W sali operacyjnej panowa�a zupe�na cisza. Z rzadka przerywa� j � ostry, kr�tki brz�k metalowych narz�dzi chirurgicznych na szklanej p�ycie. Powietrze nagrzane do trzydziestu siedmiu stopni Celsjusza przenika� s�odkawy zapach chloroformu i surowa wo� krwi, kt�re przenikaj�c przez respiratory nape�nia�y p�uca niezno�n� mieszanin�. Jedna z sanitariuszek zemdla�a w k�cie sali, lecz nikt z pozosta�ych nie m�g� odej�� od sto�u operacyjnego, by j� ocuci�. Nie m�g� i nie chcia�. Trzej asystuj�cy lekarze nie spuszczali czujnego wzroku z otwartej czerwonej jamy, nad kt�r� porusza�y si� wolno i zdawa�o si� niezgrabnie wielkie, grube r�ce profesora Wilczura.

Ka�dy najmniejszy ruch tych r�k trzeba by�o zrozumie� natychmiast. Ka�de mrukni�cie wydobywaj�ce si� od czasu do czasu spod maski zawiera�o dyspozycj� zrozumia�� dla asystent�w i wykonywan� w mgnieniu oka. Sz�o przecie nie tylko o �ycie pacjenta, lecz i o co� znacznie wa�niejszego, o udanie si� tej szale�czej, beznadziejnej operacji, kt�ra sta� si� mog�a nowym wielkim triumfem chirurgii i przynie�� jeszcze wi�ksz� s�aw� nie tylko profesorowi, nie tylko jego lecznicy i uczniom, lecz ca�ej nauce polskiej.

Profesor Wilczur operowa� wrz�d na sercu. Trzyma� je oto w lewej d�oni i rytmicznym ruchem palc�w masowa� nieustannie, gdy� wci�� s�ab�o. Przez cienk� gumow� r�kawiczk� czu� ka�de drgni�cie, ka�dy lekki bulgot, gdy zastawki odmawia�y pos�usze�stwa i dr�twiej�cymi palcami zmusza� je do pracy. Operacja trwa�a ju� czterdzie�ci sze�� minut. Czuwaj�cy nad pulsem doktor Marczewski ju� po raz sz�sty zanurza� pod sk�r� pacjenta ig�� szprycki z kamfor� i atropin�.

Prawa r�ka profesora Wilczura raz po raz po�yskiwa�a kr�tkimi ruchami lancet�w i �y�ek. Na szcz�cie wrz�d nie si�ga� g��boko w mi�sie� sercowy i ukszta�towa� si� p�ytkim, prawid�owym sto�kiem. �ycie tego cz�owieka by�o do uratowania. Oby wytrzyma� jeszcze osiem, dziewi�� minut.

A jednak nikt z nich nie odwa�y� si�! � che�pliwie pomy�la� profesor.

Tak, nikt, �aden chirurg ani w Londynie, ani w Pary�u, w Berlinie czy Wiedniu. Przywie�li go do Warszawy, wyrzekaj�c si� i s�awy, i kolosalnego honorarium. A to honorarium to dobudowanie nowego pawilonu lecznicy i co� wa�niejszego, bo podr� Beaty z ma�� na Wyspy Kanaryjskie. Na ca�� zim�. Ci�ko b�dzie bez nich, ale zrobi to im doskonale. Nerwy Beaty w ostatnich czasach...

Sinawor�owawa poduszka p�uca wzd�a si� spazmatycznym oddechem i skurczy�a si� nagle. Raz, drugi, trzeci. Kawa�ek �ywego mi�sa w lewej d�oni profesora zadygota�. Z ma�ej ranki na fioletow� b�on� sp�yn�o kilka kropli krwi. W oczach wszystkich obecnych zamigota�o przera�enie. Rozleg� si� cichy syk tlenu, a ig�a rekordu wnikn�a znowu pod sk�r� chorego. Grube palce profesora �ciska�y si� i otwiera�y rytmicznie.

Jeszcze kilka sekund i ranka by�a oczyszczona. Cieniutka ni� chirurgiczna mia�a teraz dokona� dzie�a. Jeden, drugi, trzeci szew. To by�o wprost nie do uwierzenia, �e te ogromne r�ce zdolne s� do takiej precyzji. Ostro�nie z�o�y� serce i przez chwil� wpatrywa� si� w nie uwa�nie. P�cznia�o i wiotcza�o nier�wnym tempem, ale niebezpiecze�stwo ju� min�o. Wyprostowa� si� i da� znak. Z p�acht sterylizowanych p��cien doktor Sk�rze� wydoby� wypi�owan� cz�� klatki piersiowej. Jeszcze kilka niezb�dnych zabieg�w i profesor odetchn��. Reszta nale�a�a ju� do asystent�w. M�g� im w zupe�no�ci zaufa�. Wyda� kilka dyspozycji i przeszed� do ubieralni.

Z rozkosz� odetchn�� tu normalnym powietrzem, zdj�� respirator, r�kawiczki, fartuch i kitel zabryzgane krwi� i przeci�gn�� si�. Zegar wskazywa� drug� trzydzie�ci pi��. Znowu sp�nia� si� na obiad. I to w taki dzie�. Beata wprawdzie wie, jak wa�n� ma dzi� operacj�, ale niew�tpliwie sp�nienie w takim dniu sprawi jej du�� przykro��. Umy�lnie wychodz�c z rana Z domu niczym po sobie nie da� pozna�, �e pami�ta t� dat�: �sma rocznica ich �lubu. Ale Beata wiedzia�a, �e zapomnie� nie m�g�. Co roku tego dnia otrzymywa�a jaki� pi�kny prezent, co roku pi�kniejszy i co roku dro�szy, w miar� jak ros�a jego s�awa i jego maj�tek. I teraz ju� na pewno w gabinecie na parterze jest nowy. Ku�nierz musia� ju� rano przys�a�...

Profesor spieszy� si� i przebra� szybko. Musia� jednak zajrze� jeszcze do dw�ch chorych na drugim pi�trze i do pacjenta operowanego przed chwil�. Czuwaj�cy przy nim doktor Sk�rze� zaraportowa� kr�tko:

� Temperatura trzydzie�ci pi�� i dziewi��, ci�nienie sto czterna�cie, puls bardzo s�aby z lekk� arytmi� sze��dziesi�t do sze��dziesi�t sze��.

� Dzi�ki Bogu. � Profesor u�miechn�� si� do�.

M�ody lekarz obrzuci� wzrokiem pe�nym uwielbienia ogromn�, nied�wiedziowat� posta� szefa. By� jego s�uchaczem na Uniwersytecie. Pomaga� mu w przygotowaniu materia��w do jego dzie� naukowych, p�ki jeszcze profesor pracowa� naukowo, odk�d za� otworzy� w�asn� lecznic�, doktor Sk�rze� znalaz� tu dobr� pensj� i du�e pole pracy. Mo�e �a�owa� w duchu, �e szef wyrzek� si� tak nagle ambicji uczonego, �e ograniczy� si� do belferki uniwersyteckiej i do robienia pieni�dzy, ale nie m�g� go z tej racji mniej ceni�. Wiedzia� przecie�, jak i wszyscy w Warszawie, �e profesor nie robi� tego dla siebie, �e pracowa� niczym niewolnik, �e nigdy nie zawaha� si� wzi�� na siebie odpowiedzialno�ci, a cz�sto dokazywa� takich cud�w, jak dzi�.

� Pan jest geniuszem, profesorze � powiedzia� z przekonaniem.

Profesor Wilczur za�mia� si� swoim niskim, dobrodusznym �miechem, kt�ry takim spokojem i ufno�ci� nape�nia� jego pacjent�w.

� Bez przesady, kolego, bez przesady! I wy do tego dojdziecie. Ale przyznam, �e jestem kontent. W razie czego ka�cie dzwoni� do mnie. Chocia� s�dz�, �e obejdzie si� bez tego. I wola�bym, bo mam dzi�... �wi�to domowe. Ju� tam pewno dzwonili, �e obiad si� przysmali...

I profesor nie myli� si�. W jego gabinecie ju� kilka razy odzywa� si� telefon.

� Prosz� zawiadomi� pana profesora � m�wi� lokaj � by jak najpr�dzej wraca� do domu.

� Pan profesor jest na sali operacyjnej � za ka�dym razem z jednakow� flegm� odpowiada�a sekretarka, panna Janowicz�wna.

� C� to tak szturmuj�, u licha?! � odezwa� si� wchodz�c naczelny lekarz doktor Dobraniecki.

Panna Janowicz�wna przekr�ci�a wa�ek w maszynie i wyjmuj�c gotowy list, powiedzia�a:

� Dzi� rocznica �lubu profesorostwa. Zapomnia� pan? Ma pan przecie� zaproszenie na bal.

� Ach, prawda. Spodziewam si� niez�ej zabawy... Jak zawsze u nich b�dzie wy�mienita orkiestra, luksusowa kolacja i najlepsze towarzystwo.

� Zapomnia� pan, o dziwo, o pi�knych kobietach � zauwa�y�a ironicznie.

� Nie zapomnia�em. Skoro pani tam b�dzie... � odci�� si�. Na chude policzki sekretarki wyst�pi� rumieniec.

� Niedowcipne. � Wzruszy�a ramionami. � Cho�bym by�a najpi�kniejsza, nie liczy�abym na pa�sk� uwag�.

Panna Janowicz�wna nie lubi�a Dobranieckiego. Podoba� si� jej jako m�czyzna, bo istotnie by� bardzo przystojny z tym orlim nosem i wysokim, dumnym czo�em, wiedzia�a, �e jest �wietnym chirurgiem, bo sam profesor powierza� mu najtrudniejsze operacje i przeforsowa� go na stanowisko docenta, uwa�a�a go jednak za zimnego karierowicza, poluj�cego na bogate ma��e�stwo, a poza tym nie wierzy�a w jego wdzi�czno�� dla profesora, kt�remu przecie� wszystko zawdzi�cza�.

Dobraniecki by� do�� subtelny, by wyczu� t� niech��. Poniewa� jednak mia� zwyczaj nie nara�a� sobie nikogo, kto m�g�by mu w czymkolwiek zaszkodzi�, odezwa� si� pojednawczo, wskazuj�c na stoj�ce przy biurku pud�o:

� Sprawi�a pani sobie ju� nowe futro? Widz� pud�o od Porajskiego.

� Nie sta� mnie w og�le na Porajskiego, a zw�aszcza na takie futro.

� A� �takie�?

� Niech pan zajrzy. Czarne sobole.

� Fiu... fiu. Dobrze si� powodzi pani Beacie. Pokiwa� g�ow� i doda�: � Przynajmniej materialnie.

� Co pan przez to rozumie? � Nic.

� Wstydzi�by si� pan � wybuch�a. � Takiego m�a i tak kochaj�cego mog�aby pozazdro�ci� jej ka�da kobieta.

� Zapewne.

Panna Janowicz�wna przeszy�a go gniewnym wzrokiem.

� Ma wszystko, o czym kobieta mo�e marzy�! Ma m�odo��, urod�, cudn� c�reczk�, s�awnego i powszechnie uwielbianego m�a, kt�ry pracuje dniami, nocami, by zapewni� jej wygody, zbytki, znaczenie w �wiecie. I upewniam pana, doktorze, �e ona to umie doceni�!

� I ja nie w�tpi� � skin�� lekko g�ow� � tylko wiem, �e kobiety najwy�ej ceni�... Nie doko�czy�, gdy� do gabinetu wpad� doktor Bang i zawo�a�: � Zdumiewaj�ce! Uda�o si�! B�dzie �y�! Z entuzjazmem zacz�� opowiada� przebieg operacji, przy kt�rej asystowa�.

� Jeden tylko nasz profesor m�g� si� porwa� na to!... Pokaza�, co umie � zawo�a�a panna Janowicz�wna.

� No, nie przesadzajmy � odezwa� si� doktor Dobraniecki. � Moi pacjenci nie zawsze s� lordami i milionerami, mo�e nie zawsze maj� sze��dziesi�tk�, ale historia zna ca�y szereg pomy�lnych operacji serca. Nawet historia naszej medycyny. Warszawski chirurg doktor Krajewski tak� w�a�nie operacj� zdoby� �wiatowy rozg�os. A by�o to trzydzie�ci lat temu!

W gabinecie zebra�o si� jeszcze kilka os�b z personelu lecznicy, i gdy po chwili zjawi� si� profesor, zasypano go gratulacjami.

S�ucha� ich z u�miechem zadowolenia na swojej czerwonej, wielkiej twarzy, lecz wci�� rzuca� okiem na zegarek. Min�o jednak dobrych dwadzie�cia minut, zanim znalaz� si� na dole w swojej du�ej, czarnej limuzynie.

� Do domu � rzuci� szoferowi i rozsiad� si� wygodnie. Znu�enie mija�o szybko. By� zdr�w i silny, a chocia� dzi�ki swojej tuszy wygl�da� nieco starzej, mia� przecie� tylko czterdzie�ci trzy lata, czu� si� jeszcze m�odszym. Czasami po prostu jak smarkacz. Przecie umia� z ma�� Mariol� kozio�kowa� na dywanie lub bawi� si� w chowanego nie tylko dla jej przyjemno�ci, ale i dla w�asnej.

Beata nie chcia�a tego zrozumie� i gdy przygl�da�a si� mu w takich chwilach, mia�a w wyrazie oczu co� jakby za�enowanie i obaw�.

� Rafale � m�wi�a � gdyby ci� tak zobaczono!

� Mo�e zaanga�owano by mnie w�wczas na freblank� � odpowiada� ze �miechem.

A w gruncie rzeczy robi�o mu si� w takich chwilach troch� przykro. Beata niew�tpliwie by�a najlepsz� �on� na �wiecie. Na pewno go kocha�a. Dlaczego jednak odnosi�a si� do� z tym niepotrzebnym szacunkiem, z jak�� jakby czci�? W jej dba�o�ci i pieczo�owito�ci by�o co� z liturgii. W pierwszych latach przypuszcza�, �e si� go boi, i robi� wszystko, by to usun��. Opowiada� o sobie najkomiczniejsze rzeczy, zwierza� si� jej ze swoich omy�ek, niezaszczytnych przyg�d studenckich, stara� si� wyrugowa� z jej g��wki najmniejsz� my�l o tym, �e nie s� zupe�nie r�wni. Przeciwnie, na ka�dym kroku podkre�la�, �e �yje tylko dla niej, �e pracuje tylko dla niej i �e tylko przez ni� jest szcz�liwy. Zreszt� by�a to szczera prawda.

Kocha� Beat� do szale�stwa i wiedzia�, �e ona odp�aca mu r�wn� mi�o�ci�, chocia� cich� i mniej impulsywn�. Zawsze by�a taka pastelowa i delikatna jak kwiat. Zawsze mia�a dla� u�miech i dobre s�owa. I my�la�by, �e nie potrafi by� inna, gdyby nie to, �e widzia� j� nieraz rozbawion�, wybuchaj�c� raz po raz g�o�nym �miechem, �artobliw� i zalotn�, ilekro� otacza�o j� towarzystwo m�odzie�y i ilekro� nie wiedzia�a, �e on na ni� patrzy. Na g�owie stawa�, by przekona� j�, �e jest bardziej od innych, od najm�odszych, got�w do takiej beztroskiej zabawy � na pr�no. Wreszcie z biegiem czasu pogodzi� si� z tym, wyperswadowa� sobie pretensje do dalszego spot�gowania i tak olbrzymiego swego szcz�cia.

I tak przysz�a �sma rocznica ich �lubu, �sma rocznica wsp�lnego �ycia nie zak��conego ani razu najmniejsz� sprzeczk�, najdrobniejszym sporem czy bodaj cieniem nieufno�ci, za to ile� razy roz�wietlonego tysi�cem chwil i godzin rado�ci, pieszczot, zwierze�...

Zwierze�... W�a�ciwie tylko on si� jej zwierza� ze swych uczu�, my�li, plan�w. Beata nie umia�a tego, lub te� jej �ycie wewn�trzne by�o zanadto jednolite, zanadto proste... Mo�e zanadto � Wilczur skarci� siebie za to okre�lenie � zanadto ubogie. Uwa�a�, �e uw�acza to Beacie, �e j� skrzywdzi�, tak o niej my�l�c. Je�eli jednak by�o tak naprawd�, tym wi�ksza tkliwo�� nape�nia�a jego serce.

� Og�uszam j� � m�wi� do siebie � oszo�amiam sob�. Jest taka inteligentna i tak subtelna.

St�d dra�liwo�� i obawa, by nie okaza� mi, �e jej sprawy s� drobne, codzienne, pospolite.

Doszed�szy do takiego wniosku stara� si� wynagrodzi� jej t� krzywdz�c� dysproporcj�. Wnika� z najwi�ksz� uwag� i z przej�ciem w szczeg�liki domowe, interesowa� si� jej strojami, perfumami, podchwytywa� ka�de s��wko projekt�w towarzyskich czy dotycz�cych pokoju dziecinnego i rozwa�a� je z takim zaj�ciem, jakby chodzi�o o kwestie naprawd� wa�ne.

Bo i by�y dla� wa�ne, wa�niejsze ponad wszystko, skoro wierzy�, �e szcz�cie nale�y piel�gnowa� z najwi�ksz� troskliwo�ci�, skoro rozumia�, �e te nieliczne, wyrwane z pracy godziny, kt�re mo�e Beacie po�wi�ci�, musi nape�ni� jak najintensywniejsz� tre�ci�, jak najwi�kszym ciep�em...

Auto stan�o przed pi�kn�, bia�� will�, niew�tpliwie naj�adniejsz� w ca�ej Alei Bz�w, a jedn� z najelegantszych w Warszawie.

Profesor Wilczur wyskoczy�, nie czekaj�c, a� szofer otworzy drzwiczki, wzi�� z jego r�k pud�o z futrem, szybko przebieg� chodnik i dr�k�, w�asnym kluczem otworzy� drzwi i zamkn�� je jak najciszej za sob�. Chcia� Beacie zrobi� niespodziank�, kt�r� u�o�y� sobie jeszcze przed godzin�, gdy pochylony nad otwart� klatk� piersiow� operowanego obserwowa� powik�any splot aort i wen.

W hallu jednak zasta� Bronis�awa i star� gosposi� Micha�owa. Widocznie Beata nie by�a w dobrym humorze z powodu jego sp�nienia, gdy� mieli miny przeci�gni�te i widocznie na� czekali. Profesorowi psu�o to plany i ruchem r�ki kaza� si� im wynosi�. Pomimo to Bronis�aw odezwa� si�:

� Panie profesorze...

� Csss!. � przerwa� mu Wilczur i marszcz�c brwi doda� szeptem � we� palto!

S�u��cy chcia� znowu co� powiedzie�, lecz tylko poruszy� ustami i pom�g� profesorowi rozebra� si�.

Wilczur pr�dko otworzy� pud�o, wyj�� ze� pi�kne palto z czarnego, l�ni�cego futra o d�ugim, jedwabnym w�osie, narzuci� je sobie na ramiona, na g�ow� w�o�y� zawadiacko ko�paczek z dwoma filuternie zwisaj�cymi ogonkami, na r�k� wsun�� mufk� i z rozradowanym u�miechem przejrza� si� w lustrze: wygl�da� arcykomicznie.

Rzuci� okiem na s�u�b�, by sprawdzi� wra�enie, lecz we wzroku gosposi i lokaja by�o tylko zgorszenie.

� G�uptasy � pomy�la�.

� Panie profesorze... � zacz�� znowu Bronis�aw, a Micha�owa zadrepta�a na miejscu.

� Milcze�, do licha � szepn�� i wymijaj�c ich, otworzy� drzwi do salonu. Spodziewa� si� zasta� Beat� z ma�� albo w r�owym pokoju, albo w buduarze.

Przeszed� sypialni�, buduar, dziecinny. Nie by�o ich. Zawr�ci� i zajrza� do gabinetu. I tu by�o pusto. W jadalni, na ukwieconym stole, po�yskuj�cym z�oceniami porcelany i kryszta�ami, by�y dwa nakrycia. Mariola z miss Tholereed jada�y razem wcze�niej. W otwartych drzwiach do kredensu sta�a pokoj�wka. Mia�a twarz zap�akan� i zapuchni�te oczy.

� Gdzie jest pani? � zapyta� zaniepokojony. Dziewczyna w odpowiedzi wybuch�a �kaniem.

� Co to jest? co si� sta�o?! � zawo�a�, ju� nie hamuj�c g�osu. Przeczucie jakiego� nieszcz�cia chwyci�o go za gard�o.

Gospodyni i Bronis�aw wsun�li si� cicho do jadalni i w milczeniu stali pod �cian�. Powi�d� po nich przera�onym spojrzeniem i krzykn�� rozpaczliwie:

� Gdzie jest pani?!

Nagle wzrok jego zatrzyma� si� na stole. Przy jego nakryciu oparty o wysmuk�y kryszta�owy kieliszek sta� list. Bladoniebieska koperta z wysrebrzonymi brze�kami.

Serce skurczy�o si� mu gwa�townie, w g�owie zawirowa�o. Jeszcze nie rozumia�, jeszcze nic nie wiedzia�. Wyci�gn�� r�k� i wzi�� list, kt�ry wyda� mu si� sztywny i martwy. Przez chwil� trzyma� go w palcach. Na kopercie adresowanej do niego pozna� charakter pisma Beaty. Du�e, kanciaste litery. � Otworzy� i zacz�� czyta�:

�Drogi Rafale! Nie wiem, czy zdo�asz wybaczy� mi kiedykolwiek to, �e odchodz�...�

Wyrazy zacz�y drga� i wirowa� przed oczami. W p�ucach zabrak�o powietrza, na czole wyst�pi�y krople potu.

� Gdzie ona jest � krzykn�� zd�awionym g�osem � gdzie ona jest?! I potoczy� wzrokiem doko�a.

� Pani odjecha�a z panienk� � wyb�ka�a cicho gosposia.

� K�amiesz! � rykn�� Wilczur. � To nieprawda!

� Sam sprowadzi�em taks�wk� � przy�wiadczy� rzetelnym tonem Bronis�aw, a po pauzie doda�: � i walizki znosi�em. Dwie walizki...

Profesor zataczaj�c si� wyszed� do s�siedniego gabinetu, zamkn�� za sob� drzwi i opar� si� o nie. Pr�bowa� czyta� dalej list, lecz min�o sporo czasu, zanim potrafi� zmusi� si� do zrozumienia tre�ci.

�Nie wiem, czy zdo�asz wybaczy� mi kiedykolwiek to, �e odchodz�. Post�puj� podle, wyp�acaj�c Ci si� t� krzywd� za Twoj� wielk� dobro�, kt�rej nigdy nie zapomn�. Ale d�u�ej zosta� nie mog�am. Przysi�gam Ci, �e mia�am tylko jedno inne wyj�cie: �mier�. Jestem jednak tylko s�ab� i biedn� kobiet�. Nie umia�am zdoby� si� na heroizm. Od wielu miesi�cy walczy�am z t� my�l�. Mo�e nigdy nie b�d� szcz�liwa, mo�e nigdy nie zaznam spokoju. Ale nie mia�am prawa odbiera� siebie naszej Marioli i � jemu.

�Pisz� chaotycznie, lecz trudno mi zebra� my�li. Dzi� rocznica naszego �lubu. Wiem, �e� przygotowa�, drogi Rafale, jaki� podarek dla mnie. By�oby to nieuczciwe, gdybym przyj�a go od Ciebie teraz, gdy ju� nieodwo�alnie postanowi�am odej��.

�Pokocha�am, Rafale. I ta, mi�o�� silniejsza jest ode mnie. Silniejsza od wszystkich uczu�, jakie �ywi� i zawsze �ywi�am dla Ciebie, od bezgranicznej wdzi�czno�ci do najg��bszego szacunku i podziwu, od szczerej �yczliwo�ci do przywi�zania. Niestety, nie kocha�am Ci� nigdy, lecz dowiedzia�am si� o tym dopiero wtedy, gdy na swojej drodze spotka�am Janka.

�Odje�d�am daleko i miej nade mn� mi�osierdzie: nie szukaj mnie! B�agam, ulituj si� nade mn�! Wiem, �e jeste� wielkoduszny i nadludzko dobry. Nie prosz� Ci�, Rafale, o przebaczenie. Nie zas�u�y�am na nie i zdaj� sobie spraw� z tego, �e masz prawo nienawidzi� i pogardza�.

�Nigdy nie by�am godna Ciebie. Nigdy nie si�ga�am do Twego poziomu. Sam o tym wiesz a� nadto dobrze i jedynie Twojej dobroci przypisuj� to, �e� zawsze stara� si� nie okaza� mi tego, co jednak by�o ponad wszelk� miar� dla mnie poni�aj�ce i dr�cz�ce. Otoczy�e� mnie zbytkiem i lud�mi swego �wiata. Zasypywa�e� mnie cennymi prezentami. Ale ja widocznie nie by�am stworzona do takiego �ycia. M�czy� mnie i wielki �wiat, i bogactwo, i Twoja s�awa i � moja nico�� przy tobie.

�Teraz �wiadomie id� w nowe �ycie, gdzie mo�e czeka mnie ostateczna bieda, a w ka�dym razie ci�ka walka o ka�dy kawa�ek chleba. Ale walk� t� toczy� b�d� obok i razem z cz�owiekiem, kt�rego bezbrze�nie kocham. Je�eli swoim czynem nie zabijam szlachetno�ci Twego serca, je�eli potrafisz, zaklinam Ci�, zapomnij o mnie. Na pewno wkr�tce odzyskasz spok�j, jeste� przecie taki m�dry, na pewno spotkasz inn�, stokro� lepsz� ode mnie. �ycz� Ci z ca�ej duszy szcz�cia, kt�re i ja w pe�ni odzyskam, gdy dowiem si�, �e Tobie dobrze.

�Zabieram Mariol�, bo bez niej nie potrafi�abym prze�y� jednej godziny. Sam to wiesz najlepiej. Nie my�l, �e chc� ograbi� Ci� z tego najwi�kszego skarbu, kt�ry jest nasz� wsp�ln� w�asno�ci�. Po kilku latach, gdy ju� oboje spokojnie b�dziemy mogli spojrze� w przesz�o��, odezw� si� do Ciebie.

�Zegnaj, Rafale. Nie pos�dzaj mnie o lekkomy�lno�� i nie �ud� si�, �e cokolwiek mo�e wp�yn�� na zmian� mojego post�powania. Nie odst�pi� od mego, gdy� wola�abym raczej �mier�. Nie umia�am Ci� ok�amywa� i wiedz, �e by�am Ci wierna do ko�ca. �egnaj, miej lito�� i nie staraj si� mnie odnale��.

Beata

Ps. Pieni�dze i ca�� bi�uteri� zostawiam w kasie. Klucz od kasy w�o�y�am do skrytki w Twoim biurku. Zabieram z sob� tylko rzeczy Marioli�.

Profesor Wilczur opu�ci� r�k� z listem i przetar� oczy: w lustrze naprzeciw zobaczy� swoje odbicie w dziwacznym stroju. Zrzuci� z siebie to wszystko i zacz�� czyta� list od nowa.

Cios spad� na� tak nieoczekiwanie, �e wci�� wydawa� mu si� czym� nierealnym, jak�� dopiero gro�b� czy ostrze�eniem.

Czyta�:

...niestety, nie kocha�am Ci� nigdy...

A dalej:

...m�czy� mnie i wielki �wiat, i bogactwo, i Twoja s�awa...

� Jak�e to tak? � j�kn��. � Dlaczego?... Dlaczego?...

Na pr�no usi�owa� zrozumie� wszystko. W jego �wiadomo�ci by�o to: odesz�a, porzuci�a go, zabra�a dziecko, kocha innego. �aden z motyw�w nie dociera� do jego m�zgu. Widzia� tylko nagi fakt, dziki, nieprawdopodobny, groteskowy.

Na dworze zaczyna� si� wczesny, jesienny zmierzch. Zbli�y� si� do okna i czyta� list Beaty, ju� nie wiedzia� sam po raz kt�ry.

Nagle rozleg�o si� pukanie do drzwi i Wilczur drgn��. Przez jedno mgnienie ogarn�a go nieprzytomna nadzieja.

� To ona! Wr�ci�a!...

Lecz ju� w nast�pnej chwili poj��, �e to niepodobie�stwo.

� Prosz� � odezwa� si� ochryp�ym g�osem.

Do pokoju wszed� Zygmunt Wilczur, jego daleki krewny, prezes S�du Apelacyjnego. Utrzymywali do�� serdeczne stosunki i bywali u siebie do�� cz�sto. Zjawienie si� Zygmunta w tej chwili nie mog�o by� przypadkowe i profesor od razu domy�li� si�, �e musia�a go zawiadomi� telefonicznie Micha�owa.

� Jak si� miewasz, Rafale? � odezwa� si� Zygmunt tonem energicznym i przyjacielskim.

� Jak si� masz. � Profesor wyci�gn�� do� r�k�.

� C� tak siedzisz po ciemku? Pozwolisz? � I nie czekaj�c na odpowied�, przekr�ci� kontakt. � Zimno tu, pieska jesie�. Co widz�! Drzewo na kominku! Nie ma to jak kominek. Niech�e ten Bronis�aw zapali...

Uchyli� drzwi i zawo�a�:

� Bronis�awie! Prosz� tu zapali� w kominku. S�u��cy wchodz�c zerkn�� z ukosa na swego pana, podni�s� z pod�ogi porzucone futro, roznieci� ogie� i wyszed�. Ogie� szybko obj�� suche drwa.

Profesor sta� nieruchomo przy oknie.

� Chod��e, si�dziemy tu, pogaw�dzimy. � Zygmunt poci�gn�� go na fotel przed kominkiem. � No, tak. Ciep�o to cudowna rzecz. Ty, jako m�ody, nie umiesz jeszcze tego oceni�. Ale na moje stare gnaty... C� to, nie w lecznicy? Pr�nujesz dzi�?

� Tak... Z�o�y�o si� tak.

� A w�a�nie telefonowa�em � nadrabia� prezes swad� � telefonowa�em do lecznicy. Chcia�em wpa��, by zasi�gn�� twojej rady. Zaczyna mi dokucza� lewa noga. Obawiam si�, �e to ischias...

Profesor s�ucha� w milczeniu, lecz tylko pojedyncze s�owa trafia�y do jego �wiadomo�ci. Jednak�e r�wny i pogodny g�os Zygmunta sprawi� to, �e my�li si� zaczyna�y skupia�, ��czy�, wi�za� w jaki� niemal ju� realny obraz rzeczywisto�ci. Drgn��, gdy kuzyn zmieni� ton i zapyta�:

� A gdzie� Beata?

Twarz profesora �ci�gn�a si� i odpowiedzia� z wysi�kiem: � Wyjecha�a... Tak... Wyjecha�a... Wyjecha�a... za granic�. � Dzisiaj? � Dzisiaj.

� To do��, zdaje si�, niespodziewany projekt? � od niechcenia zauwa�y� Zygmunt.

� Tak... tak. Wys�a�em j�... Rozumiesz... by�y pewne sprawy i w zwi�zku z tym...

M�wi� z tak� trudno�ci�, a cierpienie tak wyra�nie rysowa�o si� na jego twarzy, �e Zygmunt po�piesznie potwierdzi� najcieplejszym tonem, na jaki umia� si� zdoby�:

� Rozumiem. Naturalnie. Tylko widzisz, na dzisiaj rozes�ali�cie zaproszenia na wiecz�r.

Nale�a�oby zatelefonowa� do wszystkich i odwo�a�... Czy pozwolisz, �e si� tym zajm�?...

� Prosz�...

� No, to doskonale. S�dz�, �e Micha�owa ma list� zaproszonych. Wezm� to od niej. A ty zrobi�by� najlepiej, gdyby� po�o�y� si� spa�. Co?... Nie b�d� ci zawraca� d�u�ej g�owy. No, do widzenia...

Wyci�gn�� r�k�, lecz profesor nie zauwa�y� tego. Zygmunt poklepa� go po ramieniu, zatrzyma� si� jeszcze przy drzwiach na chwil� i wyszed�.

Wilczur ockn�� si�, gdy trzasn�a klamka. Zauwa�y�, �e �ciska w d�oni list Beaty. Zgni�t� go w ma�� kulk� i rzuci� w ogie�. P�omie� od razu otoczy� j�, zab�ys�a czerwonym p�kiem i spopiela�a. Ju� dawno i �ladu po niej nie zosta�o, ju� dawno drwa w kominku zmieni�y si� w kupk� czerwonych w�gli, gdy przetar� oczy i wsta�. Powolnym ruchem odsun�� fotel, obejrza� si�.

� Nie mog�, nie mog� tu wytrzyma� � szepn�� bezg�o�nie i wybieg� do przedpokoju. Bronis�aw zerwa� si� z krzes�a.

� Pan profesor wychodzi?... Jesionk� czy cieplejsze palto? � Wszystko jedno.

� Tylko pi�� stopni na dworze. Lepiej, s�dz�, cieplejsze � zadecydowa� s�u��cy i poda� palto.

� R�kawiczki! � zawo�a�, wybiegaj�c za profesorem na ganek, lecz Wilczur musia� nie dos�ysze�. Ju� by� na ulicy.

Koniec pa�dziernika w tym roku by� ch�odny i d�d�ysty. Ga��zie drzew obdziera� silny p�nocny wiatr z resztek przedwcze�nie z��k�ych li�ci. Na chodnikach chlupota�a woda. Nieliczni przechodnie szli z nastawionymi ko�nierzami pochylaj�c g�owy, by os�oni� twarz przed drobnymi, ostrymi kroplami deszczu, lub obur�cz trzymali parasole, kt�rymi targa�y raz po raz gwa�towne porywy wiatru. Spod k� z rzadka przeje�d�aj�cych samochod�w tryska�y m�tne bryzgi wody, doro�karskie konie cz�apa�y leniwie, a podniesione budy ocieka�y deszczem, md�o po�yskuj�c w �wietle ��tych latarni.

Doktor Rafa� Wilczur machinalnie zapi�� palto i szed� przed siebie.

� Jak mog�a tak post�pi�! Jak mog�a! � powtarza� w my�li pytanie. Czy� nie zdawa�a sobie sprawy z tego, �e odbiera mu wszystko, �e pozbawia go racji i celu istnienia? I dlaczego?... Dlatego, �e spotka�a jakiego� cz�owieka... Gdyby go chocia� zna�, gdyby mia� pewno��, �e on j� potrafi oceni�, �e jej nie skrzywdzi, �e da jej to szcz�cie. Napisa�a tylko jego imi�: Janek.

Wilczur zacz�� w pami�ci liczy� bli�szych i dalszych znajomych. �aden z nich. Mo�e to jaki� n�dznik, oszust, obie�y�wiat, kt�ry j� porzuci przy pierwszej sposobno�ci. Jaki� zawodowy uwodziciel, kt�ry Beat� otumani�, ok�ama�, zn�ci� fa�szywymi wyznaniami i przysi�gami. Liczy� zapewne na pieni�dze. Co si� stanie, gdy przekona si�, �e Beata nawet swojej bi�uterii nie zabra�a?... To na pewno wyrafinowany �otr. Tak, trzeba go �ciga�, trzeba p�ki czas zapobiec �ajdactwu. Trzeba za��da� od w�adz, od policji, by ich szukano. Rozes�a� listy go�cze, detektyw�w...

Pod wp�ywem tej my�li zatrzyma� si� i rozejrza�. By� w �r�dmie�ciu. Przypomnia� sobie, �e gdzie� w pobli�u, na drugiej czy na trzeciej przecznicy kiedy�, przeje�d�aj�c, widzia� szyld komisariatu policji.

Ruszy� w tamtym kierunku, lecz ju� po kilkunastu krokach zawr�ci�. � I c� z tego, �e j� odnajd�? Nigdy nie zgodzi si� wr�ci� do mnie. Napisa�a wyra�nie, �e nie kocha, �e dr�czy�a j� jego rzekoma wy�szo��, jego bogactwo, jego s�awa... a na pewno i jego mi�o��. By�a o tyle delikatna, �e tego nie powiedzia�a wyra�nie... Jakim�e prawem on ma j� os�dzi�, zadecydowa� o jej losie? A je�eli ona woli nawet poniewierk� przy tamtym?...

Jakich�e argument�w mo�na u�y�, chc�c przekona� kobiet�, by wr�ci�a do niekochanego, do... nienawidzonego m�a?... Zreszt� czy nie zbyt po�piesznie doszed� do przekonania, �e tamten cz�owiek jest wyrzutkiem spo�ecze�stwa i chciwym �otrem?... Beata nigdy nie lubi�a m�czyzn tego rodzaju, poci�gali j� zawsze ideali�ci, marzyciele... Nawet Marioli czytywa�a godzinami liryczne wiersze, kt�rych to siedmioletnie dziecko nie mog�o zrozumie�. Czyta�a dla siebie.

Cz�owiek, za kt�rym posz�a, musi by� m�odym, niepraktycznym biedakiem.

W jaki spos�b, kiedy go pozna�a?... Czemu nigdy s�owem nie wspomnia�a o nim?... I nagle uciek�a, post�pi�a z ca�� bezwzgl�dno�ci�, z ca�ym okrucie�stwem. Porzuci�a cz�owieka, kt�ry dla niej wszystko... jak pies, jak niewolnik... � I za co? Za co?!...

Czy zgrzeszy� czymkolwiek przeciw niej, przeciw swojej mi�o�ci?... Nigdy!

Nawet my�l�! W og�le by�a pierwsz� kobiet�, kt�r� pokocha�. By�o to niespe�na dziesi�� lat temu. Jak�e dobrze pami�ta� wszystko. Pozna� j� przypadkowo. I b�ogos�awi� ten przypadek jeszcze do dzisiejszego dnia, b�ogos�awi� rano i wiecz�r, o ka�dej godzinie, gdy patrzy� na ni� i gdy cieszy� si� my�l�, �e b�dzie na ni� patrzy�. Wtedy by� jeszcze docentem i mia� w�a�nie �wiczenia w prosektorium, gdy na ulicy w�z ci�arowy przejecha� jej dziadka. Udzieli� pierwszej pomocy. Powik�ane z�amanie obu n�g. Staruszek zaklina� go, by zawiadomi� w najbardziej ostro�ny spos�b jego �on�, chor� na serce, i wnuczk�. Drzwi ma�ego mieszkanka na Starym Mie�cie otworzy�a mu Beata.

A w kilka miesi�cy p�niej byli ju� zar�czeni. Mia�a zaledwie siedemna�cie lat. By�a szczup�a i blada, nosi�a tanie pocerowane sukienki. W domu panowa�a bieda. Rodzice Beaty stracili podczas wojny ca�y sw�j maj�tek. Dziadek a� do dnia owego �miertelnego wypadku utrzymywa� �on� � staruszk� i wnuczk� z lekcji obcych j�zyk�w, udzielanych po domach. Babka, p�ki nie przenios�a si� w �lad za m�em do rodzinnego grobu na Pow�zkach, do jedynej wspania�ej posiad�o�ci, jaka im po dawnym bogactwie zosta�a, godzinami opowiada�a wnuczce i jej narzeczonemu o minionej �wietno�ci rodu Gonty�skich, o pa�acach, polowaniach, balach, o tabunach koni i o klejnotach, o strojach sprowadzanych z Pary�a... Beata siedzia�a zas�uchana, a w jej rozmarzonych oczach, zdawa�o si�, migota� �al za t� utracon� przesz�o�ci�, za t� bajk�, kt�ra ju� nie wr�ci.

I w takich chwilach on �ciska� jej chud� r�czk� i m�wi�:

� Wszystko to ci dam. Zobaczysz, Beato! I klejnoty, i stroje z Pary�a, i bale, i s�u�b�!

Wszystko ci dam!

A sam w�wczas nie mia� nic opr�cz paru walizek w kawalerskim pokoju, szafy fachowych ksi��ek i skromnego uposa�enia docenta.

Ale mia� te� wol� ze stali i wiar� pot�n�, i pragnienie pal�ce jak ogie�, by przyrzeczenia Beacie dotrzyma�. Zacz�� walk�. O stanowiska, o praktyk�, o bogatych pacjent�w. Du�a wiedza, wrodzony talent, niez�omny charakter i praca, zawzi�ta, w�ciek�a praca zrobi�y swoje. A przy tym i szcz�cie sprzyja�o. Ros�a s�awa, ros�y dochody. W trzydziestym si�dmym roku �ycia otrzyma� katedr�, a w kilka tygodni p�niej jeszcze wi�ksze szcz�cie go spotka�o: Beata urodzi�a c�reczk�.

W�a�nie na cze�� owej �wietnej prababki Gonty�skiej dano jej imiona:

Maria Jolanta i tak samo w zdrobnieniu nazywano j� Mariol�.

Wspomnienie c�rki nowym b�lem �cisn�o serce profesora Wilczura. Nieraz zastanawia� si� nad tym, kt�r� z nich bardziej kocha... Gdy zacz�a m�wi�, jednym z pierwszych s��w by�o:

� Tapusiu...

Tak ju� i zosta�o. Zawsze nazywa�a go tapusiem. Gdy w drugim roku zapad�a na ci�k� szkarlatyn�, a w ko�cu wyzdrowia�a, �lubowa� sobie, �e odt�d wszystkie biedne dzieci b�dzie leczy� darmo. W jego drogiej lecznicy, gdzie zawsze miejsc brak�o, kilka pokoi zajmowa�y dzieci, bezp�atni pacjenci. Wszystko to przecie� by�o dla niej, na intencj� jej zdrowia.

A teraz mu j� odebrano.

To ju� by�o nieludzkie, to ju� przekracza�o wszelk� miar� egoizmu.

� Musisz mi j� odda�. Musisz! � m�wi� g�o�no zaciskaj�c pi�ci. Przechodnie ogl�dali si� za nim, lecz nie spostrzega� tego.

� Za mn� jest prawo! Porzuci�a� mnie, ale zmusz� ci�, by� mi Mariol� zwr�ci�a. Prawo jest za mn�. I moralne prawo te�. Sama to musisz przyzna�, ty, pod�a, pod�a, pod�a!... Nikczemna, czy� nie rozumiesz, �e pope�ni�a� zbrodni�! Jaka� mo�e by� ci�sza zbrodnia?... Jaka, powied� sama!... Mierzi�y ci� pieni�dze i wszystko. Dobrze, ale czego ci brakowa�o? Nie mi�o�ci przecie, bo nikt ci� tak kocha� nie potrafi jak ja! Nikt! Na ca�ym �wiecie!

Potkn�� si� i omal nie upad�. Szed� nie zabrukowan� ulic� grz�zn�c w b�ocie po kostki. Tu i �wdzie rozrzucone by�y du�e kamienie, po kt�rych mieszka�cy ma�ych domk�w tej dzielnicy usi�owali dosta� si� do siebie such� nog�. Okna by�y ju� ciemne. Rzadkie latarnie gazowe rozsiewa�y md�e niebieskawe �wiat�o. W prawo sz�a wi�ksza, g�ciej zabudowana ulica. Wilczur zawr�ci� w ni� i wl�k� si� coraz wolniej.

Nie odczuwa� zm�czenia, lecz nogi sta�y si� ci�kie, niezno�nie ci�kie. Musia� by� przemoczony a� do koszuli, gdy� ka�dy podmuch wiatru czu� jak na go�ej sk�rze.

Nagle kto� mu zast�pi� drog�.

� Panie ozdobny � odezwa� si� ochryp�y g�os � po�ycz pan bez gwarancji bankowej pi�� �zet� na hipotek� Polskiego Monopolu Spirytusowego. Pewno�� i zaufanie.

� Co? � Profesor nie zrozumia�.

� Nie cokaj, bo obcokany b�dziesz, powiada Pismo �wi�te: jakim cokiem cokasz bli�niego twego, takim i ciebie obcokaj�, obywatelu stolicy trzydziestomilionowego pa�stwa z dost�pem do morza.

� Czego pan sobie �yczy?

� Zdrowia, szcz�cia i wszelkiej pomy�lno�ci. A nadto winszuj� sobie nape�ni� m�j, pusty �o��deczek czterdziestopi�cioprocentowym rozczynem alkoholu, przy �askawym wsp�udziale pewnej dozy wieprzowej padliny, zwanej kie�bas�. Obdartus chwia� si� lekko na nogach, a z jego twarzy poro�ni�tej nie golon� od wielu dni szczecin� zalatywa� od�r w�dki, Profesor si�gn�� do kieszeni i poda� mu kilka monet.

� Prosz�.

� Bis dat, qui cito dat � sentencjonalnie orzek� pijak. � Thank you, my darling. Pozw�l jednak, hojny ofiarodawco, �e w zamian i ja ofiaruj� ci co� cennego. My�l� o swoim towarzystwie. Tak�. S�uch ci� nie myli dobry cz�owieku. Mo�esz dost�pi� tego zaszczytu. Noblesse oblige! Ja stawiam! Zmok�e�, sir, i przemarz�e� na zimnie, p�jd� do mej chatki i rozgrzej si� przy mnie. Wprawdzie nie mam chatki, ale za to posiadam wiedz�. C� znaczy jakikolwiek budynek w por�wnaniu z wiedz�?... A ja si� ni� ch�tnie z panem, mon prince, podziel�. Wiedza moja jest rozleg�a. Na razie m�wi� tylko o jej cz�ci topograficznej. Wiem mianowicie, gdzie si� mie�ci jedyna knajpa, do kt�rej o tej porze cz�owiek dosta� si� mo�e bez wy�amywania zamk�w i krat. Jedno s�owo: Dro�d�yk. Tu na rogu Po�anieckiej i Witebskiej.

Wilczur pomy�la�, �e istotnie alkohol dobrze mu zrobi. Rzeczywi�cie by� zzi�bni�ty. A poza tym monotonna gadatliwo�� spotkanego pijaka dzia�a�a og�uszaj�co. Mimo woli stara� si� z jego paplaniny co� zrozumie�, a to ju� t�umi�o t� jaskraw� �wiadomo�� doznanego nieszcz�cia, kt�ra rozp�ta�a pod czaszk� ca�e wiry najbole�niejszych my�li. Zaczyna�o ju� szarze� na wschodzie, gdy po d�ugim stukaniu w zamkni�te okiennice dostali si� wreszcie do ma�ego sklepiku przesi�kni�tego wyziewami beczek od �ledzi, odorem piwa i nafty. W izbie za sklepikiem, wi�kszej, lecz jeszcze bardziej cuchn�cej, pe�nej dymu z taniego kwa�nego tytoniu, siedzia�o w k�cie kilku m�czyzn doszcz�tnie pijanych. Gospodarz, kwadratowy drab o twarzy zaspanego buldoga, w brudnej koszuli i w rozpi�tej kamizelce, nie pytaj�c o nic postawi� na wolnym stoliku butelk� w�dki i wyszczerbiony talerz z obrzynkami jakich� w�dlin. Ale by�o tu ciep�o. Rozkosznie ciep�o i zgrabia�e r�ce zdawa�y si� rozkosznie, a� bole�nie taja�. Pierwsza szklaneczka w�dki rozgrza�a od razu gard�o i �o��dek. Przygodny towarzysz nie przestawa� m�wi�. Pijacy z k�ta nie zwracali na przyby�ych najmniejszej uwagi. Jeden chrapa� g�o�no, trzej pozostali wybuchali od czasu do czasu be�kotem niezrozumia�ych s��w.

Zdawali si� o co� spiera�.

Druga szklanka w�dki przynios�a Wilczurowi pewn� ulg�.

� Jak to dobrze � pomy�la� � �e nikt tu na mnie nie patrzy, �e nikt nic nie...

� ...bo, uwa�asz, hrabio � ci�gn�� sw�j monolog szczeciniasty towarzysz � Napoleona diabli wzi�li, Olesia Macedo�skiego ditto. A dlaczego, pytasz gromkim g�osem? Oto dlatego, �e nie sztuka by� kim�. Sztuka by� niczym. Niczym, drobnym insektem za ko�nierzem Opatrzno�ci � disce puer! Ja ci to m�wi�, ja. Samuel Obiedzi�ski, kt�ry nigdy z koturn�w nie zleci na zbity pysk, bo nigdy na nic nie wejdzie. Cok� jest podk�adk� dla durni�w, przyjacielu. A wiara to balon, z kt�rego wcze�niej czy p�niej gaz wyleci. Szansa?... Jest owszem: �e pr�dzej sam zdechniesz. Strze�cie si� balon�w, obywatele!

Podni�s� w g�r� pust� butelk� i zawo�a�:

� Panie Dro�d�yk, jeszcze jedn�! Szafarzu wszelkich rado�ci, opiekunie zb��kanych, dawco �wiadomo�ci i zapomnienia.

Ponury szynkarz bez po�piechu przyni�s� w�dk�, szerok� d�oni� trzasn�� w dno i postawi� odkorkowan� przed nimi.

Profesor Wilczur w milczeniu wypi� i wzdrygn�� si�. Nigdy nie pi� i wstr�tny smak ordynarnej gorza�ki wywo�ywa� w nim obrzydzenie. Ale czu� ju� lekki szum w g�owie i chcia� oszo�omi� si� zupe�nie.

� Ca�y sens posiadania szarej masy m�zgowej � m�wi� cz�owiek, kt�ry nazwa� siebie Samuelem Obiedzi�skim � polega na �onglowaniu mi�dzy �wiadomo�ci� a mrokiem. Bo czym �e pokry� dramat intelektu, kt�ry dochodzi do absurdalnego stwierdzenia, �e jest wybrykiem natury, zb�dnym balastem, p�cherzem przyczepionym do ogona naszej zwierz�cej excellencji? Co wiesz o �wiecie, o rzeczach, o celu istnienia? Tak, pytam ci�, istoto obarczona dwoma kilogramami substancji m�zgowej, co wiesz o celu?... Czy� nie paradoks? Nie potrafisz porusza� r�k�, nie potrafisz zrobi� kroku bez jasnego i zrozumia�ego celu. Prawda?... A tymczasem rodzisz si� i w ci�gu kilkudziesi�ciu lat wykonujesz miliony, miliardy r�nych czynno�ci, borykasz si�, pracujesz, uczysz si�, walczysz, padasz, wstajesz, cieszysz si�, rozpaczasz, my�lisz, zu�ywasz tyle energii, co elektrownia warszawska, i po jak� to wszystko choler�? Tak, przyjacielu, nie wiesz i wiedzie� nie mo�esz, w jakim celu to robisz. Jedyn� instancj�, do kt�rej mo�esz zwr�ci� si� o udzielenie miarodajnych informacji w tym wzgl�dzie, jest tw�j umys�, a ten, �e tak powiem, rozk�ada bezradnie r�ce. Wi�c gdzie� sens, gdzie� logika? Za�mia� si� g�o�no i duszkiem wychyli� szklank�.

� Wi�c po c� istnieje umys�, skoro nie umie spe�ni� swego jedynego, w�a�ciwie jedynego zadania?... Wiem, co mi odpowie, ale to te� bzdura. Powie, �e jego zakres dzia�ania obejmuje tylko funkcje �ycia. Przyczyny i cele �ycia nie nale�� do jego departamentu. Zgoda. Ale zobaczysz, jak on sobie daje rad� z �yciem. Co nam tu mo�e wyja�ni�? I okazuje si�, �e nic. Nic poza najelementarniejszymi funkcjami zwierz�cymi. Wi�c po co wyr�s� nam pod czaszk� ten nowotw�r? Po kiego, zapytuj� ci�, czcigodny prezesie, licha? Bo c� on wie? Czy wie, co to jest my�l?! Czy da� cz�owiekowi mo�no�� bodaj poznania samego siebie? Poznania chocia�by o tyle, by m�c o sobie z ca�� pewno�ci� powiedzie�: jestem �otrem, albo te�: jestem uczciwy.

Jestem idealist�, lub: jestem materialist�. Nie, po stokro� nie! Powie tylko, czy wol� ciel�cin�, czy wieprzowin�. Ale na to wystarczy m�zg zwyk�ego Azorka. A je�eli chodzi o ludzi, o bli�nich? Nauczy nas czego?... Nie! Gwarantuj� ca�ym swoim maj�tkiem, �e pod pa�skim wysokim czo�em nie zrodzi� si� ani jeden pewnik co do mojej interesuj�cej osoby. Chocia� obcujemy z sob� ju� od dwu butelek. Zreszt� powiedzmy, czy ma pan jaki� pewnik nie o mnie, lecz o tych, kt�rych zna pan od lat?... Czy ja wiem, o braciach, o ojcu, o �onie, o przyjacielu?... Nie! Ludzie chodz� w impregnowanych skafandrach. I nie ma sposobu przenikni�cia do ich tre�ci. Nasze kawalerskie!

Pij pan!

Stukn�� w szklank� Wilczura i wypi� swoj�.

� Je�eli zechcesz, maestro, dowiedzie� si�, jak naprawd� wygl�da szykowna dama, mo�esz j� podpatrze� w �azience przez dziurk� od klucza. Sprawdzisz, powiedzmy, �e ma zdezelowany biust i cienkie uda. Dowiesz si� o niej czego� nowego. Ale o jej istocie nie b�dziesz w dalszym ci�gu nic wiedzia�. Bo nawet gdy jest sama i zdejmuje skafander, w kt�ry si� zawsze ubiera�a dla ciebie, ma pod spodem drugi, kt�rego nie zdejmuje nigdy i kt�ry dla niej samej jest czym� nieprzeniknionym. Prawda? Oczywi�cie, s� chwile, kiedy mo�na komu� zajrze� przez r�kaw czy za ko�nierz. S� to chwile katastrofy. Skafander si� rozdziera, p�ka, Zjawiaj� si� szczeliny i szparki. Ot... ot na przyk�ad w takiej sytuacji, w jakiej ty jeste� teraz, wodzu!

Przetoczy�o si� po tobie co� ci�kiego.

Pochyli� si� nad stolikiem i wlepi� w Wilczura swoje niebieskie, przekrwione ga�ki oczne.

� Prawda? � zapyta� z naciskiem.

� Tak. � Profesor skin�� g�ow�.

� Oczywi�cie! � gniewnie krzykn�� Obiedzi�ski. � Oczywi�cie! Cz�owiek tak pragn�cy spokoju jak ja nie mo�e kroku zrobi�, by nie otrze� si� o g�upot� ludzk�! Bo dno ka�dej tragedii to g�upota!... Wi�c co? Balon czy koturny?... Zbankrutowa�e�, wylali ci� z jakiego� ministerialnego stolca czy rozczarowanie? Co?... Kobieta?... Zdradzi�a ci�?...

Wilczur opu�ci� g�ow� i odpowiedzia� g�ucho:

� Porzuci�a...

Oczy Obiedzi�skiego b�ysn�y w�ciek�o�ci�.

� No wi�c i co! � trzasn��. � Wi�c c� to jest?!

� Co to jest? � Wilczur chwyci� go za r�k�. � Co to jest?... To jest wszystko. Wszystko!

W jego g�osie musia�o by� co�, co starczy�o za najmocniejszy argument, gdy� Obiedzi�ski uspokoi� si� od razu, skuli� si� i zamilk�. Dopiero po kilku minutach zacz�� m�wi� cicho jakim� narzekaj�cym tonem.

� Pod�e jest �ycie, a ja mam pecha. Brzydz� si� wszelkimi sentymentami, to w�a�nie los musi wiecznie rozrzuca� na mojej drodze r�ne ofiary sentyment�w. Diabli nadali... Nie ulega w�tpliwo�ci, �e to rzecz wzgl�dna. Jednego maczuga z n�g nie zwali, drugi po�li�nie si� na pestce od wi�ni i �eb sobie roztrzaska. Nie ma �adnej miary, �adnego kryterium. Pij, bracie.

W�dka to dobra rzecz. Sapristi!

Nala� szklanki.

� Pij � powt�rzy�, wciskaj�c szklank� w palce Wilczura. � Hej, Dro�d�yk, daj nast�pn�!

Gospodarz zwl�k� si� ze swego legowiska w alkowie i przyni�s� butelk�, po czym zgasi� �wiat�o. Nie by�o ju� potrzebne. Przez okno z brudnego podw�rza zagl�da� pochmurny i d�d�ysty, ale ju� zupe�ny dzie�. Towarzystwo z k�ta, porzuciwszy chrapi�cego kompana, wysypa�o si� na ulic�.

Obiedzi�ski opar� si� na �okciach i w pijackim zamy�leniu m�wi�:

� Tak to jest z kobietami... Jedna przyssie si� do ciebie i wszystkie soki wyci�gnie, inna obedrze ci� z tego, co masz, trzecia oszuka na ka�dym kroku, albo i taka b�dzie, co ci� wci�gnie w szarzyzn�, w powszednie b�oto... Pranie, sprz�tanie, pieluchy i takie rzeczy. Ot i �ycie... Ale to nieprawda, to wszystko od m�czyzny zale�y. Jaki jest! Po jednym sp�ynie g�adko, drugi jak postrzelony kot zakr�ci si�, zapiszczy i zdycha, a taki jak ty, amigo?... Twardy musisz by�. Jak wielkie drzewo. Gdyby ci� z kory ob�uskano, por�s�by� now�, gdyby ci ga��zie obci�to, wyros�yby nowe... Ale ot, wyrwa�o ci� z korzeniami z gruntu... Rzuci�o ci� na pustyni�...

Wilczur pochyli� si� ku niemu i wybe�kota�:

� Z korzeniami... to prawda...

� A widzisz. I si�a nie pomo�e, gdy oparcia nie ma. Grunt rozmi�k�, rozp�yn�� si�, przesta� istnie�. Ju� Archimedes powiedzia�... Co to on powiedzia�... Zreszt� pies z nim ta�cowa�... Aha!... O czym m�wi�em? Ze korzenie! Najsilniejsze korzenie nic nie pomog�, je�eli nie maj� czego trzyma� si�. O!... Pieskie niebieskie... takie �ycie...

J�zyk mu si� pl�ta� coraz bardziej. Wreszcie kiwn�� si�, wspar� si� o �cian� i zasn��. Wilczur resztkami przytomno�ci powtarza� w my�li:

� Jak drzewo wyrwane z korzeniami... Jak drzewo wyrwane z korzeniami... Nie spa� zapewne d�ugo, gdy� obudzony bezceremonialnymi szturcha�cami, z trudno�ci� otworzy� oczy i zatoczy� si�. Alkohol nie zd��y� wyparowa�. Na stole znowu sta�a w�dka, a pr�cz nocnego towarzysza by�o jeszcze trzech nieznajomych. Profesor Wilczur z trudem u�wiadomi� sobie, gdzie si� znajduje, i nag�ym ostrym b�lem odezwa�o si� w nim wspomnienie Beaty. Zerwa� si� i przewracaj�c po drodze krzes�a, skierowa� si� do drzwi.

� Hej, panie szanowny! � krzykn�� za nim gospodarz.

� Co?

� A p�aci� to nie �aska?... Rachunek czterdzie�ci sze�� z�otych. Wilczur machinalnie wydoby� z kieszeni portfel i poda� mu banknot.

� Ale forsy! Fiu, fiu � zagwizda� cicho jeden z kompan�w.

� Stul mord� � warkn�� drugi.

� Dro�d�yk! � zawo�a� trzeci. � Co strugasz frajera! Oddaj go�ciowi reszt�! Widzisz go! Gospodarz spojrza� na� nienawistnie, odliczy� pieni�dze i poda� Wilczurowi.

� A ty, �obuzie � mrukn�� � pilnuj swego.

Wilczur nie zwr�ci� na to najmniejsze uwagi i wyszed� na ulic�. Pada� g�sty, mokry �nieg, lecz jezdnia i chodniki pozosta�y czarne, gdy� natychmiast taja�. �rodkiem jezdni ci�gn�y wozy na�adowane w�glem.

� Porzuci�a mnie... porzuci�a... � powtarza� Wilczur. Szed� przed siebie, zataczaj�c si�. � Jak drzewo wyrwane z korzeniami...

� Szanowny pan na Groch�w? � us�ysza� obok siebie czyj� g�os. � To mo�e lepiej obej�� Rawsk�. B�oto mniejsze. Pozna� jednego z kompan�w.

� Wszystko mi jedno. � Machn�� r�k�.

� To i dobrze. Po drodze mi. P�jdziem razem. Zawsze weselej. A pana podobnie� zmartwienie spotka�o? Wilczur nie odpowiedzia�.

� Wiadomo, rzecz ludzka. A ja panu powiem, �e na zmartwienie to jeden jest tylko spos�b: zala� choler� na glanc. Wiadomo, nie w takiej norze jak u tego Dro�d�yka, kt�ren kanciarz jest i w�dlin� ze strychninami go�ciom daje. Ale tu niedaleko na Rawskiej ulicy jest porz�dna knajpa jak si� patrzy. I zabawi� si� mo�na, kielnerki go�ciom obs�uguj�. A cena ta sama.

Szli znowu w milczeniu. Towarzysz, znacznie ni�szy i szczuplejszy od Wilczura, wzi�� go pod r�k� i raz po raz zadziera� g�ow�, by spojrze� na� spod daszka swojej cyklist�wki. Min�li kilka przecznic, gdy poci�gn�� go w bok.

� No, to wst�piem, czy jak?... Najlepiej zala�. To ju� tutaj. Na jednego.

� Dobrze � zgodzi� si� .Wilczur i weszli do knajpki.

Pierwszy �yk w�dki nie przyni�s� ulgi. Przeciwnie, jakby otrze�wi� zamglony umys�, nast�pne jednak kolejki zrobi�y swoje.

W s�siedniej izbie chrapliwie gra� orkiestron. Zapalono �wiat�a. Po jakim� czasie przy��czyli si� do nich jeszcze dwaj m�czy�ni, z wygl�du robotnicy. T�usta, mocno wymalowana kelnerka przysiad�a si� r�wnie�. Pili ju� trzeci� butelk�, gdy nagle z bocznego pokoiku rozleg� si� g�o�ny �miech kobiecy.

Profesor Wilczur zerwa� si� na r�wne nogi. Krew uderzy�a mu do g�owy, przez sekund� sta� nieruchomy. By�by przysi�g�, �e pozna� g�os Beaty. Gwa�townym ruchem odepchn�� zagradzaj�cego mu drog� kompana i jednym skokiem znalaz� si� we drzwiach.

Dwie gazowe lampy jasno o�wietla�y niedu�y pok�j. Przy stoliku siedzia� brzuchaty, kr�py cz�owiek i jaka� piegowata dziewczyna w zielonym kapeluszu.

Z wolna zawr�ci�, ci�ko opad� na krzes�o i wybuchn�� �kaniem.

� Nalej mu jeszcze � mrukn�� cz�owiek w cyklist�wce � ma �eb do w�dy. Potrz�sn�� Wilczura za rami�.

� Pij, bracie! Co tam!

Gdy o jedenastej knajp� zamykano, towarzysze musieli podtrzyma� Wilczura, gdy� nie m�g� ju� i�� o w�asnych si�ach. I tak, zataczaj�c si� swoim wielkim cia�em, chwia� nimi na wszystkie strony. Sapali z wysi�ku. Na szcz�cie nie mieli dalekiej drogi. Za rogiem, w ciemnej pustej uliczce, czeka�a doro�ka z nastawion� bud�. Bez s�owa w�adowali Wilczura do �rodka i wcisn�li si� z nim. Doro�karz zaci�� konia.

Po kilkunastu minutach domy przerzedzi�y si�. Po obu stronach tu i �wdzie mi�dzy parkanami b�yska�o �wiate�ko naftowej lampy. Wreszcie i te znik�y. Natomiast w nozdrza uderzy� cuchn�cy od�r wielkich zwalisk �mieci. Doro�ka skr�ci�a w bok, usta�o od razu klaskanie kopyt ko�skich. Na mi�kkiej, gruntowej drodze nie by�o ich s�ycha�. Dojechali do pierwszej glinianki.

� St�j, najlepiej tu � odezwa� si� cichy g�os. Nas�uchiwali przez chwil�. Z daleka jednostajnym g�osem hucza�o miasto. Tu doko�a panowa�a zupe�na cisza.

� Wylewaj go � rozleg�a si� kr�tka komenda.

Trzy pary r�k wczepi�y si� w bezw�adne cia�o. Po chwili zawarto�� kieszeni zosta�a wyj�ta. Bez trudu zdj�li te� palto, marynark� i kamizelk�. Nagle, widocznie pod wp�ywem zimna, Wilczur oprzytomnia� i zawo�a�:

� Co to, co robicie?...

Jednocze�nie usi�owa� poderwa� si� z ziemi. W chwili jednak, gdy ju� sta� na nogach, otrzyma� straszny cios w ty� g�owy. Bez j�ku zwali� si� niczym k�oda. Poniewa� za� padaj�c zatoczy� si� a� na brzeg wielkiego do�u, do kt�rego zsypywano �mieci, cia�o po pochy�o�ci zsun�o si� na dno.

� Cholera! � zakl�� jeden � nie mog�e� przytrzyma�?

� A po co?

� Durny szczeniak! Po co? Z�a� teraz do glinianki po buty i portki.

� Sam z�a�, kiedy� taki chytry.

� Co ty powiesz?! � Pierwszy zbli�y� si� do� gro�nie. Zanosi�o si� na rozpraw�, gdy ozwa� si� flegmatyczny g�os doro�karza, kt�ry dotychczas w milczeniu pali� papierosa.

� A ja m�wi�: jadziem. Chcecie, �eby nas tu nakryli?...

M�czy�ni opami�tali si� i wskoczyli do doro�ki. Ko� ruszy� z miejsca. Przed wjazdem na g��wn� szos� zatrzymali si�, doro�karz wyci�gn�� spod koz�a stary worek i dok�adnie obtar� wszystkie ko�a ze �mieci, kt�re si� do nich poprzylepia�y, po czym wskoczy�, cmokn�� na szkap� i wkr�tce na polach zapanowa�a dawna cisza.

W ci�gu dnia nikt tu nie zagl�da�, a noc� tym bardziej. Nad ranem tylko zaczyna� si� przy gliniankach ruch. To ch�opi z wiosek, po�o�onych w promieniu kilkunastu kilometr�w od stolicy, trudni�cy si� wywo�eniem �mieci z miasta, przyje�d�ali ze swoim cuchn�cym �adunkiem. Przyje�d�ali, wysypywali z fur �mieci i z paruz�otowym zarobkiem wracali do domu. Sumienniejsi zwalali nieczysto�ci wprost do glinianek, tak jak by�o przykazane, inni, korzystaj�c z braku kontroli, wysypywali je wprost na pole.

Stary Pawe� Ba�kowski, gospodarz z Brzozowej W�lki, lubi� jednak uczciw� robot�. Dlatego w�a�nie podjecha� nad gliniank� i systematycznie wypr�nia� swoj� fur�. Nie spieszy�, bo i kobyle trzeba by�o da� wypocz�� przed drog�, a i sam cierpia� ju� na zadyszk�, co w jego wieku by�o rzecz� zrozumia��.

W�a�nie sko�czy� i mo�ci� sobie na pokrywie worek z resztkami siana, gdy z do�u pos�ysza� wyra�ne st�kanie. Prze�egna� si� na wszelki wypadek i nastawi� uszu. St�kanie odezwa�o si� g�o�niej.

� Ej tam! � zawo�a�. � Co za licho?

� Wody � zaj�cza� s�aby g�os.

G�os ten wyda� si� Paw�owi Ba�kowskiemu znajomy. W�a�nie wieczorem jecha� do miasta i widzia� Mateusza Piotrowskiego z Byczy�ca, kt�ry tak samo jecha� i te� na zw�zk� �mieci. Co� tkn�o Ba�kowskiego, �e to w�a�nie Piotrowski. I g�os ten sam, i zawsze do tej glinianki zsypywa�. A i wypi� lubi�. Po pijanemu wpad� do do�u, mo�e sobie co przetr�ci� i le�y.

Rozejrza� si�. Ciemno jeszcze by�o, na wschodzie ledwie szarza�o. Je�eli Piotrowski swoj� furmank� tu zostawi�, ko� na pewno sam powl�k� si� do Byczy�ca.

� A to wy, panie Piotrowski? � zapyta�. � Wpadli�cie czy jak?... Jedyn� odpowiedzi� by� cichy j�k.

� A mo�e go te miejskie urz�dzi�y? � zastanowi� si� gospodarz. Po ludziach z miasta wszystkich najgorszych rzeczy zawsze si� spodziewa�.

Pomaca� nog� pochy�o��, po namy�le wr�ci� do konia, odwi�za� postronki zast�puj�ce lejce, sczepi� je, mocnym sup�em przywi�za� do osi i trzymaj�c si� sznura zszed� na d�.

