiedy mu si� zdawa�o, �e feldfebla z jego snu nie obudzi nawet ogie� huraganowy, odrzuci� papierosa i przykucn�� nad nim.

Najpierw przybli�y� twarz do jego twarzy i bacznie si� jej przyjrza�, nast�pnie delikatnie rozpi�� kiesze� na piersiach, gdzie zwykle trzyma si� dokumenty. Ostro�nie, zatrzymuj�c oddech, wk�ada� w�a�nie dwa palce do kieszeni, kiedy w uszy wpad�y mu jakie� s�owa wypowiadane przez �pi�cego. Kania znieruchomia� i nie wyjmuj�c palc�w z kieszeni nachyli� si� nad nim. Feldfebel chrapa� dalej. Uspokojony, namaca� w niej plik papier�w i powoli zacz�� go wyci�ga�, kiedy us�ysza� wyra�nie wypowiedziane s�owa:

��Nie fatyguj si�, przyjacielu.

Kania zdr�twia� i szybko spojrza� na twarz feldfebla. Para otwartych oczu b�yska�a bia�kami spod daszka czapki, a jednocze�nie us�ysza� wyra�ny chichot.

��Ten dokument jest fa�szywy.

Feldfebel nag�ym ruchem usiad�. Kania szeroko rozwartymi oczyma wpatrzy� si� w obserwuj�cego go feldfebla jak kr�lik w �lepia w�a. Na chwil� straci� zdolno�� logicznego my�lenia.

��A to pech!� � odezwa� si� feldfebel. � Cz�owiek ostatnie grosze wydaje na rum, �eby schla� t� �wini�, i okazuje si�, �e trafi� sw�j na swego.

Zerkn�� na Kani� i zauwa�y� jego os�upienie.

��E, ty� obud� si�!

Kania potar� r�k� czo�o i ponuro zwiesi� g�ow� na piersi.

��My�la�e�, �e ja naprawd� jad� do Temeszvaru, co? Hm� chcia�bym tam teraz by� rzeczywi�cie. Podobno �adne miasto � monologowa� feldfebel � ale g�upi �wistek stoi na przeszkodzie. A po co wyrzyga�em t� konserw�, nie wiem. Teraz b�d� g�odny.

Kania zwr�ci� ku niemu g�ow�.

��No, czego si� gapisz jak gawron? � zapyta� feldfebel ze z�o�ci�. � Jeszcze g�owa twoja nie z�apa�a r�wnowagi?

��Psiakrew!

��To� ty Polak? � zapyta� feldfebel.

��Polak.

��No to dawaj grab�, bracie S�owianinie, ja sem Czech. Teraz zacz��rozmawia� z Kani� przyja�niej i po kilku zdaniach dogadali si�.

��Je�eli chodzi o dok�adno��, to feldfeblem nigdy nie by�em � zwierzy� si� szczerze Kania � by�em frajtrem.

��Feldfeblem to i ja nie by�em, ale tak wygodniej jest je�dzi�.

��Ta ty tak ci�gle je�dzisz?

��Podr�uj�, bracie, du�o zale�y od dokument�w.

Powoli wtajemniczyli si� w swoje plany, wyspowiadali wzajemnie z grzech�w i obaj si� rozgrzeszyli. Rzekomy feldfebel, kt�ry przedstawi� si� jako Zajiczek, w co, oczywi�cie, Kania nie uwierzy�, jak si� okaza�o, uton�� w przekl�tym Grazu, bo mu si� ko�czy� dokument podr�y i od dw�ch dni czeka� na nowy, kt�ry mia� otrzyma� od jakiego� kolegi urz�duj�cego w komendzie miasta w Brnie. Widocznie jednak temu ostatniemu stan�o co� na przeszkodzie, gdy� nie dostarczy� dokumentu na czas. Dlatego Zajiczek postanowi� zaopatrzy� si� we� na w�asn� r�k�, z wiadomym skutkiem. Opowiedziawszy wszystko, pseudofeldfebel zacz�� si� szczerze �mia�.

��Rzeczywi�cie, ciekawy zbieg okoliczno�ci � odezwa� si� Kania, nie podzielaj�c weso�o�ci towarzysza � ale trzeba si� zastanowi� nad przysz�o�ci�. Nie wiem, co mam zrobi�. Ilo�� �andarmerii i policji wojskowej w Grazu jest zdumiewaj�ca, co?

��Czekaj no� czy zauwa�y�e� tego bo�niackiego cugsfirera, co chla� obok nas z manierki?

��Zauwa�y�em.

��S�ysza�em, jak m�wi�, �e jedzie do K�r�szmez�. Mo�e z nim da si� co zrobi�. Z przyjemno�ci� przy��cz� si� do twojej paczki, samotno�� zbrzyd�a mi ju�.

��Ja, bracie, i bez ciebie mam ju� ca�� wie�� Babel. Wo�� z sob� W�gra, W�ocha, Ukrai�ca i �yda. Ale � Kania przerwa�, namy�laj�c si� przez chwil� � m�g�bym ci� przyj�� do sitwy pod warunkiem, �e zdegradujesz si� do szeregowca i zdejmiesz medale. Sz�stka dezerter�w nie wzbudzi nigdy podejrzenia i pr�dzej mo�emy da� sobie rad�, nawet gdyby kiedy mia�o przyj�� do jakiej� awantury.

��Wiedz o tym, kolego, �e na mnie robisz dobry interes. Znam ca�� Austri�, Czechy, Galicj� i inne kraje. Dwa lata ju� w�druj� i zd��y�em wszystko dok�adnie pozna�. Graz mi ju� ko�ci� w gardle stoi. Za d�ugo si� tu szwendam za tym swoim majorem.

��Za jakim majorem?

��Mam pismo s�u�bowe do majora Hansa von Kranzberg, �e zosta� mianowany podpu�kownikiem poza kolejk� i odznaczony orderem �Signum Laudis�. Major ten zosta� ranny pod Udine i odwieziony do szpitala w Grazu.

��I nie ma go tu?

��Nie ma go ani tu, ani nigdzie indziej na �wiecie. Istnieje tylko na tym papierze. Masz, czytaj. Mo�esz sobie te� i order obejrze�. �adna rzecz � kosztowa�o mnie to razem trzysta koron, ale ju� dwa miesi�ce podr�uj� sobie z nim spokojnie.

Kania odebra� z r�k feldfebla elegancki futera�, w kt�rym znajdowa�o si� jedno z najwy�szych odznacze� bojowych. Pismo, podpisane przez dow�dc� frontu, genera�a Boroevicia di Bojna, g�osi�o, �e Jego Cesarska Mo�� raczy�a udzieli� swojej najwy�szej pochwa�y majorowi Hansowi von Kranzberg i nadaje mu stopie� podpu�kownika za bohaterstwo wykazane w bitwie pod Udine.

��Dokumenty, trzeba przyzna�, s� m�dre.

��Podejrzenia, bracie, nigdzie z tym nie wzbudzisz. Melduj� si� najpierw w komendzie placu i wyk�adam na st� order. To ich hipnotyzuje i wal� piecz�tk� bez czytania dokumentu. Id� sobie do najbli�szego szpitala i pytam, czy nie le�y tutaj m�j major. Powiadaj�, �e nie. �Wobec tego, szanowni panowie, napiszcie mi za�wiadczenie, �e by�em go tutaj szuka�, ale go nie ma� -powiadam. �A na co to panu potrzebne?� � pyta feldfebel. �Na to � powiadam � �ebym mia� wobec swojej w�adzy dow�d, i� wed�ug rozkazu szuka�em jak nale�y, i nie mo�na mi by�o zarzuci� lenistwa albo niedbalstwa.� Wtedy daj� mi na r�k� papier, �e taki a taki szuka swego majora, i w ten spos�b mam dokument autentyczny. Teraz mo�e mnie nawet z�apa� �andarm. Pokazuj� mu pismo ze szpitala i okazuje si�, �e m�wi� prawd�. Pozostaje im tylko przeprosi� mnie i pu�ci�. Pisa� zapytania na front by�oby za d�ugo, a ja znowu nie jestem taki g�upi, �eby im to poradzi�, i gadam, �e zgubi�em dokument, obra�am si� i odmawiam odpowiedzi. Pozostaje tylko informacja z kilku szpitali jednocze�nie i sprawa za�atwiona. Mia�em ju� takie przeprawy i wyszed�em z nich jak �wi�ty. Nie ma majora w jednym mie�cie, jad� dalej i szukam. A szukam nieraz tak gorliwie, �e nie zdziwi�bym si�, gdybym go gdzie� znalaz�. To jest autosugestia taka, uwa�asz, wesz�o mi to w krew. Grunt mie� wiar� w to, co si� m�wi i robi, bo wtedy nabiera si� takiej pewno�ci siebie, �e cz�owiek got�w gry��, kiedy mu nie wierz�.

��My�lisz, �e ten Bo�niak nam si� na co przyda? � zapyta� po d�u�szej przerwie Kania.

��Ma okropnie g�upi� g�b�, bracie, i je�eli mu tak zaaplikowa� manierk� rumu, b�dzie got�w. Cz�owiek z tak� twarz� musi mie� dokumenty jak mur.

��No c�, chod�my � zgodzi� si� Kania.

��Kolegom powiedz, co i jak, a kiedy zdob�dziemy dokument, zdegraduj� si� w wagonie i jedziemy dalej. Tylko trzeba b�dzie �ci�gn�� dla mnie jaki� karabin i ekwipunek.

Powstali z murawy i ruszyli z powrotem na dworzec. Przed wej�ciem do poczekalni spacerowa� niespokojnie Haber; kiedy zauwa�y� Kani�, twarz mu si� rozja�ni�a.

��Martwili�my si� ju�. No i jak?

��Taki sam jak i my.

Haber wyba�uszy� ga�y na feldfebla, kt�ry przyja�nie wyci�gn�� do� r�k�.

��Servus, Kamerad! Viribus unitis [7].

��Herr Feldwebel� � Haber nie od razu si� zorientowa�. � Te�? � zapyta� po chwili i znacz�co poruszy� dwoma palcami, jakby na�ladowa� bieg.

��Te� kolego; przy��czam si� do was.

Sz�k�l�n gra� w karty z jakim� chuderlawym taboryt� obok pag�rka plecak�w, na kt�rych spali Baldini i H�adun. Kiedy podeszli do graj�cych, Sz�k�l�n pytaj�co podni�s� oczy na Kani� i powsta�.

��Was f�r eine Kartenspielen, Infanterist, Kreutzhimmeldonnerwetter? (Co to za kartograjstwo, strzelcze, do stu tysi�cy par diab��w?!).

Taboryta, s�ysz�c tak energicznie zako�czone pytanie, zerwa� si� z ziemi i spojrzawszy na ko�nierz Kani zasalutowa�.

��Abtreten! � kr�tko odprawi� go Kania i taboryta szybko odszed�.

Wtedy usiedli.

��Przedstawiam wam nowego towarzysza, koledzy � oznajmi� Kania i salonowym gestem wyci�gn�� rami�.

Przez chwil� siedzieli w kucki na pod�odze i patrzyli go�ciowi w oczy jak kilka ps�w przy jednej ko�ci.

��Ma dokumenty?

��Widzicie, przyjaciele, sprawa jest taka.

Kania wyja�ni� pokr�tce sytuacj�, a kiedy sko�czy�, Sz�k�l�n zakl��. Nowy kandydat do szajki przyj�� spokojnie ten wybuch niezadowolenia.

��Je�eli wam to nie dogadza, mog� odej��. Dam sobie rad� sam. Chc� wam tylko powiedzie�, �e nikt ode mnie lepszych dokument�w nie wykombinuje w ca�ej Austrii. Mam koleg� w Brnie�

��Brno, Brno� Gwi�d�� na twoje Brno, knedliczku! � sykn�� Haber. � Jutro przy kontroli dokument�w takie nam Brno poka��, �e zzieleniejemy! Pluj� na Brno! Dzi� musimy jeszcze mie� dokument, �eby wyjecha�.

��Ciekaw jestem, sk�d go wykombinujecie. Z nieba nie spadnie. Nieraz by�em w takiej sytuacji i wiem. Tu trzeba dzia�a�. Sz�k�l�n spojrza� na rzekomego feldfebla zezem.

��Trzeba dzia�a�, trzeba dzia�a�. Adwokat si� znalaz�, sacra!� Dzia�acz!

��Bez wymy�lania, przyjacielu, dobrze? Przyszed�em do was, �eby pom�c, a nie po to, �eby mi kto uwagi robi�. M�drzec!

��Nie k���cie si� � kr�tko przerwa� Kania. � Nie czas teraz na spory.

Przez chwil� panowa�a w koczowisku ponura cisza. Przerwa� j� zdecydowanie przybysz.

��Zaraz zobaczycie, �e nie jestem kiep i nie wyci�gam kasztan�w z ognia cudzymi r�kami. Idziesz ze mn� obrobi� Bo�niaka? � zapyta� Kani�.

��Id�.

��No to dawaj rum i konserw�.

Sz�k�l�n wydosta� z plecaka manierk� i konserw�.

��Rumu ubywa, a markierant�w przybywa.

Kania mia� co� na to odpowiedzie�, ale wola� nie wszczyna� sprzeczki, aby nie traci� czasu. Zajiczek ruszy� za Kani� z manierk� w kieszeni.

Przy jednym ze sto��w siedzia� ogromny Bo�niak z trzema gwiazdkami na ko�nierzu i fezem na g�owie. Zaj�ty by� opluwaniem pod�ogi doko�a siebie, co wskazywa�o na wyj�tkowy smak tytoniu, jaki skwiercza� w fajce. Przed nim na stole pi�trzy� si� stos skorupek od jajek, po�rodku kt�rego sta� pusty kubek.

Obaj samozwa�czy feldfeble zbli�yli si� do sto�u, odsun�li taborety i usiedli. Bo�niak dotkn�� niedbale r�k� fezu i nie zwracaj�c na nich uwagi pali� dalej fajk� i spluwa�. Zajiczek si�gn�� po stoj�cy na stole kubek i uprzejmie zapyta�, czy mo�e go u�y�, a kiedy Bo�niak skin�� g�ow�, nape�ni� go rumem i powietrze doko�a sto�u nabra�o zaraz specyficznego aromatu. Bo�niak poruszy� si�, kiedy dra�ni�cy zapach wpad� mu w nozdrza. Pierwszy wypi� Zajiczek, potem podsun�� nape�niony kubek Kani, a nast�pnie przyst�pi� do wydobywania no�em mi�sa z puszki.

��Mam chleb � o�ywi� si� Bo�niak. � Konserwa z chlebem to dobra rzecz � oznajmi� takim tonem, jakby dokona� bardzo wa�nego odkrycia naukowego.

��No to mo�e pan pozwoli chleba, a my pana przyjmiemy do konserwy � zaproponowa� Zajiczek.

��Dzi�kuj�, nie chce mi si� je��, mam jajka. Ale wypi�bym z przyjemno�ci�.

��Dobra! Dawaj pan sw�j chleb. Bo�niak ci�ko powsta� od sto�u.

��Prosi�bym ci�, Zajiczku, �eby� mi nalewa� tylko odrobin�, bo ur�n� si� jak poprzednio, a �eb mnie jeszcze boli po tamtym.

��Poprzednio nie by�e� tak znowu ur�ni�ty � kpi�co odpowiedzia� Zajiczek.

��Je�eli chodzi o t� bo�niack� haubic�, to mam wra�enie, �e wch�onie nasz rum bez wi�kszych trudno�ci. Straszliwy spust musi mie� to mahometa�skie bydl�. Popatrz, co skorupek. Niezgorzej nafaszerowa� si� tymi jajami na twardo.

Bo�niak wr�ci� z bochenkiem chleba, po�o�y� go na stole i usiad�.

Zajiczek nala� kubek rumu i uprzejmie poprosi� go o wypicie.

��Dok�d prowadzi pana Mahomet, je�li wolno wiedzie�, panie cugsfirerze.

��Do Pesztu � odpowiedzia� Bo�niak i otar� d�oni� usta i w�sy.

��Widz�, �e pan tu ju� drugi dzie� mieszka na dworcu. Jedzie pan s�u�bowo czy prywatnie? � zapyta� Zajiczek i wypi�.

��Wyjecha�em s�u�bowo, ale wr�c�, zdaje mi si�, bardzo prywatnie � westchn�� Bo�niak i splun��.

Wida� by�o po wyrazie jego twarzy, �e trapi go jakie� zmartwienie.

��No! Dlaczego pan to tak smutno m�wi? � zainteresowa� si� Zajiczek.

��Nalej mi pan kropelk�, to panu opowiem. Bo�niak wpu�ci� z bulgotaniem w czelu�ci swego ogromnego cielska trzeci kubek rumu.

��Bo te� smutny mi si� wypadek zdarzy�, moi panowie � zacz�� opowiada� i obaj nastawili uszu � bardzo smutny! A najgorsze jest to, �e cierpi� za cudze grzechy. Wyjechali�my we czterech z fenriehem fasowa� trzy wagony materia��w sukiennych dla obozu je�c�w w Zagrzebiu i wyobra�cie sobie, panowie, �e materia�y wyfasowali�my w ca�kowitym porz�dku.

Bo�niak przerwa�, jakby chcia� im da� czas na wyobra�enie sobie tego zadziwiaj�cego wypadku.

��Od tej chwili zaczyna si� dziwna i mo�na powiedzie� wprost niesamowita historia. Fenrich, komendant transportu, dobrze si� w Peszcie bawi� i przed odjazdem poci�gu zebra� nas na stacji.

��Wsiadajcie � powiada � do wagon�w z materia�ami, a ja b�d� na przodzie, w oficerskim, bo ten poci�g jest mieszany, towarowo-osobowy, i jedzie do Serbii. Na nast�pnej stacji zg�o�cie si� do mnie, cugsfirerze, to wam dam dokument, �eby�cie mogli pobra� �arcie dla siebie i ludzi w Verk�sigungsstelle.

Bo�niak przerwa� znowu i wypi� kubek rumu. Twarz mu powoli czerwienia�a, jednak, jak z niepokojem zauwa�y� Kania, nic poza tym nie wr�y�o, �e w kr�tkim czasie b�dzie ju� dojrza�y do ma�ego spaceru za stacj�.

��Mo�e pan fenrich � powiadam ja � b�dzie �askaw wskaza�, w kt�rym wagonie mam go szuka�. Widzia�em, moi panowie, �e mu si� j�zyk pl�cze, i chcia�em si� upewni�.

��Dobrze � powiada.

��Poszed�em za nim na prz�d poci�gu, gdzie by�y dwa wagony osobowe, a w nich kupa pan�w oficer�w. Wlaz� m�j fenrich do wagonu, gdzie siedzia�y jakie� dwie damy, wida� oficerskie, bo im si� bardzo szarmancko k�ania�. � Tu � powiada � jestem, cugsfirerze, do samego Zagrzebia. � Wr�ci�em do swoich wagon�w z materia�ami i w jednym z nich po�o�y�em si� spa�. Bo�niak ze z�o�ci� targn�� w�sy.

��I wyobra�cie sobie, moi panowie, jaki dziwny wypadek si� zdarzy�. K�ad� si� spa� w Peszcie, mam jecha� do Serbii, a budz� si� w Grazu. Rano wychylam si� z wagonu, patrz� i wsz�dzie czytam �Graz�. Ubieram si� i id� do fenricha. Co si� okazuje, moi panowie?

Poniewa� ani Zajiczek, ani Kania nie dali na to odpowiedzi, splun�� i m�wi� dalej.

��Z dw�ch wagon�w oficerskich zosta� tylko jeden. W�a�� do niego, a tam nikogo nie ma, tylko na siatce znalaz�em walizeczk� mego fenricha, a w �rodku jajka na twardo. Tyle pozosta�o z pana komendanta transportu. Twarde jajka. C� mia�em robi�? Id� do banhofskomendy i melduj�, �e mi zgin�� transportkomendant, �e mam jecha� do Serbii i nie wiem, w jaki spos�b z Budapesztu do Serbii jedzie si� przez Graz. Trzeba by�o, moi panowie s�ysze� jak mi to po��czenie wyt�umaczy� banhofskomendant.

�He � powiada � takim dra�skim markierentom zdarza si� to bardzo cz�sto, cugsfirerze! Zakuwali�my na naszej stacji takich, co jechali z Kijowa do Triestu przez Macedoni�, a znale�li si� w Grazu. Zdaje mi si�, �e wam si� te� to zdarzy�o. Niech mi si� tylko ten wasz � powiada � fenrich nie znajdzie! Radz� wam poszuka� go na w�asn� r�k�. Za du�o tu � powiada � takich podrzutk�w si� znajduje. Sierotki nieszcz�liwe! Komendanci transportu gubi� si� tak notorycznie, jakby nic innego nie mieli do roboty i to akuratnie na mojej stacji! Pami�tajcie � powiada � co wam m�wi�em, i znajd�cie swego komendanta, bo wr�cicie do Pesztu z bransoletkami na r�kach.� Tak mi pom�g� pan ban-hofskomendant� Nalejcie mi, kolego, odrobin�.

Od d�u�szej chwili Kania siedzia� wpatrzony w Bo�niaka tak wrogo i nieprzyja�nie, jakby mu ten wyrz�dzi� wielk� krzywd�. Niemniej osowia�y by� Zajiczek.

��Nalejcie mi, kolego, to wam opowiem dalej swoj� histori�.

��Pies jest twoim koleg�! � warkn�� Zajiczek i zakorkowa� swoj� manierk�.

Kania chwyci� konserw� i spojrza� na Bo�niaka tak wyrazi�cie, jakby mia� zamiar za chwil� wypr�bowa� wytrwa�o�� blaszanej puszki na jego z�bach.

��Umrzyj, bo�niacka studnio! Czego�e� od razu nie m�wi� mi, �e nie masz dokumentu? Kiedy �winia wychla�a p� manierki rumu, wtedy dopiero opowiada, co i jak.

Kania splun�� mu pod nogi i obaj z Zajiczkiem odeszli od stolika. Bo�niak postawi� oczy w s�up. Siedzia� tak jaki� czas, po czym ci�ko powsta� od sto�u i kiwaj�c swoj� wielk� g�ow� poszed� pod wodoci�g stacyjny, gdzie przez d�u�szy czas pompowa� sobie wod� na g�ow�.

��No i jak posz�o? � zapyta� Sz�k�l�n, kiedy powr�cili do koczowiska z niefortunnej wyprawy po nieszcz�sny dokument. Kania wr�czy� H�adunowi manierk� i nie dojedzon� konserw� i usiad� ponury jak noc.

��Macie dokument? � inaczej powt�rzy� pytanie Sz�k�l�n, bacznie przypatruj�c si� Zajiczkowi.

��Pech, kolego.

��Pech? Daj no manierk�. Potrz�sn�� ni� przy uchu.

��Rzeczywi�cie pech� Wdoili w jakiego� dryblasa p� litra rumu i przychodz� bez niczego.

Nastr�j u podn�a g�ry plecak�w sta� si� pogrzebowy. Siedzieli w milczeniu przez d�u�szy czas i ka�dy oddzielnie �ama� sobie g�ow� nad wydostaniem si� z tego przekl�tego Grazu. Wia�, wia�, wia� jak najpr�dzej! Zmieni� klimat na przychylniejszy dla dezerter�w! Sk�onny do uwierzenia w czary Sz�k�l�n wyrazi� przypuszczenie, �e prze�laduj�cy ich od czasu wyjazdu z Budapesztu pech przypisa� nale�y urokom i zaraz pr�bowa� si� ich pozby� recytowaniem jakiego� zawik�anego wiersza kabalistycznego w dziwnym i nikomu nie znanym j�zyku.

��Nauczy� mnie tego jeden stary Cygan � wyja�ni� � ma to dobrze robi� na czary.

��Hokus, pokus, stary idiotus � pom�g� mu Haber i kilka razy przesun�� przed oczami szeroko roz�o�one d�onie. � Pomog�o? Masz ju� jaki� pomys�? Nie? Ca�uj psa w nos razem z twoim Cyganem.

Odczynianie urok�w nie pomog�o. Dokument podr�y nie zjawia� si�. Kania le��c na plecach przegl�da� papiery, jakie mia� w kieszeni, i w pewnej chwili o�ywi� si�.

��Zupe�nie zapomnieli�my� Patrzcie! Po�yczki wojenne i akcje.

By�y to papiery warto�ciowe, w kt�rych lokowa� swoje oszcz�dno�ci von Nogay, a o kt�rych zapomnieli w czasach dobrobytu. Haber dok�adnie je przejrza� i o�wiadczy�:

��Sprzedam wszystko. Zrobi� to lepiej ni� ka�dy z was. Zajiczek ofiarowa� si� p�j�� z nim razem do miasta. Po godzinie Haber wr�ci� sam w bardzo dobrym nastroju i obudzi� Kani�.

��Pi��set koron, wi�cej nie mog�em dosta�; trzeba mie� pisemn� cesj� na te rzeczy! Dobrze si� sprawi�em?

��Dobrze, przynajmniej forsa jest.

Transakcja finansowa Habera poprawi�a nastroje.

��A gdzie Zajiczek?

��Ten ch�op ma szcz�cie diabelskie. W jakiej� knajpie, gdzie�my wst�pili ten handel z jednym �ydkiem za�atwi�, przychodzi do niego drabisko wielkie na dwa metry i wita si� z nim. Kolega. Pracuje tutaj w jakiej� komendzie i zaraz zabra� go do siebie. Kaza� mi pozdrowi� was wszystkich i przeprosi� za zaw�d. Powiada, �e teraz, jak tego koleg� spotka�, nie martwi si� o siebie do ko�ca wojny. Ten Zajiczek to spryciarz nie lada. Wiesz, co on za jeden? Fabrykant narz�dzi rolniczych i wykszta�cony ch�op. Cwaniak. Dwa lata ju� je�dzi.

Sprzeda� papier�w warto�ciowych trzeba by�o obla� i uskutecznili to bardzo sumiennie. Sz�k�l�n zarozumiale dowodzi�, �e powodzenie to nale�y przypisa� tylko jego czarom i przechwala� si�, �e teraz ka�d� zagmatwan� sytuacj� w ten spos�b b�dzie m�g� rozwik�a�. Prosi� jednak, �eby nie przeszkadzano mu i nie kpiono, bo to odstrasza dobrego ducha. W zakamarkach jego ja�ni tkwi�y jeszcze odziedziczone po przodkach prymitywne wierzenia w nadprzyrodzono�� r�nych zjawisk i nie da� sobie tego wyt�umaczy�.

��Porozmawiaj teraz ze swoim dobrym duchem, �eby ci wykombinowa� porz�dny dokument podr�y na jednego feldfebla i cztery manszafty do Wara�dynu. Niech ci to zrobi, a wtedy jestem got�w uwierzy� nawet w diab�a � zapewni� Haber. � Pije ten tw�j dobry duch? Nie? Szkoda, mo�na by mu postawi� kolejk�, toby si� pr�dzej da� nam�wi�.

��Kpij, �ydzie niewierny, kpij. Zobaczysz, �e mnie si� poszcz�ci i jeszcze dzi� wyjedziemy. Za�� si� ze mn�, dobra?

��Nie zak�adam si�. A to, �e jeszcze dzi� wyjedziemy, mo�e si� sprawdzi�. Niech tylko jaki �andarm zajrzy tutaj do nas. Wyjechaliby�my w�wczas na pewno.

Sz�k�l�n przez chwil� namy�la� si� ze zmarszczonym czo�em, po czym nagle zerwa� si� na nogi.

��Bior� manierk� rumu i id� wykombinowa� dokument � rzek� zdecydowanie, patrz�c na Kani�. � Poka�� wam, �e mi si� uda.

Haber zmru�y� oko.

��P�jd� z tob�.

��Nie, id� sam! I je�li za p� godziny, a najp�niej za godzin� nie b�d� mia� dokumentu, macie mi prawo wybi� po jednym z�bie.

Wyj�� z plecaka manierk� i wyszed� zza palmy.

��Tylko si�, ch�opie, pilnuj � ostrzega� go Kania � za du�o nie gadaj.

Haber gwizdn��.

��Wyjdzie za peron, wychla rum, a potem przyjdzie i ka�e sobie wybi� cztery z�by.

��Kto go wie � zauwa�y� H�adun � jak on to zrobi. Taki by�y �andarm ma swoje sposoby.

��Wiem, jaki on spos�b wynajdzie. Napadnie na jakiego i b�dzie mu pr�bowa� dokument wydrze� si��. Got�w narobi� takiej awantury, �e si� nie opami�tamy, a� w feldgerichcie.

Nie wierz�c zupe�nie w powodzenie wyprawy po dokument, Kania zaproponowa� gr� w karty.

�o�nierze znajduj�cy si� na sali w oczekiwaniu na poci�gi odchodz�ce nad ranem uk�adali si� do snu i gwar zacz�� przycicha�. Nasze towarzystwo gra�o sobie w najlepsze, niebawem jednak zm�czy�o si� i r�wnie� zacz�o my�le� o wypoczynku. O p�j�ciu do hotelu bez dokumentu Kania nie chcia� s�ysze� i postanowiono przespa� noc na kocach za palm�. Haber obieca�, �e kiedy wyjd� przed porann� kontrol� na miasto, znajdzie takich machler�w, od kt�rych mo�na b�dzie kupi� blankiet dokumentu. Kania wyci�gn�� si� na pod�odze i z papierosem w z�bach snu� plany na najbli�sze dni, kiedy do obozowiska wpad� zaaferowany Sz�k�l�n.

��Mam, ubierajcie si� galopem, bo poci�g odchodzi za pi�tna�cie minut! Szybko! Zerwali si� na nogi.

��Poka�.

Sz�k�l�n zatacza� si�.

��Wyci�gn��em jednemu kapralowi. B�dziesz si� musia� zdegradowa� na kaprala, inaczej nie mog�em. Za ma�o tu feldfebli. Chod�cie!

Kania rzuci� okiem na dokument wystawiony na nazwisko kaprala Bazylego Kr�icia, udaj�cego si� z czterema szeregowcami do szpitala ko�skiego w Morawskiej Ostrawie po odbi�r koni dla grupy bojowej na Bukowinie. Dok�adniej nie m�g� przeczyta�, bo Sz�k�l�n be�kotliwie nap�dza� do po�piechu.

��Je�eli jedzie do Ostrawy z Kimpolunga na Bukowinie, to co ma do roboty tutaj?

��Przegapi� poci�g i zajecha� do Grazu � wyja�ni� Sz�k�l�n. � Tak mi t�umaczy�. Idziemy.

Wyszli szybko na peron, gdzie sta�y dwa poci�gi gotowe do odjazdu.

��Kt�ry poci�g na W�gry? � zapyta� Kania jednego z kolejarzy.

��A dok�d panowie jad�?

��Do Morawskiej Ostrawy. Kolejarz zdziwi� si�.

��To nie przez W�gry trzeba jecha�. Kania przerwa� mu.

��Ale po drodze mam interes na W�grzech. Jest taki poci�g czy nie?

��Na upartego mo�na jecha� do Ostrawy nawet przez Saloniki � odpowiedzia� kolejarz ruszaj�c ramionami. � Bli�ej jest jednak przez Austri�. Ale panowie �o�nierze jad� w taki spos�b, �e w g�owie si� przewraca.

��Mo�na jecha� przez W�gry?

��M�wi� panu, �e mo�na, ale to jest podr� naoko�o �wiata. Sz�k�l�n niecierpliwi� si� coraz bardziej.

��Pan za du�o gada, panie konduktorze. Konduktor powinien odpowiada� jasno i nie zawraca� gitary Salonikami, kiedy si� pasa�er pyta o po��czenie. Kt�ry poci�g idzie na W�gry? Gadaj pan.

Wyrzuci� to z siebie wraz z mocnym zapachem rumu. Kolejarz splun��.

��Powiedzia�bym co� panu na to, panie �o�nierzu, ale widz�, �e pan pijany. Ten pierwszy poci�g idzie na W�gry. Zaraz odchodzi.

Kiedy ruszyli do poci�gu, kolejarz zamrucza� pod nosem.

��Nied�ugo b�d� je�dzili z Dolnej Austrii do Czech przez wszystkie porty na Morzu Adriatyckim� tfu!� do Ostrawy przez W�gry!

W poci�gu szybko zaj�li oddzielny, s�abo o�wietlony przedzia�. Ledwie si� usadowili, poci�g ruszy�. Sz�k�l�n po�o�y� si� na �awce i od razu usn��. Pr�by Kani wydobycia z niego informacji, w jaki spos�b postara� si� o dokument, spe�z�y na niczym. Sz�k�l�n recytowa� sw�j wierszyk i odpowiada� bez zwi�zku.

��Dobry m�j duch, He?

��W jaki spos�b zdoby�e� ten papier?

��Papier� papier� u�ywa si� do� chrr�

Z takich tre�ciwych odpowiedzi Kania niewiele si� dowiedzia�.

��Spij, bestio, i niech ci� diiabli wezm�!

Jeszcze raz szczeg�owo przeczyta� dokument i zakl��.

��Ubra� mnie bydlak, �e prosz� siada�.

��Co takiego?

��Ten kapral to weterynarz i dokument jest wa�ny tylko jeszcze jeden dzie�.

��Wi�cej nam nie potrzeba. Zerwij naszycie na ko�nierzu i jedn� gwiazdk�, bo �andarm mo�e przyj�� w ka�dej chwili

Baldini scyzorykiem odpru� odznaki feldfebla na ko�nierzu Kani, na kt�rym bieli�y si� ju� teraz tylko dwie gwiazdki kapralskie.

��Kapral �san.-wet.�� hm�

��Sanitarno-weterynaryjny � przet�umaczy� Haber. � Przeszkadza to w czym? Aby do W�gier�

��Byliby�my zapomnieli; trzeba pozrywa� z ko�nierzy odznaki piechoty.

Spruli w�skie pasemka czerwonego sukna i wyrzucili je za okno.

��Jak si� nazywasz?

��Bazyli Kr�i� � Kania splun��. � W gardle d�awi, kiedy si� to wymawia, Kr�i�

W godzin� p�niej, po wielu pr�nych wysi�kach, Kania obudzi� wreszcie Sz�k�l�na. Madziar dosy� d�ugo nieprzytomnie wodzi� oczami od jednego do drugiego, a� zniecierpliwiony tym Kania mocno nim potrz�sn��.

��Obud��e si�, �winio, i gadaj. Sz�k�l�n przetar� pi�ciami oczy.

��Dajcie mi �ykn��.

Poci�gn�� z manierki i zaraz rozja�ni� mu si� horyzont my�lowy.

��Zasta�em go na peronie z jak�� dziwk�. Nie mia� jej czym zap�aci� i po�yczy�em mu dwie korony, kiedy si� dowiedzia�em, �e jest pijany i jedzie z czterema lud�mi. Widzicie, jaki to m�j duch? W sam raz dla nas dokument. Na pi�ciu. Bardzo si� ucieszy�, �em mu pom�g� uwolni� si� od tej ma�py, bo ch�opisko by�o okropnie niezdarne. Wzi��em go do sali i pytam, co i jak. Ur�ni�ty by� i tak dobrze, wi�c du�o k�opotu nie mia�em. Po dw�ch kubkach by� abgeblasen na amen i musia�em wypi� sam.

��Reszt� � zauwa�y� Haber z ironi� � musia� wypi�! Pewno ci nie smakowa�o, prawda?

��Ale dokument jest.

��Dalej, gadaj!

��Zrobi�o mu si� niedobrze i nam�wi�em go na spacer. Wyci�gn��em go do latryny i posadzi�em, a kiedy usn��, wyj��em mu z kieszeni dokument i fertig. Dawaj mi teraz, Kania, pi�� koron, bo wsadzi�em mu do kieszeni trzy ostatnie korony, jakie mia�em. B�dzie mia� na piwo.

Kania poleci� mu spru� z ko�nierza odznaki piechoty i schowa� do kieszeni medal. Sobie zostawi� tylko du�y srebrny i ma�y srebrny, reszt� za� w�o�y� do plecaka wraz z odebranymi od pozosta�ych. Siedzieli teraz i drzemali. Na jakiej� stacji weszli do przedzia�u dwaj ch�opi i nie�mia�o zaj�li miejsca obok �o�nierzy. Haber wda� si� z nimi w rozmow� i opowiada� im duby smalone o zwyci�stwie pa�stw centralnych przed dwoma dniami w jakiej� fantastycznej bitwie, w kt�rej sam bra� udzia�. Ch�opi w milczeniu s�uchali jego opowiadania i pykali z fajek nie przerywaj�c mu bredzenia. Kiedy wyrazi� przypuszczenie, �e wojna sko�czy si� prawdopodobnie za tydzie�, gdy� armia austriacka maszeruje na Rzym, jeden z ch�op�w wyj�� fajk� z ust i splun��:

��L�gen kannste aba wie unser Bezirkshauptman� (Ale k�ama� umiesz, jak nasz naczelnik powiatu�).

Z tego mo�na by�o wywnioskowa�, �e �w naczelnik musia� by� nie lada �garzem. Drugi z ch�op�w przyjrza� si� Haberowi i wynik swojej obserwacji poda� mu do wiadomo�ci kr�tko.

��Son verr�ckten Dummkopf hab ich scho lang nit gsehn! (Tak zwariowanej g�upiej g�owy ju� dawno nie widzia�em!).

Haber nie obrazi� si� i doszed� do wniosku, �e ch�opi s� wida� nie�le poinformowani o sytuacji, wobec czego dalsze bujanie uwa�a� za niepotrzebne fatygowanie j�zyka i nasun�wszy czapk� na oczy opar� g�ow� o �cian�. Na nast�pnej stacji ch�opi wysiedli, a przed wyj�ciem pokiwali nad nim g�owami z politowaniem.

Nad ranem do przedzia�u wszed� �andarm i rozejrzawszy si� poci�gn�� Kani� za r�kaw. Przejrza� dokument i pokr�ci� g�ow�.

��Kt�r�dy pan jedzie, kapralu? W jaki spos�b znalaz� si� pan w tym poci�gu? Kania powsta� z �awki.

��Wsiad�em w ten poci�g dlatego, �eby pr�dzej by� na miejscu. Dokument ko�czy si� jutro i nie chcia�em traci� czasu, panie wachmistrzu.

��No dobrze, ale sk�d pan w�a�ciwie jedzie? Z Kimpolunga do Ostrawy? Kt�r�dy? Mnie pan tego nie wyt�umaczy, kapralu. Nie rozumiem. Pierwszy raz mi si� zdarza podobnie zwariowane okr��anie celu podr�y. Przyznaj si� pan, �e� si� gdzie� spi� i wlaz�e� pan do poci�gu na �lepego, co?

Kania sta� przed nim na baczno�� z g�upi� twarz� i udawa� zawstydzenie.

��Zgad� pan, panie wachmistrzu � przyzna� z szacunkiem, kt�ry uj�� wachmistrza. � Spotka�em koleg� i spi�em si� rzeczywi�cie, ale bardzo pana prosz� nie robi� z tego sprawy, bo nie chc� sobie psu� opinii w oddziale.

�andarm zwr�ci� mu dokument.

��Sprawy z tego mog� nie robi�, bo nie chc� panu dla takiego g�upstwa �ama� kariery, ale na trzeciej stacji musi pan ze mn� wysi���. Podstempluj� panu w komendzie dworca dokument, �eby pana w dalszej podr�y nie zamkn�li. Te srebrne medale pana ratuj�, bo inaczej napisa�bym raport do pa�skiego dow�dcy, kt�ry nie bardzo by pana pochwali� za takie marnowanie czasu na okr�ne podr�e. Alkohol, kapralu, to nieszcz�cie i je�eli kto� ma s�ab� g�ow�, powinien wi�cej uwa�a� na siebie.

��Bardzo dzi�kuj� panu wachmistrzowi. �andarm przyj�� podzi�kowanie wspania�omy�lnie.

��Straci� pan co najmniej dwa dni przez to pija�stwo. Uwa�aj pan na przysz�o�� i nie pij pan w podr�y s�u�bowej. Przyjd� do pana na trzeciej stacji.

Przy�o�y� r�k� do daszka i wyszed�.

��Powie� si� ze swoim stemplem � mrukn�� Kania po jego wyj�ciu.

��Ca�e szcz�cie, �e tak si� uda�o.

��Wykroczenie polega tylko na tym, �e jedziemy z�� drog�, ale poza tym nic nie mo�na zarzuci�. Dokument jest prawid�owy.

Nast�pna stacja, wywo�ana przez konduktor�w, mia�a brzmienie w�gierskie. Bezpo�rednio przed odej�ciem z niej poci�gu Kania wysiad� wraz z ca�� paczk� na drug� stron� peronu.

��Ca�uj mnie, panie wachmistrzu, na trzeciej stacji w nos.

Stacja, na kt�rej si� znale�li, by�a wyj�tkowo go�cinna. Znajdowa�a si� tam wprawdzie komenda dworcowa, kierowana przez choruj�cego na spleen kapitana landszturmu, ale kiedy Kania po naradzie z towarzyszami opowiedzia� mu bajk� o z�ym po��czeniu i omy�ce i zaprezentowa� mu swoje g�upie grymasy, kapitan machn�� r�k�.

��Przy waszej g�upocie wypadek taki nie jest dziwny, kapralu. M�g� oddzia� wys�a� m�drzejszego po te konie. Teraz niech cierpi za swoj� lekkomy�lno��, a wy tu posiedzicie do nocy i feldfebel wsadzi was do w�a�ciwego poci�gu, bo na w�asn� r�k� zajedziecie do Ostrawy na Bo�e Narodzenie. W �ywno�� jeste�cie zaopatrzeni do kiedy? Do dzi� w��cznie? Podpiszcie mi kart� �ywno�ciow�. Dostaniecie tutaj wy�ywienie. Id�cie na stacj� od�ywcz� i sied�cie tam.

Kania podpisa� kart� �ywno�ciow� i poszed� z ni� do stacji od�ywczej, znajduj�cej si� w drewnianym baraku za dworcem, gdzie rozgo�cili si� na dobre. W baraku siedzia�o przy sto�ach kilkunastu �o�nierzy czekaj�cych na poci�g i zabijaj�cych czas gr� w karty. Nasi bohaterowie przede wszystkim umyli si� i rozejrzeli w sytuacji. Nie przedstawia�a si� ona tak �le, jak os�dzi� Kania, w takiej ma�ej dziurze ka�dy przybysz zatrzymuj�cy si� na d�u�ej wzbudza podejrzenie, wobec czego postanowili w nocy wyjecha� dalej i dosta� si� do pierwszego wi�kszego miasta garnizonowego, gdzie �atwiej mo�na zdoby� fa�szywe dokumenty i gdzie Haber mia� czeka� na przesy�k� pieni�n� od rodziny z Wiednia.

Pod jedn� ze �cian baraku roz�o�yli koce i rozbili ob�z, chcieli bowiem, aby im nikt nie przeszkadza�. Robili tak zreszt� zawsze i izolacja ta wychodzi�a im na zdrowie. Nikt im nie w�azi� w parad� i byli swobodni we wszystkim, nie potrzebuj�c si� kry� ze swoimi rozmowami.

Obiad, jaki otrzymali w stacji od�ywczej, Haber zakwalifikowa� kucharzowi w taki spos�b, �e s�abo rozumiej�cy po niemiecku W�gier zacz�� dopytywa� si� o szczeg�y.