� Panie Mateuszu, a odezwijcie si�, bo ciemno � zawo�a�. � Gdzie wy?

� Wody!... � pos�ysza� g�os tu� przy sobie. Pochyli� si� i namaca� rami�.

� Nie mam wody, sk�d woda? Musicie wyle�� na wierzch. A gdzie wasz ko�?... Pewnikiem sam do domu poszed�?... No, nie d�wign� was, spr�bujcie wsta�.

Ubi� nogami �miecie, zapar� si� i szarpn�� bezw�adnym ci�arem.

� Ruszcie si�. Dalej go! Sam nie dam rady.

� Nie mog�.

� Ooo! Nie mog�! Nat�cie si�. Dy� nie b�dziecie tu zdycha�. R�ce Ba�kowskiego natrafi�y na g�st� ciecz oblepiaj�c� w�osy. Pow�cha� swoje palce i zapyta�:

� Zabili was, co?

� Nie wiem... Ch�op zastanowi� si�.

� Tak czy siak, nie b�dziecie tu zdycha�. Tfu!... Uwa�acie, mam postronek, �eby�cie jeno wstali, to jako� si� podci�gniecie.

Le��cemu widocznie wraca�y si�y, gdy� poruszy� si� raz, drugi, lecz znowu opad�, cho� Ba�kowski podtrzymywa� go jak m�g�.

� Nie maco � orzek� � trzeba i�� po pomoc. Pewno ju� ludzie nadjechali. Wygramoli� si� i po kilku minutach wr�ci� z dwoma innymi, t�umacz�c im, �e jakie� warszawskie �obuzy zabi�y tu Piotrowskiego z Byczy�ca. Ch�opi bez gadania zabrali si� do roboty i wkr�tce wyci�gn�li rannego i u�o�yli go na wozie starego. Zreszt� uratowany poczu� si� lepiej, bo usiad� sam i zacz�� skar�y� si� na zimno.

� Ledwo go w portkach zostawili psiekrwie � zakl�� jeden z gospodarzy.

� Trza by do komisariatu � zauwa�y� drugi. Ba�kowski wzruszy� ramionami.

� Nie moja sprawa. Podwioz� go do Byczy�ca, i tak po drodze, a tam niech jego synowie robi�, co chc�. Czy na posterunek, czy jak.

� Ano � przytakn�li � pewno. Ich rzecz.

Stary podsun�� le��cemu worek z sianem pod g�ow�, sam usiad� na go�ych deskach i targn�� lejcami. Gdy wjechali na szos�, usadowi� si� wygodniej i zdrzemn�� si�. Koby�a sama dobrze zna�a drog�.

Obudzi� si�, gdy ju� jasno by�o na niebie. Obejrza� si� i przetar� oczy. Za nim na wozie, przykryty derk�, le�a� jaki� nieznajomy cz�owiek. Du�a, obrz�k�a twarz, czarne w�osy zlepione na ciemieniu zakrzep�� krwi�. Ba�kowski przysi�g�by, �e nigdy w �yciu go nie widzia�. A ju� do Piotrowskiego z Byczy�ca wcale nie by� podobny. Wzrostem chyba i tusz�, bo te� by� kawa� ch�opa. Spod kr�tkiej, dziurawej derki wyziera�a cienka, podarta koszula, umazane w b�ocie spodnie i miejskie trzewiki.

� Ki diabe�! � zakl�� i zamy�li� si�, co tu z tym zdarzeniem zrobi�. Kalkulowa�, kalkulowa�, a wreszcie przechyli� si� w ty� i potrz�sn�� pasa�era za rami�.

� Hej, panie, obud� si�! Licho nada�o! Obud� si�! Cz�owiek sam na siebie przez niego biedy napyta... Obud� si�!

Pasa�er z wolna otworzy� oczy i podni�s� si� na �okciu.

� Co� pan za jeden?... � gniewnie zapyta� ch�op.

� Gdzie jestem, co to? � odpowiedzia� pytaniem pasa�er.

� A dy� na moim wozie. To nie widzisz?

� Widz� � mrukn�� cz�owiek i z trudem usiad�, podci�gaj�c nogi. � No?

� A sk�d ja si� tu wzi��em?

Ba�kowski odwr�ci� si� i splun�� przed siebie. Nale�a�o si� namy�li�.

� A ja wiem? � Wzruszy� wreszcie ramionami. � Ja spa�em, a ty pewno na w�z wlaz�e�. Z Warszawy, co?

� Co takiego?

� To i pytam, pan warszawiak?... Bo je�eli tak, to nie masz czego ze mn� jecha� do W�lki ani do Byczy�ca. Ja do domu jad�. A pan przecie� nie do W�lki. O, ju� mnie za tamtym wiatrakiem skr�ca� trzeba... Wysi�d�cie, czy jak?... I tak do rogatki b�dzie st�d z dziesi�� kilometr�w...

� Dok�d? � zapyta� cz�owiek, a w jego oczach by�o zdumienie.

� Dy� m�wi�, do warszawskiej rogatki. Wy z Warszawy? Cz�owiek wytrzeszczy� oczy, przetar� czo�o i powiedzia�:

� Nie wiem.

Ba�kowskiego a� poderwa�o. Teraz ju� pozna�, ze ma do czynienia z �obuzem. Pomaca� si� ostro�nie po piersiach, gdzie mia� ukryty woreczek z pieni�dzmi, i rozejrza� si�. W odleg�o�ci mo�e p� kilometra ci�gn�y si� furmanki.

� C� to udajesz g�upiego � warkn�� � nie wiesz, sk�d jeste�?

� Nie wiem � powt�rzy� cz�owiek.

� To ci si� chyba rozum pomiesza�. A tego, kto ci �eb rozbi�, pewno te� nie wiesz? Tamten obmaca� sobie, g�ow� i mrukn��:

� Nie wiem.

� No to z�a� z wozu! � krzykn�� zirytowany do ostateczno�ci ch�op. � Dalej go! Z�a�! �ci�gn�� lejce i koby�a stan�a. Nieznajomy pos�usznie zgramoli� si� na szos�. Zlaz� i sta� rozgl�daj�c si�, jakby nieprzytomny, na wszystkie strony. Ba�kowski widz�c, �e obcy nie ma widocznie �adnych z�ych zamiar�w, postanowi� mu jednak przem�wi� do sumienia.

� To ja z tob� po ludzku, po chrze�cija�sku, a ty jak do psa. Tfu, miejskie �cierwo! Pytam, czy z Warszawy, to nawet powiada, �e nie wie. To mo�e te� nie wiesz, �e ci� matka urodzi�a?... Mo�e nie wiesz, co� za jeden i jak si� nazywasz?...

Nieznajomy patrza� na� szeroko otwartymi oczami.

� Jak?... nazywam si�?... Jak?... Nnnie... nie wiem... I w jego twarzy skurczy�y si� mi�nie jakby ze strachu.

� Tfu! � splun�� Ba�kowski i nagle zdecydowany �wisn�� batem po grzbiecie konia. W�z potoczy� si� naprz�d.

Odjechawszy ze dwa stajania gospodarz obejrza� si�: nieznajomy szed� brzegiem szosy za nim.

� Tfu! � powt�rzy� i podci�� szkap�, a� przesz�a w k�usa.

Znikni�cie profesora Rafa�a Wilczura poruszy�o ca�e miasto. Przede wszystkim w ca�ej sprawie wyczuwa�o si� jak�� tajemnic�. Ci wszyscy, kt�rzy od lat stykali si� z profesorem i znali go dobrze, zapewniali, �e wszelkie przypuszczenia na temat samob�jstwa by�yby absurdem. Wilczur odznacza� si� przecie wr�cz �ywio�ow� witalno�ci�, kocha� swoj� prac�, kocha� rodzin�, kocha� �ycie. Jego stan maj�tkowy by� wyborny. Jego s�awa wci�� ros�a. W �wiecie lekarskim by� uwa�any za znakomito��.

Zab�jstwo zdawa�o si� by� r�wnie� wykluczone z tego prostego powodu, �e profesor nie mia� wrog�w. Jedynym dopuszczalnym motywem zbrodni mog�aby by� ch�� rabunku. Ale i tu nasuwa�y si� istotne w�tpliwo�ci. �atwo stwierdzono, �e krytycznego dnia profesor mia� przy sobie niewiele ponad tysi�c z�otych, og�lnie za� wiedziano, �e u�ywa� zwyk�ego czarnego zegarka i nawet obr�czki nie nosi�. Zatem uplanowany napad rabunkowy i morderstwo jako wynik takiego napadu nie wygl�da�y prawdopodobnie. W wypadku katastrofy czy przypadkowego zab�jstwa szybko odnaleziono by zw�oki.

Pozostawa�a jeszcze jedna ewentualno��: utrata pami�ci. Poniewa� w ubieg�ym roku uda�o si� policji odnale�� pi�� os�b zaginionych wskutek nag�ej utraty pami�ci, w wi�kszo�ci dziennik�w w licznych notatkach wysuwano takie w�a�nie przypuszczenia.

Je�eli jednak w tych wzmiankach p�g�bkiem, a w prywatnych rozmowach jawnie m�wiono o tajemniczych okoliczno�ciach zagini�cia profesora Wilczura, to z ca�kiem innych powod�w.

Oto do willi profesora przy Alei Bz�w na pr�no szturmowali reporterzy. Bez trudu wprawdzie zdo�ali dowiedzie� si�, �e �ona profesora wraz z siedmioletni� c�reczk� nie jest obecna w Warszawie, s�u�ba jednak nabra�a wody do ust i odmawia�a wszelkich dalszych informacji. Bardziej natarczywych dziennikarzy odsy�a�a do kuzyna zaginionego, do prezesa S�du Apelacyjnego, Zygmunta Wilczura. Ten za� z niezm�conym spokojem powtarza�:

� Po�ycie mego kuzyna z �on� by�o zawsze nader szcz�liwe. W oczach licznych przyjaci� nieodmiennie uchodzili za wzorowe ma��e�stwo. Wi�zanie zatem zagini�cia profesora, czym jestem g��boko wstrz��ni�ty, z jego sprawami rodzinnymi jest i pozostanie � m�wi� z naciskiem � niedorzeczno�ci�.

� A czy pan prezes mo�e nam powiedzie�, gdzie obecnie znajduje si� pani Beata Wilczurowa? � pytali dziennikarze.

� Owszem. Got�w jestem powt�rzy� panom to, co s�ysza�em z ust mego kuzyna, w�a�nie w dniu, kiedy po raz ostatni wyszed� z domu. O�wiadczy� mi, �e wys�a� �on� z dzieckiem za granic�.

� A cel jej wyjazdu?

Prezes z u�miechem zrobi� r�k� nieokre�lony gest.

� Przyznam si� panom, �e nie spyta�em o to. Prawdopodobnie chodzi�o o wyjazd kuracyjny. O ile sobie przypominam, �ona kuzyna nie najlepiej znosi�a nasze s�oty jesienne. Zreszt� do�� cz�sto bawi�a za granic�.

� Jednak�e taki nag�y wyjazd w dniu czy te� na kilka dni przed balem, na kt�ry by�y ju� rozes�ane zaproszenia...

� Moi panowie. R�nie si� ludziom uk�adaj� sprawy. Poza tym nie byli�my z sob� a� w tak bliskich stosunkach, bym m�g� wiedzie� o wszystkich ich poruszeniach. Je�eli jednak wolno mi pan�w o to prosi�, by�bym ze wzgl�d�w rodzinnych bardzo obowi�zany za nierozdymanie sprawy do rozmiar�w niezdrowej sensacji. A zw�aszcza spodziewam si�, �e nie znajd� w prasie �adnych aluzji dotycz�cych rodzinnego po�ycia mego kuzyna. Bardzo na to licz�. W zamian podziel� si� z panami moim osobistym pogl�dem na ca�y wypadek. Nie jest wykluczone, �e profesor mi�� zamiar wyjecha� z �on�. Zatrzyma�a go w Warszawie nader wa�na operacja, o kt�rej tyle wszystkie dzienniki pisa�y. Z chwil� gdy operacja si� uda�a, m�j kuzyn m�g� wyjecha� za �on�.

� Min�o ju� tyle dni � zauwa�y� jeden z reporter�w � niepodobna, by do profesora nie dotar� alarm ca�ej prasy. Da�by o sobie zna�.

� Zapewne. O ile alarm do� dotar�. Jest jednak wiele takich zak�tk�w za granic�, cichych pensjonat�w w g�rach, ustronnych miejsc wypoczynkowych, dok�d pisma warszawskie nie docieraj�.

� Depesze o zagini�ciu profesora poda�a ca�a prasa zagraniczna � upiera� si� dziennikarz � no, i radio.

� Radia mo�na nie s�ucha�. Ja sam na przyk�ad nie znosz� radia. A ile� to os�b podczas wypoczynku do r�k nie bierze dziennik�w. Nie ka�dy ma na nie ochot� w jakim� Tyrolu czy Dalmacji.

� Tak, panie prezesie. Ale jest jeszcze jedna okoliczno��. Oto profesora nie ma ani w Tyrolu, ani w Dalmacji, ani w og�le za granic�.

� I w jaki� spos�b zdo�a� pan to stwierdzi�? � z u�miechem zapyta� prezes.

� To nie by�o trudne. Po prostu stwierdzi�em w starostwie, �e paszport zagraniczny profesora Wilczura by� wystawiony z rocznym terminem wa�no�ci. A termin ten up�yn�� dok�adnie przed dwoma miesi�cami i nie by� prolongowany.

Zapanowa�o milczenie. Wreszcie prezes roz�o�y� r�ce.

� Ha. Niew�tpliwie sprawa nie jest jasna. Prosz� mi jednak wierzy�, �e do�o�� wszelkich stara�, by j� wy�wietli�. Pracuje nad tym i policja. W ka�dym razie przypominam panom jeszcze raz swoj� pro�b�.

Zawdzi�czaj�c w�a�nie tej pro�bie, wyra�onej przez cz�owieka zajmuj�cego og�lnie szanowane stanowisko w �yciu publicznym, jak te� i z racji powszechnej sympatii, jak� cieszy� si� zaginiony profesor, prasa wyrzek�a si� pon�tnej okazji do wentylowania spraw z jego �ycia osobistego. Nie przeszkodzi�o to oczywi�cie powodzi plotek kursuj�cych w�r�d znajomych i nieznajomych, te jednak, nie podsycane �wie�ymi wiadomo�ciami, stopniowo zacz�y przycicha�.

Natomiast policja nie zaniecha�a sprawy. Komisarz G�rny, kt�remu j� powierzono, w ci�gu kilku dni zdo�a� ustali� szereg szczeg��w. Zbadanie personelu lecznicy wyja�ni�o, �e w krytycznym dniu profesor Wilczur, jad�c do domu by� w znakomitym humorze i �e wi�z� sobolowe futro, kt�re w�a�nie naby�, a kt�re mia�o by� prezentem dla �ony z racji �smej rocznicy �lubu. Nic nie wskazywa�o na to, by spodziewa� si� nag�ego wyjazdu ma��onki. Z zezna� s�u�by wynika�o, �e dowiedzia� si� o nim dopiero z listu pozostawionego przez ni�. List ten wywar� na nim piorunuj�ce wra�enie. Robi� wra�enie nieprzytomnego, nic nie jad�. Siedzia� w ciemnym gabinecie.

Listu wprawdzie nie znaleziono. Nie trudno jednak by�o domy�li� si�, �e zawiera� decyzj� zerwania. Takie przypuszczenie wyrazi� r�wnie� i prezes Wilczur, kt�ry nie sk�pi� �ledztwu najdrobniejszych szczeg��w i poda� wyczerpuj�c� relacj� ze swej wizyty u kuzyna.

Z dalszych zezna� s�u�by nie wynika�o nic pewnego. Pani Beata codziennie w rannych godzinach udawa�a si� samochodem na d�u�szy spacer do parku �azienkowskiego. Szofer zostawa� z wozem przed bram� i nigdy nie widzia� nikogo, kto by pani towarzyszy�. Za to str�e w parku w okazanej fotografii poznali od razu pani�, kt�ra codziennie spotyka�a si� tu z m�odym, szczup�ym blondynkiem w do�� zniszczonym ubraniu. Rysopis owego blondyna nie odznacza� si� wszak�e �adnym szczeg�em charakterystycznym.

Badanie przeprowadzone w listach i papierach profesorowej nie da�o r�wnie� �adnego �ladu. Stwierdzono, �e zostawi�a wi�ksz� kwot� pieni�dzy i bi�uteri�. Nie zabra�a r�wnie� futer ani �adnych cennych, a daj�cych si� �atwo spieni�y� rzeczy.

W biurku profesora znalaz� komisarz G�rny nabity rewolwer.

� To mi pozwala wnioskowa� � m�wi� prezesowi Wilczurowi � �e profesor stanowczo nie mia� zamiar�w samob�jczych. W przeciwnym razie zabra�by bro�. Zabra�by j� r�wnie� w wypadku, gdyby zamierza� rozprawi� si� z uwodzicielem �ony.

� Czy pan komisarz s�dzi, �e m�g� wiedzie�, gdzie go nale�y szuka�?

� Nie. Przypuszczam, �e nawet nie domy�la� si� jego istnienia. M�odzie�ca o takim wygl�dzie nie widzia� nikt ze s�u�by w Alei Bz�w. Jednak jestem przekonany, �e odnalezienie tej pary da nam odpowied� na pytanie, co si� sta�o z profesorem.

Zgodnie z t� koncepcj� komisarz skierowa� �ledztwo ku odszukaniu pani Beaty. Po d�ugich zabiegach sprowadzono do� szofera taks�wki, kt�r� krytycznego dnia odjecha�a z domu profesora. I ten jednak niewiele mia� do opowiedzenia. Pami�ta�, �e odwi�z� z Alei Bz�w na Dworzec G��wny m�od�, przystojn� pani� z kilkuletni� dziewczynk�. Zap�aci�a, sama wzi�a walizki i znik�a w t�umie. Badanie kolejowego rozk�adu jazdy te� nie na wiele si�. zda�o. Mi�dzy dwunast� a pierwsz� w po�udnie z Dworca G��wnego odchodzi�o kilkana�cie poci�g�w w najrozmaitszych kierunkach.

Komisarz G�rny zastanawia� si� ju� nad rozes�aniem list�w go�czych za Beat� Wilczurow�, gdy nagle nowe odkrycie pchn�o �ledztwo na inne tory.

Mianowicie podczas periodycznej rewizji dokonanej u jednego z paser�w na ulicy Karmelickiej, w�r�d wielu rzeczy, pochodz�cych z kradzie�y czy rabunku, znaleziono czarne palto, marynark� i kamizelk� wyj�tkowo du�ych rozmiar�w. Chocia� etykietki krawca by�y odprute, z �atwo�ci� da�o si� odszuka� zak�ad krawiecki, gdzie zosta�y uszyte, i t� drog� stwierdzono, �e nale�a�y do zaginionego profesora. Przyci�ni�ty do muru paser zezna�, i� naby� to od niejakiego Feliksa Zubrowskiego.

Zubrowski, wbrew przypuszczeniom komisarza, nie by� nigdy notowany za jakiekolwiek przest�pstwa. Mieszka� na Przywi�lnej z �on� i czworgiem dzieci, z zawodu by� piaskarzem i zezna�, i� krytycznego dnia ubranie znalaz� na brzegu, gdy z rana wraca� z libacji. Kilku �wiadk�w, mo�e niezbyt godnych zaufania, ustali�o jego alibi. W ka�dym razie niczego mu nie by�o mo�na udowodni� i Zubrowskiego po trzech dniach wypuszczono z aresztu. Za jego niewinno�ci� przemawia�o to, �e Wis�a w tym miejscu by�a g��boka, a samob�jstwo profesora Wilczura nader prawdopodobne.

W nast�pnych dniach przeszukano koryto rzeki na przestrzeni kilku kilometr�w � bez skutku. Do prosektorium sze�� razy sprowadzano s�u�b� z Alei Bz�w i prezesa Wilczura, by rozpoznali niezidentyfikowane zw�oki, lecz w�a�ciwie by�o to zb�dne: zaginiony profesor mia� rzucaj�cy si� w oczy wzrost oko�o metra dziewi��dziesi�ciu centymetr�w i wa�y� prawie sto kilogram�w.

Jeszcze nie znale�li�my trupa � zrezygnowanym g�osem m�wi� komisarz G�rny � mo�e wyp�ynie na wiosn�. Wis�a ma wiele do��w i nieraz zdarza si�, �e dopiero po kilku miesi�cach wyrzuca zw�oki.

� Wi�c pan potwierdza moje obawy? � pyta� prezes, o � Bardzo wiele okoliczno�ci przemawia za samob�jstwem. Na wszelki Wypadek rozes�a�em odbitki fotografii profesora do wszystkich posterunk�w policyjnych.

� Wi�c jednak dopuszcza pan ewentualno�� utraty pami�ci? � Je�eli mam by� szczery, nie wierz� w to. P�ki jednak zw�oki nie wyp�yn�, nie wolno mi zaniedba� i tej mo�liwo�ci. Z tej samej racji nie zaniecha�em te� hipotezy o morderstwie. Chocia� mam niemal pewno��, �e mo�e by� mowa tylko o samob�jstwie. To pewne. Wyszed� z domu oszo�omiony nieszcz�ciem i dlatego nie powzi�� jeszcze �adnej decyzji. Chodzi� zapewne d�ugo po mie�cie, mo�e pi� dla zalania robaka...

� Nigdy nie pi� � przerwa� prezes.

� Tak czy owak, postanowi� z sob� sko�czy�. Bo kt� mia�by go zabi�?... Bandyci?... Musia�oby by� co najmniej trzech albo czterech, by po cichu da� mu rad�. To przecie� by� cz�owiek wyj�tkowej si�y fizycznej. A strza�y?... No, niewykluczone, ale strzelanina zawsze kogo� zwabi i z uprz�tni�ciem trupa trzeba bardzo si� po�pieszy�. Na palcie za� i na marynarce nie ma Najmniejszego �ladu krwi. Pozostaje jeszcze wci�gni�cie w pu�apk� i zab�jstwo w zamkni�tym lokalu. Zab�jstwo zatem z premedytacj�. Ot� komu mog�o na tym zale�e�, kto na tym zyskiwa�?... Nikt. Profesor nie zostawi� testamentu. Z samego prawa wszystko, co mia�, przechodzi�oby na c�rk� i �on�. Pan prezes jednak zapewnia, �e wdowa jest najbardziej bezinteresown� kobiet� na �wiecie. Pozostaje jeszcze jej amant, kt�remu, s�dz�c z jego powierzchowno�ci, nie musia�o powodzi� si� najlepiej. Ale i to jest wi�cej ni� w�tpliwe. Gdyby chcia� zdoby� pieni�dze, potrafi�by nam�wi� profesorow� do zabrania got�wki, futer i bi�uterii. Stanowi�o to przecie kwot� nie do pogardzenia, jakie�, pobie�nie licz�c, siedemdziesi�t tysi�cy. A kochaj�c� kobiet� spryciarz do wszystkiego zdo�a nam�wi�. � W�tpi�. Beata mia�a zasady...

� Panie prezesie, jako do�wiadczony s�dzia wie pan lepiej ode mnie, �e gdzie u kobiety zaczyna si� mi�o��, tam ko�cz� si� wszystkie zasady. Ale za niewinno�ci� tej pary przemawiaj� i inne rzeczy. Wi�c primo: nie uciekliby, bo to tylko przeciw nim musia�oby zwr�ci� podejrzenie. Secundo: zg�osiliby si� po zagini�ciu profesora. Ca�a prasa przecie� tr�bi�a. A chyba byliby ostatecznie g�upi s�dz�c, �e policji wcze�niej czy p�niej nie uda�oby si� odnale��, gdyby uwa�a�a ich za sprawc�w zbrodni. Graj�c na tak wielk� stawk� jak spadek po profesorze, zjawiliby si� w kilka dni, a tu ju� drugi miesi�c mija. Musz� mie� czyste sumienie.

� I ja tak s�dz�.

� A jeszcze i to! Z do�wiadczenia wiem, �e zbrodniarz nie umie prawie nigdy zdoby� si� na cierpliwo��. Ka�demu z nich pilno osi�gn�� to, co pobudzi�o go do przest�pstwa. I zawsze wybiera taktyk� kr�cenia si� pod nosem policji. Pewniejszy si� czuje, gdy �wieci obecno�ci�, ni� kiedy chowa si� w cie�, co mo�e na� �ci�gn�� podejrzenia.

� To prawda.

� Niew�tpliwa. Rozpatrywa�em jeszcze jedno rozwi�zanie. Zab�jstwo przypadkowe. Powiedzmy, �e profesor odnalaz� ich i podczas scysji zosta� zabity. W takim wypadku znowu� musimy wzi�� pod uwag�, �e profesor by� si�aczem i �e na jego ubraniu nie by�o ani krwi, ani �lad�w wywabiania ewentualnych plam krwawych. Niepodobna za� przypu�ci�, by �w szczup�y i do�� cherlawy m�odzieniec zdo�a� zabi� takiego olbrzyma bez u�ycia broni. Dlatego w�a�nie nie staj� na g�owie, by ich odszuka�.

Prezes przytakn��.

� Mo�e i lepiej by�oby, gdyby�my ich nie znale�li... Przynajmniej do czasu, a� sprawa ostatecznie si� wyja�ni.

� Mo�e i lepiej � przyzna� komisarz.

Zreszt� nic innego nie m�g� powiedzie�, bo dotychczas policja nie mog�a wpa�� na najmniejszy �lad po Beacie Wilczurowej, jej c�rce i po owym nieznanym cz�owieku.

Mija�y miesi�ce, a w ustawicznej karuzeli, jak� jest �ycie ka�dego wielkiego miasta, stopniowo zapomniano o profesorze Rafale Wilczurze i o jego tajemniczym znikni�ciu. Folia�y akt �ledztwa z wolna pokrywa� w szafach urz�dowych kurz. P�otem spi�trzy�y si� na nich stosy spraw nast�pnych. A� po roku zapakowano je w skrzynie i przewieziono do archiwum.

Zgodnie z prawem, do zarz�dzania maj�tkiem nieobecnego S�d wyznaczy� kuratora, a mecenas Szrenk, kt�remu t� funkcj� powierzono, nie mia� powodu do narzekania na ni�. Pensja p�yn�a stale, pracy za� by�o niewiele. Will� w Alei Bz�w wydzier�awi�, kapita�y umie�ci� w papierach pupilarnych, kierownictwo lecznicy powierzy� nader uzdolnionemu i budz�cemu pe�ne zaufanie doktorowi Dobranieckiemu, najbli�szemu wsp�pracownikowi zaginionego.

W lecznicy zreszt� wszystko sz�o dawnym, jeszcze przez profesora Wilczura ustalonych trybem. W ci�gu paru miesi�cy wyko�czono nowy pawilon, a nap�yw pacjent�w, kt�ry do�� powa�nie si� pocz�tkowo zmniejszy�, wr�ci� do swojej normy. Zmiany zaprowadzone przez doktora Dobranieckiego by�y niewielkie. Tyle tylko, �e skasowano owe bezp�atne miejsca dla niezamo�nych dzieci i �e kilka os�b z personelu ust�pi�o, bez szkody zreszt� dla instytucji. Pierwszy z racji owych dzieci po do�� nieprzyjemnej sprzeczce z szefem zg�osi� dymisj� asystent doktor Sk�rze�, po nim zwolniono buchaltera Michalaka i sekretark�, pann� Janowicz�wn�, kt�ra rz�dzi�a si� jak szara g� i pozwala�a sobie wtr�ca� si� w zarz�dzenia doktora Dobranieckiego, a przy tym dra�ni�a go sposobem bycia, pozbawionym dostatecznej dozy szacunku.

Jej zachowanie si� razi�o tym bardziej, �e nowy zwierzchnik w og�le nieco zaostrzy� dyscyplin� w lecznicy, gdzie dotychczas panowa� nastr�j zbyt patriarchalny. Jednocze�nie jego osobista pozycja, nie tylko w zarz�dzanej instytucji, podnios�a si� powa�nie. Nowe wybory w Kole Chirurg�w przynios�y mu tytu� prezesa, a w rok p�niej otrzyma� katedr� po zaginionym, z tytu�em profesorskim, b�d�c za� wysoce uzdolnionym lekarzem i dzielnym cz�owiekiem, stopniowo, lecz stale dochodzi� do maj�tku i s�awy.

Z biegiem lat nazwa �Lecznicy Prof dra Wilczura� stawa�a si� coraz bardziej nieuzasadnionym anachronizmem. Tote� nikogo nie zdziwi�o, gdy w ko�cu za zgod� kuratora nazw� t� zmieniono na �Lecznic� im. Prof. dra Wilczura�. W zwi�zku z tym wysz�a z druku do�� obszerna biografia pi�ra prof. dra K. Dobranieckiego pt. �Prof. Rafa� Wilczur � genialny chirurg�.

Praca ta ko�czy�a si� s�owami:

�Sk�adaj�c ho�d nieod�a�owanej pami�ci najlepszego Cz�owieka, m�drego Nauczyciela i wielkiego Uczonego, polski �wiat lekarski pozostaje okryty �a�ob� po jego tragicznym znikni�ciu, kt�re niestety ju� zapewne na zawsze pozostanie okryte mrokiem bolesnej tajemnicy�.

Przodownik policji w Chotymowie, Wiktor Kania, siedzia� bezczynnie przy stole kancelaryjnym, pokrytym czyst� zielon� bibu�� i ziewa� od czasu do czasu, patrz�c przez okno. Posterunek mie�ci� si� w ostatnim domku na skraju miasteczka i z okien roztacza� si� rozleg�y widok na pola pokryte ju� g�st� zieleni�, na brzeg jeziora, gdzie w�a�nie rozwieszano sieci, na czarn� smug� lasu, spod kt�rej dymi� komin tartaku Hasfelda, i na drog� do tego tartaku, kt�r� szed� w�a�nie zast�pca Kani, posterunkowy Sobczak, z jakim� wysokim, chudym brodaczem.

Sobczak stawia� szeroko nogi, chwia� si� przy ka�dym kroku niby kaczka na obie strony i ni�s� pod pach� wielki arkusz dykty do tego swego laubzegowania. Brodacz musia� by� robotnikiem z tartaku, i to od niedawna. Przodownik Kania widzia� go po raz pierwszy, a przecie� zna� wszystkich w Chotymowie i naoko�o w promieniu dziesi�ciu kilometr�w. Poza tym to, �e Sobczak sam ni�s� dykt�, dawa�o do my�lenia. Widocznie nie uwa�a� za wskazane skorzysta� z us�ug towarzysza, a zatem z owym towarzyszem nie wszystko by�o w porz�dku: towarzyszy� Sobczakowi nie z dobrej woli.

Na posterunek w Chotymowie przyprowadza�o si� r�nych ludzi. Za b�jki po wsiach, za drobne kradzie�e w lesie i w polu, za k�usownictwo. Czasem udawa�o si� przy�apa� jak�� grubsz� ryb�, bandyt� lub defraudanta unikaj�cego wielkich szlak�w i usi�uj�cego bocznymi drogami dosta� si� do granicy niemieckiej.

Prowadzony jednak przez Sobczaka brodacz, pomimo ogromnego wzrostu, nie budzi� widocznie obaw posterunkowego i pewno chodzi�o o jaki� drobiazg.

Po chwili drzwi otworzy�y si� i obaj weszli. Brodacz zdj�� czapk� i stan�� przy drzwiach. Sobczak zasalutowa� i z�o�y� meldunek:

� Ten oto cz�owiek zg�osi� si� do tartaku Hasfelda o prac�. Zatrudniono go, ale okaza�o si�, �e �adnych dokument�w nie, posiada i �e nie wie, jak si� nazywa ani sk�d pochodzi.

� Zaraz zobaczymy � mrukn�� przodownik Kania i skin�� r�k� na brodacza. � Macie jakie dokumenty?

� Nie mam.

� Sobczak, obszukaj go.

Posterunkowy rozpi�� gruby, zniszczony kubrak, przeszuka� kieszenie, po�o�y� przed przodownikiem na stole wszystko, co znalaz�: niedu�y, tani scyzoryk, kilkadziesi�t groszy, kawa�ek sznurka, dwa guziki i blaszan� �y�k�. Obmaca� mu cholewy, ale i tam nic nie by�o.

� Sk�d�e�cie si� tu wzi�li? Co? � zapyta� przodownik.

� Przyszed�em z Czumki w surskim powiecie.

� Z Czumki?... A po co�cie przyszli?

� Za prac�. W Czumce robi�em w tartaku. Tartak zamkn�li. Ludzie m�wili, �e tu, w Chotymowie, dostan� zaj�cie i zarobek.

� A jak nazywa� si� w�a�ciciel tartaku w Czumce?

� Fibich.

� D�ugo�cie tam robili?

� P� roku.

� A urodzili�cie si� te� w surskim powiecie? Brodacz wzruszy� ramionami.

� Nie wiem. Nie pami�tam. Przodownik spojrza� na� gro�nie.

� No, no! Tylko nie mnie b�dziecie zawraca� g�ow�! Pi�mienny? � Tak.

� Wi�c gdzie byli�cie w szkole?

� Nie wiem.

� Wasze imi� i nazwisko? � krzykn�� zniecierpliwiony Kania. Brodacz milcza�. � G�usi jeste�cie?

� Nie, panie przewodniku, i niech pan nie gniewa si� na mnie. Ja przecie� niczego nie zrobi�em.

� No, to m�wcie prawd�!

� Prawd� m�wi�. Nie wiem, jak si� nazywam. Mo�e wcale si� nie nazywam. Wszyscy mnie o to pytaj�, a ja nie wiem.

� Wi�c co! Nigdy nie mieli�cie dokument�w?

� Nigdy.

� To jak was do pracy przyjmowali? Bez papier�w?

� Po miastach to wsz�dzie papier�w ��dali i nie chcieli tak przyj��. A po wsiach to nie ka�dy na to zwa�a. Ot, nazw� jakkolwiek, jak komu wygodnie, i ju�. Tu, w tutejszym tartaku te� poda�em nazwisko, jakim mnie w Czumce przezwali: J�zef Broda. Ale panu posterunkowemu sam powiedzia�em, �e to przezwisko. Ja nic z�ego nie zrobi�em i sumienie mam czyste.

� To si� oka�e.

� Pan przodownik mo�e napisa� do tych, gdzie pracowa�em. Nikomu nic nie ukrad�em.

Przodownik zamy�li� si�. Ju� nieraz w swojej praktyce mia� do czynienia z r�nymi osobnikami, ukrywaj�cymi swoje nazwisko, a jednak zawsze podawali jakiekolwiek zmy�lone. Ten za� uporczywie twierdzi�, �e nie ma nazwiska.

� A gdzie wasza rodzina?

� Nie wiem. Nie mam �adnej rodziny � z rezygnacj� odpowiedzia� brodacz.

� A byli�cie s�downie karani?

� Tak jest.

Przodownik szeroko otworzy� oczy.

� Gdzie?

� W zesz�ym roku w Radomiu, a trzy lata temu w Bydgoszczy. Raz na miesi�c, a raz na dwa tygodnie.

� Za co?

� Za w��cz�gostwo. Ale niesprawiedliwie. Czy jak kto pracy szuka, to w��cz�ga?... Po prawdzie, to za to, �e dokument�w nie mia�em. I prosi�em i w s�dzie, i na policji, i w wi�zieniu, �eby mi wystawili jaki dokument. Ale nie chcieli. M�wili, �e takiego prawa nie ma. To co mam robi�?

Chrz�kn�� i roz�o�y� r�ce.

� Niech mnie pan pu�ci, panie przodowniku. Ja nic z�ego nikomu nie zrobi�.

� Pu�ci�?... Przepisy na to nie pozwalaj�. Ode�l� was do starostwa, a tam niech robi�, co im si� podoba. Mo�ecie usi��� i nie przeszkadzajcie. Musz� sporz�dzi� protok�.

Wyci�gn�� z szuflady arkusz papieru i zacz�� pisa�. D�ugo si� namy�la�, bo brak nazwiska i miejsca urodzenia zatrzymanego osobnika psu� mu ca�y schemat protoko�u. Wreszcie sko�czy� i spojrza� na brodacza. Szpakowaty zarost i w�osy wskazywa�y, �e musi mie� co� ko�o pi��dziesi�tki. Siedzia� bez ruchu, wpatrzony w �cian�, a jego przera�liwa chudo�� i zapadni�te policzki sprawia�y wra�enie szkieletu. Tylko ogromne, spracowane r�ce porusza�y si� jakim� dziwnym, nerwowym ruchem.

� Przenocujecie tu � powiedzia� Kania � a jutro ode�l� was do powiatu. Wsta� i doda�:

� Nic wam tam nie zrobi�. Najwy�ej odsiedzicie za w��cz�gostwo i puszcz�.

� Jak inaczej nie mo�na, to nie ma rady � ponuro mrukn�� brodacz.

� A teraz chod�cie tu.

Otworzy� drzwi do ma�ej komory z zakratowanym okienkiem. Na pod�odze le�a� siennik, grubo nabity s�om�. Drzwi by�y z t�gich desek.

Gdy zamkn�y si�, brodacz po�o�y� si� na sienniku. I zacz�� rozmy�la�. Zar�wno ten przodownik, jak i drugi policjant nie byli z�ymi lud�mi, a jednak widocznie prawo nakazywa�o im by� z�ymi. Za c� znowu pozbawiono go wolno�ci, za co wci�� patrz� na niego jak na przest�pc�?... Czy to taka naprawd� konieczna rzecz mie� dokumenty i jako� si� nazywa�?... Czy od tego cz�owiek stanie si� inny?...

T�umaczyli mu tyle razy, �e to niemo�liwe, by wcale si� nie nazywa�. I on w ko�cu musia� im przyzna� s�uszno��. Ale ba� si� o tym my�le�. Gdy tylko zacz��, ogarnia�o go dziwne uczucie: jakby zapomnia� co�, co� niezmiernie wa�nego. I nagle my�li opanowane gor�czkowym niepokojem rozbiega�y si� we wszystkie strony, zbija�y si� w jakie� pogmatwane k��bowiska, szarpa�y si� rozpaczliwie, jak zwierz�ta ogarni�te dzik� panik�; wirowa�y coraz szybciej, bez sensu, bez celu, potem rwa�y si� w strz�py, w jakie� dziwaczne k�aczki, niby bezkszta�tne, beztre�ciowe �yj�ce potworki, zrasta�y si� w wielki motek waty wype�niaj�cy ca�� czaszk�.

W takich chwilach doznawa� najokropniejszego strachu. Zdawa�o mu si�, �e oszaleje, �e dostaje ob��du i �e jest wobec zbli�aj�cej si� katastrofy bezradny, bezsilny i zgubiony. Bo przecie w tym piekielnym chaosie ani na moment nie traci� �wiadomo�ci. Gdzie� wewn�trz m�zgu jaki� precyzyjny aparat notowa� z ca�ym spokojem ka�dy objaw, ka�d� faz�. I. w tym by�a najwi�ksza m�ka.

Na pr�no ca�ym wysi�kiem woli usi�owa� wyrwa� si� z ch�on�cego bagna. Przesta� my�le�, skupi� uwag� na jakim� przedmiocie, ratowa� si�. Jedynie fizyczny b�l przynosi� lekk� ulg�. Wpija� z�by do krwi w cia�o, gryz� r�ce i t�uk� g�ow� o �cian� a� do utraty si�, do omdlenia.

Wtedy le�a� bezw�adny i do ostateczno�ci wyczerpany, niemal martwy.

Tote� ba� si�, ba� si� obrzydliwym, zwierz�cym l�kiem swojej pami�ci. Ba� si� wszystkiego, co go mog�o pobudzi� do niebacznego zajrzenia w mg�� przesz�o�ci, w ten koszmarny mrok, kt�rego nie podobna przenikn��, a kt�ry przyci�ga jak otwarta przepa��.

Dlatego takie przes�uchanie na posterunku by�o dla� ci�k� tortur� i gdy znalaz� si� sam, a stwierdzi�, �e groza ataku min�a, niemal cieszy� si� z tego zamkni�cia.

Jednak�e ponowne zatrzymanie przez policj�, m�czarnia badania i gro�ba ataku kaza�y mu zastanowi� si� nad konieczno�ci� uchronienia si� przed tym wszystkim na przysz�o��. Na to za� by� jeden tylko spos�b: mie� dokumenty. A poniewa� legaln� drog� niepodobna by�o ich sobie wyrobi�, nale�a�o je ukra��, zabra� komu�.

Nie wiedzia� jeszcze, jak to zrobi, ale postanowienie zapad�o.

Nazajutrz wczesnym rankiem odstawiono go do starostwa w oddalonym o kilkana�cie kilometr�w wi�kszym miasteczku. Starostwo mie�ci�o si� w du�ym, murowanym budynku. Posterunkowy zostawi� brodacza na parterze, pod dozorem policjanta pilnuj�cego jeszcze kilku aresztowanych. Po d�ugim oczekiwaniu zacz�to ich po jednym wywo�ywa� na pierwsze pi�tro, gdzie by�a sala s�du staro�ci�skiego.

T�u�ciutki, m�ody urz�dnik siedzia� za sto�em przykrytym zielonym suknem i zawalonym papierami. S�dzi� szybko. Gdy przysz�a jednak kolej na brodacza, nabra� widocznie jakich� w�tpliwo�ci czy podejrze�, gdy� kaza� mu czeka�. Policjant wyprowadzi� go tedy do s�siedniego pokoju. Tu przy stole siedzia� jaki� staruszek i pisa� zawzi�cie. Pokoik by� ma�y. Gdy brodacz usiad� na �awce pod oknem, z nud�w zacz�� przygl�da� si� pracy staruszka. Na biurku tym le�a�y stosy papier�w. By�y tam podania oblepione markami stemplowymi, kolorowe awizacje i � brodacz drgn��: niemal najbli�ej od niego le�a�a paczka papier�w, z��czona spinaczem, a na samym wierzchu le�a� dokument. By�a to metryka. Przysun�� si� bli�ej i przeczyta�. Wystawiona by�a na nazwisko Antoniego Kosiby, urodzonego w Kaliszu. Obliczy� lata: 52. Pod spodem by�y piecz�cie...

Brodacz obejrza� si� na policjanta: sta� odwr�cony plecami i czyta� jakie� og�oszenia naklejone na drzwiach. Teraz trzeba by�o tylko po�o�y� czapk� na biurku, tak by przykry� ni� papiery.

� Prosz� zabra� t� czapk� � oburzy� si� staruszek. � Te� znalaz� sobie miejsce.

� Przepraszam � b�kn�� brodacz i zsun�� j� wraz z paczk� papier�w, po czym zwin�� je w rulon i ukry� w kieszeni.

Oczywi�cie tym razem nie m�g� si� pos�u�y� tak zdobytymi dokumentami i zosta� skazany na trzy tygodnie aresztu za na�ogowe uprawnianie w��cz�gi.

Po trzech tygodniach wyszed� jednak z wi�zienia powiatowego i ruszy� w �wiat, ju� jako Antoni Kosiba.

W samych Odrynach, w maj�tku, nie by�o nic godnego widzenia. Wielki pa�ac spalony podczas wojny, obros�y pokrzywami, �opianem i ko�skim szczawiem, z roku na rok pokrywa� si� mchem i ple�ni� i rozsypywa� si� w gruzy. W�a�cicielka, ksi�na Dubancewa, wdowa po dygnitarzu petersburskiego dworu, mieszka�a stale we Francji i nie przyje�d�a�a nigdy. Rz�dca, stary dziwak, pan Poleszkiewicz, zajmowa� dwa pokoiki w drewnianej oficynie na folwarku, gdzie te� nie brak�o �lad�w zapuszczenia i zaniedba�.

Ale wok� roztacza�a si� rozleg�a i przepi�kna Puszcza Odryniecka, tysi�ce hektar�w poros�ych g�sto sosnami i jod�ami, d�bami i brzozami, podszyta leszczyn� i ja�owcem, poprzerzynana kr�tymi, w�skimi dr�kami, na kt�rych cz�ciej spotyka�o si� �lady dzika czy rogacza ni� koma lub cz�owieka. Z lotu ptaka ca�a ta ogromna przestrze� wygl�da�a jak mieni�cy si� zielony aksamit, w kt�ry powszywano g�sto b�yszcz�ce tafelki d�et�w.

Bo i w�d tu nie brakowa�o. Ma�e i wi�ksze jeziorka, po��czone ukrytymi w �ozach i olchach strumykami, sprawia�y, �e �atwiej by�o puszcz� objecha� ��dk� ni� obej�� piechot�. ��dkami te� najcz�ciej pos�ugiwali si� nieliczni gajowi.

Tylko do dworku w �rodku puszczy musieli i�� piechot�. Dworek sta� na wzg�rzu, na niewielkiej polanie, ze wszystkich stron otoczonej wysokim murem starego lasu. W dworku mieszka� le�niczy, pan Jan Oksza, syn starego Filipa Okszy, kt�ry przez lat z g�r� czterdzie�ci Puszcz� Odynieck� zarz�dza�, a po �mierci synowi i posad�, i wszystko, co mia�, zostawi�. M�ody od dzieci�stwa do szk� do Wilna, a p�niej do dalekiej Warszawy wys�any, wr�ci� po latach z dyplomem le�nika w kieszeni, z �on� i c�reczk�, w dworku zamieszka� i ju� pi�ty rok nieograniczon� w�adz� w puszczy sprawowa�. Nieograniczon�, gdy� jego zwierzchnik, pan Poleszkiewicz, we wszystkim mu ufa�, do niczego si� nie wtr�ca� i do le�nicz�wki, je�eli zagl�da�, to nie po to, by ksi��ki sprawdza�, lecz by z pani� Beat� Okszyn� pogada�, z panem Janem partyjk� szach�w zagra� lub ma�� Marysi� na siodle przed sob� usadowi� i �powozi� na polance. By� to zreszt� niemal jedyny go��, kt�ry do le�nicz�wki zagl�da�.

Pan Oksza wida� po ojcu odziedziczy� usposobienie odludka, do s�siad�w, kt�rych zreszt� daleko przysz�oby szuka�, nie lgn��, a i oni go nie nachodzili. Domator te� by� pomimo m�odego wieku wielki, czemu nie dziwiono si� r�wnie�, gdy� �on� mia� pi�kn� i � jak m�wi� gajowy Barczuk � �bardzo przychyln��, c�reczk� jak anio�ka i szcz�cie w domu.

Tote� i wyje�d�a� nader niech�tnie. Ilekro� zmuszony by� wybra� si� do powiatowego Bras�awia albo, Bo�e nie daj, do samego Wilna, wyjazd z dnia na dzie� odk�ada�, mo�e i z tego powodu, �e troch� �s�abowa�� na zdrowiu, a podr� m�czy�a go bardzo. Bywa�o, jak si� troch� zazi�bi�, to krwi� plu� i w ��ku musia� le�e�. A �e dobry by� cz�owiek, ludzki i sprawiedliwy, wszyscy podw�adni �a�owali go bardzo patrz�c, jak w oczach niknie. Dwa razy to nawet doktora do� trzeba by�o przywozi�, co nie�atwo i drogo, bo osiem mil to nie fraszka. M�wili ludzie, �e m�ody le�niczy ju� z tego nie wyjdzie, i na to rzeczywi�cie wygl�da�o.

Lato w puszczy jest pi�kne. Mocno pachnie �ywica, powietrze ciep�e jak w piecu, rozmaitych muszek tyle, �e a� w uszach brz�czy. Chwiej� si� wierzcho�ki smuk�ych sosen, wiatr szumi w koronach starych d�b�w, mchy jak dywan puszyste, jag�d i grzyb�w co niemiara i �y� tu, i nie umiera�. A gdy jesie� przyjdzie, cisza w borze zalega taka jak w ko�ciele podczas Podniesienia. Stoj� drzewa zamy�lone i nawet nie czuj�, jak z nich li�cie z�ocistymi i czerwonymi p�atkami spadaj� i spadaj�. A w zimie �nieg wszystko pokrywa, wysoko, g��boko, grubymi poduszkami na ga��ziach narasta, a gdy cz�owiek odetchnie, gdy mro�ne zdrowe powietrze do piersi wci�gnie, to a� rado�� ogarnia.

Ale po zimie wiosna przychodzi. Z odtaja�ej ziemi le�nej, z jezior i bagien opary wilgotne wstaj�, i wtedy to najgorzej tym, co ich suchoty m�cz�.

Tak by�o i z panem le�niczym Oksza. Zim� dobrze przetrzyma�, ale gdy w marcu �nieg topnie� zacz��, na zdrowiu zapad�. A jak zapad�, to ju� czwarty tydzie� w ��ku le�a� i w sypialni raporty od gajowych odbiera�. Schud� tak, �e i trudno go by�o pozna�, a czasem jak porwa� go kaszel, jak zacz�� nim trz���, to i mow� na kwadrans czy d�u�ej traci�. Tylko pot mu wielkimi kroplami wyst�powa� na czo�o i dysza� z trudem.

W sobot� to by�o, gdy ju� pani gajowych ca�kiem nie wpu�ci�a. Wysz�a do nich do kuchni, sama blada i mizerna, i powiedzia�a cicho:

� M�� tak �le si� czuje, �e... �e nie mo�na go m�czy�. I rozp�aka�a si�.

� A �eby tak doktora przywie��, pani czka � odezwa� si� jeden. � Zawsze l�ej mu umiera� b�dzie.

� Pan nie chce doktora � potrz�sn�a g�ow�. � Sama b�agam go o to, nie chce zgodzi� si�.

� Ja by pojecha� po doktora � ofiarowa� si� inny. � A panu le�niczemu mo�na powiedzie�, �e doktor sam przejazdem, znaczy si� po drodze zajecha�.

Na tym stan�o i pani Okszyn� otar�a �zy i wr�ci�a do sypialni. Po wielu nie przespanych nocach sama ledwie pow��czy�a nogami. Gdy jednak zbli�y�a si� do ��ka chorego, usi�owa�a u�miechn�� si� i udawa� dobre my�li. Ba�a si�, by wzrok Janka nie wyczyta� prawdziwych, tych strasznych i bolesnych my�li, kt�re zadr�cza�y jej biedn� dusz�. Gdy on zapada� w sen, w�wczas kl�ka�a i modli�a si� �arliwie.

� Bo�e, przebacz mi, nie karz mnie, nie m�cij si� nade mn�! Nie zabieraj mi go. Zgrzeszy�am, zrobi�am wiele z�a, ale wybacz! Wybacz! Nie mog�am inaczej!

I �zy jej ciek�y po przezroczystej twarzy, a usta dr�a�y w szepcie niezrozumia�ych s��w.

Lecz Janek budzi� si� pr�dko. Przychodzi� nowy atak kaszlu i na r�czniku zjawia�a si� nowa krwawa plama. Trzeba by�o podawa� l�d i lekarstwa.

Niespodziewanie wieczorem nast�pi�a poprawa. Gor�czka spad�a. Kaza� podnie�� si� wy�ej i usiad�. Bez protestu wypi� szklank� �mietanki i powiedzia�:

� Zdaje mi si�, �e b�d� �y�!

� Na pewno, na pewno, Janku! Kryzys min��, to oczywiste. Czujesz si� silniejszy. Zobaczysz, za miesi�c wr�cisz zupe�nie do zdrowia.

� Tak my�l�. Czy Mariola jeszcze nie �pi? Nigdy nie nazywa� jej tym imieniem. Nie lubi� go i od pocz�tku nazywa� j� po prostu Marysi�, do czego z czasem przyzwyczai�a si� i Beata.

� Nie, jeszcze nie �pi. Odrabia lekcje.

� Wi�c jeszcze masz czas na lekcje z ni�?...

Umilk�, a po chwili powiedzia�:

� Bo�e, ile ja tobie i jej wyrz�dzi�em krzywdy.

� Janku! Jak mo�esz m�wi� takie okropne rzeczy! � Przerazi�a si�.

� To prawda.

� Sam w to nie wierzysz. Da�e� nam tyle szcz�cia, tyle najpi�kniejszego szcz�cia!...

Przymkn�� oczy i szepn��:

� Kocham ci�, Beato, z ka�dym dniem bardziej. I to ta moja mi�o�� nie pozwoli mi umrze�.

� Nie umrzesz, nie mo�esz umrze�. Bez ciebie �ycie dla mnie by�oby gorsze od �mierci. Ale nie m�wmy o tym. To ju� min�o, dzi�ki Bogu. Wiesz co? Zawo�am Marysi�. Ju� tak dawno ciebie nie widzia�a. Pozw�l!

� Nie powinienem. Tu powietrze pe�ne zarazk�w. Ju� i to mnie przejmuje obaw�, �e ty wci�� nim oddychasz. Dla jej m�odziutkich p�uc to trucizna.

� Niech wi�c stanie na progu. Zamie� z ni� chocia� kilka s��w. Ty nawet nie wiesz, jak si� ona o to dopomina.

� Dobrze � zgodzi� si�. Beata uchyli�a drzwi i zawo�a�a:

� Marysiu! Tatu� pozwala ci przyj��.

� Tatusiu! � rozleg� si� z g��bi domu radosny pisk, a p�niej tupot pr�dkich krok�w.

Dziewczynka wbieg�a i stan�a nieruchomo. Ju� od dw�ch tygodni nie widzia�a chorego i zmiana, jaka w nim zasz�a, widocznie j� przerazi�a.

� Tatu� ma si� dzi� lepiej � pr�dko m�wi�a Beata � ale pozwala ci tylko sta� przy drzwiach. Wkr�tce ju� wstanie i b�dziecie znowu razem chodzi� do lasu.

� Jak�e tam ci idzie, drogie dziecko? � zapyta� Oksza.

� Dzi�kuj�, tatusiu. A wie tatu�, �e podmy�o t� krzyw� brzoz� przy Siwym Ruczaju?

� Podmy�o?

� Tak. Miko�a powiada, �e si� jak nic przewr�ci. I m�wi� jeszcze, �e jego syn, Gryszka, widzia� wczoraj cztery �osie przy brodzie Humi�skim. Sz�y jeden za drugim.

� To pewno te z Czerwonego Lasu.

� Aha, Miko�a te� tak my�li.

� A nie zapomnia�a� ju� botaniki i fizyki z kretesem? � zapyta� z u�miechem.

� Wcale nie, tatusiu! � zapewnia�a i na potwierdzenie tego zacz�a wylicza�, czego nauczy�a si� sama. Po kr�tkiej rozmowie Oksza po�egna� dziewczynk�, posy�aj�c jej r�k� ca�usa.

R�ka by�a wychud�a i nienaturalnie bia�a. Gdy Marysia wysz�a, powiedzia�:

� Jak ta dziewczyna ro�nie. Ma dopiero dwana�cie lat, a ju� jest prawie taka jak ty. W przysz�ym roku b�dziemy jednak musieli odda� j� do szko�y.

Mam nadziej�, �e wreszcie ksi�na dostanie pozwolenie wyr�bu i my w�wczas staniemy na nogi.

� B�g da. By�e� tylko ty pr�dzej wyzdrowia�.

� Tak, tak � przyzna� z energi� � musz� wyzdrowie� i zakrz�tn�� si� ko�o interes�w. Je�eli wyr�bu nie b�dzie, zdecydowa�em si� szuka� innej posady. Ci�ko rozsta� si� z Odrynieck� Puszcz�, ale Marysia dorasta.

To wa�niejsze.

Zamy�li� si� i po chwili zapyta�:

� Du�o zn�w wyda�a� na lekarstwa?

� Nie troszcz si� o to.

� Wiesz, zastanawia�em si�, �e gdybym teraz umar�, niewiele zosta�oby ci po zap�aceniu koszt�w pogrzebu. To mnie dr�czy�o najbardziej... Ze sprzedanych mebli starczy�oby ci na jaki� rok. Zw�aszcza te stare makatki. S� podobno cenne.

� Janku! O czym ty m�wisz! � zawo�a�a z wyrzutem. � Nic, powtarzam, co sobie my�la�em. My�la�em te�, �e w razie czego masz prawo upomnie� si� o jak�� rent� dla Marysi. Nie s�dz�, by Wilczur si� odnalaz�. By�oby o tym w gazetach. Musi tam jednak kto� zarz�dza� jego maj�tkiem, a Marysia ma do tego maj�tku prawo.

Na twarz Beaty wyst�pi�y rumie�ce.

� I to ty m�wisz, Janku?! � zawo�a�a nie ukrywaj�c oburzenia. Dotychczas w ci�gu pi�ciu lat nie by�o mi�dzy nimi ani najmniejszej wzmianki o profesorze. Od pi�ciu lat, odk�d kaza� jej nawet bielizn� i ubranka Marioli odes�a� do jakiego� przytu�ku dla biednych dzieci. Oksza spu�ci� oczy.

� Nie mam prawa skazywa� jej na n�dz�.

� A ja nie mam prawa wyci�ga� r�ki po jego pieni�dze. Sto razy, tysi�c razy wola�abym umrze�. Nigdy, s�yszysz, Janku, nigdy!

� Dobrze, nie m�wmy ju� o tym. Ale widzisz, gdybym ja nie �y�...

Kiedy s�dzi�em, �e umr�, ogarnia� mnie strach na my�l, co si� stanie z wami...

� Umiem szy�, umiem haftowa�, mog� dawa� lekcje... Wszystko, byle nie tamto. Zastan�w si�, z jakim czo�em mog�abym przyj�� do jego spadkobierc�w z ��daniami, ja, kt�r� oni... maj� prawo uwa�a� za winowajczyni� jego �mierci. A zreszt�, Janku, po co o tym w og�le m�wimy? Czujesz si� zdrowy, dzi�ki Bogu, i wszystko p�jdzie jak najlepiej.

� Na pewno, kochana, na pewno. � Przytuli� twarz do jej r�ki.

� No widzisz! � rozpromieni�a si�. � A teraz musisz postara� si� zasn��. Ju� p�no.

� Dobrze. Czuj� si� troch� senny.

� Dobranoc jedyny, dobranoc. Sen jeszcze ci si� doda.

� Dobranoc, moje szcz�cie.

Os�oni�a lamp�, owin�a si� pledem i u�o�y�a si� na sofie. Po kwadransie jednak przypomnia�a sobie, �e musi mu jeszcze przed noc� da� krople.

Podnios�a si�, odliczy�a dwadzie�cia kropel lekarstwa pachn�cego kreozotem, dola�a wody i pochyli�a si� nad chorym.

� Janku � odezwa�a si� p�g�osem � trzeba wypi� lekarstwo.

Nie obudzi� si�. Delikatnie dotkn�a jego ramienia i pochyli�a si� nad nim. Wtedy zobaczy�a, �e ma otwarte oczy. Ju� nie �y�.

Akurat na po�owie drogi mi�dzy Radoliszkami a Nieskup� sta� od niepami�tnych czas�w m�yn wodny, niegdy� w�asno�� ojc�w bazylian�w z klasztoru w Wickunach, przez nich za�o�ony za czas�w kr�la Batorego, obecnie nale��cy do Prokopa Szapiela, zwanego powszechnie z bia�oruska Prokopem Mielnikiem.

Ziemia w okolicy nie by�a ani zbyt bogata, ani zbyt �yzna, ot, �ytnio � kartoflana i przewa�nie nale��ca do drobniejszej szlachty i ch�op�w, ale �yta do przemia�u Prokopowi nie brakowa�o, bo konkurencji �adnej w pobli�u nie mia�, nie licz�c wiatraka w odleg�ej o pi�� kilometr�w litewskiej wiosce Bierwintach. A ten na osiemdziesi�t chat nastarczy� nic m�g�, bo Litwini odznaczali si� wyj�tkow� gospodarno�ci� i niejeden z pi�ciu dziesi�cin wi�cej zebra� umia� ni� bia�oruski gospodarz z siedmiu albo i o�miu.

Tak samo by�o i w Nieskupej. W Nieskupej siedzieli Moskale, staroobrz�dowcy, co tu z Rosji kiedy� przyszli. Ch�opy wszystko wielkie, zdrowe, robotne, co im nie sztuka by�a od wschodu do zachodu za p�ugiem chodzi�, a ora� tak g��boko, �e i w Bierwintach tak nie orali.

W Radoliszkach za�, jak to w miasteczku, by�y Zydki, co na mniejsz� skal� zajmowali si� skupem zbo�a po dalszych wsiach, zar�wno na potrzeby miasteczkowych, jak i na wyw�z z Wilna. Od nich Prokop Mielnik te� robot� mia�. Tote� nie narzeka� i byle posucha nie przysz�a, byle wody w stawach nie zabrak�o, to i nie mia� przyczyny. A posucha zdarza�a si� rzadko w tych stronach i musia�a by� ju� nie wiadomo jak d�ugotrwa�a, by wody na ko�o nie starczy�o. Bo stawy, chocia� par�set lat temu kopane, solidne by�y, g��bokie, no i co dziesi�� lat szlamowane, by nie zaros�y.

Staw�w by�o trzy. Dwa g�rne i jeden dolny. Wszystkie g�sto wierzbami obro�ni�te. Do dolnego spadek by� du�y, ze dwa s��nie, a opr�cz koryta, co na ko�o sz�o, by�y jeszcze dwa wielkie spusty na wypadek powodzi. W stawach ryb by�o sporo: p�otki, mi�tusy, okonie, ale najwi�cej kie�bi. I rak�w nie brakowa�o. W g��bokich jamach pod korzeniami, kt�re woda wyp�uka�a, gnie�dzi�y si� setkami. Obydwaj parobcy Prokopa, a ju� zw�aszcza m�odszy Kaziuk, strasznie naumieli si� je �apa�. W wodzie po kolana stoi, a co nachyli si� i r�k� po �okie� albo i g��biej w nor� wsadzi, to ju� raka wyci�ga.

W samym m�ynie wprawdzie nikt by ich nie jad�, uwa�aj�c za robactwo, ale w miasteczku, w Radoliszkach, zawsze mo�na by�o je sprzeda�: i ksi�dz katolicki, i pop prawos�awny, i doktor, a zw�aszcza ten by� na nie amatorem. Wola� za porad� p� kopy rak�w wzi�� ni� dwa dziesi�tki jaj albo i trzy z�ote.

Za miasteczkiem, wiorst jeszcze ze dwana�cie, w fabryce te� amator�w by�o niema�o, ale tu trzeba by�o natrafi� na okazj�. Pieszo za daleko, a stary Prokop konia na takie rzeczy nie dawa�, cho� ten ju� ca�kiem by� zasta�y, a spasiony jak �winia. Obroku mu, wiadomo, nie brakowa�o. Sta� tylko, z nogi na nog� zst�powa� i parska�, a� po ca�ym chlewie si� rozlega�o. Chlew by� du�y, mocny, z grubych okr�glak�w budowany. Opr�cz konia sta�y tam dwie krowy i w przegrodzie �winiaki. Pod daszkiem by�o miejsce na w�z i sanie.

Dom dobudowany by� do m�yna. Mia� trzy izby, w kt�rych Prokop z rodzin� i z parobkami mieszka�, i przybud�wk�, now� ca�kiem, kt�r� dla najstarszego syna, Albina, jeszcze postawi�, gdy Albin mia� si� �eni�. Od �mierci Albina przybud�wka pusta sta�a, bo i drugiego syna, gdy do niej si� sprowadzi�, zaraz nazajutrz nieszcz�cie spotka�o. M�wili ludzie, �e kto� musia� na ni� urok rzuci� czy z�ym okiem na podmur�wk� spojrze�. A czy prawda to by�a, czy nieprawda, do��, �e nikt tam zamieszka� nie chcia�, cho� byli i tacy, co po cichu zapewniali, �e nie przybud�wka uroczona, ale B�g Prokopa Mielnika na potomstwie pokara� za to, �e swego brata wyprocesowa� i z torbami pu�ci�.

Strasznie takie gadanie gniewa�o Prokopa. �cierpie� tego nie m�g� i niejeden ju� za swoje podejrzenia dobrze od niego oberwa�.

A jednak w tym czy owym musia�o co� by�. Mia� przecie� stary Mielnik trzech syn�w. �redni na wojnie zgin��, najstarszy przed samym o�enkiem po pijanemu na l�d wszed�, ten z�ama� si�, i uton��. A najm�odszy, wbijaj�c klin w sworze� na samej g�rze, zwali� si� i omal �ycia nie postrada�, a i tak obie nogi po�ama�. Na pr�no sprowadzali doktora, na pr�no doktor w deszczu�ki mu nogi uk�ada�. Na ca�e �ycie kalek� ju� musia� zosta�, chodzi� nie m�g�. Pi�ty miesi�c to siedzia�, to le�a�, do nijakiej roboty si� nie nadawa�, i tak przy osiemnastu latach ci�arem ojcu by�.

I z c�rk� nie powiod�o si� Mielnikowi. Wysz�a za m�� za majstra w cegielni, ale majster przy po�arze zgin��, a ona, �e to w ci��y by�a akurat, wida� z tego urodzi�a dziecko chore, na padaczk� cierpi�ce.

Oto dlaczego stary Prokop chodzi� ponury jak noc i wilkiem patrzy�, chocia� mu ludzie bogactwa zazdro�cili, cho� m�yn nie pr�nowa� i cho� sam na zdrowie narzeka� nie m�g�.

� Tego roku na jesieni jeszcze jeden k�opot przyby�: m�odszego parobka, Kaziuka, brali do wojska. Na jego miejsce byle kogo Prokop przyj�� nie chcia�. We m�ynie praca jest odpowiedzialna, wymaga roztropno�ci i si�y. Byle pastuch do tego si� nie nadawa�. D�ugo zastanawia� si� stary, a� wyb�r jego pad� na Nikitk� Romaniuka z Poberezia. Ojciec Nikitki mia� i tak dw�ch �onatych syn�w, a najm�odszy nawet do miast chodzi� za prac�. Ch�opak zdrowy, do rzeczy, i nawet szko�� uko�czy�.

Powzi�wszy raz postanowienie, we czwartek, jako w dzie� targowy w Radoliszkach, Prokop wybra� si� w drog�. Blisko by�o z m�yna do tartaku, nieca�a wiorsta. A traktem w�a�nie ci�gn�li ch�opi na targ. Jedna za drug� przeje�d�a�y bryczki i wozy. Ka�dy Mielnikowi k�ania� si�, bo znali go wszyscy. Ten i �w, nie zatrzymuj�c szkapy, zagada�, patrz�c ciekawie, jak stary przyj�� dopust Bo�y, kt�ry pokr�ci� mu ostatniego syna, Wasilka. Ale po twarzy Prokopa nic nie by�o mo�na pozna�. Jak zawsze mia� zmarszczone brwi i porusza� swoj� �opaciast�, siw� brod�.

Nadjecha� wreszcie i Romaniuk. Musia� po zakupy jecha�, bo w�z by� pusty, tylko z ty�u jego baba siedzia�a.

Prokop kiwn�� mu r�k� i zacz�� i�� obok wozu. U�cisn�li sobie d�onie.

� No, co tam? � zapyta� Romaniuk. � Tuczysz si�, bracie?

� �yj� z Bo�� pomoc�. Ale zmartwienie mam.

� S�ysza�em.

� Nie to. Tylko Kaziuka do wojska bior�.

� Bior�?

� A bior�. � Tak to?...

� Aha. A wiesz, �e zarobek u mnie dobry. Parobek g�odu nie zazna i jeszcze od�o�y.

� Wiadomo � przyzna� Romaniuk.

� Tak ja sobie pomy�la�em, �e tw�j, niby Nikita, podchodzi�by do takiego zaj�cia.

� Czemu nie. � Nu, to jak? � Co jak?

� Nu, z Nikita?

� Ano, �eby u ciebie, do pracy? � Aha.

Romaniuk podrapa� si� po g�owie, w jego ma�ych, siwych oczkach b�ysn�a rado��. Powiedzia� jednak oboj�tnym tonem:

� Ch�opak zdrowy...

� To i chwa�a Bogu � spiesznie mrukn�� Prokop w obawie, by Romaniukowi nie przysz�o do g�owy zapytanie o zdrowie Wasila. � Tylko �eby na przysz�y pi�tek przyszed�, bo w pi�tek Kaziuka bior�.

� To dobrze, bracie, �e m�wisz. Bo jego w domu nie ma. On teraz a� do Oszmiany pojecha�.

� Roboty szuka�?

� A pewno.

� Ale wr�ci?