��Was sagen? (Co m�wi�?)

Haber wskaza� na mena�ki i zamiesza� �y�k� zup�.

��F�r Schweine� tudom? (Dla �wi� rozumiesz?).

��Nem tudom. Was ist Schweine? (Nie rozumiem. Co jest �winie?).

��Schweine ist taki zafajdany kucharz jak ty. Tudom? (�winia jest� Rozumiesz?).

��Nem tudom. Gute Suppe, was? (Nie rozumiem. Dobra zupa, co?).

��Poca�uj mnie� tudom? (� rozumiesz?).

��Nem tudom. Wollen Soldat Repet�? Kiczik. (Nie rozumiem. �o�nierz chcie� repet�?�).

Haber naplu� w mena�k� i dopiero wtedy kucharz si� zorientowa�. Przywo�any przez niego cugsfirer, kierownik kuchni, zainterpelowa� Habera, dlaczego tak dziwnie traktuje skarbow� zup�, na co ten odpowiedzia�, �e znalaz� w zupie karalucha i idzie do komendanta dworca na skarg�.

��Je�eli my�licie, �e was zaprosi na obiad do siebie, jeste�cie w b��dzie, cz�owieku. Macie �re� to, co wszyscy, i to, co si� fasuje, jak jest w jad�ospisie, a je�li wam si� nie podoba, nie bierzcie! Karaluch! Wielkie rzeczy, odkrycie zrobi�! Tu czasem znajduje si� w zupie gorsze rzeczy ni� karaluchy i jeszcze nikt od tego nie umar�.

��Bardzo pana przepraszam, panie cugsfirerze � wtr�ci� si� Sz�k�l�n � ale je�eli si� b�dziemy trzyma� tego, �e si� ma je�� to, co si� fasuje, to prosz� mi pokaza� w jad�ospisie gotowane karaluchy.

Cugsfirer spojrza� z�ym okiem na nieproszonego adwokata.

��Mog� wam pokaza� bitego po mordzie w�satego draba, co si� wtr�ca w nie swoje sprawy! Abtreten!� Opiekun, sacra� A was za to plucie m�g�bym tak rozumu nauczy�, �eby si� wam odechcia�o na przysz�y raz z mena�ki robi� spluwaczk�, ty �ydowski parchu! Abtreten!

Kania odda� swoj� porcj� jakiemu� g�odnemu �o�nierzowi, kt�ry zagl�da� w nietkni�te mena�ki jak wyg�odzony kundel. H�adun z Sz�k�l�nem udali si� do miasta i przynie�li stamt�d takie smakowite rzeczy, �e cugsfirer po�a�owa�, i� potraktowa� ich w tak ostry spos�b. Siedzia� teraz przy swojej barierce odgradzaj�cej sal� od kuchni i wzdycha�.

���a�uj za grzeszny j�zyk � mrukn�� Sz�k�l�n i ze specjaln� ostentacj� ogl�da� ka�dy kawa�ek soczystej szynki, unosz�c go na no�u w powietrze.

Cugsfirer patrzy� na to jak pies na wystaw� w�dliniarni. Po�ywili si� i nie�le podlali posi�ek rumem i winem. Potem postanowili przespa� si� na zmian� do wieczora.

Po po�udniu zajecha� na stacj� poci�g mieszany, osobowo-towarowy, kt�ry, po od��czeniu dw�ch wagon�w na�adowanych ko�mi, odjecha� dalej do Austrii. Podczas kiedy wagony przesuwano na bocznic�, gdy� mia�y by� do��czone do poci�gu odchodz�cego w nocy, dow�dca transportu, stroskany lejtnant pospolitego ruszenia, wysoki i chudy jak tyka, z pasem niedo��nie wisz�cym na brzuchu, wkroczy� do komendy dworca. By� to egzemplarz wybitnie nieporadny i apatyczny. Wyrwany w ostatnim roku wojny z w�asnego �wiatka interes�w, w kt�rym prosperowa� dot�d, uwa�a� zaszczytn� s�u�b� w mundurze oficerskim za zwyczajn� katorg�. Poniewa� od oficer�w zawodowych nas�ucha� si� wiele o zachowaniu si� oficera i o wra�eniu, jakie powinien wywo�ywa�, nadrabia� min� w spos�b wzbudzaj�cy politowanie.

Drzemi�cy przy piecyku ordynans komendy dworca, stary pospolitak, na jego widok powsta� niedbale i z wyzywaj�cym lekcewa�eniem. Pozna� si� od razu na warto�ci s�u�bowej lejtnanta.

��Chcia�em rozmawia� z panem komendantem dworca. Ordynans z wyra�nym brakiem szacunku podrapa� si� po g�owie.

��Pana komendanta dworca nie ma � odrzek� i po ma�ej przerwie doda� dla �wi�tego spokoju � panie lejtnancie. Lejtnant poprawi� binokle na nosie.

��Prosz� go zawo�a�, sprawa jest bardzo wa�na.

Stary ordynans popatrzy� na lejtnanta, jakby pyta�: �Czy mo�e by� dla mnie wa�niejsza sprawa, jak iskanie si� przy ciep�ym piecu?� � i wyszed� z widocznym niezadowoleniem. Lejtnant usiad� na taborecie i ponuro zapatrzony w buzuj�cy w piecyku ogie� wzdycha� sm�tnie i p�g�osem kl��. W kilka minut p�niej przyszed� odwo�any od kart u zawiadowcy stacji kapitan i z niech�ci� przywita� lejtnanta. Ten ostatni przedstawi� si� z wielkim szacunkiem i na zapraszaj�cy gest kapitana usiad� przy stole.

��Czym mog� panu s�u�y�, panie lejtnancie? � zapyta� kapitan.

��Melduj� pos�usznie, panie kapitanie, �e jestem dow�dc� transportu koni i jeden z nich w�a�nie, wierzchowy ko� pana genera�a von Kreissa, dow�dcy 6 dywizji g�rskiej, zdaje si� zachorowa�. Pozwalam sobie prosi� pana kapitana o udzielenie mi pomocy sanitarnej w my�l instrukcji � tu lejtnant wyj�� z kieszeni odbit� na powielaczu instrukcj� otrzyman� przed wyjazdem i uderzy� po niej palcem � gdy� obawiam si�, �e ko� mo�e zdechn��.

Kapitan odgryz� kawa�ek ustnika i wyplu� go na pod�og�.

��Na czym pan opiera swoje obawy, panie lejtnancie?

��Ko� le�y na pod�odze i nie przyjmuje pokarm�w, panie kapitanie, s�dz�, �e co� mu dolega.

��Nie przyjmuje pokarm�w � powt�rzy� kapitan ironicznie � i le�y na pod�odze, hm�

Lejtnant poprawi� ci�gle opadaj�ce binokle.

��Tak jest, panie kapitanie. �o�nierze t�umacz� to chorob�, kt�rej ustali� nie mog�. Poza tym nie znam �rodk�w zapobiegawczych. Prosz� wi�c pana kapitana, w my�l instrukcji, o udzielenie pomocy, gdy��

Kapitan chcia� odgry�� jeszcze kawa�ek ustnika, ale pozosta�o go ju� za ma�o, wi�c wyplu� wszystko. Po czym spl�t� r�ce na stole i wpatrzy� si� w lejtnanta takim wzrokiem, jak psychiatra s�dowy patrzy na przest�pc� w obliczu s�du, kiedy ma wyda� orzeczenie. Wyniki obserwacji musia�y by� bardzo smutne, gdy� g��boko westchn��. Tym samym tonem, jakim do niego m�wi� lejtnant, tonem �ci�le urz�dowym i takim�e stylem, kapitan odpowiedzia� z iskierkami ironii w oczach:

��Nic panu nie pomog�, panie lejtnancie. W sk�adzie Bahnhofskommando nie jest, jak dot�d, przewidziany etat weterynarza, a ja, jak pan widzi, jestem z oddzia��w saperskich i na koniach znam si� tyle, ile pan na lokomotywach. Jedno, co mog� dla pana uczyni�, to komisyjnie zastrzeli� konia i wystawi� panu za�wiadczenie, �eby si� pan m�g� przed swoim dow�dc� wykaza�, i� konia nie m�g� pan uratowa�. Oto i wszystko. Lejtnant popatrzy� na niego z przera�eniem.

��Zechce pan kapitan zrozumie�, �e jest to ko� pana genera�a! Poza tym ka�� mi za niego zap�aci� z mojej ga�y�

��Ma pan zupe�n� s�uszno��. � Kapitan uprzejmie skin�� g�ow�. � Zreszt� je�eli nie zastrzel� konia komisyjnie, to nie ulega w�tpliwo�ci, �e nie utrzymawszy pomocy sanitarnej zdechnie sam. Dobrowolnie.

Kapitan westchn��.

��Takie wypadki zdarzaj� si� czasami i wierzchowym koniom pan�w genera��w, niestety. B�d� co b�d� protok� stwierdzaj�cy zej�cie konia otrzyma pan ode mnie, to jest w mojej mocy.

��Przepraszam bardzo pana kapitana. W przepisach jest powiedziane, �e � lejtnant otworzy� instrukcj� i kapitan podni�s� z westchnieniem oczy na sufit � �od odpowiedzialno�ci materialnej dow�dca transportu mo�e by� uwolniony jedynie w tym wypadku, kiedy ko� zdech� w miejscu, gdzie nie by�o �adnej w�adzy wojskowej, kt�ra by, w my�l obowi�zuj�cych rozkaz�w, by�a obowi�zana do udzielenia pomocy, lub te� je�li mimo obecno�ci takiej w�adzy pomoc ta, z winy tej�e w�adzy, zosta�a op�niona, lub te� je�li udzielenie natychmiastowej pomocy nie mog�o mie� miejsca z powodu si�y wy�szej, nie okre�lonej niniejsz� instrukcj�. W takim wypadku jednak rzeczony ko� lub inne zwierz� poci�gowe (mu�, osio�, byk, pies taborowy) nie mo�e by� pogrzebany, zanim powo�ana z najbli�szego garnizonu komisja weterynaryjna nie ustali protokolarnie: � a � przyczyny zas�abni�cia konia, � b � przyczyny, dla kt�rej nie udzielono mu natychmiastowej pomocy, � c � bezpo�redniej przyczyny zej�cia, � d��.

Nawiasem trzeba doda�, �e instrukcj� t�, jak zreszt� wszystkie instrukcje austriackie, cechowa�o tak zwane austriackie gadanie.

��Bardzo to jest interesuj�ce, co mi pan recytuje, panie lejtnancie � przerwa� kapitan zgry�liwie � przyznaj� ca�kowit� s�uszno�� zawartym w pa�skich przepisach pogl�dom. Ale lektura i pa�ski paragraf nic tu nie pomog� i ko� czy inne zwierz� poci�gowe zdechnie wbrew wszelkim instrukcjom, prosz� pana. Jeszcze raz panu zaznaczam, �e pomocy udzieli� nie mog�. Dziwi� si�, �e si� pan tak przejmuje tym koniem. Czy ten wierzchowiec to jaki pa�ski krewny? Ludzie gin� tysi�cami i nic, a tu nagle tyle kramu o konia.

��Ale� to jest ko� wierzchowy pana genera�a von Kreissa� Kapitan zrobi� taki ruch ramionami, jakby co� z siebie otrz�sa�.

��Czy s�dzi pan, �e konie pan�w genera��w s� nie�miertelne?

��Pozwoli pan, kapitanie, �e� Kapitan powsta�.

��Pozwalam panu na wszystko, panie lejtnancie. Rozbierz si� pan do naga, sta� pan na g�owie mi�dzy torami i udawaj pan semafor, ale nie morduj mnie pan wi�cej tym koniem�

��Panie kapitanie, pozwalam sobie zameldowa�, �e je�li ko�

��Ach, Du lieber Gott im Himmel! (Ach, Ty dobry Bo�e w niebie!). Ale uparty z pana m�odzieniec! Czy da mi pan spok�j z tym przekl�tym koniem? T�umacz� panu jak rodzonemu bratu, a pan swoje. Tak nie mo�na, panie lejtnancie! Zechce pan wzi�� pod uwag� m�j stopie� i wiek, panie lejtnancie. Rozumiem, �e to jest nieprzyjemne, kiedy takiemu koniowi wpadnie do �ba pomys� zdychania na obcej stacji na z�o�� swemu dow�dcy transportu, ale na to nie ma sposobu.

Kapitan przerwa� i podrapa� si� po policzku.

��Mo�e mu przejdzie � pociesza� zmartwionego lejtnanta. � Czy nie by�oby wskazane, panie lejtnancie, zrobi� mu gor�cy ok�ad na brzuch? Ludziom takie rzeczy pomagaj�. Nie? No, proponuj� tylko. My�la�em, �e to mo�na.

Do izby wszed� feldfebel kancelaryjny.

��Czy nie zna pan przypadkiem, feldfeblu, jakiego weterynarza w tej przekl�tej dziurze? Mo�e jest tu kto� (taki znaj�cy si� na ko�skich chorobach? Panu lejtnantowi chce zdechn�� ko� wierzchowy pana dow�dcy dywizji g�rskiej.

��Weterynarzy, panie kapitanie, tutaj nie ma, ale na stacji mamy przejezdny patrol weterynaryjny. Kapitan uderzy� si� w czo�o.

��Ach, prawda, ten ba�wa�ski kapral!

��Tak jest, panie kapitanie!

��Gdzie on jest? � zapyta� lejtnant.

��Pan lejtnant pozwoli ze mn�.

Zgn�biony oficer wyszed� za feldfeblem na peron. Feldfebel poleci� mu czeka� na siebie, a sam wszed� do baraku stacji od�ywczej.

�Patrol weterynaryjny� zaj�ty by� w tej chwili gr� w dwadzie�cia jeden na dwa banki. Przy jednym rej wodzi� Baldini, przy drugim ogrywa� personel stacji od�ywczej kapral �san.-wet.� Bazyli Kr�i� z takim zapami�taniem, �e nie dojrza� feldfebla, dop�ki ten nie podszed� do niego i nie tr�ci� go w rami�.

��Chod� pan, panie kapral! Musi pan udzieli� pomocy koniowi wierzchowemu pana genera�a dow�dcy dywizji g�rskiej.

Kapral �san.-wet.� przymkn�� na chwil� oczy, potem je szeroko otworzy� i wpatrzy� si� w stoj�cego nad nim feldfebla.

��He? Przykro panu odej�� od takiego banku, co? Ja tu pogram troch� za pana. Id� pan pr�dzej, bo lejtnant czeka na peronie.

��Lejtnant?

��Dow�dca tego zdychaj�cego konia. No � feldfebel odsun�� Kani� i usiad� na jego miejscu � czy pan ci�gnie do siedemnastu, panie kapral?

Kania spojrza� na feldfebla troch� nieprzytomnie.

��Co robi�, Haber? � spyta� po chwili po polsku.

��Pan kapral weterynaryjny musi tego konia ratowa� � z zimn� krwi� odpowiedzia� Haber i dmucha� dalej w wyci�gni�t� ostro�nie kart�. � Masz teraz prawo zbi� mord� Sz�k�l�nowi za ten dokument.

Sz�k�l�n wzruszy� ramionami.

��Masz k�opot? � Nachyli� si� do ucha Kani i poufnie doradza�: � Powiedz, �e trzeba mu koniecznie zrobi� lewatyw�. Kania spojrza� na niego wrogo i zgrzytn�� z�bami.

��Tobie, draniu, przyda�aby si� lewatywa z terpentyny i dziegciu! Ty� mnie tak sprytnie ubra�!

��Nie ciskaj si�, bo ci dobrze radz�. Powiesz, �e nie masz przy sobie instrumentu i wyjdziesz w porz�dku z tej historii.

��P�jdziemy obaj.

Sz�k�l�n niech�tnie si� skrzywi�.

��Mo�e tw�j dobry duch co doradzi.

��No id� pan, panie weterynarzu, bo lejtnant czeka � przypomnia� feldfebel. � Komu mam teraz rozda� karty?

Kania w�o�y� pas i z westchnieniem wyszed� na peron. Za nim z opuszczon� g�ow� powl�k� si� Sz�k�l�n, kt�ry w tej chwili wnosi� w my�li pretensj�, do swego dobrego ducha za to, �e go w taki dokument zaopatrzy�.

W s�abym �wietle lampy elektrycznej, wisz�cej na drucie i podrzucanej wiatrem, Kania ujrza� nerwowo spaceruj�cego lejtnanta.

��Melduj� pos�usznie, panie lejt�

��Wy jeste�cie ten weterynarz? � szybko przerwa� oficer. Kania zrobi� grymas, jakby mu gar�� soli wsypano do ust. � W�a�ciwie, panie lejtnant, to nie jestem weterynarzem� ja jestem�

��Wi�c c� oni wariata robi� w tym Bahnhofskommando? Zaraz tak zmyj� g�ow� feldfeblowi, �e sczernieje.na w�giel.

Kania podrapa� si� po g�owie i nieznacznie, spod oka, spojrza� na oficera.

��Jestem podoficerem sanitarno-weterynaryjnym, panie lejtnant, i ewentualnie mog�

��No to chod�cie.

Lejtnant ruszy� szybkim krokiem i obaj weterynarze, depc�c mu po pi�tach, szeptem przypominali sobie to wszystko, co wiedzieli o chorobach ko�skich.

��Najcz�ciej miewaj� zo�zy � szepta� Sz�k�l�n.

��Nosacizn� te� miewaj�.

��Wiem te�, �e s� konie �ykawe, ale co to znaczy, nie wiem.

��Najlepiej wykr�ci� si�, �e nie masz lewatywy i koniec. Ten ca�y lejtnant to idiota i nie skapuje si�.

Wi�cej czasu do namys�u nie mieli, gdy� stan�li pod wagonem, w kt�rym pali�a si� odrutowana stajenna latarnia. Lejtnant wspi�� si� niezgrabnie i wszed� do �rodka. Za nim wdrapa� si� Kania i Sz�k�l�n.

W wagonie znajdowa�o si� sze�� koni i dw�ch �o�nierzy, kt�rzy na widok wchodz�cego lejtnanta z niech�ci� powstali ze s�omy.

Jeden z koni le�a� na pod�odze z wyci�gni�tymi nogami i �bem.

��To ten � poinformowa� lejtnant.

Kania stan�� nad koniem pana dow�dcy dywizji g�rskiej jak ojciec nad mogi�a pierworodnego dziecka. Przypatrzy� si� spod oka �o�nierzom, po czym zaszed� od strony �ba, nachyli� si� i przygl�da� si� wyszczerzonym z�bom generalskiego rumaka. Sz�k�lon tymczasem obmacywa� koniowi boki z takim samym znawstwem jak Kania i kr�ci� g�owa.

��A wy co za jeden jeste�cie? � zapyta� lejtnant.

��To m�j pomocnik, panie lejtnant � zameldowa� Kania.

Obaj �o�nierze usun�li si� na stron�, aby nie przeszkadza� panom doktorom, i poci�gaj�c nosami patrzyli na te fachowe ogl�dziny. Kania przykucn�� nad �bem i zajrza� koniowi w �lepia. Jeden z �o�nierzy odezwa� si� p�g�osem do drugiego:

��Ten weterynarz je taki mondry jak i my, a mo�e i durniejsy, wis?

Kania drgn��, kiedy us�ysza� polski j�zyk,

��Polacy? � szybko zapyta�.

��Polak � odpowiedzia� �o�nierz.

��Gadaj, co temu koniowi jest, pr�dko!

��Was f�r Geschw�tz? (Co za gl�dzenie?) � przerwa� lejtnant, � Zbadajcie konia, kapralu, i nie romansujcie, bo tymczasem zdechnie.

��Pytam ich co ten ko� �ar�, panie lejtnant � odpowiedzia� Kania po niemiecku i doda� po polsku, nie odwracaj�c oczu od �ba: � Co mu jest, gadaj bracie.

��Pieron go ta wi, panie kapral � odpowiedzia� �o�nierz � musi zezar co takiego i m�cy go.

��B�dzie co z niego czy nie?

��Jak si� uwali� we Widniu, tak le�y i fertyg. Widzi mi si�, ze kolki go sparli.

��Czy ten ba�wan zna si� na tym?

��Choler� koby�y od ogiera nie odr�nia.

Kania odetchn�� pe�n� piersi� i Sz�k�l�n, patrz�c na niego, nabra� pewno�ci siebie. Odchyli� koniowi g�rn� warg� i patrzy� badawczo. Potem zdj�� latarni� z haka i po�wieci�. Przez chwil� obaj patrzyli na konia i kr�cili g�owami.

��Nun? (No?) � zapyta� lejtnant z niepokojem.

��Koniowi temu ju� nic nie pomo�e, panie lejtnant orzek� fachowo Kania. � On ma kolki z piasku.

��Z czego? Przecie� konie nie jedz� piasku.

��Tak jest, nie jedz�, ale owies musia� by� zanieczyszczony piaskiem i ko� dosta� zapalenia kiszek. Robi wra�enie, jakby ju� kilka dni chorowa�.

Lejtnant wyra�nie posmutnia� i patrzy� �a�o�nie na konia, jakby z wyrzutem, �e zdycha akurat wtedy, kiedy on go przewozi.

��I co teraz w�a�ciwie trzeba zrobi�? Jest jaki� ratunek dla niego?

��Nie ma. Trzeba zastrzeli�, niech si� nie m�czy i tyle.

Zupe�nie przybity tym orzeczeniem lejtnant wydoby� z kieszeni z�o�on� instrukcj� i zacz�� j� czyta� pod latarni�. �o�nierze gwarzyli tymczasem z Kani� p�g�osem. � Sk�d? Ze Lwowa? � My spod Nowego Targu. Papierosy pan kapral ma? Dajcie pokurzy�. Co b�dzie z koniem? � Nic nie b�dzie, trzeba mu zrobi� lewatyw� i wyzdrowieje.

Lejtnant w�o�y� instrukcj� do kieszeni i z westchnieniem zwr�ci� si� do wyj�cia.

��Chod�cie, kapralu, ze mn� do pana komendanta dworca i powiedzcie mu, co jest koniowi. Je�eli ma by� zastrzelony, to wy te� b�dziecie musieli podpisa� protok�.

Kania wysiad� za lejtnantem, a za nim Sz�k�l�n. Drog� do stacji zagrodzi� im jaki� poci�g wioz�cy artyleri�, jak to mo�na by�o os�dzi� z platform na�adowanych dzia�ami, kt�rych lufy, owini�te brezentem, stercza�y ku g�rze. Z wagon�w zacz�li wysypywa� si� �o�nierze z mena�kami i manierkami i ustawia� si� w dwa szeregi. Sygna� tr�bki zapowiada� obiad. Musieli teraz za lejtnantem obchodzi� ca�y d�ugi poci�g. Kiedy weszli na peron, lejtnant zauwa�y� komendanta dworca otoczonego grup� oficer�w, kt�ry skin�� mu g�ow�. Lejtnant podszed� do niego.

��Ma pan szcz�cie panie lejtnancie. W tym poci�gu jest lekarz weterynaryjny i b�dzie panu m�g� pom�c. Pan major pozwoli, �e poprosz� tego lekarza na ma�e ogl�dziny?

��Je�eli nie jest schlany, mo�e go pan wzi��. Jak d�ugo b�dzie trwa�o to branie obiadu, panie kapitanie.

��Ilu ludzi? Trzystu? Je�eli pan major chce napoi� konie, to potrwa oko�o dw�ch godzin. Mamy tylko jedn� studni� z dobr� wod�.

Kania, us�yszawszy radosn� wiadomo�� o weterynarzu, poci�gn�� Sz�k�l�na za r�kaw i nieznacznie zmieszali si� ze snuj�cymi si� �o�nierzami. Szybko szli do baraku stacji od�ywczej, zapchanego teraz �o�nierskim t�umem.

��Zbierajcie si� pr�dko! Musimy wyrywa�!

��Co si� sta�o? � zapyta� Haber, wyci�gni�ty na kocach.

��Zapytaj si� tego dra�skiego ducha. � Kania wskaza� r�k� na Sz�k�l�na, kt�ry w milczeniu szybko nak�ada� plecak.

��Dlaczego si� zbieramy? � zapyta� Baldini. � Dok�d w�a�ciwie idziemy?

��Nie pytaj, tylko ubieraj si�, musimy wia�, �eby nie wpa��

��Ale gdzie pojedziemy teraz, kiedy �adnego poci�gu nie ma?

��P�jdziemy. St�d musimy si� spali�, bo nam zaraz za t� ko�sk� diagnoz� powiedz� kilka s��w. Tylko czeka� na �andarm�w. Poradzi�em temu ba�wanowi lejtnantowi zastrzelenie konia, a tu akurat zajecha� poci�g z artyleri� i weterynarzem. Maj� mnie szuka�, to ju� wol� im si� sam usun��. Jazda, idziemy! Wychodzi� pojedynczo i czeka� na mnie przy ko�cu peronu.

Kania wyszed� ostatni i bystro rozejrza� si� na wszystkie strony. Na szcz�cie kanonierzy, kt�rzy zat�oczyli stacj�, byli doskona�� os�on� i mo�na si� by�o nie ba� spotkania z kapitanem lub lejtnantem. Kiedy po��czy� si� z oczekuj�cymi na niego towarzyszami, pr�dko wyprowadzi� ich za stacj�. Znale�li si� na szerokim go�ci�cu, wiod�cym nie wiadomo dok�d. Pytany o kierunek drogi. Kania nie odpowiada�, tylko kl�� Sz�k�l�na, kt�ry z kolei przekazywa� te z�orzeczenia swemu dobremu duchowi.

Ksi�yc �wieci�, pogoda by�a �adna, wi�c marsz by� dosy� przyjemny. Szli tak d�ugo bokiem go�ci�ca, dop�ki Kania, kt�ry si� stale odwraca� i patrzy� poza siebie, nie orzek�, �e mo�na si� zatrzyma�, bo �wiat�a stacyjne znik�y mu z oczu. Usiedli nad brzegiem rowu.

��Teraz powinienem da� ci w z�by � przem�wi� Kania, pal�c papierosa. � To� ty mi zrobi� tak� przyjemno��. Podzi�kujcie mu, ch�opcy, za ten dokument.

��Mia�em chodzi� od jednego do drugiego i pyta�, kto ma dokument? � zapyta� Sz�k�l�n. � Czy mia�em mo�e stan�� na �rodku poczekalni i wo�a�, �eby mi kto sw�j dokument odst�pi�?

��Ale mog�e� zobaczy�, co bierzesz? Po odznakach mo�na by�o pozna�, co ten kapral za jeden.

��Trzeba si� by�o wystara� o dokument, wystara�em si�! Nie miejcie teraz do mnie pretensji. Najpierw pl�cz�, �e nic ma dokumentu, a kiedy cz�owiek po�wiec� si� i zdobywa dokument, mo�na powiedzie�. z nara�eniem �ycia, wtedy jest �le. Teraz to�cie m�drzy. Diabli wiedzieli, �e tutaj jaki� ko� zachoruje

��Co teraz?

W wyniku narady postanowili maszerowa� tak d�ugo, a� dojd� do jakiego� osiedla ludzkiego, gdzie mieli si� zatrzyma� i zorientowa� w okolicy.

Po kr�tkim odpoczynku poci�gn�li sobie dla kura�u z manierek � ruszyli dalej brzegiem go�ci�ca, pod os�on� drzew. Po drodze min�o ich kilka woz�w jad�cych w przeciwnym kierunku. Go�ciniec szed� w skr�tach pod g�r� i nasi bohaterowie pr�dko si� zm�czyli. Po kilku kilometrach sapi�cy Haber zaproponowa� drugi odpoczynek, usiedli wi�c znowu nad rowem

��Dawno ju� tak nie chodzi�em.

��Odzwyczai�e� si� w kancelarii, He?

��A ty tak du�o nie gadaj i lepiej milcz! Przez ciebie cz�owiek teraz imusi cierpie� i na stare lata maszerowa� jak rekrut,

��Kiedy� si� tak zestarza�?

��M�wi� ci, cicho b�d�! Sz�k�l�n poci�gn�� z manierki.

��Ruch i �wie�e powietrze zalecaj� wszyscy lekarze. Taki spacer dobrze ci zrobi, bo obros�e� w sad�o.

Posiedzieli p� godziny i ruszyli w tym samym kierunku, W �wietle ksi�yca okolica wygl�da�a jak ponura pustynia. Krajobraz by� monotonny i jednostajny, Z obu stron go�ci�ca rozci�ga�y si� g�adkie i r�wne r�yska, na kt�rych tu i �wdzie sta�y sterty zbo�a, pilnowane przez odzianych w (ko�uchy i uzbrojonych w pa�ki csikos�w. S�ysz�c g�osy podchodzili do go�ci�ca i patrzyli w milczeniu ma mijaj�cych ich �o�nierzy. Sz�k�l�n rzuca� im jakie� s��wko i pyta� o drog�. Najbli�sze osiedle ludzkie mia�o by� za jakim� wzniesieniem go�ci�ca i rzeczywi�cie wkr�tce, kiedy stan�li na wzg�rzu, zauwa�yli w dole s�abe �wiate�ka. Z daleka ju� us�yszeli poszczekiwanie ps�w. Musia�a to by� bardzo du�a wie�, gdy� na skraju jej sta�a murowana karczma. Kania zajrza� przez okno i zdecydowa� si� wej��. Stary karczmarz, z fajk� w z�bach, rezydowa� za lad�; na widok go�ci podni�s� si� �wawo.

Przy sto�ach siedzia�o kilku ch�op�w w starszym wieku pij�cych wino i gwarz�cych z cicha.

Karczmarz bardzo ma�o rozumia� po niemiecku i Sz�k�l�n obj�� teraz przewodnictwo. Zam�wili jajecznic� z trzydziestu jaj, co zwr�ci�o na nich uwag� wszystkich obecnych. W zadymionej izbie ukaza�y si� dwie m�ode W�gierki, c�rki gospodarza, kt�re z ciekawo�ci� przygl�da�y si� go�ciom obdarzonym takim apetytem. Baldini zrobi� ogniste oko i Madziarki spojrza�y na niego kokieteryjnie.

��Gor�ce szelmutki � zauwa�y� Sz�k�l�n i podkr�ci� w�sa. � Warto by si� do nich wzi��.

Kiedy sobie pojedli, Sz�k�l�n zam�wi� wino i zacz�� z karczmarzem tajemnicz� rozmow�.

Nasi bohaterowie tymczasem popijali g�sto. C�rki gospodarza wyr�ni�y Kani� i Baldiniego i posy�a�y im wabi�ce spojrzenia, kr�c�c si� za lad� bez widocznej potrzeby. Sz�k�l�n odszed� od lady i usiad� przy stole.

��Powiada, �e najbli�sza stacja jest st�d o cztery kilometry. Gdyby�my si� tu chcieli przespa�, to nam odda stodo��. Poczciwy z niego dziadyga.

��Mo�emy wi�c spa� tutaj? � zapyta� Baldini.

��Ale w stodole.

��Powiedz mu, �e mamy koce i niech nam da s�omy, to si� prze�pimy w izbie na pod�odze.

��A my�lisz, �e on si� na to zgodzi? Jemu si� tak do wnuk�w nie spieszy.

��Spr�buj mu to powiedzie� � wtr�ci� si� Kania � w stodole jest zimno.

��Mog� pogada� ze starym�

Sz�k�il�n dosy� d�ugo namawia� karczmarza, ale wida� by�o po jego przecz�cym kr�ceniu g�ow�, �e si� nie zgadza.

��Powiada, �e mu wy��opiemy wszystko wino i w�dki. M�wi, �e mog� przyj�� �andarmi, a on nas nie zna i boi si�. Nie wie, czy mamy w porz�dku dokumenty. Na stodo�� jednak zgadza si�.

��Pal go licho! Mo�emy spa� w stodole � zgodzi� si� Haber. � Powiedz mu, niech robi to spanie, bo jestem zmordowany. H�adun popar� go i Sz�k�l�n znowu podszed� do lady. Karczmarz wyda� c�rkom polecenia i nala� dwa kubki wina.

Traci� si� z Sz�k�l�nem i wypi�. Kania zbli�y� si� do nich, niby chc�c zap�aci�, w rzeczywisto�ci za� chcia� porozmawia� z Madziarkami.

Gospodarz teraz nie zwraca� ju� uwagi na dziewcz�ta. S�dz�c po jego nosie, lubi� wypi�. Kiedy zainkasowa� nale�no��, nabra� szacunku dla ca�ego towarzystwa, kt�re solidnie zjad�o i nie�le potrafi�o pi�. Takich go�ci mia� teraz rzadko. Postawi� od siebie kolejk� wina dla wszystkich i nap�dzi� c�rki, �eby si� pospieszy�y z przygotowaniem pos�ania w stodole. Podczas kiedy Haber �amanym j�zykiem w�gierskim zabawia� gospodarza polityk�, Baldini i Kania nieznacznie wysun�li si� za Madziarkami na podw�rze. Sz�k�l�n tr�ci� H�aduna w bok.

��Chlajmy z nim, �eby si� nie skapowa�.

Karczmarza nie trzeba by�o d�ugo namawia� do picia. Ka�dy stawia� kolejk� od siebie i w kr�tkim czasie gospodarz wyrazi� w�tpliwo��, czy od tak sympatycznych �o�nierzyk�w nie wzi�� za du�o o trzy korony. Poniewa�, jak o�wiadczy�, czuje z tego powodu wyrzuty sumienia, Sz�k�l�n zaproponowa� mu, aby nadwy�k� t� zwr�ci� winem, na co zgodzi� si� bez wahania.

Kiedy nieobecno�� obydwu towarzyszy przeci�ga�a si�, Haber zapyta�, czy nie by�o jeszcze jakiego b��du w rachunku; karczmarz, dobrze ju� wlany, wzi�� kred� w r�k� i zacz�� sprawdza� rachunek bardzo sumiennie. Ca�a tr�jka stara�a mu si� w tym pom�c. Karczmarz mamrota� po w�giersku i kre�li� niewyra�nie cyfry na blasze, a Sz�k�l�n przy ka�dej pozycji wszczyna� z nim gor�c� dyskusj�.

��Przyznaj si�, bracie, �e� nas nabra�. Liczymy jeszcze raz.

Po jakim� czasie obaj przyjaciele wr�cili, a za nimi pojedynczo wsun�y si� do izby obie dziewczyny z bardzo czerwonymi twarzami. Karczmarz by� tak dalece zatopiony w rachunkach, kt�re im d�u�ej sprawdza�, tym wi�cej si� wik�a�y, �e nie spostrzeg� ich przyj�cia. Kania postawi� kolejk� wina i gospodarz z zafrasowaniem wypi�. Nie m�g�, w �aden spos�b doj�� do �adu z rachunkiem i zacz�� go sprawdza� uporczywie jeszcze raz. Na nast�pnej kolejce roz�o�y� bezradnie r�ce i z �alem przyzna� si� Sz�k�l�nowi, �e wst�pi� w niego diabe�. Sz�k�l�n ze wsp�czuciem pokiwa� nad nim g�ow� i poda� mu spos�b na wyp�dzenie tego diab�a, Sposobem tym by�o kilkakrotne powt�rzenie cudownego wierszyka w poga�skim j�zyku. Gospodarz patrzy� mu przez d�u�szy czas na usta, ale nie m�g� powt�rzy� i machn�� r�k� z rezygnacj�.

��Zabij, bracie, nie powt�rz�, diabe� mnie op�ta� i kr�ci moim j�zykiem.

Po kilku pr�bach Sz�k�l�n zrezygnowa� i poradzi� karczmarzowi, �eby jutro bezwarunkowo poszed� do ksi�dza i poprosi� go o egzorcyzmowanie. Po�egnali si� i ze wszystkimi baga�ami poszli do stodo�y. Jedna z dziewcz�t przynios�a im latarni� stajenn� i zawiesi�a j� na belce. Na zaczepki Habera nie reagowa�a i nie patrz�c na Kani�, kt�ry przeszed� obok niej przez podw�rze, wesz�a do sieni pozostawiaj�c go przed drzwiami. W stodole porozk�adali na s�omie koce i rozebrali si�.

��No i jak? � zapyta� Sz�k�l�n Baldiniiego.

��Figa, bracie, chc� wyj�� za m��.

��A w jaki spos�b porozumiewa�e� si� z nimi? Umiej� po niemiecku?

��Tyle umia�y, �eby nam powiedzie�, co potrzeba.

��W�gierki, bracie, to nie W�oszki, nie takie pr�dkie.

Le��c na s�omie gwarzyli. Kania postanowi� wymaszerowa� przed �witaniem; aby si� obudzi� na czas, wyznaczy� dy�ury godzinne, podczas kt�rych zawsze jeden mia� czuwa�.

Przed p�noc� spali ju� wszyscy wraz z dy�urnym, kt�rym mia� by� Haber. Najpierw siedzia� okryty kocem i patrzy� na latarni�, potem wzi�� w r�k� zegarek i przypatrywa� mu si� z niezadowoleniem, nakr�ci� go, nast�pnie mrucza� co� do siebie �ledz�c wskaz�wki. Ich bieg wyda� mu si� niemo�liwy do przyspieszenia, pr�bowa� wi�c przesun�� je troch� w prz�d, ale zegarek jego by� jakiego� staro�wieckiego systemu, i nie wiedzia�, w jaki spos�b ma to uskuteczni�. Chcia� nawet obudzi� Sz�k�l�na, ale rozmy�li� si� z rezygnacj� po�o�y� si� na s�omie. Nad ranem H�adun poczu�, �e kto� go szarpie za r�k�. Otworzy� oczy i ujrza� nad sob� jak�� nachylon�, brodat� twarz. � E, kolego�

H�adun usiad� i przypatrzy� si� go�ciowi. Mia� na sobie mundur wojskowy i uzbrojony by� w karabin. � Co?

��Co�cie za jedni? � zapyta� go�� po niemiecku obcym akcentem.

��A ciebie co to obchodzi? Brodacz usiad� przy nim na s�omie.

��Chcia�em was prosi� o pomoc. Widzia�em was, jake�cie maszerowali szos�, i szed�em za wami a� tutaj. Zdezerterowa�em, bracie, zregimentu.

��A co� ty za jeden?

��S�oweniec z Istrii. Je�� mi si� chce straszliwie. Dwa tygodnie ju� w�druj� nocami.

H�adun spojrza� na zegarek i przyci�gn�� do siebie plecak, z kt�rego wydoby� chleb i kie�bas�.

��Masz, po�yw si�.

Dezerter odstawi� karabin i zacz�� �ar�ocznie je��. Mi�dzy jednym k�sem a drugim opowiada�, �e idzie do pobliskiego miasta w tym samym kierunku, co oni. Na zapytanie H�aduna odpowiedzia�, �e noce przep�dza� w stogach i czasem co� od str��w wy�ebra� do jedzenia.

��A co b�dziesz robi� w tym mie�cie? Masz tam kogo? Brodacz pokr�ci� g�ow�.

��Nie mam nikogo, ale tam b�d� bezpieczny.

��Dlaczego?

��Jest tam du�a stacja zbiorcza; przed dwoma dniami spali�a si� w niej kancelaria. M�wi� mi o tym jeden spotkany dezerter, kt�ry mia� fa�szywy dokument i pojecha� poci�giem.

��A ty co tam chcesz robi� w tej stacji zbiorczej?

��Jak to co? Wszyscy dezerterzy tam ci�gn�, bracie, jak na odpust. W kancelarii spali�y si� wszystkie dokumenty i nie wiedz�, co maj� z lud�mi zrobi�, bo nie maj� papier�w. Rozumiesz teraz? Jest tam z tysi�c ch�opa.

H�adun natychmiast zacz�� szamota� Kani� i pozosta�ych. Nowina by�a rzeczywi�cie bardzo ciekawa i otwiera�a nowe mo�liwo�ci. Kania szczeg�owo wypyta� S�owe�ca i przyzna� mu si�, �e jest te� dezerterem. S�oweniec by� zdumiony.

��Wszyscy?

��Wszyscy.

��No wiecie, �e si� wam tak chcia�o ryzykowa� i ca�� paczk� je�dzi� Macie szcz�cie.

S�oweniec by� bardzo zadowolony ze spotkania. Poradzi�, �eby do stacji zbiorczej wchodzi� pojedynczo i zebra� si� na podw�rzu pod wiecz�r. Twierdzi�, �e sprawa jest bardzo prosta i opieraj�c si� na posiadanych informacjach r�czy�, �e zadomowi� si� w koszarach bez trudu, poniewa� komenda zwr�ci�a si� do ministerstwa o wskaz�wki, co ma zrobi� ze znajduj�cymi si� na stacji rekonwalescentami ze szpitali, kt�rzy skutkiem po�aru pozostali bez dokument�w. Ministerstwo odpowiedzia�o, aby natychmiast postawi� wszystkich przed komisj�. Zdrowych miano powciela� do oddzia��w frontowych, chorych za� odes�a� do szpitali. Wed�ug informacji dezertera komisja mia�a si� odby� za dwa dni.

��Dobrze si� sk�ada � orzek� Kania � albo zdob�dziemy tam dokument, albo damy si� jeszcze raz zaasenterowa� do s�u�by, a wtedy b�dziemy mogli sobie dalej poradzi�. Niebo ci� nam zes�a�o, bracie. Wypij sobie.

S�oweniec wzi�� w r�k� manierk� i poci�gn��.

���eby�cie, ludzie, wiedzieli, co wycierpia�em przez te dwa tygodnie, toby�cie si� pop�akali nade mn�. Szed�em tylko nocami, bo we dnie ba�em si� spotka� �andarm�w, i jad�em tylko to, co wyprosi�em od ch�op�w. Po drodze spotka�em w lasach mo�e ze dwudziestu dezerter�w; wszystko b��ka�o si� w pojedynk�. G�odni byli tacy, �e jeden zjad�by drugiego. Podchodz� do takiego, poprosi� o kawa�ek chleba, a on z daleka ju� wo�a, �eby mu da� co� do zjedzenia. Przewa�nie �yj� surow� okopowizn�. Jednego znalaz�em konaj�cego ju� prawie z g�odu. Siedzia�em przy nim ca�y dzie�; w nocy zakrad�em si� do wsi � przynios�em troch� wy�ebranej od jakiego� ch�opa zupy. Nar�d tutaj dosy� przychylny, tylko boi si� �andarm�w, kt�rzy ostatnio pow�ciekali si�; za byle co aresztuj� i p�dz� do miasta. Co� wisi w powietrzu, ludzie. Przew�drowa�em pieszo dobry kawa� �wiata i widz�, co si� robi. Nied�ugo powinien przyj�� koniec.

��Daj Bo�e jak najpr�dzej.

��W lasach siedzi tylu dezerter�w, �e si� ich na ka�dym kroku spotyka. Od razu jeden drugiego poznaje. A na froncie w�oskim jak w garnku� co� bulgocze coraz g�o�niej.

��Czytali�my w jednym ust�pie, �e podobno w niekt�rych pu�kach istniej� ju� rady �o�nierskie.