� Co nie ma wr�ci�? Zaraz z Radoliszek pocztow� karteczk� do niego wy�l�.

� No, to i dobrze. �eby na pi�tek...

� To� rozumiem.

� Pracy teraz wiele. Nie zdo�am bez dw�ch parobk�w � doda� Prokop.

� Przyjedzie na czas.

� To z Bogiem!

� Z Bogiem.

Romaniuk potrz�sn�� lejcami, na co zreszt� ma�y, brzuchaty siwek nawet nie zwr�ci� uwagi, i pogr��y� si� w my�lach, pe�en zadowolenia. Wielkie to jednak by�o wyr�nienie,, �e Mielnik spo�r�d tylu wybra� jego syna.

Odwr�ci� si� i spojrza� na �on�. Z grubych chustek, kt�re szczelnie opatula�y jej g�ow�, wida� by�o tylko nos i oczy.

� Naszego Nikit� Mielnik bierze � powiedzia�. Baba westchn�a:

� Bo�e, m�j Bo�e!...

I nie wiadomo by�o, czy cieszy si�, czy si� martwi. Zreszt� Romaniuk nigdy si� nad tym nie zastanawia�. G�os ju� mia�a taki j�kliwy.

Cieszy� si� i Prokop. Strasznie nie lubi� zmian i niepokoj�w. Teraz sprawa by�a za�atwiona. Tak mu si� przynajmniej zdawa�o, a zdawa�o si� a� do pi�tkowego wieczoru.

Dnia tego, p�niej ni� zazwyczaj, zabra� si� do zamykania m�yna. Wci�� czeka�. Domowi nawet nie domy�lali si�, dlaczego jest taki z�y, gdy� nikomu nie powiedzia�. Ale za to w sobie pieni� si� znowu. Przecie wyra�nie kaza� mu przyj�� w pi�tek! Kaziuka ju� nie by�o. Od jutra roboty nawali, a tu cho� g�ow� w �cian� bij.

� Czekaj ty, szczeni� zatracone � warcza� cicho, kr�c�c brod�. I przysi�ga� sobie, �e nie we�mie go, cho�by z samego rana przyszed�. Sobota to nie pi�tek. Lepiej pierwszego lepszego, z go�ci�ca, nawet z�odzieja, byle nie Nikit�.

Ale i nazajutrz Nikitka si� nie zjawi�. Trzeba by�o wzi�� do pomocy jednego z ch�op�w, kt�ry �yto do m�yna przywi�z�.

Nast�pnego dnia, jako w niedziel�, m�yn by� nieczynny, Prokop, pomodliwszy si�, cho� mu gniew w pacierzach przeszkadza�, wyszed� przed dom i usiad� na �aweczce. D�ugo �y�, ale nie zdarzy�o mu si� jeszcze, by kto� zrobi� mu taki zaw�d. Chcia� ch�opcu �ask� wy�wiadczy�, a ten nie zjawi� si�. Oczywi�cie, musia� w Oszmianie prac� znale�� i dlatego nie przyjecha�, ale i to go nie usprawiedliwia�o.

� Po�a�uj� tego, te Romaniuki � mrucza� poci�gaj�c dym z fajki. S�o�ce �wieci�o jasno. Dzie� by� ciep�y i cichy. Nad stawami zgania�o si� ptactwo w pogoni za owadami. Nagle na go�ci�cu rozleg� si� warkot. Stary przys�oni� oczy r�k�. Go�ci�cem p�dzi� motocykl.

� W dzie� �wi�ty takie rzeczy � splun��. � Boga si� nie boj�. Wiedzia�, o kim m�wi. Ca�a okolica ju� od wiosny wiedzia�a, �e to z Ludwikowa, z fabryki, syn w�a�ciciela, m�ody pan Czy�ski. Za in�yniera za granicami si� uczy�, a teraz na odpoczynek do rodzic�w przyjecha�. Gadali, �e po ojcu mia� zarz�d fabryki obj��, ale jemu w g�owie by� tylko ten motocykl, diabelska maszyna, �eby ludziom po nocach spa� nie dawa� i konie na drogach straszy�.

Tote� z niech�ci� spogl�da� stary za tumanem kurzu znikaj�cym na go�ci�cu. A patrz�c w tamt� stron� zobaczy� cz�owieka id�cego drog� do m�yna. Cz�owiek szed� wolno, r�wnym krokiem, na plecach ni�s� w�ze�ek na kiju. Najpierw zdawa�o si� Prokopowi, �e to Nikitka, i krew mu nap�yn�a do twarzy, ale gdy id�cy zbli�y� si�, okaza�o si�, �e jest ju� niem�ody, z czarn�, siwiej�c� brod�.

Przyszed�, uk�oni� si�, po bo�emu pozdrowi� i zapyta�:

� Czy pozwolisz przysi��� i o wod� poprosi�? Dzie� gor�cy i pi� si� chce. M�ynarz obrzuci� go uwa�nym spojrzeniem, odsun�� si� robi�c obok siebie miejsce na �awce i skin�� g�ow�.

� Przysi��� ka�demu wolno. A wody u nas, dzi�ki Bogu, nie brakuje. Ot tam, w sionce, ceber stoi. � Wskaza� za siebie.

Przybysz wyda� mu si� sympatyczny. Smutn� mia� twarz, ale Prokop sam zbyt wiele zmartwie� prze�y�, by lubi� twarze weso�e. A temu przy tym i z oczu dobrze patrzy�o. Od ka�dego za� podr�nego cz�owiek mo�e czego� ciekawego dowiedzie� si�. Ten za� wida� z dalekich stron pochodzi�, bo jego mowa inna by�a.

� A sk�d�e to B�g prowadzi? � zapyta� Prokop, gdy nieznajomy wr�ci� i usiad�, ocieraj�c wierzchem d�oni krople wody, osiad�e na brodzie i na w�sach.

� Z daleka. A teraz spod Grodna id�. Za prac�.

� I od Grodna to� pracy nie znalaz�?

� Owszem, robi�em przez miesi�c u kowala w Mickunach. A robota sko�czy�a si�, to i poszed�em dalej.

� W Mickunach? � Tak.

� Znam tamtego kowala. Czy to nie Wo�owik?

� Wo�owik, J�zef. Z jednym okiem.

� To prawda. Iskra mu wypali�a. A znaczy si� ty sam te� kowal. Przybysz u�miechn�� si�: � I kowal, i nie kowal. Ka�d� robot� znam...

� Jak�e to tak?

� Ano ju� lat ze dwadzie�cia po �wiecie chodz�, to i nauczy�em si� wielu rzeczy. Stary zerkn�� spod krzaczastych brwi.

� A po m�ynarskiej cz�ci te� pracowa�e�?

� Nie, nie zdarzy�o si�. Ale ja tak�e, panie Mielnik, prawd� powiem, Nocowa�em ja w Pobereziu u niejakich Romaniuk�w. Dobrzy ludzie. I tam s�ysza�em, �e ich syn do pracy u ciebie zgodzony. Ale on w Oszmianie robot� dosta� w kooperatywie i wraca� nie chce.

Prokop nachmurzy� si�.

� To ciebie Romaniuki przys�ali?

� Gdzie� tam. Ale pos�ysza�em, to, my�l�, skorzystam. Zaj�� i zapyta� nie grzech. Chcesz, to we�miesz mnie, nie chcesz, nie we�miesz.

Prokop wzruszy� ramionami.

� Jak�e ja mog� ciebie wzi��, do domu obcego cz�owieka pu�ci�?

� Ja i nie napraszam si�.

� To i m�drze robisz. Nie znam ciebie ani nikt ciebie tu nie zna. Sam rozumiesz. Mo�e ty i dobry cz�owiek, bez �adnych z�ych zamiar�w, ale mo�e i z�y. Nawet twego nazwiska nie wiem, ani sk�d ty rodem.

� Nazwisko moje Antoni Kosiba, a rodem ja z Kalisza.

� Kto by go wiedzia�, gdzie ten sam Kalisz.

� Pewno, �e daleko.

� �wiat jest wielki � westchn�� Prokop � a ludzie na nim rozmaici. Zapanowa�o milczenie, lecz m�ynarz po chwili zapyta�:

� A c� ty chodzisz, �e miejsca nigdzie nie zagrzejesz? To domu nie masz?

� Nie mam.

� I baby swojej nie masz? � Nie.

� A dlaczego?

� Nie wiem... Od baby nic dobrego na �wiecie.

� Co prawda, to prawda � przyzna� Prokop � przez nie tylko zgorszenie i k�opoty. Ale zawsze nale�y si� o�eni�. Takie prawo Boskie.

I pomy�la� stary Prokop, �e to prawo dla niego okaza�o si� okrutne. Urodzi�a mu wprawdzie �ona trzech syn�w i c�rk�, ale nie na pociech�, tylko na nieszcz�cie. Rozmy�lania jego przerwa� przybysz:

� Pewno, �e mnie nie znasz. Ale przecie u ludzi pracowa�em, �wiadectwa mam. Mo�esz je przeczyta�.

� I czyta� nie b�d�. Z czytanego i z pisanego nie ma nic dobrego.

� Dokumenty te� w porz�dku. �ebym z�odziej by�, nie pracy bym szuka�, tylko co ukra��. Jakbym by� z�odziejem, to ju� dawno zamkn�liby mnie w wi�zieniu. A ja ju� dwana�cie lat chodz�. I nawet nie mia�bym ukry� si� u kogo, bo nikogo bliskiego nie mam.

� A dlaczeg� nie masz?

� A ty masz? � zapyta� przyby�y. M�ynarza to zastanowi�o.

� Jak�e? Mam rodzin�.

� Ale jakby, nie daj Bo�e, wymar�a, to znalaz�by� bliskich?... Znalaz�by� �yczliwych, serdecznych, co pomogliby ci w biedzie?...

Nieznajomy m�wi� jakby z gorycz� i patrzy� w oczy Prokopowi.

� Nikt nie ma bliskich � zako�czy�, a Mie�nik nic na to nie odpowiedzia�. Pierwszy raz w �yciu podsuni�to mu tak� my�l i wydala mu si� prawdziw�.

Tote� przyja�niej spojrza� na przybysza.

� Co tam ludzie o mnie m�wi� czy my�l� � powiedzia� � niewiele mnie to obchodzi. Pewno i tobie bajek naopowiadali. Ale ja sam wiem, jak nale�y si� �y�. Krzywdy ani biedy niczyjej nie chc�. Przyjdzie kto do mnie, to g�odny nie odejdzie. Bogiem si� �wiadcz�! Tak i tobie powiem: mnie chleba nie brakuje i ty si� najesz. Pewne i to, �e nie pozwol� ci w rowie przenocowa�. K�t si� znajdzie. Ale roboty dla ciebie nie mam. Tak ci powiem: wydajesz si� i

nieg�upi cz�owiek i mo�e uczciwy. Ale mnie potrzebny robotnik zdrowy, silny, m�ody. A ty ju� sw�j wiek masz.

Na to przybysz wsta� bez s�owa. O kilka krok�w od domu le�a� w trawie kamie� m�y�ski, p�kni�ty przez p�. Pochyli� si� nad nim, pod�o�y� d�onie pod jego po��wk�, rozstawi� nogi, zapar� si� i podni�s�. Trzyma� go tak chwil�, w milczeniu patrz�c na Mielnika, po czym rzuci�, a� ziemia zadudni�a.

Prokop powoli nabija� swoj� fajk�. Przybysz usiad� obok, wyci�gn�� z kieszeni papierosa. Zapali� i m�ynarz powiedzia�:

� Ju� po�udnie dochodzi.

� A dochodzi � potwierdzi� przybysz, zerkn�wszy na s�o�ce.

� Pora na obiad. C� te baby porz�dku przy dniu �wi�tym nie pilnuj�.

Baby jednak pilnowa�y, bo w�a�nie rozleg� si� z sieni piskliwy g�os dziewczynki: � Dziadzia! Obiad!

� Chod�, zjesz z nami, co B�g da� � mrukn�� Prokop wstaj�c.

� B�g zap�a� � odpowiedzia� przybysz i poszed� za nim. Z sieni, gdzie nie by�o pod�ogi, wchodzi�o si� na prawo, przez wysoki pr�g, do pokoj�w, a na lewo, przez jeszcze wy�szy, do izby, czyli do obszernej kuchni, kt�ra by�a r�wnie� jadalni� i w kt�rej �y�o si� przez ca�y dzie�. Niemal �wier� izby zajmowa� olbrzymi piec, wapnem bielony. Z wielkiego otworu bucha� �ar. Na jego czerwonym tle czernia�y p�kate sagany, sycz�c, bulgocz�c i nape�niaj�c powietrze zapachem smacznej strawy. Na piecu i na dobudowanych le�akach, gdzie zim� sypiali starsi i dzieci, znajdowa�y si� teraz tylko jakie� rupiecie przykryte pasiastym kilimem.

Nie otynkowane, ale oszalowane �ciany pokryte by�y setkami barwnych ilustracji. W rogu wisia� z�ocisty ikonostas ubrany r�nokolorowymi papierkami, a przed nim zawieszona na mosi�nych �a�cuszkach pali�a si� ma�a lampka oliwna.

W tym�e rogu sta� wielki st�, przy niedzieli nakryty obrusem z grubego, czystego p��tna. Na obrusie le�a� pot�ny, p�aski bochen chleba, le�a�y �y�ki drewniane i aluminiowe, widelce, no�e i s�l w zielonej maselniczce, kt�rej przykrywka wyobra�a�a owc� z jagni�tami. Pod �cianami bieg�a szeroka �awa, a nad ni� p�ki przykryte gazetami powycinanymi w z�bki. Na p�kach sta�y misy, dzbany, kubki, talerze, garnki emaliowane i sagany, a na honorowym miejscu sze�� rondli miedzianych, b�yszcz�cych ostr�, metalow� czerwieni�.

W izbie by�o sze�� os�b. Jedna stara, zgarbiona baba, dwie do�� m�ode jeszcze kobiety i blada dziewczynka o pi�knych, czarnych oczach, wygl�daj�ca na lat trzyna�cie. I dwaj m�czy�ni: t�gi, rudy ch�op o szerokich barach, siedz�cy skromnie przy drzwiach, i m�ody, wysmuk�y brunet, w kt�rym przyby�y od razu domy�li� si� syna gospodarza, Wasila � Wasil siedzia� na �awie za sto�em, podparty na �okciu, i patrzy� w okno. Wej�cie ojca i nieznajomego nie przerwa�o mu smutnych rozmy�la�. Natomiast baby zakot�owa�y si� i zaprz�tn�y do podawania. Po chwili ju� dymi�y na stole dwie misy: jedna z t�ustym barszczem, t�go zabielanym, druga z gotowanymi kartoflami.

Dla Prokopa i dla Wasila postawiono g��bokie fajansowe talerze. Reszta mia�a je�� ze wsp�lnych mis. Stary usiad� na honorowym miejscu pod obrazami, szeroko prze�egna� si�, inni poszli jego �ladem i po chwili w izbie rozleg�o si� smakowite siorbanie. Obecno�� nieznanego go�cia nikogo tu nie zdziwi�a. Nieraz si� zdarzali. Nikt te� na� nie zwr�ci� szczeg�lnej uwagi. Mi�dzy sob� z rzadka przerzucali si� urywanymi zdaniami, raz polskimi, raz bia�oruskimi, jak wszyscy w tych stronach. Wkr�tce misy opr�ni�y si� i stara gospodyni, nazywana �matk� Agat��, zwr�ci�a si� do jednej z kobiet:

� Nu�e, Zonia! Co, zaczadzia�a�? Rusz�e si�!

Zonia, wysoka, szerokobiodra baba poderwa�a si�, chwyci�a puste misy i. pobieg�a do pieca. Wzi�a stoj�cy w k�cie uchwyt na d�ugim kiju, szybko wsun�a go do rozpalonej czelu�ci i wydoby�a z niej sagan. Jej zdrowe, pucu�owate policzki zaczerwieni�y si� od ognia, a gdy wraca�a z pe�n� mis�, musia�a j� trzyma� w wyci�gni�tych r�kach: mia�a wyj�tkowo du�e i pe�ne piersi.

Po barszczu przysz�a kolej na mi�so, gotowan� wieprzowin�, pokrajan� na kawa�ki wielko�ci pi�ci, t�ust� i przerasta�a. � Olga! � zaskrzecza�a niecierpliwie matka Agata, zwracaj�c si� do drugiej kobiety. � Odkroj�e bratu chleba! Nie widzisz! Olga, szczup�a i zwinna, si�gn�a po bochenek, unios�a go lekko, opar�a o siebie i odci�a d�ug�, cienk� i r�wn� kromk�. � I mnie chleba, mamo � upomina�a si� dziewczynka nazywana Natalk�. � I cz�owiekowi nie zapomnij � burkn�� Prokop.

Olga zerkn�a na go�cia i po�o�y�a przed nim tak�� zgrabn� kromk�.

� Dzi�kuj� � powiedzia�, a ona za�mia�a si� i kiwn�a g�ow�.

� Nie ma za co.

� Z daleka jeste�?

� Z daleka, z Kalisza. � To i w Wilnie by�e�?

� A by�em!...

� I Ostr� Bram� widzia�e�?...

� Widzia�em. Tam obraz Matki Boskiej, cudowny obraz. Prokop spojrza� na syna spode �ba i znowu spu�ci� oczy.

� Ka�dy wie, �e tak jest � mrukn��.

� A ty cudy sam widzia�e�? � zagadn�� Wasil.

� Widzie� nie widzia�em, ale ludzie opowiadali. O r�nych cudach.

� A na przyk�ad, zr�b �ask�, opowiedz.

� Ja tam takich rzeczy nie umiem � zastanowi� si� go�� � ale co s�ysza�em, jak potrafi�, powt�rz�.

� Powt�rz, powt�rz. � Ma�a Natalk� przysun�a si� do�.

Zacz�� niech�tnie m�wi� o matce, kt�rej bli�ni�ta urodzi�y si� martwe, o kupcu, kt�remu towar z�odzieje ukradli, o blu�niercy, kt�remu j�zyk usech�, �o�nierzu, kt�remu na wojnie obie r�ce urwa�o, a wszystkim Ostrobramska pomog�a.

Sko�czyli w�a�nie je�� i kobiety zabiera�y si� do sprz�tania, ale stan�y nieruchomo, zas�uchane w s�owa opowiadaj�cego. On za� z natury wida� milczek, m�wi� cicho i kr�tko.

� Du�o i innych cud�w nas�ucha�em si�. Wszystkiego nie spami�tam � zako�czy�.

� Ale to przecie katolicki obraz? � zapyta�a Zonia.

� Katolicki.

� Interesuje mnie � odezwa� si� zn�w Wasil � czy Ona i ludziom innej wiary pomaga, na ten przyk�ad prawos�awnym?

� Tego nie wiem � go�� wzruszy� ramionami � ale tak my�l�, �e byle tylko by� dobry cz�owiek, to ka�demu pomo�e.

� Byle, wiadomo, chrze�cijanin � gniewnie poprawi�a go matka Agata. � Nie powiesz przecie, �e pomog�aby Zydu!

� Zydu? � odezwa� si� basem milcz�cy dotychczas rudy parobek. � Na �yda Ona jeszcze by choler� zes�a�a. I taki skutek.

Za�mia� si� g�o�no i klepn�� si�. po kolanach.

Stary Prokop wsta� i prze�egna� si�. By�o to sygna�em dla pozosta�ych. Kobiety wzi�y si� do mycia naczy�. M�czy�ni wyszli przed dom opr�cz Wasila, kt�ry zosta� przy stole. Mielnik wypali� fajeczk�, po czym przyni�s� sobie ko�uch, rozes�a� go pod klonem na trawie i po�o�y� si�, by za�y� drzemki po sytnym obiedzie.

� Ja tu za robotnika s�u�� � zagai� rozmow� rudy ch�op, zwracaj�c si� do siedz�cego obok przybysza. � Ju� sz�sty rok s�u��. Dobry m�yn. A ty z fachu kim b�dziesz?

� Ja bez fachu. R�ne roboty znam...

� Jakby� tu na noc zosta�, a rankiem mia� ochot�, to je�eli na �lusarskiej robocie rozumiesz si�, poprawisz mi rewolwer. Zaci�� si� i kurek nie podnosi. Diabe� w niego jaki� wst�pi�.

� O nocleg prosi�em; pozwolili, to i przenocuj�. A rankiem ch�tnie zobacz�. Troch� umiem �lusarki.

� To i podzi�kuj� tobie.

� A nie trzeba. I tak za go�cinno�� chcia�bym si� wyp�aci�. Dobrzy to ludzie.

Parobek potwierdzi�. Ludzie szczerzy, nic im zarzuci� nie mo�na. Stary wymagaj�cy i surowy, ale sprawiedliwy. Ostatniego grosza z cz�owieka nie wyci�gnie i ostatniego potu nie wyci�nie. Chocia� opowiadali o nim, �e rodzonego brata z torbami pu�ci� i �e ten dzieci mu przekl��. Ale nie wiadomo, jak tam by�o, bo by�o dawno. Wi�cej jak czterdzie�ci lat temu. A co do przekle�stwa, to mo�e i by�o, bo w dzieciach Prokopowi nie powiod�o si�. Najstarszy syn uton��, �redni na wojnie zgin��. Zosta�a po nim tylko wdowa, ta� w�a�nie Zonia, �e z biednych by�a, to ju� u �wiekr�w po �mierci m�a zosta�a. Zdrowa baba i m�oda jeszcze.

Niejedn� dziewuch� zakasuje. Stara Agata jej nie lubi. Przyczepia si�. By�y r�ne powody, ale teraz... Nawet z Olg� � majstrow�, c�rk� Prokopa, pogodzi�y si�. Tylko stara bardziej zawzi�ta. A Olga te� dobra baba. Z�a nikomu nie �yczy...

� Wczoraj nios� siano do chlewu, a ona krow� doi. I powiada: S�uchaj, Witalis, tobie ju� dawno pora �eni� si�. A mnie �miech. Gdzie mnie �eni� si�. To i m�wi�: Chyba z tob�, Olga. A ona, wiem, do tego nauczyciela w Biernatach upodobanie ma. To wyszczerzy�a z�by i m�wi: Tobie, m�wi, Witalis, nie ja, m�wi, w g�owie. Tobie by Zonia, m�wi, wdowa lepsza ode mnie. Parobek za�mia� si�, splun�� i doda�:

� Takie to u niej �arty. Ot, babskie sprawy. Tymczasem i baby wysz�y na powietrze. Olga z Zonia postrojone. Okaza�o si�, �e do Biernat id� na wieczorynk�. Ma�a Natalka pokr�ci�a si� i stan�a przy go�ciu. � A ty naszego Wa�k� widzia�e�?

� Nie, a kt�ry to Wa�ka?

� To ko�. On t�usty jak �winia. A jak ty nazywasz si�? � Antoni.

� A ja Natalka, a po nazwisku Szumi�ska. M�j ojciec majstrem w fabryce w Ludwikowie by�. Ty znasz fabryk� w Ludwikowie?

� Nie, nie znam.

� Bardzo tam pi�knie. Pa�ac ogromny. A panicz na motocyklu je�dzi. I piece wielkie w hali, jeden przy drugim. Bo w nich ceg�a wypala si�. A inne s� do fajansu i do porcelany. Bardzo ciekawe. A nasze stawy widzia�e�?

� Nie, nie widzia�em.

� No, to chod�, poka�� tobie, gdzie mo�na k�pa� si�. To tam, ko�o lasu. Bo tu, w dolnym, niebezpiecznie. Wielkie jamy s� i wiry. Dziadzio Prokop nikomu nie pozwala od czasu, jak m�j wujek Albin tu za�ama� si� na lodzie i uton��. Chod�, p�jdziemy.

� Dobrze, p�jdziemy � zgodzi� si�.

Natalka cienkim g�osikiem zasypywa�a go opowiadaniami. Szli brzegiem po w�skiej, twardo wydeptanej �cie�ce. Tak obeszli stawy i dotarli do lasu. Uwag� dziewczynki zwr�ci�y grzyby.

� Bo�e m�j � wo�a�a � ile tu rydz�w. Od pi�tku naros�o, bo w pi�tek z ciotk� Zonia wyzbiera�y�my wszystkie. Chcesz, zbierzemy!... Prawda, �e dzi� niedziela, ale jak dla zabawy co� robi� to nie grzech. Sama babcia m�wi�a...

Na zbieraniu rydz�w mi�dzy wrzosami, g�sto porastaj�cymi zagajnik, zesz�o im ca�e popo�udnie. Odpoczywali troch�, a p�niej o zmroku wr�cili do domu. W sam� por�, bo ju� wo�ali ich do wieczerzy. Matki i ciotki nie by�o jeszcze z ta�c�w i Natalka musia�a pomaga� babce Agacie. Przynie�li ca�y fartuch rydz�w. �eby nie popsu�y si�, nale�a�o je przebra� i zala� wod�.

Po wieczerzy i uprz�tni�ciu wszystkiego Prokop, a po nim i stara, poszli spa� do pokoj�w na drug� stron� sieni. Parobek Witalis wzi�� na r�ce ich syna, kalekiego Wasila, i te� go zani�s� do pokoj�w. Sam wr�ci�, zza pieca wyci�gn�� dwa sienniki, u�o�y� je na �awkach pod �cianami i powiedzia�:

� K�ad� si�. Przenocujesz jako tako. Much ju� dzi�ki Bogu niewiele. Pozamyka� drzwi, zgasi� lampk� i po�o�y� si�. Go�� zrobi� to samo. Wielk� izb� zaleg�a cisza. Z pocz�tku rozlega�o si� jeszcze brzmienie much, nim nie usadowi�y si� do snu, a potem to ju� tylko zza �ciany dolatywa� spokojny, jednostajny szum wody we m�ynie. Cicho tu by�o, ciep�o i dobrze. I zasypia�o si� lekko.

Ciemno jeszcze by�o, gdy obudzi�o ich skrzypienie k�, tupot kopyt ko�skich i pokrzykiwanie: ludzie przywie�li �yto do m�yna. W sieni rozleg�o si� chrz�kanie starego Prokopa. Witalis zerwa� si�, go�� r�wnie�. Wsun�li sienniki za piec.

Prokop Mielnik wszed� i mrukn��:

� Niech b�dzie pochwalony...

� Na wieki... � odpowiedzieli.

� Co stoicie? Ruszaj si�, ty diable � zwr�ci� si� do Witalisa. � Zapork� odstawi�! Spojrza� ponuro na go�cia i doda�:

� A ty co? Bierz si� do roboty! Nie s�yszysz? Ludzie ziarno przywie�li!...

� To znaczy, �e we�miesz mnie do pracy? � zapyta� uradowany.

� Niech tam ju�. Wezm�.

Od tego dnia zadomowi� si� Antoni Kosiba w m�ynie Prokopa Mielnika. A chocia� nie �mia� si� nigdy, a u�miecha� bardzo rzadko, by�o mu tu dobrze jak nigdzie dotychczas. Roboty si� nie ba�, r�k ani plec�w nie �a�owa�, w gadanie nie lubi� si� wdawa�, tote� stary Prokop nic mu nie mia� do zarzucenia. Owszem, nawet zadowolony by� z nowego parobka. Je�eli za� niczym tego nie objawia�, to tylko dlatego, �e nie le�a�o to w jego zwyczajach.

Antoni Kosiba spe�nia� wszystkie prace, jakie na niego przypad�y. Czy przy stawid�ach, czy przy zsypce, czy przy wadze, czy �arnach. Gdy co psu�o si�, zabiera� si� do naprawy, a �e bystry by� wida� z natury, mia�o si� w nim wygodn� wyr�k�. Nieraz klamra p�k�a albo i trybowe ko�o na osi obsun�o si�, a on ju� wiedzia�, co trzeba zrobi�, umia� zrobi� i obywa�o si� bez kowala i bez stelmacha.

� Zdolny ty jeste�, Antoni � mawia� Witalis. � Zna�, �e po �wiecie bywa�y.

A znowu innym razem:

� Nie taki ty jeszcze stary. B�dziesz m�drze Prokopowi s�u�y�, a to patrz, jeszcze i �on� sobie wys�u�ysz, Olg� � wdow� po�lubisz...

� Gadasz, sam nie wiesz co � Antoni Kosiba wzruszy� ramionami � ani im to w g�owie, ani tym bardziej mnie. Po licha mi to?

Dudni�o ko�o m�y�skie, szumia� obfity strumie� wody, warcza�y �arna. Bia�y py� m�czny unosi� si� w powietrzu nape�niaj�c je chlebnym smakiem. Od �witu do nocy nie brak�o zaj�cia. Owszem, raczej czasu nie stawa�o. Za to w niedziel� mo�na by�o odetchn�� i ko�ci rozprostowa�. Ale i wtedy Antoni nie stara� si� zbli�y� ani do weso�ej Zoni, ani do Natalczynej matki, Olgi, chocia� obie go lubi�y i odnosi�y si� do� �yczliwie. Najwi�cej w czasie odpoczynku przebywa� z Natalk�.

Dzie� by� do dnia podobny i jemu samemu zdawa�o si�, �e ju� tak zawsze b�dzie, gdy zaszed� wypadek, kt�ry nie tylko wszystko zmieni�, lecz i dla rodziny Prokopa Mielnika mia� by� wielkim zdarzeniem.

Sta�o si� to tak: w sobot�, tu� przed zatrzymaniem ko�a, p�k�a d�bowa piasta. Co �ywo nale�a�o j� zmocowa� obr�cz� �elazn�. Prokop przyni�s� niemal biegiem narz�dzia i Antoni ze trzy godziny poci� si�, zanim reperacji dokona�. Poniewa� za� narz�dzia stary ponad wszystko ceni� i trzyma� je Zawsze przy swoim ��ku, kaza� skrzynk� tam odnie��. Antoni wzi�� j� na rami� i poszed�. Dotychczas nigdy do pokoj�w nie zagl�da�, bo ciekawy nie by�, a i nie mia� po co.

Czysto tu by�o nadzwyczajnie. Bia�e, nakrochmalone firanki w oknach i doniczki z pelargoni�. Na wysokich ��kach pi�trzy�y si� a� po sufit piramidy pulchnych poduszek, pod�oga by�a czerwono malowana.

Antoni cofn�� si�, by staranniej wytrze� nogi, i wszed�. W drugim pokoju zobaczy� Wasilk�. Wasilka le�a� w ��ku i p�aka�. Gdy zobaczy� Antoniego, zacz�� uspokaja� si�, ale nagle zawo�a�:

� S�uchaj, Antoni, ja ju� d�u�ej nie wytrzymam. Lepsza �mier� jak takie �ycie. Ja ze sob� sko�cz�. Tak mnie ju� pisano.

� Nie m�w byle czego � spokojnie odpowiedzia� Antoni. � R�ne nieszcz�cia ludzi spotykaj�, a przecie� �yj�...

� �yj�? To po co?... C� ja, jak ta k�oda mam gni�? � Po c� gni�...

� A co ze mnie? Ani komu, ani sobie. Tak i b�dzie. Le�� tu i wci�� my�l�. I domy�li�em si�: Nie ma innej rady.

� Zostaw g�upstwa � mrukn�� Antoni, ukrywaj�c wzruszenie. � M�ody jeste�.

� I c� �e m�ody! Jaka� moja m�odo��, kiedy nogami o w�asnych si�ach st�pa� nie mog�.

�ebym stary by�, to niech... A to kara boska za grzech ojca! A ja mam za to cierpie�? Za co ja?... Ja stryjowi odebra�em jego cz��?... Nie ja! Nie ja! Tylko ojciec. Za c� na mnie to kalectwo?...

Antoni spu�ci� oczy. Wprost nie m�g� patrze� na tego �licznego ch�opca, dzieciucha prawie, rozpaczaj�cego nad sob�.

� Ty my�l o czym innym � b�kn�� bez przekonania.

� O czym�e ja mog� my�le�, o czym? Kiedy co spojrz� na te swe nogi, to wola�bym si� nie urodzi�! O, zobacz! Szarpn�� ko�dr� i odkry� si�.

Wychudzone nogi, nienaturalnie cienkie, pokryte by�y na goleniach r�owymi pr�gami blizn, kt�re jeszcze nie zd��y�y zbiele�, i zgrubieniami.

Wasil co� m�wi�, lecz Antoni Kosiba nie s�ysza� tego, nie rozr�nia� s��w. Patrza� jak urzeczony. Czu�, �e co� dziwnego z nim si� dzieje. Patrza� tak, jakby ju� kiedy� taki widok mia� przed oczami, jakby tak by� powinno. Nieprzeparta si�a kaza�a mu pochyli� si� nad le��cym. Wyci�gn�� r�ce i zacz�� obmacywa� kolana i golenie. Jego grube palce, pokryte stwardnia�� sk�r�, z nieomyln� sprawno�ci� wyszukiwa�y naciskami na zwiotcza�e mi�nie kaleki krzywizny �le zro�ni�tych ko�ci.

Dysza� ci�ko, jakby przy wielkim wysi�ku. Walczy� z my�lami. Ale� tak, tak: z nadzwyczajn� jasno�ci� to rozumia�. Ko�ci przecie �le zros�y si�. To nie powinno by� tak. I tu te�. Jak�e!

Wyprostowa� si� i otar� r�kawem pot z czo�a. Jego oczy �wieci�y si�, a zblad� tak, �e Wasilko zapyta�:

� Co tobie?

� Czekaj, Wasil � odezwa� si� Antoni ochryp�ym nagle g�osem � ty jak dawno spad�e� i po�ama�e� nogi?

� Pi�ty miesi�c... Ale...

� Pi�ty? Ale tobie zestawili?

� Zestawili. Doktor z miasteczka, z Radoliszek. � I co?

� I m�wi�, �e b�d� zdr�w. W deseczki mi nogi zabanda�owa�. Dwa miesi�ce le�a�em, a jak zdj��...

� To co?

� To powiedzia�, �e ju� nic nie pomo�e. Takie po�amanie, �e �adnej rady nie ma.

� �e nie ma?

� Aha! Ojciec chcia� mnie do samego Wilna wie�� do szpitala. Ale doktor powiedzia�, �e nie ma po co, bo i sam Pan B�g tu nie pomo�e. Antoni za�mia� si�.

� Nieprawda.

� Jak to nieprawda? � dr��cym g�osem zapyta� Wasil.

� A tak, �e nieprawda. Ot! poruszaj palcami!.. A widzisz... Nieprawda! Jakby� nie m�g� poruszy�, to koniec. A stopami?

� Nie mog� � skrzywi� si� Wasil � boli.

� Boli?... To i powinno bole�. Znaczy, dobrze jest. Zmarszczy� brwi i zdawa� si� namy�la�. Wreszcie powiedzia� z przekonaniem:

� Trzeba tobie nogi znowu po�ama� i prawid�owo ko�ci z�o�y�. Jak musz� by�. I wyzdrowiejesz. �eby� palcami nie m�g� rusza�, to przepad�o, a tak. mo�na.

Wasil wpatrywa� si� we� zdumiony.

� A ty. Antoni, sk�d wiesz?

� Sk�d?... � Antoni zawaha� si�. � Nie wiem sk�d. Ale to nic trudnego.

O zobacz. Tu tobie zros�o si� krzywo i tu, a na tej nodze jeszcze gorzej. Tu p�kni�cie a� do kolana pewno jest.

Nacisn�� i zapyta�:

� Boli?

� Bardzo boli.

� A widzisz. I tu musi by� tak samo!...

Kaleka sykn�� pod dotkni�ciem palca. Antoni u�miechn�� si�.

� Widzisz!... Tu trzeba przekroi� sk�r� i mi�nie. A potem m�oteczkiem... albo pi�k�. Zestawi� w porz�dku.

Zwykle spokojny i raczej flegmatyczny Antoni by� teraz zmieniony nie do poznania. Z o�ywieniem t�umaczy� Wasilowi, �e nie wolno traci� czasu i trzeba to pr�dko zrobi�.

� Doktor Pawlicki nie zgodzi si�. � Wasil potrz�sn�� g�ow�. � On jak co powie, to p�niej i s�ucha� nie chce. Chyba �eby do Wilna jecha�? Dr�a� ca�y pod wp�ywem tej nadziei, jak� w nim obudzi� Antoni, i wpatrywa� si� we� z niepokojem.

� Nie trzeba do Wilna! � gniewnie odpowiedzia� Antoni. � Nie trzeba nikogo. Ja sam! Ja sam to zrobi�!...

� Ty? � ju� z zupe�n� niewiar� zawo�a� Wasil.

� A tak, ja. I zobaczysz, b�dziesz chodzi� po dawnemu.

� A sk�d�e ty to mo�esz umie�? To� operacja. Trzeba nauki ko�czy�, �eby takie rzeczy.

Robi� ty to kiedy?

Antoni spochmurnia�. Nie m�g� przezwyci�y� tego dziwnego pragnienia, wprost co� go zmusza�o do upierania si� przy swoim zamiarze. Jednocze�nie jednak zrozumia�, �e mu nie dadz�, nie pozwol�, �e nie b�d� wierzy�. Oczywi�cie nigdy nie zajmowa� si� leczeniem ani tym bardziej zestawianiem z�amanych n�g. W�r�d wielu zawod�w, do kt�rych si� zaprawi� w ci�gu swojej wieloletniej w�dr�wki, wiedzia� to z zupe�n� pewno�ci�, nigdy nikogo nie leczy�. Sam teraz dziwi� si� sobie, sk�d z tak� pewno�ci�, z takim przekonaniem m�g� twierdzi�, �e kalectwo Wasila by�o do usuni�cia. Dziwi� si�, lecz to w najmniejszym stopniu nie zmienia�o jego prze�wiadczenia ani nie os�abia�o postanowienia.

Antoni Kosiba nie lubi� k�amstwa. Jednak tym razem nie chcia� si� go wyrzec, skoro mog�o doprowadzi� do celu.

� Czy robi�em to? � wzruszy� ramionami. � Wiele razy robi�em. I tobie zrobi� i wyzdrowiejesz! Jeste� nieg�upi i zgodzisz si�. Drzwi uchyli�y si� i ma�a Natalka zawo�a�a:

� Antoni, chod� wieczerza�! A tobie jak, Wasilka, do ��ka przynie��?

� Nie b�d� je�� � niecierpliwie odburkn�� Wasil, z�y, �e mu przerywaj� tak wa�n� rozmow�. � Wyno� si�, Natalka!

Zacz�� ponownie wypytywa� Antoniego i pu�ci� go dopiero wtedy, gdy w sieni zaskrzecza� przynaglaj�cy g�os matki.

W dwa dni potem stary Prokop zawo�a� do siebie przed m�yn Antoniego. Siedzia� i pyka� dymem ze swojej fajki.

� Cos ty nagada�, Antoni, mojemu Wasilce? � odezwa� si� z namys�em. � Niby wzgl�dem tego leczenia.

� Prawd� powiedzia�em.

� Co za prawd�?

� A �e ja go mog� z tego kalectwa wyprowadzi�.

� Jak�e ty mo�esz?

� Trzeba rozci��, ko�ci na nowo roz�ama� i z powrotem z�o�y�. One s� �le z�o�one. Stary splun��, pog�aska� swoj� siw� brod� i machn�� r�k�.

� Przesta�. Sam doktor powiedzia�, �e tu nic nie pomo�e, a ty, g�upi, nieuczony, chcesz?... Prawda, �e w r�nych majsterskich rzeczach rozumiesz si�. Nie przecz�. Bo i grzech by�by... ale z cia�em ludzkim to ono nie takie proste. Trzeba wiedzie�, gdzie jaka kosteczka, gdzie jaka �y�eczka, kt�ra do kt�rej pasuje, kt�ra jakie ma znaczenie. To� sam nieraz prosiaka albo cielaka na ten przyk�ad rozbiera�em. Ile tam r�nych takich, co i nie po�apisz si�. A w gruncie rzeczy co?... Bydl�. A u cz�owieka przecie wszystko delikatne. Zna� si� na tym trzeba. To tobie nie sieczkarnia, co j� roz�rubujesz, wszystkie �rubki i tam inne takie na ziemi roz�o�ysz, a p�niej nazad posk�adasz, posmarujesz i lepiej r�nie jak przedtem. Umiej�tno�� trzeba mie�, te to szko�y, te to nauki.

� Jak chcesz. � Antoni poruszy� ramieniem. � Czy ja napieram si�, czy co? M�wi�, �e potrafi�, bo ju� nieraz ludzi z takiej biedy wyci�gn��em, to i potrafi�. Czy zdarzy�o si� tobie ze mn�, �ebym co na wiatr gada�?

Stary milcza�.

� Czy zdarzy�o si�, �ebym m�wi� o jakiej robocie, �e j� znam, a p�niej �ebym j� zepsu�?

Mielnik skin�� g�ow�.

� To prawda! Grzech by�oby przeczy�! Zdatny jeste� i nie szkoduj� sobie. Ale tu chodzi o mojego syna. Rozumiesz przecie. O ostatniego, jaki mi zosta�.

� To chcesz, �eby zosta� na zawsze kalek�? Bo i to powiem tobie, �e nie lepiej z nim b�dzie, a coraz gorzej. U niego kawa�ki ko�ci zosta�y odbite. Sam je r�k� namacasz. M�wisz, �e nauka potrzebna. Mia�e� nauk�. Ten doktor z miasteczka przecie uczony. A co zrobi�?

� Jak uczony nie poradzi�, nieuczonemu i bra� si� nie ma po co. Chyba � zawaha� si� � chyba do Wilna wie��, do bolnicy. Ale koszt ogromny i te� nie wiadomo, czy co pomo�e...

� I koszt�w nie trzeba. Mnie grosza nie zap�acisz. Nie napieram si� ja, Prokopie, powtarzam, �e nie napieram si�. Z dobrego serca, przez �yczliwo�� dla was wszystkich chcia�em. Je�eli boisz si�, �e Wasila od tego mo�e �mier� albo gorsza choroba spotka�, to uwa�aj na dwie rzeczy. Najpierw to twoje prawo b�dzie cho�by mnie i zabi�. Broni� si� nie b�d�. A zechcesz, to do �mierci w s�u�bie u ciebie za darmo zostan�. C� ja zrobi�! �al mi ch�opaka, a wiem, �e rady dam. Druga za� rzecz, Prokopie, czy ty nie s�ysza�e�, jakie jemu my�li po g�owie chodz�?

� Jakie� to my�li?

� A takie, �eby sobie �ycie odebra�.

� Tfu, nie wymawiaj w z�� godzin�. � Mielnik drgn��.

� Ja nie wymawiam. Ale on, Wasilka, ci�giem nad tym rozmy�la. Mnie m�wi� i innym. Zapytaj Zoni albo i Agaty. � W imi� Ojca i Syna!...

� A ty, Prokop, Boga nie wzywaj � doda� gniewnie Antoni � bo wszyscy gadaj�, �e twoje nieszcz�cie z dzie�mi to przez kar� Bo�� za krzywd� twego brata...

� Kto tak m�wi?! � zawarcza� stary. � Kto?... Kto?... A wszyscy. Ca�a okolica. A je�eli� jeszcze ciekaw, to i syn tw�j m�wi to samo. Za co, powiada, ja mam cierpie�, wiecznym kalek� by�, za grzech ojca?...

Zapanowa�o milczenie. Prokop opu�ci� g�ow� i siedzia� jak skamienia�y. Jego d�ugie, siwe w�osy i broda porusza�y si� lekko od wiatru.

� Bo�e, zmi�uj si�. Bo�e, zmi�uj si� � szepta� cicho. Antoniemu zrobi�o si� nagle bardzo nieswojo. Oto rzuci� w twarz temu biednemu starcowi najbole�niejsze oskar�enie. Zapragn�� z�agodzi� jako� to, co powiedzia�, i odezwa� si� �agodnie:

� Co gadaj�, to oczywi�cie wymys�... Wyrok�w Boskich nikt zna� nie mo�e. A Wasil m�ody jeszcze i g�upi. Ja tam w to nie wierz�. Stary nie poruszy� si�.

� Ja nie wierz� � ci�gn�� Antoni. � A najlepszy dow�d to w tym, �e twojego syna mo�na wyleczy� i �e go wylecz�. Zastan�w si�, Prokop, bo tylko dobra tobie �ycz�, jak wiem, �e i ty mi z�a nie �yczysz. Zastan�w si�, co to b�dzie, gdy na przek�r wszelkim gadaniem Wasil wyzdrowieje, zacznie chodzi�, jak wszyscy inni ludzie, we�mie si� do pracy? B�dziesz mia� komu m�yn zostawi� i na niedo��ne swoje lata oparcie i opiek� u rodzonego znajdziesz. Pomy�l, czy nie zamknie to plotkarzom g�by, kiedy zobacz� Wasila zdrowego?

Mielnik podni�s� si� z kloca ci�ko i spojrza� na Antoniego. W oczach mia� niespokojne iskry.

� S�uchaj, Antoni, a przysi�gniesz mi, �e ch�opiec nie umrze?

� Przysi�gn� � zabrzmia�a powa�na odpowied�.

� To chod�.

Bez s�owa poszed� naprz�d. Zajrza� do pokoj�w. Nikogo tu nie by�o. W rogu przed ikon� chybota� si� ma�y p�omyczek lampki.

Prokop zdj�� ikon� z gwo�dzia, uroczy�cie podni�s� j� nad g�ow� i powiedzia�:

� Na �wi�t� Przeczyst�...

� Na �wi�t� Przeczyst� � powt�rzy� Antoni.

� Na Chrystusa Zbawiciela...

� Na Chrystusa Zbawiciela...

� Przysi�gam.

� Przysi�gam.

� Przysi�gam � powt�rzy� Antoni i dla potwierdzenia przysi�gi uca�owa� obraz, kt�ry mu przysun�� Prokop.

Wszystko mia�o si� odby� w zupe�nej tajemnicy. Prokop Mielnik nie chcia�, by przez nadanie sprawie rozg�osu znowu o�y�y w okolicy rozmowy o wyp�dzonym bracie i o karze Boskiej, co mia�a za to spa�� na jego potomstwo. Pomimo przysi�gi Antoniego Kosiby, pomimo wyj�tkowego zaufania, jakie do� �ywi�, liczy� si� przecie� z mo�liwo�ci� �mierci syna.

Dlatego te� nawet swoim najbli�szym nie udzieli� dok�adnych informacji.

W ci�gu nast�pnego dnia, zgodnie z planem Antoniego, baby musia�y uprz�tn�� przybud�wk�. Napalono tam w piecu, zaniesiono ceber z wod�, dwa najwi�ksze rondle i po�ciel Wasila, a tak�e Antoniego.

Babom i drugiemu parobkowi Prokop powiedzia� tylko to:

� Antoni zna spos�b leczenia i b�dzie tam leczy� Wasilk�.

Tymczasem Antoni wybra� sobie z narz�dzi m�otek, ma�� pi�k�, wyczy�ci� j� do bia�o�ci roztart� ceg�� i dorobi� r�czk�. Potem wyszuka� d�utko i dwa no�e. I to, i to ostrzy� d�ugo, ale �e robi� to w sk�adziku, nikt go nie m�g� podpatrze�. Nie wiedzia� te� nikt, jak wystruga� sobie wkl�s�e deseczki.

Stary Prokop z samego rana poszed� do miasteczka i wr�ciwszy zani�s� Antoniemu do przybud�wki jakie� paczki. By�a to wata i jodyna. Banda�e sporz�dzi� Antoni sam z dw�ch prze�cierade�.

Wieczorem przeniesiono Wasila i obaj sp�dzili ju� t� noc razem w przybud�wce. W przybud�wce by�a du�a izba z trzema oknami i ciemna alkowa. Wasilowi postawiono ��ko w izbie. Alkow� zaj�� Antoni. Tak samo jak i w izbie domowej pod �cianami by�y tu �awy, a w k�cie du�y st�.

Wasil nie m�g� zasn��. Wci�� wypytywa� Antoniego o r�ne szczeg�y.

� Spa�by� ju� � ofukn�� go wreszcie Antoni. � Co, boisz si� b�lu, jak baba?

� Ja nie boj� si� b�lu. Gdzie� tam. Sam zobaczysz. Ani j�kn�. I o to tylko ci� prosz�, ty nie zwa�aj na b�l. Ja przetrzymam. Byle dobrze by�o.

� B�dzie dobrze.

O �wicie m�yn ruszy� normalnie. Z t� tylko r�nic�, �e obie m�ode kobiety musia�y p�j�� do pomocy na miejsce Antoniego.

� C� to, Prokop � pod�artowywali ch�opi � ty babami m�yn p�dzisz?

Ale Prokop na �arty nie odpowiada�. Nie to mu by�o w g�owie. Robi� swoje, lecz wci�� modli� si� w duchu.

Tymczasem s�o�ce wydosta�o si� ju� z mgie� wisz�cych nad horyzontem i zala�o �wiat ciep�� jasno�ci�. W przybud�wce zrobi�o si� zupe�nie widno.

Krz�taj�cy si� ju� od dawna Antoni mrucza� co� pod nosem. Wasil wodzi� za nim wzrokiem i nie odzywa� si�. Ten brodaty olbrzym wydawa� mu si� cz�owiekiem niesamowitym, tajemniczym i niebezpiecznym. W jego zachowaniu si�, w po�piechu i w nag�ych, kr�tkich zamy�leniach, w p�u�miechach i w marszczeniu brwi by�o co�, co wywo�ywa�o zabobonny strach. Wasil wiedzia�, �e nikt tu teraz nie przyjdzie i �e zdany jest na jego �ask�. Wiedzia� te�, �e �adne pro�by nie pomog�, �e Antoni nie odst�pi za nic od planu. By�by mo�e krzycza� o ratunek, lecz i na to nie m�g� si� zdoby�. Patrza� jak urzeczony na niezrozumia�e czynno�ci Antoniego, na to, jak ten powrzuca� r�ne narz�dzia do wrz�cej wody, jak owin�� si� prze�cierad�em, jak ustawi� na taborecie zwitki banda��w... Jak wydoby� sk�d� postronki...

Wasilko pomy�la�, �e tak musi wygl�da� kat, szykuj�cy si� do zadawania tortur. Tote� ogarn�o go zdziwienie, gdy nagle us�ysza� nad sob� ciep�y i serdeczny g�os, tak r�ny od zwyk�ego tonu Antoniego.

Antoni pochyli� si� nad nim i m�wi� pogodnie i �yczliwie:

� No, przyjacielu, �mia�o, po m�sku! Trzeba troch� pocierpie�, je�eli chcesz by� znowu dzielnym, dziarskim ch�opcem. Wszystko p�jdzie dobrze. No, oprzyj si� na mnie.

Wzi�� go na r�ce i u�o�y� na stole.

� Widzisz � m�wi� � ja wiem, �e� odwa�ny, �e zaci�niesz z�by i ani pi�niesz. Ale mo�esz mimo woli drgn�� i dlatego musz� ci� przywi�za�. Bo takie drgni�cie popsu�oby mi robot�. Dobrze?

� Wi�� � szepn�� Wasil.

� I nie patrz tutaj. Spogl�daj sobie na pu�ap albo przez okno na chmurki na niebie.

Ten spokojny g�os przynosi� nerwom Wasila ukojenie. Czu�, jak mocno opasuj� go sznury, by� teraz przytwierdzony do sto�u tak, �e ruszy� si� nie m�g�. Zezuj�c w bok zauwa�y� jeszcze, �e Antoni zakasa� wysoko r�kawy i d�ugo my� r�ce w paruj�cej wodzie.

Potem zabrz�cza�y narz�dzia, jeszcze sekunda i na prawej nodze uczu� jakby dwa szybkie dotkni�cia rozpalonego drutu. Jeszcze dwa!... B�l stawa� si� coraz dotkliwszy. Wasil zacisn�� szcz�ki z ca�ej si�y, do oczu nap�yn�y �zy. Zdawa�o mu si�, �e mijaj� godziny, a b�l wci�� wzrasta�... Wreszcie przez zaci�ni�te z�by wydoby�o mu si� przyt�umione, d�ugie wycie:

� Aaaaa....

Nagle na zbola�� nog� spad�o silne uderzenie. B�l by� tak potworny, �e ogniem nape�ni� szpik w ko�ciach i targn�� mi�niami w �miertelnym skurczu. W oczach zawirowa�y srebrzyste punkciki.

� Umieram � pomy�la� i opad� bezw�adnie.

Gdy odzyska� przytomno��, pierwszym jego wra�eniem by� smak w�dki w ustach. Czu� si� bezgranicznie os�abiony. Nie m�g� podnie�� powiek, nie m�g� zda� sobie sprawy, gdzie si� znajduje i co si� z nim sta�o. Potem poczu� zapach dymu tytoniowego, a nast�pnie zacz�� rozr�nia� szept. Dwaj ludzie rozmawiali. Tak, pozna� g�os ojca i Antoniego.

Z trudem otworzy� oczy. Po chwili oswoi�y si� ze �wiat�em. Naprzeciw na �awce siedzia�, wpatruj�c si� we�, ojciec. Obok sta� Antoni.

� Oczy otworzy� � powiedzia� ojciec. � Syneczku, Wasilku! B�g ma nad nami grzesznymi mi�osierdzie! Niech Jego imi� b�dzie s�awione na wieki wiek�w! Syneczku, �yjesz �e ty? �yjesz?...

� Co nie ma �y�. � Antoni zbli�y� si� do ��ka. � �yje i powinien wyzdrowie�.

� To ty mnie nogi zestawia�? � szeptem zapyta� Wasil.

� A jak�e. I wszystko dobrze uda�o si�. Strasznie ty je mia�e� po�amane, a ten doktor to jeszcze tobie szkody narobi�. Teraz musisz le�e� spokojnie. Powinno wszystko zrosn�� si�.

� I b�d�... b�d� chodzi�?...

� B�dziesz.

� Jak wszyscy?

� Tak samo.

Powieki Wasila opad�y znowu.

� Zasn�� � obja�ni� Antoni. � Niech �pi. Sen si�� daje.

Ju� tydzie� p�niej Wasilowi min�a gor�czka i odzyska� apetyt. Wraz z nadziej� wr�ci� mu te� humor. Podczas opatrunk�w krzywi� si� z b�lu, ale �artowa�. Dogl�da� go Antoni sam, a gdy we m�ynie wi�cej by�o roboty, nad chorym czuwa�y kobiety.

Nie spos�b by�o przed nimi tajemnicy dotrzyma� i pewno dlatego wiadomo�� o operacji rozesz�a si� po okolicy. Ten i �w przyjaciel czy kole�ka Wasila zajrza� po drodze, by zamieni� z nim kilka s��w. I baby ciekawskie przy�azi�y na przeszpiegi, ot, �eby mie� o czym plotkowa�. Tylko Antoniego unikali i gdy kto zobaczy�, �e on jest w izbie, wycofywali si� od razu.

Tak min�� pa�dziernik, listopad, grudzie�. W wigili� Bo�ego Narodzenia Wasil zacz�� prosi� Antoniego, by mu pozwoli� si� spr�bowa�. Antoni jednak tylko warkn�� gro�nie:

� Le� i ani si� wa� �ubki rusza�! Sam powiem kiedy!

Dopiero pod koniec stycznia orzek�, i� czas opatrunek zdj��. Ca�a rodzina chcia�a by� przy tym, lecz nikogo nie wpu�ci�. Sam by� bardzo przej�ty i dr�a�y mu r�ce, gdy odwija� banda�e.

Nogi Wasila jeszcze bardziej schud�y, mi�nie w nich jeszcze bardziej zwiotcza�y. Ale blizny zgoi�y si� dobrze, a co wa�niejsze, znik�y guzy i wykrzywienia.

Antoni ostro�nie, cal za calem, obmacywa� przez cienk� sk�r� ko�ci.

Zamkn�� przy tym oczy, jakby mu wzrok przeszkadza�. W ko�cu odetchn�� i mrukn��:

� Porusz palcami... A teraz ostro�nie stopami... Boli?...

� Nie, nie boli � zdyszanym ze wzruszenia g�osem odpowiedzia� Wasil.

� A teraz spr�buj zgi�� kolana... � Boj� si�.

� �mia�o, no!

Wasil spe�ni� rozkaz i ze �zami w oczach spojrza� na Antoniego.

� Mog� zgi��! Mog�!

� Czekaj, nie za du�o. Podnie� teraz t� nog� lekko... o tak, a teraz t�... Z wysi�kiem i dr��c na ca�ym ciele z wra�enia Wasil wykonywa� nakazane ruchy.

� A teraz nakryj si� i le�. Tydzie� po�o�ysz. P�niej zaczniesz wstawa�.

� Antoni! � Co?

� To znaczy... to znaczy, �e... b�d� m�g� chodzi�?...

� Tak samo jak i ja. Nie od razu. Przyuczy� si� musisz. Z pocz�tku jak ma�e dziecko na nogach nie ustoisz.

I by�a to prawda. Dopiero w dwa tygodnie po zdj�ciu opatrunku Wasil zdo�a� bez pomocy laski obej�� izb� dooko�a. Wtedy to Antoni zwo�a� do przybud�wki ca�� rodzin�. Przyszed� Prokop i Agata, i obie m�ode kobiety, i ma�a Natalka.

Wasil siedzia� na ��ku kompletnie ubrany i czeka�. Gdy zebrali si� wszyscy, wsta� i obszed� izb� wolnym i s�abym, ale r�wnym krokiem. Stan�� w �rodku i za�mia� si�.

W�wczas baby wybuch�y takim p�aczem i takim zawodzeniem, jakby najwi�ksze nieszcz�cie si� sta�o. Matka Agata chwyci�a syna w obj�cia, trz�s�c si� od szlochu. Tylko stary Prokop sta� nieruchomy, ale i jemu po w�sach i po brodzie sp�ywa�y �zy.

Gdy baby nie ustawa�y w wybuchach �miechu i p�aczu, Prokop skin�� na Antoniego.

� Chod� ze mn�.

Wyszli z przybud�wki, obeszli dom i weszli do sieni.

� Dawaj swoj� czapk� � rozkaza� Prokop. Wzi�� j� i znikn�� za drzwiami pokoj�w. Nie by�o go z dziesi�� minut. Nagle drzwi otworzy�y si�. W obu r�kach stary ni�s� czapk�. Wyci�gn�� j� do Antoniego.

� Masz, bierz! Same uczciwe carskie imperia�y. Na reszt� �ycia tobie starczy. Tego dobra, co� ty mi wyrz�dzi�, pieni�dzmi nie zap�acisz, ale co mog�, to daj�. Bierz!

Antoni spojrza� na niego, p�niej na czapk�: by�a prawie pe�na ma�ych, z�otych monet.

� Co ty, Prokop?! � Antoni odst�pi� o krok. � Co ty? Chyba rozum straci�e�.

� Bierz � powt�rzy� Mielnik.

� A po c� mnie to?! Ja nie potrzebuj�. Daj�e spok�j, Prokop. Czy ja dla pieni�dzy?... Przez serdeczno��, za twoj� �yczliwo��! I ch�opaka �al mi by�o.

� We�!

� Nie wezm� � stanowczo odpowiedzia� Antoni. � Dlaczego?...

� Nie zda mi si� to bogactwo na nic. Nie wezm�!

� Z serca daj�, B�g widzi, �e z serca. I nie �a�uj�.

� A ja z serca dzi�kuj�. Dzi�kuj�, Prokop, za twoj� dobr� wol�, ale nie trzeba mi pieni�dzy. Chleb mam, na tyto� i odzie� zarobi�, po co mi?! Mielnik namy�la� si� przez chwil�.

� Daj� � powiedzia� wreszcie � ty nie bierzesz. Twoja rzecz. Wiadomo, si�� ci nie wepchn�. Ale i tobie tak nie wolno! C� ty, Antoni, chcesz mnie odm�wi� wdzi�czno�ci? C� ty chcesz, �eby mi ludzie oczy wykluwali, �e ja tobie za tak� spraw� niczym nie odp�aci�?... Nie wolno tobie tak nie po chrze�cija�sku, tak nie po ludzku post�pi�. Nie bierzesz z�ota, to przyjm co innego. B�d� go�ciem u mnie. �yj z nami jak rodzony. Chcesz czasem co pom�c we m�ynie albo w gospodarstwie, pomagaj, nie zechcesz, nie pomagaj. Tak �yj jak u w�asnego ojca.

Antoni kiwn�� g�ow�.

� Dobrze mi u ciebie, Prokop, i zostan�. A darmo chleba je�� nie b�d�. P�ki zdrowia i si� starczy, roboty nie wyrzekn� si�, bo i co by bez roboty by�o za �ycie? A tobie za serce dzi�kuj�.

Wi�cej te� mowy mi�dzy nimi o tych sprawach nie by�o. I wszystko zosta�o po staremu. Tylko przy stole matka Agata dawa�a teraz zawsze osobny talerz Antoniemu i najt�ustsze k�ski dla niego sama wybiera�a.

W najbli�szy pi�tek, kiedy to zjazd we m�ynie bywa� najwi�kszy, Wasil wyszed� na podw�rze w kr�tkim, nowym ko�uszku, w karaku�owej, wysokiej czapie i w d�ugich butach z lakierowanymi cholewami. Chodzi� tak jak gdyby nigdy nic na oczach wszystkich. Ch�opi g�by szeroko otwierali i jeden drugiego �okciem w bok tr�ca�, bo nikt uwierzy� nie m�g�, �e to prawda, co baby opowiada�y, �e robotnik Prokopa Mielnika, jaki� przybysz z daleka, Antoni Kosiba, cudem z kalectwa Wasila wyleczy�.

Jak g�o�ne przedtem by�o nieszcz�cie Wasila, tak g�o�no teraz m�wiono o jego wyzdrowieniu. M�wiono w Biernatach i w Radoliszkach, w Wickunach i w Nieskupej, w Pobereziu i w Gumniskach. A stamt�d wie�ci sz�y dalej, a� po za�cianki Romejk�w i Kuncewicz�w, po wielkie wioski nad Ruczejnic� i jeszcze dalej. Tam mniej ludzie si� tym zajmowali, ze wzgl�du na odleg�o��, ale tu, pod bokiem, o nadzwyczajnym wyzdrowieniu we m�ynie wszyscy pami�tali.

Tote� gdy pod koniec lutego, na wyr�bie w Czumskim lesie, padaj�ca brzoza przygniot�a gospodarza z Nieskupej, Fiodorczuka, s�siedzi uradzili wie�� go do m�yna, do Antoniego Kosiby. Przywie�li go prawie bez duszy. Krew mu si� gard�em rzuca�a i nawet j�cze� ju� przesta�.

Gdy rozwalenki ci�gnione przez ma�ego, p�katego konika stan�y przed m�ynem, Antoni akurat worek z otr�bami ni�s� do �wirna.

� Ratuj, bracie � odezwa� si� do� jeden ze starowierc�w. � S�siada nam drzewo przygniot�o. Czworo dzieci ma�ych sierotami okr�g�ymi zostanie, bo matk� w zesz�ym roku pochowalim.

Wyszed� i Prokop, a ci do niego, by wstawi� si� za nimi. � Twego syna wyleczy�, niech�e i Fiodorczuka ratuje.

� Nie moja sprawa, dobrzy ludzie � odpowiedzia� Prokop powa�nie � ani mu zabroni� nie mog�, ani kaza�. To jego rzecz.

Tymczasem Antoni otrzepa� r�ce z m�ki i przykl�kn�� na �niegu przy saniach.

� We�cie go ostro�nie � powiedzia� po chwili � i nie�cie za mn�. Po wyzdrowieniu Wasila Antoni ju� na sta�e pozosta� w przybud�wce.

Tam by�o mu wygodniej, a i tak pusta sta�a. Tam te� zaniesiono Fiodorczuka. Do wieczora Antoni zajmowa� si� nim, a wieczorem poszed� do izby, gdzie czekali ch�opi nieskupscy.

� Dzi�ki Bogu � powiedzia� � wasz s�siad mocny m�czyzna i grzbiet zosta� ca�y. Tylko sze�� �eber mu z�ama�o i obojczyk. Zawie�cie go do domu i niech le�y, p�ki krwi� plu� nie przestanie. Jak tylko mu na kaszel si� zbierze, mech l�d �yka. Gor�cego mu nic nie dawajcie. Tak samo r�k� lew� niech nie rusza. Zgoi si�. Za dni dziesi�� niech po mnie kto przyjedzie, to sam zobacz�.

� A nie umrze?

� Ja nie prorok � Antoni wzruszy� ramionami � ale my�l�, �e je�eli zrobicie wszystko, jak m�wi�, to wy�yje.

Zabrali Fiodorczuka i odjechali. Nie min�o jednak dni dziesi��, a z tej�e Nieskupej przywie�li nowego pacjenta. Parobek jednego z gospodarzy przy r�baniu lodu na rzece po�lizn�� si� przy zamachu i rozwali� sobie siekier� stop� niemal do kostki. Czy siekiera by�a zardzewia�a, czy z �apcia jakie� paskudztwo do rany wesz�o, do�� i� noga w oczach czernia�a. Sam ranny zdawa� sobie spraw� z tego, �e to gangrena.

Antoni tylko pokr�ci� g�ow� i mrukn��:

� Ja tu ju� nie pomog�. Noga przepad�a.

� Ratuj cho� �ycie! � b�aga� biedak.

� Trzeba nog� obci�� tu, w tym miejscu. � Antoni wskaza� nad kolanem. � Kalek� na ca�e �ycie zostaniesz i jeszcze mnie b�dziesz przeklina�. Jeszcze powiesz, �e by� spos�b.

� Przysi�gam, bracie, ratuj �ycie. To� sam widz� czarne plamy. Gangrena.

� Jak chcesz � zgodzi� si� po namy�le Antoni.

Operacja by�a nader bolesna i os�abi�a chorego tak, �e przez kilka dni nie by�o mowy o zabraniu go do domu. Jednak �yciu jego ju� nic nie grozi�o.

Po tych wypadkach s�awa Antoniego Kosiby wzros�a jeszcze bardziej. Zacz�li niemal codziennie zjawia� si� chorzy z r�nymi dolegliwo�ciami. Temu oczy zaropia�y, �e �wiata Bo�ego nie widzia�, drugiego w ko�ciach �ama�o, trzeci narzeka� na kolki, inny dusi� si� kaszlem. Bywali i tacy, kt�rzy sami nie wiedzieli, co im jest, s�abowali i tyle.

Antoni nie wszystkim pomaga�. Niekt�rych od razu odsy�a�, m�wi�c, �e na ich chorob� nie ma lekarstwa. Innym kaza� rozmaicie: a to worek z gor�cym piaskiem do brzucha przyk�ada�, a to soli nie sypa� do jad�a i mi�sa nie je��, a to wywary z r�nych zi� pi�. I tak jako� si� sk�ada�o, �e kto od niego z porad� wyszed�, zawsze do zdrowia wraca�, a je�li i nie ca�kiem, to chocia� ulg� w cierpieniu mia�.

By�o w okolicy kilku znachor�w. W Pieczkach u hrabiego Zantofta stary owczarz umia� r�� zamawia� i b�l z�b�w tak samo, a i w innych chorobach rozumia� si� te�. Jedna baba, Bielakowa z kolonii Nowe Osiedle, zna�a spos�b na liszaje i na szcz�liwy por�d; zakrystian w Radoliszkach robaki wyp�dza� i na krwotoki pomaga�. Ale wszyscy oni kazali m�wi� jakie� modlitwy albo tajemnicze zakl�cia, wykonywali nad chorym jakie� znaki lub dawali im amulety.

Natomiast ten nowy znachor, Antoni z m�yna, nic takiego nie robi�. Popyta�, popatrzy�, pomaca�, p�niej jak b��dny chodzi� po izbie, czo�o gwa�townie pociera�, oczami przewraca� i potem od razu m�wi�, jak cierpienie leczy�.

W okolicy du�o spierano si� w sprawie, kt�ry znachor ma lepszy spos�b leczenia. Pod jednym wszak�e wzgl�dem Antoni Kosiba przewy�sza� wszystkich: nie bra� pieni�dzy. Gdy chorzy przynosili ose�k� mas�a, kuraka, torb� bobu, zwitk� domowego p��tna lub wa�tuszek we�ny, przyjmowa� to, dzi�kuj�c kr�tkim mrukni�ciem, gdy nie przynosili nic, leczy� ich tak samo. Czasami biedniejszym rozdawa� to i owo, a reszta i tak sz�a do spi�arni Mielnikowej. Sam Antoni niewiele potrzebowa� dla siebie: ot, aby starczy�o na palenie, na par� juchtowych but�w i na jaki taki przyodziewek. Na to wystarcza� za� jego zarobek we m�ynie, bo pracy bynajmniej nie porzuci�, chocia� Prokop tak z wdzi�czno�ci za syna, jak i przez wzgl�d na to, co Antoni im oddawa�, sam go do tego namawia�.