��Pr�bowali, ale zdaje si�, �e si� nie uda�o. Za du�o, bracie, narod�w w tym naszym wojsku s�u�y i nie ma zgody. Ka�dy chce niepodleg�o�ci. Ale �e Austria klapnie, to wi�cej ni� pewne. W�osi dzie� w dzie� zrzucaj� z samolot�w ca�e paczki literatury we wszystkich j�zykach, a ludzie w okopach czytaj� to sobie. Przez tak� jedn� paczk� o ma�o mnie nie rozstrzelali. Rozdawa�em kolegom i nakry� mnie lejtnant. Nie by�o innej rady; przebi�em go bagnetem i musia�em wia�; troch� mi dopomogli i zdo�a�em wydosta� si� ca�o. Teraz b��kam si� jak bezdomny pies. S�oweniec westchn��.

��My�l�, �e w tej stacji zbiorczej uda mi si� jako� przemarkierowa� troch�, a potem, jak B�g da. Albo pow�druj� dalej, albo gdzie si� schowam. Mo�e tymczasem wszystko si� zawali. Zreszt� nie wiem� zobacz�.

Wie�ci opowiadane przez brodatego S�owe�ca podnios�y naszych bohater�w na duchu.

��Trzymaj si� teraz nas, bracie. Idziemy razem.

��Widz�, �e z wami mo�na si� na wszystko pisa�. Niez�e z was ryzykanty. Ty� jest kapral naprawd�, czy sam si� mianowa�e�? Kania machn�� r�k�.

��Ja, bracie, by�em naprawd� kadet-aspirantem, zdegradowali mnie, zaawansowa�em na kaprala, znowu mnie zdegradowali, potem zaawansowa�em do frajtra, sam si� mianowa�em feldfeblem i sam si� zdegradowa�em do kaprala� r�ne koleje si� przechodzi�o.

��Ty� Polak, prawda?

��Po czym pozna�e�? S�oweniec u�miechn�� si�.

��Kiedy ci� ten budzi�, powiedzia�e� �psiakrew�, a to s�owo, bracie, jak legitymacja.

Rozmawiaj�c ze S�owe�cem ubierali si� i myli pod studni� na podw�rzu. Na dworze by� jeszcze mrok, mimo to karczmarz ju� nie spa� i kr�ci� si� w oborze.

��Jak si� wam spa�o, panowie?

��Dzi�kujemy, nie�le.

��Wypijecie �wie�ego mleka? Zaraz wam mog� da�. Id�cie do izby, pali si� tam w piecu. A ten sk�d si� wzi��?

��To nasz kolega, sp�ni� si� na poci�g i dogoni� dopiero tutaj. Karczmarz bystro obejrza� obdartego S�owe�ca i jego brod�.

��Ej ch�opcy, ch�opcy! �al mi was. Jak wyjdziecie ze wsi, id�cie lasem, bo t�dy czasami patrole �andarmskie chodz�, a w lesie spotkacie koleg�w, b�dzie wam ra�niej,

��My si� �andarm�w nie boimy � odpowiedzia� Kania wycieraj�c si� r�cznikiem. � Mamy dokumenty jak z�oto. Karczmarz podrapa� si� po g�owie i splun��.

��Wiem ja, jakie macie z�ote dokumenty. Kto �pi w stodole i nad ranem maszeruje, a pyta si� przedtem, dok�d ma maszerowa�, bo nie wie, gdzie jaka stacja jest, ten mi nie powie, �e ma dokumenty jak z�oto. Niejeden taki u mnie spa� w stodole. Nie moja rzecz pyta� o dokumenty, co mi tam�

��Porz�dny z pana cz�owiek, karczmarzu � orzek� Kania i potrz�sn�� jego d�oni�.

��No, zaraz porz�dny. Zwyczajny cz�owiek jestem, �al mi tylko ludzi takich jak wy. Id�cie do izby, zaraz dziewcz�ta przynios� wam mleko.

Zabrali ze stodo�y swoje rzeczy i weszli wszyscy do izby, w kt�rej na olbrzymim kominie pali� si� weso�y ogie�. Obie siostry krz�ta�y si� ju� przy gospodarstwie. Na grzeczne dzie� dobry odpowiedzia�y troch� nieswojo. Mia�y ku temu uzasadnione przyczyny. Przez ca�� bowiem noc drzwi do nich by�y na pr�no go�cinnie otwarte i biedne Madziarki za ka�dym szelestem dostawa�y bicia serca. Kiedy stawia�y na stole paruj�ce kubki mleka, Kania niespodzianie przyci�gn�� jedn� z nich do siebie i uca�owa� j� w same usta. Dziewczyna opiera�a si� s�abo, wreszcie, kiedy stwierdzi�a, �e wobec tego si�acza op�r jest bezskuteczny, znieruchomia�a w jego u�cisku. Trwali tak w d�ugim poca�unku, dop�ki za drzwiami nie da�o si� s�ysze� chrz�kanie karczmarza. Wtedy Kania wypu�ci� z obj�� dziewczyn�, kt�ra g��boko zaczerpn�a powietrza w p�uca. Poniewa� dzia�o si� to wobec wszystkich, uderzy�a go lekko po twarzy, ale wygl�da�o to wi�cej na pieszczot�. Zjedli obfite �niadanie i po�egnawszy si� przyja�nie z szarzej�cym w mroku go�ci�cem, z kt�rego wkr�tce zeszli, pomaszerowali brzegiem lasu.

Po godzinie ujrzeli z daleka wie�e ko�cio��w i zatrzymali si�. � Teraz sobie odpoczniemy i wypijemy troch� na rozgrzewk�. Poci�gn�li uczciwie z manierek i zapalili papierosy. S�oweniec radzi� wej�� do miasta w pojedynk�, ale Kania, patrz�c na widoczne z oddali dachy dom�w, orzek�, �e lepiej b�dzie przeczeka� ca�y dzie� w lesie, ni� wchodzi� teraz do miasta, gdzie mo�liwo�� spotkania �andarm�w jest bardzo prawdopodobna. Siedzenie w lesie wyda�o si� jednak Haberowi strat� czasu.

��Trzeba nam by�o lepiej siedzie� w karczmie.

��Wsz�dzie si� p�taj�, to mogliby i do karczmy zajrze�. Nie kijem go, to pa�k�.

��Zdaje mi si�, �e je�li wmaszerujemy takim oddzia�kiem, nikt nas nie zaczepi � zauwa�y� S�oweniec.

��Dobrze, a co dalej? Gdzie� musimy p�j��, nie?

Nie by�o innego wyj�cia, jak siedzie� w lesie do wieczora. Weszli g��biej i zaszyli si� w g�stwin�. Kiedy pozdejmowali z siebie plecaki i roz�o�yli na ziemi koce, Baldini i H�adun nazbierali ga��zi i rozpalili ognisko. Otoczyli weso�o trzaskaj�cy, ciep�odajny ogie� i le��c rozmawiali. Przed po�udniem z zaro�li wy�oni� si� jaki� obdartus z pa�k� w d�oni i na widok ognia i siedz�cych �o�nierzy zatar� r�ce. Przez chwil� patrzy� na nich jakby nieufnie, ale na gest Kani podszed� do ognia.

��Dezerterzy? � zapyta� po niemiecku.

��A ty?

Przyby�y od�o�y� pa�k� i usiad�.

��Macie co� do zjedzenia?

H�adun wyj�� z plecaka chleb i paprykowan� s�onin�, zakupion� w karczmie. Obdartus zacz�� poch�ania� jedzenie z tak� sam� �ar�oczno�ci�, jak� w nocy okaza� S�oweniec.

��Dok�d idziecie?

��Do miasta.

Baldini pocz�stowa� go �ykiem rumu i niepodobny do cz�owieka dezerter zacz�� im opowiada� swoje dzieje.

Kry� si� w lasach ju� trzeci miesi�c; przehandlowa� na jedzenie mundur i wszystko, co przedstawia�o jak�kolwiek warto��. Ostatnio �y� surowizn� oraz jagodami i ptakami, jakie uda�o mu si� z�owi�. By� to Niemiec ze Styrii, kraju wyj�tkowo patriotycznego. Do dezercji sk�oni�y go szykany jakiego� oficera na froncie w�oskim; pieszo przekrad� si� a� do W�gier, sk�d chcia� pow�drowa� w swoje rodzinne strony. Namawiali go do p�j�cia z nimi do stacji zbiorczej, ale Niemiec stanowczo odm�wi�. Prosi� tylko, �eby mu zostawili troch� jedzenia i tytoniu. Niedola tego cz�owieka, �yj�cego jak zwierz�, zrobi�a na nich silne wra�enie, podzielili si� wi�c z nim posiadanymi zapasami �ywno�ci. Ponadto Kania da� mu dwadzie�cia koron i swoje stare spodnie, Baldini za� ofiarowa� koc i manierk� rumu. Ka�dy obdzieli� go, czym m�g�. Dezerter dzi�kowa� ze �zami w oczach.

��Porz�dne z was ch�opy, B�g wam nagrodzi.

Posiedzia� troch� przy ogniu i powsta�. Owin�� w koc otrzymane zapasy i zwi�zawszy go sznurkiem za�o�y� na ramiona jak plecak.

��Dok�d teraz p�jdziesz? Niemiec wskaza� r�k� na zach�d.

��Do domu.

��A jak znajdziesz drog�?

��O to nie ma zmartwienia; orientuj� si� po s�o�cu i mchu na drzewach. Zreszt� zawsze kogo� si� spotka, albo takiego jak ja w�drowca, albo jak�� poczciw� babin�, i obja�ni�. W nocy mog� sobie doj�� do szosy i zobaczy�, gdzie jestem. Za dwa tygodnie b�d� ju� w swoich stronach. B�g wam zap�a� za pomoc, ch�opcy! �ycz� powodzenia.

Przy�o�y� d�o� do czapki bez daszka i wszed� w g�stwin�. S�oweniec z Sz�k�l�nem poszli na poszukiwanie kartofli i po p�godzinie wr�cili z pe�nym plecakiem. Sz�k�l�n wydoby� z kieszeni zawini�tko z sol�.

��Dosta�em to od jakiego� ch�opczyka. Powiada, �e jego tata zgin�� na wojnie, i pobieg� z pola do domu po mamusi�, bo mu stryjka przypomnia�em. Kaza�em mu przynie�� soli i przyni�s�. Zaraz sobie napieczemy. Dawno ju� takich dobrych rzeczy nie jad�em.

Piekli kartofle w popiele i. pal�c papierosy rozmawiali. Kiedy zosta�y upieczone, zajadali je popijaj�c rumem i winem. Tak zeszed� im czas do zmierzchu. W�o�yli plecaki, zasypali ogie� piaskiem i wyszli z lasu. Brzegiem szosy doszli do przedmie�cia i tam zatrzymali si�. Jaki� starszy obywatel wskaza� im drog� do stacji zbiorczej i opowiedzia� o po�arze.

��Szkoda, �e si� ca�a buda nie spali�a� z�odziejskie gniazdo.

Kania postanowi�, �e do stacji wejd� pojedynczo i b�d� si� szukali ko�o kuchni, gdzie � jak przypuszczali � panuje najwi�kszy ruch.

Po spaleniu si� kancelarii w komendzie stacji zbiorczej zapanowa� chaos. Koszary by�y zape�nione lud�mi, o kt�rych nie wiadomo nic wi�cej ponad to, �e chc� je��.

Starzy bywalcy opowiadali sobie, �e po�ar by� bardzo na r�k� panu komendantowi i reszcie oficer�w, gdy� za jednym zamachem uwolni� ich od jakiejkolwiek odpowiedzialno�ci za systematyczne okradanie skarbu pa�stwa.

Przesz�o tysi�c rekonwalescent�w z �r�nych front�w siedzia�o w koszarach nic nie robi�c, w oczekiwaniu na komisj�, kt�ra, w my�l rozkazu ministerstwa wojny, mia�a wcieli� wszystkich do oddzia��w frontowych. O odes�aniu do szpitala nie by�o mowy, gdy� rozkaz ministerstwa kategorycznie poleca� unika� zwalniania ludzi ze wzgl�du na olbrzymie zapotrzebowanie oddzia��w frontowych, w kt�rych ostatnia, czternasta z rz�du, bezskuteczna ofensywa nad Isonz� czyni�a ogromne spustoszenia.

Naczelne Dow�dztwo stan�o w obliczu wyczerpania rezerwuaru ludzkiego, aby ratowa� po�o�enie, wyst�pi�o z desperackim postanowieniem rozpocz�cia jeszcze jednej ofensywy, celem u�atwienia zadania Niemcom we Francji i ostatecznego prze�amania oporu zaci�cie broni�cych si� W�och�w. To, czego nie potrafi�y dokona� wyborowe dywizje z pocz�tkiem wojny, mia�y zrobi� zdziesi�tkowane i wym�czone oddzia�y, uzupe�niane bezwarto�ciowym materia�em ludzkim z r�nych stacji zbiorczych, szpitali i zak�ad�w ty�owych. Stworzone specjalne komisje superrewizyjne z bestialsk� bezmy�lno�ci� przeznacza�y ka�dego trzymaj�cego si� na nogach �o�nierza na front.

�Alles zum Front�! (Wszystko na front!). Prasa pe�na by�a nawo�ywa� do samoobrony przed defetyzmem i dekowaniem si�, a rozkazy w�adz wojskowych by�y coraz sro�sze. Ale gliniany kolos sta� nad grobem. Nic ju� nie mog�o uratowa� monarchii austro-w�gierskiej, gdy� gangrena zasz�a za daleko i wyczerpane ludy kraj�w koronnych, ogo�ocone z m�czyzn, wyg�odzone i tropione przez podejrzliw� �andarmeri� i policj� polityczn�, nie mia�y ju� si� do stawienia dalszego oporu.

W powietrzu mo�na by�o wyczu� oczekiwanie na nieuchronny tragiczny koniec czteroletnich zmaga�; oczekiwanie to czytano zar�wno z twarzy �o�nierzy jak i z oczu um�czonych kobiet, kt�re musia�y stacza� w ogonkach przed sklepami walki o zdobycie kawa�ka chleba dla g�odnych dzieci.

Upi�r kl�ski rozpo�ciera� swoje czarne skrzyd�a nad ogromnym obszarem pa�stwa habsburskiego; s�ycha� ju� by�o jego diabelski chichot, zag�uszaj�cy nawet orkiestry graj�ce na froncie marsze p�dzonym na �mier� �o�nierzom. Gor�czkowo szkolone oddzia�y, ostatnie marszkompanie, zape�nione dzie�mi osiemnastoletnimi i starcami pi��dziesi�cioletnimi, sz�y w morderczy ogie� artylerii w�oskiej z rezygnacj� zarzynanych wo��w. Upajani obficie wydzielanym rumem, szli do ataku potykaj�c si� o trupy koleg�w, z he�mami przekrzywionymi na bakier, z pian� na ustach, wyj�c �hurra!�, nic nie widz�c i nic nie s�ysz�c.

Nie s�yszeli nawet terkotania karabin�w maszynowych, kt�re obs�ugiwane przez specjalne oddzia�y, posuwa�y si� z ty�u i razi�y ogniem pr�buj�cych ucieka�, aby unikn�� pewnej �mierci na przodzie. Niejednokrotnie ca�y oddzia� lub ca�y odcinek linii bojowej wybucha� naraz diabelskim wyciem, zag�uszanym przez orkiestr� graj�c� hymn dla podniesienia nastroju. Ludzie szaleli masowo; sanitariusze musieli stacza� z nimi walki, zanim zdo�ali ich uspokoi� i odprowadzi� na ty�y do punkt�w opatrunkowych, gdzie lekarze stosowali gwa�townie usypiaj�ce zastrzyki, po kt�rych wariaci dostawali wymiot�w i z zawrotem g�owy p�dzeni byli z powrotem na lini� bojow�, gdzie, nic nie widz�c, gin�li od razu. �niwo �mierci by�o obfite; napr�dce wykopane groby zape�niane by�y nie pojedynczymi �o�nierzami, ale schw�rmweise � po kilkunastu i kilkudziesi�ciu. W oblany wapnem d� uk�adano porozrywanych na strz�py, pokurczonych nieboszczyk�w, nieraz w oplotach w�asnych kiszek, nieraz bez g��w, r�k i n�g, nieraz bezkszta�tne miazgi, w kt�rych nie mo�na by�o nawet rozpozna� cz�owieka, i zasypywano je napr�dce, poniewa� oddzia�y grabarzy nie mia�y czasu.

Brzozowe krzy�e, przywo�one gotowe i stawiane na grobie, opatrzone by�y napisem podaj�cym liczb�: F�nfundzwanzig Infanteristen des k.u.k� Regimentes (Dwudziestu pi�ciu piechur�w c.k� pu�ku).

Niedobitki tych straszliwych rzezi znajdowa�y si� w�a�nie na stacji zbiorczej, uzupe�nione ogromnym odsetkiem dezerter�w, kt�rzy na wiadomo�� o po�arze ci�gn�li tam ze wszystkich stron, jak do Mekki. Tu mogli by� bezpieczni, gdy� wobec ba�aganu, jaki panowa� po zag�adzie dokument�w, nie mo�na by�o sobie wyobrazi� lepszego schronienia. Nasi bohaterowie przedostali si� w spos�b um�wiony do koszar stacji, po czym wszyscy znale�li si� bez przeszk�d przy kuchni.

Na parterze jednego z blok�w koszarowych znajdowa�a si� kantyna zapchana �o�nierzami. Kania wszed� tam i z trudem znalaz� miejsce dla siebie. Pozostali czekali na podw�rzu. Siedz�cy przy sto�ach rekonwalescenci rozprawiali o maj�cej si� odby� komisji. Kania wda� si� z nimi w rozmow�. Jaki� weso�y Tyrolczyk obja�ni� go szczeg�owo o zwyczajach panuj�cych na stacji zbiorczej i od razu, nachyliwszy si�, poufnie przyzna� si�, �e jest dezerterem.

��Pluj�, bracie, na wszystko. Cztery lata wojowa�em, podziurawiony jestem jak sito i jeszcze mnie za to smarkaty kadet b�dzie pra� po mordzie? Powiedzia�em grzecznie do widzenia i poszed�em. Tutaj mo�emy sobie siedzie� chyba do ko�ca wojny. Wi�kszego bajzlu, jak w tej Sammelstelle, nie widzia�em nigdzie, chocia� w niejednym takim miejscu by�em. Znasz wiede�sk� Rotund�? Nie? Szkoda!

��Chodzi o to, �e nie wiem, jak si� mam zameldowa� z moj� ferajn�.

Tyrolczyk uderzy� go po kolanie.

��P�jdziecie ze mn� od razu do sali, gdzie ja �pi�. Jest tam prycz do cholery, rozbierzesz si� i masz zaraz prawo robi� awantur�, �e nie dosta�e� kolacji. Podoficerowie zupe�nie pog�upieli z tego wszystkiego i nie mog� si� doliczy� ludzi. Je�li ci� zapytaj�, dlaczego nie ma twego nazwiska na li�cie, powiedz, �e� by� w tym czasie w ust�pie albo u lekarza, albo u diab�a rogatego. Nic si� nie b�j i stawiaj si� z pyskiem, ja tu poczekam przed wej�ciem na ciebie.

Kania postawi� Tyrolczykowi kufel piwa i odszed� od sto�u, a kiedy go zas�onili kr�c�cy si� po kantynie �o�nierze, przysiad� si� do jakiej� grupki, z kt�rej dos�ysza� mow� polsk�. Dw�ch starych �o�nierzy siedzia�o przy m�tnej herbacie i po�ywia�o si� suchym chlebem. Ka�dy niesiony do ust k�s ochraniali podstawion� d�oni�, aby si� czasem jaka� okruszyna nie zmarnowa�a i nie upad�a na pod�og�. Byli wyn�dzniali, obro�ni�ci i obdarci.

��Polacy? Podnie�li g�owy.

��Jawohl. Pan kapral ty� Polak?

��Polak.

��Siadajcie se� skonde�cie som?

��Ze Lwowa.

��Aha! Do suprowitu idziecie?

Kania pocz�stowa� ich papierosami i zacz��wypytywa�. Byli to g�rale gdzie� spod Gorlic.

��Jo se ta tom zamestele kwale i nie narzykam� Aby ino mena� lepszejsa by�a, mog� siedzie� do zwiesny� lepij tu jak w regimencie, wicie?

W stacji zbiorczej znale�li si� skutkiem wyrzucenia z jakiego� szpitala, gdzie, jak wynika�o z ich opowiadania, niezgorzej sobie radzili, aby pobyt w nim przed�u�y�. Rozwlekle opowiadali, w jaki spos�b mo�na naby� reumatyzm i jak trzeba symulowa� chorob� nerek, ale Kani� te szczeg�y nie interesowa�y; kiedy wi�c potwierdzili informacje podane przez Tyrolczyka, odszed� i pozostawi� rodak�w zatopionych w medytowaniu nad tym, na jak� chorob� p�jd� do szpitala, je�li zechc� ich wys�a� na front.

Odnalaz� swoje stadko na podw�rzu i opowiedzia� im wszystko, co us�ysza�.

��A co zrobimy z karabinami?

��Karabiny trzeba b�dzie rzuci� � orzek� Sz�k�l�n � po diab�a nam one potrzebne?

��Nie wiadomo, co si� zdarzy. A mo�e si� jeszcze przydadz�?

W rogu olbrzymiego podw�rza widnia�a ogromna sterta starej s�omy i tam ukryli karabiny po uprzednim odj�ciu od nich cennych rzemieni.

��Znajd�, to znajd�, nie znajd�, to sobie w razie potrzeby zabierzemy. Idziemy.

Przed wej�ciem do kantyny sta� z r�kami w kieszeniach Tyrolczyk i pogwizdywa�. -

��Jeste�cie? Niez�a paczka! Wy tak ca�y czas razem?

��Spotkali�my si� w podr�ach.

Tyrolczyk poprowadzi� ich za sob� na drugie pi�tro i otworzy� przed nimi drzwi jednej z sal sypialnych, z kt�rej zalecia� ostry zapach �rodka dezynfekcyjnego.

��W nosie kr�ci.

��Masz prawo rozpyla� sobie sosnowe powietrze lub wod� kolo�sk� � zakpi� Tyrolczyk. � Przyzwyczaisz si�. Macie tu prycze i k�ad�cie plecaki.

Sala by�a mroczna i s�abo o�wietlona jedn� �ar�wk�. Na pryczach ci�gn�cych si� wzd�u� �cian le�eli i siedzieli �o�nierze. Przez ca�� d�ugo�� sali, na �rodku, sta�y na krzy�akach szerokie drewniane sto�y, r�wnie� g�sto obsadzone. Gwar rozm�w prowadzonych w r�nych j�zykach upodabnia� t� ogromn� izb� do ula. Kiedy si� rozgo�cili, Tyrolczyk wskaza� r�k� na siedz�cych przy sto�ach.

��Przewa�nie dezerterzy. Prawdziwych rekonwalescent�w mo�e jedna czwarta. Tutaj mo�ecie sobie �mia�o gada�, o czym wam si� podoba, bez obawy zasypania. Morowe ch�opy. Id� teraz do kancelarii i r�b awantur�. Potem id�cie wszyscy pojedynczo. Na cugsfirera wsiadaj od razu z pyskiem. Aha, �eby� nie zapomnia� � jeste� z dwunastej sali i czwartego plutonu. Nasza kompania jest trzecia, verstanden?

Tyrolczyk porozmawia� z nimi troch� i odszed� do swych rodak�w. Ka�da narodowo�� trzyma�a si� tu razem i zajmowa�a inny k�t sali. Czesi obozowali pod jedn� �cian�, co mo�na by�o pozna� z daleka po wykaligrafowanym na arkuszu brunatnego papieru i przytwierdzonym do �ciany nad pryczami napisie ��eska Beseda�. Nad koloni� ukrai�sk� widnia� napis: �Narodnyj Dom�. Polacy, kt�rych by�o tylko kilku, napisali w�glem na �cianie: �W jedno�ci si�a�. Inne narodowo�ci r�wnie� ozdobi�y swoje k�ty r�nymi napisami i god�ami.

Kania i Haber podeszli na pogaw�dk� do Polak�w, H�adun za� do Ukrai�c�w. Jeden z Polak�w pochodzi� ze Lwowa i przywita� si� z Kani�, jakby go zna� od dawna.

��Serwus! Legun czy trep?

��Trep, ale lewy.

��Brykn��e�? Kania skin�� g�ow�.

��To fajno. Masz szlugi? Dawaj, bracie, bo mi si chce pali� jak cholera. Mortusiaki jeste�my.

��Ilu was tu jest?

��Codziennie, bracie, przychodzi �wie�y transport; kt�ry z naszych, to si od razu melduji do nas, ale s� we wszystkich salach. Tu mo�na bedzi du ko�ca balu pomieszka�, wicie? Ni mogu doj�� do sztandu z nami� fergaterungi nic ni pomagaj�. Jak rano do �niadania meldowa�o si z naszy kompanji szy�dziesiunt, to du po�udnia na obiad zamyldowa�o si pi�tna�ci wi�cyj. Ca�kiem z tego rechnungsfirery podurnieli i teraz im ju� wszystko jedno.

Kania pocz�stowa� ich papierosami i odszed� z Haberem.

��Id� pierwszy do kancelarii i powiem wam, jak i co.

Kancelaria znajdowa�a si� na ko�cu korytarza. Zasta� tam feldfebla rachunkowego i dw�ch pisarzy-szeregowc�w, z kt�rych jeden, najwidoczniej �yd, potrz�sa� papierami trzymanymi w r�ku.

��Kann man nicht toll werden, Herr Zugsf�hrer? Unsere Kompanie hat aber einen verr�ckten Zuwachs! (Czy nie mo�na si� w�ciec, panie cugsfirerze? Ale� nasza kompania ma zwariowany przyrost!). A kiedy zauwa�y� Kani�, doda� ponuro:

��Da haben Sie einen frischen! Was w�nschen Sie? (Oto ma pan nowego! Co pan sobie �yczy?).

Kania nie odpowiadaj�c pisarzowi podszed� do sto�u, przy kt�rym siedzia� dzisiaj osowia�y podoficer.

��Nie dosta�em dzisiaj kolacji, panie cugsfirer. Prosz� mi da� kartk� do kuchni.

Pisarz parskn�� z irytacj� i splun��. Cugsfirer podni�s� g�ow� znad papier�w i popatrzy� na Kani�.

��Gdzie pan by� przy obiedzie?

��Obiad dosta�em, a teraz przychodz� do kuchni i powiadaj�, �e mnie nie ma na li�cie. Dlaczego?

��Diabe� pana raczy wiedzie� dlaczego � ja bym te� chcia� wiedzie�. Jak nazwisko?

��Brz�czyszczewski�

Cugsfirer pogrzeba� palcem w uchu.

��Jak?

��Szczepan Brz�czyszczewski. Podoficer podni�s� oczy do g�ry.

��No ja� (No tak�) Przenszyszeski� j�zyk sobie mo�na wykr�ci� na takim nazwisku.

Spojrza� na list� i szybko przebieg� j� oczyma.

��Rzeczywi�cie, nie ma pana, panie� �eby ich wszyscy diabli wzi�li tych plutonowych! Powpisywali tych, kt�rych nie ma, a wypu�cili tych, kt�rzy s�. Ma pan przydzia� do jakiego plutonu?

��Jestem niby w czwartym.

��To ten idiota Kurz. Tak jest � cugsfirer z irytacj� oderwa� kartk� z bloczku i przy�o�y� do niej piecz�tk� � id� pan z tym do kuchni. A tego Kurza zar�n�! Do rozpaczy mnie doprowadza ta g�upia bestia! �eby nie m�c ustali�, ilu si� ma ludzi w plutonie, na to trzeba by� sko�czonym os�em� Zapiszcie go do listy!

Pisarz ze z�o�ci� zwr�ci� si� do Kani.

��Nazwisko?

��Jak si� do kaprala m�wi? Zapomnia�e�, �e� �o�nierzem, jak widz�. Was tylko na front potrzeba, nauczyliby�cie si� dyscypliny. Podoficer musi si� p�ta� o obiad jak �ebrak i traktuj� go jak psa. Ka�dy zafajdany �azik ima sobie prawo g�b� wyciera� frontowym podoficerem, sacra� jakby to nie wojsko by�o, a nie wiadomo co! I pan te�, podoficer, siedzi sobie tutaj jak basza i nie zwraca na nich uwagi.

Podoficer i obaj pisarze popatrzyli na Kani� uwa�nie.

��Przepraszam � burkn�� pisarz i nachyli� si� nad papierami. � Jak pa�skie nazwisko?

��Szczepan Brz�czyszczewski. Dawaj pan t� kartk�. � Odebra� karteluszek od patrz�cego na niego z�ym okiem cugsfirera i ruszy� do drzwi.

��Mo�e pan zechce powt�rzy� swoje nazwisko, panie kapral � zawo�a� pisarz.

Kania, trzymaj�c klamk�, przystan��.

��Je�eli kto� jest takim ba�wanem, �e nie mo�e napisa� nazwiska, powinien by� ordynansem, a nie pisarzem. Poca�uj mnie!

Po jego wyj�ciu pisarz, trzymaj�c pi�ro w r�ce, zwr�ci� zdumione oczy na cugsfirera, kt�ry z opuszczon� g�ow� mrucza� co� do siebie i patrzy� na papiery bezradnie.

��S�ysza� pan, jak on si� nazywa? Nie wiem, jak zapisa�.

��Chyba si� powiesz� � westchn��, nie odpowiadaj�c, cugsfirer. � W g�owie mi si� m�ci z tego wszystkiego! A taki kapral przychodzi jeszcze ze swoimi uwagami o dyscyplinie! � Cugsfirer splun��. � Dys-cy-pli-na� dys-cy-pli-na� nie, ja si� powiesz�, panowie�

Kania poszed� do sali i pouczy� reszt�, jak trzeba post�powa�. Kiedy pojedynczo meldowali si� w kancelarii z pretensjami, �e nie dostali kolacji, cugsfirer tak dalece ugruntowa� w sobie i uzasadni� konieczno�� pope�nienia samob�jstwa, �e ju� bez przerwy patrzy� na hak od lampy. Przed capstrzykiem przyszed� sprawdzi� stan plutonu jego dow�dca, feldfebel Kurz.

��Mno�ycie si� bez ko�ca, moi ch�opcy � m�wi� dobrotliwie, pl�cz�cym si� j�zykiem � je�eli tak dalej p�jdzie, za miesi�c nasza Sammelstelle b�dzie tak� ferm� hodowlan� dla potrzeb frontowych i b�dziemy sobie grzecznie wysy�ali codziennie jedn� marszkompani�. Mno�ycie si� b�yskawicznie, wbrew naturze, moi panowie, i to jest zdumiewaj�ce dla mnie. Sz�sty raz dzisiaj sprawdzam stan plutonu i za ka�dym razem wychodzi inna liczba. Nowi wyst�pi�!

Wraz z naszymi przyjaci�mi wyst�pi�o jeszcze kilku i feldfebel przetar� oczy ze zdumienia.

��Ja nie jestem nowy, panie feldfebel � od razu wyja�ni� Kania � zapomnia� mnie pan wci�gn�� na list� i dlatego ca�y dzie� chodz� g�odny.

��Przed po�arem by� pan te� w moim plutonie? Bo teraz si� wszystko popl�ta�o i nie pami�tam dobrze.

��W�a�nie tego samego dnia zosta�em przesuni�ty z drugiej kompanii tutaj.

Feldfebel pokiwa� g�ow�.

��Pi�knie. Ma pan, naturalnie, pretensj� do mnie, co?

��Nie mam pretensji do pana, tylko do kancelarii. Nie podali mnie do mena�y.

��Niech pan sobie to wynagrodzi, panie kapral. � Feldfebel kr�ci� guzik u jego kurtki. � Id� pan do kancelarii i wybij temu ba�wa�skiemu rachunkowemu par� z�b�w. On mi tu przydziela ludzi bez zastanowienia i z tego wynika ba�agan. Straszliwy ba�agan, panie kapral! Jak si� pan nazywa?

��Szczepan Brz�czyszczewski, panie feldfebel. Feldfebel zmru�y� oko i nachyli� g�ow�.

��Za�o�� si�, �e pan nie powt�rzy� jak?

��Szczepan Brz�czyszczewski�

��Wygra� pan zak�ad, ale � feldfebel obraca� o��wek w r�ce � niech pan to sam napisze, dobrze? Bo ja tego do rana nie wysylabizuj�, panie kapral.

Kania napisa� mu nazwisko i kilku innych, gdy�, jak si� okaza�o, feldfebel by� chory na malari� i r�ce mu dr�a�y. Malaria musia�a by�, jak to mo�na by�o pozna� po bij�cym mu z ust zapachu, leczona tylko alkoholem.

��Ma pan �adne pismo, kapralu � orzek� feldfebel � niech wi�c pan b�dzie dalej tak uprzejmy i pomo�e mi w zestawieniu listy. Oczy mam te� s�abe. To wszystko ta malaria. Chorowa� pan kiedy na to? Nie? Brzydka choroba.

Kania zestawi� mu list� ca�ego plutonu i feldfebel wyrazi� mu swoje podzi�kowanie w oryginalny spos�b. Wyj�� z kieszeni kilka pomi�tych kartek i wsun�� mu je w r�k�.

��Za to, �e pan dzisiaj by� g�odny, ma pan! Pobierz pan sobie te porcje w magazynie na z�o�� rachunkowemu.

Posiedzia� troch� w sali, porozmawia� przyja�nie z �o�nierzami i wyszed� troch� niepewnie.

��Dow�dc� plutonu mamy, jak si� zdaje, sympatycznego cz�owieka � zauwa�y� Haber. � On si� z tej malarii do ko�ca �ycia nie wyleczy.

��Niez�e tu wida� stosunki panuj� mi�dzy podoficerami.

��Im wi�kszy ba�agan, tym lepiej dla nas � rzek� Kania. � Lepszej kryj�wki dla dezertera jak koszary nie mo�na sobie wymarzy�.

Po capstrzyku pogaszono lampy i sala roz�wietlana by�a tylko ognikami papieros�w, kt�re palili �o�nierze le��cy na pryczach. Doko�a brzmia�y przyciszone rozmowy, kt�re trwa�y bardzo d�ugo w noc. Nasi bohaterowie, zm�czeni wra�eniami i w�dr�wk�, szybko usn�li.

Min�y dwa tygodnie, odk�d przybyli do Sammelstelle, a o komisji jeszcze nic nie by�o s�ycha�. Komenda stacji zbiorczej korzysta�a z tego na sw�j spos�b i pan pu�kownik robi� niez�y interes na panuj�cym chaosie. Stan ludzi doszed� do p�tora tysi�ca i ci�gle nowi przybysze powo�ywali si� na to, �e byli przed po�arem zameldowani w kancelarii i tam oddali swoje dokumenty. Ca�y ten zadowolony z siebie t�um �azik�w, dezerter�w i rekonwalescent�w by� najlepszym dokumentem austriackiej korupcji i bezho�owia. Po ca�ych dniach s�ycha� by�o �piewy wypocz�tych markierant�w, kt�rym si� czas d�u�y�. We wszystkich kompaniach panowa� nie�ad, zwi�kszany przez pensjonariuszy, kt�rym to by�o na r�k� i kt�rzy nie podzielali zmartwienia zupe�nie og�upia�ych podoficer�w rachunkowych, nie mog�cych doj�� do �adu z ustaleniem stanu liczebnego.

W ka�dej kompanii by� dow�dca, ale nie widzia� go �aden z �o�nierzy. Zreszt� obecno�� jego nie by�a bardzo potrzebna, skoro nie prowadzono �wicze� ani wyk�ad�w. Ka�dy m�g� robi�, co mu si� podoba�o. Korzystali z tego nasi przyjaciele i wi�ksz� cz�� dnia sp�dzali w mie�cie �a��c po knajpach. Pod koniec trzeciego tygodnia rozesz�a si� b�yskawicznie wiadomo��, �e komisja b�dzie urz�dowa� od jutra.

W stacji zbiorczej zacz�y wi�c dzia�a� �lotne komisje lekarskie�, kt�re mia�y przeciwdzia�a� zab�jczym zamiarom ministerstwa wojny i robi�y to bardzo sprytnie. Z sali do sali, z pryczy na prycz�, sz�y s�uchy o uczynno�ci kilku medyk�w, kt�rzy za pewn� op�at� robili ka�dego niezdolnym do s�u�by na froncie. Wielu by�o amator�w takich zabieg�w, zabezpieczaj�cych przed niewygodn� decyzj� komisji superrewizyjnej. Kazali sobie oni majstrowa� r�ne pozorne kalectwa i cierpienia. Noc poprzedzaj�ca komisj� rozbrzmiewa�a j�kami i st�kaniem, kt�re spowodowane by�y niekt�rymi dosy� bolesnymi zabiegami. Najpopularniejszym cierpieniem by� reumatyzm, nast�pnie sz�y choroby weneryczne, kt�rych objawy by�y �atwe do wywo�ania, szczeg�lnie rze��czka. Uzyskiwano j� tak, �e wstrzykiwano sobie, gdzie nale�y, troch� myd�a i wyciek trwa� przez dwa dni. Dopiero badanie bakteriologiczne mog�o wykaza� symulacj�, ale w tym celu chory musia� by� odes�any do szpitala. I o to g��wnie chodzi�o, bo skoro otrzyma� na r�k� dokument z przeznaczeniem do jakiegokolwiek szpitala, m�g� zawsze wywabi� na nim daty i wstawia� inne, a w ostateczno�ci kr�ci� w szpitalu na sw�j spos�b. Sprytu nie brakowa�o przebywaj�cym w stacji �azikom, nie maj�cym ochoty walczy� o wielko�� monarchii. � Nie�le�my zaw�drowali � przem�wi� Kania nast�pnego dnia, stoj�c w t�umie �o�nierskim przed budynkiem, w kt�rym zainstalowa�a si� komisja superrewizyjna. � Teraz nas przepisowo jeszcze raz zaasenteruj� do wojska.

��Trudno � westchn�� Haber. � Mog�em p�j�� raz, mog� p�j�� i drugi. Ojczyzna jest w potrzebie i nie mo�emy jej tej ma�ej grzeczno�ci odm�wi�. Chod�my do �rodka, bo zimno.

Om�wili szczeg�owo spos�b stawania przed komisj� i ustalili swoje nazwiska, po czym weszli do ogromnej sali, zape�nionej wyblad�ymi i wyn�dznia�ymi rekonwalescentami. Ci, kt�rzy kazali sobie wywo�a� wczoraj r�ne choroby, siedzieli na �awkach bardzo osowiali i pos�pni.

Okaza�o si�, �e zwo�ana ad hoc komisja nie bierze pod uwag� �adnych chor�b i ka�dego uznaje za zdolnego do s�u�by na froncie.

Ojczyzna by�a naprawd� w wielkiej potrzebie, skoro urz�dowanie komisji mia�o tylko jeden cel: opr�nienie stacji zbiorczej i wys�anie wszystkich na front. Kto tylko m�g� sta� na nogach o w�asnych si�ach, bezapelacyjnie otrzymywa� kategori� �A�.

�o�nierze wchodzili pojedynczo do obszernej izby, gdzie rozbierali si� i dr��c z zimna czekali na wezwanie ich przed st�, za kt�rym kr�lowa�a wszechw�adna komisja. Ogonek, pilnowany przez podoficer�w ze stacji, wpe�za� powoli do rozbieralni, gdzie ka�dy, po rozebraniu si�, sta� nago w rz�dzie z garderob� w r�kach, utrzymawszy uprzednio numer kolejny, kt�ry jeden z podoficer�w pisa� o��wkiem chemicznym na plecach. Kania, rozbieraj�c si�, zauwa�y� to pi�tnowanie i przezornie wyj�� z kieszeni chemiczny o��wek, kt�ry odt�d trzyma� w gar�ci.

Superrewizja by�a n�dzn� komedi�, odgrywan� w tempie b�yskawicznym.

W nast�pnym pokoju, za pokrytym kocem sto�em, siedzia� stary oberst w towarzystwie dw�ch kapitan�w landszturmu, obok sto�u za� sta� w bia�ym kitlu, ze stetoskopem w r�ce, lekarz, powo�any do s�u�by w ostatnim roku wojny starowina, kt�ry zdawa� sobie spraw� z poni�aj�cej roli, jak� odgrywa�. Gwiazdki, widniej�ce na jego ko�nierzu, nie przynosi�y mu rado�ci, poniewa� okupione by�y �wiadomym, cho� mimowolnym, pope�nianiem zbrodni. Mia� wi�c min� m�czennika. Pu�kownik rozmawia� z jednym z kapitan�w, podczas gdy drugi kapitan czyta� roz�o�on� na stole gazet�, zerkaj�c od czasu do czasu na przesuwaj�cy si� przed sto�em ogonek. G�uchawy lekarz, nie patrz�c, jakby ze wstydu, w oczy badanemu �o�nierzowi, wprawnym ruchem przyk�ada� mu stetoskop do piersi, nas�uchiwa� dwie sekundy, po czym pyta�:

��Co wam brakuje? Nic? Chwa�a Bogu, chwa�a Bogu� Pisz pan, feldfeblu, frontdiensttauglich� abtreten � I zaraz pr�dko odsuwa� �zbadanego� szeregowca, aby kwalifikowa� w ten sam spos�b nast�pnego. �o�nierze, przywykli ju� do tego rodzaju komisji, wiernie podstawiali plecy pod o��wek feldfebla, kt�ry, zale�nie od fantazji, plu� albo wprost na sin� z zimna sk�r�, albo na o��wek, i pi�tnowa� ich ponownie, uprzednio zajrzawszy do rozdzielnika, odpowiedni� sygnatur�: �40 regiment piechoty� 2 batalion balonowy� 6 u�an�w��

Poprzednia s�u�ba danego �o�nierza i jego wyszkolenie nie by�y wcale brane pod uwag�. Decyduj�cy by� rozdzielnik, kt�ry podawa�, w jakim oddziale trzeba uzupe�ni� wyrwy porobione w mi�sie armatnim. Komisja o�ywia�a si� jedynie w wypadku, kiedy jaka� karykatura ludzka, s�aniaj�ca si� na nogach, pr�bowa�a odpowiedzie� na stereotypowe zapytanie lekarza: co wam braku-je?

��Mam suchoty � krzycza� �o�nierz, aby go lekarz m�g� us�ysze�.

Starowina zamyka� wtedy usta, otwarte do swego nieodmiennego �chwa�a Bogu�, i zwraca� zm�czone oczy na pu�kownika.

��Powiada, panie pu�kowniku, �e ma suchoty. Pu�kownik marszczy� brwi.

��Suchoty? Nie wygl�dacie na suchotnika.

��Panie pu�kowniku, od roku ju��

��Maulhalten! Nie pytam si�! �o�nierz odpowiada tylko na pytania� C� to za zwyczaje znowu? Dlatego tylko, �eby si� oduczy� rezonowania, pojedziecie na front, cho�by�cie mieli w dodatku i choler�. Na drugi raz b�dziecie pami�tali o dyscyplinie, wy �winio! Abtreten!

Dopiero w pu�ku m�g�, taki �o�nierz wykaza� swoj� prawdom�wno�� i wraca� do szpitala, aby po jakim� czasie znowu stan�� przed podobn� komisj� i tak w k�ko. Zasada niezwalniania stosowana by�a przez komisj� z uporem godnym lepszej sprawy.