A tymczasem nap�yw pacjent�w r�s�. Zdarza�y si� ju� nawet takie dni, gdy Antoni nie m�g� urwa� ani godziny na robot�. Pod jego drzwiami sta�o po dziesi�� i wi�cej furmanek z ob�o�nie chorymi. Tacy, co si� czuli jeszcze na si�ach, przychodzili piechot�, chyba �e przybywali z daleka, bo i takich zdarza�o si� sporo.

W alkierzu, w sionce i w samej izbie, po k�tach, wyrasta�y istne stosy podark�w, bo matka Agata godzi�a si� bra� jeno to, co do po�ywienia, natomiast p��tno, we�n�, len, sk�ry baranie i ciel�ce, pierze, a przede wszystkim zio�a, na kt�re to jedynie �apczywy by� Antoni, le�a�y na kupie.

� �mieci tu u ciebie jak w kotuchu � m�wi�a szerokobiodra Zonia, podpieraj�c si� pod boki � a wszelkiego dobra jak u �yda za piecem. Powiedzia�by�, to ci uprz�tn�abym... Pod�og� te� wyszorowa� trzeba...

� Niech tam. � Machn�� r�k�. � Mnie i tak dobrze.

� Okna umy� te� warto � dodawa�a. � Obejdzie si�.

� M�czyzna bez opieki, jak ogr�d bez p�otu.

Antoni milcza� w nadziei, �e gdy nic nie odpowie, Zonia jak zwykle postoi, postoi, a potem zabierze si� i p�jdzie. Lubi� j� nawet, ceni� jej �yczliwo��, ale wola� by� sam. Zonia jednak tym razem nie ust�powa�a.

� Ch�op z ciebie, Antoni, zaradny. Tylko swojej korzy�ci nie umiesz patrze�. Ho, ho, jakie bogactwa m�g�by� zebra�, �eby� zechcia�. Tyle narodu przychodzi do ciebie. Pomaga� chorym to, owszem, chrze�cija�ska rzecz. Jak biednemu, to i za darmo, ale a� wn�trzno�ci we mnie przewraca�y si�, �e� od takiego na przyk�ad bogacza jak Dulejko z Bierwiat�w tylko p�ko�uszek wzi��. On by ci krow� da�, jakby� za��da�. Pieni�dze wielkie m�g�by� zebra�.

� Nie potrzebne mi pieni�dze. � Wzruszy� ramionami. � Ja i tak g�odu nie cierpi�, a nie mam dla kogo zbiera�.

� A to twoja wina.

� Niby co?

� �e nie masz dla kogo. Powiniene� mie� swoj� bab�. I dzieci.

� Stary ju� jestem � mrukn�� wymijaj�co. Zonia wyszczerzy�a z�by.

� Taki ty i stary. Niejedna posz�aby za ciebie.

� Obejdzie si�.

� Ja sama posz�abym. Prawd� m�wi�. Posz�abym. Antoni pr�dko odwr�ci� si� od niej i mrukn��:

� Zostaw te g�upstwa.

� A dlaczego g�upstwa?... Nie b�j si�. Miesi�c nie minie, �eby kto do mnie nie swata� si�. Ju� taka ostatnia nie jestem, cho� wdowa. W zesz�� niedziel� sam widzia�e�, przyjechali z Wickun�w stary Baran i sadownik Siwek. Chcieli mnie dla m�odego Miszczonka. A ja nic, cho� on i m�odszy ode mnie i ca�� w��k� po ojcu dostanie. A ja nic. Nie takiego ja chc� m�a. A za ciebie p�jd� i tylko s�owo powiedz. I �eby� wiedzia�, �e sam Prokop radby...

� Nie mnie �eni� si�, Zoniu...

� Nie podobam si� tobie?

� Co tam podobanie. �adna mi si� nie podoba, bo ja nie do �eniaczki.

� Niby dlaczego?

� A ot, tak.

� Baba ci potrzebna. Mo�e nie?

� A nie.

� No, to niech ci� cholera we�mie! � wybuch�a niespodziewanie Zonia. � �eby� na g�rce sta� i s�o�ca nie baczy�! �eby ci� trasca mordowa�a! �eby� w wodzie siedzia� i pi� chcia�! Widzisz go! Taki� nieu�yty?... Taki� zawzi�ty?... Dobrze, dobrze! Popami�tam to sobie! Tfu!

I wylatywa�a czerwona z gniewu, trzaskaj�c drzwiami. Ale nazajutrz nic w niej gniewu nie zostawa�o. Znowu pieczo�owicie dolewa�a mu zupy, herbat� nalewa�a mocniejsz� ni� innym i szczerzy�a r�wne, bia�e z�by.

Poza Zonia nikt z rodziny m�ynarza do Antoni owej przybud�wki nie zagl�da�, wy��czywszy oczywi�cie ma�� Natalk�. Natalka dzie� i noc siedzia�aby tu, gdyby tylko mog�a. Przywi�za�a si� bardzo do Antoniego. Kt�rego� dnia powiedzia�a mu:

� Ciotka Zonia coraz wi�cej si� stroi. Wczoraj na jarmarku czerwon� bluzk� kupi�a. I myd�o pachn�ce kupi�a. I trzewiki na takich wysokich obcasach...

� To i dobrze.

� Ale ja wiem, dlaczego ona si� stroi.

� Bo baba, a baby lubi� stroi� si�.

� Nie � Natalka potrz�sn�a g�ow�. � Ona dlatego, �e chce z tob� �eni� si�.

� Nie gadaj byle czego � ofukn�� j�.

� To nie ja, ale Witalis m�wi�. I babcia te�.

� G�upstwa m�wili. Dziewczynka klasn�a w r�ce.

� Prawda?... Prawda?...

� No pewno, �e g�upstwa, a ty czego si� cieszysz?

� Bo ja wiem, dlaczego ty nie. chcesz ciotki Zoni. Ty o�enisz si� ze mn�, jak dorosn�.

� Na pewno, na pewno. � Pog�adzi� j� po w�osach i u�miechn�� si�.

� O�enisz si�?

� Tylko doro�nij.

Z ni� jedn� lubi� rozmawia� i tylko do niej u�miecha� si� czasami. Polubi� Natalk� serdecznie. Tote� ilekro� zdarza�y si� jej ataki padaczki, martwi� si� bardzo i obiecywa� sobie zaraz na wiosn� wybra� si� do lasu na poszukiwanie tych zi�, kt�re mog�y j� wyleczy�. W ca�ej okolicy, gdzie na sprzeda� albo na w�asny u�ytek ludzie zbierali rumianek, walerian�, mi�t�, kwiat lipowy, wrotycz, bielin�, sporysz, li�cie brzozowe, g��wki maku samosiejki, dzi�giel, pio�un, babk�, wilcze jagody, cz�bry, czarn� r�� i rozmaite inne zio�a, o to jedno nie m�g� si� dopyta�. Nazwy jego ani rusz przypomnie� sobie nie m�g�, a chocia� opisywa�, jak to ziele o ma�ych, ostrych Usteczkach wygl�da, nikt go obja�ni� ani o nazwie, ani o tym, czy w tutejszych lasach si� znajdzie, nie umia�.

Pewnego razu wybra� si� nawet do apteki w Radoliszkach w nadziei, �e tam dostanie. Aptekarz jednak, zniecierpliwiony d�ugimi obja�nieniami i tym, �e sam takiego ziela nie zna, wyprosi� Antoniego za drzwi. Wyprasza� za� tym ch�tniej, �e im wi�cej w pobli�u miasteczka gnie�dzi�o si� znachor�w, tym mniejszy by� obr�t w aptece. Powodzenie, jakim cieszy� si� znachor w pobliskim m�ynie, zar�wno miejscowemu lekarzowi, doktorowi Pawlickiemu, jak i aptekarzowi, by�o sol� w oku. Powodzenie za� mia�o ju� zbyt wielki rozg�os, by nie odbiera�o im pacjent�w nawet z samego miasteczka.

Kiedy podczas marcowych roztop�w ludzie wi�cej zacz�li chorowa�, a doktorowi Pawlickiemu nie przybywa�o pacjent�w, po naradzie z aptekarzem postanowi� dzia�a�. Napisa� obszerne doniesienie do starosty i do lekarza powiatowego, uskar�aj�c si� na wzmagaj�c� si� plag� znachor�w, i prosi� o urz�dowe wdro�enie krok�w celem itd. Urz�dowanie jednak sz�o wolnym trybem i odpowied� nie przychodzi�a. Tymczasem za� zaszed� wypadek, kt�ry doprowadzi� doktora Pawlickiego do furii. Mianowicie kt�rego� dnia przys�ano po niego konie z Kluczowa. Dziedzic Kluczewa, pan Kijakowicz, cierpia� na kamienie nerkowe i cz�sto wzywa� lekarza. Bryczka z Kluczewa zjawia�a si� zwykle najwcze�niejszym rankiem. By�o to skutkiem ustalonych przyczyn. Pan Kijakowicz wieczorem mia� s�siad�w na bryd�u, nic umia� powstrzyma� si� od wypicia paru kieliszk�w, w nocy, jak amen w pacierzu, przychodzi� atak, o �wicie za� stangret Ignacy wyrusza� par� najszybszych kasztan�w po pana doktora.

Tym razem zjawi� si� dopiero po po�udniu. Tote� doktor Pawlicki, usadowiwszy si� ju� w bryczce, zacz�� rozpytywa�, co zasz�o. Poczciwy Ignacy, nie zdaj�c sobie widocznie sprawy z tego, co m�wi i do kogo, albo pragn�c umy�lnie sprawi� doktorowi, zawsze zapominaj�cemu o napiwkach, przykro�� � wszystko opowiedzia� szczerze. Okaza�o si�, �e wys�ano go jak zwykle �witaniem, ale nie po pana doktora, tylko po owego znachora, Antoniego Kosib�, co u Mielnika pod miasteczkiem mieszka.

� Jak to? � �achn�� si� doktor. � Wys�ano was po znachora?

� Po znachora.

� Wida� panu Kijakowiczowi pilno na tamten �wiat.

� Pilno to mu niepilno. Bo powiadaj�, �e ten znachor, jak kogo leczy, to jakby r�k� odj��. Lekarz wybuchn��:

� Co za ciemnota! Co za ciemnota! Czy� nie rozumiecie, �e zwyk�y dure�, kt�ry nie tylko o medycynie, lecz nawet o anatomii nie mo�e mie� poj�cia, to niebezpiecze�stwo dla ludzkiego �ycia?

� Ja tam rozumiem � b�kn�� stangret.

� Zaraz wam wyt�umacz�. Przypu��my, �e wam najlepszy ko� zachoruje. To do kogo p�jdziecie? Do weterynarza czy do pierwszego lepszego g�upca, co nie odr�ni, gdzie u konia ogon, a gdzie g�owa?

Ignacy za�mia� si�.

� Kto by tam nie odr�ni�... A po co ja mam przypu�ci� do tego, �eby mi ko� zachorowa�?... Je�eli cz�owiek o konia dba, a ko� dobry, to po c� mam przypu�ci� do choroby, na psa urok.

Doktor Pawlicki machn�� r�k�, po chwili jednak odezwa� si� znowu:

� A widzicie, sami�cie mieli do�� rozs�dku, �e�cie mc je�dzili po tego znachora, tylko po mnie.

� A co mia�em robi�? Jakbym z pust� bryczk� przyjecha�, to pan dziedzic da�by mi po mordzie. Tote� bior� na rozs�dek i my�l�: tamten nie chce, to pojad� po pana doktora.

� Kto nie chce?

� A ten... znachor od Mielnika.

� Jak to nie chce?

� Bo on nie chcia�. Ja, powiada, czasu nie mam po waszych dziedzicach je�dzi�, powiada. To nie widzisz, powiada, ile ludzi chorych czeka? � Tak m�wi, a ja patrz�, rzeczywi�cie narodu kupa. Niczym na rynku w czwartek. To ja do niego, �e dziedzic, m�wi�, zap�aci ci wi�cej, jak one wszystkie tu zebrane, tylko, wiadomo, �eby mu pom�g�. To on powiada: Jak dziedzic jest chory, to niech przyjedzie jak inni. A pieni�dzy nie potrzebuj�... Co mia�em robi�?... Zawr�ci�em i koniec. Sam przecie wiem, �e on pieni�dzy nie bierze.

� Ale produkty bierze � zawo�a� Pawlicki.

� Nie, produkt�w te� nie bierze! Ot, mas�o, jajka czy kie�basy. Nic jest chytry.

Lekarz zacisn�� szcz�ki. Przybywszy do maj�tku, nie robi� nawet wyrzut�w panu Kijakowiczowi, ale w powrotnej drodze kaza� Ignacemu zboczy� do m�yna.

Przed m�ynem, a raczej na dziedzi�cu, ko�o przybud�wki sta�o kilkana�cie furmanek. Wyprz�one konie flegmatycznie skuba�y siano. Na wozach le�eli chorzy. Siedmiu czy o�miu ch�op�w siedzia�o na belkach pod chlewem, pal�c papierosy.

� Gdzie jest ten... znachor? � zawo�a� doktor Pawlicki. Jeden z ch�op�w wsta� i wskaza� r�k� drzwi.

� W izbie, panoczku!...

Lekarz wyskoczy� z bryczki i pchn�� drzwi. Ju� w sionce uderzy� go przykry zapach juchtowej sk�ry, dziegciu i kiszonej kapusty. W izbie zaduch by� nie do zniesienia. Stosy rupieci i brud pokrywaj�cy pod�og�, szyby w oknach i wszystkie sprz�ty... Nie zawiod�o to przewidywa� lekarza. Pod �cian� siedzia�a baba z wyra�nymi objawami ��taczki. Ogromny, barczysty brodacz o siwiej�cym uw�osieniu sta� pochylony nad sto�em i miesza� jakie� suszone zio�a na brudnej chustce.

� To wy jeste�cie znachor? � ostrym tonem zapyta� doktor Pawlicki.

� Ja jestem robotnik we m�ynie � odpowiedzia� kr�tko Antoni, rzuciwszy niech�tne spojrzenie na przybysza.

� Ale o�mielacie si� leczy�! Trujecie ludzi! Czy wiecie, �e za to jest krymina�?!

� Czego pan chce i kto pan taki? � spokojnie zapyta� znachor.

� Jestem lekarzem, doktorem medycyny, i nic wyobra�ajcie sobie, �e b�d� przez palce patrze� na to, jak wy zatruwacie ludno��.

Znachor sko�czy� z zio�ami, zawi�za� je w chustce i podaj�c tobo�ek kobiecie powiedzia�:

� Dwie szczypty na kwart� wody, tak jak m�wi�em. I pi� gor�ce. Na czczo po�ow� i wieczorem po�ow�. Rozumiesz?

� Rozumiem.

� To i z Bogiem.

Babina podzi�kowa�a i st�kaj�c wysz�a. Znachor usiad� na �awie i zwr�ci� si� do lekarza:

� Kog� to ja otru�em, panie?

� Wszystkich trujecie!

� Nieprawda, panie. Ani jeden nie umar�.

� Nie umar�? Ale umrze! Powoli zatruwacie ich organizmy. To jest zbrodnia! Rozumiecie? Zbrodnia! I ja do tego nic dopuszcz�! Nie mam prawa tego tolerowa�. W takim brudzie, w takim smrodzie! Na samych waszych r�kach jest wi�cej zarazk�w ni� w szpitalu zaka�nym!

Obejrza� si� ze wstr�tem.

� Pami�tajcie, co wam zapowiadam: je�eli nie zaprzestaniecie waszej zbrodniczej praktyki, wsadz� was do wi�zienia! Znachor nieznacznie wzruszy� ramionami.

� C� na to poradz�! Ja nic z�ego nie robi�. A wi�zienie? C�, wi�zienie te� jest dla ludzi, nie dla ps�w. Ale niech pan doktor na mnie si� nie gniewa.

� Ja was tylko ostrzegam! I radz� zaprzesta�. Radz�!

Pogrozi� mu palcem i wyszed�. Z rozkosz� odetchn�� �wie�ym powietrzem. Ignacy z koz�a rzuci� w jego stron� ironiczne spojrzenie. Doktor Pawlicki ju� si� usadowi� na bryczce, gdy na progu m�yna zobaczy� Wasila, swego dawnego pacjenta. Wasil musia� na� czeka�, bo uk�oni� si� i podszed� do bryczki.

� Dzie� dobry panu doktorowi.

Szed� pewnym krokiem, a teraz sta� prosto. Sta� i patrzy� wprost w oczy doktorowi.

� Widzi pan doktor, wyzdrowia�em � powiedzia� che�pliwie. � Dzi�ki Bogu, wyzdrowia�em. Antoni wyleczy�. A pan doktor m�wi�, �e dla mnie nic ma nadziei. Na ca�e �ycie kalek� chcia� mnie pan doktor zostawi�.

� W jaki spos�b was wyleczy�? � z nieukrywanym gniewem zapyta� lekarz.

� A bo on od razu pozna�, �e ko�ci byli �le zestawione. To po�ama� i na nowo zestawi�. Teraz i cho�by ta�czy� mog�.

� No... no, to winszuj� � mrukn�� doktor i zawo�a� do stangreta: � Jazda!

Przez ca�� drog� gryz�y go niedobre my�li. Gdy przyjecha� do domu, by�o ju� po obiedzie. Rodzina jednak powr�ci�a do sto�u, by mu towarzyszy� przy jedzeniu. Szybko po�yka� wyschni�t� piecze�, staraj�c si� nie da� pozna� po sobie, �e mu nie smakuje. Stara Marcysia, kt�ra go przed trzydziestu laty uczy�a chodzi�, drepta�a zaaferowana. Ojciec t�sknie spogl�da� na gazet�, kt�r� mu zacz�a czyta� Kamila. Przed trzema tygodniami st�uk� sobie okulary, a na nowe nie by�o. Kamilka mia�a na sobie zrudzia�� sukni�, w kt�rej wygl�da�a �a�o�nie i staro, matka usi�owa�a mi�ym u�miechem pokry� wyraz cierpienia, kt�ry przylgn�� jej do twarzy. Miesi�c k�pieli borowinowych przywr�ci�by jej zdrowie na d�ugi czas.

� Bo�e, Bo�e � my�la� doktor Pawlicki, jedz�c kompot z rozgotowanych jab�ek. � Kocham ich przecie, na wszystko jestem dla nich got�w, ale patrze� co dzie�, co godzina na ich n�dz�, to przechodzi moje si�y.

Zdawa�o mu si�, �e z ka�dego ich gestu, z ka�dego s�owa, �e z ka�dego k�ta tego ubogiego mieszkania padaj� pod jego adresem gorzkie wyrzuty. Ile� to nadziei wi�zali oni z jego przysz�o�ci�, z praktyk�, z dochodami. A oto siedz� ju� przecie rok w tej zapad�ej dziurze i ledwie mo�e zarobi� na skromne utrzymanie.

Gdyby m�g� st�d wyrwa� si�! Nie ba� si� trud�w. Pojecha�by bodaj do Afryki czy do Grenlandii. Ale przecie� oni wszyscy pomarliby tu z g�odu. Czu�, wiedzia�, �e na szerokim �wiecie czeka�o go powodzenie, kariera, pieni�dze, i wiedzia� r�wnie dobrze, �e nigdy nie zdob�dzie si� na krok stanowczy. By� niewolnikiem swoich uczu�, szczerych i g��bokich. Te uczucia przyku�y go do nich, do rodzic�w, do siostry, a nawet do starej Marcysi, przyku�y niczym �a�cuchy, przyku�y do ma�ego, drewnianego domku w ma�ym, n�dznym miasteczku...

I im bardziej zapada� si� w grz�zawisko tej beznadziejnej wegetacji, tym tkliwiej, tym staranniej unika� zdradzenia si� ze swoj� rozpacz� przed bliskimi. Jak�e wdzi�czny by� im za to, �e oni r�wnie� niczym nie okazywali doznanego zawodu. Bola�y go jednak ich my�li, te my�li, kt�re przecie na pewno musia�y w nich �y�. One to w spos�b tajemniczy przenika�y wszystko w tym domu, nape�nia�y powietrze beznadziejnym smutkiem, kt�rego rozproszy� nie m�g� najlepiej udawany �miech, najg�o�niej manifestowane zadowolenie.

� By�em u tego znachora � zacz�� Pawlicki. � Powiedzia�em mu kilka s��w prawdy i poradzi�em, by w por� porzuci� swoj� praktyk�.

� Czy to prawda � odezwa�a si� Kamilka � �e on ma tylu pacjent�w?

� Tylu? � za�mia� si�. � Gdybym mia� dziesi�t� cz�� tego, gdybym mia�...

Nie doko�czy� i zagryz� wargi.

Matka zacz�a szybko, bardzo szybko m�wi� o kotce Basi, �e gdzie� si� zawieruszy�a, o tym, �e w �rod� s� imieniny u Ko�lickich, o krowie proboszcza, kt�ra daje wyj�tkowo du�o mleka.

Lecz Pawlicki nie s�ysza� tego. Nurtowa�o w nim coraz bardziej, krew pulsowa�a w skroniach. Niespodziewanie odsun�� od siebie z rozmachem nie dopit� szklank� herbaty i zerwa� si�.

� A wiecie, dlaczego on ma wi�cej pacjent�w? � zawo�a�. � Czy wiecie?... Spotka� ich wystraszone spojrzenie, lecz nie m�g� zapanowa� nad sob�.

� Bo on umie leczy�, a ja nic umiem! � Jurku! � j�kn�a matka.

� Tak! Tak! Nie umiem!

� Co ty wygadujesz!

� Pami�tacie tego m�ynarczyka, co mia� po�amane nogi? Pami�tacie?... Ot� ja mu je �le zestawi�em. Tak, �le. Nic umia�em tego zrobi�, a ten znachor zrobi� to!

Ojciec po�o�y� mu r�k� na ramieniu.

� Uspok�j si�, Jurku. Przecie� to ci nie przynosi �adnej ujmy. Nie jeste� chirurgiem. A jako internista nie masz obowi�zku zna� si� na... nie swojej specjalno�ci.

Doktor Pawlicki za�mia� si�.

� Oczywi�cie! Oczywi�cie! Nie jestem chirurgiem. Ale ten znachor te� do diab�a nim nie jest.

Jest zwyk�ym ch�opem! Jest zwyk�ym parobkiem u m�ynarza!... Ale ju� mam tego do��! Wszystko mi jedno! Nie pozwol� si� zag�odzi�! Zobaczycie! Zobaczycie, �e i ja potrafi� walczy�!

Wyszed�, trzasn�wszy drzwiami...

W miasteczku Radoliszkach, tam gdzie zbiega si� w�ska uliczka, nosz�ca nazw� ulicy Napoleona, z Drugim Rynkiem, ochrzczonym imieniem placu Niepodleg�o�ci, stoi jednopi�trowa kamieniczka z czerwonej ceg�y, a w niej na parterze mieszcz� si� cztery sklepiki. Najwi�kszy z nich i najokazalszy jest sklepik naro�ny, w�asno�� pani Michaliny Szkopkowej. W sklepiku s� do nabycia materia�y pi�mienne, znaczki stemplowe i pocztowe, nici, wst��ki, guziki, s�owem norymberszczyzna oraz tyto� i papierosy.

Ilekro� Antoni Kosiba przychodzi� do Radoliszek, w�a�nie w sklepiku pani Szkopkowej zaopatrywa� si� w tyto�, gilzy i zapa�ki, a tak�e kupowa�� tu jedwabne nici.

Sama pani Szkopkowa rzadko siadywa�a w sklepie. Najcz�ciej w czwartki, jako w dni targowe. Zwyczajnie w domu mia�a zaj�cia po uszy przy czworgu dzieciach i przy niez�ym gospodarstwie. W sklepie wyr�cza�a si� m�od� dziewczyn�, sierot�, kt�ra za mieszkanie, wikt i za dziesi�� z�otych miesi�cznie spe�nia�a obowi�zki sprzedawczyni uczciwie i sumiennie.

Pani Szkopkowa umia�a oceni� i inne jej zalety, a przede wszystkim to, �e Marysi� lubili kupuj�cy. Lubili, bo by�a dla ka�dego grzeczna, u�miechni�ta, �yczliwa, a przy tym co si� zowie �adna. Niejeden z porz�dniejszych klient�w, co tu ukrywa�, specjalnie po to wst�powa� do sklepu pani Szkopkowej, by pogaw�dzi� z Marysi�, po�artowa� i pomizdrzy� si� do niej. Pan prowizor z apteki, sekretarz gminy, siostrzeniec ksi�dza proboszcza, ziemianie z okolicy, in�ynierowie z fabryki � �aden z nich nie pomin�� okazji, by wst�pi� po paczk� papieros�w czy po poczt�wki.

� A ty, Mary�ka, uwa�aj. � m�wi�a pani Szkopkowa. � Na byle kogo albo na �onatych nie zwracaj uwagi, ale jak si� trafi odpowiedzialny kawaler, co w tobie upodobanie znajdzie, ty z nim m�drze politykuj. Z takich rzeczy to i ma��e�stwo wyj�� mo�e.

Marysia �mia�a si�.

� Mam czas.

� Czasu nam, kobietom, w tych sprawach zawsze ma�o. A ty ju� musi by� nied�ugo dwadzie�cia lat sko�czysz. To i czas! Ja w twoim wieku ju� trzyletniego syna mia�am. Tylko byle kim g�owy sobie nie zawracaj i za wysoko nie si�gaj, bo sparzysz si�. Ja ci m�wi�!... Na przyk�ad z tym to paniczem na motocyklu! Je�dzi to on je�dzi, ale o�eni� si� z tob� to ani mu w g�owie. Znam ja takich! Znam! Oczy przewraca, za r�czk� �apie, wzdycha, a potem... obraza Boska! Nie napytaj sobie nieszcz�cia.

� Ale co te� pani m�wi! � �mia�a si� Marysia. � Ani mi na my�l nie przysz�o co� podobnego.

� No, no! Jego ojciec to wielki pan. W�a�ciciel maj�tku i fabryki. Syna z jak� hrabiank� o�eni. Zapami�taj to sobie.

� Oczywi�cie. Ja te� nic. Co pani sobie do niego upatrzy�a? Ju� je�eli do kogo z klient�w � doda�a �artem � robi� oko, to do tego starego znachora z m�yna.

By�a to prawda. Marysia rzeczywi�cie lubi�a Antoniego Kosib�. By�a przede wszystkim zaciekawiona jego fachem. W miasteczku cuda o nim opowiadano. M�wili, �e kogo r�k� dotknie, cho�by umieraj�cego � uzdrawia, �e diab�u dusz� sprzeda�, inni znowu�, �e od Matki Boskiej Ostrobramskiej tak� moc otrzyma�; gadano, �e darmo leczy, �e nawet zna takie zio�a, kt�re do�� wypi�, by pokocha� tego, kto je poda�. A poza tym by� zawsze smutny, milcz�cy i mia� takie dobre oczy.

I zachowywa� si� inaczej ni� inni pro�ci ludzie. Nie plu� na pod�og�, nie kl��, nie przebiera� w towarze. Przychodzi�, zdejmowa� czapk�, m�wi� kr�tko, czego chce, p�aci�, b�kn��:

� Dzi�kuj� panience. � I wychodzi�.

Tak by�o do pewnego marcowego dnia, kiedy to niespodziewanie lun�� deszcz. Znachor w�a�nie by� w sklepie, kiedy lun�o na dobre. Spojrza� przez okno i zapyta�: � Chyba panienka pozwoli mi tu zosta�, p�ki deszcz nie przejdzie...

� Ale�, prosz� pana. Oczywi�cie. Niech pan usi�dzie. Wybieg�a zza lady i podsun�a mu krzes�o.

� Kt� by na taki deszcz � doda�a. � A panu to nawet daleko. Suchej nitki na panu nie zosta�oby, nim doszed�by pan do m�yna. W�wczas u�miechn�� si�. � To panienka wie, �e ja z m�yna?

� Wiem � kiwn�a g�ow�. � Pan jest znachorem. Przecie tu wszyscy pana znaj�. Ale pan chyba nie z tych stron pochodzi, bo pan ma inny spos�b m�wienia, inny akcent.

� Jestem z daleka, z Kr�lestwa.

� Moja mamusia te� pochodzi�a z Kr�lestwa.

� Pani Szkopkowa?

� Nie, moja mamusia.

� To pani nie jest c�rk� w�a�cicielki sklepu? � Nie. Pracuj� tu.

� A mamusia gdzie?

� Umar�a. Przed czterema laty... na gru�lic�. W jej oczach zjawi�y si� �zy, a po chwili doda�a:

� Gdyby pan w�wczas by� w naszej okolicy, mo�e by pan j� wyleczy�... Biedna mamusia. Nie takiego losu spodziewa�a si� dla mnie. Ale niech pan nie my�li, �e ja narzekam. O nie! Pani Szkopkowa jest dla mnie bardzo dobra. I ostatecznie niczego mi nie brakuje... Chyba ksi��ek i... pianina.

� A ojciec panienki?

� Ojciec by� le�niczym, w dobrach ksi�nej Dubancew. W puszczy Odrynieckiej. Ach, jak tam by�o pi�knie! Ojciec tam umar�. By�am wtedy ma�� dziewczynk�... Zosta�y�my z mam� same. Biedna mamusia musia�a bardzo ci�ko pracowa�. Zarabia�a szyciem, lekcjami muzyki. Najpierw mieszka�y�my w Bras�awiu, p�niej w �wi�cianach, a pod koniec tutaj, w Radoliszkach. Tu mamusia umar�a i ja zosta�am samiutka jedna na �wiecie. Zaopiekowa� si� mn� poprzedni ksi�dz proboszcz, a gdy wyje�d�a� na inn� parafi�, opiek� przekaza� pani Szkopkowej. Nie brak dobrych ludzi na �wiecie. Ale zawsze ci�ko jest nie mie� nikogo naprawd� bliskiego.

Znachor pokiwa� g�ow�. � I ja to wiem.

� Pan te� nie ma rodziny?

� Te�.

� Nikogo?

� Nikogo.

� Ale pan przynajmniej ma to, �e ludzie pana kochaj�, bo pan ich ratuje. To musi dawa� du�� satysfakcj�, pomaganie bli�nim, usuwanie ich cierpie�. Cz�owiek w�wczas czuje si� naprawd� potrzebnym, po�ytecznym. Niech si� pan ze mnie nie �mieje, ale od dzieci�stwa marzy�am, �e kiedy� zostan� lekark�. Gdyby mamusia �y�a... By�am ju� przygotowana do egzaminu do sz�stej klasy i mia�am jecha� do gimnazjum do Wilna.

U�miechn�a si� smutno i machn�a r�k�. � Ach, co tam!

� To panienka jest wykszta�cona?...

� Chcia�abym ni� by�. Ale teraz ju� za p�no. Dzi�kuj� Bogu i za to, �e da� mi przynajmniej chleb.

Na ladzie by�a roz�o�ona jaka� kobieca rob�tka: serwetka w barwne kwiatki. Dziewczyna si�gn�a po ni� i zacz�a haftowa�.

� A nawet na sukienki i na r�ne fata�aszki mog� zarobi�. Widzi pan, haftuj�. To dla pani Hermanowiczowej z Piask�w.

� �adnie pani haftuje.

� Mamusia mnie nauczy�a.

Gaw�dzili sobie jeszcze z p� godziny. Gdy deszcz usta�, znachor po�egna� si� i poszed�. Od tego dnia jednak coraz cz�ciej chodzi� do sklepiku Szkopkowej i przesiadywa� tam przy rozmowie d�u�ej. Pann� Marysi� bardzo polubi�. Samo patrzenie na ni�, na jej �yw� twarzyczk�, na jej delikatne r�ce, na jasne, g�adko zaczesane w�osy, sprawia�o mu wielk� przyjemno��. G�os mia�a jasny i d�wi�czny, jej du�e, niebieskie oczy patrzy�y serdecznie, a przy tym odczuwa� wyra�nie, �e i ona go lubi.

Pracy w m�ynie, jak zwykle na przedn�wku, by�o ma�o. Zacz�y si� wiosenne roboty w polu, ludzie na chorowanie i na leczenie si� nie mieli czasu. Tedy i pacjenci nie naje�d�ali ju� tak masowo. Tote� Antoni co drugi, co trzeci dzie� chodzi� do miasteczka. Nie prosi� ju� nikogo o za�atwienie dla� zakup�w, co oczywi�cie zwr�ci�o uwag� rodziny Prokopa Mielnika.

� Co� ciebie ci�gnie do Radoliszek � z przek�sem m�wi�a Zonia.

� Co ma ci�gn�� � �artowa� Wasil. � On pewno tam do baby chodzi.

� Id��e ty, m�dry � mrucza� Antoni niech�tnie. Ze jednak na wsi nic ukry� si� nie zdo�a, wkr�tce tedy wszyscy wiedzieli, �e Antoni wci�� przesiaduje w sklepie pani Szkopkowej.

� No, c� � wzruszy� ramionami Prokop, gdy mu Zonia to powiedzia�a � rzecz m�ska. Szkopkowa jest baba jak si� patrzy. Nie stara jeszcze i pieni�dze ma. I kupcowa. A ty co nos wsadzasz, gdzie ciebie nie posieli.

Pewnego dnia do m�yna zajecha� w�drowny handlarz. Rozpakowa� tobo�y, a ca�a rodzina zebra�a si� nad ich zawarto�ci� w podziwie. Czego tam nie by�o! I p��tna cieniutkie, fabryczne, i perkale, kolorowe, i torebki sk�rzane, miejskie, i bransoletki, i paciorki r�ne. Ca�e bogactwo.

Kobiety, piszcz�c i dysz�c z zachwytu, ogl�da�y wszystko, przymierza�y, maca�y. I targowa�y si� zawzi�cie, a targ by� tym trudniejszy, �e handlarz nie tylko pieni�dzmi zap�at� bra�, ale tak samo lnem, we�n�, suszonymi grzybami czy miodem.

Antoni przygl�da� si� temu z daleka, gdy jednak baby uspokoi�y si� wreszcie, zajrza� i on do tobo��w. Nied�ugo w nich si� grzeba�. Wybra� kupon surowego jedwabiu na sukienk� i srebrn�, szerok� bransoletk� z powprawianymi zielonymi szkie�kami. Du�o motk�w lnu i t�gi wa�tuch we�ny musia� da� za to handlarzowi.

Zonia a� wypiek�w dosta�a, obserwuj�c t� transakcj�. Nie w�tpi�a, �e to dla niej. Natomiast Olga przekonana by�a, �e Antoni kupi� to dla ma�ej Natalki.

Myli�y si� jednak obie. Znachor nazajutrz ko�o po�udnia wyruszy� do miasteczka z zawini�tkiem pod pach�. Obie widzia�y go przez okno i Zonia, jako bardziej zapalczywa, zacz�a kl��:

� Dla tej starej ropuchy, dla tej krowy! A �eby on nogi po�ama�. Tymczasem Antoni ca�y i zdr�w dotar� do miasteczka. Poniewa� w sklepie, co stwierdzi� zajrzawszy przez okno, by�a jaka� pani, zaczeka�, a� wysz�a i dopiero wszed�. Panna Marysia powita�a go jak zwykle serdecznie:

� �liczna pogoda, stryjciu! Ciep�o, jakby to ju� by�o lato.

Nazywa�a go stryj ciem, nie wiadomo dlaczego. Tak jako� jej to przysz�o do g�owy. Inne m�ode dziewcz�ta w okolicy ba�y si� Antoniego, ona za� nie odczuwa�a �adnego strachu. Przeciwnie, wierzy�a w jego dobro� i z oburzeniem protestowa�a, ilekro� kto� dawa� do zrozumienia, �e znachor z m�yna ma na us�ugach diab�a.

� Kto ze z�ym duchem ma do czynienia � m�wi�a � ten krzywdzi ludzi i �yje nieuczciwie.

A o nim nikt nic niedobrego powiedzie� nie mo�e.

Nie ma �adnych przyczyn, dla kt�rych jedna istota ludzka do drugiej odczuwa sympati�. Przychodzi to sk�d�, z powietrza czy z zewn�trz. I Marysia nie wiedzia�a, dlaczego polubi�a znachora. Do��, �e cieszy�a si�, ilekro� zajrza� do sklepu. Tego dnia za� cieszy�a si� tym bardziej, �e mia�a do� pro�b�.

� Jak to dobrze, �e stryjcio Antoni przyszed� � m�wi�a u�miechni�ta. � Chc� stryjcia naci�gn��...

� Jak to naci�gn��, panienko?

� A prosz� mi obieca�, �e stryjcio spe�ni, gdy o co� poprosz�. Pog�adzi� brod� i spojrza� jej w oczy:

� Wszystko, co b�d� m�g�.

� To bardzo dzi�kuj�! Tu na Ko�cielnej mieszka pewna staruszka. Bardzo biedna. Ot� w ostatnich czasach nogi jej tak obrz�k�y, �e wcale chodzi� nie mo�e. B�aga�a mnie, �eby stryjcia poprosi�, by do niej wst�pi� i rady udzieli�.

� Niech tam. � U�miechn�� si�. � P�jd� do niej, cho� ja po domach nie chodz�. Ale nie ma nic darmo.

� Ona jest bardzo uboga � zacz�ta nieco zmieszana Marysia.

� Nie o ni� mi chodzi � przerwa� � ale w nagrod� panienka musi mi zrobi� przyjemno�� i wzi�� ten go�ciniec. M�wi�c to po�o�y� na ladzie paczk�.

� Co to jest? � zdziwi�a si�.

� Niech panienka zobaczy. Niewiele to, ale panience si� przyda. Rozwin�a paczk� i zaczerwieni�a si�.

� Materia�... I bransoletka...

� Prosz� nosi�, panienko, na zdrowie i na ozdob�. Potrz�sn�a g�ow�.

� Ja tego przyj�� nie mog�. Nie, nie! Z jakiej racji?... Dlaczego pan mi takie prezenty robi?

� Odm�wi panienka? � zapyta� cicho.

� No, jak�e ja mog� od pana!... I za co?

� Zr�b �ask�, panienko. We�. Tobie sukienka i te tam b�yskotki przydadz� si�, a dla mnie to wielka rado��. Ot, jakbym ci kawa�ek serca dawa�. Nie wolno odepchn��. To z wdzi�czno�ci. Z wdzi�czno�ci za to, �e odk�d tu do panienki przychodz�, l�ej mi jako�.

� Ale to musia�o drogo kosztowa�!

� Co tam kosztowa�o. � Machn�� r�k�. � Panienka przecie wie, �e ja dla siebie nic nie potrzebuj�... to jest... tak dotychczas my�la�em, �e nic nie potrzebuj�, a okaza�o si�, �e i ja mam swoje fanaberie, zachcianki... Ot, wymy�li�em sobie, �e trzeba mie� kogo� na �wiecie, jak�� dobr� duszyczk�, o kt�rej jak si� wspomni, to l�ej cz�owiekowi �y� na �wiecie. Starzej� si� ju�. A na staro�� przychodzi t�sknota do ciep�a. Polubi�em szczerze panienk�. No, we�! Niewa�ny to go�ciniec, ale z serca. We�! Samotna jeste� i ja samotny, a moja samotno�� gorsza, bom stary. Pozwolisz, panienko, cho� tam od czasu do czasu okaza�, �e ci dobrze �ycz�.

Dziewczyna by�a wzruszona. Wyci�gn�a do� r�ce i �cisn�a mocno jego wielkie, spracowane d�onie.

� Dzi�kuj�, bardzo dzi�kuj�, stryjciu Antoni. Nie zas�u�y�am na to, ale dzi�kuj�.

Wieczorem po powrocie do domu pokaza�a pani Szkopkowej otrzymane prezenty.

� Jaki on dobry, prosz� pani � m�wi�a. � C� ja dla niego jestem, obca dziewczyna. A� wstydzi�am si� przyj��, ale wiedzia�am, �e zmartwi�abym go bardzo odmow�.

� Popatrz, popatrz. � Pani Szkopkowa kr�ci�a g�ow�. � Uwa�aj, �eby z tego twoja przepowiednia nie sprawdzi�a si�.

� Jaka przepowiednia?

� A �e on si� z tob� o�eni. Marysia wybuchn�a �miechem.

� Co pani m�wi! Pani go wida� nie zna! On jest stary i jemu takie rzeczy w og�le do g�owy nie przychodz�. A zreszt� � doda�a z przekor� � lepszy on pewno od niejednego m�odego.

I by�a w tym powiedzeniu prawie zupe�nie szczera. Prawie za� dlatego, �e jednak zna�a pewnego m�odego ch�opca, kt�ry si� jej bardzo podoba�. Znajomo�� zacz�a si� tak samo w sklepiku, ale ju� dawno, bo przed dwoma laty. By� to m�ody pan Czy�ski, syn w�a�ciciela Ludwikowa. Przez ca�y rok nie by�o go w okolicy. Uczy� si� na in�yniera. Ale lato zawsze sp�dza� w Ludwikowie, sk�d cz�sto do Radoliszek wpada�. Czasami z rodzicami samochodem lub pi�knym powozem i w�wczas na chwil� tylko zabiega� do sklepu pani Szkopkowej, czasami sam konno lub na motocyklu. Wtedy przesiadywa� w sklepie godzinami.

Ch�opak by� �ywy, zapalny i taki �adny, jakiego drugiego w �yciu Marysia nie widzia�a. Wysoki, smuk�y, czarny jak smo�a, opalony na br�z. Tylko oczy mia� takie niebieskie jak ona, a to wygl�da�by na Cygana. Przy tym ruchliwy by�, weso�y, ha�a�liwy, gdy wpada�, zdawa�o si�, �e ca�y sklep jest od niego jednego pe�en. �mia� si�, �piewa� nowe melodie (bardzo �adnie �piewa�!), pokazywa� r�ne sztuki. Raz nawet r�wnymi nogam na lad� wskoczy� ku zgorszeniu szofera, kt�ry akurat musia� po mego przyj��.

Ale najlepiej lubi�a, gdy opowiada�. M�ody by� jeszcze, zaledwie o siedem lat od niej starszy, lecz. Bo�e drogi, czego on nie widzia�, gdzie nie zd��y� by�! Zje�dzi� chyba ca�� Europ�. By� w Ameryce i na r�nych egzotycznych wyspach. I jak opowiada�! A mia� co opowiada�, bo z t� bujn� swoj� natur� wci�� nara�a� si� na rozmaite przygody. Wytrz�sa� je jedna po drugiej jak z r�kawa.

Mo�e nawet podejrzewa�aby go o blag�, gdyby nie to, �e o jego awanturach g�o�no by�o w ca�e] okolicy, �e wszyscy wiedzieli, ile k�opot�w ma stary pan Czy�ski z synem. Razu pewnego w Radoliszkach podczas jarmarku wjecha� konno do szynku i tam pok��ci� si� z m�odym �arnowskim z Wieliszkowa, o co p�niej by� pojedynek. Innym znowu razem zatrzyma� poci�g w czystym polu, u�o�ywszy na torze wielkie ognisko. Du�o anegdotek o nim kursowa�o w powiecie. Nie by�o jednak miedzy nimi takich, kt�re by ujm� lub wstyd przynosi�y.

Chyba te o kobietach. Gadano, �e �adnej nie przepu�ci, �e z ka�d�, kt�ra si� nawinie, flirtuje i �e niejedna przez niego oczy wyp�aka�a.

Marysia jednak nie wierzy�a tym plotkom. A nie wierzy�a z dw�ch powod�w. Po pierwsze, nie chcia�a wierzy�, a po drugie, mia�a dowody. Pan Leszek na kobiety nie zwraca� uwagi. Sama to zaobserwowa�a. Ilekro� d�u�ej zasiedzia� si� w sklepie, wszystkie miejscowe pi�kno�ci przylatywa�y tu jedna za drug�. Gdy kt�ra pod sklepem zobaczy�a jego konia albo motocykl, jak szalona p�dzi�a do domu, sztafirowa�a si� w naj�adniejsz� sukienk�, podkr�ca�a loczki, nak�ada�a najlepszy kapelusz i przychodzi�a niby po poczt�wki czy po papier listowy.

A Marysia tylko �mia�a si� z tego, bo m�ody Czy�ski ani na nie spojrza�.

� To pan �ci�ga mi kupuj�cych, panie Leszku � m�wi�a do�, gdy znowu zostawali sami. � Pani Szkopkowa powinna by� panu wdzi�czna.

� Je�eli przyjdzie jeszcze jedna, poka�� jej j�zyk! � grozi� udaj�c irytacj�. Trzeba trafu, �e w pi�� minut p�niej przynios�o pani� aptekarzow�. Wyt�oczona by�a jak na bal, a wyperfumowana tak, �e w sklepie trudno by�o oddycha�. Czy�ski, d�ugo nie my�l�c, wprawdzie nie pokaza� j�zyka, ale zrobi� co� jeszcze gorszego: zacz�� udawa�, �e kicha. A jak zacz��, tak kicha� raz po razie przez ca�y czas, p�ki uperfumowana dama nie wylecia�a ze sklepu jak z procy, czerwona z gniewu i p�przytomna.

Od tego czasu znienawidzi�a Marysi� i ile razy spotka�a pani� Szkopkowa, zapewnia�a, �e nie kupi niczego u niej za jeden z�amany grosz, p�ki w sklepie b�dzie ta obrzydliwa dziewczyna.

Pani Szkopkowa martwi�a si� utrat� klientki, zburcza�a nawet Marysi�, sama nie wiedz�c za co, ot, na wszelki wypadek, ale jej nie wydali�a.

Pani aptekarzow� by�a mo�e ju� niem�oda, ale niezaprzeczenie �adna, i na m�odsze jednak pan Leszek nie zwraca� uwagi, nawet na takie, co ubiera�y si� szykownie lub pochodzi�y z dobrych rodzin, jak siostrzenica proboszcza, jak c�rka in�yniera drogowego lub jak panna Pawlicka, siostra doktora. Oczywi�cie pochlebia�o to Marysi. Pochlebia�o za� tym bardziej, �e Leszek by� okropnie zarozumia�y, co uwa�a�a za jego wielk� wad�. Podczas gdy z ni� by� prosty i weso�y, wobec innych ludzi zachowywa� si� sztywno i wynio�le. Za pan brat rozmawia� tylko z bogatszymi ziemianami z okolicy, na reszt� patrzy� z g�ry. Cz�sto powtarza�, �e jego matka jest z domu hrabiank�, a ojciec pochodzi z magnackiej, senatorskiej rodziny i �e w ca�ym wojew�dztwie, opr�cz Radziwi���w i Tyszkiewicz�w, nikt nie ma prawa wy�ej nosa zadziera� ni� Czy�scy.

Kiedy� Marysia nie wytrzyma�a i powiedzia�a mu z ironicznym u�miechem:

� Bardzo to zabawny widok, taki m�ody, wielki pan zadzieraj�cy nosa, by zaimponowa� biednej, sklepowej dziewczynie.

Zmiesza� si� w�wczas i przysi�ga�, �e wcale nie mia� takiego zamiaru.

� Niech pani nie my�li, panno Marysiu, �e jestem a� takim g�upim snobem. � Tego nie my�l� � odpowiedzia�a ch�odno. � My�l� natomiast, �e bardzo taktownie podkre�la pan r�nic� spo�eczn�, jaka mi�dzy panem i mn� istnieje...

� Panno Marysiu!

� ...i t� �ask�, jak� mi pan wy�wiadcza, racz�c traci� sw�j cenny czas na rozmowy z g�upiutk� i ubog� ekspedientk� z ma�ego miasteczka...

� Panno Marysiu! Bo doprowadzi mnie pani do sza�u!

� Nie mam tego zamiaru, prosz� pana. Moim obowi�zkiem jest by� uprzejm� dla klient�w. I dlatego chc� pana teraz przeprosi�, bo musz� zamie�� sklep, a kurz m�g�by zaszkodzi� pa�skiemu cennemu zdrowiu, ju� nie m�wi�c o londy�skim ubraniu.

� Tak pani m�wi? � Zerwa� si� blady.

� Tak, prosz� pana.

� Panno Marysiu!

� Czy pan jeszcze co ka�e zapakowa�? � Pochyli�a si� z wymuszonym u�miechem nad lad�.

Czy�ski trzasn�� si� z ca�ej si�y trzcin� po cholewie.

� Sam siebie zapakuj�, do ci�kiego diab�a! Zegnam pani�! Niepr�dko mnie pani zobaczy!

� Szcz�liwej drogi...

� Psiakrew! � zakl��.

Wypad� ze sklepu, wskoczy� na siod�o i z miejsca poderwa� konia do galopu. Widzia�a przez okno, jak niczym wariat przelecia� przez nic zabrukowany plac Niepodleg�o�ci, wznosz�c k��by kurzu.

Usiad�a i zamy�li�a si�. Wiedzia�a, �e post�pi�a s�usznie, �e temu zarozumialcowi nale�a�a si� nauczka, a jednak �al ci by�o.

� Niepr�dko go zobacz�... Pewno nigdy � westchn�a. � Ano trudno. Mo�e to i lepiej.

Nazajutrz, gdy o �smej przysz�a otworzy� sklep, przed drzwiami czeka� ju� gajowy z Ludwikowa. Przyni�s� list. W li�cie Czy�ski pisa�, �e ma ca�e wakacje zatrute, i to przez ni�, �e nic spodziewa� si� tego po niej, �e najopaczniej zrozumia�a wszystkie jego intencje, �e skrzywdzi�a go i obrazi�a, poniewa� jednak i on zachowa� si� niegrzecznie, uwa�a za obowi�zek d�entelme�ski przeprosi� j�.

�Dla zalania tych gorzkich wspomnie� � pisa� w zako�czeniu � jad� do Wilna i b�d� tak pi�, �e pewno mnie licho porwie, zgodnie z �yczeniem Pani�.

� Czy b�dzie, panienko, odpowied�? � zapyta� gajowy. Zastanowi�a si�. Nie, po co ma do� pisa�? Po co to wszystko?

� Odpowiedzi nie b�dzie � powiedzia�a. � Prosz� tylko paniczowi powiedzie�, �e �ycz� mu jak najlepiej.

Min�y trzy tygodnie i Czy�ski si� nie pokaza�. T�skni�a za nim troch�, a nawet wr�y�a, czy przyjdzie i czy wst�pi do sklepu. W trzecim tygodniu przysz�a do niej depesza. Oczom swoim nie chcia�a wierzy�: by�a to pierwsza depesza, jak� otrzyma�a w �yciu. Wys�ana by�a z Krynicy, a brzmia�a tak:

��wiat jest nudny stop, �ycie nic nie warte stop, czy aptekarzowa perfumuje si� stop, pani jest naj�adniejsz� dziewczyn� w Europie �rodkowej stop, szkoda stop, Lech�.

W trzy dni p�niej zaterkota� w Radoliszkach motocykl, objawiaj�c ca�emu miasteczku, �e m�ody pan Czy�ski powr�ci� w rodzinne strony. Marysia ledwie zd��y�a skoczy� do lusterka i poprawi� w�osy, a ju� by� w sklepie.

By�a mu bardzo w gruncie rzeczy wdzi�czna za ten przyjazd, lecz nie okaza�a tego po sobie. Ba�a si�, by nie pomy�la�, �e zale�y jej na jego towarzystwie. To znowu� rozgniewa�o go i zepsu�o mu spodziewane mi�e powitanie.

Po kilku zdawkowych zdaniach powiedzia�:

� Pot�pia pani m�j snobizm, ale snoby maj� jedn� zalet�: umiej� zdoby� si� na uprzejmo�� nawet wtedy, gdy nie maj� do tego, ochoty.

Chcia�a zapewni� go, �e w stosunku do niego nie potrzebuje a� zdobywa� si� na uprzejmo��, �e swoim powrotem i tym, �e o niej pami�ta� tam, w Krynicy, sprawi� jej du�� rado��... Lecz zamiast tego wycedzi�a:

� Wiem, �e pa�ska uprzejmo�� jest w�a�nie tego rodzaju. Przeszy� j� nienawistnym spojrzeniem.

� O tak! Pani ma racj�!...

� Nie. w�tpi�.

� Tym lepiej.

� I tylko dziwi� si�, �e si� pan wysila. Za�mia� si�, jak mu si� zdawa�o, szyderczo.

� O, wcale nie. To jest automatyczne. Widzi pani, ju� samo wychowanie wpoi�o we mnie automatyzm przyzwoitych form obcowania z lud�mi... Dziewczyna pochyli�a g�ow�.

� Podziwiam to.

Gwa�townie odwr�ci� si� od niej. Nie widzia�a jego twarzy, lecz by�a pewna, �e ma zaci�ni�te szcz�ki.

Jeszcze raz najgor�cej zapragn�a zgody. Rozumia�a, �e musi teraz powiedzie� co� pojednawczego, �e traktuje go niesprawiedliwie, �e on teraz ju� nigdy nie wr�ci, je�eli nie us�yszy od niej ani s�owa �yczliwo�ci. Rozumia�a to, a jednak nie umia�a si� zdoby� na kapitulacj�.

� Zegnam pani� � powiedzia� i nie czekaj�c na odpowied� szybko wyszed�. Nie rozp�aka�a si� tylko dlatego, �e w�a�nie wesz�a do sklepu jaka� klientka. By�o to wszystko w zesz�ym roku. Do ko�ca wakacji nie pokazywa� si� w Radoliszkach ani razu. P�niej przysz�a zima, d�uga zima, a potem wiosna. O m�odym Czy�skim jak zawsze troch� plotkowano, o uszy Marysi obija�y si� od czasu do czasu r�ne wie�ci. Podobno by� na praktyce za. granic�. Podobno mia� si� �eni� z jak�� baron�wn� z Pozna�skiego, podobno rodzice baron�wny przyje�d�ali nawet z wizyt� do Ludwikowa.

Wszystko to Marysia przyjmowa�a do�� oboj�tnie. Zdawa�a sobie zawsze spraw� z tego, �e �adnych nadziei w stosunku do m�odego Czy�skiego �ywi� nie mo�e. Poza tym mia�a do� jaki� nieuzasadniony �al.

Podczas zimy zjecha�o do Radoliszek kino. Zainstalowano je w szopie stra�y ogniowej, gdzie pomimo przejmuj�cego zimna przez wszystkie trzy wieczory publiczno�ci nie zabrak�o. Wy�wietlano ameryka�skie filmy, a pani Szkopkowa, chocia� nieraz s�ysza�a kazania pot�piaj�ce wielko�wiatow� rozpust�, pokazywan� w kinach, zdecydowa�a si� te� rozpust� wreszcie na w�asne oczy zobaczy� i oceni� stopie� jej zgrozy. Poniewa� za� obawia�a si�, �e wielu rzeczy nie zrozumie, zabra�a ze sob� Marysi�, zar�wno przez wzgl�d na jej wykszta�cenie, jak i na to, �e Marysia ju� dawniej kino widywa�a.

Marysia rzeczywi�cie bywa�a w kinie w tak du�ych miasteczkach jak Bras�aw i �wi�ciany, lecz w�wczas by�a jeszcze dzieckiem. Teraz jednak zastanawia�a si� ju� nad tre�ci� film�w i zw�aszcza jeden podoba� si� jej bardzo. By�a to historia m�odej wiejskiej dziewczyny, na kt�r� nikt w jej rodzinnych stronach nie zwraca� uwagi. Uchodzi�a tam za biedactwo zahukane. Gdy jednak dosta�a si� do wielkiego miasta, do olbrzymiego sklepu, gdzie tysi�ce kupuj�cych przewija si� dziennie, pozna� j� i pokocha� pewien s�awny i bogaty malarz, kt�ry umia� dopatrzy� si� w niej i urody, i wdzi�ku, i zalet charakteru.

� Tak � my�la�a z melancholi� Marysia. � Mo�e w wielkim mie�cie jest to mo�liwe, ale gdyby zosta�a na wsi, smutny by�by jej los.

A o sobie wiedzia�a, �e nie wydostanie si� st�d nigdy. Tutaj za�... kto mo�e by� tym m�czyzn�, kt�ry zakocha si� w niej i po�lubi?... Mia�a do�� zdrowego rozs�dku, by nie bra� w rachub� ani przez moment syna w�a�ciciela Ludwikowa. A niby jego rodzice nie zgodzili si� na to, ani jemu samemu nigdy to w g�owie nie posta�o, ani ona sama nie pragn�aby zosta� �on� takiego pana. Jego krewnym i znajomym wynosi�a ze sklepu paczki do powozu, wi�c jak�e p�niej zgodziliby si� traktowa� j� jako r�wn� sobie.

Zupe�nie inaczej przedstawia�aby sobie w�asn� przysz�o��, gdyby pan Leszek by� zwyczajnym, niezamo�nym urz�dnikiem czy rzemie�lnikiem, a bodaj nawet gospodarzem wiejskim.

� O, wtedy by�oby zupe�nie inaczej!

Uwa�a�a go za szczyt urody m�skiej. Na �adnej fotografii filmowej, na �adnej poczt�wce w sklepie (a by�o ich tyle) nie widzia�a r�wnie poci�gaj�cego ch�opca. Podoba� si� jej pod ka�dym wzgl�dem. Bo nawet ta jego duma, ta zarozumia�o�� nie by�a a� tak� wad�, na kt�r� w ostateczno�ci nie mo�na by zamkn�� oczu. Zreszt� gdyby by� tylko skromnym pracuj�cym cz�owiekiem, na pewno nie mia�by przewr�conej g�owy.

Nadesz�a wiosna i Marysia, je�eli pami�ta�a o m�odym Czy�skim, to tylko jako o postaci z marze�, nie za� o przysz�ym w�a�cicielu Ludwikowa.

Posta� ta jednak zajmowa�a w jej wyobra�ni miejsce mo�e niezbyt wielkie, lecz tym niemniej sta�e i niewzruszone. O tyle niewzruszone, �e nie by�o tam wolnego terenu dla innych. W okolicy nie brak�o m�odych ludzi, kt�rzy na Marysi� zwracali uwag� nie ukrywaj�c przed ni� swoich zachwyt�w. Wszystko to jednak nie robi�o na niej wi�kszego wra�enia.

Przyszed� czerwiec, upalny, bujny czerwiec. Miasteczko, otoczone rozfalowanym, zielonym morzem zb�, samo przypomina�o bukiet pot�nych wiechci�w bia�odrzewia, lip i brz�z, pod kt�rymi tuli�y si�, niczym skromne kwiaty, bia�e i czerwone domki, ledwie widoczne, bo te� g�sto obros�e ja�minem, bzem i spire�. Gdy w dzie� �wi�teczny wraca�o si� z d�ugiego spaceru, zdawa�o si�, �e nie ma na �wiecie cichszego i pi�kniejszego zak�tka. Z daleka nie wida� by�o wyboistych, nie wybrukowanych ulic ani kup �mieci na podw�rkach czy wyleguj�cych si� w ka�u�ach �wi�.

S�o�ce jarzy�o si� na czystym niebie, przez pola szed� pachn�cy, �agodny wiatr, a na sercu by�o lekko i rado�nie.

W powszednie dni dopiero po si�dmej wychodzi�o si� ze sklepu. A w sklepie by� �ar niezno�ny. Niedawno zasadzone od strony placu m�ode drzewka ma�o albo i wcale nie dawa�y cienia, mur nagrzewa� si� tak, �e wszystkie wyroby tytoniowe na dzie� trzeba by�o znosi� do piwniczki w obawie, by nie zesch�y si� na mia�. Za to wieczorem Marysia czym pr�dzej zamyka�a sklep i zanim jeszcze wr�ci�a do domu, bieg�a na �wir�wk�. By�a to p�ytka rzeczu�ka, kt�r� latem kura nie zamoczywszy pierza mog�a przej�� w br�d, w dw�ch jednak miejscach, przed szos� i za ko�cio�em, rozszerza�a si� w dwa p�kate i dostatecznie g��bokie stawy. Przed szos� k�pali si� m�czy�ni, a za ko�cio�em kobiety, przewa�nie m�ode dziewcz�ta.

Po k�pieli by�o jeszcze do�� czasu, by pom�c pani Szkopkowej przy gospodarstwie, a p�niej zasi��� do ksi��ki. W bibliotece parafialnej Marysia wszystkie ju� dawno przeczyta�a, przeczyta�a te� wszystkie z niewielkiej biblioteki miejscowej szko�y powszechnej. Zdarza�o si� jednak czasami po�ycza� jak�� powie�� czy tom wierszy od kogo� z nielicznej inteligencji. A ksi��ek wci�� by�a g�odna. Wiele z nich umia�a prawie na pami��, nawet dwie francuskie i jedn� niemieck�, kt�re czytywa�a cz�ciej, by nie wyj�� z wprawy.

Francuska � by� to stary i zniszczony tom wierszy Musseta, w�asno�� by�ego proboszcza. Kiedy� w sklepiku mia�a w�a�nie je w r�ku, gdy wst�pi� stary i mi�y go��, znachor z m�yna.

� A c� to, panieneczka, czytasz? � zapyta�. Ot, tak sobie.

� To poezje, bardzo pi�kne poezje... Wiersze. Ale francuskie. � Francuskie?...

� Tak, stryjciu. Napisa� je Musset.

Znachor odwr�ci� ksi��k� w swoj� stron�, pochyli� si� nad ni� i Marysi zdawa�o si�, �e stara si� czyta�. Wargi jego porusza�y si� nieznacznie, lecz po chwili wyprostowa� si�. By� blady i oczy jego jakby zm�tnia�y.

� Co ci jest, stryjciu Antoni? � zapyta�a zdziwiona i troch� przestraszona.

� Nie, nic... � Potrz�sn�� g�ow� i �cisn�� si� za skronie.

� Usi�d�, stryjciu. � Wybieg�a zza lady i przysun�a mu krzes�o. � Upa� dzi� straszny, pewno ci zaszkodzi�.

� Nie, b�d� spokojna, panienko. Ju� mi przesz�o.

� To chwa�a Bogu. Przel�k�am si�... A co do tej ksi��ki to pos�uchaj, prosz�, jaki to pi�kny j�zyk. My�l�, �e mo�na go nie zna�, a i tak odczu� jego pi�kno, zw�aszcza w wierszu.

Odwr�ci�a kilka kartek i zacz�a czyta�. Gdyby chocia� na chwil� oderwa�a oczy od ksi��ki, zobaczy�aby od razu, �e co� niedobrego dzieje si� z Antonim Kosib�. Lecz przecie czyta�a w�a�nie dla siebie. Rozkoszowa�a si� p�ynno�ci� i d�wi�czno�ci� strof, lekko�ci� rymu i wzruszaj�c� tre�ci� uczu� poety, p�acz�cego nad rozpacz� dw�ch serc, nieub�aganie rozdzielonych przez �lepy kaprys losu i p�on�cych coraz s�abszym ognikiem t�sknoty, t�sknoty, kt�ra sta�a si� ich jedyn� racj� i przyczyn� istnienia.

Sko�czy�a i podnios�a g�ow�. Ujrza�a wpatrzone w siebie nieprzytomne oczy znachora.

� Co panu jest? � Zerwa�a si�.

I w�wczas us�ysza�a, jak powt�rzy�, najdok�adniej powt�rzy� ostatni� strofk�. Nie mog�a si� myli�, chocia� m�wi� jakim� chrapliwym szeptem i bardzo cicho.

� Pan... pan... � zacz�a, lecz on, jakby usi�uj�c co� sobie przypomnie�, powiedzia�:

� Tak... �lepy kaprys losu. Jak drzewo wyrwane z korzeniami... Co to jest... co to jest...

Wsta� i zatoczy� si�.

� Bo�e drogi! Stryjciu Antoni! Stryjciu! � krzykn�a.

� Mroczy mi si� w g�owie � odezwa� si�, dysz�c ci�ko. � Mroczy si�, jakbym mia� oszale�... Co to za konie tam jad�?... Po co ja przyszed�em... Po tyto�... Powiedz, panienko, co�...

M�w co� do mnie...

Raczej intuicj� wyczu�a, ni� zrozumia�a, o co mu chodzi. Zacz�a szybko m�wi�, �e to konie z Piask�w, �e pewno pani Hermanowiczowa przyjecha�a po zakupy albo da� na msz� za dusz� m�a, co miesi�c daje na msz�, �e...

Trzepa�a wszystko, co jej na my�l przychodzi�o, i jednocze�nie trzyma�a znachora za jego wielkie, grube r�ce.

Poma�u uspokaja� si�. Usiad� teraz i ci�ko dysza�. Przynios�a mu szklank� wody, kt�r� chciwie wypi�, potem zbieg�a do piwniczki po tyto� i zapakowa�a. Poniewa� zbli�a�a si� si�dma, postanowi�a, �e nie pu�ci go samego.

� Niech stryjcio Antoni posiedzi jeszcze kwadransik, a p�niej zamkn� sklep i podprowadz� troch� stryjcia. Dobrze?

� Po co, panieneczko, sam p�jd�.

� Ale kiedy ja chc� przej�� si�.

� Dobrze � zgodzi� si� apatycznie.

� A mo�e zapali stryjcio papierosa?... Ja zrobi�.

� Zapal�. � Kiwn�� g�ow�.

Kiedy znale�li si� ju� na szosie, z wolna odzyskiwa� r�wnowag�.

� Miewam takie przypad�o�ci � powiedzia�. � Pewno co� w m�zgu. Dawno ju�, bardzo dawno tego nie mia�em.

� Da B�g, �e wi�cej si� nie powt�rz�. � U�miechn�a si� do� serdecznie. � To pewno od s�o�ca. Potrz�sn�� g�ow�.

� Nie, droga panieneczko! To nie od s�o�ca.

� Wi�c od czego?

Milcza� d�ugo, wreszcie westchn��:

� Sam nie wiem. A po chwili doda�:

� nie pytaj mnie o to, bo jak zaczn� o tym my�le�, jak zaczn� pami�� nat�a�, to mo�e si� znowu to z�e we mnie rozp�ta�.

� Ju� dobrze, stryjciu Antoni. B�dziemy m�wili o czym� innym.

� Nie, nie trzeba, panieneczko. Wracaj. Za wielki szmat drogi na twoje drobne n�ki.

� Eee tam, wcale niedrobne. Ale je�eli stryjcio mo�e woli zosta� sam, to wr�c�.

Zatrzyma� si�, u�miechn��, przygarn�� j� lekko do siebie i ostro�nie poca�owa� w czo�o.

� Niech ci B�g odwdzi�czy, panienko � powiedzia� cicho i poszed�.

Marysia zawr�ci�a w stron� miasteczka. Niespodziewany gest i poca�unek tego cz�owieka nie tylko nie sprawi� jej przykro�ci, lecz jakby j� uspokoi� po niedawnym prze�yciu. Odczu�a jeszcze dobitniej, �e w tym starym znachorze znalaz�a istot� o z�otym i bliskim sercu. Ach, by�a pewna tego, �e nikt na �wiecie nie �ywi� dla niej serdeczniej szych i lepszych uczu�, �e w razie jakiegokolwiek nieszcz�cia on jeden nigdy nie odm�wi�by jej pomocy.

Ale zrozumia�a te� i to, �e ten dobry przyjaciel sam potrzebuje pomocy, �e musia�o na� spa�� jakie� wielkie nieszcz�cie, �e w jego duszy dzieje si� co� nieprzeniknionego i tajemniczego.

Atak, kt�rego �wiadkiem by�a w sklepie, nasuwa� tysi�ce fantastycznych przypuszcze�. Na zdrowy rozs�dek bior�c, ka�de z nich by�o niedorzeczne, lecz Marysia maj�c do wyboru pospolito�� i nieprawdopodobie�stwo, wybiera�a, wola�a wybra� zawsze to drugie. Dlatego wyda�o si� jej, �e Antoni Kosib�, znachor z m�yna, jest zagadkow� postaci� romantyczn�, mo�e jakim� ukrywaj�cym si� pod siermi�g� ksi�ciem lub nieszcz�nikiem, kt�ry kiedy� pope�ni� zbrodni� � oczywi�cie mimo woli lub w chwili uniesienia � i skaza� siebie na �ycie w prostocie i w po�wi�ceniu dla dobra bli�nich.