Kania, widz�c to badanie, by� ol�niony szybko�ci�, z jak� si� ono odbywa�o.

��Podoba mi si� ta komisja � szepn�� do ucha Baldiniemu stoj�cemu za nim � ale im klina zadam!

Zbieg�y jeniec w�oski stawa� przed komisj� austriack� z ca�kowit� swobod� i humorem. Pierwszy z naszego grona badany by� H�adun, kt�ry przypomnia� sobie czasy udawania idioty w kompanii wartowniczej.

��Nic wam nie brakuje? Nic? Chwa�a Bogu, chwa�a Bogu. Zdatny na front, feldfeblu. Abtreten!

��Ich weiss nicht (Nie wiem) � ni z tego, ni z owego odezwa� si� H�adun.

��Was? (Co)

��Ich weiss nicht.

��Was wissen sie nicht? (Czega nie wiecie?) � zapyta� pochylony lekarz.

��Ich weiss nicht � powt�rzy� po raz trzeci H�adun z tym samym t�pym wyrazem twarzy. Lekarz odsun�� okulary na czo�o i przybli�ywszy swoj� twarz do jego twarzy bacznie mu si� przyjrza�. Potem osadzi� okulary na swoim miejscu i westchn��.

��Ten idiota te� jest zdatny, feldfeblu. Nast�pny. Nast�pny by� Kania. Lekarz spojrza� na jego muskulatur� i przy�o�y� mu stetoskop do piersi.

��Wam to chyba nic nie brakuje, chwa�a Bogu, chwa�a�

��Chwa�a Bogu, mam, panie sztabsarct, padaczk� � zameldowa� zdecydowanie.

��Was?

��Mam padaczk�, panie sztabsarct. Lekarz zwr�ci� si� do pu�kownika.

��Powiada �e ma padaczk�, panie pu�kowniku. Pu�kownik, oderwany od rozmowy, zamiast na Kani�, kt�ry zrobi� krok naprz�d, wywali� swoje czerwone oczy na Baldiniego,

��Padaczk�? Ta choroba wcale nie przeszkadza w s�u�bie frontowej. Epilepsja nie jest zara�liwa, prawda, panie doktorze? Nie ma obawy epidemii na froncie? Co? W�a�nie! P�jdziecie wi�c na front, przyjacielu.

��Padaczka rzeczywi�cie nie jest zara�liwa � odezwa� si� przecieraj�c z westchnieniem okulary lekarz � ale pan pu�kownik m�wi do innego; ten jeszcze nie by� badany. Pu�kownik wsiad� na Baldiniego.

��Dlaczego nie odpowiadacie? Stoi jak ta latarnia i nie odzywa si�! Ach co za ludzie, co za ludzie! Pu�kownik z kolei zwr�ci� si� do Kani.

��Dlaczego wyrywacie si� bez pozwolenia naprz�d? Wy jeste�cie ten epileptyk?

��Tak jest, panie pu�kowniku. Dziedziczny�

��Nawet dziedziczny� Schauen sie mal, meine Herren� (Popatrzcie no, moi panowie�) dziedziczny epileptyk� S�yszeli�cie, �e ta choroba nie jest zara�liwa? Nic wi�c nie stoi na przeszkodzie waszemu wyjazdowi na front. Ch�op jeste�cie jak byk! Gdyby zachodzi�a obawa zawleczenia na front epidemii, poszliby�cie do szpitala, tak jednak nie widz� przeszk�d, kt�re by was mia�y wstrzyma� od spe�nienia obowi�zku wobec ojczyzny. Abtreten!

��Panie pu�kowniku, melduj� pos�usznie, �e�

��Stulcie pysk! Jak �miecie odpowiada� bez zapytania? Co? Dlatego tylko, �eby�cie si� nauczyli dyscypliny, p�jdziecie na front, cho�by�cie mieli dziedziczne zapalenie m�zgu! Tam was oducz� rezonowania! Abtreten, wy �winio!

Kania szurgn�� bosymi nogami i odszed� do gromady zgrupowanej w k�cie, gdzie podda� si� pi�tnowaniu.

��3. dywizjon artylerii konnej � rzek� feldfebel.

��Niech pan, z �aski swojej, pluje na o��wek, panie feldfebel � uprzejmie zwr�ci� si� do feldfebla � bardzo nie lubi�, kiedy mi pluj� na plecy. To jest niehigienicznie.

Feldfebel spojrza� na niego gro�nie.

��Wy mi tu nie m�wcie nic o higienie, bo was zaraz naucz� higieny swojej w�asnej!

Mimo to naplu� na o��wek. Pozostali zostali zbadani bez wi�kszych przeszk�d. Haber nie przej�� si� srogo�ci� pu�kownika i wyjecha� z platfusem.

��Platfus nie przeszkadza � zacz�� lekarz.

��Wysokiej komisji nie przeszkadza, ale mnie bardzo. Nie mog� biega�.

��Przydziel� was do lotnictwa. B�dziecie latali w powietrzu z waszym platfusem.

��Panie sztabsarct, melduje pos�usznie, �e ja mam zawroty g�owy i do lotnictwa si� nie nadaje. B�d� rzyga� na d�.

��Nie zawracajcie mi g�owy, dobry cz�owieku, i b�d�cie �askawi p�j�� sobie do diab�a.

Kiedy si� wszyscy zebrali, Kania zacz�� ogl�da� plecy,

��Ka�dy gdzie indziej. Dok�d idziemy, ch�opcy?

��Smaruj jaki batalion etatowy i fertig!

��Zawsze to w tyle b�dziemy mieli spok�j.

Zas�oni�ty przez towarzyszy, Kania wytar� to, co napisa� im na plecach feldfebel, i wpisa� ka�demu identyczny przydzia�.

�Et. Bat. 16�.

Jemu ten sam przydzia� wymalowa� na �opatce Baldini, po czym podeszli do stolika, przy kt�rym prezentowali plecy jakiemu� cugsfirerowi, wr�czaj�cemu karteczki z wypisanym numerem kolejnym i przydzia�em. Po tej ceremonii mogli si� ubra� i czeka� na wezwanie do przyleg�ego pokoju, gdzie kilku spoconych podoficer�w wype�nia�o arkusze ewidencyjne. Przed ka�dym stolikiem sta�a kolejka i podoficer, nie podnosz�c g�owy, zadawa� szybkie lakoniczne pytania, a odpowiedzi wpisywa� w odpowiednie rubryki arkusza. Kiedy mia�a przyj�� kolej na H�aduna, ten od wr�ci� si� i szeptem oznajmi�:

��Zaraz b�dziecie mieli przedstawienie.

Twarz wykrzywi� w grymas ogromnej g�upoty, opu�ci� doln� warg�, otwarzy� usta i z przygas�ymi oczyma podszed� do stolika, k�ad�c na nim karteczk�.

��Imi� i nazwisko? � zapyta� podoficer szybko, nie patrz�c na niego.

��Pantelejmon Durnycia � odpowiedzia� H�adun ze smarkni�ciem.

��Wie? Wiederholen sie dass� (Jak? Powt�rzcie to�).

��Pantelejmon Durnycia.

Podoficer oderwa� g�ow� od arkusza i uwa�nie patrzy� na jego usta.

��Jeszcze raz powt�rzcie,

��Pantelejmon Durnycia,

��Aha, Pantelmon Durnisia. Geboren? (Urodzony?).

��Ich weiss nicht. (Nie wiem). Cugsfirer znowu podni�s� g�ow�.

��He? Gdzie jeste�cie urodzeni? � powt�rzy� pytanie podoficer.

��Nie wiem.

��To� mi zdrowego �wieka zada�, cz�owieku! Nie wie, gdzie si� urodzi�! Panie feldfebel, mo�e pan pozwoli do mnie! Jest tutaj taki jeden ananas, �e sobie z nim nie poradz�.

Do sto�u podszed� feldfebel.

��Jakiej narodowo�ci jeste�cie?

��Nie wiem.

Fedfebel otworzy� szeroko oczy.

��No � powiedzia�, patrz�c na idiotyczn� min� H�aduna � m�drzec z ciebie, jak widz�.

��Kto zna tego cz�owieka? � zapyta�, zwr�cony do stoj�cych w tyle.

��Ja go troch� znam � zameldowa� Kania.

��Czy to idiota?

��Nie wiem. �pi ze mn� na jednej sali. Wiem tylko, �e nie umie po niemiecku.

��Jakiej on jest narodowo�ci?

��Hucu�, panie feldfebel.

H�adun poci�gn�� nosem z takim ha�asem, �e podoficer z�ymn�� si�.

��Nie masz chustki, idioto? Kapie mu z tego nosa jak z wodospadu. Pewno mu ten zje�cza�y m�zg tak przez nos wycieka. C� to za nar�d ci Huculi, kapralu? Jeszcze nie s�ysza�em o czym� podobnym.

��Mieszkaj� na granicy serbskiej � bez wahania odpowiedzia� Kania � to taki ludek na wymarciu. Bardzo ma�o ich jeszcze jest na �wiecie.

��Na wymarciu� hm� Dlaczego ta bestia �yje wobec tego? Potraficie si� z nim rozm�wi�?

��Spr�buj�, panie feldfebel�

��No to t�umaczcie pytania i odpowiedzi. Zapytajcie go, gdzie si� urodzi�. Kania spojrza� na H�aduna znacz�co i rzek� po polsku:

��Gadaj, �e nie wiesz. Dobrze to robisz.

��Ich weiss nicht � odpowiedzia� przedstawiciel wymieraj�cego narodu.

Kania roz�o�y� r�ce bezradnie.

��Zdaje mi si�, �e to jednak idiota, panowie. Powiada, �e nie wie.

Feldfebel splun��.

��Musimy jednak ten arkusz wype�ni� w jaki� spos�b, do stu diab��w! Gdzie ci Huculi mieszkaj�, kapralu?

��Na granicy serbskiej.

��Trzeba b�dzie, cugsfirerze, p�j�� potem do kancelarii batalionu i znale�� na mapie jak�� miejscowo�� graniczn�. Wpisze mu to pan jako miejsce urodzenia. Zapytajcie go, kapralu, o imi� ojca.

��Ty, bracie swoje � zwr�ci� si� Kania do H�aduna i ten zaraz pos�usznie odpowiedzia� jak przedtem.

��Ich weiss nicht.

��Nie wie, jakie jest imi� jego ojca? � zdziwi� si� feldfebel. � A masz ty w og�le ojca? �yje tw�j ojciec, ba�wanie?

��Ich weiss nicht � ze smarkni�ciem zadeklarowa� H�adun.

Wszyscy znajduj�cy si� w kancelarii podoficerowie i szeregowcy patrzyli teraz na niego, jakby ogl�dali mastodonta. Feldfebel by� stropiony.

��Podobnego kretyna spotykam w swojej s�u�bie po raz pierwszy, cugsfirerze.

��Rzeczywi�cie, rzadki okaz � potwierdzi� cugsfirer � nie wiadomo teraz, jak napisa� w tej rubryce �ojciec�. Nie wiadomo, �yje czy nie �yje. Je�eli �yje, musia�by mie� imi�, a tego, jak wida�, nie dojdziemy do �mierci z tym idiot�.

��Pisz pan krzy�yk i fertig, panie cugsfirerze. Gdyby nawet mia� ojca, to ju� pewno umar� ze zmartwienia, �e takiego g�upiego draba sp�odzi�. Pyta� o matk� nie ma sensu, bo nam to samo odpowie. W rubryce �matka� maluj pan tak samo krzy�yk. Kaput, bracie Durnisia, z twoimi rodzicami! Oficjalnie ich teraz do grobu wk�adamy, verstanden? Sierot� zosta�e�, Pantelemonie! Patrz pan! Ja do niego gadam, a on sobie afisze na �cianie ogl�da. Zapytajcie go, kapralu, jakiego wyznania� Chocia� nie potrzeba, bo si� od niego nie dowiemy. Jakiego oni s� wyznania?

��Mahometanie, panie feldfebel � bez zaj�kni�cia zameldowa� Kania � ale trafiaj� si� miedzy nimi tak�e chrze�cijanie.

��Znowu klin � westchn�� cugsfirer � diabe� wie, w co to bydl� wierzy.

��Pantelmon, hm� Pantelmon � mamrota� feldfebel � dziwne imi�, co? To b�dzie pr�dzej chyba tureckie ni� katolickie. Rypnij mu pan, cugsfirerze, wyznanie muzu�ma�skie.

��Zaw�d? Co tutaj napisa�? Feldfebel popatrzy� znowu na H�aduna.

��Jaki w og�le zaw�d mo�e mie� takie bydl�? Zawodowy idiota, nale�a�oby napisa� Czym si� trudni� ci Huculi, kapralu?

��Wyrabiaj� �apki na myszy i w�druj� po ca�ym pa�stwie z r�nymi wyrobami drucianymi.

��Kropnij pan w arkuszu �druciarz�! Czy to oni nie chadzaj� w takich �ykowych albo rzemiennych sanda�ach, kapralu?

��Tak jest, panie feldfebel, to s� ci sami.

��Teraz ju� wiem. � Feldfebel skin�� g�ow�. � Ale to s� dosy� sprytni ludzie. Jeden mi raz wsadzi� fa�szyw� monet�, kiedy mi wydawa� reszt�. A ten to wida� jaki� wyrzutek, jaka� oferma narodowa. Co tam dalej idzie, cugsfirerze?

��Wykszta�cenie.

��No, filozofii chyba nie studiowa� z t� swoj� g�upi� jadaczk�. Pisz pan �analfabeta�. Dalej?

��Dalej idzie opis osoby.

��Dosy� p�ynnie idzie nam ta ewidencja z tob�, Durnisia. Pisz pan opis osoby.

��Twarz?

��Powinno si� napisa� �morda� albo �paszcz�ka� i doda� w nawiasie �prosi o uderzenie ceg���� Czy to mo�na nazwa� twarz�? Czego smarkasz tak, ty muzu�ma�ski o�le? Nos ci spuchnie.

Huculski muzu�manin sta� w milczeniu przed sto�em, a na twarzy mia� wyraz bezdennie idiotycznego roztargnienia i w og�le nie reagowa� na wypowiadane pod jego adresem uwagi. Przy rubryce �znaki szczeg�lne� feldfebel wzruszy� ramionami.

��Z t� rubryk� k�opotu wielkiego nie ma tak�e� napisze pan: �idiota� albo lepiej �kretyn�.

��Nie wiem, czy w instrukcji jest co� o tym powiedziane. W tej rubryce ma si� pisa�, panie feldfebel, cechy fizyczne, a to b�dzie cech� umys�ow�.

��Pisz, cz�owieku, na moj� odpowiedzialno�� �kretyn�. To jest najtrafniejszy znak szczeg�lny� Teraz niech odci�nie palec sw�j na arkuszu i niech idzie do cholery! Tak. Spal si�, idioto! Przez ten czas mo�na by�o dziesi�� arkuszy wype�ni�!

H�adun po�egna� si� wyj�tkowo solennym smarkni�ciem i odszed� od sto�u.

Z kolei Kania przysporzy� zm�czonemu cugsfirerowi roboty ze swoim skomplikowanym nazwiskiem.

��Pszkszbsz� Herr Gott im Himmel! (Panie Bo�e w niebie)! Jak to mo�na takiego szeleszcz�cego tasiemca wym�wi�? Kto tym Polakom takie straszliwe nazwiska ponadawa�? Powt�rz pan jeszcze raz!

��Szczepan Brz�-czysz-czewski � wyskandowa� z zadowoleniem Kania.

��Przencisieski� Przensisieski� J�zyk dr�twieje od tego.

Aby go pocieszy�, poda� Kania jako miejsce urodzenia miejscowo�� wprawdzie nie istniej�c�, ale za to niemo�liw� do wym�wienia dla Niemca.

��Mszczonowie�cice, gmina Grzmiszczos�awice, powiat Trzcinogrzechotnikowo.

Cugsfirer odrzuci� pi�ro i z�apa� si� za g�ow�.

��Gdzie to jest? W Galicji? O zgrozo!� Od samego s�uchania robi si� s�abo!

Do sto�u podszed� z papierosem w ustach feldfebel.

��Co znowu, cugsfirerze?

��Nazywa si�, panie feldfebel, Szczepan Przensisieski, urodzony w Moszoszeszisze, gmina Kszmiszszalwisze, powiat� tego sam diabe� nie powt�rzy.

Feldfebel ze wsp�czuciem pokiwa� g�ow�.

��Rzeczywi�cie, dziwaczne nazwy maj� ci Polacy. Daj mu pan arkusz, niech to sam powpisuje.

Kania wype�ni� arkusz zmy�lonymi danymi biograficznymi, kt�re wprowadzi�y cugsfirera w os�upienie. Kiedy wszystko przeczyta�, pokiwa� g�ow�.

��Taki arkusz trafia si� raz na dziesi�� lat. Czego� podobnego, panie kapral, jeszcze nie s�ysza�em! W ilu bitwach pan by�? Tu chyba ze czterdzie�ci miejscowo�ci jest wypisanych! Kiedy pan zd��y� by� w Azji, mi�y Bo�e!? Rzeczywi�cie, waleczny z pana cz�owiek.

Po spisaniu ewidencji ca�� paczk�, nie zwracaj�c uwagi na reszt� kompanii, poszli do kantyny.

Wieczorem okaza�o si�, �e prawie wszyscy znajduj�cy si� w stacji zbiorczej �o�nierze zostali przeznaczeni na front. Czesi nabrali takiego wigoru wojennego, �e �piewali w swoim k�cie tak g�o�no, i� podoficer s�u�bowy musia� ich nieustannie uspokaja� i nie m�g� sobie z nimi poradzi�.

���piewa�, bracie, wolno; jedziemy na front, musimy mie� nastr�j, nie? Zapytaj samego komendanta, je�eli nie wierzysz. Nastr�j musi by� i wyrabiamy go stale. Chcesz wypi� za nasze zdrowie? ��op, bracie Niemiaszku, i znaj prawdziwych, patriot�w!

Przed capstrzykiem nastr�j bojowy spot�gowa� si� do tego stopnia, �e zrezygnowany s�u�bowy, ledwie trzymaj�cy si� na nogach, machn�� r�k�.

��Sr�, przyjaciele, na s�u�b�! Dosy�, sacra!� �piewajcie sobie, co wam si� podoba, nie zwracajcie uwagi na mnie!

Wgramoli� si� na prycz� w czeskiej domenie i po�o�y� si� z czapk� naci�gni�t� na twarz.

��Je�eli kto b�dzie pyta� o mnie, powiedzcie, �e umar�em; Der Dienstkorporal ist gestorben! (Kapral s�u�bowy umar�!).

I zacz�� pod czapk� �piewa� star� sentymentaln� piosenk� niemieck�:

Drahaj Lihilieen, drahaj Lilien (Trzy lilie, trzy lilie)

Die pflanz ich aug mein Grab (Sadz� na swym grobie)

tra la la la�

Potem zrobi�o mu si� bardzo smutno, �e sam na swojej w�asnej mogile sadzi trzy lilie. Zacz�� p�aka� i wreszcie usn�� z mokr� od �ez twarz�.

Wiecz�r ten odznacza� si� wywracaniem do g�ry nogami ca�ego obowi�zuj�cego na stacji zbiorczej porz�dku. W wytwarzaniu rozgardiaszu celowa�a specjalnie dwunasta sala w trzeciej kompanii. Dinstfirender nie m�g� si� doszuka� podoficera s�u�bowego i powierzy� te funkcj� jakiemu� zgry�liwemu kapralowi z obwi�zan� twarz�, kt�ry cierpia� na dokuczliwy b�l z�ba, dzi�ki czemu mia� pieskie usposobienie i wybucha� gniewem z byle jakiego powodu. Kania siedzia� w swoim k�ku i popija� koniak w�a�nie wtedy, kiedy kapral zacz�� wyp�dza� pluton na zbi�rk� do capstrzyku, do czego �aden z nich nie mia� ochoty.

��Na zbi�rk� musicie p�j��. Pr�dzej, bo kompania czeka! Kania niedbale poci�gn�� z butelki.

��Stawajcie na zbi�rk�, bo p�jd� do oficera s�u�bowego.

��Id� sobie nawet po nast�pc� tronu!

Poniewa� stoj�ca na korytarzu w dwuszeregu kompania okazywa�a swoje niezadowolenie w spos�b zgo�a niepokoj�cy, kapral pogrozi� pi�ci�, zgrzytn�� z�bami i wyszed� na korytarz. Wracaj�cy do sali �o�nierze zastali naszych przyjaci� nadal przyjemnie rozgadanych doko�a roz�o�onych na pryczy zapas�w.

��E, koledzy � zawo�a� Tyrolczyk � wyrywajcie, bo poszed� po oficera s�u�bowego.

��Naprawd�?

��Zapytaj innych. Odgra�a� si� na g�os.

��W�a�my pod prycze � zakomenderowa� Kania i uj�wszy w r�k� butelk� na czworakach wczo�ga� si� pod szeroki bar��g. Za nim wpe�z�a reszta z pude�kami sardynek i w�dlinami pod pach�.

W rozgwar rozbieraj�cych si� i rozmawiaj�cych �o�nierzy wpad� w pewnej chwili g�o�ny okrzyk:

��Habt acht!

W sali ucich�o. Kania wyci�gni�ty na p�ask na pod�odze dojrza� zbli�aj�ce si� do ich legowiska buty z cholewami, a za nimi podkute trzewiki kaprala.

��Gdzie s� ci ludzie?

��Tutaj siedzieli i pili w�dk�, panie lejtnant.

��Ja si� nie pytam, gdzie siedzieli, tylko gdzie s� teraz � m�wi� zasapany po w�dr�wce na drugie pi�tro oficer.

��Melduj� pos�usznie, panie lejtnat, �e pozostawi�em ich tutaj.