Nie, nie myli�a si�, nie mog�a si� myli�, gdy� wyra�nie s�ysza�a padaj�ce z jego ust s�owa francuskiego wiersza. Prosty ch�op nie m�g�by ich tak powt�rzy�. A zreszt� zrozumia� tre�� wiersza!... W jaki� spos�b mo�na by to sobie wyt�umaczy�?...

� Przypu��my � my�la�a � �e w swoich w�dr�wkach doszed� kiedy� do Francji lub Belgii.

To zupe�nie mo�liwe. Du�o ch�op�w emigruje, a p�niej wraca.

Lecz takie postawienie sprawy i rozwi�zanie tajemnicy by�o zbyt prozaiczne. Zreszt� je�eliby tak by�o, dlaczego dozna� takiego wstrz�su?... Czy� nie kryje si� za tym �adna tragedia?...

Niew�tpliwie wiersz musia� mu co� przypomnie�, obudzi� w nim jakie� bolesne wspomnienia.

� To musi by� cz�owiek niezwyk�y � zapewni�a siebie z przekonaniem.

A przekonanie to utwierdzi�o si� w niej tym mocniej, im wi�cej przypomina�a sobie szczeg��w potwierdzaj�cych jej do�wiadczenie. A wi�c spos�b bycia tego cz�owieka, pozornie, ale tylko pozornie i zewn�trznie podobny do sposobu bycia innych ludzi prostych. Jego delikatno��, bezinteresowno��...

By�a pewna, �e trafi�a na �lad wielkiej i przejmuj�cej tajemnicy, i postanowi�a sobie, �e j� rozwik�a. Jeszcze nie wiedzia�a, w jaki spos�b to zrobi, lecz wiedzia�a, �e nie zazna spokoju, nim do sedna zagadki nie dotrze.

Tymczasem jednak zasz�y wypadki, kt�re odwr�ci�y jej my�li i zainteresowania w zupe�nie innym kierunku.

Mniej wi�cej w po�owie czerwca wczesnym rankiem na rynku zatrzyma� si� wielki granatowy samoch�d. W Radoliszkach zna� go ka�dy i wiedzia�, �e nale�y do pa�stwa z Ludwikowa. Samoch�d zatrzyma� si� przed kolonialnym sklepem Mordki Rabinowa. Z okien sklepiku pani Michaliny Szkopkowej wida� by�o dok�adnie, jak najpierw wysiad� stary pan Czy�ski, p�niej pani Czy�ska i wreszcie ich syn, pan Leszek.

Marysia szybko odskoczy�a od okna. Zd��y�a tylko zauwa�y�, �e m�ody in�ynier jeszcze bardziej zeszczupla� i �e mia� na sobie bardzo jasne, popielate ubranie, w kt�rym wygl�da� jeszcze zgrabniej ni� zwykle.

By�a przekonana, �e lada chwila drzwi otworz� si� i wejdzie. Ze zdziwieniem stwierdzi�a, �e serce jej bije coraz pr�dzej. Pomy�la�a, �e musi mie� wypieki i �e on got�w domy�li� si�, i� to z jego powodu.

Ju� nieraz uk�ada�a sobie, jak go przyjmie. Teraz wszak�e, gdy znajdowa� si� w pobli�u, nie umia�a sobie przypomnie� nic z tych projekt�w. Wiedzia�a jedno, �e cieszy si�, �e bardzo g�upio cieszy si� z jego przyjazdu.

Usiad�a za lad� i haftowa�a pilnie. Chcia�a, by tak w�a�nie j� zasta�, gdy wejdzie.

� Najlepiej nic nie planowa� � zdecydowa�a � a zachowa� si� stosownie do tego, jak on si� zachowa. Mo�e przecie wej�� i tylko za��da� pude�ka papieros�w... Jak zwyk�y klient.

By�oby to brzydko z jego strony, na sam� my�l o tym Marysi� ogarnia� smutek, tym bardziej �e teraz mocniej ni� kiedykolwiek by�a prze�wiadczona, �e ubieg�ej jesieni zachowa�a si� wobec niego niegrzecznie i niesprawiedliwie.

� Cho�by za��da� tylko papieros�w � pomy�la�a � musz� mu okaza� �yczliwo��. Byleby pr�dzej przyszed�. On jednak nie przyszed� w og�le.

Po kwadransie wyczekiwania ostro�nie stan�a przy oknie po to tylko, by stwierdzi�, �e Czy�scy wsiadaj� do samochodu. Auto zawr�ci�o i ruszy�o w stron� Ludwikowa.

� Pojecha� � powiedzia�a g�o�no i w pierwszej chwili zrobi�o si� jej niewymownie przykro.

Dopiero wieczorem, le��c w ��ku, zacz�a rozwa�a� wszystko i dosz�a do wniosku, �e to jeszcze nic nie znaczy. Je�eli nawet zamierza� wst�pi� do niej, nie zrobi� tego na pewno dlatego, �e rodzice �pieszyli si�, a nie chcia� zwraca� ich uwagi na znajomo�� z ni�, na znajomo��, kt�ra nie podoba�aby si� im z pewno�ci�. Usn�a spokojnie.

Nazajutrz jednak ko�o po�udnia zelektryzowa� j� znany warkot motoru. S�ycha� go by�o z daleka. Wszak�e ku zdziwieniu Marysi tempo warkotu nie zdawa�o si� zmniejsza�. Istotnie, motocykl z rykiem przelecia� przez plac, mign�� w oknach i pop�dzi� dalej.

� Jeszcze mo�e zawr�ci? � �udzi�a si�, wiedz�c, �e si� �udzi. Sta�o si� zupe�nie jasne, �e zapomnia� o niej, �e nie ma najmniejszego zamiaru zobaczy� jej znowu.

� Wi�c to tak... � powiedzia�a sobie. � To i dobrze... Ale nie by�o dobrze. Haftowa� nie mog�a. R�ce trz�s�y si�. Kilka razy bole�nie uk�u�a si� w palec. O niczym innym my�le� nie potrafi�a. Skoro pojecha� traktem, by�o pewne, �e do pa�stwa Zenowicz�w. Zenowiczowie to bardzo bogaci ludzie i maj� dwie c�rki na wydaniu. Dawno ju� wi�zano m�odego Czy�skiego z jedn� z nich. Ale w takim razie ile prawdy by�o w owej pog�osce o baron�wnie z Wielkopolski?...

� Zreszt� � my�la�a z gorycz� � m�j Bo�e! C� to mnie obchodzi? Niech si� �eni, z kim chce. �ycz� mu, by znalaz� najodpowiedniejsz� i naj�adniejsz� �on�. Ale to wstr�tne z jego strony, �e przynajmniej na kilka s��wek tu nie wst�pi. Przecie� go nie ugryz�. I niczego nie chc� od niego.

Czy�ski wraca� tu� przed si�dm�. Drzwi sklepu (zupe�nie przypadkowo) by�y otwarte i Marysia (r�wnie� przypadkiem) sta�a na progu.

Przejecha� obok. Nawet g�owy nie odwr�ci�. Nawet nie spojrza�.

� Mo�e to i lepiej � pociesza�a si� Marysia. � Pani Szkopkowa ma racj�, �e nie powinnam sobie zawraca� mm g�owy.

Tego� wieczora kierownik miejscowe] agencji pocztowej, pan Sobek, zosta� mile zaskoczony. Spotka� pann� Marysi� wracaj�c� do domu i gdy zaproponowa�, by si� z nim przespacerowa�a do Trzech Gruszek, zgodzi�a si� bez namys�u. Nie by�oby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby chodzi�o o kt�r�kolwiek dziewczyn� z Radoliszek. Sobek m�g� �mia�o zaliczy� si� do m�czyzn ciesz�cych si� powodzeniem u p�ci pi�knej. By� m�ody, przystojny, na rz�dowym stanowisku i z perspektyw� kariery, bo og�lnie by�o wiadome, �e jego WUJ w okr�gowej dyrekcji by� wa�n� figur�. Poza tym mistrzowsko gra� na mandolinie, na pi�kne], inkrustowanej per�ow� mas� mandolinie, z kt�r� poza s�u�b� nigdy zreszt� si� nie rozstawa�.

Owa mandolina, jak te� i inne wymienione ju� zalety pana Sobka dzia�a�y poci�gaj�co na m�ode panny. Na wszystkie, bodaj na wszystkie, z jednym, i to bardzo przykrym dla pana Sobka wyj�tkiem. Marysia wprawdzie by�a dla� zawsze grzeczna, nigdy jednak nie okazywa�a ochoty do zacie�nienia znajomo�ci, nieodmiennie wymawia�a si� od p�j�cia z nim na �lizgawk�, na spacer czy na wieczorek.

Gdyby pan Sobek nale�a� do m�odzie�c�w o dra�liwej ambicji, od dawna zaprzesta�by nagabywania Marysi. By� on jednak ch�opcem poczciwym z ko�ciami, humor�w nie miewa�, brakiem cierpliwo�ci nie grzeszy�, a �e odznacza� si� trwa�o�ci upodoba�, tedy od czasu do czasu ponawia� swe propozycje.

I tego w�a�nie dnia przekona� si�, �e obra� taktyk� rozs�dn�.

Szli obok siebie drog� znan� wszystkim m�odym i starym mieszka�com Radoliszek ku Trzem Gruszkom, drog�, kt�r� starzy niegdy�, a m�odzi teraz chodzili parami, zwan� z�o�liwie przez pani� aptekarzow� Promenad� Kr�w, bo i krowy t�dy na pastwisko p�dzono.

Z okien plebanii, sk�d dba�y o moralno�� swoich parafian proboszcz m�g� widzie� t� drog� jak na d�oni, m�g� r�wnie� z niejak� �cis�o�ci� okre�li�, ile w roku przysz�ym udzieli �lub�w. I komu. Wystarczy�o stwierdzi�, �e ten czy inny m�odzian �ucz�szcza� na promenad� stale z jedn� i t� sam� pann�. W j�zyku potocznym oznacza�o to, �e �on z ni� chodzi�, a to z kolei rozumiano powszechnie jako zapowied� ma��e�stwa, w najgorszym za� razie jako niezawodny objaw mi�o�ci. Dlaczego dopatrywano si� go w�a�nie w chodzeniu, nie za� w staniu, w siadywaniu ani w �adnej innej odmianie pozycji ludzkiego cia�a � w Radoliszkach nikt si� nad tym nie zastanawia�, a ju� z pewno�ci� nie my�la� o tym podczas swej pierwszej przechadzki do Trzech Gruszek z Marysi� pan Sobek.

My�la� tylko i wy��cznie o pannie Marysi, o tym, �e jest uboga, ale bardziej wykszta�cona i bardziej obyta od innych, �e �adniejsza jest te� na pewno i �e takiej �ony nie powstydzi�by si� urz�dnik pa�stwowy nawet zawrotnie wysokiej rangi. My�li za� swoje wyra�a� cichusie�kim brz�kaniem na instrumencie (lubi� tak w�a�nie nazywa� swoj� mandolin�) melodii modnego tanga:

� �Czy pokochasz mnie kiedy�, Lolito, z wszystkich kobiet wybrana kobito�.

Niestety, panna Marysia, chocia� rozumia�a subteln� aluzj� tanga, chocia� domy�la�a si� intencji wirtuoza, chocia� odczuwa�a pewn� wdzi�czno�� za to wyr�nienie, nie mog�a podziela� nastroju partnera. Umy�lnie posz�a z panem Sobkiem na spacer, by si� rozerwa�, by przekona� sam� siebie, �e Sobek jest zacnym ch�opakiem, �e nie powinna stroni� od niego, �e by�by dla niej odpowiednim m�em. Nawet idealnym. Nie pi�, nie robi� awantur, nie rozbija� si� na motocyklu, a grunt: odznacza� si� wyj�tkow� sta�o�ci�. Nie tak jak inni!... C� z tego, �e nie jest zbyt inteligentny, �e ma proste maniery. To jeszcze nic przynosi ujmy...

Na nic wszak�e nie zda�y si� nieodparte argumenty, na nic najlepsza wola, na nic spacer, kt�ry zako�czy� si� dopiero przy ksi�ycu, na nic romantyczny nastr�j, upi�kszony muzyk� i rozmowy: Marysia powr�ci�a do domu zniech�cona, smutna i zdecydowana ju� nigdy wi�cej ani z panem Sobkiem, ani nikim innym do Trzech Gruszek nie chodzi�.

W nocy �ni� si� jej straszny sen. Widzia�a siebie i m�odego Czy�skiego. Jechali motocyklem z szalon� szybko�ci�, uciekali przed po�arem, kt�ry wci�� ich dop�dza�. Nagle otworzy�a si� przed nimi przepa��, spadli na kamieniste dno... I by�o wiele krwi, a on powiedzia�:

� Przez ciebie umieram.

Ona odczu�a, �e te� umiera, i zacz�a wo�a� ratunku. Gdy otworzy�a oczy i oprzytomnia�a ze snu, zobaczy�a pochylon� nad sob� pani� Szkopkow�.

� Sen mara! B�g wiara! � m�wi�a. � Co ci si� �ni�o, �e� tak krzycza�a? W pierwszej chwili Marysia chcia�a opowiedzie� sw�j sen, lecz. przypomniawszy sobie, �e pani Szkopkow� umie sny t�umaczy�, wola�a zamilcze�. Mo�e sen oznacza� co� nieprzychylnego dla pana Czy�skiego, kt�rego pani Szkopkow� i tak nie lubi�a. Gotowa by przy okazji powiedzie� mu co� przykrego.

� Krzycza�am?... Sama nie wiem dlaczego � powiedzia�a Marysia. � Mo�e i �ni�o mi si� co�. Sny tak �atwo si� zapomina.

Marysia jednak nie zapomnia�a. Nazajutrz, gdy ujrza�a konie z Ludwikowa i pana Lecha na bryczce, a� wzdrygn�a si�. Przekonana by�a, �e tym razem wst�pi.

Myli�a si� i tym razem. Po papierosy przys�a� stajennego! Stajennego!

Widocznie z uporem unika� widzenia si� z ni�. Dalszy bieg wypadk�w potwierdzi� to w zupe�no�ci. Nie by�o dnia, by nie przyje�d�a� do miasteczka lub przez miasteczko. Czasem bryczk�, czasem konno, a najcz�ciej motocyklem. W zesz�ym roku nigdy tak cz�sto nie bywa�. Teraz widocznie robi� to na z�o�� Marysi lub z jakich� innych powod�w, kt�rych nie umia�a dociec.

Ilekro� by� bez okular�w motocyklowych, mog�a zauwa�y�, �e twarz mu zeszczupla�a, zmizernia�a i nabra�a jakiego� niemal ponurego, zaci�tego wyrazu.

� Mo�e spotka�o go co� z�ego? � zaniepokoi�a si� i zaraz skarci�a siebie za ten niewczesny niepok�j: � Jakim prawem i po co tym si� przejmuje?!...

W ko�cu ogarn�a j� apatia. Nie zrywa�a si� ju� na odg�os turkotu, t�tentu czy warkotu motoru do okna, stara�a si� w og�le tego nie s�ysze�.

I kiedy ju� reszt� straci�a nadziei � sta�o si�.

By� to dzie� dwudziestego czwartego czerwca. Od rana w sklepie by� du�y ruch, jak zawsze w dniu imienin ksi�dza proboszcza: kupowano laurki. Dzieci szkolne, z ochronki, z przytu�ku, tercjarki i inni. Dopiero ko�o dziewi�tej uspokoi�o si� i mia�a czas zej�� do piwnicy po wyroby tytoniowe, by chocia� kilka paczek u�o�y� na wystawie. Wzi�a je do fartuszka i po stromej drabince wesz�a na g�r�. Odwr�ci�a si� i krew uciek�a jej do serca: o dwa kroki przed ni� sta� on.

Nie wiedzia�a, czy wydoby� si� z jej ust okrzyk, nie wiedzia�a, �e z fartuszka posypa�y si� na ziemi� pude�ka papieros�w. Wiedzia�a tylko, �e �wiat si� kr�ci w szalonym, nieprzytomnym tempie i �e upad�aby na pewno, gdyby nie to, �e on trzyma j� mocno, przytulon� do siebie. De, razy p�niej usi�owa�a chwila po chwili, mgnienie po mgnieniu odtworzy� w swojej pami�ci to wielkie, to cudowne zdarzenie � nie umia�a. Pami�ta�a tylko ostre, jakby gniewne spojrzenia jego czarnych oczu, a potem niemal bolesny u�cisk i bez�adne s�owa, kt�rych w�wczas nie rozumia�a, lecz kt�rych tre�� zdawa�a si� bezpo�rednio wlewa� do jej krwi.

A potem kto� wszed� do sklepu i odskoczyli od siebie p�przytomni. Klient pos�dzi� j� na pewno o zaczadzenie lub o utrat� orientacji. Nie mog�a poj��, o co mu chodzi, nie umia�a obliczy� nale�no�ci. Gdy wreszcie wyszed� z pakunkiem, sama wybuchn�a �miechem.

� Zupe�nie zg�upia�am! Co ja mu dawa�am zamiast papieru kancelaryjnego! Bo�e! Niech pan spojrzy!

Wskazywa�a na roz�o�one na ladzie najrozmaitsze przedmioty i �mia�a si�, �mia�a, nie mog�c powstrzyma� tego radosnego �miechu. Co� w niej drga�o, co� trzepota�o. Co� zrodzi�o si� do �ycia, nowego, wspania�ego, jasnego, uskrzydlonego, jak wielki bia�y ptak.

Czy�ski sta� nieruchomo i wpatrywa� si� w ni� z zachwytem. Napisa� jej kiedy� w depeszy, �e uwa�aj� za najpi�kniejsz� dziewczyn�... Teraz jednak by�a tak pi�kna, jak� jej jeszcze nigdy nie widzia�.

� A to �adnie! Bardzo �adnie � m�wi�a. � Przyje�d�a� tyle razy i nie wst�pi� do mnie! My�la�am, �e si� pan obrazi�.

� Czy obrazi�em si�? Ale pani �artuje! Ja nienawidzi�em pani!

� Za co?

� Za to, �e nie mog�em o pani zapomnie�, panno Marysiu. Za to, �e ani bawi� si�, ani pracowa� nie mog�em.

� I dlatego pan, przeje�d�aj�c ko�o sklepu, odwraca� oczy w przeciwn� stron�?

� Tak! W�a�nie dlatego. Wiedzia�em, �e si� pani nie podobam, �e pani mnie lekcewa�y!...

�adna kobieta dotychczas nie lekcewa�y�a mnie. Wi�c da�em sobie s�owo honoru, �e nie zobacz� pani ju� nigdy.

� Pope�ni� pan tedy a� dwie brzydkie rzeczy: najpierw daj�c s�owo, a p�niej je �ami�c. Czy�ski potrz�sn�� g�ow�.

� Panno Marysiu, nie pot�pi�aby mnie pani, gdyby pani wiedzia�a, co to jest t�sknota.

� Jak to! � oburzy�a si�. � Dlaczego to mam nie wiedzie�, co to jest t�sknota? Mo�e lepiej od pana wiem.

� Nie! � Machn�� r�k�. � To niemo�liwe. Pani nie mo�e mie� najmniejszego poj�cia o t�sknocie. Czy pani wie, �e czasami s�dzi�em, �e dosta�em bzika?... Tak! Bzika!... Nie wierzy pani? To prosz� spojrze�.

Wydoby� z kieszeni cienk�, r�ow� ksi��eczk�.

� Wie pani, co to jest?

� Nie.

� To jest bilet okr�towy do Brazylii. Na kwadrans przed odp�yni�ciem okr�tu musia�em zabra� z pok�adu moje kufry i zamiast do Brazylii przyjecha�em do Ludwikowa. Nie mog�em, wprost nie mog�em! A p�niej by�a to najwi�ksza m�czarnia! Stara�em si� dotrzyma� danego sobie s�owa, ale nie mog�em wyrzec si� przyjazd�w do Radoliszek. Nie wolno mi by�o szuka� spotkania z pani�, lecz mog�o si� zdarzy� przypadkowo. Prawda?... W�wczas nie z�ama�bym s�owa.

Marysia nagle spowa�nia�a.

� Zdaje si�, �e post�pi� pan �le nie dotrzymuj�c danej sobie obietnicy.

� Dlaczego? � oburzy� si�.

� Bo... mia� pan s�uszno��, nie chc�c wi�cej widzie� si� ze mn�.

� By�em idiot�! � zawo�a� z przekonaniem.

� Nie, by� pan rozs�dny. Dla nas obojga... Przecie� to nie ma �adnego sensu.

� Ach, tak?... Czy pani naprawd� nie znosi mnie do tego stopnia, �e nawet widywa� si� ze mn� nie chce? Spojrza�a mu prosto w oczy.

� Nie, prosz� pana! B�d� zupe�nie szczera. I ja t�skni�am za panem bardzo, bardzo...

� Marysie�ko! � Wyci�gn�� do niej r�ce.

Potrz�sn�a g�ow�.

� Zaraz, powiem wszystko. Niech pan zaczeka. T�skni�am bardzo. By�o mi �le... Tak �le.

Nawet... p�aka�am...

� Moja ty jedyna! M�j cudzie!

� Ale � ci�gn�a � dosz�am do przekonania, �e �atwiej zapomn� o panu, gdy nie b�dziemy si� widywa�. Jaki� cel mo�e mie� nasza znajomo��?... Pan jest przecie do�� rozumny, by lepiej to widzie� ode mnie.

� Nie � przerwa� � w�a�nie jestem do�� rozumny, by widzie�, �e pani nie ma racji, panno Marychno. Ja pani� kocham. Pani oczywi�cie nie � mo�e poj��, co to jest mi�o��. Ale lubi mnie pani. By�oby szale�stwem dalsze skazywanie siebie na rozstanie. Pani m�wi o celu! A czy� to nie pi�kny cel, czy nie dostatecznie usprawiedliwiony i wa�ki ju� samo widywanie si�, same rozmowy, sama przyja��? C� pani szkodzi widywa� si� ze mn�... Bo prosz� pos�ucha�!...

S�ucha�a uwa�nie i nie mog�a odm�wi� mu s�uszno�ci, nie mog�a odm�wi�, tym bardziej i� chcia�a, by j� przekona�. A on umia� by� przekonywaj�cy.

Zreszt� nie mog�a mu przecie� zabroni� bywania w sklepie, do kt�rego mia� wst�p ka�dy klient. Z klientami za� nale�a�o rozmawia� grzecznie. Tote� od tego dnia pan Lech Czy�ski przyje�d�a� codziennie, a jego wierzchowiec lub motocykl, stoj�c przed sklepem pani Szkopkowej, wywo�ywa� powszechn� sensacj� w miasteczku, liczne komentarze i zazdro��, kt�ra naturalnym rzeczy porz�dkiem przerodzi�a si� w to, co nazwano zgorszeniem publicznym.

Wprawdzie w �cis�ym tego s�owa znaczeniu o niczym gorsz�cym nikt nic nie wiedzia�. Przesiadywanie m�odego in�yniera w sklepie, do kt�rego drzwi przecie zawsze i dla ka�dego by�y otwarte, nie mog�o nikomu nasun�� podejrze� kompromituj�cych pann� Marysi�. Jednak zawi�� ludzka nie liczy si� nawet z oczywisto�ci�. Niemal ka�da dziewczyna w Radoliszkach mog�a pochwali� si� posiadaniem jakiego� adoratora, �aden z nich jednak nie m�g� r�wna� si� z m�odym Czy�skim. Dlaczego za� ten pi�kny brunet wybra� sobie w�a�nie tak� przyb��d� jak Marysia od Szkopkowej, trudno by�o si� domy�li�. Skoro ju� w�r�d panien miasteczkowych chcia� szuka� towarzystwa dla siebie, znalaz�by i urodziwsze, i zamo�ne, i pod ka�dym wzgl�dem godniejsze. Rodzice tych godniej szych, ma si� rozumie�, podzielali oburzenie swoich c�rek, podzielali je r�wnie� m�odzi ludzie, kt�rzy chodzili z nimi do Trzech Gruszek. A to by�a ca�a opinia Radoliszek.

Je�eli Marysia pomimo wrodzonej wra�liwo�ci nie od razu spostrzeg�a si� w tej zmianie frontu opinii miasteczkowej, to tylko dlatego, �e zbyt ca�kowicie poch�oni�ta by�a w�asnymi prze�yciami. A prze�ycia te by�y tak nowe i tak upajaj�ce, i� ca�y �wiat zewn�trzny przy nich zdawa� si� rozp�ywa� w zamgleniu, zdawa� si� by� czym� nierzeczywistym, przygodnym i niewa�nym.

Marysia u�wiadamia�a sobie, �e kocha. Z ka�dym dniem �wiadomo�� ta by�a coraz wyrazistsza, coraz g��bsza. Na pr�no stara�a si� z ni� walczy�. A raczej nie na pr�no, bo w�a�nie dzi�ki tej walce, dzi�ki konieczno�ci ulegania przemocy uczucia osi�ga�o si� spot�gowanie tej dziwnej, przejmuj�cej s�odyczy, tego rozkosznego oszo�omienia, kt�re ogarnia�o j� jak wicher, co hamuje oddech, og�usza i otula ze wszystkich stron niewidzialnymi, przezroczystymi dotykami, obezw�adnia, porywa, unosi...

� Kocham, kocham, kocham � powtarza�a sobie po tysi�c razy dziennie, a by�o w tym i zdziwienie, i rado��, i l�k, i szcz�cie, i podziw dla wielkiego odkrycia we w�asnej duszy, kt�ra dot�d nie wiedzia�a, �e tak bezcenny klejnot w sobie nosi.

By�o to tym bardziej zdumiewaj�ce, �e w gruncie rzeczy nie dzia�o si� nic nowego. Gdyby jacy� obcy �wiadkowie zechcieli i mogli pods�ucha� rozmowy dwojga m�odych w sklepie pani Szkopkowej, doznaliby rozczarowania. Czy�ski przyje�d�a�, ca�owa� Marysi� w r�k�, a p�niej opowiada� jej o swoich podr�ach i przygodach albo czytali sobie ksi��ki, kt�re teraz stale przywozi�. By�y to przewa�nie wiersze. Czasami i Marysia opowiada�a o swoim dzieci�stwie, o matce, o nieziszczonych, niestety, jej planach. Zmieni�o si� mo�e tylko to, �e ona nazywa�a go panem Leszkiem, a on j� po prostu Marysi�. Oczywi�cie gdy ich nikt nie s�ysza�.

Zmieni�oby si� mo�e wi�cej, gdyby Marysia chcia�a si� na to zgodzi�. Pan Leszek nieraz pr�bowa� j� poca�owa�, ona wszak�e zawsze protestowa�a z tak� stanowczo�ci� i z tak� obaw�, �e nie pozostawa�o mu nic innego jak cierpliwo��.

Potem on odje�d�a�, a ona przez reszt� dnia my�la�a tylko o minionych godzinach i o tych, kt�re przyjd� jutro.

Wraca�a po zamkni�ciu sklepu do domu, pe�na skupienia i radosnej kontemplacji swego szcz�cia, pe�na �yczliwo�ci dla tych ma�ych domk�w, dla zielonych drzew, dla b��kitnego nieba, dla ca�ego �wiata, dla wszystkich ludzi, kt�rych wita�a szczerym u�miechem.

Dlatego w�a�nie nie dostrzega�a ich niech�tnych spojrze�, ich pogardliwych min, ich wrogo�ci i szyderstwa. Nie wszyscy jednak ograniczali si� do niemego demonstrowania nieprzyja�ni i pot�pienia. I oto pewnego dnia zdarzy� si� taki wypadek, kt�ry mia� za sob� poci�gn�� bardzo przykre nast�pstwa.

W Radoliszkach od lat mieszka�a s�ynna na ca�y powiat rodzina rymarzy Wojdy���w. Wojdy��owie wywodzili si� z za�ciankowej wprawdzie, lecz dobrej szlachty i to by� ich pierwszy tytu� do szacunku i powa�ania w miasteczku, drugim za� by�o to, �e z dziada pradziada s�yn�li jako najlepsi rymarze. Siod�o, trenzla czy uprz�� od Wojdy��y z Radoliszek cieszy�y si� ogromnym popytem, chocia� kosztowa�y nieraz dro�ej od wile�skich. G�ow� tej zamo�nej i cenionej rodziny w owych czasach by� Pankracy Wojdy��o, zwany powszechnie od swego ulubionego przym�wiska Mosterdziejem, jego nast�pcami w warsztacie mieli by� synowie J�zef i Kalikst, trzeci za� syn Mosterdzieja, Zenon, uwa�any by� zar�wno przez rodzin�, jak i przez ca�e miasteczko za latoro�l chybion�.

Ojciec kszta�ci� go na ksi�dza. Z trudem przepchn�� leniwego w naukach ch�opca przez sze�� klas gimnazjum i umie�ci� w seminarium duchownym. Wszystkie zmartwienia i wydatki nie zda�y si� jednak na nic. Na pr�no radowa�o si� serce starego Mosterdzieja, gdy syn ku podziwowi miasteczka przyjecha� w sutannie jako kleryk. Nie up�yn�� rok, a Zenona z seminarium wyrzucili. Sam Zenon opowiada� wprawdzie, �e wyst�pi� dobrowolnie, nie maj�c powo�ania, lecz ludzie opowiadali, �e pono� ujawnione przeze� zami�owania do w�dki i kobiet by�y przyczyn� wyrzucenia go z grona przysz�ych pasterzy duchownych. Za s�uszno�ci� tych plotek zdawa�o si� przemawia� p�niejsze post�powanie eks � kleryka. Cz�ciej przesiadywa� w szynku ni� w ko�ciele, a u jakich kobiet bywa� na Kramnej ulicy cz�stym go�ciem, lepiej i nie wspomina�.

Jako znaj�cy �acin�, nadawa� si� jeszcze do pracy w aptece. Tak przynajmniej my�la� ojciec. I na tym si� jednak zawi�d�. Zenon w bardzo pr�dkim czasie prac� w aptece porzuci�. R�ne i o tym kursowa�y gaw�dy, kt�rych wszak�e nie da�o si� sprawdzi�, bo aptekarz radoliski, pan Niemira, do gadatliwych nie nale�a�, a ze starym Mosterdziejem by� w przyja�ni.

Ot� ten to Zenon Wojdy��o kt�rego� dnia przechodz�c ko�o sklepu pani Szkopkowej w towarzystwie kilku m�odzie�c�w w�a�nie w chwili, gdy Marysia sklep zamyka�a, zatrzyma� si� i pozornie najprzyja�niejszym tonem j� zagadn��:

� Dobry wiecz�r, panno Marysiu, co dobrego s�ycha�?

� Dobry wiecz�r � odpowiedzia�a z u�miechem. � Dzi�kuj�.

� Ale zawsze ma panna Marysia niewygod�.

� Jak� niewygod�? � zdziwi�a si�.

� No przecie! Pani Szkopkowa niby dobra kobieta, a o takiej rzeczy nic pomy�li � m�wi� wsp�czuj�co.

� O jakiej rzeczy?

� A o kanapie.

� O kanapie? � Szeroko otworzy�a oczy.

� Pewno, �e o kanapie. To� w sklepie lada w�ska, no i twarda. We dw�jk�, zw�aszcza z panem Czy�skim, trudno si� na niej wygodnie u�o�y�.

M�odzi ludzie wybuchn�li g�o�nym �miechem.

Marysia jeszcze nie zrozumia�a, lecz przeczuwaj�c jak�� pod�o��, wzruszy�a ramionami.

� Nie wiem, o czym pan m�wi...

� O czym m�wi�, to nie wie, cnotliwa Zuzanna � zwr�ci� si� Zenon do towarzyszy. � Ale wie, jak si� to robi.

Nowy wybuch �miechu by� na to odpowiedzi�.

Marysia, dr��c ca�a, wyci�gn�a klucz z zamka, zbieg�a ze schodk�w i niemal biegn�c, skierowa�a si� do domu. Kolana ugina�y si� pod ni�, w g�owic hucza�o, serce t�uk�o si� w piersi.

Jeszcze nikt nigdy nie skrzywdzi� jej tak brutalnie i tak plugawi�. Nikomu nie wyrz�dzi�a najmniejszego z�a, nikomu z�ego s�owa nie powiedzia�a. O nikim �le nawet nie pomy�la�a. I nagle...

Czu�a si� tak, jakby chlu�ni�to na ni� kub�em brudnych pomyj. Bieg�a, a do jej uszu dolatywa�y jeszcze wykrzykniki, �miechy i gwizdania.

� Bo�e, Bo�e... � szepta�a rozdygotanymi wargami. � Jakie� to straszne, jakie to ohydne...

Stara�a si� oprzytomnie� i zapanowa� nad �kaniem, kt�re zrywa�o si� jej w p�ucach, lecz nie zdo�a�a. Dopad�a do p�otu przy ogrodzie plebanii, opar�a si� o deski i wybuchn�a szlochem.

Uliczka na ty�ach ogrod�w nale�a�a do najmniej ucz�szczanych. Trzeba by�o jednak trafu, �e o tej w�a�nie porze kierownik agencji pocztowej w Radoliszkach, pan Sobek, wybra� si� do ksi�ego sadownika po truskawki. Zobaczywszy p�acz�c� pann� Marysi�, najpierw zdziwi� si�, p�niej wzruszy�, a p�niej postanowi� j� pocieszy�.

Domy�la� si�, co mo�e by� przyczyn� �ez. Wiedzia� przecie, �e m�ody Czy�ski codziennie przesiaduje w sklepie.

Zawraca� dziewczynie w g�owie, rozkocha� j�, a teraz rzuci� � przemkn�o panu Sobkowi przez g�ow�.

Dotkn�� �okcia Marysi i zacz�� m�wi�:

� Nie warto p�aka�, panno Marysiu. Z serca to m�wi�, z rozumu. Nie warto. Czas przejdzie, bole�� zagoi si�. Szkoda oczk�w na p�akanie. Pani tysi�c razy wi�cej warta od niego. To on niech martwi si�. Skrzywdzi� pani�, B�g go za to gorzej ukarze. Na �wiecie nic nie ginie.

Takie ju� prawo jest. Nic nie ginie. To jak z grabiami. Nadepniesz je na z�by. Zdaje ci si� grabiom szkod� robisz, a tymczasem ani opatrzysz si�, jak te grabie podnosz� si� i kijem trach w �eb... Takie prawo. No, nie p�aka�, panno Marysiu...

Rozczuli� si� jej �kaniem i bezradno�ci� swojej pociechy. Sam by� bliski �ez. Leciutko pog�aska� j� po �opatkach, wstrz�sanych szlochem.

� Cicho, panno Marysiu, cicho � m�wi�. � Nie trzeba, nie warto. Skrzywdzi� pani�... skrzywdzi�. Z�y cz�owiek. Bez sumienia.

� Ale za co, za co!... � p�aka�a Marysia. � Nie lubi�am go wprawdzie... nigdy... Ale nic z�ego mu nie zrobi�am. Sobek zastanowi� si�.

� O kim pani m�wi?

� O nim, o Wojdylle...

� O starym? � zdumia� si�.

� Nie, o tym... eks � kleryku.

� Zenon?... A c� ten chuligan pani zrobi�?

� Obrzuci� mnie wstr�tnymi obelgami... Przy ludziach! Taki wstyd!... Taki wstyd!... Jak ja teraz oczy �wiatu poka��!

Za�ama�a r�ce.

Sobek poczu�, �e krew nabiega mu do twarzy. P�ki my�la�, �e to pan Czy�ski skrzywdzi� Marysi�, mimo woli przyjmowa� to z rezygnacj� jako dzia�anie si� wy�szych, przeciw kt�rym niepodobna by�o nic zdzia�a�. Gdy jednak dowiedzia� si�, �e chodzi o m�odego Mosterdzieja, opanowa� go nag�y gniew.

� C� on pani takiego powiedzia�? � zapyta�, sil�c si� na spok�j. Marysia, gdyby nie by�a tak roz�alona i tak podniecona, zapewne nie zdoby�aby si� na zwierzenia. Gdyby mia�a czas do namys�u, spostrzeg�aby si�, �e nie ma sensu m�wi� o tym panu Sobkowi, cz�owiekowi obcemu. Zbyt silnie jednak pragn�a w tej chwili wsp�czucia. Opowiedzia�a tedy urywanym g�osem, jak umia�a, przebieg tego okropnego zaj�cia. S�uchaj�c, Sobek uspokoi� si� i nawet za�mia�.

� Ze te� pani na takiego durnia zwraca uwag� � powiedzia�. � On m�wi czy pies szczeka to jedno. Nie ma czym przejmowa� si�.

� �atwo panu tak m�wi�...

� �atwo nie�atwo to inna sprawa, a Zenon to si� nawet nie liczy. Co dla pani Zenon?... Naplu� i tyle...

� Cho�by nawet. � Obtar�a �zy. � Przecie ludzie s�yszeli, rozejdzie si� po miasteczku. Gdzie ja oczy podziej�.

� Oj, panno Marysiu, a po c� pani ma oczy chowa�? Pani sumienie czyste, to grunt.

� Nie ka�dy uwierzy, �e czyste.

� Kto sam uczciwy, ten uwierzy, z�y i w ko�ciele brudu si� dopatrzy. Ale na z�ych nie ma co zwa�a�. Ot, by�o, min�o, przesz�o. Widzi pani � pokaza� koszyk � do sadownika id� po truskawki. Nie p�jdzie pani ze mn�? Dobre truskawki, takie wielkie. A s�odkie.

U�miechn�a si�.

� Dzi�kuj�, musz� �pieszy� do domu... Do widzenia.

� Do widzenia, panno Marysiu. A przejmowa� si� nie ma czym.

Zatrzyma�a si� i powiedzia�a:

� Pan jest taki dobry dla mnie... Nigdy tego nie zapomn�. Sobek skrzywi� si� i machn�� r�k�.

� Jaka tam i dobro�. Nie ma o czym gada�. Do widzenia. Nuc�c pod nosem jakie� tango, poszed� do ogrodu. Wybra� truskawki, potargowa� si�, zap�aci�, wr�ci� do domu. Przepada� za truskawkami. Wysypa� je na dwa g��bokie talerze, ut�uk� w mo�dzierzu cukier, przypr�szy� g�sto pudrem jagody, by przesz�y cukrem. Lubi� wszystko robi� systematycznie.

Tymczasem zagotowa� wody na herbat�, wyj�� z szafki chleb, mas�o. To by�a jego kolacja, dzi�, z racji soboty, zako�czona tak� wspania�� legumin� jak talerz soczystych, pachn�cych truskawek. Drugi zostawi� na jutrzejszy obiad.

Potem zmy� naczynia, wytar�, ustawi�, wzi�� ze �ciany swoj� pi�kn� mandolin� i wyszed�.

Latem, w sobotnie wieczory ca�a m�odzie� by�a na ulicach, a g��wnie na Krowiej Promenadzie. Pan Sobek wci�� spotyka� znajomych. Z niekt�rymi przystawa�, pogaw�dzi�, po�artowa�, innym tylko uk�oni� si� z daleka. Przeszed� Wile�sk�, ulic� Napoleona, potem poszed� do Trzech Gruszek i zawr�ci�. Dziewcz�ta usi�owa�y �ci�gn�� go, ka�da do swego towarzystwa. Zawsze przyjemnie jest pos�ucha� muzyki. On jednak wymawia� si� i spacerowa� sam, brzd�kaj�c od czasu do czasu kosteczk� po strunach.

Gdy przechodzi� ulic� Oszmia�sk�, zobaczy� na ganku u Lejzora kilku m�odych ludzi. Siedzieli i palili papierosy.

� Ej � zawo�a� jeden � panie Sobek. Chod� pan, zagraj co.

� Jako� ochoty nic mam. � Sobek przystan��.

� Co tam ochota � odezwa� si� drugi g�os. � Siadaj pan z nami, to i ochota przyjdzie.

� A� wami ja nie usi�d� � odpowiedzia� Sobek.

� Czemu� to?

� Bo mi�dzy wami jest �ulik, a ja z �ulikami zadawa� si� nie b�d�. Zapanowa�a chwila milczenia i trzeci g�os zapyta�:

� Kog� to masz pan na my�li, je�li �aska?

� Na my�li ja jego nie mam � spokojnie wycedzi� Sobek. � Ja jego mam w pogardzie. A je�li pan ciekaw, o kim m�wi�, panie Wojdy��o, to w�a�nie akurat o panu.

� O mnie?

� Tak, o panu, panie eks � kleryk! Pan jeste� dla mnie �ulik i z panem towarzystwa mie� nie chc�.

� Za c� pan cz�owieka obra�asz, panie Sobek? � pojednawczo odezwa� si� inny g�os.

� Nie cz�owieka, tylko bydl�. Gorzej bydl�cia, bo chuligana.

� Pijany czy co?!... � zawo�a� Zenon.

� Czy pijany?... Nie, panie Wojdy��o, ja nie trunkowy. Trze�wy ja zupe�nie. Nie tak jak pan, co po rynsztokach nocujesz. Co nieprzyzwoite napa�ci na m�ode panienki robisz. Tylko pijana �winia, za przeproszeniem, mo�e niewinn� i bezbronn� dziewczyn� na publicznej ulicy parszywymi s�owami obrzuca�. Ot, co.

I brz�kn�� kilka takt�w walca z �Manewr�w jesiennych�.

� Jemu o t� Mary�k� od Szkopkowej chodzi � zauwa�y� kto�.

� Pewnie �e o ni� � potwierdzi� Sobek. � O ni�, na kt�r� taki �ulik, jak szanowny pan Wojdy��o...

� Zamilcz pan! � krzykn�� Wojdy��o. � Do�� mi tego! � Panu do��, a mnie ma�o!...

� Patrz pan swego nosa!

� I pan m�g�by popatrze� swojego. Tylko ciemno. Z daleka nie wida�. Ale do mnie tu pan nie zejdziesz, bo si� boisz. Zenon za�mia� si�.

� Czego, czego, ty durniu, mam si� ba�?

� A taki si� boisz, �eby nie dosta� po mordzie!...

� Zostawcie, nie warto � �agodnie poradzi� kto� z ganku.

� Pewno, �e nie warto r�k paskudzi� � tym�e tonem przyzna� Sobek.

� Sam dostaniesz po mordzie! � wrzasn�� Zenon.

I zanim obecni zd��yli go przytrzyma�, skoczy� z ganku. Zakot�owa�o si� w ciemno�ci. Rozleg�o si� kilka g�uchych uderze�, a potem silny trzask. To pi�kna mandolina pana Sobka rozlecia�a si� w drzazgi w zetkni�ciu Z g�ow� eks � kleryka. Przeciwnicy zwarli si� i zwalili na ziemi�. Potoczyli si� pod p�ot.

� Pu�� � odezwa� si� zduszony g�os Zenona.

� A ot, tobie, chuliganie, ot tobie, ot, ot, �eby� pami�ta�! G�osowi Sobka towarzyszy�y odg�osy uderze�.

� Na mnie si� narwa�e�!... A ot, tobie! A ot! A ot! B�dziesz panny zaczepia�?! A? � Nie b�d�!

� To masz, �eby� pami�ta�!

� Nie b�d�, przysi�gam!

� To masz jeszcze, �eby� przysi�g� pami�ta� te�! I jeszcze! I jeszcze!

� Bracia, ratujcie! � zaskowyta� Zenon.

Dooko�a zebra�o si� kilkana�cie os�b, zwabionych b�jk�. Nikt jednak nie ruszy� si� na pomoc. Sobek cieszy� si� powszechnym szacunkiem i nawet ci, kt�rzy nie wiedzieli, o co tu posz�o, woleli przypuszcza�, �e s�uszno�� jest po jego stronie, tym bardziej �e przeciwnikiem jego by� og�lnie nielubiany awanturnik. Kompani Zenona r�wnie� nie poczuwali si� do obowi�zku solidarno�ci. W g��bi duszy od pocz�tku byli po stronie Sobka. Zreszt� b�jk� zacz�� Zenon.

� Panowie � odezwa� si� jeden z t�umu. � Dosy�, dosy�!

� Przesta�cie! � doda� drugi.

Sobek podni�s� si� z ziemi. Z domu wybieg� Lejzor z naftow� lamp� w r�ku.

W jej �wietle sta�o si� widoczne ca�e spustoszenie dokonane w zewn�trznej pow�oce Zenona. Wsta� w ubraniu podartym, oczy mia� podbite, nos rozkrwawiony. Obraca� przez chwil� j�zykiem w ustach i wyplu� kilka z�b�w.

Sobek, otrzepn�� ubranie, podni�s� z ziemi trzonek mandoliny, przy kt�rym na strunach �a�o�nie podrygiwa�y szcz�tki pudla, chrz�kn�� i, nic nie powiedziawszy, odszed�.

Inni te� zacz�li si� rozchodzi�, nic nie m�wi�c i o nic nie pytaj�c. Nazajutrz jednak w ca�ych Radoliszkach wrza�o jak w ulu. Po sumie przed ko�cio�em nie by�o innych temat�w rozmowy. Wszyscy znali ju� dok�adnie przyczyny i przebieg zaj�cia. Og�lnie przyznawano racj� Sobkowi i cieszono si� z poskromienia Zenona. Z drugiej jednak strony pot�pienie skierowa�o si� ku Marysi. Raz, �e to przez ni�, a dwa, �e przesiadywanie m�odego Czy�skiego w sklepie b�d� co b�d� niedobrze �wiadczy o moralno�ci m�odej panienki.

Poza tym wprost nie uchodzi�o, by o jak�� tam przyb��d�, o dziewczyn� sklepow� bili si� publicznie ludzie z miasteczkowego towarzystwa, urz�dnik i syn bogatej, szanowanej rodziny.

Powszechnie interesowano si�, jak zareaguje w�a�nie rodzina Wojdy���w. Nagabywano, i to nawet od niechcenia braci Zenona, lecz ci wzruszali tylko ramionami.

� Nie nasza sprawa. Ojciec wr�ci, sam b�dzie wiedzia�.

Starego Mosterdzieja istotnie nie by�o w Radoliszkach. Wyjecha� po zakupy do wile�skich garbarzy.

Marysia o pobiciu Zenona dowiedzia�a si� wczesnym rankiem. Przybieg�y dwie s�siadki i opowiedzia�y wszystko z detalami. O ile pani Szkopkowa przyj�a wiadomo�� z zadowoleniem, jako Bosk� kar� na Zenona za porzucenie �wi�tego stanu kap�a�skiego, o tyle Marysia wr�cz przerazi�a si�. Robi�a sobie gorzkie wyrzuty za niepotrzebn� gadatliwo��. Po co skar�y�a si� temu zacnemu panu Sobkowi! Narazi�a go na takie przykro�ci. B�g wie, co za nast�pstwa poci�gnie to za sob�. Stary Wojdy��o nie daruje pobicia syna. Pewno podadz� spraw� do s�du, pewno z�o�� skarg� w dyrekcji poczt. Za swoj� szlachetno�� mo�e pan Sobek zap�aci� utrat� posady...

Niew�tpliwie czu�a do� wdzi�czno��, ale i �al czu�a do niego. Po�wi�ci� si� dla niej, nara�a� si�, dobrowolnie wmiesza� siebie w to obrzydliwe plotkarstwo, kt�re b�dzie teraz d�ugo jego nazwiskiem g�by sobie wyciera�. I dzi�ki temu wszystkiemu sta� si� jej, Marysi, wierzycielem. Cho�by i s�owa o tym nie b�kn��, ka�de jego spojrzenie b�dzie jej m�wi�:

� Stan��em w obronie twego honoru, twojej czci i dobrej s�awy, czy� nie nale�y mi si� za to zap�ata?

I jeszcze jedno. Z przyczyny ca�ej awantury, Marysia dok�adnie zdawa�a sobie spraw�, wezm� j� na j�zyki i zatruj� jej �ycie.

Nie k�ama�a te�, �e g�owa j� boli, gdy wymawia�a si� od p�j�cia na sum�. Rzeczywi�cie, czu�a si� chora, nieszcz�liwa, roztrz�siona. Przez ca�� niedziel� nie wysz�a z domu, pop�akuj�c i rozmy�laj�c nad tym, co teraz b�dzie. Gdyby� mog�a uciec st�d, wyjecha� najdalej. Bodaj do Wilna. Wzi�aby ka�d� robot�, zosta�aby s�u��c�... Na podr� jednak nie mia�a pieni�dzy, a nie �udzi�a si�, by pani Szkopkowa zechcia�a jej po�yczy�. Ani pani Szkopkowa, ani nikt w miasteczku. Chyba... chyba...

I tu przyszed� jej na my�l znachor z m�yna. Stryjcio Antoni na pewno nie odm�wi�by jej niczego. Oto jeden cz�owiek, jedyny cz�owiek, jaki jej na �wiecie pozosta�.

Zacz�a gor�czkowo obmy�la� plan dzia�ania. Wieczorem, gdy si� zrobi ciemno, przejdzie ty�ami ogrod�w do tartaku... A stamt�d do m�yna. Gdzie� po drodze wynajmie furmank� i na ranek b�dzie ju� na stacji. Stamt�d napisze list do pani Szkopkowej... I do niego, do pana Leszka.

Serce Marysi �cisn�o si�. A co b�dzie, je�li on nie zechce przyjecha� do Wilna?...

I od razu wszystkie projekty upad�y.

Nie, stokro� wola�a nara�a� si� tu codziennie na obmow�, na szyderstwa, na plotki, nawet na wstyd, ni� wyrzec si� mo�no�ci widywania jego oczu i ust, i w�os�w, s�uchania jego niskiego, drogiego g�osu, dotyku jego mocnych, pi�knych r�k.

� Niech si� dzieje, co chce � zdecydowa�a si�.

By�o jeszcze jedno wyj�cie: zwierzy� si� mu ze wszystkiego. Jest przecie od niej znacznie m�drzejszy i na pewno znajdzie najlepszy spos�b.

Na to jednak nie zdoby�aby si� nigdy. Wiedzia�a, �e nikt w miasteczku nie o�mieli si� mu opowiedzie� o przyczynie zaj�cia mi�dzy panem Sobkiem i synem Wojdy��y. Zreszt� pan Leszek z nikim tu nie wdawa� si� w rozmowy. Gdyby jednak dowiedzia� si� o awanturze, got�w by nabra� podejrze�, �e pan Sobek mia� jakie� prawo do wyst�powania w obronie Marysi, a w�wczas...

� Nie, nic mu nie powiem, nic! � postanowi�a. � Tak b�dzie najrozs�dniej.

Z rana sz�a z domu do sklepu z g�ow� opuszczon� i tak pr�dko, jakby j� goniono. Odetchn�a dopiero w�wczas, gdy znalaz�a si� w �rodku. Przejrza�a si� w lusterku i ze zmartwieniem stwierdzi�a, �e dwie nieprzespane noce i ostatnie prze�ycia zostawi�y �lady. Blada by�a, a oczy mia�a podkr��one. To j� do reszty wytr�ci�o z r�wnowagi.

� Gdy zobaczy, jak zbrzyd�am � my�la�a � zniech�ci si� do mnie. By�oby ju� lepiej, �eby nie przyjecha�.

Mija�a godzina za godzin� i Marysia niepokoi�a si� coraz bardziej.

� W z�� chwil� pomy�la�am, �eby nie przyjecha�! � robi�a sobie wyrzuty. W ko�ciele dzwonili ju� na po�udnie, gdy ujrza�a konie z Ludwikowa. Pana Leszka jednak w bryczce nie by�o. Stangret ziewaj�c siedzia� na ko�le. Gruba pani Michalewska, gospodyni z Ludwikowa, wysiad�a i posz�a za�atwi� sprawunki. Marysia mia�a wielk� ochot� pobiec do bryczki i zapyta� o pana Leszka, zdo�a�a si� jednak pohamowa� i post�pi�a rozs�dnie, gdy� nie min�a godzina, a rozleg� si� na ulicy warkot motocykla.

Omal nie rozp�aka�a si� ze szcz�cia. Pan Leszek jednak nie spostrzeg� ani jej blado�ci, ani �ez w oczach. Wpad� jak huragan, w mazurowym tempie, wybi� kilka ho�ubc�w i zawo�a�:

� Wiwat genialny mechanik! Niech �yje! Z�� mi gratulacje, Marysie�ko! My�la�em ju�, �e mi� diabli na tym upale wezm�, ale zawzi��em si�!

Zacz�� opowiada�, jak mu si� motocykl w drodze zepsu� i z jakim trudem sam naprawi� uszkodzenie, chocia� m�g� zabra� si� bryczk� z .pani� Michalewska. By� tak z siebie kontent, �e a� promienia�.

� Nie ma z�ej drogi do swej niebogi! � wykrzykiwa�.

� Ale si� pan wysmarowa�, panie Leszku! Zaraz dam panu wody. Nalewa�a j� w�a�nie do miednicy, gdy wesz�a pani Szkopkowa z obiadem. Obrzuci�a ich karc�cym spojrzeniem, nic wszak�e nie powiedzia�a.

� Pan Czy�ski musia� naprawia� swoj� maszyn� � obja�ni�a Marysia. � I chcia� si� umy�, bo zawala� si� smarami.

� Nie nachlapi� tu pani zanadto � doda� Czy�ski.

� Nie szkodzi � sucho odpowiedzia�a pani Szkopkowa i wysz�a. In�ynier nie przej�� si� bynajmniej osch�o�ci� w�a�cicielki sklepu. Z humorem t�umaczy� Marysi, na czym polega� defekt motoru i jak sobie dowcipnie poradzi� z reperacj�. Stopniowo i dziewczyna odzyska�a swobod�.

� Jak ty �licznie si� �miejesz! � powtarza� Czy�ski.

� Zwyczajnie.

� W�a�nie �e niezwyczajnie! Przysi�gam ci, Marysie�ko, �e jeste� pod ka�dym, absolutnie pod ka�dym wzgl�dem nadzwyczajna. A je�eli chodzi o �miech... ka�dy �mieje si� inaczej.

Tu zacz�� dawa� pr�bki �miechu r�nych os�b. Robi� to tak komicznie, takie miny przy tym wyprawia�, �e umar�ego by rozrusza�. Najlepiej i najd�u�ej na�ladowa� grub� gosposi�, pani� Michalewsk�.

Nie wiedzia�, �e w tej w�a�nie chwili pani Michalewsk� bli�sza by�a p�aczu ni� �miechu, i to z jego powodu.

Ju� gdy windowa�a si� do bryczki, stangret zauwa�y�, �e gospodyni dosta�a purpurowych wypiek�w, tak jakby przed chwil� odesz�a od sma�enia konfitur. Przez ca�� drog� s�ysza�, jak mamrota�a mu co� za plecami, wzdycha�a i poj�kiwa�a.

� Co� musia�o si� sta� � miarkowa�.

Jako� i sta�o si�. W miasteczku pani Michalewsk� dowiedzia�a si� tak strasznych rzeczy, �e wprost nie chcia�a im wierzy� i nie uwierzy�aby, gdyby nie �wiadectwo kilku os�b i gdyby nie to, �e na w�asne oczy zobaczy�a, gdzie pan Leszek postawi� motocykl i gdzie siedzia� ju� bite dwie godziny.

Para ma�ych, lecz dobrze wypasionych kasztan�w sz�a dziarskim k�usem, lecz pani Michalewskiej zdawa�o si�, �e bryczka ledwie si� porusza. Wci�� wygl�da�a przed siebie, obliczaj�c, ile to kilometr�w zosta�o do Ludwikowa.

Wreszcie za lasem otworzy� si� szeroki widok. Pola �agodn� pochy�o�ci� zni�a�y si� do widocznej na horyzoncie niebieskiej smugi jeziora. Nad jeziorem ustawione w symetryczne rz�dy ma�e kubiki budynk�w z czerwonej ceg�y i kominy. Na wzg�rzu w p�kach zieleni bieli� si� wysoki, smuk�y pa�ac, uchodz�cy w ca�ym powiecie za �smy cud, je�eli nie �wiata, to przynajmniej kres�w p�nocno � wschodnich. Jedna jedyna pani Michalewsk� nie podziela�a tych zachwyt�w. Wola�a dawny, drewniany, lecz wi�kszy i przytulniejszy od nowego dw�r, w kt�rym si� urodzi�a, wychowa�a i pracowa�a od dziecka.

Nie umia�a te� przebaczy� swemu chlebodawcy i r�wie�nikowi, staremu panu Czy�skiemu, �e zamiast odbudowa� dok�adnie spalony podczas inwazji dom, kaza� wznie�� nowoczesny, i do tego dwupi�trowy pa�ac, jakby zale�a�o mu na tym, by stare nogi gospodyni mia�y jak najwi�cej schod�w do w�a�enia i z�a�enia.

I teraz, chocia� poch�oni�ta innymi my�lami, pani Michalewsk� po�wi�ci�a jedno siekni�cie tej niedorzecznej innowacji, do kt�rej pomimo up�ywu kilkunastu lat nie umia�a si� przyzwyczai�.

Min�wszy wjazdow� bram� bryczka skr�ci�a w boczn� alej� parku i zatrzyma�a si� przed s�u�bowym wej�ciem. Pani Michalewsk� zbyt by�a podniecona, by osobi�cie zaj�� si� wy�adowaniem i umieszczeniem w spi�arni przywiezionych zapas�w. Niczym lokomotywa po�piesznego poci�gu przewali�a przez kuchni�, kredensowy i jadalni� sapi�c mo�e nawet bardziej, ni� wymaga�o tego zm�czenie i rozwijana szybko��.

Wiedzia�a, gdzie o tej porze znajdzie pa�stwa Czy�skich, i nie omyli�a si�. Byli na p�nocnym tarasie. Pani Eleonora, sztywna i wyprostowana w swoim gorsecie, siedzia�a na twardym, niewy�cie�anym krze�le (innych nie uznawa�a) i zag��biona by�a w wielkich ksi�gach fabrycznych. Za ni� sta� buchalter, pan S�upek, z min� nieszcz�nika, kt�rego za chwil� wezm� na tortury. Jego �ysa g�owa, podobna do wielkiej, r�owej purchawki, pokryta by�a g�stymi kropelkami potu. W drugim ko�cu tarasu, w wielkim, trzcinowym fotelu siedzia� pan Stanis�aw Czy�ski, ob�o�ony nieprawdopodobnymi stosami gazet.

Pani Michalewsk� stan�a na �rodku bez s�owa, jak pos�g grozy.

Pan Czy�ski opu�ci� ni�ej okulary i zapyta�:

� O co chodzi, Michalesiu? � Nieszcz�cie! � j�kn�a.

� Cytryn nie ma?

� Ach, co tam cytryny!... Kom � pro � mi � tac � ja!

� Co si� sta�o? � spokojnie, lecz ju� z wi�kszym zainteresowaniem zapyta� pan Czy�ski, odk�adaj�c gazet�.

� Co si� sta�o?... Skandal!... My�la�am, �e spal� si� ze wstydu. Ca�e miasteczko o niczym innym nie m�wi! Tylko o nim!

� O kim?

� No, o naszym kochanym Leszku.

� O Leszku?

Pani Czy�ska podnios�a g�ow� i powiedzia�a:

� Niech pan zapami�ta, panie S�upek. Przerywamy na tej pozycji, 1482 z�ote i 24 grosze.

� Tak jest, prosz� pani. � Buchalter odetchn��. � Dwadzie�cia cztery grosze. Czy mam odej��?

� Nie, niech pan zostanie. Wi�c co Michalesia m�wi?

� O panu Leszku! Wstyd ca�ej rodzinie! Dowiedzia�am si� takich rzeczy, �e no!

� Wi�c prosz� powt�rzy�. Pewno jakie� plotki � z kamiennym spokojem rzek�a pani Czy�ska.

� W Radoliszkach bij� si�, morduj� si� przez naszego pana Leszka. Kierownik agencji pocztowej gitar� na nim po�ama� i turlali si� po ca�ym rynku. Nos mu rozbi�! Z�by wybi�...

� Komu? � zerwa� si� pan Czy�ski. � Leszkowi? � Nie, temu synowi Mosterdzieja, rymarza.

� Wi�c c� to nas obchodzi?

� A bo to przez t� dziewczyn�, z kt�r� pan Leszek romans uprawia. Pani Czy�ska zmarszczy�a brwi.

� Nic nie rozumiem. Prosz� Michalesi�, by opowiedzia�a wszystko po porz�dku.

� To� m�wi�! Przez dziewczyn�. Przez t� Marysi� od Szkopkowej. Ja od dawna wiedzia�am, �e tu musi by� sprawa nieczysta. Stare oczy, ale dobrze patrz�. Czy nie m�wi�am jeszcze w zesz�ym tygodniu: � No, no, co� mi za bardzo pan Leszek do tych Radoliszek je�dzi!... Mo�e nie m�wi�am?... No, niech pa�stwo powiedz�, �e nie m�wi�am...

� Mniejsza o to. I c� ta dziewczyna?

� Dziewczyna jak dziewczyna. �adna, bo �adna, ale ja tam w niej nic specjalnego nie widz�. �eby a� bi� si� o tak�?... Ale to swoj� drog�, a swoj� drog� pan Leszek. Co dzie� gania do miasteczka. My�l� sobie: � Co go tam ci�gnie, a� teraz okazuje si�! Dopiero teraz.

� I c� si� okazuje?

� Ze do niej, do tej Marysi. Motocykiel ca�ymi dniami gdzie stoi?... A pod sklepem pani Szkopkowej. Wszyscy widz� i g�owami kr�c�. A pan Leszek gdzie przebywa?... Ano w sklepie. Sam na sam! Tak! Sam na sam z ni�, bo Szkopkowa w sklepie nie siedzi. Pani aptekarzowa powiada, �e to dziw, powiada, �e dotychczas ksi�dz proboszcz z ambony, powiada, takiego zgorszenia nie pot�pi�. I je�eli, powiada, tego nie zrobi�, to chyba przez wzgl�d na szacunek i powa�anie dla rodzic�w tego, powiada, przedsi�biorczego kawalera.

Pan Czy�ski skrzywi� si� niemi�osiernie. � C� dalej?

� Ano, to ten w�a�nie syn rymarza, eks � kleryk, w sobot�... Nie, nie, w pi�tek... Nie, dobrze m�wi�, w sobot�, publicznie ow� Marysi� zapytuje, dlaczego to do sklepu kanap� wstawi�a... To owa Marysia na to nic. To on zacz�� takimi s�owami z naszego pana Leszka i z niej podrwiwa�, �e wszyscy za brzuchy si� trzymali ze �miechu.

� Jacy wszyscy? � spokojnie zapyta�a pani Eleonora.

� No, nar�d. Na ulicy przecie by�o i ka�dy s�ysza�. To dziewczyn� wstyd widocznie zdj��, bo ani pary nie pu�ci�a i w nogi. Ale musia�a si� poskar�y� temu, co poczt� za�atwia, Sobkowi. A mo�e on i tak od kogo� si� dowiedzia�. Do��, �e jak tylko eks � kleryka spotka�, rzuci� si� na niego i tak wykot�owa�, �e tamten ledwie z �yciem wyszed�. A dzi� to na w�asne oczy widzia�am motocykiel pana Leszka znowu pod tym sklepikiem. Jeszcze nieszcz�cie napyta na siebie. Ten Sobek got�w mu jak� krzywd� zrobi�, bo to...

� No, dobrze � przerwa�a pani Czy�ska. � Dzi�kujemy Michalesi za informacje. Zajm� si� t� spraw�.

M�wi�a zupe�nie oboj�tnie, lecz gospodyni dobrze wiedzia�a, czym to pachnie. Przysz�o jej teraz do g�owy, �e post�pi�a zbyt po�piesznie i nierozwa�nie. Wprawdzie by�a oburzona niemoralnymi wizytami Leszka, lecz kocha�a go bardziej od rodzonych dzieci i teraz �a�owa�a swego post�pku.

� Bo ja, prosz� pa�stwa � zacz�a � nic na naszego pana Leszka nie m�wi�, bo ma si� rozumie�...

Ale pa�stwo Czy�scy rozmawiali ju� po francusku, co oznacza�o, �e Michalesia powinna wynie�� si�. Zrobi�a to oci�gaj�c si� i zastanowi�a si� nad tym, czyby nie wybiec zawczasu na drog� i nie uprzedzi� Leszka o piwie, kt�rego nawarzy�a. Po zastanowieniu si� dosz�a jednak do przekonania, �e m�odemu porz�dna bura, na kt�r� zas�u�y�, wyjdzie tylko na korzy��, i zaniecha�a zamiaru.

Na pot�pienie zas�ugiwa� w ka�dym razie. Je�eli uwodzi� przyzwoit� dziewczyn�, to post�powa� brzydko. Je�eli owa Marysia nie nale�a�a do przyzwoitych, kompromitowa� siebie i rodzin�.

Tak rozumowa�a Michalesia, takiego r�wnie� zdania byli pa�stwo Czy�scy.

Tote� gdy Leszek przyjecha�, ku swemu zdziwieniu i zaniepokojeniu zauwa�y� zimne spojrzenia, jakimi go przyj�to. Pocz�tkowo by� przera�ony domys�em: ten �ajdak Bauer, dyrektor hotelu z Wilna, musia� przys�a� rachunek.

� A to �wi�stwo � my�la� jedz�c kolacj� w milczeniu � nie m�g� paru tygodni poczeka�. Rachunek � o ile pami�� Leszka nie zawodzi�a � zawiera� pozycje, kt�rych za �adn� cen� nie chcia�by zademonstrowa� rodzicom. Zw�aszcza owe rozbite lustra i zbyt wiele, naprawd� zbyt wiele butelek szampana...

� Czy m�g�by� teraz po�wi�ci� nam p� godziny czasu? � odezwa�a si� wstaj�c od sto�u pani Czy�ska. � Chcieliby�my z tob� pom�wi�.

� A� p� godziny? � podejrzliwie zapyta� Leszek.

� Czy uwa�asz, �e to dla rodzic�w zbyt du�o?

� Ale� nie, mamo. Jestem do waszej dyspozycji.

� Przejdziemy do gabinetu.

� Oho! � mrukn�� do siebie Leszek. � Rzecz musi by� powa�na. W gabinecie z regu�y odbywa�y si� najmniej przyjemne i najbardziej oficjalne konferencje z rodzicami.

Pan Czy�ski zasiad� na prezydialnym miejscu przy biurku i, chrz�kn�wszy dwukrotnie, zacz��:

� M�j Leszku! Dosz�o do naszej wiadomo�ci, �e lekkomy�lno�� swoj� posuwasz do granic, kt�re przekraczaj� nie tylko dobre obyczaje, ale i poj�cie o godno�ci osobistej, jakie starali�my si� oboje z matk� w ciebie wpoi�.

� Nie wiem, ojcze, o co chodzi � przybieraj�c ton ch�odny i obronny odpowiedzia� Leszek.

� Chodzi o obrzydliwe burdy w�r�d miasteczkowych... kawaler�w... o burdy wywo�ane przez ciebie. Leszek pomy�la� z ulg�:

� Wi�c nie rachunek! Dzi�ki Bogu! � i ju� z ca�� swobod� u�miechn�� si�.

� Moi kochani rodzice! Widz�, �e wprowadzono was w b��d, m�wi�c po prostu, zbujano jakimi� niedorzecznymi bajkami. O �adnych burdach nic nie wiem. A tym bardziej nie mog�em ich wywo�a�.

� A czy nie wiesz te� nic o niejakiej Marysi � powoli zapyta�a matka � o ekspedientce ze sklepiku Szkopkowej? Leszek zaczerwieni� si� lekko.

� C� to ma do rzeczy?

� Bardzo wiele, m�j drogi.

� Owszem. Znam t� Marysi�. Mi�a dziewczyna. Chrz�kn�� i doda�:

� Wst�puj� do tego sklepu do�� cz�sto po papierosy.

� Codziennie � podkre�li�a matka.

� By� mo�e � zmarszczy� brwi. � I c� z tego?

� Bywasz tam codziennie i przesiadujesz godzinami.

� Je�eli nawet... Czy nie s�dzisz, mamo, �e wyros�em ju� z tych lat, kiedy podlega�em kontroli?...

� Zapewne. Je�eli chodzi o nasz� kontrol�. Ale najbardziej dojrza�y i najzupe�niej samodzielny cz�owiek podlega zawsze jeszcze innej i to znacznie mniej wyrozumia�ej kontroli. My�l� o kontroli opinii publicznej.

Leszek �achn�� si�.

� Daruj, mamo, ale ni� pope�ni�em �adnej zbrodni!

� Nikt ci zbrodni nie zarzuca.

� Wi�c o co chodzi?

� O takt i godno�� � dobitnie odpowiedzia�a pani Czy�ska.

� Nie uwa�am, bym uchybi� jednemu lub drugiemu. Pan Czy�ski niecierpliwie poruszy� si� w fotelu.

� M�j Leszku � zacz��. � Musisz to sam rozumie�, �e twoje sta�e przebywanie, demonstracyjne przebywanie w sklepiku nie mog�o nie wywo�a� komentarzy...

� Nikomu nic do tego. Sklep... sklep jest miejscem publicznym. Ka�dy ma prawo wej�� do sklepu.

� Daruj � przerwa�a matka � ale podobne wykr�ty stoj� poni�ej twego poziomu. Przede wszystkim przesiadujesz tam ca�ymi dniami, co zwraca wszystkich uwag� i wywo�uje komentarze. Nie pos�dzisz chyba nikogo o tak� naiwno��, by przypuszcza�, �e sp�dzasz ten czas na studiach metod handlu sklepikarskiego. Przesiadujesz tam dla owej ekspedientki.

� Mo�liwe. Wi�c c� z tego?

� Z tego wynika�oby, �e uwa�asz jej towarzystwo za nader interesuj�ce.

� Istotnie, mamo.

� I za odpowiednie dla ciebie?... Czy tak?... Odpowiednie dla pana Czy�skiego pod wzgl�dem towarzyskim, intelektualnym, socjalnym? Leszek wzruszy� ramionami.

� To kwestia pogl�du, zapatrywa�...

� Ot� pozw�l sobie powiedzie�, �e naszym zdaniem nie ma tu �adnej kwestii. A najlepszy dow�d w tym, �e twoje wizyty sta�y si� tematem plotek w miasteczku.

� Kpi� sobie z plotek! � zawo�a� porywczo.

� I nie tylko plotek. Owa dziewczyna zosta�a publicznie zel�ona przez jednego z mniej szcz�liwych... twoich wsp�zawodnik�w, w nast�pstwie czego inny... adorator tej... popularnej panienki w ulicznej bijatyce uwa�a� za stosowne stan�� w obronie jej czci. Dzi�ki temu twoje... zaloty i twoja osoba nabra�y w okolicy rozg�osu.

Leszek szeroko otworzy� oczy.

� Ale� ja o niczym nie wiem! To w og�le jest niemo�liwe! Zerwa� si� wzburzony i zawo�a�:

� To s� ohydne plotki, w kt�rych nie ma ani jednego s�owa prawdy!

� Niestety, synu � odezwa� si� pan Czy�ski � mamy zupe�nie pewne wiadomo�ci.

� Nie wierz�! � wybuchn��. � Powiedzia�aby mi o tym! A mama nie powinna, m�wi�c o dziewczynie, kt�rej nie zna, o najprzyzwoitszej dziewczynie, pos�ugiwa� si� takimi... takimi... dwuznacznymi aluzjami! To... to jest wstr�tne!

Pa�stwo Czy�scy zamienili szybkie spojrzenie. Byli zaskoczeni wybuchem syna, kt�ry dotychczas sam zbyt lekko wyra�a� si� o kobietach.

� Widz�, �e owa panienka bardzo ci� obchodzi.

� Naturalnie, �e obchodzi, je�eli z mojej przyczyny ma by� nara�ona na podobne... podobne...

Przygryz� wargi i nie doko�czy�.

Pani Czy�ska spokojnie opowiedzia�a wszystko to, czego dowiedzia�a si� od gospodyni. Leszek zdo�a� opanowa� si� o tyle, �e nie przerwa� jej ani razu. Gdy sko�czy�a, odezwa� si� sucho:

� I jakie� konsekwencje zamierzacie z tego wyci�gn��?

� Jak to konsekwencje? � zdziwi� si� pan Czy�ski. � W�a�nie jedyn� konsekwencj� jest to, �e chcieli�my ci� prosi�, by� zastanowi� si� nad swoim post�powaniem. To wszystko.

Leszek potrz�sn�� g�ow�.

� To nie wszystko. Mo�ecie to uzna� lub nie, lecz ja w swoim post�powaniu nie widz� nic, co by wam, mnie czy komukolwiek przynosi�o ujm�. Nie mam sobie nic do zarzucenia. Absolutnie nic! Natomiast ani ja, ani chyba moi rodzice nie mog� pu�ci� p�azem jakiemu� chamowi, �e plugawi opini� biednej wprawdzie, ale godnej szacunku dziewczyny, pos�uguj�c si� moim nazwiskiem. Pani Eleonora zmierzy�a syna ironicznym spojrzeniem.

� Zbyt pewien, m�j drogi, jeste� owego szacunku, na kt�ry zas�uguje rzekomo ta panieneczka. Nie pos�dzam ci� o naiwno��! Ale jak�e my�lisz zareagowa�?... Jestem bardzo ciekawa. Czy id�c wzorem owego urz�dnika pocztowego zamierzasz wda� si� z synem rymarza w bijatyk�?

� Nie, ale skieruj� spraw� do s�du!

� Nie b�dzie to �wiadczy�o o twoim rozs�dku. Sprawa s�dowa z pewno�ci� nie poprawi reputacji tej panienki.

� Wi�c ka�� stangretowi o�wiczy� go batem! � krzykn�� zniecierpliwiony. � A w ka�dym razie... Od dzisiejszego dnia nie b�dziemy ani do fabryki, ani do folwarku bra� wyrob�w jego ojca!

� Ojciec tu nic nie winien � zauwa�y� pan Czy�ski.

� Oczywi�cie � doda�a pani Eleonora. � A poza tym pozw�l, �e wyra�� zdziwienie z powodu twego tonu, tonu tak apodyktycznego, jakby fabryka i folwark stanowi�y twoj� w�asno�� i sprawa zam�wie� zale�a�a wy��cznie od ciebie.

Leszek mia� ju� jednak zbyt roztrz�sione nerwy. Odst�pi� krok wstecz i zapyta�:

� Wi�c to tak?... Wi�c mama zamierza nadal zaopatrywa� si� u tego rymarza?

� Nie widz� powodu do zmiany.

� Ale ja widz�! � krzykn��.

� To jeszcze nas na szcz�cie nie obowi�zuje.

� Tak? Zatem s�uchajcie! ��dam tego stanowczo. Macie wyb�r. Albo zastosujecie si� do mego ��dania, albo nie zobaczycie mnie nigdy wi�cej!

Odwr�ci� si� na pi�cie i wyszed� z gabinetu. By� wzburzony do ostatecznych granic, wzburzony do tego stopnia, �e rzeczywi�cie nie zawaha�by si� wykona� gro�by i wyjecha� chocia�by natychmiast.

Nie chcia� i nie m�g� zastanowi� si� teraz nad tym, czy post�puje s�usznie. Sama my�l, �e jaki� miasteczkowy ch�ystek o�mieli� si� publicznie stroi� ze� �arty, doprowadza�a go do furii, zaciemnia�a trze�wy s�d i domaga�a si� bezzw�ocznej reakcji. I to w tej chwili by�o najwa�niejsze: ukara�, zem�ci� si�. Bodaj rodzice stan�li na przeszkodzie! Bodaj! Niemal pragn�� tego. Pokaza�by im, �e potrafi nie cofn�� si� przed niczym. Ukarze ich r�wnie�.

Wybieg� do parku i lask� ojca, kt�r� zabra� z przedpokoju, z w�ciek�o�ci� obija� li�cie z ga��zi kasztan�w.

Oczywi�cie zerwanie z domem r�wna�oby si� n�dzy. Otrzyma� wprawdzie fachowe wykszta�cenie jako ceramik, m�g�by dosta� w �mielowie czy w jakiej� innej fabryce posadk�. Zamkn�oby to jednak jego bud�et w kwocie n�dznych paruset z�otych miesi�cznie.

� To trudno � przekona� siebie. � Przetrwam. I nagle zjawi�o si� pytanie:

� Co w�a�ciwie by�o przyczyn� konfliktu, konfliktu, kt�ry mia�by zawa�y� na ca�ym moim �yciu?

Odpowied� przysz�a �atwo: � Marysia...

Tak, w gruncie rzeczy chodzi�o tu o Marysi�, o t� �liczn� dziewczyn�, dla kt�rej got�w by� na wszystko. A je�eli, przypu��my, nie na wszystko, to na bardzo wiele...

� Na bardzo wiele � upewni� siebie.

Lecz natychmiast wyros�y w�tpliwo�ci. Czy zerwanie z rodzicami, czy wyrzeczenie si� pozycji i dobrobytu, czy to wszystko nie by�oby cen� zbyt wysok�?...

Z oburzeniem odrzuci� t� my�l. Sprawa przedstawia�a si� jasno: kto� o�mieli� si� obrazi� Marysi� i jego, musi wi�c ponie�� kar�. Je�eli za� rodzice odmawiaj� jedynemu synowi tak drobnej satysfakcji, tym samym daj� dow�d, �e nie zas�uguj� na �adne wzgl�dy. Niech cierpi�.

A Marysia?... Z Marysi� to ca�kiem inna kwestia. Tu nie powinno wchodzi� w gr� pytanie, czy ona zas�uguje na to. Bo trze�wo rzecz bior�c, Marysia nie jest w porz�dku. Stanowczo nie jest. Ten syn rymarza poczuwa� si� widocznie do jakiej� poufa�o�ci w stosunku do niej albo powodowa�a nim zazdro��. A ten pocztowiec, jaki� Sobek?... Dlaczego stan�� w obronie Marysi?... Ca�kiem bez powod�w?...

Tak my�le� by�oby dowodem najg�upszej naiwno�ci. Oczywi�cie, dziewczyn� musi co� z nim ��czy�.

Ogarn�o go kra�cowe rozdra�nienie. Sam domys�, podsuni�ty przez matk�, �e owi ludzie s� jego... rywalami, wydawa� si� obraz�, najci�sz� obraz�.

� Oto s� skutki � my�la� z gorycz� � zbli�ania si� do os�b z takiego �rodowiska.

Matka niew�tpliwie jest kobiet� do�wiadczon�. I umie rozs�dnie patrze� na �ycie. Je�eli jej podejrzenia bodaj w cz�ci s� s�uszne...

� To �adnie wygl�dam! O�mieszy�em si� jak smarkacz! Ta dziewczyna przy mnie udaje lili� poln�, a kto wie, na co sobie pozwala z takim, powiedzmy, Sobkiem...

Pos�dzenie wprawdzie by�o wstr�tne, ale kt� mo�e zar�czy�, �e �ycie, �e prawda nie jest r�wnie wstr�tna?

I Leszkiem ow�adn�o zupe�ne zniech�cenie. Usiad� na �awce kamienne], mokrej od rosy, a �wiat wyda� mu si� czym� obrzydliwym, nudnym, niegodnym �adnych wysi�k�w, �adnych walk, �adnych po�wi�ce�...

...Bo gdyby Marysia by�a uczciw�, szczer� dziewczyn�, nie ukrywa�aby tej awantury przed nim. Przeciwnie. Wyzna�aby wszystko, prosi�aby o obron� jego, nie za� jakiego� Sobka...

Zza drzew wy�oni� si� okr�g�y ksi�yc. Leszek w og�le nie lubi� ksi�yca.

Tym jednak razem dostrzeg� w jego nieprzyjemnej fizjonomii wyra�nie ironiczny u�miech.

� Jestem jeszcze straszliwie g�upi � pomy�la� � straszliwie g�upi.

I zastanowi� si� nad tym, co te� o ca�ej historii i o jego zachowaniu si� powiedz� sobie rodzice.

Gdyby m�g� s�ysze� ich rozmow�, przekona�by si�, �e nie r�ni si� od nich w ocenie swojej m�dro�ci.

Po jego wyj�ciu pa�stwo Czy�scy milczeli do�� d�ugo, wreszcie pani Eleonora westchn�a:

� Martwi mnie bardzo g�upota Leszka.

� I ja si� nie ciesz� � doda� pan Stanis�aw, wstaj�c. � P�no ju�. Czas spa�. Codziennym zwyczajem poca�owa� �on� w r�k� i w czo�o i poszed� do siebie. Po kwadransie by� ju� w ��ku i w�a�nie zabiera� si� do czytania �Potopu�, kt�ry przed snem stanowi� dla� najniezawodniejszy �rodek na uspokojenie nerw�w, oderwanie my�li od spraw dziennych i b�ogo ko�ysa� wyobra�ni�, gdy zapukano do drzwi.

� To ty? � zdziwi� si� na widok �ony. Ju� od wielu lat odzwyczai� si� od jej odwiedzin w szlafroku i o tej porze.

� Tak, Stasiu. Chcia�am zasi�gn�� twojej opinii. Sama nie wiem, jak nale�y post�pi�. Czy s�dzisz, �e pogr�k� Leszka nale�y bra� serio?

� To jest ch�opak niezr�wnowa�ony � ogl�dnie zauwa�y� pan Czy�ski.

� Bo widzisz... By�oby wysoce niepedagogicznie ust�pi� pod presj� gro�by. Z drugiej jednak strony musimy wzi�� pod uwag� jego wiek. Je�eli dotychczas nie zdo�ali�my go wychowa�, to i dalsza pedagogika nie pomo�e nic.

Pan Stanis�aw zerkn�� t�sknie na roz�o�ony na ko�drze gruby tom. Zag�oba w�a�nie obj�� regimentarstwo i przyst�powa� do aprowidowania obozu. Ust�p szczeg�lniej pogodny i tu nagle znowu sprawa Leszka.

� S�dz�, Elu, �e odm�wili�my mu zbyt stanowczo.

� Ale sprawiedliwie.

� Zapewne. Z drugiej wszak�e strony ambicja ch�opaka zosta�a podra�niona. Jestem zdania, �e ostatecznie...

My�l o dalszym ci�gu, o sprowadzeniu broni i amunicji z Bia�egostoku, o przybyciu ksi�cia Sapiehy (Jaka� g�owa kiepska, musi by� z Witebska!), wszystko to nastraja�o pana Czy�ski ego pokojowo i pojednawczo.

� ...ostatecznie ten rymarz powinien swego synalka nauczy� moresu. Niepodobna odm�wi� Leszkowi pewnej dozy s�uszno�ci.

� Wi�c upierasz si� � podchwyci�a pani Eleonora � przy tym, by przyj�� warunek Leszka?

� Ja upieram si�? � zdziwi� si� szczerze pan Stanis�aw.

� No, przecie� nie ja. � Niecierpliwie wzruszy�a ramionami. � Zawsze by�am zdania, �e jeste� dla niego zbyt mi�kki i zbyt pob�a�liwy. Oby�my nie odpokutowali kiedy� ci�ko za t� twoj� s�abo��.

� Przepraszam ci�, Elu... � zacz�� pan Czy�ski, lecz ma��onka przerwa�a mu:

� Prosz� ci�, zastosuj� si� do twojej woli. Chocia� jeszcze raz podkre�lam, �e robi� to wbrew memu przekonaniu.

� Ale�... � pr�bowa� oponowa� pan Stanis�aw � ale� ja...

� Ty? Ty, m�j drogi, �le go wychowa�e�! Dobranoc!

I pani Eleonora wysz�a. Wysz�a z poczuciem wstydu przed sam� sob�. Sumienie nie da�o si� oszuka� pozornym zwaleniem odpowiedzialno�ci za ust�pstwo na barki m�a. Jej despotyczna natura buntowa�a si� przeciw ultimatum syna i gdyby pan Stanis�aw bodaj jednym s�owem zach�ci� j� do oporu, do stanowczo�ci � nie zmieni�aby swego postanowienia. Inna rzecz, �e sz�a do sypialni m�a zupe�nie pewna, �e od niego takiej zach�ty nie us�yszy.

Nie zna�by jednak pani Eleonory Czy�skiej ten, kto by przypuszcza�, �e potrafi�aby pogodzi� si� zupe�nie z kl�sk�. Dr�a�a wprawdzie na my�l, �e syn pogr�k� wykona i �e wyjedzie na koniec �wiata, nie mog�a jednak uzna� w�asnej kapitulacji za wyrzeczenie si� wszystkich korzy�ci.

Tote� nazajutrz wezwa�a syna i o�wiadczy�a mu kr�tko, �e bynajmniej nie pod jego presj�, lecz na skutek perswazji ojca postanowi�a zrezygnowa� z zam�wie� u rymarza Wojdy��y, pod jednym wszak�e warunkiem. Mianowicie Leszek jeszcze dzisiaj wyjedzie pod Warszaw�, do wuja Eustachego, na d�u�szy czas.

Umy�lnie nie okre�li�a terminu w obawie, �e zbyt d�ugi zosta�by przez Leszka odrzucony. Obawy jej jednak by�y zbyteczne. Po �le przespanej nocy, po wielu seriach sceptycznych i nawet cynicznych my�li, Leszek by� zupe�nie zrezygnowany. Sam zastanawia� si� nad tym, czy nie by�oby najlepiej wyjecha�, i projekt matki przyj�� bez najmniejszego sprzeciwu.

Wyjazd automatycznie odsunie pokusy wycieczek do miasteczka; w gwarnym, weso�ym domu wuja Eustachego, gdzie zawsze pe�no by�o panien i m�odych m�atek, na pewno przyjemniej sp�dzi czas ni� w tej obrzydliwej okolicy, w tym niewyszlamowanym stawie, w�r�d drobnych, brudnych i przyziemnych spraw.

Tak my�la� a� do chwili, gdy przed oknami wagonu zacz�y i si� przesuwa� uciekaj�ce budynki stacyjne. Gdy jednak ko�a poci�gu wpad�y w monotonny, rytmiczny stukot, my�li zm�ci�y si�, zawirowa�y i nagle pobieg�y w innym, w zupe�nie przeciwnym kierunku.

Ale to ju� jest dalsza historia.

Spokojnie p�yn�o �ycie w m�ynie starego Prokopa Szapiela, zwanego Prokopem Mielnikiem. Pogodne, b��kitne niebo odbija�o si� w g�adkiej powierzchni cichych staw�w, miodnym zapachem pachnia�y lipy, dobra woda �ywicielka l�ni�c� wst�g� sp�ywa�a na wielkie ko�o m�y�skie niby nie ko�cz�ca si� wst�ga lustrzana, roztrzaskuj�c si� na skrzyde�kach w zielonawe, przezroczyste kawa�ki, coraz drobniejsze, coraz bielsze, a� wyt�aczaj�ce si� do�em sk��bion� pian� w bryzgach i bulgocie.

Na dole by� bulgot, na g�rze mrucza�y jednostajnie zadowolone i syte prze�uwanym chlebem �arna, a korytami sypa�a si� pulchna, drogocenna m�ka. Tylko worki podstawia� pod ten chlebny strumie�.

Jako na p�nym przedn�wku, m�yn niewiele ju� mia� roboty. Oko�o trzeciej po po�udniu parobek Witalis przestawia� zap�rk� i ko�o uwolnione spod ci�aru wody z rozp�du obr�ci�o si� jeszcze raz i drugi, zaskrzypia�y d�binowe osie, zgrzytn�o w �elaznych trybach, warkn�y �arna i zaleg�a cisza. Tylko py� m�czny bezg�o�nie opada� od dachu i p�stryszka na ziemi�, na rozstawione worki, na wagi, osiada� warstw�, kt�ra od rana na p� palca nieraz grubo�ci wyrasta�a.

Inni, niesumienni m�ynarze i t� m�k� sprzedawali ludziom, stary Prokop jednak kaza� j� zamiata� na zapraw� dla byd�a i innej �ywio�y, tote� jego krowy, ko�, a tak samo �winie, kaczki, g�si i kury matki Agaty � chodzi�y spasione, jakby na pa�skim hodowane.

Od trzeciej we m�ynie nie by�o ju� nic do roboty i o tej to godzinie znachor Antoni Kosiba zwykle wybiera� si� do miasteczka. Otrzepywa� si� z m�ki, naci�ga� czyst� koszul�, r�ce i twarz op�ukiwa� przy karczu nad stawem, gdzie by� najwygodniejszy przyst�p do wody, i szed� do Radoliszek.

Chorych latem by�o niewiele, a i to g��wnie wieczorem, po zachodzie s�o�ca, kiedy to, jak wiadomo, ludzie s� wolniejsi.

W ostatnich czasach wszyscy domownicy, a ju� szczeg�lniej kobiety zauwa�y�y w zachowaniu si� znachora du�e zmiany. Zacz�� o siebie jakby wi�cej dba�, buty czy�ci� szuwaksem do glansu, kupi� dwie kolorowe bluzy, przystrzyga� brod� i w�osy, kt�re dawniej le�a�y mu a� na ramionach, upodabniaj�c go do popa.

Zonia co do przyczyn tego elegantowania si� nie mia�a �adnych z�udze�. Niezawodny w takich sprawach instynkt kobiecy podpowiedzia� jej dawno, �e oboj�tny dotychczas na niewie�cie wdzi�ki Antoni Kosiba wypatrzy� sobie musia� w miasteczku jak�� bab�. Pocz�tkowe spojrzenia skierowane na osob� Szkopkowej, w�a�cicielki sklepu, po kr�tkim wywiadzie okaza�y si� nietrafne. Antoni odwiedza� wprawdzie jej sklep, ale widywa� tam tylko m�odziutk� panienk�, kt�ra u Szkopkowej by�a w zaj�ciu.

Widywa�a j� Zonia nieraz i a� �miech j� bra� i gniew, gdy my�la�a o tych zalotach.

� Ech, ty stary � m�wi�a przygl�daj�c si� koszeruj�cemu si� znachorowi. � Czego si� tobie zachcia�o? Gdzie ona dla ciebie?... Ty si� w g�ow� stuknij! Ot, co! Do jakiej roboty ona tobie si� nada? Chodzisz do niej i chodzisz, a co wychodzisz? Tobie baba zdrowa potrzebna, robotna, nie taka bia�or�czka.

� Akurat taka jak ty � pod�miewa�a si� Olga.

� A cho�by! A cho�by! � Zonia bra�a si� pod boki wojowniczo. � Chytrzy� nie b�d�. Czym ja gorsza od tamtej?... Ze nie taka m�oda?... To i co?

Zastan�w si� sam, Antoni, po co ci taka m�oda?... A to jeszcze miasteczkowa! Z fanaberiami. Kapeluszowa. Grzech na dusz� we�miesz!

� Zamilknij, ty g�upia! � odezwa� si� wreszcie zniecierpliwiony znachor. I odchodzi� mrucz�c:

� Co takiej durnej po g�owie mo�e chodzi�!...

W samej rzeczy gadanin� Zoni uwa�a� za przelewanie z pustego w pr�ne. Ani mu �ni�o si� bra� �on�. Do kobiet czu� niech��, nad kt�rej �r�d�em nie zastanawia� si�, ba� si� ich i troch� nimi gardzi�. Je�eli za� chodzi�o o Marysi� z Radoliszek, to by�a ca�kiem inna sprawa. Marysia by�a inna od wszystkich. Do tego stopnia inna, �e wydawa�o mu si� niedorzeczno�ci� por�wnanie jej z kobietami w og�le. Sam pomys� Zoni o jego ma��e�stwie z Marysi� by� tak durny, �e i my�le� o nim nie warto by�o. Je�eli za� my�la�, to tylko dlatego, �eby doj��, sk�d w jej ciasnej g�owie co� podobnego zjawi� si� mog�o.

�e bywa� w sklepie?... Ano bywa�, i c� z tego? �e czasem jaki� go�ciniec Marysi zani�s�?... A c� to, czy mu nie wolno?... Ze lubi� z ni�. gaw�dzi�?... Ano pewnie, �e wola� z ni�, jak z kim innym, ale nie �eby zaraz ple�� g�upstwa... Biedactwo, dziewczyna, dziecko prawie, i samotna, sierota. Czy� jest co� z�ego serce takiej okaza�?... Tym bardziej �e serce szczere, bez �adnego interesu, bez rachunku. Zreszt� czu�, �e i ona przywi�za�a si� do niego, �e te� go polubi�a serdecznie. Gdyby inaczej by�o, nie wita�aby go zawsze z tak� rado�ci�, nie zatrzymywa�aby go w sklepie jak najd�u�ej, nie zwierza�aby si� ze swoich smutk�w i zmartwie�.

A w ostatnich dniach nie brakowa�o ich Marysi. Ju� od poniedzia�ku by�a jakby przygaszona, gdy za� przyszed� we czwartek, od razu zauwa�y�, �e p�aka�a.

� C�, moja panieneczko � zapyta� � znowu �li ludzie �y� nie daj�? Potrz�sn�a g�ow�.

� Nie, stryjciu Antoni! Nie to! Tylko przez t� ca�� awantur� nieszcz�cie si� sta�o.

� Komu? � zaniepokoi� si�.

� A Wojdylle, rymarzowi.

� Jakie� to nieszcz�cie?

� Widocznie m�ody pan Czy�ski dowiedzia� si� od kogo�, �e ten eks � kleryk mnie obrazi� i o tej b�jce. Do��, �e jak wczoraj rymarz pos�a� furmank� do Ludwikowa z gotow� robot�, to nowej ju� mu nie dali. Starego Mosterdzieja nie by�o przedtem w miasteczku. Do Wilna je�dzi� i ledwie wczoraj wr�ci�. To kiedy furmanka pr�na przyjecha�a, pyta si�:

� A gdzie robota?

A furman mu odpowiada:

� Ludwikowska pani kaza�a powt�rzy�, �e ju� roboty dla nas nie b�dzie.

� Dlaczego nie b�dzie? Fabryk� zamykaj�?

� Fabryki nie zamykaj� � powiada furman. � Ale �e to pa�ski syn ich panicza obrazi�, to nie chc� panu roboty dawa�.

Znachor chrz�kn��.

� To niesprawiedliwe. Jak�e ojciec za syna mo�e odpowiada�? Syn �obuz, ale ojciec porz�dny cz�owiek i nic nie zawini�.

� No pewno � przyzna�a Marysia. � Ja mu to samo powiedzia�am.

� Niby komu?

� Mosterdziejowi. On dopiero, gdy takie rzeczy us�ysza� od rymarza, zacz�� dowiadywa� si� i dowiedzia� si�, co by�o. To najpierw poszed� do pana Sobka, poda� mu r�k� i powinszowa�, �e on z jego synem s�usznie post�pi�, a potem przyszed� do mnie.

� I czego chcia�?

� Najpierw to surowo na mnie patrza� i m�wi�: � Przyszed�em przeprosi� za zachowanie si� mego Zenona. To g�upi i z�y ch�opiec. Nale�a�a si� mu kara, wa�koniowi, a co od pana Sobka dosta�, to jeszcze ma�o. Rozumiem, powiada, �e nie mia� prawa pani, to znaczy mnie, obrazi�. Nie jego interes, co pani robi. Pani Szkopkowa opiekuje si� pani�, jej prawo, a nie tego darmozjada. I gdyby pani przysz�a poskar�y� si� mnie, to dosta�by za swoje. Ale, powiada, pani poskar�y�a si� m�odemu dziedzicowi z Ludwikowa i teraz mnie, starego, nieszcz�cie ca�kiem niewinnie spotka�o, bo mi zam�wienia cofn�li, a to wi�cej jak po�owa mojego zarobku.

Znachor zdziwi� si�:

� Przecie panienka nie skar�y�a si� m�odemu dziedzicowi?!

� W�a�nie. Tote� powiedzia�am to panu Wojdylle, ale on zdaje si� nie uwierzy�.

� No, to jeszcze nie widz� tu nieszcz�cia.

� Nieszcz�cie jest w czym innym. Stary Wojdy��o dzi� rano wyp�dzi� syna z domu!

� Wyp�dzi�?... Jak to wyp�dzi�? � zdziwi� si� znachor.

� On taki surowy jest. Ca�e miasteczko m�wi tylko o tym wypadku. I wszyscy twierdz�, �e to przeze mnie... A c� ja zawini�am?... Co ja z�ego zrobi�am?...

G�os Marysi zadr�a�, a w oczach pokaza�y si� �zy.

� Sama chcia�am biec do pana Wojdy��y b�aga�, by darowa� Zenonowi, ale si� ba�am...

Zreszt� on nie zwr�ci�by na moje pro�by �adnej uwagi. Proboszcz wstawia� si� za Zenonem, m�wi�, �e ch�opiec jest zepsuty, ale wyrzucony z domu zejdzie na jeszcze gorsz� drog�... Nic nie pomog�o. Stary odpowiedzia�, �e niech nawet w wi�zieniu zgnije, nic go to nie wzruszy, bo to, powiada, nie tylko le�, wa�ko� i obibok, ale jeszcze ojcu i braciom chleb odbiera.

Znachor pokiwa� g�ow�.

� Przykra sprawa, ale twojej winy tu nie ma, panieneczko.

� C� z tego, �e nie ma! � za�ama�a r�ce � kiedy wszyscy wytykaj� mnie palcami, jak jak�� zbrodniark�... wilkiem na mnie patrz�... I nawet pani� Szkopkowa przeciw mnie buntuj�. Sama s�ysza�am, jak jeden tu, stolarz, m�wi� do pani Szkopkowej: � Na bied� ludziom i na obraz� Bosk� trzyma pani u siebie t� przyb��d�.

Marysia zakry�a twarz r�koma i zap�aka�a.

� Wiem, wiem � szlocha�a � czym si� to sko�czy... Wygryz� mnie... pozbawi� pracy... A przecie� chcia�abym, chcia�am jak najlepiej... Gdyby pan Leszek przyjecha�, na kolanach wyprosi�abym u niego darowanie winy Zenonowi... Ale on... on nie przyje�d�a... Znaku �ycia nie daje. Tego mi jeszcze nieszcz�snej brakowa�o... tego... O, Bo�e, dobry Bo�e!...

Antoni Kosiba siedzia�, bezw�adnie opu�ciwszy swoje wielkie r�ce. Twarz mu przyblad�a ze wzruszenia. Dusz� odda�by za to, by t� kochan� dziewczyn� uwolni� od cierpie� i zmartwie�. Na przemian ogarnia� go gniew, ch�� natychmiastowego dzia�ania i poczucie w�asnej bezsilno�ci.

Nie by�o nawet s��w, kt�rymi zdo�a�by j� pociesza�. Wsta� tedy, obj�� j� i g�aska� po w�osach swoj� surow�, spracowan� d�oni�, powtarzaj�c:

� Cicho, go��bko, cicho, go��bko!...

Przytuli�a si� do� i ca�a dygota�a w �kaniu. I tak wielka ogarn�a go �a�o�� nad ni� i nad sob�, nad samotno�ci� obojga i bezradno�ci�, �e i jemu �zy zacz�y sp�ywa� po twarzy, po siwiej�cej brodzie, po palcach przesuwaj�cych si� najserdeczniejsz� pociech� po jasnej g��wce dziewczyny.

� Cicho, go��bko moja, cicho, cicho... � m�wi� ledwie dos�yszalnie.

� Tylko ciebie jedynego, stryjciu Antoni... ciebie jednego mam na �wiecie... przyb��da...

� Oboje�my w�r�d ludzi obcy, oboje przyb��dy, go��bko! I nie martw si�, oczu nie wyp�akuj. Nie dam ja tobie krzywdy zrobi�. Stary jestem, ale si� mi starczy... P�ki ja g�odu ani biedy nie zaznam, poty i ty, go��bko, wszystko b�dziesz mia�a. Cicho, cicho, panieneczko ty moja, kochanie ty moje, cicho... Gdy ludzie ci dokucz� zanadto, przyjdziesz do mnie, do m�yna. Nie�adnie tam u mnie i niebogato, ale g�odu ni zimna nie zaznasz, ani braku serca... Las tam wielki, ��ki szerokie, b�dziemy zio�a zbierali, b�dziesz mi, go��bko, pomaga�a ludzi leczy�... Z�y j�zyk ci� nie tknie, z�e s�owo nie obrazi... Dobrze nam b�dzie razem, przyb��dom... Cicho, go��bko, cicho...

� Jaki� ty dobry, stryjciu Antoni, jaki dobry. � Marysia z wolna uspokaja�a si�. � Chyba i ojciec rodzony nie mo�e by� lepszy... Czym ja sobie na to zas�u�y�am?...

� Czym? � Znachor zamy�li� si�. � A kt� to mo�e wiedzie�? A czym ja zas�u�y�em, �e ot tak tulisz si� do mnie, go��bko moja, �e moje stare serce, co ju� tylko z nawyku, nie z potrzeby bi�o, rozgrza�a� niczym s�o�ce... B�g jeden wie, a ja cho� nie wiem, dzi�kuj� Mu za to i dzi�kowa� nie przestan� do �mierci...

Przed sklepem zatrzyma�a si� bryczka i po chwili wszed� jaki� pan. Kupowa� papier kolorowy na lampiony, pewno na zbli�aj�ce si� do�ynki. Wybiera� d�ugo, targowa� si� i narzeka� na wysokie ceny.

Gdy wreszcie wyszed� z paczkami, znachor powiedzia�:

� A czy pozwolisz, go��beczko, �e szczerze powiem, co my�l�?

� Prosz� o to. � U�miechn�a si� nie bez obawy, �e po takim wst�pie nie us�yszy rzeczy przyjemnych.

I nie myli�a si�: znachor zacz�� m�wi� o panu Leszku.

� Przez niego te wszystkie k�opoty i zmartwienia. Co tobie po nim, go��beczko?... Nie m�wi�, �eby by� niedobry czy szkodliwy, z oczu mu nawet niezgorzej patrzy, ale to m�odzik jeszcze, nie ma swego zastanowienia, p�dziwiatr. Nieraz patrzy�em na niego, nie raz i nie dziesi�� widzia�em, jak tu zachodzi� i przesiadywa�... A i ludzie opowiadali... A �e to m�ody i lekki, to i nie dziw, �e go i podejrzewaj� o niepi�kne zamiary. Ja sam, B�g mi �wiadkiem, nie wierz�! G�ow� da�bym, �e wszystko, co gadaj�, to psie szczekanie. Ale widzisz, go��beczko, po co maj� gada�?... J�zyk�w nie zwi��esz, oczu ludziom nie zakryjesz. Patrz� i gadaj�. � A tobie, panieneczko, co z tych umizg�w? Tylko niebezpiecze�stwo. M�oda jeste�, niedo�wiadczona, �atwo uwierzysz w ka�de obietnice.

� On mi nigdy nic nie obiecuje � przerwa�a Marysia, zar�owiona i zdetonowana.

� Nie obiecuje?... Wi�c czego chce?... Pami�taj, �e on wielki pan, bogaty, �wiatowy. Co ty dla niego?... Ot, zabawka. A serce przyzwyczai si�. Ot i teraz: nie ma go � JU� ci ci�ko.

� To z innego powodu...

� Mo�e z innego, a mo�e i z tego. � �agodnie kiwn�� g�ow�. � O�eni� si� z tob� przecie nie o�eni si�. Wi�c po co?... Marysia spu�ci�a oczy.

� Ja o tym te� wcale nie my�la�am. Po prostu przyjemnie z nim si� rozmawia. On du�o podr�owa�, du�o widzia�. �adnie opowiada...

� To niech opowiada innym. Dlaczeg� ciebie sobie upatrzy�? � Bo... on m�wi, �e... mu si� podobam.

� Jeszcze by� si� nie podoba�a. �lepy nie jest.

� Nie s�dzi�am, �e i ty, stryjciu Antoni, b�dziesz dopatrywa� si� tu czego� z�ego. Znachor zas�oni� si� r�kami.

� Uchowaj, Bo�e! Nie z�e to, ale niepotrzebne. I tobie u ludzi szkodzi, i zamieszanie z tego wynika, a korzy�ci dla nikogo nie ma �adnej. Nie m�wi� ja na niego. Nie. Ale gdyby by� ca�kiem porz�dny, nie nara�a�by ci�, go��bko, na obmow�, nie zawraca�by ci g��wki, nie siedzia�by tu kamieniem.

� Przecie�... przecie� nie mog� go wyprasza� � pr�bowa�a broni� si� Marysia.

� I nie trzeba. Chcesz dobrej rady pos�ucha�, szczerej rady, to pos�uchasz i nie b�dziesz wdawa� si� z nim w gaw�dy. To i przestanie ci� nachodzi�. Nie zechcesz, to ju� na to nic nie poradz�.

Marysia zamy�li�a si� g��boko. Doskonale rozumia�a, �e rada znachora jest i �yczliwa, i jak�e bardzo s�uszna. Ostatecznie tak czy owak, wcze�niej czy p�niej, jej znajomo�� z panem Leszkiem musia�aby si� sko�czy�. Albo mu nowy kaprys przyjdzie, albo si� o�eni. I koniec. Przeci�ganie tego oczywi�cie do niczego nie doprowadzi. Im d�u�ej to b�dzie trwa�o, tym ci�ej jej b�dzie rozsta� si� z nim, tym bole�niejsza b�dzie t�sknota. Oto zaledwie kilka dni go nie by�o, a ju� �ycie sta�o si� m�czarni�... Lecz z drugiej strony, czy� nie wola�aby ca�ymi latami rozpaczy zap�aci� za par� miesi�cy szcz�cia widywania go, wpatrywania si� w jego oczy, s�uchani a jego g�osu?...

Wspomnienie o najkr�tszym szcz�ciu zostanie w duszy na zawsze, do �mierci. Czy� wolno wyrzeka� si� tego skarbu? Czy� lepiej ze� zrezygnowa� Ze strachu przed cierpieniem i �y� ju� tylko ja�ow�, beztre�ciw� pustk�?...

Znachor jest dobry i m�dry, ale czy nie myli si� w tym wypadku?

� Zastanowi� si� nad twoj� rad�, stryjciu Antoni � powiedzia�a wreszcie powa�nym tonem.

� Zastanowi� si�, cho� mo�e to i niepotrzebne, bo on pewno ju� nie przyjedzie tu wi�cej.

I rzeczywi�cie mija�y dni, a m�odego Czy�skiego nikt nie widzia� w miasteczku ani w okolicy.

Tymczasem a� wrza�o tu od plotek. Surowy post�pek starego Mosterdzieja pot�piany by� przez jednych, chwalony przez drugich. Wszystkie s�dy zgadza�y si� jednak w dw�ch punktach: pierwszym by�o prze�wiadczenie, �e Zenon Wojdy��o �le sko�czy, drugim przekonanie, �e winowajczyni� jest Marysia.

Nawet ci, co dawniej serdecznie j� witali, starali si� teraz przej�� obok udaj�c, �e jej nie widz�. Inni natomiast g�o�no i przy ka�dej nadarzaj�cej si� okazji wypowiadali swe s�dy, nie �a�uj�c wyraz�w dosadnych. Nie byli to nawet ludzie �li ani zgorzkniali. Po prostu w prostym �yciu miasteczkowym przywykli do pewnych obyczaj�w i cokolwiek by norm tych obyczaj�w nie trzyma�o si�, godne by�o w ich oczach napi�tnowania. Biedna dziewczyna pracuj�ca, zadaj�ca si� z bogatym paniczem, nie mog�a liczy� na ma��e�stwo, a zatem na co liczy�a?...

Logika tego rozumowania szczeg�lniej przemawia�a do tych, kt�rzy naj�arliwiej pochwalali rymarza za wyp�dzenie synalka pr�niaka i awanturnika z rodzicielskiego domu. Je�eli do tych lat doszed� i cz�owiekiem si� nie sta�, to nic ju� mu nie pomo�e. Nie s�ucha� ojca i matki, niech s�ucha teraz psiej sk�ry. Niech idzie w �wiat i wstydu porz�dnej rodzinie nie przynosi.

Zenon jednak widocznie nie zamierza� odchodzi�. Pierwszego wprawdzie dnia znikn�� gdzie�, nazajutrz jednak wr�ci� i zaraz swoim zachowaniem si� potwierdzi� najgorsze domys�y i przepowiednie. Upi� si� w karczmie u Judki do nieprzytomno�ci, przepi� wszystkie pieni�dze, kt�re mu ojciec da� na wyjazd, a potem do p�nej nocy awanturowa� si� po ulicy krzycz�c, �e podpali ojcowski dom, �e wystrzela wszystkich Czy�skich, �e g�ow� rozwali tej lafiryndzie Marysi.

W rezultacie rzuci� si� na policjanta, obrywaj�c mu kiesze�, a si�� doprowadzony na posterunek, powybija� tam okna i po�ama� meble. Na�o�ono mu kajdanki i przetrzymano ca�� dob� w areszcie, a potem spisano protok�, z kt�rego mia�a by� sprawa s�dowa i oczywi�cie ze dwa miesi�ce kary.

Tymczasem wypuszczony na wolno�� Zenon znowu znik� z miasteczka, ale opowiadano, �e kr�ci si� w okolicy.

Wypadki te nie tylko miasteczkow� wstrz�sn�y opini�. Dowiedziano si� o nich i w Ludwikowie. Pani Czy�ska natychmiast pos�a�a ch�opca do rymarza i oznajmi�a mu, �e jakkolwiek uwa�a kar� ojcowsk�, wymierzon� Zenonowi, za s�uszn�, jednak pragn�c uratowa� go przed stoczeniem si� w bagno, postanowi�a przywr�ci� dawne zam�wienia i ma nadziej�, �e pan Wojdy��o synowi przebaczy.

Rymarz jednak twardym by� cz�owiekiem. Za zam�wienia podzi�kowa�, lecz o�wiadczy�, �e tego, co raz postanowi�, ju� nie zmieni i �e wyrodnego syna na oczy ju� widzie� nie chce. Przekona� si� nie da�.

� Patrz � m�wi�a p�niej pani Czy�ska m�owi. � Patrz, jaki jest stosunek ojca do dzieci, je�eli ojciec ma zasady i charakter.

Pan Stanis�aw uda�, �e tej aluzji nie zrozumia�, i b�kn�� cos pod nosem zag��biaj�c si� w lekturze. Natomiast pani Eleonora dosz�a do przekonania, �e z ca�ej tej sprawy mo�na wyci�gn�� korzy�ci pedagogiczne w stosunku do Leszka, i zabra�a si� do pisania obszernego listu do jedynaka z dok�adn� relacj� tudzie� z wieloma apostrofami dydaktycznymi.

List ten zapewne wp�yn��by umoralniaj�co na Leszka, gdyby go otrzyma�. Niestety jednak, w tym�e czasie gdy to arcydzie�o matczynych uzdolnie� wychowawczych znajdowa�o si� w wagonie pocztowym poci�gu p�dz�cego w stron� Warszawy, adresat przewraca� si� z boku na bok w wagonie sypialnym poci�gu d���cego do Ludwikowa.

Przewraca� si� i usn�� nie m�g� dlatego, �e wype�niony by� wyrzutami sumienia, kt�re nie dawa�o si� oszuka� �adnymi pretekstami ni wykr�tami. Oczywi�cie u wujostwa nudzi� si� jak mops w szufladzie, lecz nudzi� si� nie z przyczyn obiektywnych. Towarzystwo by�o liczne, mi�e i weso�e, rozrywki urozmaicone i nieustanne, kobiety �adne, kuchnia wyborna, pogoda �wietna. Pow�d nudy tkwi� w nim samym. Po prostu t�skni�.

By�o to g�upie i niepowa�ne, �e on, dojrza�y cz�owiek, rozporz�dzaj�cy zdrowym rozs�dkiem, t�skni� niczym sztubak za pensjonark�, za t� blondyneczk� z ma�ego sklepiku w ma�ym miasteczku, t�skni� mimo najskuteczniejszych autoperswazji, mimo nieodpartej argumentacji, mimo woli i postanowie�. Wyje�d�a� przecie z niez�omn� decyzj� wypl�tania si� z niedorzecznych sentyment�w i z gmatwaniny paskudnych, drobnych spraw, kt�re z tych sentyment�w wyros�y. Ledwie jednak podr� rozpocz��, opad�y go inne my�li, osaczy�y, otoczy�y, nie dawa�y spokoju ni wytchnienia.

Zamiast zniech�cenia przychodzi�y nastroje �a�osne, czu�e, rzewne, wyobra�nia podsuwa�a fantastyczne sceny, w kt�rych widzia� zap�akan� Marysi� w ramionach tego samozwa�czego rycerza Sobka, to zn�w l�on� i poniewieran� przez t�um prostak�w albo te� odje�d�aj�c� w niewiadomym kierunku... w wytartym paletku, w �miesznym, prowincjonalnym kapelusiku, z ubo�uchnym swoim dobytkiem w zniszczonej ma�ej walizeczce.

Wizja by�a tak wyra�na, �e a� si� przerazi�. Zerwa� si� z ��ka, ubra� si�, zapakowa� rzeczy, kaza� obudzi� szofera i odwie�� si� do Warszawy. Wujostwu zostawi� list z wyja�nieniem, �e przypomnia� sobie niezwykle wa�n� i terminow� spraw�.

W Warszawie do poci�gu mia� jeszcze dwie godziny czasu. W��cz�c si� bez celu po Marsza�kowskiej, zatrzyma� si� przed jubilersk� wystaw�. Mimo woli dostrzeg� pi�kny platynowy pier�cionek z markiz� z bladoniebieskich szafir�w.

� To jest kolor jej oczu � stwierdzi� z rozczuleniem i nie zastanawiaj�c si� nad tym, co robi, wszed� do sklepu.

Pier�cionek nie by� zbyt drogi, jego zakup jednak poch�on�� reszt� got�wki, jaka pozosta�a w kieszeni Leszka po nabyciu biletu kolejowego.

Teraz, nie mog�c usn��, wydoby� z kieszeni p�aszcza pude�ko i przygl�da� si� pier�cionkowi. Dotychczas nigdy nie zrobi� Marysi najmniejszego prezentu. Nawet nale�a�o w�tpi�, czy ona przyj�aby cokolwiek.

� Przyj�aby � b�ysn�a mu w g�owie my�l � gdyby to by� pier�cionek zar�czynowy.

I nagle poczu�, �e serce przy�pieszy�o swoje t�tno. Wyci�gn�� r�k� z pier�cionkiem i wpatrywa� si� w b�yski kamieni.

� To jest m�j pier�cionek zar�czynowy � powiedzia� g�o�no.

Podni�s� g�ow� i gro�nie rozejrza� si� po przedziale, jakby w oczekiwaniu czyjego� sprzeciwu. Lecz przedzia� by� pusty, �ciany milcza�y, tylko firanki ko�ysa�y si� lekko w takt p�du poci�gu.

Ogarn�� go od razu jaki� b�ogi, do snu podobny spok�j. Teraz ju� wiedzia�, teraz ju� nie by�o �adnych w�tpliwo�ci. Tak, o�eni si� z ni�. B�dzie j� mia� dla siebie, przy sobie ju� na zawsze. Koniec t�sknot, koniec niepokoj�w, koniec rozterek i cierpie�.

Niech nazw� to szale�stwem! Nazw� przecie ci, kt�rzy nie wiedz�, jakim szale�stwem, jak beznadziejnym szale�stwem jest walka z mi�o�ci�!

I zbrodni�! Bo czy� wolno cz�owiekowi wydziera� sobie z piersi najlepsze, najszlachetniejsze, najpi�kniejsze uczucie? Kto wie, mo�e jedyne uczucie, kt�re usprawiedliwia istnienie, kt�re jest kwitnieniem duszy?... Zadepta�, zniszczy� to, wyprze� si� tego?... I w imi� jakich racji?... By zyska� uznanie ludzi?... Co za g�upota! Dla innych wyrzeka� si� siebie, wyrzeka� si� w�asnej najistotniejszej tre�ci, w�asnego pragnienia szcz�cia!

O, doskonale zdawa� sobie spraw� z tych trudno�ci i przeszk�d, kt�re spi�trz� si� na jego drodze. Nie �udzi� si� ani przez chwil�, i� na ma��e�stwo uzyska zgod� rodzic�w. Nie w�tpi�, �e zrobi� wszystko, by m�i uniemo�liwi� osi�gni�cie celu. Opinia publiczna, wszyscy znajomi i krewni zmobilizuj� si� przeciw Marysi. Musi by� przygotowany na zawzi�t� walk�.

Lecz walki tej si� nie ba�. Przeciwnie. Podnieca�a go my�l, �e stanie sam przeciw wszystkim w obronie swego szcz�cia, swego i szcz�cia Marysi, �e prze�amie przeszkody, �e wytrzyma ataki, �e zwyci�y, bo zwyci�y� musi.

W jego umy�le rysowa� si� ju� plan kampanii. Widzia� ju� ca�y arsena� broni i podst�p�w, jakich u�yj� przeciw niemu. B�d� to gro�by zerwania stosunk�w, zapowied� wydziedziczenia lub nawet rzeczywiste wydziedziczenie, z�o�liwe �arty i pod�e oszczerstwa, sceny i awantury, spazmy i omdlenia, pro�by i gro�by. A zacznie si� od zamkni�cia kasy. Przy stosunkach rodzic�w nietrudno im b�dzie zapobiec znalezieniu przez syna jakiejkolwiek posady.

� To nale�y wzi�� pod uwag� � zastanawia� si�.

Nic �atwiejszego, jak stan�� do walki z podniesion� przy�bic� i... przegra�. Lecz tu chodzi nie o sam� walk�, chodzi o zwyci�stwo. Chodzi o to, by zosta� na placu. Wprawdzie m�g�by po cichu spieni�y� swe osobiste rzeczy i uciec z Marysi� gdzie� na koniec �wiata. Ona przyzwyczajona jest do biedy, on si� przyzwyczai. Jest m�ody, gdzie� przecie prac� znajdzie. Ale taka ucieczka nie da�aby mu �adnej satysfakcji, umniejszy�aby zdobyte szcz�cie. I dlatego nale�a�o j� z g�ry wykluczy�.

Mia� do�� zmys�u praktyczno�ci, by donkiszoteri�, kt�ra cz�sto go poci�ga�a, umie� odsun�� na bok, gdy chodzi�o o rzeczy wa�ne. Dlatego i teraz postanowi� dzia�a� ostro�nie, przezornie i w najg��bszej tajemnicy.

Na razie nie chcia� zreszt� zaprz�ta� my�li przysz�� strategi�. Tak by� upojony odkryciem swoich prawdziwych pragnie�, tak uszcz�liwiony powzi�ciem decyzji, �e wszystko inne musia�o przy tym male�, kurczy� si�, traci� na znaczeniu.

Zjawienie si� rozpromienionego i tryskaj�cego humorem Leszka wywo�a�o w Ludwikowie sensacj�. Po pierwsze, nie spodziewano si� go tu wcale, po drugie, zbyt widoczna nast�pi�a w nim zmiana. Bez �ladu znik�o dawne rozdra�nienie, gwa�towno�� odruch�w, oboj�tno�� dla spraw domowych i maj�tkowych, znudzenie.

� Co ci si� sta�o, Leszku? � z uznaniem pyta�a pani Eleonora.

� Zmieni�em si�, mamo. Jestem wprost innym cz�owiekiem.

� Ciekawe, czy ta pomy�lna faza d�ugo potrwa.

� O, tak. � U�miechn�� si� tajemniczo. � Mam wra�enie, �e to ostateczna faza mego rozwoju. Widzicie, du�o przemy�la�em i doszed�em do przekonania, �e ju� czas zabra� si� do ustabilizowania si�, do roboty, do uporz�dkowania sobie �ycia i tak dalej.

Pan Czy�ski a� podni�s� oczy znad gazety.

� Czy to ma znaczy�, �e wreszcie zamierzasz zaj�� si� fabryk�?

� Nie mylisz si�, ojcze!

� Wobec tego musz� wys�a� depesz� dzi�kczynn� do wuja. Czy w ich domu spotka�e� kogo�, kto ci� tak odmieni�? By�o tam, zdaje si�, du�o os�b.

� O tak, bardzo du�o. Po prostu t�ok. � Skin�� g�ow� i doda� po namy�le: � I w tym t�oku spotka�em... siebie.

� Ach... i jakie� odnios�e� wra�enie z tego spotkania?

� Pocz�tkowo do�� przykre. Us�ysza�em wiele krytycznych uwag, nie pozbawionych s�uszno�ci. W ko�cu jednak przekona�em si�, �e mam do czynienia z cz�owiekiem, kt�ry wie, czego chce. Obaj byli�my tym bardzo ucieszeni.

Pani Eleonora pochyli�a si� i poca�owa�a go w czo�o.

� Gratulujemy wam obu, a przy sposobno�ci i sobie.

� Dzi�kuj�, mamo. Na gratulacje zas�u�y�em bardziej, ni� przypuszczasz � odpowiedzia� powa�nie.

Rozmowa ta odby�a si� wieczorem po kolacji i nape�ni�a pa�stwa Czy�skich najr�owszymi nadziejami. Jakie� by�o ich zdziwienie, gdy nazajutrz rano s�u��cy, zapytany, czy panicz jeszcze �pi, o�wiadczy�:

� Panicz kaza� poda� motocykl i pojecha� w stron� Radoliszek.

Proboszcz, ksi�dz Pe�ka, by� ju� starszym m�czyzn�. Sypia� ma�o i wcze�nie si� budzi�. Pewne za� niedok�adno�ci w systemie trawiennym sprawia�y, i� na czczo czu� si� fatalnie. Dlatego te� na msz� w dni powszednie dzwoniono ju� przed si�dm�, a o si�dmej ksi�dz Pe�ka wychodzi� do o�tarza.

Marysia, chc�c zd��y� na msz�, musia�a wstawa� o sz�stej i troch� przez to nie dosypia�a. Modlitwa jednak w ko�ciele tyle dawa�a jej ukojenia, �e od szeregu dni nie opu�ci�a ani jednej mszy. Kl�ka�a w k�cie za ambon� i modli�a si� �arliwie, prosz�c Boga, by przebaczy� jej grzechy, by zdj�� z niej smutki i strapienia, kt�rych tyle zwali�o si� na ni�, by zes�a� jej pociech� i jeszcze, by da� szcz�cie cz�owiekowi, kt�rego pokocha�a.

Na ch�rze organy gra�y te dziwne ko�cielne melodie, w kt�rych nie by�o ani smutku, ani wesela, tylko jaki� dziwny, wszechw�adny spok�j rzeczy wiecznych, taki spok�j, jaki w gwia�dziste noce zdaje si� sp�ywa� z nieba.

Spok�j ten nasyci� ca�e wn�trze ko�cio�a, zastyg� w bia�ych pos�gach aposto��w i prorok�w, rozp�yn�� si� w zatartych konturach na sczernia�ych obrazach, d�wi�cza� w dolatuj�cych od o�tarza marmurowych s�owach �aci�skiej modlitwy i nape�nia� zn�kane dusze pobo�nych, kt�re tu w�a�nie spokoju tego szuka�y.

Marysia wychodzi�a z ko�cio�a jakby odurzona t� nieziemsk� pogod�, uciszona i pogodzona z losem. Nie �mia�a przenika� my�l� owych wielkich prawd, kt�re objawia�y si� kiedy� �wi�tym Pa�skim w godzinach kontemplacji i zatopienia si� w Bogu. Nie potrafi�aby nawet. Jednak jak�e wyra�nie odczuwa�a ten powiew wiekuisto�ci, co j�, ma��, biedn� dziewczyn�, przez wszystkich zapomnian� i nikomu niepotrzebn�, napawa� ufno�ci� i prze�wiadczeniem, �e gdzie� daleko, w niezmierzonych przestworzach ma wielkiego, wszechmocnego opiekuna i sprzymierze�ca, kt�rego dobre oczy patrz� na ni� niewidzialne, lecz wszystko widz�ce.

Wychodzi�a codziennie pod dziwnym wra�eniem, �e oto stanie si� co� niebawem, �e wszystko si� odmieni, �e jakie� szcz�cie niespodziewanie sp�ynie na ni�. A prze�wiadczenie to by�o tak silne, �e owego ranka, gdy wracaj�c z ko�cio�a zobaczy�a pana Leszka przed sklepem, nawet nie zdziwi�a si�. Tylko �e nie umia�a zapanowa� nad rado�ci�.

� Przyjecha� pan � powtarza�a dr��cym g�osem � przyjecha�... O ile zdolna by�a do zaobserwowania czego� w tym stanie podniecenia, wyda� si� jej jaki� powa�ny i skupiony. Zawstydzi�a si�, gdy przy witaniu si� poca�owa� j� w r�k�, na ulicy, na ludzkim widoku. Ledwie znale�li si� wewn�trz, wzi�� j� za r�ce i patrz�c w oczy powiedzia�: � Nigdy nikogo tak nie kocha�em jak ciebie. Nie mog� bez ciebie �y�. Czy zgodzisz si� zosta� moj� �on�?

Pod Marysi� ugi�y si� kolana, a w g�owie zawirowa�o.

� Co pan... co pan... m�wi... � wyj�ka�a.

� Prosz� ci�, Marysiu, by� zechcia�a zosta� moj� �on�.

� Ale�... to niepodobie�stwo! � prawie krzykn�a.

� Dlaczego niepodobie�stwo?

� Niech si� pan zastanowi! � Wyrwa�a r�ce z jego u�cisku. � Przecie pan nie m�wi tego powa�nie! Zmarszczy� brwi.

� Czy mi nie wierzysz?

� Nie, nie! Wierz�, ale czy pan pomy�la�... Bo�e! Co by to by�o! Pa�scy rodzice... Ci tutaj, w miasteczku... Zatruliby panu �ycie, zakrakaliby... Znienawidziliby mnie... Czy�ski skin�� g�ow�.

� Owszem. Przewidzia�em to wszystko. Wiem, �e czeka nas wiele, mo�e bardzo wiele przykro�ci, szykan, afront�w. Ale maj�c do wyboru albo to, albo wyrzeczenie si� ciebie, got�w jestem na wszystko. Z bardzo prostego powodu: kocham ci�. A je�eli ty tego nie rozumiesz, to widocznie �udzi�em si� co do twoich uczu� i ty mnie wcale nie kochasz.

Spojrza�a na� z wyrzutem.

� Ja?... Ja pana nie kocham?...

� Mary�ku!

Pochwyci� j� w ramiona i obsypa� poca�unkami. Jego porywczo�� i si�a, z jak� przyciska� j� do siebie, obezw�adni�y Marysi�. Nie chcia�a si� broni� i nie mog�a. By�a w tej chwili nieludzko szcz�liwa. Przysi�g�aby, �e od pocz�tku �wiata �adna dziewczyna takiego szcz�cia nie zazna�a.

Je�eli kiedykolwiek w jej rozmy�laniach znalaz�y si� jakie� najdrobniejsze zarzuty przeciw Leszkowi, teraz nie pozosta�o po nich �ladu. Oczywi�cie nie wierzy�a w to, �e ich ma��e�stwo dojdzie do skutku. To by�o nieprawdopodobne. Ale ju� sam fakt jego decyzji, niew�tpliwie szczerej, sama jego dobra wola, samo to, �e prze�ama� siebie i uczyni� to dla niej, �wiadczy�o o jego szlachetno�ci, o g��bi uczu�, o wyj�tkowo�ci natury. Gdyby zapytano j� teraz, czy mo�e istnie� cz�owiek bardziej warto�ciowy od niego, zaprzeczy�aby z czystym sumieniem.

Prze�ama� si�, bo musia� si� prze�ama� w swojej dumie, w przekonaniu, �e najbogatsze i najpi�kniejsze panny wzdychaj� do�, �e najlepsze domy pragn� go mie� za zi�cia, �e ma�o jest r�wnych mu pod wzgl�dem urodzenia, maj�tku, wykszta�cenia. Tak lubi� przecie od niechcenia popisywa� si� nazwiskami utytu�owanych przyjaci�, z takim lekcewa�eniem, z tak� pogard� m�wi� o ludziach z miasteczka.

I nagle chce wzi�� j� za �on�. J�, kt�ra nawet w tym wy�miewanym miasteczku jest przyb��d�, ubog� sierot�, bez rodziny, bez przyjaci� opr�cz wiejskiego znachora, bez grosza przy duszy. Wprawdzie w por�wnaniu z innymi pannami radoliskimi jest bardziej wykszta�cona i mo�e inaczej wychowana dzi�ki matce. Ale czy� jej wychowanie, wykszta�cenie i obycie nie razi�oby w jego �rodowisku?...

Jej ojciec, kt�rego straci�a, gdy mia�a lat kilka, by� podobno lekarzem, jej ojczym, kt�rego jak ojca kocha�a i nazywa�a ojcem, by� tylko le�niczym, skromnym oficjalist� dworskim, a matka wprawdzie pochodzi�a ze znanej rodziny, lecz tu w okolicy sama znana by�a jako biedna nauczycielka muzyki i j�zyk�w, a p�niej ju� tylko jako szwaczka.

Czy� tacy ludzie jak pa�stwo Czy�scy, ludzie z takiej sfery, gdzie wi�ksz� zwraca si� uwag� na pochodzenie i rodowody ni� u prawdziwej arystokracji, czy� zdo�aliby pogodzi� si� z tym, �e ich syn takie zawiera ma��e�stwo?...

Och�on�wszy z pierwszego wra�enia, Marysia o tym w�a�nie zacz�a m�wi� Leszkowi. S�ucha� jej uwa�nie, nie przerywa�, a gdy sko�czy�a, powiedzia�:

� I c� z tego wszystkiego?... Czy� to w czymkolwiek zmienia fakt, �e si� kochamy?...

� Nie, tego nic zmieni� nie mo�e. B�d� pana kocha�a zawsze, pana jedynego, a� do �mierci! � szepn�a cicho.

� Ale widocznie dla ciebie to nie jest takie wa�ne, by o to walczy�, by znie�� r�ne przykro�ci i zmartwienia. Potrz�sn�a g�ow�.

� O, nie! Nie o mnie mi chodzi! Ja by�abym gotowa na ka�de po�wi�cenie, na ka�de upokorzenie. Ale ty...

� C� ja? � zapyta� niemal gniewnie.

� Ty... Unieszcz�liwi ci� to, zniech�ci, z�amie... Zerwa� si� i za�ama� r�ce.

� Mary�ka! Mary�ka! Jak ci nie wstyd! Obra�asz mnie! Jak mo�esz tak nie wierzy� w moje si�y?...

� To nie to � zaprzeczy�a � wierz� w nie! Ale nie mam prawa nara�a� ci� na to wszystko. Nie chc� sta� ci si� kul� u nogi. I tak ju� jestem bardzo, bardzo szcz�liwa...

� O, to bardzo �adnie. Jeste� ju� szcz�liwa. A o mnie mniejsza! Co?... Ja mog� nadal by� nieszcz�liwy, bo tobie ubzdura�o si�, �e mo�esz sta� si� jak�� tam kul� u nogi! Wstydzi�aby� si�! Z�by taka inteligentna i taka rozs�dna panna m�wi�a podobne nonsensy! I w og�le kto ci� upowa�ni� do decydowania o moim losie?... Ona nie ma prawa nara�a� mnie! Ale chyba ja mam prawo?... A ja chc�, ja musz�, i koniec! Czy s�dzisz, �e jestem takim niedo��g�, �e musz� ju� koniecznie by� uzale�niony od rodzic�w? Czy �wiat nie jest do�� wielki, by�my si� mogli na nim pomie�ci�? Czy my�lisz, �e w razie wojny z domem, gdy nam ju� ta wojna obrzydnie, nie b�dziemy mogli wyjecha� gdzie indziej?... Nie obawiaj si�! Jeszcze mnie nie znasz dostatecznie. Nie nale�� do tych, kt�rym mo�na w kasz� dmucha�. Zobaczysz! A zreszt� nie ma o czym m�wi�. Postanowienie zapad�o i basta! U�miechn�� si� i znowu przytuli� j� do siebie.

� I przynajmniej ty jedna nie utrudniaj mi tej walki, walki o moje i twoje szcz�cie, o nasze szcz�cie... Bp doprowadzisz mnie do szale�stwa i paln� sobie w �eb!

� Leszku! Najdro�szy m�j, najukocha�szy. � Kurczowo zaciska�a r�ce ko�o jego szyi.

� Zobaczysz, moja Marysie�ko, �e b�dziemy najszcz�liwszym ma��e�stwem na ziemi.

� Tak, tak. � Tuli�a si� do�. Nie by�a ju� zdolna do my�lenia, do protestowania, do sprzeciwu. Wierzy�a mu, pokona� jej w�tpliwo�ci swoim zapa�em i wol�.

Leszek wyj�� z kieszeni ma�e pude�eczko, a z niego wydoby� pier�cionek z szafirami.

� Ot� m�j znak ochronny � powiedzia� weso�o, wk�adaj�c pier�cionek na jej palec. � By� pami�ta�a, �e� jest moj� niepodzieln� w�asno�ci�.

� Jaki pi�kny!

� Te kamyki maj� kolor twoich oczu, Marysie�ko. D�ugo przygl�da�a si� pier�cionkowi, wreszcie odezwa�a si� ze zdziwieniem i nabo�e�stwem w g�osie:

� To ja jestem... zar�czona?...

� Tak, kochanie, jeste� moj� narzeczon�.

� Narzeczon�... � powt�rzy�a i ze smutkiem doda�a: � Ale ja jeszcze �adnego pier�cionka da� nie mog�... Nie mam. Ostatni, mamusiny, zosta� sprzedany na... koszty pogrzebu. Te� by� z szafirami i mama bardzo go kocha�a, chocia� by� tani, o wiele skromniejszy od tego.

W jej oczach zakr�ci�y si� �zy.

� Nie my�l o rzeczach smutnych � powiedzia�. � A mnie i bez zar�czynowego pier�cionka nie uda si� zapomnie�, �e jestem ju� niewolnikiem, najszcz�liwszym niewolnikiem, kt�ry wcale nie pragnie wyzwolenia.

� Bo�e! Bo�e! � szepn�a. � W g�owie mi si� kr�ci. Wszystko przysz�o tak nagle... Za�mia� si�.

� Oj, chyba nie nagle. Znamy si� przecie od dw�ch lat.

� Tak, ale czy� mog�am przypuszcza�, ze si� to w taki spos�b sko�czy!

� Ko�czy si� w najlepszy spos�b, jaki mo�na wymy�li�.

� Wprost nie mog� przekona� siebie, �e to nie sen, �e to rzeczywisto��. I... doprawdy... boj� si�...

� Czego boisz si�, Marysie�ko?

� �e... czy ja wiem, �e wszystko to rozwieje si�, zniknie, �e co� nas rozdzieli.

Wzi�� j� za r�k�.

� Oczywi�cie, najdro�szy m�j skarbie, nale�y zachowa� maksimum ostro�no�ci, nale�y uniemo�liwi� jakiekolwiek intrygi i podobne rzeczy. Dlatego musimy zachowa� �cis�� tajemnic�. Nikt, ale to absolutnie nikt nie powinien dowiedzie� si� o naszych zar�czynach. U�o�y�em ju� sobie pewien plan. Gdy doprowadz� do urzeczywistnienia tego planu, szast � prast, bierzemy �lub. Klamka zapadnie i chocia�by na g�owie stawali, ju� nic nie wsk�raj�. Tylko pami�taj: milczenie!

Marysia za�mia�a si�.

� I tak nie powiedzia�abym nikomu. Wy�mieliby, nikt by nie uwierzy�. A zreszt� czy pan s�dzi, panie Leszku, �e ja mam komu zwierza� si�?... Mo�e jednemu stryjciowi Antoniemu...

� Temu znachorowi z m�yna?... Nie, jemu te� nic nie m�w. Dobrze?

� Obiecuj� �wi�cie.

I Marysia obietnicy dotrzyma�a. Dotrzyma�a, chocia� jeszcze tego samego dnia wyjawienie prawdy mog�o uwolni� j� od wielu przykro�ci.

Przykro�ci te zacz�y si� od przyj�cia do sklepu pani Szkopkowej. Kobiecina, z natury poczciwa, uleg�a widocznie nastrojowi, jaki opanowa� Radoliszki. Zastawszy w sklepie pana Leszka, demonstracyjnie usiad�a za lad� daj�c do zrozumienia, �e nie ruszy si� st�d pr�dko. Gdy m�ody cz�owiek odjecha�, zacz�a gniewnie:

� Upami�tania �adnego nie masz! Rozum si� w tobie, dziewczyno, pomiesza�! Takiej pociechy od ciebie si� doczeka�am za moj� opiek� i za chleb!

� Bo�e drogi! � Marysia spojrza�a na ni� b�agalnie. � A c� ja pani z�ego zrobi�am?

� Co z�ego? � wybuch�a pani Szkopkowa. � A to z�ego, �e mnie ca�e miasteczko palcami zacznie wytyka�, �e pozwalam na takie rzeczy! Co z�ego?... A to, �e w moim interesie takie sprawy si� odbywaj�!...

� Ale� jakie sprawy?!