��He? I rozp�yn�li si� w powietrzu, co?

��Kto wie, gdzie jest ten kapral? � zapyta� s�u�bowy �o�nierzy.

��Wyszed� na zbi�rk� z kompani� � odezwa� si� kto�.

W podobnych wypadkach w szeregach austriackich panowa�a wyj�tkowa solidarno��.

��Nie widzia�em ich na zbi�rce.

��No wi�c co, kapralu � zawo�a� ze w�ciek�o�ci� oficer � gdzie s� ci przest�pcy?

��Melduj� pos�usznie, panie lejtnant, �e pozostawi�em ich tutaj. Lejtnant �u� co� w z�bach.

��Je�eli si� jest takim straszliwym durniem jak wy, to si� zamyka drzwi na klucz i wtedy jeste�cie pewni, �e ich macie. Tak zrobi�bym ja.

��Panie lejtnant, mel�

��Stulcie wasz� g�upi� jadaczk�, kiedy ja m�wi�! Je�eli jaki� dra� zachowuje si� wbrew przepisom � wywodzi� oficer � i chcecie go ukara�, to mu si� nie otwiera drzwi na o�cie� i nie zaprasza do ucieczki. Rozumiecie, wy, niebotyczny idioto?

��Panie lejtnant, mel�

��Trzymajcie tylko wasz wychodek zamkni�ty, kiedy ja m�wi�, kapralu. Nie sko�czy�em � uci�� inspekcyjny � a je�eli ich nie ma, nie ma tym samym winnych i nie ma kogo ukara�, natomiast nast�pi�o inne przewinienie, mianowicie wprowadzenie w b��d organu s�u�bowego i za to poniesie kar� ten, kto si� tego przewinienia dopu�ci�, a wi�c wy.

��Bardzo �adnie mu to wyt�umaczy� � szepn�� z uznaniem Kania do le��cego przy nim na pod�odze Habera i �ykn�� z butelki.

��Panie lejtnant, meldu,�

��Co �meldu�?� Co �meldu�� Wy, wy� wielb��dzie dwugarbny! Jutro do raportu!

Oficer wyszed�. S�u�bowy odprowadzi� go a� na korytarz. Wr�ciwszy do sali zbli�y� si� do legowiska, na kt�rym przed chwil� dopuszczono si� tak jaskrawo naruszenia przepis�w.

��Kto ich widzia�? � powt�rzy� zapytanie pod adresem �o�nierzy.

��Ja, ja, ja� � odezwa�y si� odpowiedzi z r�nych stron.

��Gdzie s�?

��W d�

Wobec tych jednobrzmi�cych odpowiedzi nieszcz�sny s�u�bowy ju� zamierza� wyj��, kiedy poczu� jakie� palce zaciskaj�ce mu si� na �ydce. Spojrza� w d� i najpierw zobaczy� jedn� d�o� z symboliczn� figur�, a nast�pnie drug� z butelk�, wreszcie g�ow�. Spod pryczy g�siego wy�azili ci, kt�rych widoku tak gor�co by� spragniony kilka minut temu.

��Ach, wy!

��Nie radz� ci, przyjacielu, jeszcze raz i�� do oficera s�u�bowego, bo si� niepotrzebnie zm�czy � dobrodusznie m�wi� Kania patrz�c na butelk� pod �wiat�o.

Kapral zacisn�� pi�ci.

��Ja si� z wami policz�! Poznacie mnie jeszcze!

��Ju� pana znamy, panie kapral � wtr�ci� Sz�k�l�n. � Jest pan dwugarbnym wielb��dem�

��Ja was� ja wam� � Kapral zach�ysn�� si� z w�ciek�o�ci. � Zobaczycie!

��Kicham na pana z ironi�, panie kolego � uprzejmie odezwa� si� Kania.

��Jawohl � potwierdzi� z uk�onem Baldini i wlaz� na prycz�.

Kapral ze z�o�ci� nacisn�� czapk� i wyszed� z sali. Po wypr�nieniu butelki d�ugi czas jeszcze trwa�y rozmowy po ciemku. Tematem ich by�y nie, jakby si� tego mo�na by�o spodziewa�, bliskie perspektywy wyjazdu na front, lecz plany dalszej dezercji i �azikowania. Nale�y przypuszcza�, �e gdyby ci sami �o�nierze pomys�owo�� swoj� wykorzystali na froncie, pa�stwa centralne wygra�yby wojn� �wiatow� w nied�ugim czasie.

Nast�pnego dnia rano, bezpo�rednio po pobudce, po ca�ej stacji zbiorczej zacz�y kr��y� jakie� dziwne wie�ci, kt�re rozprzestrzenia�y si� z b�yskawiczn� szybko�ci�. Rozpoczynaj�cy si� dzie�, ponury i d�d�ysty, by� tragiczny dla monarchii austro-w�gierskiej. By� to ostatni dzie� jej istnienia, dzie� 31 pa�dziernika 1918 roku.

Nie wiadomo sk�d do wszystkich sal stacji zbiorczej przedosta�a si� wiadomo��, �e do komendy przyszed� w nocy szyfrowany telefonogram, zawiadamiaj�cy o jakim� manife�cie cesarza, kt�ry dot�d mia� by� trzymany w tajemnicy. Oficerowie i podoficerowie gdzie� si� podzieli, okaza�o si�, �e s� w komendzie, na odprawie. W stacji zbiorczej zapanowa� szalony ruch. �o�nierze z rozgor�czkowanymi twarzami chodzili z sali do sali i jeden drugiego pyta� o nowiny. Chodzi�y s�uchy, �e cesarz Karol abdykowa� na rzecz swego ma�oletniego syna Ottona. Inne wie�ci g�osi�y, �e jest zamordowany. Kolportowano r�wnie� wiadomo�� o jakim� buncie na froncie w�oskim i utworzeniu tam rad �o�nierskich. Nikt nic pewnego nie wiedzia� i najrozmaitsze plotki rozpala�y i bez tego bujn� wyobra�ni� zgromadzonych w koszarach �o�nierzy.

Ci, kt�rym po �niadaniu uda�o si� przedosta� przez wysoki mur do miasta, wr�cili z wiadomo�ciami nieco wiarygodniejszymi. Na murach rozklejane by�y afisze nawo�uj�ce do pos�usze�stwa w�adzy pa�stwowej, w osobie cesarza, jak r�wnie� or�dzie do �wiernych lud�w�, g�osz�ce, �e ka�dy nar�d b�dzie mia� prawo do szerokiej autonomii w swoich granicach etnograficznych.

Ludno�� gromadzi�a si� przed tymi afiszami i r�nie je komentowa�a. Nieliczni patrioci obwiniali Naczelne Dow�dztwo o zdrad� Niemiec, kt�rych pomoc mia�a by� r�kojmi� zwyci�stwa; inni za� smutnie kiwali g�owami i m�wili co� o cesarzowej, kt�ra mia�a rzekomo nawi�za� kontakt z koalicj� w sprawie zawarcia oddzielnego pokoju.

Wiadomo�ci te podzia�a�y na zgromadzonych w stacji zbiorczej jak iskra prochu.

Oko�o po�udnia otwarcie wypowiedziano pos�usze�stwo podoficerom s�u�bowym i wszyscy kategorycznie domagali si� pozwolenia wyj�cia do miasta.

Warta zosta�a wzmocniona przyby�ym z jednego z pu�k�w garnizonu plutonem piechoty, a przed bram� stan�y dwa karabiny maszynowe. Obs�uga, w he�mach bojowych, siedzia�a przy nich i z nikim nie wdawa�a si� w rozmow�. Byli to Niemcy z G�rnej Austrii. Nie wiadomo sk�d na dachu stacji zbiorczej pojawi� si� czeski sztandar bia�o-czerwony, kt�ry pocz�tkowo uwa�ano za polski. Powiewa� on dumnie na wietrze ku rado�ci w��cz�cych si� na podw�rzu Czech�w. Oni te� byli pierwszymi, kt�rzy dali has�o do otwartego wypowiedzenia pos�usze�stwa. Po obiedzie wszyscy �o�nierze zgromadzili si� na podw�rzu i zacz�li wznosi� okrzyki, domagaj�c si� wypuszczenia na miasto. Komenda stacji zareagowa�a na to �ci�gni�ciem do koszar jeszcze jednego plutonu piechoty. M�odziutki fenrich zast�piony zosta� przez udekorowanego oberlejtnanta z czarn� opask� na prawym oku, kt�ry u wej�cia do komendy postawi� wart�.

Podzia�a�o to na �o�nierzy prowokuj�co. Wartownicy z bagnetami na karabinach ogl�dali si� nieswojo na swoich dow�dc�w i coraz ch�tniejszym uchem nas�uchiwali okrzyk�w z k��bi�cego si� na podw�rzu t�umu �o�nierskiego.

Z kt�rego� okna wylecia� na bruk podw�rza taboret. Da�o to sygna� do og�lnego demolowania urz�dzenia koszar. Pos�pny, jednooki oberlejtnant wyszed� na schodki komendy i da� znak stoj�cemu obok niego tr�baczowi. Rozleg� si� sygna�. �o�nierze powr�cili na podw�rze i zgromadzili si� przed komend� w odleg�o�ci kilkudziesi�ciu krok�w. Oberlejtnant podni�s� r�k�.

��Wzywam was do zachowania spokoju i ostrzegam przed dawaniem pos�uchu agitatorom namawiaj�cym was do �amania przepis�w. Je�eli akty niepos�usze�stwa powt�rz� si� jeszcze raz, b�d� do was strzela� jak do ps�w i �ywa noga st�d nie ujdzie! Macie natychmiast powr�ci� do swoich sal i czeka� na dalsze rozkazy! Rozej�� si�!

Wys�uchali oficera w milczeniu, kiedy jednak sko�czy�, po ma�ej przerwie rozleg�y si� okrzyki:

��Nie strasz, nie boimy si�!

��Dosy� tyranizowania!

��Precz z Austri�!

Oficer wodzi� swoim jednym okiem po rozkrzyczanym t�umie t�ocz�cym si� na placu i wolno odpina� futera� rewolweru.

��Precz z tyranami! Precz z Austri�!

Z okna komendy wyjrza�a ostro�nie trupio blada twarz pu�kownika.

��Dawa� go tu, z�odzieja! Na ga��� z nim!

T�um zako�ysa� si� i pu�kownik schowa� g�ow�. Oberlejtnant wyda� jaki� rozkaz stoj�cemu przy nim fenrichowi, ten za� z kolei powiedzia� co� do obs�ugi karabin�w maszynowych, kt�ra po�o�y�a si� przy nich na ziemi i otworzy�a skrzynki z ta�mami amunicyjnymi. Na czo�o t�umu wysun�� si� Kania, uzbrojony w karabin i otoczony kilkoma, r�wnie� uzbrojonymi, �o�nierzami. Oberlejtnant zauwa�y� ich i podni�s� r�k�.

��Natychmiast odda� karabiny!

��Wypu�cie nas do miasta!

��Nie b�d� z wami pertraktowa�, szale�cy! Oddajcie karabiny i wracajcie do koszar. W t�umie podni�s� si� zn�w gwar i r�s� z sekundy na sekund�.

��Dosy� rzezi! Nie damy si� dalej zabija�! Chcemy do miasta! Oberlejtnant wyj�� rewolwer.

��Daj� wam trzy minuty czasu na wykonanie mego rozkazu. R�wno z ko�cem trzeciej minuty otwieram ogie�.

Spokojnie odwin�� r�kaw i patrzy� na zegarek. Kania szybko naradza� si� z otaczaj�cymi go �o�nierzami.

Z ty�u odezwa�y si� okrzyki:

��Zmasakruje nas, wracajmy lepiej do sal!

��Cicho by�!

��Wybra� komitet!

��Racja, wybra� komitet!

��Zebra� rad�!

Jaki� �o�nierz uniesiony na r�kach zwr�ci� si� do t�umu:

��Wracamy do koszar i wybieramy komitet. Do koszar!

��Do koszar!

Wszyscy zacz�li cisn�� si� do wej�cia. Rozogniony Kania z r�k� na zamku karabina zamyka� odwr�t. Ledwie weszli, z g�rnych pi�ter zacz�li zbiega� �o�nierze.

��Zbieraj� si�! Odchodz�!

��Pilnowa� drzwi, mo�e zechc� wedrze� si� za nami?

Kania wr�ci� na d� i wyjrza�. Stalowe he�my przed komend� znik�y. Zgromadzone przed wartowni� i obok bramy pogotowie piechoty, ustawione w czw�rki, by�o gotowe do odmarszu. Z komendy stacji zbiorczej wyszed� oberlejtnant i szybko stan�� na czele oddzia�u. Wyda� komend� i wyprowadzi� go za bram�. Podw�rze znowu si� zape�ni�o. Przyw�dcy byli zdetonowani i nie wiedzieli, czemu przypisa� nag�y odmarsz pogotowia.

��B�d� nas ostrzeliwali z dzia�! � krzykn�� kto�.

��Do komendy!

Ca�ym t�umem rzucili si� w kierunku komendy i wpadli do wn�trza budynku. Wszystkie kancelarie by�y puste; na pod�odze le�a�y porozrzucane papiery, wsz�dzie panowa� nie�ad, wskazuj�cy na pospieszn� ucieczk�. W jednym z pokoi sta�a otwarta na o�cie� kasa, ca�kowicie opr�niona.

��Uciekli!

Rozw�cieczeni �o�nierze zrywali ze �cian portrety cesarza i darli je na strz�py. Kiedy zdemolowali urz�dzenie komendy, kto� rzuci� has�o rozgrabienia magazyn�w, kt�re doszcz�tnie ogo�ocono. Znaleziono w nich kilka beczek rumu; zacz�a si� bez�adna, chaotyczna pijatyka. Niekt�rzy �o�nierze poprzypinali sobie do p�aszczy kawa�ki czerwonego materia�u, inni za� ozdabiali si� ma�ymi kokardkami o barwach narodowych. Kania, z przypi�tym na miejscu austriackiego b�czka orze�kiem, zwo�ywa� Polak�w. To samo robili przedstawiciele innych narodowo�ci. Po�owa zd��y�a ju� tymczasem wyj�� za bram� nie zatrzymana przez nikogo. Wartownia by�a pusta. Koszary pozostawiono na pastw� rozwydrzonego t�umu, kt�ry chcia� na kim� wywrze� zemst� za znoszone przez kilka lat katusze. W baraku demolowano urz�dzenia wewn�trzne, wybijano szyby, w ko�cu za� podpalono stert� s�omy i podw�rze roz�wietli�o si� jaskrawym p�omieniem.

��Podpali� koszary!

��Nie jeste�my dzikusami! � wo�ali rozwa�niejsi.

��Do miasta, do miasta!

Powoli zapada� mrok i na niebie ukaza�a si� �una po�aru, ogarniaj�cego kilka drewnianych barak�w stoj�cych na podw�rzu stacji zbiorczej. Kania poleci� jakiemu� lwowiakowi zebra� wszystkich Polak�w, poprzypina� im do mundur�w bia�o-amarantowe kokardki albo orze�ki i wyj�� z nimi z koszar zwartym oddzia�em.

Z miasta przybiegli ci, kt�rzy poprzednio wyszli za bram�.

��Rewolucja!

Za chwil� na podw�rzu rozleg�y si� okrzyki:

��Re-wo-lu-cja!�

�o�nierze �ciskali si� i ca�owali, zapanowa�a nieokie�znana rado��.

��Niech �yje Polska! � krzykn�� Kania.

W �lad za tym okrzykiem zacz�y si� rozlega� inne, w r�nych j�zykach. Przyniesione z miasta wiadomo�ci brzmia�y r�nie. Jedni opowiadali o zat�oczonych wojskiem poci�gach, odje�d�aj�cych w kierunku frontu, inni za� zaprzeczali temu i twierdzili, �e poci�gi pe�ne s� uciekinier�w z linii bojowej, gdzie podobno zaprzestano walki. W�adze wojskowe w mie�cie by�y bezczynne. Na ulicach nie mo�na by�o spotka� ani jednego oficera lub starszego podoficera. Kto� widzia� le��cego na ulicy zabitego feldfebla. Baraki na podw�rzu spali�y si� do szcz�tu i zapanowa�a ciemno��. �o�nierze wr�cili do koszar. Ka�da grupa narodowa wydelegowa�a jednego przedstawiciela do stworzonej ad hoc komendy tymczasowej, maj�cej zaprowadzi� jaki taki porz�dek. Wsz�dzie panowa�o jedno tylko pragnienie: wyjecha� do domu.

Polacy, zgromadzeni na oddzielnym pi�trze wraz z Czechami, postanowili przed wyjazdem zabra� pozostawione w magazynach karabiny i amunicj�.

Kania, obrany dow�dc�, w porozumieniu z innymi wyznaczy� wart� i przy bramie pe�ni�y teraz s�u�b� uzbrojone po z�by posterunki na wypadek, gdyby kto� pr�bowa� wedrze� si� do koszar. Obawiano si� zreszt� jedynie �andarmerii w�gierskiej.

Przez ca�� noc nikt nie spa�; zasz�e wypadki, uzupe�niane ci�gle �wie�ymi nowinami, da�y mniej wi�cej zgodny i jasny obraz po�o�enia. Fronty przesta�y istnie�. W ka�dym kraju koronnym powstawa�y rz�dy narodowe, kt�re og�asza�y niepodleg�o��. Monarchia habsburska ostatecznie znik�a z mapy Europy.

Z okna wagonu poci�gu zd��aj�cego do granicy w�oskiej wychyli� si� by�y jeniec wojenny Giuseppe Baldini, w cywilnym ubraniu podr�nym.

Na peronie przed wagonem, w austriackim mundurze, ale ze srebrnymi w�ykami na ko�nierzu i orze�kiem na maciej�wce, sta� Kania.

Na dworcu panowa� szalony ruch; we wszystkich kierunkach biegali zaaferowani podr�ni, mi�dzy kt�rymi widziano przemykaj�cych si� jako� trwo�nie m�czyzn w mundurach wojskowych, ale bez oznak stopnia, na kt�rych miejscu widnia�y ja�niejsze t�a po odprutych przezornie naszyciach i gwiazdkach, Kania pali� papierosa i patrzy� w g�r�.

��Mam nadziej�, �e b�dziesz mia� dosy� zno�n� podr�. Troch� spokojniej jest w ostatnich dniach.

��A kiedy ty wyjedziesz?

��Jak sko�cz� gromadzie rodak�w. Ju� mam przydzia�. Za kilka dni przyjdzie moja nominacja na podchor��ego czy nawet podporucznika� Nie wiem dok�adnie�

Chcia� jeszcze co� powiedzie�, ale zamkn�� usta i patrzy� bez s�owa na twarz przyjaciela.

��Bitte einsteigen! (Prosz� wsiada�!) � nawo�ywali konduktorzy.

Baldini wyci�gn�� r�k� i Kania chwyci� j� w swoj� d�o�. Obydwom cisn�y si� na usta jakie� s�owa, ale nie wypowiadali ich i patrzyli sobie w oczy.

��Jestem ostatni z paczki � odezwa� si� Baldini � oni s� ju� pewno w domu�

��Prawdopodobnie.

Konduktorzy przechodzili wzd�u� wagonu i zatrzaskiwali drzwiczki.

Baldini mocno potrz�sn�� trzyman� w u�cisku d�oni�.

���egnaj, przyjacielu, mam nadziej�, �e nied�ugo si� zobaczymy w lepszych warunkach. Kania prze�kn�� �zy.

��Nied�ugo�

Od strony parowozu odezwa� si� ostry gwizdek.

��Do widzenia, Giuseppe� do widzenia, drogi towarzyszu�

��Arivederci, amico!� (Do zobaczenia, przyjacielu!�) Ci�ko mi si� z tob� rozstawa�

W oczach W�ocha ukaza�y si� �zy.

��Mnie te� jest ci�ko � odpowiedzia� Kania odwracaj�c g�ow�. Po chwili jednak wyprostowa� si� i u�miechn��.

��E, do diab�a rogatego!� rozmazgai�em si�!

Po drugim gwizdku wagony drgn�y i powoli zacz�y sun�� wzd�u� peronu. Baldini nie wypuszcza� d�oni Kani, kt�ry szed� obok wagonu.

���egnaj, �ycz� ci szcz�cia.

��A ty pisz zaraz po przyje�dzie do domu. Adres masz.

��Napisz�, na pewno napisz�.

Poci�g nabiera� szybko�ci i obaj przyjaciele jeszcze raz mocno u�cisn�li sobie d�onie. Kania skin�� g�ow�.

��Do widzenia!

Chcia� jeszcze co� krzykn��, ale s�owa uwi�z�y mu w gardle i patrzy� w milczeniu na okno wagonu, w kt�rym sta� Baldini i macha� chusteczk�.

Kania wyt�y� oczy, aby widzie� ten malej�cy coraz bardziej obraz. Wreszcie zasnutymi mg�� oczyma dojrza� ju� tylko czarny punkt ostatniego wagonu. W punkcie tym ze�rodkowa� wszystkie wspomnienia, a kiedy i on znik� za lini� horyzontu � w promiennej tarczy zachodz�cego s�o�ca ujrza� cztery twarze. Twarze wiernych towarzyszy, z kt�rymi prze�y� ostatnie miesi�ce s�u�by pod czarno-��tym sztandarem nie istniej�cej ju� monarchii.

[1] de nomine � z imienia, formalnie

[2] de facto � faktycznie, w rzeczywisto�ci

[3] tj. na W�grzech

[4] lorgnon (fr.) � ozdobne szk�a z r�czk�

[5] raz, dwa, trzy (w�g.)

[6] medice cura te ipsum (�ac.) � lekarzu lecz si� sam

[7] viribus unitis (�ac.) � wsp�lnymi si�ami