� Zgorszenie publiczne! Tak, zgorszenie! Ha�ba! Na to ci� hodowa�am? Na to o ciebie dba�am, �eby teraz przez ciebie na mnie psy wieszali?!... Czego ten paniczyk, ten don�uan, ten fircyk tu chce?...

Marysia milcza�a. Pani Szkopkowa zrobi�a pauz� i odpowiedzia�a na w�asne pytanie:

� Ja ci powiem, czego on chce! Ja ci powiem! Na twoj� cnot� on czatuje! Ot, co! Swoj� kurtyzan� chce z ciebie zrobi�! A ty, g�upia, jeszcze do niego oczy przewracasz i podwabiasz tego ancymonka na w�asn� zgub�, na w�asne poha�bienie! A wiesz, co ci� czeka, je�eli ulegniesz pokusie?... N�dzne �ycie i ci�ka �mier�, a po �mierci wieczne pot�pienie!... Jak w�asnego rozumu jeszcze nie masz, to s�uchaj mnie, starej! Co ty sobie my�lisz, �e ja ot tak sobie ozorem trzepi�? Dla w�asnej przyjemno�ci?... Niech psy tak� przyjemno�� maj�. Mnie serce si� kraje, jakby kto no�em w nie d�ga�. Przylatuje do mnie taka j�dza Kropid�owska i ju� na mnie, �e czy ja to oczu nie mam, czy ja nie widz�, �e ten, jak go tam, motocykiel znowu pod sklepem stoi?... �e c� to ja tak wydaj� swoj� wychowank� na rozpust� i obraz� Bosk�?... To jej m�wi�: � Moja pani Kropid�owska kochana, nie pani, za przeproszeniem, zadajdany interes, co i jak! Ale je�eli pani chcesz prawd� wiedzie�, to ciasto, widzisz pani, ro�nie, przez makutr�, przez wierzch si� przewala, a ja mam do sklepu lecie�?... To ona mi na to: � Patrzaj pani, pani Szkopek szanowna, �eby ci ciasto nie przeros�o, bo mo�e ci tymczasem wychowanka przero�nie w wiadomym miejscu!... To jak to pos�ysza�am, my�la�am, �e krew mnie zaleje! �e to przez ciebie! �e za moj� �yczliwo��, za moje serce tak mi si� wyp�acasz... �e byle �achudra mi w oczy tob� �wieci...

Na stare lata...

Pani Szkopkowa rozrzewni�a si� i zachlipa�a. Marysia wzi�a jej r�k� i chcia�a poca�owa�, lecz kobiecina, wida�, by�a nie na �arty z�a, bo wyrwa�a r�k� i zawo�a�a:

� Tu przeprosiny nic nie pomog�!

� Prosz� pani, a za c� ja mam przeprasza�? � odwa�y�a si� Marysia.

� Za... za co? � Pani� Szkopkowa a� zatka�o.

� No, tak. Ludzie, czy i taka pani Kropid�owska, w ka�dej rzeczy dopatruj� si� czego� z�ego. A tu z�ego nic nie ma. Pani bardzo niesprawiedliwie os�dza pana Czy�skiego. On �adnych takich zamiar�w nie �ywi. To jest bardzo szlachetny i bardzo uczciwy cz�owiek.

� Z kieszeni nikomu nie wyci�gnie � gniewnie przerwa�a pani Szkopkowa � ale jak o dziewczyn� chodzi, to ka�dy m�czyzna jednaka �winia.

� W�a�nie �e wcale nie. Inni mo�e. Nie wiem, ale on nie taki.

� Mleko masz jeszcze pod nosem, ot co! A ja ci m�wi�: Wypraszaj panicza za drzwi, je�eli ci dobre imi� mi�e. Dobre imi� i moja opieka � doda�a z naciskiem.

� Jak�e ja mam go wyprasza�? Mam mu powiedzie�, �e nie �ycz� sobie, by on do sklepu przychodzi�?

� To w�a�nie.

� On w�wczas ma prawo odpowiedzie� mi, �e to nie m�j sklep, �e do sklepu ka�dy ma wst�p.

� Wst�p, ale nie miejsce na pogaw�dki.

� Chyba �e mu powiem, �e to pani sobie nie �yczy.

� Mo�esz i tak mu powiedzie�.

� A co b�dzie, je�li si� obrazi? Je�li pa�stwo Czy�scy przestan� u nas kupowa�, tak jak przestali u Mosterdzieja?

Pani Szkopkowa zachmurzy�a si�. Tej okoliczno�ci obawia�a si� sama i argument, chocia� niezbyt szczery, lecz w por� przez Marysi� podsuni�ty, zrobi� swoje.

� No � mrukn�a. � Tak nie mo�na. Ale co masz mi oczy mydli�. Ju� ty potrafisz pozby� si� go!

� Niech mnie pani nauczy jak � upiera�a si� Marysia.

� Wi�c naucz� ci�! � zamkn�a dyskusj� pani Szkopkowa, postanawiaj�c w duchu uda� si� po rad� do ksi�dza proboszcza.

Tymczasem mija�y dni, a nie min�� �aden, by m�ody in�ynier nie przyjecha� bodaj na p� godzinki do Marysi. Jedno tylko, �e siadywa� w sklepie kr�cej ni� dawniej, a kr�cej dlatego, i� ma�o teraz mia� czasu. Ku zadowoleniu rodzic�w zabra� si� do pracy w fabryce. Kolejno zapoznawa� si� z ksi�gowo�ci�, z administracj�, z produkcj�, z wydobywaniem surowca i ze sprzeda��. Oblicza�, robi� notatki, od niechcenia w rozmowie z rodzicami rzuci� kilka projekt�w reorganizacji, zupe�nie trafnych i rozs�dnych.

Ojciec chwali� go g�o�no, matka za� milcza�a, co u niej by�o jeszcze wymowniejsz� pochwa��. Pewnego popo�udnia zapyta�a:

� Czy masz zamiar udzieli� nam, Leszku, w prowadzeniu fabryki systematycznej i sta�ej pomocy?

� Tak, mamo. � Skin�� g�ow�. � Ale pod pewnymi warunkami.

� Jakie� to s� warunki?

� Chc�, mamo, ustabilizowa� si�.

� Jak to rozumiesz?

� Zwyczajnie. Chc� mie� ramy swojej pracy, swoje kompetencje, s�owem, swoje �ci�le okre�lone stanowisko.

Pani Eleonora spojrza�a na� nie bez zdziwienia.

� Jeste� naszym synem.

� Czuj� si� szcz�liwy z tego powodu � uk�oni� si� z u�miechem � ale to nie precyzuje mego stanowiska. Widzi mama, lubi� sytuacje wyra�ne. Bardzo wyra�ne. Pod wzgl�dem prawnym r�wnie�. Ot� dotychczas czerpa�em z waszej kieszeni tyle, na ile na pewno nie zarobi�em. Obecnie chc� pracowa� i chc� mie� pensj�. Sta�� pensj�. Nie proponuj� wam, by�cie mi oddali ca�kowity zarz�d. Ale powiedzmy, powierzycie mi kierownictwo produkcji.

� Przecie� i obecnie nic ci nie stoi na przeszkodzie w...

� Owszem. Mo�ecie mnie uwa�a� za dziwaka, ale ja nie potrafi�, nie chc�, no i... nie b�d� pracowa� inaczej. Wiem doskonale, co mi powiesz, mamo. Powiesz, �e jestem waszym spadkobierc�, �e wszystko kiedy� b�dzie moj� w�asno�ci� i �e by�oby �mieszne branie posady w przedsi�biorstwie w�asnych rodzic�w. Ale widzicie, do szcz�cia, spokoju ducha i do zadowolenia z siebie potrzebna mi jest osobista niezale�no��. Musz� mie� prac� swoj�, stanowisko swoje i pieni�dze swoje. I to jest m�j warunek.

Pan Czy�ski zrobi� nieokre�lony ruch r�k�.

� Warunek troch� dziwny, ale ostatecznie nie widz� powodu, by uzna� go za niedorzeczno��.

� Po co ci to? � kr�tko zapyta�a pani Eleonora, patrz�c badawczo w oczy synowi.

� Czy nie wystarczy ci, mamo, je�eli powiem, �e to pragnienie samodzielno�ci?

� Samodzielno�� mo�na bardzo �le zu�ytkowa�.

� Zapewne. Ale przecie mo�ecie obwarowa� si� zastrze�eniami. Na przyk�ad, je�eli zostanie stwierdzone, �e spe�niam �le swoje obowi�zki, �e produkcja jako�ciowo lub ilo�ciowo spada, �e organizacja psuje si�, �e z mojej winy powstaj� straty, macie prawo mnie usun��.

Pan Czy�ski za�mia� si�.

� M�wisz tak, jakby�my mieli zawiera� formaln� umow�.

� A dlaczeg� by nie? � Leszek uda� zdziwienie. � Wyra�ne sytuacje u�atwiaj� stosunki. Chc� by� zwyk�ym pracownikiem, takim jak pan Gawlicki czy S�upek. Oni maj� kontrakty. Maj� w tych kontraktach zastrze�one pobory, mieszkanie i premie. Nie widz� racji, dla kt�rej mieliby�cie odmawia� mi takiego� kontraktu.

Zapanowa�a cisza. Leszek czu�, �e za chwil� z ust matki znowu padnie pytanie: � Po co ci to?... Chrz�kn�� wi�c i doda�:

� Obowi�zkowym i sumiennym pracownikiem potrafi� by� tylko w tym wypadku, gdy b�d� wiedzia�, �e zobowi�za�em si� do tego umow�. Inaczej �atwo mi b�dzie przypomnie� sobie, �e jestem synem w�a�cicieli i �e ostatecznie moje zaniedbania czy pr�niactwo �atwo mi oni wybacz�. Powinni�cie si� cieszy�, �e dobrowolnie chc� wzi�� si� w karby.

� Dobrze � odpowiedzia�a pani Eleonora w zamy�leniu. � Zastanowimy si� nad t� spraw�.

� Dzi�kuj� wam. � Leszek wsta�, poca�owa� matk� w r�k�, ojca w czo�o i wyszed�.

Nadrabia� swobod� i dobr� min�, lecz w duchu dr�a� na my�l, �e matka przejrzy jego zamiary i �e kategorycznie odm�wi. Dlatego te�, by odsun�� wszelkie podejrzenia, zacz�� bywa� w okolicznych dworach, odwiedza� nawet dalszych s�siad�w, a po powrocie opowiada� nowinki i ploteczki z szczeg�lniejszym uwzgl�dnieniem pochlebnych opis�w wygl�du r�nych panien. Na rodzicach mia�o to wywrze� wra�enie, �e stabilizacja, kt�rej dla siebie pragn��, ��czy�a si� w jego planach z ma��e�stwem i �e wizyty maj� na celu wyszukanie kandydatki na �on�.

Do Radoliszek z Ludwikowa prowadzi� na zach�d bity trakt. Nad�o�ywszy jednak oko�o dziesi�ciu kilometr�w, mo�na by�o dosta� si� do miasteczka jad�c na Bo�yszki i Wickuny. Ot� Leszek, posun�wszy przedsi�wzi�te ostro�no�ci jak najdalej, odt�d tylko tej drogi u�ywa�. Wprost do Radoliszek jecha� tylko wtedy, gdy swoj� bytno�� w miasteczku m�g� usprawiedliwi� potrzeb� zakup�w. I w�wczas p�dzi� jak szalony, by urwa� sobie dodatkowy kwadrans na d�u�sz� rozmow� z Marysi�.

Za wzgl�du na swoje studia w fabryce cz�ciej rozporz�dza� teraz czasem po po�udniu. Tote� nieraz w sklepie spotyka� znachora Kosib� z m�yna. Troch� obawia� si� tego powa�nego brodacza o smutnych oczach i olbrzymich barach. By� pewien, �e znachor patrzy na� nie�yczliwie czy nawet gro�nie, chocia� Marysia zapewnia�a, �e jest to najlepszy cz�owiek pod s�o�cem.

� Mo�e jest odrobin� nieufny w stosunku do ciebie � m�wi�a. � Ale sam jeste� temu winien. Gdyby� mi pozwoli� zwierzy� si� mu z naszych zar�czyn, jestem przekonana, �e polubi�by ci� od razu.

� To ju� wol� przezorno�� � u�miechn�� si�. � A na objawy jego sympatii got�w jestem poczeka�. Niech strac�! Spojrza�a na� z wyrzutem.

� Leszku! To nie�adnie, �e pokpiwasz z najzacniejszego cz�owieka i z mojego wielkiego przyjaciela.

� Przepraszam ci�, kochanie. Ale uwa�am, wydaje mi si�, �e nie bardzo to odpowiednia lokata sentyment�w dla ciebie. Mo�e ten znachor jest wzorem poczciwo�ci, mo�e nawet umie leczy�, w co nie zanadto wierz�, ale przecie to prosty ch�op. Co ci po przyja�ni takiego prostaka?

Potrz�sn�a g�ow�.

� Co mi po przyja�ni?... Widzisz, Leszku, ty masz rodzic�w i nie wiesz, co to jest by� sierot�. Tak nie mie� nikogo, absolutnie nikogo. Wtedy ka�da r�ka, wyci�gni�ta w nasz� stron�, ka�da, chocia�by najgrubsz� pokryta sk�r� cho�by najbardziej spracowana, to skarb, wielki skarb. Nieoceniony skarb. Ty tego nie zrozumiesz!

� Ale� rozumiem, Marysie�ko, rozumiem. � Leszek zawstydzi� si�. � I niech mnie diabli wezm�, je�eli nie wynagrodz� temu poczciwcowi tego, �e t� moj� jedyn�, moj� najdro�sz�... Przecie� ja go lubi�.

Marysia opowiedzia�a mu, co obieca� jej znachor, gdy ba�a si�, �e utraci prac� u pani Szkopkowej.

� Teraz widzisz, jakie on ma serce? � sko�czy�a. Leszek by� wzruszony.

� Tak! To wyj�tkowa dobro�! Ale i my nie b�dziemy gorsi. Niech tylko wszystko mi si� u�o�y, ten cz�owiek dostanie w Ludwikowie cha�up� porz�dn� i do�ywocie. Wiedz, �e kto ci kamyk spod n�g usunie, ju� ma zapewnion� moj� wdzi�czno��. I zaraz przy pierwszym spotkaniu dam mu troch� pieni�dzy...

Marycha za�mia�a si�.

� To ty go nie znasz. On w og�le pieni�dzy nie przyjmuje. Przecie leczy przewa�nie darmo. A poza tym powiedzia�e�, �e to prosty ch�op. Ot� wyobra� Sobie, �e ja mam co do tego powa�ne w�tpliwo�ci.

� Niby dlaczego?

� Czy ty wiesz, �e on, zdaje si�, zna j�zyk francuski?

� No, m�g� by� na emigracji. Du�o ch�op�w je�dzi na roboty do Francji.

� Nie! � zaprzeczy�a. � Gdyby tak by�o, umia�by m�wi� po francusku. Lecz on czyta�, i to wiersze. Tylko nie zdrad� si� przed nim, na mi�o�� Bosk�, �e wiesz o tym.

� Dlaczego?

� Bo samo wspomnienie tego wywiera na nim takie straszne wra�enie! Jestem pewna, �e w jego �yciu jest jaka� wielka tajemnica.

� Czyli przypuszczasz, �e jest to cz�owiek inteligentny, ukrywaj�cy si� w ch�opskim przebraniu?

� Nie wiem czy ukrywaj�cy si�. Przysi�g�abym, �e cz�owiek taki jak on nie m�g� pope�ni� nic ha�bi�cego i zmuszaj�cego do ukrywania si�. Ale on jest inteligentny. Zwr�� uwag� na wyraz jego oczu, na niekt�re ruchy, na spos�b m�wienia. Mo�e to moje przywidzenie, lecz gdy z nim rozmawiam, odnosz� wra�enie, i� umys�owo on stoi znacznie wy�ej ode mnie.

� Bywaj� m�drzy ch�opi � zauwa�y� Leszek i zamy�li� si�. Po chwili zawo�a�:

� Mam! To jest bardzo prosty spos�b. Zupe�nie �atwo mo�emy wybada� go i stwierdzi�, czy jest inteligentem, czy ch�opem. Byle zr�cznie go podej��.

� Leszku! Ale ja za �adne skarby nie chc�...

� Wiem, wiem! Ja te� nie mam takich zamiar�w. Ani my�l� wtr�ca� si� w jego tajemnice, je�eli je w og�le ma. Chodzi mi tylko o sprawdzenie. R�cz�, �e si� nawet nie spostrze�e.

� Wszystko jedno. � Zrobi�a niezadowolon� min�. � To nie jest �adne.

� Jak chcesz. Mog� si� bez tego oby� � zgodzi� si� Leszek.

Zgodzi� si� jednak tylko pozornie i postanowi� sobie przy pierwszej okazji zrobi� pr�b�. Mia� w naturze pasj� do rozwi�zywania tajemnic. Jeszcze b�d�c ma�ym ch�opcem, zaczytywa� si� w Karolu Mayu, a p�niej w sensacyjnych opowiadaniach Conan Doylea. Nawet zwyk�e rebusy dzia�a�y na� urzekaj�co.

Spos�b, kt�ry przyszed� mu do g�owy, istotnie nie by� skomplikowany. Nale�a�o po prostu w rozmowie ze znachorem u�y� takich s��w, kt�rych prosty ch�op zna� nie mo�e. Je�eli zrozumie sens zdania czy pytania, b�dzie to oczywistym dowodem, �e nie jest tym, za kogo si� podaje. W�wczas dopiero mo�na si� b�dzie posun�� dalej w badaniu przyczyn...

Jednego z najbli�szych dni, jad�c ok�ln� drog� do Radoliszek, spotka� znachora, widocznie wracaj�cego z miasteczka. Zatrzyma� motocykl, uk�oni� si� i wskazuj�c na p�k jakich� zi�, zebranych widocznie w rowach przydro�nych, zapyta�:

� A na jak� to chorob� skuteczne, panie Kosiba?

� To dzi�giel. Na serce pomaga � uprzejmie, ale ch�odno odpowiedzia� znachor.

By go usposobi� lepiej i sk�oni� do d�u�szej pogaw�dki, Leszek za�artowa�:

� A nie wie pan, jakie jest najlepsze lekarstwo na mi�o��? Znachor podni�s� oczy i powiedzia� dobitnie:

� Na mi�o��, m�ody panie, najlepsza jest � uczciwo��.

Uchyli� czapki i ruszy� przed siebie.

Leszek przez chwil� sta� nieruchomo, zaskoczony odpowiedzi�, kt�rej nie oczekiwa�, potem domy�li� si�, o co znachorowi chodzi�o, i mrukn�� do siebie:

� Nie mo�na mu odm�wi� braku �esprit dapropos�.

Po przyje�dzie do miasteczka opowiedzia� Marysi o spotkaniu i doda�:

� Musz� si� przyzna�, �e speszy� mnie troch�, chocia� na tak� recept� przecie nie zas�u�y�em.

� Ale on o tym nie wie � zauwa�y�a.

� W�a�nie. Diabelnie mnie kr�ci�o, by mu wygarn�� prawd�. W og�le m�czy mnie ta tajemnica. Najch�tniej roztr�bi�bym wszystkim o naszych zar�czynach. Ale jeszcze nie wolno mi. Nie wolno. Po�piech mocno pokrzy�owa�by moje plany.

Tote� stara� si� teraz nie tylko w Ludwikowie, lecz nawet w Radoliszkach nie zwraca� niczyjej uwagi swymi wizytami. Czasami motocykl zostawia� przed karczm� lub na podw�rku u Glazera, handlarza koni, a do sklepu przychodzi� piechot�. Zawsze nie tak rzuca�o si� to w oczy.

Widocznie i do Ludwikowa nie dociera�y nowe plotki, gdy� rodzice nie wspominali o niczym, przeciwnie, przygl�dali si� �yczliwie pracy syna w fabryce. Do decyduj�cej rozmowy nie wracali, nie zaczyna� jej te� Leszek w obawie, �e w jego niecierpliwo�ci gotowi dopatrzy� si� szczeg�lniejszych pobudek.

Pewnego pi�tku spotka� si� znowu ze znachorem Kosiba. Tym razem w sklepie. Stary rozmawia� z Marysi� i gdy Leszek wchodzi�, na jego brodatej, wielkiej twarzy zosta�y jeszcze resztki u�miechu. Widocznie by� dobrze usposobiony i Leszek postanowi� skorzysta� z tej sposobno�ci, by przeprowadzi� sw�j zamierzony eksperyment. Przywita� si� z niefrasobliw� �yczliwo�ci� i od niechcenia zapyta�:

� Pan z Kr�lestwa pochodzi i nie t�skno panu za swoimi stronami?

� Nikogo tam nie zostawi�em, to i nie t�skno.

� To dziwne. Ja jestem jeszcze zbyt m�ody i nie mam do�wiadczenia, ale od starszych s�ysza�em, �e na obczy�nie m�czy�a ich nostalgia. Pan jej nie odczuwa?

� Czego? � Znachor zamruga� powiekami.

� Nostalgii � swobodnie powt�rzy� Leszek.

� Nie. � Potrz�sn�� g�ow�. � To� ta sama ziemia, nie obczyzna. Leszek nie by� jeszcze pewien i zauwa�y�:

� No tak, ale ludzie inni, inne obyczaje. Zawsze to nie�atwo zaaklimatyzowa� si�. Znachor wzruszy� ramionami.

� W�drowa�em po ca�ym pa�stwie. Wsz�dzie mi dom i nigdzie. I to nie zadowoli�o Leszka. Znachor m�g� sensu nieznanego s�owa domy�li� si� z ca�ego zdania. Nale�a�o pytanie zbudowa� precyzyjniej.

� I tu ludzie dla pana �yczliwi � powiedzia�. � Nieraz to s�ysza�em. Ma pan du�� frekwencj�? Kosiba kiwn�� g�ow�.

� Owszem. Najwi�cej wiosn� i zim�. Latem mniej choruj�. Leszkowi mocniej zabi�o serce. Teraz by� ju� prawie pewien, �e domys�y Marysi by�y s�uszne. Dorzuci� jeszcze:

� Zebra�by pan maj�tek, gdyby nie to, �e pan ma widocznie aspiracje filantropa.

Znachor albo nie spostrzeg� si�, �e jest egzaminowany, albo by�o mu oboj�tne, �e zastawiaj� na� pu�apk�, gdy� u�miechn�� si� dobrodusznie.

� To nie filantropia � powiedzia�. � Ot, po prostu zale�y mi na pomaganiu cierpi�cym, a na maj�tku... nic nie zale�y. Panu, jako bogatemu, trudno to b�dzie zrozumie�.

� A dlaczego?

� Bo bogactwo otumania. Zdobywa si� bogactwo po to, by czemu� s�u�y�o, by w czym i pomog�o. Gdy si� je jednak ju� zdob�dzie, ono zag�usza wszystko i ka�e cz�owiekowi, by jemu, bogactwu, s�u�y�.

� Czyli z roli �rodka przechodzi do rangi celu?

� Ano tak.

� Wychodz�c z tego za�o�enia, niebezpiecznie jest posiada� cokolwiek w og�le, bo cz�owiek mo�e sta� si� niewolnikiem swojej w�asno�ci?

� A pewnie � przytakn�� �agodnie znachor. � Ale niebezpiecze�stwo b�dzie tylko wtedy, kiedy cz�owiek tego nie rozumie, kiedy zapami�ta si�.

Marysia w milczeniu przys�uchiwa�a si� tej rozmowie i odgad�a, �e Leszek rozpocz�� j� w celu sprawdzenia swoich podejrze�. Teraz nie w�tpi�a ju�, �e mia�a s�uszno��. Znachor Antoni Kosiba na pewno nie by� prostym ch�opem. Musia� w swoim czasie otrzyma� wykszta�cenie lub te� obraca� si� w �rodowisku ludzi wykszta�conych. Do takiego samego wniosku doszed� Leszek.

Po wyj�ciu znachora powiedzia�:

� Wiesz, �e to zastanawiaj�ce! Ten cz�owiek my�li o zagadnieniach abstrakcyjnych, umie rozumowa� logicznie i doskonale zna znaczenie takich wyraz�w, kt�rych prostacy nigdy nie u�ywaj�. Dam g�ow�, �e kryje si� w tym rzeczywi�cie jaka� tajemnica. � A widzisz!

� Nie o to jednak chodzi mi w tej chwili � ci�gn�� Leszek � najbardziej zdumiewa mnie inna strona tej kwestii. Ot� ten cz�owiek niew�tpliwie obdarzony jest du�� inteligencj�. Przypu��my, �e dla jakich� nie znanych nam przyczyn postanowi� udawa� zwyczajnego ch�opa. Musia�o mu na tym zale�e�, skoro konsekwentnie �yje jak ch�op, pracuje jak ch�op, ubiera si� i nawet wyra�a si� jak ch�op. I nagle daje si� wci�gn�� w przygodn� rozmow�, w kt�rej pozwala mi zdemaskowa� swoje wykszta�cenie!... To w�a�nie jest zupe�nie niezrozumia�e! Jak to? Zrobi� tyle, by uchodzi� za prostaka, zrobi� wszystko, a daje si� wci�gn�� w tak� widoczn� zasadzk�! To nie trzyma si� kupy. Wygl�da tak, jakby mu nie zale�a�o na dalszej maskaradzie. Do licha!

Pasjonuje mnie ta zagadka.

Marysia wzi�a go za r�k�.

� A widzisz, jaki� niedobry. Obieca�e� mi przecie, �e nie b�dziesz si� tym zajmowa�. Nie przebaczy�abym ci nigdy, gdyby z twojej, a po�rednio z mojej przyczyny stryjcia Antoniego mog�y spotka� jakiekolwiek przykro�ci.

� B�d� spokojna, kochanie. Do tego w �adnym razie nie dojdzie. Je�eli nawet co� wykryj�, b�dzie to nasz� tajemnic�. Zreszt� czy� mamy teraz czas zajmowa� si� sprawami innych?... Kochanie! A jak�e z tym pami�tnikiem?

Przyrzek�a mu przynie�� sw�j pami�tnik, zaniedbany ju� wprawdzie od trzech lat, lecz stanowi�cy niemal codzienne kroniki jej �ycia, jeszcze od dzieci�stwa. Poda�a mu gruby tom w p��ciennej oprawie.

� Chc�, by� to przeczyta� � powiedzia�a, rumieni�c si�. � Ale prosz� ci�! Nie �miej si� ze mnie. By�am kiedy� bardzo g�upiutka, a... nie wiem, czy z biegiem lat uda�o mi si� zm�drze�.

� Jeste� najm�drzejsz� dziewczyn�, jak� widzia�em � zapewni� j� z weso�ym patosem. � Najlepszy dow�d, �e� si� pozna�a na mnie.

� Je�eli to ma by� miar� m�dro�ci � za�mia�a si� � to ty z�e sobie wystawiasz �wiadectwo, �e� wybra� takie ma�e nic jak ja.

� To ma�e nic jest dla mnie wszystkim.

Tego� wieczoru, u�o�ywszy si� do snu, Leszek otworzy� pami�tnik na stronie pierwszej i zacz�� czyta�:

� �Nazywam si� Maria Jolanta Wilczur�wna. Mam lat dziesi��. M�j pierwszy tatu� nie �yje, a z drugim tatusiem i mamusi� mieszkamy w naszej kochanej le�nicz�wce, w samym �rodku olbrzymiej Puszczy Odrynieckiej...�

Niewprawne, krzywe literki splata�y si� w s�owa zwyczajne, s�owa proste, s�owa bezpretensjonalne, wyci�ga�y si� w faliste linijki, pokrywa�y stronic� za stronic�.

Mimo woli u�miecha�y si� usta i wilgotnia�y oczy przy wczytywaniu si� w te kartki, w te drogie, najdro�sze na �wiecie kartki, kt�re dzie� po dniu, miesi�c po miesi�cu, rok po roku pozwala�y mu patrze� na jej malutkie, lecz jak�e wa�ne rado�ci, na dziecinne, lecz wzruszaj�ce zmartwienia, na t� jasn� duszyczk�, tak czyst�, tak czu��, tak wra�liw�, te kartki, kt�re pozwala�y mu towarzyszy� jej dzieci�stwu, jej latom dziewcz�cym, w�y� si� w nie i jeszcze mocniej zapragn��, by nic go ju� z ni� nie rozdzieli�o.

Pierwsze czerwone li�cie klon�w zacz�y opada� z drzew. Jesie� by�a wczesna jeszcze, ciep�a, cicha, s�oneczna. W dni powszednie p�ugi wychodzi�y w pole i traktem ci�gn�y furmanki ob�adowane ci�kimi workami, ale w niedziel� pusto by�o wsz�dzie. Tylko �wierszcze �wierka�y, tylko ptak jaki� poderwa� si� czasem nad r�yskami spokojnym, niesp�oszonym lotem lub oci�a�ym k�usem przebieg� spasiony zaj�c.

W t� cisz� ostrym stentorowym warkotem wdziera� si� g�os motoru. Motocykl min�� dojazd do m�yna i skr�ci� z traktu w boczn� drog� mi�dzy zaro�lami. M�ody Czy�ski je�dzi� szybko, lecz by� doskona�ym kierowc� i Marysia, kt�ra troch� ba�a si� podczas pierwszych wycieczek, teraz ju� czu�a si� na tylnym siode�ku zupe�nie bezpieczna. Tylko na ostrzejszych skr�tach instynktownie mocniej trzyma�a towarzysza.

Droga prowadzi�a do wicku�skiego lasu. Je�dzili tu ka�dej niedzieli. Zwykle po obiedzie Marysia wychodzi�a na trakt za miasteczko i tu spotykali si� z dala od ludzkich oczu. Rzadko spotykali tu kogokolwiek, a i w takich wypadkach Marysia mog�a nie obawia� si�, �e zostanie poznana. Zielony kombinezon, szlem i okulary zmienia�y j� do niepoznania. Do lasu by�o co� oko�o sze�ciu kilometr�w i tam sp�dzali czas do wieczora, a wieczorem Leszek odwozi� Marysi� znowu do Radoliszek, a sam okr�n� drog� wraca� do Ludwikowa.

Zachowanie najdalej posuni�tych ostro�no�ci by�o konieczne, gdy� z�e j�zyki nie zostawi�yby na Marysi suchej nitki, gdyby si� rozesz�o, �e we dw�jk� z m�odym in�ynierem je�dzi do lasu.

Tej jednak niedzieli Leszek, pomagaj�c Marysi zapi�� kombinezon, powiedzia�:

� To ju� ostatnia nasza konspiracja.

W jego tonie by�o co� zastanawiaj�cego.

� Dlaczego ostatnia? � zapyta�a Marysia.

� Bo jutro og�osimy wszystkim, �e jeste�my zar�czeni. Marysia znieruchomia�a.

� Co ty m�wisz, Leszku! � szepn�a.

Ogarn�� j� nag�y przestrach przed tym, co mia�o nast�pi�. Oczywi�cie wierzy�a narzeczonemu. Wierzy�a bezgranicznie. Ale przecie� gdzie� w g��bi, w pod�wiadomo�ci �y�o w niej jakie� spokojne i smutne zw�tpienie. Wola�a nie zastanawia� si� nad przysz�o�ci�. Tera�niejszo�� by�a tak pi�kna, �e zdawa�o si�, i� cokolwiek by przysz�o, musia�o by� gorsze.

� No, siadaj, kochanie � przynagla� Leszek � musimy mie� dzi� du�o czasu na uplanowanie wszystkiego.

W milczeniu usadowi�a si� na siode�ku. P�d powietrza zawsze j� troch� osza�amia�, ale dzi� czu�a si� prawie nieprzytomna. Nie przypuszcza�a, by mog�o to nast�pi� tak pr�dko, nie wiedzia�a zreszt�, od czego ujawnienie ich narzecze�stwa by�o uzale�nione. Nie wiedzia�a i nie umia�a si� dowiedzie�, gdy� Leszek po gruntownym rozwa�eniu sprawy postanowi� zatai� przed m� swoje posuni�cia.

W�a�nie wczoraj zako�czy� je i mia� teraz w kieszeni najformalniejszy kontrakt. Dokument ten zawiera� trzyletni� umow� mi�dzy rodzicami i synem. Na mocy kontraktu m�ody Czy�ski obejmowa� stanowisko kierownika produkcji w fabryce z niezbyt wprawdzie wysok�, lecz zupe�nie wystarczaj�c� pensj�.

Wycyganienie od rodzic�w takiej umowy nie by�o zbyt �adnym chwytem. Musia� u�y� tego podst�pu, lecz w�a�nie dlatego, �e nie by� to podst�p chwalebny, wola� zamilcze� o nim wobec Marysi. Obawia� si�, i zapewne nie bez s�uszno�ci, �e dziewczyna gotowa by�aby oprze� si� i nie chcie� skorzysta� z wyg�d zdobytych w taki spos�b.

Osobi�cie Leszek nie zachwyca� si� swoj� machinacj�, lecz nie �ywi� te� specjalnych skrupu��w. Ostatecznie by�a to walka o byt, walka o szcz�cie w�asne i szcz�cie kochanej dziewczyny. Musia� zdoby� potrzebne atuty i zdoby� je. Musia� wytr�ci� rodzicom z r�k �rodki represyjne i wytr�ci� je.

W poniedzia�ek � u�o�y� ju� to sobie � o�wiadczy im, �e postanowi� nieodwo�alnie o�eni� si� z Marysi�. W�wczas oczywi�cie zrozumiej�, dlaczego upiera� si� przy kontrakcie.

� Tak � powie im � to prawda. Przewidywa�em, �e zechcecie utrudni� mi ma��e�stwo, przewidywa�em, �e przek�adaj�c swoje przes�dy kastowe nad szcz�cie swego syna b�dziecie starali si� zmusi� mnie do zmiany postanowienia i �e nie cofniecie si� przed u�yciem wszelkich �rodk�w. Nie widz� wobec tego racji, dla kt�rej ja musia�bym z g�ry wyrzeka� si� �rodk�w obrony. Zreszt� nie pope�ni�em �adnego nadu�ycia. B�dziecie musieli p�aci� mi przez trzy lata pensj�, ale przecie nie za darmo. Otrzymacie w zamian rzeteln� i sumienn� prac�. A teraz macie do wyboru: albo pogodzicie si� z sytuacj�, poznacie moj� przysz�� �on� i przyjmiecie j� jako nowego cz�onka rodziny, albo wykre�licie i mnie z rodziny.

Och, wiedzia� doskonale, �e rodzice od razu nie ulegn�. Wiedzia�, �e posypi� si� pro�by i gro�by, �e b�d� �zy i obrazy, �e mo�e rzeczywi�cie doj�� do zerwania stosunk�w i do jawnej wojny. Lecz na to nie by�o ju� rady.

W g��bi duszy jednak mia� nadziej�, �e uda mu si� wreszcie uzyska� ich zgod�. Byle zechcieli pozna� Marysi�. By� przekonany, �e jej wdzi�k, jej inteligencja, jej dobro� i te wszystkie zalety, jakich nie spotyka� u tylu innych panien, przem�wi� najlepiej do przekonania rodzic�w.

W ka�dym razie przygotowany by� na wszystko i w zale�no�ci od tego, jak przyjm� rodzice jego jutrzejsze o�wiadczenie, uk�ada� dalszy plan dzia�ania.

Tak czy owak, Marysia zaraz od jutra musia�a porzuci� prac� w sklepie. Je�eli rodzice pogodz� si� z wol� syna, przenios�aby si� natychmiast do Ludwikowa. Je�eli nie, musia�aby do czasu �lubu wyjecha� do Wilna. Leszek i tam przygotowa� wszystko. Zamieszka�aby na ten miesi�c u Wack�w Korczy�skich. Wacek by� szkolnym koleg� Leszka, a pani Korczy�ska najserdeczniej zaopiekowa�aby si� narzeczon� Leszka, kt�rego bardzo lubi�a.

Pozostawa�o om�wienie z Marysi� spraw dotycz�cych jej wyjazdu i rozstania si� z dotychczasow� opiekunk�. B�d� co b�d� nie by�a jeszcze pe�noletnia i taka Szkopkowa, cho� Leszek tego powa�nie nie bra� w rachub�, mog�a robi� jakie� trudno�ci. Poza tym w razie wyjazdu do Wilna wy�ania�a si� jeszcze dra�liwa kwestia pieni�na. Nie wiedzia�, czy Marysia, kt�ra na pewno w�asnych pieni�dzy nie ma, zgodzi si� przyj�� potrzebn� kwot� od niego. Nie by�aby to zreszt� wielka suma. Pani Korczy�ska zaj�aby si� w Wilnie uzupe�nieniem Marysinej garderoby sama. Obliczyliby si� p�niej, a na szcz�cie Wackowi, kt�ry jest �wietnie zarabiaj�cym adwokatem, te drobne wydatki nie zrobi� �adnej r�nicy.

O tym wszystkim rozmy�la� Leszek podczas drogi. Marysia, siedz�c za nim, r�wnie� pogr��ona by�a w swoich my�lach. Droga by�a, jak zwykle w niedziel�, pusta. Dopiero ko�o mostku spotkali ch�opsk� furmank� ci�gnion� przez ma�ego konika. Ko� przestraszy� si� maszyny i rzuci� si� na bok. Wo�nica chyba by� pijany, bo zamiast �ci�gn�� w por� lejce, wyskoczy� do rowu. Jego pasa�er wysypa� si� za nim. Tumany kurzu zakry�y ten obraz, kt�ry podziwiali zreszt� zaledwie sekund�. Leszek nie zatrzyma� si� i tylko Marysi przez chwil� si� zdawa�o, �e pasa�erem furmanki by� kto� znajomy.

I nie myli�a si�: pasa�erem by� Zenon Wojdy��o. Gdy motocykl znikn�� w ob�okach kurzu na zakr�cie, Zenon wygramoli� si� z rowu i wygra�aj�c pi�ci�, wybe�kota� kilka soczystych przekle�stw, tym soczystszych, �e rzeczywi�cie by� pijany.

Ani Marysia jednak, ani Leszek ju� tego nie s�yszeli. Droga rozszerza�a si� w�a�nie i wpada�a w stary, wysokopienny las.

Dojechali do niewielkiej polanki i tu roz�o�yli si� swoim ma�ym obozem. Nieskomplikowana uczta sk�ada�a si� z owoc�w i z paru tabliczek czekolady. Zostawili to wszystko przy ukrytym w krzakach motocyklu i wzi�wszy si� za r�ce, poszli nad brzeg w�wozu. Zawsze tu siadywali. W�w�z by� g��boki, o stromych zboczach, na dnie p�yn�� w�ziutki, czarny strumyczek. Nieraz, siedz�c tu cichutko, widzieli sarny przychodz�ce do wody. Dzi� jednak rozmawiali, a ich g�osy, odbijaj�c si� echem w parowie, musia�y wyp�asza� sarny.

� Kochanie moje � m�wi� Leszek � sko�czy�y si� ju� nasze przykro�ci. Za miesi�c bierzemy �lub. Wyobra�am sobie min� poczciwego proboszcza, gdy zjawimy si�, by da� na zapowiedzi! No, jego min� i innych! B�dzie sensacja!

Zatar� r�ce i zdziwi� si� spojrzawszy na Marysi�:

� Jeste� czym� zmartwiona?

� Bo widzisz � westchn�a � dla mnie to wszystko nie b�dzie rzecz� przyjemn�. �atwo mo�esz sobie wyobrazi�, co ludzie powiedz�.

� C� mog� powiedzie�?

� Ano �e wychodz� za ciebie dla kariery... dla pieni�dzy, dla stanowiska, �e robi� dobry interes, �e uda�o mi si� z�apa� takiego m�a... Leszek poczerwienia�.

� To s� g�upstwa! Jak mo�esz co� podobnego przypuszcza�?

� Sam wiesz doskonale, �e tak b�d� m�wi�.

� Wi�c im odpowiem � wybuchn�� � �e s� ba�wanami. W�asn� n�dzn� miark� chc� mierzy� wszystko. Ale wara od ciebie! Wara! Nie b�j si�, potrafi� obroni� swoj� �on�. Przed samym diab�em! Je�eli w og�le takie brzydkie s�owo jak interes mo�e tu wchodzi� w gr�, to tylko ja robi� dobry interes �eni�c si� z tob�. Tak, tylko ja, bo bez ciebie nie m�g�bym �y�. I nie chcia�bym. A ty wysz�aby� za mnie, cho�bym grosza nie mia�, nazywa� si� Pipcikowski i by� zwyk�ym robotnikiem. Got�w jestem na to przysi�c!

Marysia przytuli�a si� do�.

� I nie pope�ni�by� krzywoprzysi�stwa. Na pewno wola�abym, by� by� biedny.

� Ale� ja jestem, kochanie, biedny. Nie mam nic. Wszystko nale�y do moich rodzic�w i zale�ne jest od ich fantazji. Ja mam tylko posad� w Ludwikowie. Pensj� i niewielki apartamencik. To wszystko. Wi�c widzisz, �e nie robisz �adnej kariery. Najwi�kszym moim skarbem b�dziesz ty... Skarbem, kt�rego nikomu nie oddam...

Wpatrywa� si� z zachwytem w jej pochylon� g�ow�, w z�otawe b�yski s�o�ca na g�adko przyczesanych w�osach, w subtelny profil.

� Nawet nie wiesz � m�wi� � jaka ty jeste� pi�kna. Przecie widzia�em tysi�ce kobiet. Tysi�ce. Widzia�em te renomowane pi�kno�ci, za kt�rymi �wiat szaleje, r�ne gwiazdy filmowe i inne. �adna z nich nie mog�aby r�wna� si� z tob�. A ju� na pewno �adna nie ma takiego wdzi�ku. Ty nie wiesz, �e ka�dy tw�j ruch, ka�dy u�miech, ka�de spojrzenie to dzie�o sztuki. W tych parszywych Radoliszkach te� umieli pozna� si� na tobie! Ale zobaczysz, kiedy wprowadz� ci� w wielki �wiat! Wszyscy g�owy potrac�! M�wi� ci! Najs�awniejsi malarze b�d� dobija� si� o portretowanie ciebie. Pisma ilustrowane b�d� podawa� twoje fotografie...

� O Bo�e! � za�mia�a si�. � Jak ty strasznie przesadzasz!

� Nic nie przesadzam! Zobaczysz sama. A ja b�d� chodzi� dumny jak kr�l. Wiem, �e to pr�no��, ale bodaj ka�dy m�czyzna ma t� wad�. Cieszy go i nape�nia pych� to, �e ma kobiet�, kt�rej mu wszyscy zazdroszcz�.

Marysia potrz�sn�a g�ow�.

� Je�eli nawet znale�liby si� tacy, co dopatrzyliby si� we mnie jakiej� urody, to i tak do zazdro�ci by�oby jeszcze ma�o. Strach zn�w ogarnia na my�l, jak ja b�d� kompromitowa�a si� swoim brakiem form towarzyskich, swoim nieobyciem i g�upot�.

� Mary�ka!

� No tak. My�lisz, �e twoi znajomi zapomn� mi to, �e by�am panienk� sklepow� u pani Szkopkowej? B�d� ca�y czas jak na cenzurowanym. Bo i rzeczywi�cie jestem zwyk�ym kopciuszkiem, prowincjonaln� g�sk�. Nie potrafi� w�r�d twoich rusza� si�, nie potrafi� z nimi m�wi�. Przecie moje wykszta�cenie jest prawic �adne. Wprawdzie mamusia mia�a zamiar przygotowa� mnie do matury, ale jak wiesz, matury nie mam. �enisz si� z � prostaczk�.

W jej g�osie brzmia� smutek. Leszek �agodnie wzi�� j� za r�k� i zapyta�:

� Powiedz, Marysie�ko, czy uwa�asz mnie za bezkrytycznego i naiwnego g�upca?

� Ale c� znowu! � zaprotestowa�a.

� Czy s�dzisz, �e swoimi wymaganiami i poziomem kryteri�w stoj� znacznie ni�ej od moich krewnych i znajomych?... Bo z tego, co m�wisz, mo�e tak wygl�da�. Ja, ostateczny g�upiec, bior� ciebie za �on�, dopatruj�c si� w tobie zalet, kt�rych nie masz, a dopiero oni obejrzawszy ci� odkryj�, �e si� myli�em.

� Nie, Leszku � zaprzeczy�a pojednawczo. � Ty patrzysz na moje braki pob�a�liwie, bo mnie kochasz.

� Wi�c i oni ci� pokochaj�.

� Daj to, Bo�e.

� A twoje braki s� w og�le urojeniem. �yczy�bym wszystkim pannom, by wygl�da�y tak rasowo jak ty, by mia�y tyle wrodzonej inteligencji i tyle delikatno�ci uczu�. Je�eli za� chodzi o obycie, o kultur� towarzysk�, jestem przekonany, �e przyswoisz j� sobie bez najmniejszego trudu, kszta�ci� si� za� b�dziesz mog�a, ile ci si� podoba. Byle nie za wiele, bo nie chcia�bym mie� �ony o wiele m�drzejszej ode mnie.

� Tego nie obawiaj si� � za�mia�a si�.

� A w�a�nie tego boj� si� najbardziej. � Zrobi� powa�n� min�. � Czy ty wiesz, kiedy przekona�em si�, �e moja Marysie�ka jest m�draskiem?

� Nie wiem.

� Wtedy gdy o wszystkich miasteczkowych awanturach nie powiedzia�a mi ani s�owa. Przecie mog�em podejrzewa�, �e �w Sobek, kt�ry stan�� w twojej obronie, mia� do tego jakie� prawa. Ale ty pomy�la�a� s�usznie: Nie b�d� si� przed Leszkiem t�umaczy�, bo je�eli zdoby� si� na takie ohydne podejrzenia, to niewart jest nawet wyja�nie�.

Marysia nie przypomina�a sobie, by w�wczas tak rozumowa�a, lecz nie zaprzeczy�a.

� Nie chcia�am tylko wci�ga� ci� w te przykre sprawy � powiedzia�a.

� To znowu� �le. Kog� masz mie� za obro�c�, je�eli nie mnie? Zamy�li� si� i doda�:

� Swoj� drog� musz� jednak kt�rego� dnia wst�pi� na poczt� i u�cisn�� r�k� temu Sobkowi. To bezczelno�� wprawdzie, �e o�miela si� on ci� kocha�, ale post�pi� jak uczciwy m�czyzna.

S�o�ce zni�y�o si� ju� znacznie. Zwykle o tej porze zabierali si� do powrotu, dzi� jednak mieli jeszcze wiele rzeczy do om�wienia. U�o�yli, �e Marysia nazajutrz zakomunikuje pani Szkopkowej o swoich zar�czynach i o tym, �e ju� d�u�ej nie b�dzie u niej pracowa� w sklepie.

� Powiedz te� jej � zaproponowa� Leszek � �e je�eli uwa�a si� za poszkodowan�, zwr�cisz jej koszty, jakie sobie policzy.

� Ty jej nie znasz � odpowiedzia�a Marysia. � Nie policzy �adnych koszt�w, bo przecie wyr�wna�am je swoj�, prac�. Obrazi�aby si� �miertelnie na sam� wzmiank� o tym. To bardzo zacna kobieta. Boj� si� czego� innego: �e nie uwierzy w te zar�czyny.

� Wi�c przecie przyjad�, przypuszczam, oko�o po�udnia i us�yszy to ode mnie. W ka�dym razie miej rzeczy spakowane.

� Leszku, kochany m�j, czym ja sobie zas�u�y�am, �e jestem taka szcz�liwa!

Obj�� j� i z najwi�ksz� serdeczno�ci� przytuli�. Nape�nia�o go niewymown� rado�ci� to, �e dla tej dziewczyny, dla tej cudownej dziewczyny nie maj�cej na �wiecie nikogo bliskiego jest wszystkim i b�dzie wszystkim. I dziwi� si� samemu sobie jednocze�nie. Tyle przecie razy trzyma� w ramionach r�ne kobiety i nigdy nie czu� nic poza po��daniem. Dlaczego w stosunku do tej jedynej, kt�rej niew�tpliwie pragn�� bardziej ni� czegokolwiek na kuli ziemskiej, nawet po��danie by�o w nim inne, przesycone niezmienn� mi�o�ci� i niemal religijnym pietyzmem. Kiedy� podczas pierwszych miesi�cy znajomo�ci z Marysi� i na ni� patrzy� tak jak na wszystkie. Gdyby w�wczas znalaz�a si� tak sam na sam z nim... Nic nie zatrzyma�oby go zapewne przed pope�nieniem okropnego b��du.

� Dzi�ki Bogu, �e tak si� nie sta�o � my�la�.

Chodzili jeszcze d�ugo po lesie i ju� by�o prawie ciemno, gdy zdecydowali si� wraca�. Przez kawa�ek lasu, gdzie by�o sporo wykrot�w i korzeni, jechali wolniutko. Zreszt� nie by�o �adnej obawy. Leszek zna� drog� jak swoj� kiesze�, zna� na niej ka�d� kolein�, ka�dy kamie�, ka�dy zakr�t. Trafi�by do traktu bodaj po ciemku, a przy �wietle mocnego reflektora mogli bezpiecznie jecha� dobrym gazem.

Tak przynajmniej my�leli.

W tej�e chwili, gdy motocykl wypad� z lasu, a jego dono�ny garg nape�ni� ha�asem �pi�c� r�wnin� a� do traktu, na jednym z zakr�t�w bocznej drogi ukaza� si� cie� m�czyzny.

Zenon eks � kleryk d�ugo tu czeka�. Przespa� w rowie kilka godzin i ba� si� nawet, czy podczas jego snu motocykl nie przemkn�� z powrotem do traktu. Na szcz�cie niepok�j ten okaza� si� bezpodstawny. Od boru wicku�skiego zbli�a� si� warkot maszyny, czasami z wy�szych punkt�w drogi daleko po ciemnych zaro�lach b�ysn�� promie� jaskrawej zieleni pod dotkni�ciem reflektora.

� Teraz mi si� nie wymkn� � mrukn�� Zenon.

Od tygodnia pi� na um�r. Wyprosi� od ciotki w �wi�cianach kilkadziesi�t z�otych i wracaj�c do Radoliszek, czasem pieszo, czasem nadarzaj�c� si� furmank�, nie omin�� �adnej karczmy, �adnego szynku. Wraca�, by jeszcze raz prosi� ojca o przebaczenie, nie wierzy� jednak, �e je uzyska, i z rozpaczy doprowadza� si� w�dk� do zupe�nej nieprzytomno�ci. Gdy po po�udniu spotka� na drodze motocykl Czy�skiego i pozna� ich dwoje, ich, sprawc�w jego wyp�dzenia z domu, w pijanej g�owie z ca�� si�� odezwa�a si� nienawi�� i pragnienie zemsty.

� Teraz mi zap�ac� za moj� krzywd� � powtarza� sobie.

Wiedzia�, �e t�dy musz� wraca�, �e innego objazdu nie ma. Usiad� w rowie za zakr�tem i czatowa�.

Hucza�o mu jeszcze w g�owie i zatacza� si�, lecz teraz, gdy us�ysza� nadje�d�aj�cy motocykl, przyst�pi� do dzia�ania szybko i planowo. Wykalkulowa� wszystko dok�adnie. Tu� za tym zakr�tem droga wznosi�a si� do�� stromo i Czy�ski b�dzie musia� doda� gazu, a zrobi to tym �mielej, �e zakr�t jest do�� �agodny.

Gdy tu� za zakr�tem zobaczy nieprzewidzian� przeszkod�, za p�no ju� b�dzie na hamowanie i nie b�dzie sposobu unikni�cia katastrofy.

Materia� na przeszkod� Zenon przygotowa� zawczasu. By�y to dwa do�� grube nadpr�chnia�e kloce znalezione w zaro�lach i kupa kamieni, kt�rych nie brakowa�o w rowach.

Teraz bez straty czasu wywindowa� to na drog� i u�o�y� systematycznie w poprzek. Przejazd by� zatarasowany zupe�nie, o wymini�ciu przeszkody nie mog�o by� mowy. Po obu stronach w�skiej drogi by�y g��bokie rowy, a ich brzegi zewn�trzne znacznie wystawa�y ponad poziom wewn�trznych. Poro�ni�te zreszt� by�y g�stymi zaro�lami tworz�cymi jakby dwie �ciany na obu stronach.

Nie by�o jeszcze zbyt ciemno i Zenon z ponurym zadowoleniem jeszcze raz obejrza� swoj� robot�. Ju� chcia� ruszy� w stron� traktu, gdy przysz�o mu na my�l, �e ukrywszy si� w zaro�lach obok barykady mo�e bez obawy przyjrze� si� efektowi swej zemsty.

� Przynajmniej zobacz�, jak skr�c� kark. � U�miechn�� si�. Ze�lizn�� si� kilka razy po stromym zboczu rowu, lecz wreszcie wdrapa� si� na g�r�, rozsun�� ga��zie krzak�w i u�o�y� si� wygodnie pod nimi. Punkt obserwacyjny by� wybrany doskonale. Pozostawa�o le�e� spokojnie i czeka�, a gdy si� rozbij�, wyj�� na trakt i ruszy� do miasteczka. Nikt nie b�dzie m�g� udowodni� mu, �e to on u�o�y� przeszkod�, nikt go tu nie widzia�, a ten ch�op, z kt�rym od wicku�skiej karczmy jecha�, pojecha� przecie w kierunku Oszmiany. Zreszt� nie wiedzia� nawet, kogo wozi�. A tych tu znale�� mog� dopiero rankiem. W nocy t� drog� nikt nie je�dzi, nie to co traktem, kt�rym id� furmanki na ranny poci�g na stacj� lub te� po ceg�� do Ludwikowa.

� Oczywi�cie mog� powsta� podejrzenia � my�la� Zenon. � Nieraz odgra�a�em si�. Ale dowod�w przeciw mnie nie znajd� �adnych. A za swoj� krzywd� odp�ac�... I jeszcze b�d� mia� widowisko... Takie nie co dzie� si� zdarza!...

Mija�y minuty, kt�re zdawa�y si� mu godzinami. Warkot motoru zbli�a� si�, stawa� si� coraz g�o�niejszy. Ju� nie wi�cej jak p� kilometra dzieli�o ich od nieuniknionej katastrofy.

� Chyba �e go jakie� licho ostrze�e � przemkn�o Zenonowi przez g�ow�.

Ale Czy�skiego nic nie ostrzeg�o. Przeciwnie, skonstatowa�, �e robi si� do�� zimno i �e Marysia mo�e si� zazi�bi�. Poniewa� za� za mostkiem droga by�a znacznie lepsza, porz�dnie doda� gazu.

Snop jaskrawego, bia�ego �wiat�a wbija� si� przed nimi w ciemno��, rozsuwa� j� na obie strony toruj�c drog�. Jeszcze dwa zakr�ty, za drugim wzg�rek o do�� du�ej pochy�o�ci i ju� b�dzie trakt. Leszek my�la� o jutrzejszym dniu, o rozmowie decyduj�cej z rodzicami, o tym, jak przedstawi im Marysi�, o swym wielkim szcz�ciu, o wieczorach sp�dzanych we dw�jk�, o rankach, kiedy budzi� si� b�d�, by po raz tysi�czny upewni� siebie, �e ich szcz�cie nie by�o snem, lecz rzeczywisto�ci�... My�la� o stole nakrytym na dwie osoby, o mej, weso�ej, promiennej i jasnej, krz�taj�cej si� w jego domu, w ich domu...

I nagle zobaczy�...

Zanim my�l zdo�a�a przebiec przez m�zg, zanim zrozumia�, �e to �mier�, odruchowo da� hamulec, b�yskawicznie opu�ci� nogi i wbi� obcasy w p�dz�c� pod ko�ami drog�. Zawy�y rozpaczliwym wysi�kiem gumy, dwie fontanny rudego �wiru trysn�y na obie strony i rozleg� si� g�uchy trzask pot�nego uderzenia.

A potem wszystko ucich�o.

Widowisko istotnie by�o nie byle jakie i Zenon nie opu�ci� ze� ani jednego fragmentu, ani u�amka sekundy. Widzia� wypadaj�cy zza zakr�tu motocykl, widzia� rozpaczliwe wysi�ki kierowcy, widzia� moment, gdy maszyna uderzy�a o przeszkod� i dwa cia�a pokracznie wylatuj�ce wysoko w powietrze.

Potem zaleg�a cisza.

Z dziwn� jasno�ci� rozumia�, co si� sta�o. By� tak trze�wy, jakby nigdy nie mia� w ustach kropli alkoholu. Dokona� zemsty. Tam na drodze le�� om albo zabici, albo �miertelnie ranni. Dokona� zemsty i nic nie czu�, a raczej czu� w sobie zupe�n� pustk�. I ten dziwny, g�uchy spok�j.

Zszed� na drog�. Z lewej strony daleko odrzucony od przeszkody le�a� motocykl. Zenon zapali� zapa�k�. By�a to kupa pogmatwanego �elastwa. Ruszy� dalej i znowu za�wieci� sobie.

Le�eli niedaleko od siebie. J� wyrzuci�o dalej. Zenon pochyli� si� nad nim. R�ce i nogi rozrzucone bez�adnie, g�owa przykurczona do ramienia. Wygl�da� jak mi�kki manekin. D� twarzy by� zmia�d�ony, z szeroko otwartych ust ciek�a krew. Oczy mia� zamkni�te.

O dwa kroki dalej le�a�a ona. Le�a�a twarz� ku ziemi ze stulonymi ramionami, tak jakby p�aka�a, jakby sama spokojnie po�o�y�a si� tu, by pop�aka� sobie, w ten spos�b w�a�nie po�o�y�a si�, jak wszystkie kobiety k�ad� si�, gdy p�acz�. Nie by�o na niej zna�, �e cokolwiek jej si� sta�o. Zenon potar� o pude�ko now� zapa�k� i nachyli� si� nad Marysi�, by zajrze� jej z boku w twarz. I wtedy zobaczy� niewielk� krwaw� ka�u�� we w�osach.

Obejrza� si� jeszcze za siebie. Zdawa�o mu si�, �e Czy�ski j�kn��. Musia�o to jednak by� z�udzenie. Schowa� zapa�ki do kieszeni i ruszy� przed siebie.

Szed�, nie zdaj�c sobie z tego sprawy, coraz szybciej. W jego g�owie dzia�o si� co� dziwnego. Czu�, �e ogarnia go jakie� nowe, nieznane uczucie, uczucie straszne. Tak, ba� si�, �miertelnie ba� si�, ale nie tamtych, co zostali na drodze, ale siebie samego, samego siebie w tej pustce, w ciemno�ci, w �wiadomo�ci, �e oto tu� obok, tu� za nim, niemal w nim jest kto� drugi, potworny, gro�ny, straszliwy...

� Morderca!

I nagle zacz�� biec. Ze zdyszanych piersi wyrwa� mu si� krzyk:

� Ratunku! Ratunku! Ratunku!...

Na trakcie s�ycha� by�o turkot. Znajdzie tam ludzi. � Na pomoc! Ratunku! Morderca!...

Krzyk przechodzi� w wycie, dzikie, zwierz�ce wycie, w nieartyku�owany skowyt, w kt�rym nie mo�na ju� by�o dos�ysze� s��w, tylko ob��dny strach i rozpaczliwe b�aganie.

W m�ynie wcze�nie uk�adano si� do snu. Nawet baby, kt�re pomimo dziennego trudu lubi�y koco�owa� do p�na i nigdy nie mog�y do�� si� nagada�, wysiaduj�c nieraz do p�nocy przed chat�, jako �e noce zacz�y si� ch�odnawe, te� zabiera�y si� do spoczynku.

Stary Prokop przed obrazami odprawia� swoje d�ugie wieczorne pacierze i wybija� czo�em o pod�og� tym gorliwsze pok�ony, �e to by� dzie� niedzielny. Parobek Witalis chrapa� ju� od dawna w kuchennej izbie. M�ody Wasil siedzia� w. przybud�wce u Antoniego Kosiby i pogrywa� cichutko a majstersko na organkach, pogrywa� i przygl�da� si� znachorowi, kt�ry milcz�co w niewielkiej miseczce ugniata� t�uczkiem drewnianym ��j z jakim� lekarstwem i z ��ci� wieprzow�. Robi� swoj� skuteczn� ma�� na odmro�enie.

Nagle w tej ciszy zacz�� ujada� pies. Zbudzone g�si odezwa�y si� g�o�nym g�ganiem.

� Kto� jedzie do nas � powiedzia� Wasil.

� To wyjrzyj � mrukn�� znachor.

Wasil obtar� r�kawem organki, schowa� je do kieszeni, nie �piesz�c si� wyszed� na dw�r. Wyra�nie pos�ysza� turkot wozu i zmieszane g�osy ludzkie. Wiele g�os�w, musia�o ich by� z osiem albo i dziesi�� ludzi. Jeden bieg� przodem, sapi�c z wysi�ku. Gdy dobieg� do Wasila i zatrzyma� si� w �wietle padaj�cym z okna, ten a� cofn�� si�.

� Co za czort?! � zapyta� gro�nie, by doda� sobie odwagi. Przybysz z twarz� i r�kami umazanymi krwi� i z ob��dnym wyrazem twarzy zabe�kota� ochryple:

� Do znachora... Ratunku... Oni �yj� jeszcze...

� W imi� Ojca i Syna, kto?

� Pr�dzej, pr�dzej! � zaj�cza� przyby�y. � Znachor! Znachor!

� Co tam? � odezwa� si� z sieni g�os Antoniego Kosiby.

� Ratuj ich! Ratuj! I moj� dusz� przekl�t�! � Rzuci� si� ku niemu. � Oni �yj�! Wasil zajrza� mu w oczy i powiedzia�:

� To Zenon rymarza Wojdy��y.

� Co si� sta�o? � rozleg� si� obok g�os Prokopa.

� Rozbili si� z motocyklem! � trz�s�c si� jak w febrze m�wi� Zenon. � Ale �yj�! Znachor chwyci� go za ramiona.

� Kto?! Cz�owieku, kto?!... � W jego g�osie zabrzmia�a groza.

Odpowiedzi ju� nie trzeba by�o. W�a�nie podjecha�a furmanka. Na wozie le�a�y dwa nieruchome cia�a. Z izby wybieg� Witalis, przylecia�y i baby, przynios�y �wiat�o.

Oblepiona soplami krwi twarz m�odego Czy�skiego robi�a straszne wra�enie, ale oczy mia� otwarte i zdawa�o si� przytomne. Natomiast blada jak papier twarzyczka Marysi robi�a wra�enie umar�ej. W�r�d jasnych w�os�w nad skroni� s�czy�a si� krew. Znachor pochylony nad wozem bada� puls.

Ch�opi opowiadali jeden przez drugiego:

� Akurat przeje�d�a�em ko�o wicku�skiej drogi, kiedy ten wylecia� i krzyczy ratunku. Biegniem zobaczy�, a tu, Bo�e odpu��, le�� na drodze...

� Ju� i dechu w nich nie by�o...

� Na tym to motocyklu rozbili si�. Pie� kto�ci� na drodze zostawi�, a oni o ten pie�, i wiadomo...

� To my w rad�, co robi�, a ten na kolana pada, po r�kach ca�uje. Ratujcie, powiada, wie�cie do doktora do miasteczka, b�d�cie, powiada, chrze�cijanami...

� To� my i owszem, ludzkie zrozumienie mamy. Tylko �e jak�e ich dowieziem do miasteczka? Dusza si� w nich wytrz�sie, je�eli nawet jeszcze �yj�. To i uradzilim tu, do znachora...

� Cho� i tak ksi�dz tu najpotrzebniejszy. Antoni Kosiba obr�ci� si� do nich. Jego rysy tak skamienia�y, �e sam do trupa by� podobniejszy ni� do �ywego cz�owieka. Tylko oczy si� jarzy�y.

� Sam nie dam rady � powiedzia�. � Niech kto� skoczy konno po doktora.

� Witalis! � zawo�a� Prokop � zaprz�gaj.

� Nie ma czasu na zaprz�ganie � krzykn�� znachor.

� Dajcie mi konia, ja pojad� � odezwa� si� Zenon.

� Wyprowad� mu, Witalis! � zgodzi� si� Prokop � a ty tam daj zna� do Ludwikowa te�, �e ichni panicz tu le�y.

Tymczasem znachor by� ju� w izbie. Jednym ruchem r�ki zmi�t� z du�ego sto�u wszystkie stoj�ce na nim przedmioty, drugim tak samo oczy�ci� �aw�. R�ce mu dr�a�y, a pot kropli�cie wyst�pi� na czo�o.

Wybieg� znowu. Wydawa� teraz polecenia. Rannych, ostro�nie podk�adaj�c r�ce, przeniesiono do izby, w kt�rej tymczasem Wasil zapali� jeszcze dwie lampy. Olga rozdmuchiwa�a �ar na piecu. Natalka nalewa�a wod� do garnk�w. Zonia rozcina�a wielkimi no�ycami p��tno na banda�e.

Za oknami rozleg� si� gwa�towny t�tent. To Zenon na oklep pop�dzi� ku miasteczku.

� I ten kark skr�ci � mrukn�� za nim Witalis. � Jeszcze konia w pociemkach zabije.

� Co ma zabi� � z niepokojem i z�y na z�� przepowiedni� odpowiedzia� Mielnik. � Droga prosta, g�adka.

� Bo�e, Bo�e, takie nieszcz�cie! � powtarza�a stara Agata.

� Trzeba mu by�o w dzie� �wi�ty z�ego ducha kusi� � sentencjonalnie mrukn�� jeden z ch�op�w. � Na maszynie rozje�d�a�.

� To� nie grzech, jaki� tu grzech? � zaoponowa� kt�ry� m�odszy.

� Mo�e i nie grzech, ale zawsze lepiej nie.

� Opowiedzcie�, dobrzy ludzie, jak to by�o, po porz�dku � zapyta� Prokop.

Wszyscy skupili si� ko�o wozu. Wyszli i domownicy z izby, sk�d ich widocznie Antoni wyprawi�. Zacz�y si� szczeg�owe opowiadania. Od czasu do czasu kt�ry� ze s�uchaczy odchodzi� od grupki i zagl�da� przez okno. Znachor wbrew zwyczajowi zapomnia� zaci�gn�� firanki.

Ale znachor nie zapomnia�. Po prostu wiedzia�, �e nie mo�e sobie pozwoli� na najmniejsz� strat� czasu. Najpierw zabra� si� do ogl�dzin Marysi.

S�aby oddech i ledwie wyczuwalny puls zdawa�y si� stwierdza�, �e dogorywa. Nale�a�o czym pr�dzej ustali� obra�enia. Rana nad skroni� nie mog�a by� przyczyn� takiego gro�nego stanu. By�a powierzchowna i widocznie powsta�a od uderzenia przy upadku o jaki� ostry kamyk, kt�ry rozci�� sk�r� i ze�lizgn�� si� po ko�ci. Ko�� nie by�a naruszona. R�wnie� sk�ra na r�kach i na kolanach w wielu miejscach by�a starta, lecz ko�ci pozosta�y ca�e.

Palce znachora szybko, lecz systematycznie bada�y nieruchome cia�o dziewczyny, �ebra, obojczyki, kr�gos�up i wr�ci�y ku g�owie. Ledwie dotkn�y miejsca, gdzie g�owa ��czy si� z karkiem, a Marysia drgn�a, raz, drugi, trzeci...

Teraz ju� wiedzia�: podstawa czaszki by�a wgnieciona.

Je�eli m�zg nie zosta� uszkodzony, natychmiastowa operacja mog�aby jeszcze pom�c. Mog�aby... by�a nik�a nadzieja... ale by�a.

Znachor wierzchem d�oni obtar� spocone czo�o. Jego wzrok zatrzyma� si� na tych prymitywnych narz�dziach, kt�rych dotychczas u�ywa�. Dok�adnie zdawa� sobie spraw�, �e przy ich pomocy nie zdo�a przeprowadzi� tak niebezpiecznej i trudnej operacji.

� Ca�y ratunek w doktorze � pomy�la� gor�czkowo. � Daj B�g, by zd��y�.

Tymczasem znachor obmy� i opatrzy� rany Marysi, po czym zaj�� si� Czy�skim. M�ody cz�owiek odzyska� przytomno�� i j�cza� g�o�no. Po obmyciu zakrzep�ej krwi i twarzy okaza�o si�, �e ma z�aman� szcz�k�. Gorsze by�o powik�ane z�amanie lewej r�ki. Sko�nie z�amana ko�� przebi�a mi�nie i sk�r�.

Paru ci�ciami no�a znachor usun�� r�kaw i przyst�pi� do operacji. Na szcz�cie ranny pod wp�ywem b�lu zemdla�. W dwadzie�cia minut operacja by�a sko�czona. W ka�dym razie �yciu Czy�skiego nic nie grozi�o.

Tymczasem Zenon p�dzi� jak szalony do miasteczka. Omal nie stratowa� jakiej� kobiety przed ko�cio�em i wreszcie zeskoczy� z konia przed domem doktora Pawlickiego.

Lekarz nie spa� jeszcze i od razu zorientowa� si�, co nale�y robi�. Pos�a� siostr�, by z agencji pocztowej po��czy�a si� z Ludwikowem, a sam po�piesznie wydoby� z szafy swoj� podr�n� walizk� z narz�dziami chirurgicznymi, sprawdzi�, czy czego nie brakuje, zapakowa� jeszcze r�ne lekarstwa, szpryck� do zastrzyk�w i banda�e.

Siostra wr�ci�a z oznajmieniem, �e pa�stwo Czy�scy ju� wyje�d�aj� samochodem i za pi��, dziesi�� minut b�d� w Radoliszkach.

� Zabior� si� z nimi � postanowi� lekarz.

� Niech pan doktor ju� jedzie, o, jest ko�! � nagli� Zenon.

� Zwariowa� pan! � oburzy� si� Pawlicki. � Mam konno trz��� si�, i to bez siod�a?!... A zreszt� samochodem b�d� pr�dzej na miejscu.

I mia� racj�. Nadspodziewanie szybko nadjecha�o wielkie auto ludwikowskie. Przera�eni Czy�scy chcieli wypytywa� Zenona, co i jak si� sta�o, lecz lekarz o�wiadczy�, �e na to b�dzie czas p�niej.

W niespe�na pi�� minut byli ju� przed m�ynem. Gdy weszli do izby w przybud�wce, znachor ko�czy� w�a�nie banda�owanie g�owy rannego.

� Czy �yj e, czy m�j syn �yj e?! � zawo�a�a pani Czy�ska.

� �yje, prosz� pani, i nic mu nie b�dzie � odpowiedzia�.

� Co ten cz�owiek mo�e wiedzie�, doktorze, niech pan ratuje mi syna!

� Zaraz zdejm� te szmaty i zbadam go � powiedzia� lekarz.

� Nie ma po co go m�czy�. Powiem panu doktorowi, co jest. On ma z�aman� szcz�k� w tym miejscu i lew� r�k�, o tutaj. Z�o�y�em ko�ci, jak si� nale�y.

� Prosz� mi nie przeszkadza�! � krzykn�� doktor. � Ja chyba lepiej wiem od was, co trzeba robi�!

� Tu ju� nic nie ma do roboty � uparcie twierdzi� znachor. � Ale j�, t� panienk� trzeba natychmiast ratowa�.

� Co jej jest? � zapyta�.

� Ko�� wgnieciona do m�zgu.

� Panie doktorze! � j�kn�a pani Czy�ska. Puls by� zupe�nie zadowalaj�cy.

� Zrobi� tylko zastrzyk przeciwt�cowy i trzeba go b�dzie zabra� do szpitala. Nale�y jak najpr�dzej zrobi� zdj�cia Roentgena. A teraz zbadam t� dziewczyn�. Pochyli� si� nad Marysi�, usi�owa� namaca� puls. Po chwili odwr�ci� g�ow�.

� To ju� agonia � o�wiadczy�.

� Ratuj j� pan, panie doktorze � ochryp�ym g�osem odezwa� si� znachor. Lekarz wzruszy� ramionami.

� Tu ju� nic zrobi� si� nie da. Zbadam to uszkodzenie... Hm... Oczywi�cie... Z�amanie podstawy czaszki.

Nieruchome cia�o zacz�o drga�.

� I uszkodzenie opon m�zgowych � doda�. � �wiadcz� o tym drgawki... Tak... Tu i cud nie pomo�e. Macie lusterko?

Znachor poda� mu kawa�ek rozbitego lustra. Doktor przy�o�y� je do rozchylonych ust rannej. Zasz�o lekkim oparem.

� No, c�. � Roz�o�y� r�ce. � Jedyne, co mog� zrobi�, to da� jej zastrzyk na wzmocnienie serca. Ale to zupe�nie beznadziejne.

Otworzy� walizk� pe�n� b�yszcz�cych narz�dzi chirurgicznych. Znachor wpatrywa� si� w nie jak urzeczony, wprost oczu nie m�g� od nich oderwa�.

Lekarz tymczasem nape�ni� szpryck� przezroczystym, g�stym p�ynem z ampu�ki i zastrzykn�� go dziewczynie pod sk�r� na przedramieniu.

� Szkoda zachodu � mrukn�� � lada chwila b�dzie koniec.

I zwr�ci� si� znowu do Czy�skiego, zabieraj�c si� do odwijania banda�y. Znachor dotkn�� jego �okcia.

� Panie doktorze! Niech pan j� ratuje.

� G�upi cz�owieku! � Pawlicki odwr�ci� si� do� z irytacj�. � Jak j� mam ratowa�?!

� To nawet pa�ski obowi�zek � ponuro odpowiedzia� Kosiba.

� Nie wy mnie b�dziecie uczyli obowi�zk�w. A i to wam jeszcze powiem, �e je�eli przez wasze opatrunki ten ranny dostanie zaka�enia; to p�jdziecie do ciupy. Rozumiecie? Nie macie prawa zajmowa� si� leczeniem.

Znachor zdawa� si� nie s�ysze� tego wszystkiego.

� Niech pan doktor zrobi jej operacj� � powiedzia�. � A nu� uda si�.

� Odczepcie si�, do licha! Po diab�a tu operacja! I zwracaj�c si� do pa�stwa Czy�skich, jakby bior�c ich za �wiadk�w, zawo�a�:

� Trupa mam operowa�?!... Tam jest z�amana podstawa czaszki. Od�amki ko�ci na pewno skaleczy�y m�zg. Najwi�kszy geniusz chirurgiczny tu nie poradzi. No, i przeprowadzi� trepanacj� w dodatku w tych warunkach higienicznych...

Zrobi� okr�g�y ruch r�k�, wskazuj�c zakurzone p�ki zi� pod powa��, kopc�ce lampki naftowe i �miecie na pod�odze.

� �ebym mia� takie narz�dzia jak pan doktor � z uporem m�wi� znachor � to bym sam spr�bowa�...

� Wi�c ca�e szcz�cie, �e ich nie macie. Pr�dzej znale�liby�cie si� w kryminale � ju� spokojniej odpowiedzia� lekarz, zaj�ty obmacywaniem szcz�ki m�odego Czy�skiego. � Hm... rzeczywi�cie z�amanie, zdaje si�, �e nic niebezpiecznego... Bez rentgena jednak nic nie jest pewne... Skaleczenia powierzchowne...

Sprawnie zdezynfekowa� ran� i na�o�y� swoje banda�e. Z kolei zbada� r�k� i zobaczywszy na niej dwa ci�cia, wybuchn�� gniewem:

� Jak �mieli�cie to robi�!... Jak �mieli�cie!... Pewno jakim� brudnym kozikiem!...

� Ko�� stercza�a � t�umaczy� si� Kosiba � a n� wymoczy�em we wrz�tku... � Ja was naucz�!... Za to ju� odpowiecie!...

� To i odpowiem � z rezygnacj� mrukn�� znachor. � A co mia�em robi�? � Na mnie czeka�!

� To� pos�a�em po pana doktora. Na szcz�cie zastali pana w domu, a co by�oby, �eby nie zastali?... Mia�em rannego bez pomocy zostawi�?...

� I za to panu jeste�my wdzi�czni � odezwa� si� pan Czy�ski. � Ten cz�owiek ma racj�, doktorze.

� Zapewne � niech�tnie zgodzi� si� lekarz. � Istotnie mog�o mnie nie by� w domu. Strze� nas tylko, Bo�e, od zaka�enia.

Pan Czy�ski wydoby� z portfelu banknot i poda� znachorowi.

� Macie tu za wasz� pomoc. Kosiba potrz�sn�� g�ow�.

� Nie trzeba mi pieni�dzy.

� We�cie. Ze biednym pomagacie darmo, to s�usznie, ale od nas mo�ecie wzi��.

� Ja nie pomagam biednym czy bogatym, tylko ludziom. A temu paniczowi, to gdyby nie sumienie, to bym i wcale nie pom�g�. Raczej on powinien by� zgin��, a nie ta nieszcz�liwa dziewczyna... Przez niego teraz umiera... Pan Czy�ska zwr�ci�a si� do lekarza po francusku:

� Czy mo�na ju� przenie�� go do samochodu?

� Tak!... � odpowiedzia�. � Zaraz zawo�am ludzi. Tylko spakuj� si�. Pr�dko zebra� roz�o�one przybory opatrunkowe, zamkn�� walizk� i wyszed� z ni� przed dom. Przez okno Antoni Kosiba widzia�, jak doktor w�o�y� walizk� do wozu. W�wczas zrodzi�o si� postanowienie:

� Musz� j� zdoby�!

Korzystaj�c z zamieszania, jakie wytworzy�o si� podczas przenoszenia m�odego Czy�skiego, znachor wyszed� na dw�r. Drzwiczki auta by�y otwarte, szofer sta� po drugiej stronie. Wystarczy� jeden ruch i wycofanie si� z powrotem do chaty.

Nikt nie zauwa�y� znikni�cia walizki. W dwie minuty p�niej auto ruszy�o ku Radoliszkom.

Znachor nie traci� czasu. Zamkn�� si� w izbie, w gor�czkowym po�piechu pouk�ada� na stole obok ,g�owy Marysi zdobyte narz�dzia, ustawi� najbli�ej lampy, po czym z zachowaniem wszelkich ostro�no�ci u�o�y� bezw�adne cia�o w dogodnej pozycji. Teraz prze�egna� si� i przyst�pi� do operacji.

Najpierw nale�a�o zgoli� w�osy nad karkiem. Na ods�oni�tej sk�rze widnia�a wielka, sina plama. Obrz�k by� nieznaczny.

Jeszcze raz przy�o�y� ucho do klatki piersiowej. Serce ledwie drga�o. Si�gn�� r�k�, wybra� ostry, w�ski no�yk na d�ugim trzonku. Spod pierwszego ci�cia bluzn�a ciemna krew, wsi�kaj�c w p��cienne szmaty. Drugie, trzecie i czwarte... Pewne, szybkie ruchy jego r�k ods�ania�y ju� przyczepy mi�ni. R�owobia�a b�ysn�a ko�� czaszki.

Tak, doktor Pawlicki nie myli� si�, i ko�� by�a wgnieciona, pop�kana, a kilka drobnych od�amk�w wnika�o pod jej powierzchni� naciskaj�c na m�zg.

Przede wszystkim nale�a�o usun�� je z nies�ychan� ostro�no�ci�, by nie zadrasn�� b�ony pokrywaj�cej m�zg. By�o to nad wyraz trudne i m�cz�ce. Tym bardziej �e cia�o operowanej zacz�o drga�. Nagle drgawki usta�y.

� To ju� koniec? � pomy�la� znachor.

Lecz operacji nie przerwa�. Nie mia� czasu na zbadanie pulsu. Nie odrywa� oczu od rany, nie widzia�, �e za oknami, rozp�aszczaj�c nosy o szyby, ludzie uporczywie przygl�daj� si� jego rozpaczliwym wysi�kom.

Pia�y ju� pierwsze koguty, gdy sko�czy� i zaszy� ran�. Teraz prze�egna� si� znowu i przy�o�y� ucho do klatki piersiowej: nie m�g� jednak nic dos�ysze�.

� Zastrzyk! � b�ysn�a mu my�l.

�atwo znalaz� w walizce pude�ko z ampu�kami i strzykawk�.

� To to samo, co doktor zastrzykiwa� � stwierdzi�.

Po nowym zastrzyku serce zacz�o porusza� si� ju� dos�yszalnie.

W�wczas Antoni Kosiba opad� ci�ko na �awk�, podpar� g�ow� r�kami i zaszlocha�.

Siedzia� tak nieruchomo mo�e godzin�, mo�e d�u�ej, doszcz�tnie wyczerpany, p�przytomny. Potem wsta�, by sprawdzi�, czy serce Marysi bije. Ledwie wyczuwalne t�tno nie wzmocni�o si�, lecz i nie s�ab�o.

Pow��cz�c nogami znachor zebra� narz�dzia, umy� je, u�o�y� w walizce i po kr�tkim namy�le zani�s� walizk� do stodo�y, w k�cie odgarn�� siano i wsun�� jak najg��biej. Tu by�a bezpieczna. Nie znajd� jej, nie odbior�. A on, posiadaj�c ten skarb, o ile� �atwiej, o ile� lepiej i pr�dzej b�dzie m�g� przeprowadzi� operacje, nawet tak trudne jak obecna.

� Jak j� doktor nazwa�? � zastanowi� si�. � Trepanacja czaszki... Tak, trepanacja... To jasne.

Znam przecie to s�owo. Ze mi jako� dziwnie wylecia�o z pami�ci...

Wr�ci� do izby, zbada� puls Marysi, zgasi� �wiat�o i u�o�y� si� w pobli�u do snu, by m�c by� w pogotowiu na ka�de poruszenie si� rannej. Nie przewidywa� zreszt� takich mo�liwo�ci.

�wieci�o ju� s�o�ce, gdy obudzi� si�. Dobijano si� do drzwi. Wyszed� i zobaczy� komendanta posterunku z Radoliszek, przodownika Ziomka. Obok sta� Mielnik i Wasil.

� Jak tam ta dziewczyna, panie Kosiba? � zapyta� przodownik. � �yje jeszcze?

� �yje, panie przodowniku, ale B�g jeden wie, czy wy�yje.

� Musz� zajrze� do niej.

Weszli do izby. Policjant przygl�da� si� przez chwil� nieprzytomnej i skonstatowa�:

� O przes�uchaniu nie mo�e by� mowy. Ale od was wszystkich musz� mie� zeznania. Hm... Doktor Pawlicki zapowiedzia�, �e powr�ci dzi� wiecz�r i wystawi �wiadectwo zgonu. My�la�, �e ona ju� wczoraj...

� To doktor wyjecha�? � zapyta� znachor.

� Wyjecha� przecie z m�odym Czy�skim odwie�� go do miasta do szpitala. Podobno nic mu nie b�dzie, ale nie mo�e m�wi�. Jedna ofiara nieprzytomna, druga pozbawiona mo�liwo�ci poruszania ustami... I pomy�le�, �e gdyby zbrodniarz sam nie przyzna� si�, to m�g�by sobie bezpiecznie zwia�.

� Zbrodniarz? Jaka� tu zbrodnia? To� wypadek � zdziwi� si� Wasil.

� Tak my�licie?... A by� kto z was tam na miejscu, na owym zakr�cie? � Nie.

� A ja ju� o �wicie by�em. I jak si� wam zdaje, �e ot, pewnego dnia k�ody ze starej por�by same wylez� na drog� i u�o�� si� w poprzek? A kamienie te� podsypi� si� same?... Takich cud�w jeszcze nie bywa�o. To by� zbrodniczy zamach.

� Wi�c kt� to zrobi�?

� Kto?... Ano Zenon, ten notowany osobnik, syn rymarza Wojdy��y. Obecni spojrzeli po sobie z niedowierzaniem.

� Chyba pomy�ka, panie przodowniku � odezwa� si� wreszcie stary Prokop. � To� Zenon ich pierwszy ratowa�, ludzi zwo�a�, tu do m�yna przywi�z� i jeszcze po doktora pojecha�!

� Patrzcie. � Policjant pokr�ci� g�ow�. � Wi�c jednak to prawda, co zezna�. M�wi�, ale nie wierzy�em. My�la�em, �e chce siebie wybieli�, �eby na sprawie mie� okoliczno�ci �agodz�ce. Wida� naprawd� sumienie go ruszy�o.

� I sam przyszed� przyzna� si�?

� A sam. Powiada, �e diabe� go op�ta�, �e pijany by�... No, ale zabieram si� do pisania.

Prokop poprosi� policjanta do pokoj�w, gdzie te� nast�pi�o przes�uchanie wszystkich domownik�w jako �wiadk�w. Zeznawa� i Antoni Kosiba, ale powiedzia� niewiele. Do zezna� innych doda� tylko, �e udzieli� ofiarom pierwszej pomocy. Nast�pnie kobiety poda�y �niadanie, przy kt�rym, korzystaj�c z okazji, przodownik poradzi� si� znachora, co robi� na b�le w prawym boku, jakie odczuwa ju� od paru miesi�cy. Dosta� zio�a, podzi�kowa�, wyda� zarz�dzenie, by w razie �mierci dziewczyny dano zna� na posterunek, po�egna� si� i odjecha�.

Marysia jednak nie umiera�a. Mija� dzie� za dniem, a le�a�a nieruchoma i nieprzytomna. Jedyna zmiana, jaka w jej stanie zdrowia zasz�a, to gor�czka, kt�ra z ka�d� godzin� zdawa�a si� wzrasta�. Twarzyczka z kredowobia�ej stawa�a si� coraz r�owsza, oddech z ledwie dostrzegalnego przeszed� w szybki, gwa�towny, urywany.

Trzy razy dziennie znachor wlewa� w jej zaci�ni�te usta jaki� brunatny odwar, dzie� i noc zmienia� zimne ok�ady ze szmat umaczanych w ch�odnej, studziennej wodzie na rozpalonej g�owie i na roztrzepotanym sercu.

Sam schud� jeszcze bardziej i jeszcze bardziej posiwia�. Jego twarz przypomina�a trupa, tylko w oczach �arzy�a si� rozpacz. Traci� ju� wszelk� nadziej�. Na nic wszelkie starania, na nic zabiegi, na nic czuwanie. Widzia�, jak z jego r�k wymyka si� to m�ode �ycie, �ycie jedynej na �wiecie istoty, dla kt�rej bez wahania got�w by�by odda� w�asne.

Trzeciego dnia uprosi� Wasila, by pojecha� do miasteczka po lekarza.

� Mo�e on co� pomo�e � m�wi�.

Wasil pojecha� i wr�ci� z niczym. Okaza�o si�, �e doktor zatrzyma� si� w Wilnie na d�u�ej i �e pewnie niepr�dko powr�ci, bo ma odwie�� m�odego pana Czy�skiego a� za granic�.

Wieczorem Antoni Kosiba pos�a� do Pieczek po tamtejszego owczarza. Nie wierzy� absolutnie w skuteczno�� jego �zam�wie�, ale ton�cy brzytwy si� chwyta.

Owczarz przyszed� pomimo zawodowej niech�ci do konkurenta. Widzia� w tym swoje wielkie zwyci�stwo. Popatrzy� na umieraj�c�, dotkn�� jej r�ki, potem podni�s� jedn� powiek�, drug�, odci�gn�� doln� warg�, przygl�daj�c si� uwa�nie wewn�trznej stronie, nieznacznie u�miechn�� si� i zacz�� co� mrucze� pod nosem trzymaj�c jednocze�nie r�ce nad jej g�ow�.

Jego starcze, s�kate palce poma�u kurczy�y si�, jakby co� zbiera�, potem przesuwa�y si� a� do st�p i tu otwiera�y si� znowu, wykonuj�c ruch strzepywania czego� niewidzialnego. Powt�rzy� to siedem razy, mrucz�c nieustannie swoje zakl�cia, w kt�rych tylko ko�cowe s�owa wymawia� g�o�niej:

� ...na szyrokoju r�ku, na czu�uju staranu, pod �arkoje sonce, pod ciomnuju �mu, pod miesiacznyj swiet, na trysta let, won za okonce!

Przy ostatnich s�owach raptownie skoczy� do okna, otworzy� je i wystawi� przez nie r�ce komenderuj�c:

� Pr�dzej polejcie mi je wod� z drewnianego wiadra.

Kto� z obecnych spe�ni� to polecenie. Wtedy owczarz zgarn�� na pokrywk� troch� roz�arzonych w�gli z pieca, przysypa� je gar�ci� zi� wydobytych z parcianego worka, kt�ry mia� zawieszony przez rami�, i zacz�� powoli chodzi� do ka�dego k�ta izby. W k�cie przystawa�, dmucha� w w�gle poty, p�ki z zi� nie wznosi� si� k��b dymu, odmawia� Ojcze nasz i wraca� do wezg�owia umieraj�cej, by znowu i�� do nast�pnego k�ta.

Ca�a ta ceremonia trwa�a oko�o godziny. Wreszcie owczarz zbli�y� si� do Marysi, znowu zajrza� pod powieki i kiwn�� g�ow�.

� B�dzie �y� � powiedzia� z przekonaniem. � Zam�wi�em �mier�. Ale �mier� jest silna. Ona i najwi�kszego zam�wienia nie pos�ucha. Jak ju� gdzie upar�a si�, to bez zdobyczy, z pustymi r�kami nie odejdzie. Dlatego wybierzcie kur� i o samej p�nocy tu, pod oknem, zar�nijcie. Czy ta chora to panienka, czyli te� m�atka?

� Panienka � odpowiedzia� Kosiba.

� To trzeba bia�� kur�. Macie bia�� kur�?

� Jest. � Olga kiwn�a g�ow�, powa�nie przej�ta.

� To j� zar�nijcie. A potem ugotujcie j� i przez cztery dni dawajcie chorej do jedzenia. Bo�e bro�, nic wi�cej, tylko t� kur� i t� zup�, co z niej nagotowana. A teraz nie dzi�kujcie, bo to przeszkadza, a ja ju� p�jd�. Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!

� Na wieli wiek�w, amen � odpowiedzieli obecni. Za owczarzem wyszli z izby wszyscy, zosta�a tylko Zonia. Lekko tr�ci�a w bok zamy�lonego znachora i zapyta�a:

� Jak, Antoni, pomo�e to czy nie pomo�e?

� Nie wiem. � Wzruszy� ramionami.

� Bo widzisz, ja my�l�, �e takie rzeczy to zawracanie g�owy. Czy od owego kadzenia i mruczenia mo�e co� poprawi� si� choremu?... M�j nieboszczyk m��, co by� w �wiecie i na wojnie, to �mia� si� z tego. Gadanie i kadzenie to nie lekarstwo. Ty inaczej leczysz i po co� wzywa� owczarza! On teraz ka�demu b�dzie m�wi�, �e tam, gdzie ty ju� nic nie mog�e� zrobi�, on pom�g�. A ta Marysia, je�eli mia�a wyzdrowie�, to i tak by wyzdrowia�a. Ale teraz to dla ciebie lepiej, �eby umar�a, bo...

Umilk�a nagle pod wzrokiem Antoniego i cofn�a si� pod �cian�.

� Co ty, co ty, Antoni?! � zatrzepa�a szybko. � Ja przecie nic z�ego... Tylko z �yczliwo�ci do ciebie... Jak Boga kocham. �mierci nikomu nie �ycz�... A ty zaraz... O! B�g wie, co sobie wyobra�asz. No, nie sierd� si�, ot, ja sama o p�nocy tu pod oknem kur� zar�n�. Bialutka wybior�, ca�kiem bialutk�...

� Id� ju�, Zonia, id�, zostaw mnie samego � szepn�� znachor.

� P�jd�. Dobranoc. A ty, Antoni, te� po�� si�, odpocznij. Zes�abniesz ca�kiem. A co do kury, b�d� spokojny. Zrobi�, jak owczarz kaza�. Dobranoc.

Wysz�a i zapanowa�a cisza. Tylko �wiszcz�cy oddech Marysi �wiadczy�, �e w tej ciszy i spokoju co� si� dzieje, �e co� �pieszy, �pieszy, ku nieuniknionemu zako�czeniu.

Przysun�� taboret, opar� si� �okciem o brzeg sto�u i wpatrywa� si� w bladoniebieskie �y�ki na zamkni�tych powiekach dziewczyny.

Zrobi� wszystko, co dyktowa�a mu jego umiej�tno��, co wskazywa� rozs�dek, a nawet wbrew rozs�dkowi, wbrew przekonaniu to, co podpowiada�a rozpacz i ukryty gdzie� w zakamarkach duszy instynkt szukania pomocy i ratunku w niezrozumia�ych i mo�e nie istniej�cych pot�gach czar�w.

Mija� czas, za szybami noc g�stnia�a. Antoni Kosiba my�la�, my�la� o sobie, o swoim losie, o swoim �yciu tak pustym dotychczas, tak ja�owym i z niczym, ni z lud�mi, ni ze �wiatem nie zwi�zanym. Tak, nie zwi�zanym. Bo wi��e tylko uczucie. Nie chleb, nie byt, nie cudza dobro� i serdeczno��, nawet nie przekonanie, i� komu� po�ytek si� przynosi, tylko w�asne uczucia. I wystarczy�o, by pokocha� kogo� ca�� dusz�, a ju� los mu go zabiera, wydziera, ograbia...

� Znowu tak jak wtedy � odezwa�o si� co� w nim i przetar� czo�o. I nagle u�wiadomi� sobie, �e ju� kiedy�, niezmiernie dawno, jakby w poprzednim �yciu, prze�y� podobn� strat�. O, by� tego pewien. Los odebra� mu kogo�, kogo kocha�, bez kogo nie m�g� istnie�...

Za�omota� puls w skroniach, pod czaszk� w szalonym wirze za�opota�y my�li.

� Jak to by�o?... Kiedy?... Gdzie?... Bo przecie by�o... Na pewno by�o... Zacisn�� z�by i palce, a� paznokcie do b�lu wpi�y si� w d�onie.

� Przypomnie�... przypomnie�... Musz� przypomnie�... Um�czone nerwy zdawa�y si� drga� w napr�eniu. My�li rozbija�y si� w nieuchwytne strz�pki, w bezkszta�tn�, bia�� pian�, jak woda na m�y�skim kole, i nieuchwytnym, mglistym obrazem zacz�y wyst�powa� rysy...

�agodny owal twarzy... P�u�miech zdobi usta, jasne w�osy i wreszcie � oczy. Ciemne, g��bokie, nieodgadnione...

Z suchej, �ci�ni�tej krtani Antoniego Kosiby wyrwa�o si� s�owo nieznane i najbardziej znajome, imi� nie s�yszane nigdy, a najbli�sze:

� Beata...

Powt�rzy� je w zdumieniu, w przera�eniu i w nadziei jeszcze raz. Czu�, �e si� w nim co� dzieje, �e odkrywa co� niezmiernie donios�ego, �e jeszcze sekunda, a otworzy si� przed nim jaka� wielka tajemnica...

Zwar� si� w sobie, skurczy�...

Nagle za oknami ostry, przera�liwy krzyk ptasi rozleg� si� w ciszy. Jeden, drugi, trzeci...

Antoni Kosiba zerwa� si� z miejsca i w pierwszej chwili ,nie wiedzia�, co si� sta�o. Dopiero po pewnym czasie zrozumia�.

� To Zonia zarzyna kur�... Bia�� kur�... To p�noc...

Pr�dko zbli�y� si� do Marysi. Jak m�g� tak d�ugo zostawi� j�... Dotkn�� jej r�ki, policzka, czo�a... Zbada� puls, przys�ucha� si� oddechowi.

Nie ulega�o w�tpliwo�ci: gor�czka spad�a, spad�a gwa�townie. Policzki i d�onie by�y zaledwie ciep�e.

� Ona... stygnie, to ju� koniec � pomy�la�.

Nie trac�c czasu, rozpali� w piecu ogie�, do ma�ego garnczka wsypa� gar�� zi�. Po kilku minutach nap�j na wzmocnienie serca by� gotowy. Wla� do ust chorej trzy �y�eczki, po up�ywie godziny puls wyda� mu si� jakby nieco silniejszy. Powt�rzy� dawk�.

Min�� jeszcze kwadrans i Marysia otworzy�a oczy. Zamkn�a powieki i Znowu podnios�a. Jej wargi poruszy�y si� bezg�o�nie i jakby u�miechn�a si�. Oczy patrzy�y przytomnie.

Znachor pochyli� si� nad ni� i szepn��:

� Go��beczko ty moja, szcz�cie ty moje... Czy poznajesz ty mnie?... Poznajesz?...

Wargi Marysi poruszy�y si�, a chocia� s��w niepodobna by�o dos�ysze�, wiedzia�, pozna� z ruchu warg, �e wym�wi�a te same s�owa, kt�rymi go nazywa�a zawsze:

� Stryjciu Antoni...

Zaraz potem odetchn�a g��biej, powieki zamkn�y si� i r�wny, rytmiczny oddech zacz�� porusza� jej piersi. Zasn�a. Znachor upad� twarz� na ziemi� i w wielkim szlochu szcz�cia powtarza�:

� Dzi�ki Ci, Bo�e... Dzi�ki Ci, Bo�e...

�wita�o ju�. Mieszka�cy m�yna powstawali. Witalis poszed� otworzy� zastawy, m�ody Wasil do stajni, Agata i Olga krz�ta�y si� przy kuchni, a Zonia siedzia�a na progu i skuba�a bia�� kur�.

Po dwutygodniowej nieobecno�ci w Radoliszkach, powr�ci� doktor Pawlicki i zaraz nast�pnego dnia zosta� wezwany do Rajewszczyzny pa�stwa Skirwoyn�w, gdzie parobkowi sieczkarnia poszarpa�a r�k�.

Wtedy to spostrze�ono brak neseseru chirurgicznego. Doktor zapewnia�, �e przywi�z� w�wczas w nocy walizk�, s�u��ca zapewnia�a, a stara Marcysia przysi�ga�a, �e nie przywi�z�. Przetrz��ni�to dom od piwnic do strychu � bez rezultatu i doktor pojecha� do wypadku zabieraj�c narz�dzia podr�czne z gabinetu. Wracaj�c wszak�e z Rajewszczyzny, zboczy� do Ludwikowa, by wypyta� tamtejszego szofera.

Szofer pami�ta� dok�adnie, �e pan doktor wyni�s� z cha�upy walizk� i po�o�y� j� w samochodzie, pami�ta�, �e w drodze powrotnej z wozu nie wyjmowano, ani w miasteczku, ani w Ludwikowie, ani na stacji. Przypomnia� te� sobie, �e gdy panicza wynoszono z cha�upy, ko�o auta kr�ci� si� znachor.

� Je�li kto wzi��, to on � zakonkludowa�.

� Oczywi�cie. � Lekarz uderzy� si� d�oni� w czo�o. � Ze te� od razu o tym nie pomy�la�em! Naturalnie. To rzecz zupe�nie jasna, przecie m�wi�, �e pr�bowa�by operacji na owej dziewczynie, gdyby mia� takie narz�dzia. No, teraz mam tego ptaszka! Nie wie pan, czy owa Marysia, co z panem in�ynierem w�wczas rozbi�a si�, �yje?

Szofer nie wiedzia�, ale w Radoliszkach by�o o tym g�o�no i zaraz na wst�pie doktor Pawlicki ku swemu szczeremu zdumieniu us�ysza�, �e dziewczyna �yje i podobno wyzdrowieje. Jedni przypisywali t� zas�ug� znachorowi z m�yna, inni owczarzowi z Pieczek, wszyscy jednak nie bez zadowolenia, w�a�ciwego ludziom prostym w takich wypadkach, podkre�lali, �e tajemna wiedza znachorska pomog�a tam, gdzie medycyna orzek�a stan beznadziejny.

Niezale�nie od rozdra�nienia, w jakie te relacje wprawi�y doktora, upewni�y go one o s�uszno�ci powzi�tego podejrzenia. Bada� przecie w�wczas ow� dziewczyn� i stwierdzi� ponad wszelk� w�tpliwo�� wgniecenie podstawy czaszki. Gdyby nawet by� chirurgiem, nie podj��by si� tej operacji, kt�r� uwa�a� za bezcelow�. Nie wyklucza� wszak�e jakiego� zupe�nie wyj�tkowego wypadku, w kt�rym (jedna szansa na tysi�c) mog�a si� ona uda�. Natomiast wyklucza� z zupe�n� pewno�ci�, by bez trepanacji i bez usuni�cia od�amk�w ko�ci ranna mog�a wy�y� bodaj kilka godzin. Tym pewniej za� wyklucza� ewentualno�� przeprowadzenia pomy�lnej operacji bez precyzyjnych narz�dzi chirurgicznych.

A z tego wynika�o, �e jego w�asne narz�dzia zosta�y skradzione przez znachora Antoniego Kosib�.

Takie te� argumenty wytoczy� nazajutrz rano na posterunku policyjnym wobec przewodnika Ziomka, ��daj�c wszcz�cia dochodzenia, przeprowadzenia rewizji i aresztowania znachora pod dwoma zarzutami: kradzie�y i bezprawnej praktyki lekarskiej.

Przodownik Ziomek wys�ucha� oskar�enia z uwag� i odpowiedzia�:

� Moim obowi�zkiem jest zapisa� do protoko�u zameldowanie pana doktora. Pan doktor, ja sam tak s�dz�, ma racj�. Zabra� walizk� z narz�dziami m�g� tylko Kosiba. Pewnie, �e nie ma on prawa praktyki lekarskiej i za to powinien by� poci�gni�ty do odpowiedzialno�ci. Ale z drugiej strony, je�eli sam pan doktor m�wi, �e bez pa�skich narz�dzi on nic by tu nie wsk�ra�, a przy ich pomocy uratowa� �ycie ludzkie, uratowa�, chocia� mu nie by�o wolno, to czy za to chce pan zniszczy� cz�owieka?...

Lekarz zmarszczy� brwi.

� Panie komendancie! Nie wiem, czy pan jako funkcjonariusz policji jest powo�any do os�dzania przest�pstw. Ja jako obywatel wiem, �e to nale�y do s�d�w. Kwalifikowanie z�ej czy dobrej woli przest�pcy nie le�y w naszej kompetencji. Dlatego, sk�adaj�c doniesienie, mam prawo oczekiwa�, �e nada mu pan bieg zgodny z procedur�. ��dam przeprowadzenia rewizji i aresztowania z�odzieja.

Policjant skin�� g�ow�.

� Dobrze, panie doktorze, zrobi� to, co nakazuje mi obowi�zek s�u�bowy.

� Czy ja, jako poszkodowany, mam mo�no�� asystowania przy rewizji?

� Oczywi�cie � sucho odpowiedzia� Ziomek.

� A kiedy zamierza pan komendant to zrobi�? Ziomek spojrza� na zegarek.

� Natychmiast. Nie chc� by� przez kogokolwiek pom�wiony o opiesza�o��.

� Teraz mam obiad � zauwa�y� lekarz. � Mo�e pojedziemy do m�yna za jakie� dwie godzinki?

� Nie, panie doktorze. Rewizja b�dzie przeprowadzona zaraz. Je�eli pan chce by� przy niej obecny...

� Trudno, pojad� z panem.

Ziomek wezwa� jednego z dw�ch swoich podkomendnych i kaza� mu wyszuka� furmank�.

W m�ynie nie spodziewano si� wcale przyjazdu jakich� go�ci. �ycie tu p�yn�o dawnym trybem, z t� jeno r�nic�, �e Antoni Kosiba prawie wcale nie przychodzi� teraz do m�ynarskiej roboty i �e chorych mniej przyjmowa� ni� dawniej, a i tych za�atwia� na dworze lub w dnie s�otne w sionce, nie wpuszczaj�c do izby.

W izbie na czysto zas�anym ��ku le�a�a Marysia. Dziewczyna nadspodziewanie szybko wraca�a do zdrowia. �ywotno�� m�odego organizmu zrobi�a swoje. Pooperacyjna rana goi�a si� prawid�owo, apetyt wzrasta�. Pocz�tkowe obawy znachora, �e skutki wypadku mog� przejawi� si� w szwankowaniu tych czy innych czynno�ci, okaza�y si� na szcz�cie niepotrzebne. Swobodnie porusza�a ramionami i r�kami, a tak�e nogami. Widocznie m�zg nie dozna� �adnego trwa�ego uszkodzenia, gdy� wzrok i s�uch dzia�a�y bez zarzutu, a m�wi�a po dawnemu swoim d�wi�cznym g�osem, ca�e godziny sp�dzaj�c na rozmowach ze swym opiekunem.

Pierwsz� jej trosk� po odzyskaniu przytomno�ci by�o: co si� dzieje z Leszkiem? Gdy us�ysza�a, �e nie odni�s� �adnych niebezpiecznych obra�e� i �e rodzice wywie�li go za granic� na kuracj�, odetchn�a z ulg�.

� �eby tylko wyzdrowia�!

Przebiegu katastrofy nie pami�ta�a wcale. Nie zauwa�y�a, by co� le�a�o na drodze. Wiedzia�a, �e jechali do�� szybko i �e nagle wylecia�a w powietrze. To wszystko. Nie czu�a ani b�lu, ani potem gor�czki. Gdy ockn�a si�, by�a zdziwiona, �e znajduje si� w nie znanej sobie izbie, nie za� na motocyklu, w�r�d zaro�li. Nie zdawa�a te� sobie sprawy z tego, �e by�a ju� jedn� nog� na tamtym �wiecie. Antoni Kosiba nie wspomina� jej ani s�owem o swej tragicznej walce o jej �ycie, nie powiedzia�, jak powa�nym i ci�kim uleg�a okaleczeniom.

� Masz, go��beczko, na karku tam jedn� kostk� z�aman� i dlatego ten niewygodny opatrunek ci za�o�y�em. A nie ruszaj, z�otko, g�ow�, bro� Bo�e, nie staraj si� rusza�, bo si� ca�e zrastanie popsuje.

Przyrzek�a pos�usze�stwo, lecz ju� nazajutrz zacz�a dopytywa� si�, czy pr�dko wstanie.

� Jaki� czas musisz pole�e� � wymijaj�co odpowiedzia� znachor. Wiedzia�, �e jest to sprawa dw�ch miesi�cy, lecz nie chcia� jej smuci�. Tote� gdy biada�a, �e straci posad� u pani Szkopkowej, je�eli d�u�ej pole�y, gdy napiera�a si�, �e spr�buj e wsta�, ofukn�� j�:

� Nie ku� Opatrzno�ci! Dzi�kuj Bogu, �e �yjesz. A mnie s�uchaj, bo nieszcz�cia napytasz!

� Ju� dobrze, dobrze, kochany stryjciu Antoni. � U�miecha�a si� do�, sk�adaj�c r�ce. � Nie gniewaj si�!

� Gdzie�bym si� gniewa�! � Rozpromieni� si�. � Jak�e m�g�bym gniewa� si� na ciebie, s�oneczko ty moje!

� Tyle k�opotu sprawiam...

� Jakiego znowu� k�opotu! � oburzy� si�. � To� dla mnie rado�� najwi�ksza. A co do tej pani Szkopkowej, to i nie my�l o powrocie.

� Jak to?

� A po co ci to, go��beczko?... Ot, wyzdrowiejesz i u mnie tu zostaniesz... U�miechn�� si� i doda�:

� Je�eli zechcesz.

Antoni nie przyznawa� si� do k�opot�w, o kt�rych m�wi�a Marysia, bo te� tych wszystkich zaj��, jakie mia� przy niej, za k�opot nie uwa�a�. A zaj�� tych by�o du�o. Codziennie bra� j� na r�ce, przenosi� na swoje ��ko do alkowy, a jej po�ciel starannie prze�ciela�, codziennie r�cznikiem umaczanym w ciep�ej wodzie wyciera� jej twarz i r�ce, no i przy pomocy �y�ki karmi� j� jak niemowl�.

Do innych zabieg�w przy chorej wzywa� kt�r�� z kobiet, najcz�ciej ma�� Natalk�, kt�ra Marysi� wr�cz uwielbia�a, lecz i sam musia� przy tym pomaga�, bo �adna z kobiet nie mia�aby tyle si�, by Marysi� unie��. Z pocz�tku dziewczyna bardzo kr�powa�a si� jego obecno�ci�, przyzwyczai�a si� jednak wkr�tce uwa�aj�c �stryjcia Antoniego� za opiekuna, niemal za ojca.

Rozmawia�a z nim szczerze o wszystkim, nie poruszaj�c wszak�e jednego tematu. Zauwa�y�a, �e na ka�d� wzmiank� o m�odym Czy�skim jego twarz pochmurnieje. Domy�la�a si�, �e uwa�a Leszka za winowajc� katastrofy i �e przez katastrof� dowiedzia� si� o ich samotnych wycieczkach do lasu, czego mu r�wnie� nie wybacza. Gdyby� mog�a powiedzie� otwarcie:

� Nie miej, stryjciu Antoni, �alu do niego, bo jest uczciwym ch�opcem, kocha mnie i o�eni si� ze mn�.

Ale powiedzie� tego nie mia�a prawa. Musia�a czeka� na wiadomo�� od narzeczonego. I dlatego od czasu do czasu zapytywa�a, czy nie ma do niej listu.

Znachor odgadywa�, jakiego listu wypatruje, i za ka�dym razem mrukliwie i kr�tko odpowiada�:

� Nie ma.

A m�wi� to takim tonem, jakby chcia� doda�: � I nie b�dzie.

Sam w g��bi duszy by� zupe�nie tego pewny, tak pewny, jak Marysia pewna by�a czego� wr�cz przeciwnego.

� Ba�amuci� m�odzik, lekkoduch dziewczyn� � my�la� znachor � omal na tamten �wiat nie wyprawi�, pokaleczy�, a teraz za granic� inn� sobie znajdzie. Nawet s��wka do niej nie napisze.

I prze�wiadczenia Kosiby zdawa�y si� by� uzasadnione. Od dnia katastrofy p� miesi�ca ju� min�o, a listu nie by�o, nawet nikt nie przyjecha� z polecenia Czy�skiego dowiedzie� si� o zdrowie dziewczyny.

Marysia jednak nie traci�a nadziei i wci�� tego oczekiwa�a. Ile razy po turkocie zbli�aj�cym si� do m�yna rozpoznawa�a, �e to nie zwyk�y w�z ch�opski, lecz bryczka, tyle razy serce zaczyna�o jej mocniej bi�.

� A nu� to bryczka z Ludwikowa.

Tak by�o i tego dnia. Nie by�a to jednak bryczka z Ludwikowa, lecz po�yczona przez posterunek policyjny w gminie. A w bryczce siedzia� przodownik Ziomek, jeszcze jeden policjant i doktor Pawlicki.

Znachor w�a�nie zaj�ty by� karmieniem Marysi i rzuciwszy spojrzenie przez okno, znowu zanurzy� �y�k� w misce, gdy otworzy�y si� drzwi.

� Dzie� dobry � powiedzia� od progu przodownik. � My w sprawie do was, panie Kosiba. Jak�e tam panna Marysia si� miewa?

� Dzi�kuj�, panie przodowniku. Ju� mi lepiej � weso�o odezwa�a si� dziewczyna.

� To i chwa�a Bogu.

� Pozw�lcie panowie � ponuro zacz�� znachor � �e doko�czy chora obiadu.

� C�, niech doko�czy. Zaczekamy � zgodzi� si� Ziomek i usadowi� si� na �awie. Doktor Pawlicki zbli�y� si� do ��ka i przygl�da� si� Marysi w milczeniu.

� Gor�czki nie ma? � zapyta� wreszcie.

� By�a, ale nie ma � odpowiedzia� Kosiba.

� A nogi i r�ce funkcjonuj�?... Pora�enie nie wyst�pi�o nigdzie?

� Ale�, panie doktorze � zawo�a�a Marysia. � Ja jestem zupe�nie zdrowa. Tylko troch� os�abiona. �eby nie ta kosteczka w karku, kt�ra ma zrosn�� si�, zaraz bym wsta�a.

Lekarz za�mia� si� sucho.

� Kosteczka?... Dobra kosteczka! Nie rozumiesz si� na tym, panieneczko. To by�o strzaskanie podstawy czaszki... Znachor przerwa�:

� Jestem got�w. Czego panowie sobie �ycz�?

Odstawi� pust� misk� i stan�� tak, �e odgradza� doktora od ��ka Marysi.

� Panie Kosiba � odezwa� si� przodownik. � Pan przeprowadzi�e� po katastrofie operacj�?... Trepanacj� czaszki?... Znachor wbi� wzrok w ziemi�.

� A je�eli tak, to co?

� Przecie pan nie jeste� dyplomowanym lekarzem. Pan wie, �e prawo tego zabrania?

� Wiem. Ale wiem te�, �e dyplomowany lekarz, kt�ry wed�ug prawa ma obowi�zek ratowa�, tu ratowa� nie chcia�.

� To nieprawda � wtr�ci� si� doktor Pawlicki. � Chcia�em i zbada�em rann�. Uwa�a�em, �e stan jest beznadziejny. To by�a agonia.

Znachor dostrzeg� szeroko otwarte oczy Marysi i jej nagle poblad�� twarzyczk�.

� Wcale nie � zaprzeczy�. � Nie by�o �adnego niebezpiecze�stwa. Lekarzowi z oburzenia krew uderzy�a do g�owy.

� Jak to?! A co�cie sami w�wczas m�wili?

� Nic nie m�wi�em.

� To jest �garstwo! Znachor milcza�.

� Mniejsza o to � wmiesza� si� przodownik. � Tak czy owak, panie Kosiba, jest pan za to odpowiedzialny. Chocia� musz� panu wyja�ni�, �e odpowiedzialno�� jest niewielka, bo tu nie ma poszkodowanego. Nie tylko nie ma kogo�, kto by na pa�skim przekroczeniu ucierpia�, ale jest kto�, komu uratowa�o to �ycie. Wa�niejsza wszak�e b�dzie druga kwestia: przy pomocy jakich narz�dzi dokona�e� pan operacji?

� Czy to nie wszystko jedno?...

� Nie. Bo oto pan doktor Pawlicki oskar�a pana o przyw�aszczenie jego narz�dzi.

� Nie o przyw�aszczenie, bo o kradzie� � twardo podkre�li� lekarz.

� Wi�c o kradzie� � powt�rzy� przodownik. � Czy przyznaje si� pan, panie Kosiba?...

Znachor opu�ci� g�ow� i milcza�.

� Panie komendancie! � zawo�a� lekarz. � Niech pan przyst�pi do rewizji. Walizka na pewno jest tu czy te� ukryta gdzie w zabudowaniach gospodarskich.

� Przepraszam, panie doktorze � zastrzeg� si� policjant � ale prosz� mi nie dyktowa�, co mam robi�. To moja sprawa. Zrobi� pauz� i znowu zwr�ci� si� do znachora:

� Czy przyznaje si� pan? Kiwn�� g�ow� po chwili wahania.

� Tak.

� Dlaczego pan to zrobi�?... Czy z ch�ci zysku, czy dlatego, �e bez tych narz�dzi nie m�g�by pan ratowa� ofiary katastrofy?

� To nie jest pytanie � zawo�a� doktor Pawlicki. � To podpowiadanie!

A zreszt� naci�gane, bo gdyby temu... znachorowi o to chodzi�o, zwr�ci�by walizk�, kt�r� ukrad�.

� Czy ma pan t� walizk�? � zapyta� policjant.

� Mam.

� I zwr�ci j� pan dobrowolnie?

� Zwr�c�. � Gdzie ona jest?

� Zaraz j � przynios�.

Powoli przeszed� obok nich, otworzy� drzwi. Widzieli przez okna jego wysok�, pochylon� posta�. W izbie nikt si� nie odezwa� s�owem. Po up�ywie kilku minut Kosiba wr�ci� z walizk�.

� Czy to ta? � zwr�ci� si� przodownik do lekarza.

� Tak, to moja walizka.

� Mo�e pan doktor sprawdzi, czy niczego w niej nie brakuje. Pawlicki otworzy� i pobie�nie przejrza� zawarto��.

� Nie, zdaje si�, �e nie brakuje niczego.

� Na �zdaje si� nie mog� si� opiera� � urz�dowym tonem powiedzia� Ziomek. � Prosz� o stwierdzenie z ca�� pewno�ci� albo o podanie nazw przedmiot�w, kt�re zgin�y.

� Niczego nie brakuje � poprawi� si� lekarz.

� Zatem spiszemy protok�.

Ziomek wyj�� z teczki papiery i przyst�pi� do pisania. W izbie zaleg�a cisza.

Doktor Pawlicki by� do�� wra�liwy, by odczu� niech��, z jak� odnosili si� do� wszyscy obecni, nie wy��czaj�c milcz�cego posterunkowego. Niech�� i pot�pienie. Czy� mieli racj�? Przecie samemu sobie nie mia� nic do wyrzucenia. Post�powa� zgodnie z sumieniem, post�powa� tak, jak mu nakazywa� obowi�zek obywatelski i lekarski. Je�eli spe�niaj�c ten obowi�zek, jednocze�nie zyskiwa� osobi�cie na utr�ceniu konkurenta, to i tu by� w porz�dku. Walczy� o byt wolno, a on walczy w dodatku �rodkami legalnymi. Prawo i moralno�� publiczna jest po jego stronie. Gdyby nawet nie by� lekarzem, gdyby ten znachor nie odbiera� mu pacjent�w, i w�wczas musia�by ��da� unieszkodliwienia tego cz�owieka.

Pa�stwo otacza zdrowie swych obywateli opiek�, setkami ustaw i rozporz�dze�. Od lekarza wymaga d�ugoletnich studi�w, �mudnej praktyki, wiedzy i poziomu etycznego. Tymczasem tutaj zwyk�y, ciemny ch�op �amie to prawo. Nie ma �adnego znaczenia, �e mog�o mu si� uda� kilka operacji. W tysi�cu innych wypadk�w mo�e okaza� si� wr�cz zab�jc�. W imi� czego tedy doktor medycyny, kt�ry na swoje fachowe wykszta�cenie wyda� moc pieni�dzy i straci� wiele lat, ma wyrzeka� si� dobrowolnie przys�uguj�cych mu uprawnie�, oboj�tnie przygl�da� si� szkodliwej i niebezpiecznej dzia�alno�ci jakiego� prostaka, no i przymiera� g�odem?

� W imi� czego?!

Czy dlatego, �e nie pochwalaj� jego stanowiska ci poczciwi zapewne, lecz nieinteligentni ludzie?... Ale� w�a�nie jako inteligent, jako jedyny tu cz�owiek z wy�szym wykszta�ceniem powinien by ich pouczy�, powinien im wyt�umaczy�, �e post�puje sprawiedliwie i s�usznie, i� proceder znachorski stanowi niebezpiecze�stwo publiczne, �e prawa musz� by� szanowane, �e wreszcie kradzie� jest zawsze kradzie��, niezale�nie od takich czy innych pobudek dzia�ania. Ze spo�ecze�stwo cywilizowane, �e pa�stwo i wszyscy �wiadomi obywatele maj� obowi�zek przestrzegania w ka�dej okoliczno�ci ustalonego porz�dku.

Oczywi�cie w motywach post�powania Kosiby znajdzie si� wiele podstaw do �agodnego wyroku. Ale to zale�y od s�d�w...

Nie, doktor Pawlicki nic tu sobie nie mia� do wyrzucenia. Chyba tylko �e wrodzona duma nie pozwala�a mu zni�y� si� do usprawiedliwiania si� przed tymi lud�mi, co zreszt� na nic by si� nie zda�o.

Sta� w milczeniu, z podniesion� g�ow� i z zaci�ni�tymi ustami, udaj�c �e nie dostrzega nie�yczliwych spojrze�.

Przodownik Ziomek sko�czy� protok�, odczyta�, obecni podpisali.

� Musi pan jeszcze podpisa� zobowi�zanie o niewydalaniu si� � zwr�ci� si� do Kosiby � o tutaj. Nie wolno panu wyje�d�a� bez zawiadomienia policji.

� Jak to? � zdziwi� si� doktor. � Pan go nie aresztuje?

� Nie widz� powodu. � Przodownik wzruszy� ramionami.

� Chyba udowodniona kradzie�?...

� I c� z tego?... Aresztuje si� w�wczas, gdy s� powody obawia� si� ucieczki oskar�onego, a ja jestem pewien, �e on nie ucieknie.

� Ta pewno�� mo�e by� zawodna.

� Za to ju� ja ponosz� odpowiedzialno��, panie doktorze. Zreszt� kieruj� spraw� do s�dziego �ledczego. Mo�e on zarz�dzi aresztowanie, je�eli pan o to b�dzie zabiega�. Ale w�tpi�. Po wyroku zamkn� go, oczywi�cie w tym wypadku, je�li wyrok b�dzie skazuj�cy. No, to ju� tu nie mamy nic do roboty. Do widzenia, panie Kosiba! �ycz� zdrowia, panno Marysiu!

Wyszli i po chwili turkot bryczki oznajmi�, �e odjechali. Znachor sta� nieruchomo przy drzwiach. Gdy odwr�ci� si�, zobaczy� Marysi� zalan� �zami.

� Co ci, go��beczko, co ci? � zaniepokoi� si�.

� Stryjciu, kochany stryjciu Antoni, co ja ci przykro�ci narobi�am. To wszystko przeze mnie!

� Uspok�j si�, go��beczko, nie p�acz. Jakie tam przykro�ci. Nic mi nie b�dzie.

� Je�eli wsadz� ci� do wi�zienia, ja chyba umr� z rozpaczy!

� Nie wsadz�, nie wsadz�!... A jakby i wsadzili, to co? Korona mi z g�owy nie spadnie.

� Nie m�w tak, stryjciu. To by�aby straszna niesprawiedliwo��.

� Duszyczko droga, na �wiecie wi�cej jest niesprawiedliwo�ci ni� sprawiedliwo�ci. A tutaj, prawd� m�wi�c, na kar� zas�u�y�em. Ukrad�em.

� �eby mnie ratowa�!

� To prawda, ale zawsze� to kradzie�. Inna rzecz, �e �alu nie czuj�. Bo jak mia�em zrobi�?... Ale nie ma o czym gada�. Nawet przodownik b�dzie mnie broni�. � Tylko ten z�y cz�owiek, ten doktor...

� Czy on z�y, go��beczko?... Nie wiem, czy z�y. Twardy jest. A za twardo�� nikogo wini� nie mo�na. Charakter ju� taki. Mo�e jemu nikt serca nie okaza�, to i jego stwardnia�o. A i to jeszcze pami�taj, �e jemu ci�ko pogodzi� si� z my�l� o tym, �e on ju� na ciebie machn�� r�k�, a ja przy pomocy Boskiej odratowa�em ci�, go��beczko. Umy�lnie nie m�wi�em ci dotychczas, jak by�o ju� z tob� kiepsko. Chorym nie trzeba m�wi� takich rzeczy, bo przejmuj� si�, a to przeszkadza w powrocie do zdrowia.

� Czym ja ci si� wywdzi�cz�, stryjciu Antoni, za tyle dobroci, za tyle po�wi�cenia! Z�o�y�a r�ce i oczyma pe�nymi �ez patrzy�a mu w oczy. A znachor u�miechn�� si� i powiedzia�:

� Czym?... Ot, pokochaj mnie troszk�.

� Pokocha�? � zawo�a�a. � Ale� ja ci�, stryjciu, tak kocham, jak tylko mamusi� kocha�am!

� B�g ci zap�a�, go��beczko � odpowiedzia� dr��cym g�osem.

Sprawa Zenona Wojdy��y odby�a si� w po�owie pa�dziernika w Wilnie. W Radoliszkach dowiedziano si� o tym dopiero nazajutrz, po wyroku, gdy� wobec przyznania si� oskar�onego �wiadk�w nie wzywano do s�du �adnych, poza poszkodowanymi, kt�rzy z powodu stanu zdrowia stawi� si� nie mogli.

Je�eli za� w gazetach ze sprawy tej zrobiono wielk� sensacj�, to dlatego, �e oskar�ony sam prosi� o najsurowszy wymiar kary. S�d jednak dopatruj�c si� w tym ��daniu skruchy Zenona i uwzgl�dniaj�c wiele innych okoliczno�ci �agodz�cych oraz b�d�c prze�wiadczonym o szczerym zamiarze poprawy ze strony oskar�onego, skaza� go tylko na dwa lata wi�zienia.

Do m�yna wiadomo�� o tym przyni�s� Wasil, kt�ry z interesami ojca je�dzi� do Wilna i, korzystaj�c z okazji, by� obecny na rozprawie. Od niego te� Marysia dowiedzia�a si�, �e m�ody Czy�ski nie stawi� si� w s�dzie, gdy� przebywa na kuracji za granic�. Dok�adniej miejsca jego pobytu okre�li� nie umia�, bo chocia� s�ysza� w sali s�dowej nazw� owej miejscowo�ci, jako cudzoziemskiej nie zapami�ta�.

Marysia zastanawia�a si�, czy nie poprosi� go lub kogo� innego o wywiedzenie si� adresu Leszka. W Ludwikowie na pewno adres ten znali nie tylko jego rodzice. Obawia�a si� jednak, �e z takiego dowiadywania si� mog� wynikn�� jakie� komplikacje, i postanowi�a cierpliwie czeka� na list.

Postanowi� by�o �atwo, trudniej wszak�e by�o zdoby� si� na cierpliwo��.

Mija� tydzie� za tygodniem, a .Leszek nie pisa�. Coraz smutniejsze my�li przychodzi�y do g�owy, coraz bardziej topnia�y nadzieje.

Tymczasem stan zdrowia Marysi poprawia� si� nadspodziewanie szybko. Ju� od dawna siadywa�a na ��ku, a w pierwszych dniach listopada znachor pozwoli� jej wsta�.

Rany nad skroni� i pooperacyjne zagoi�y si� zupe�nie. Po starciach sk�ry na nogach i r�kach zosta�y ledwie widoczne blizny. Si�y odzyskiwa�a stopniowo, lecz stale. Zaraz nazajutrz po wstaniu zacz�a si� krz�ta� przy gospodarstwie znachora. Po tygodniu izba i alkowa ju� inaczej wygl�da�y.

� Nie m�cz si�, go��beczko. � Znachor usi�owa� ostudzi� jej zapa�. � Po co to wszystko?...

� Czy� teraz nie czy�ciej tu i nie �adniej, stryjciu Antoni?

� Si� twoich szkoda.

Zreszt� na porz�dkowanie, szorowanie i odkurzanie niewiele by�o czasu. Jesienne ch�ody przysporzy�y znowu znachorowi pacjent�w. Bywa�y dni, gdy zje�d�a�o si� ich po trzydzie�ci i wi�cej os�b. Wszyscy wiedzieli o tym, �e Antoni Kosiba by� wzywany do s�dziego �ledczego i �e b�dzie mia� spraw� s�dow� w Wilnie. Opowiadano, �e zamkn� go w wi�zieniu, tote� nale�a�o �pieszy� si� z zasi�gni�ciem u niego porady.

Sam Antoni te� spodziewa� si� wyroku skazuj�cego i przygotowa� chcia� do tego Marysi�, lecz ona oburza�a si� i zapewnia�a, �e mowy o tym by� nie mo�e.

� Przecie� stan� jako �wiadek, kt�remu uratowa�e� �ycie. Czy to nie wystarczy?

Po trochu i znachor liczy� na to, liczy� r�wnie� na wielu innych swoich pacjent�w, kt�rzy zg�aszali si� masowo, ofiaruj�c si� na �wiadk�w.

Termin rozprawy by� wyznaczony na koniec listopada i wszystko zdawa�o si� zapowiada� nie�le, gdy Marysia nagle zachorowa�a. Wydelikacony przez d�ugie przebywanie w ��ku jej organizm �atwo podda� si� chorobie. Sprz�taj�c w ch�odnej sionce zazi�bi�a si�. Ba�ki i zio�a na poty niewiele pomog�y. Musia�a le�e� w ��ku.

O jej wyje�dzie na spraw� nie by�o co my�le� i Antoni Kosiba pojecha� sam.

Zaraz po przyje�dzie zg�osi� si� do poleconego mu przez Judk� z Radoliszek adwokata Mak�aja. Adwokat po rozejrzeniu si� w sprawie okre�li� swoje niewielkie na szcz�cie honorarium, lecz powiedzia� od razu, �e uniewinnienia spodziewa� si� nie mo�na.

� Postaram si� uzyska� dla was jak naj�agodniejszy wyrok.

Przyszed� dzie� rozprawy. Ju� wchodz�c do gmachu s�dowego Antoni zobaczy� doktora Pawlickiego i to nape�ni�o go niedobrymi przeczuciami.

Istotnie, zeznaj�c jako �wiadek, doktor Pawlicki, chocia� m�wi� szczer� prawd�, obci��y� oskar�onego bardzo powa�nymi zarzutami. M�wi� o brudzie panuj�cym w jego izbie, o zaduchu, o tym, �e osobi�cie ostrzega� go przed prowadzeniem tego niebezpiecznego procederu, a wreszcie o kradzie�y walizki z narz�dziami chirurgicznymi. Przyzna�, �e Kosibie uda�o si� kilka operacji nawet trudnych, lecz z�o�y� to na karb przypadku.

Drugi �wiadek oskar�enia, delegat Izby Lekarskiej, przedstawi� s�dowi dane statystyczne dotycz�ce znachorstwa na Kresach Wschodnich. Dane te stwierdza�y, �e olbrzymi odsetek �miertelno�ci w�r�d ludno�ci wiejskiej jest skutkiem leczenia znachorskiego. Dalej przytoczy� wiele przyk�ad�w metod �leczniczych� stosowanych przez znachor�w, a przyk�ady te wywo�a�y u s�uchaczy zgroz�, wstr�t i oburzenie.

�wiadkowie wezwani przez obron�, wszystko chorzy wyleczeni przez Antoniego Kosib�, w poka�nej liczbie dwudziestu kilku, znowu przechylili swymi zeznaniami szal� nieco na stron� oskar�onego.

I zapewne inaczej sko�czy�aby si� sprawa, gdyby nie to, �e w procesie tym oskar�a� m�ody, po raz pierwszy wyst�puj�cy prokurator, doktor praw Zgierski. Z sumienno�ci� i z pasj� nowicjusza prokurator Zgierski przygotowa� swe oskar�enie. Uj�� rzecz ze spo�ecznego i presti�owego stanowiska.

� Jak d�ugo � wo�a� � b�dziemy pozwala�, by gnie�dzi�y si� w naszym kraju potworne zabobony �redniowiecza? Jak d�ugo pozwolimy krzewi� si� ciemnocie i bezmy�lnej zbrodni praktyk znachorskieh?... Wyrok dzisiejszy powinien by� odpowiedzi� na pytanie, czy jeste�my pa�stwem cywilizowanym, czy nie tylko geograficznie, lecz i kulturalnie nale�ymy do Europy, czy te� tolerowa� chcemy nadal barbarzy�stwo.

M�wi� jeszcze du�o i pi�knie o polskiej misji cywilizacyjnej na Wschodzie, o tragicznej ciemnocie ludu bia�oruskiego, o tysi�cznych zast�pach m�odych lekarzy gotowych nie�� pomoc cierpi�cym, a skazanych na bezrobocie, o eugenice i o podnoszeniu rasy, o wojsku potrzebuj�cym zdrowego rekruta, a wreszcie o pedagogicznych celach wyrok�w s�dowych i o tym, �e ten wyrok winien si� sta� ostrze�eniem dla innych hien �eruj�cych na ciemnocie mas.

Na zako�czenie potr�ci� te� o strun� patriotyzmu regionalnego zaznaczaj�c, �e pob�a�liwy wyrok na tego rodzaju przest�pstwa da�by pow�d i podstaw� opinii publicznej innych dzielnic Polski do mniemania, �e r�ka sprawiedliwo�ci na Kresach Wschodnich toleruje zacofanie i gro�ne jego nast�pstwa.

Mecenas Mak�aj ani w dziesi�tej cz�ci nie rozporz�dza� darem krasom�wczym przeciwnika. Tote� jego przem�wienie, aczkolwiek rzeczowe, nie zdo�a�o zatrze� wra�enia po piorunuj�cej mowie prokuratora. Nawet nie pr�bowa� odpiera� jego argument�w, a obron� opar� na samej osobie oskar�onego, cz�owieka bezinteresownego, kt�ry wprawdzie przyw�aszczy� narz�dzia chirurgiczne, lecz wy��cznie w celu ratowania umieraj�cej dziewczyny.

� Nie pokazano tu nam nikogo � zako�czy� � komu by pomoc lekarska Antoniego Kosiby zaszkodzi�a, nie wymieniono ani jednego nazwiska pacjenta, kt�ry by z jego winy straci� �ycie. Natomiast widzieli�my ca�y korow�d ludzi wdzi�cznych, wyleczonych przez niego. Dlatego prosz� o uniewinnienie.

Je�eli w tej chwili od�y�y w Antonim nadzieje, zgas�y one bardzo szybko pod ciosami repliki prokuratora.

� Zdumiewa mnie � zacz�� � zdumiewa i zawstydza stanowisko zaj�te przez pana obro�c�.

Zawstydza, gdy� us�ysza�em w jego obronie zarzut, i� rozpatruj�c win� oskar�onego, zaj��em si� zagadnieniem, a zapomnia�em o cz�owieku. Istotnie, Wysoki S�dzie, powa�ne to przeoczenie ze strony oskar�yciela publicznego. Ale zdumiewa mnie, �e w�a�nie z ust pana obro�cy pada to przypomnienie. Tak! Bo czy� po przyjrzeniu si� moralnej sylwetce Antoniego Kosiby mo�emy z czystym sumieniem nie uzna� jego przewinie� za tym bardziej zas�uguj�ce na surow� kar�?... Ten rzekomy dobroczy�ca ludzko�ci sprzykrzy� sobie pewnego dnia uczciw� prac� fizyczn� i zat�skni� do lekkiego chleba. Z parobka m�ynarskiego sta� si� szarlatanem. Niew�tpliwie, �atwiej jest wyg�asza� nad og�upionym ch�opem bzdurne zakl�cia czy poi� go odwarem z zi� ni� d�wiga� worki z m�k�. I oskar�ony to wybra�. Legend� za� jego bezinteresowno�ci rozwiewaj� �wiadkowie, kt�rzy zeznali, �e wprawdzie nie p�acili za porady, ale przynosili... dobrowolne prezenty. Sam Kosiba na pytanie zadane przez pana przewodnicz�cego o�wiadczy�, �e �yje dostatnio. A to do�� jest wymowne w czasach dzisiejszego kryzysu i n�dzy wie�niak�w. Ci tylko na wsi �yj� dzi� dostatnio, kt�rzy obdzieraj� biedot�, kt�rzy szalbierskimi praktykami wy�udzaj� od niej resztki ubogich zapas�w.

Prokurator u�miechn�� si�.

� Tak, Wysoki S�dzie, to jest jedna strona sylwetki oskar�onego, to jego przesz�o��. A jaka� b�dzie jego przysz�o��? Co zrobi, je�eli wolny wyjdzie z tej sali?... Co do tego nie mo�e my mie� w�tpliwo�ci. Sam oskar�ony rozwia� je doszcz�tnie, odpowiadaj�c podczas przewodu s�dowego na moje pytania. Przyzna�, �e do ostatniej chwili uprawia� swoj� praktyk� i �e w razie uwolnienia b�dzie znowu �leczy�� ludzi. Nie odczuwa tedy najmniejszej skruchy. Nie obiecuje poprawy. A w sprawie kradzie�y? Przyzna� si� do czynu, lecz otwarcie powiada, �e ukrad�by drugi raz, gdyby zaistnia�y podobne okoliczno�ci. Jest to przest�pca kt�ry nie mo�e, a raczej nie chce zrozumie� swojej winy, przest�pca, zaci�ty w swym uporze. Oto jest cz�owiek, kt�rym na �yczenie pana obro�cy musia�em si� zaj��. Cz�owiek ten, g�uchy na wszelkie upomnienia, stanowi�cy niebezpiecze�stwo publiczne, powinien by� natychmiast odseparowany od spo�ecze�stwa i unieszkodliwiony surow� kar� wi�zienia.

Po kolejnej replice mecenasa Mak�aja s�d uda� si� na narad�.

W p� godziny potem, ju� p�nym wieczorem, wyrok zosta� og�oszony.

Brzmia� on: trzy lata wi�zienia.

Prokurator Zgierski przyjmowa� w kuluarach gratulacje od swoich krewnych i znajomych. Antoniego Kosib� aresztowano na sali i odprowadzono do wi�zienia. Adwokat zapowiedzia� wniesienie apelacji.

Wiadomo�� o skazaniu i uwi�zieniu Antoniego Kosiby przywieziona zosta�a do m�yna przez ch�op�w wracaj�cych z rozprawy. W pierwszej chwili nikt nie chcia� wierzy�, a Marysia nawet za�mia�a si�.

� Ale ludzie! Przekr�cili�cie co�! To zupe�nie niemo�liwe!

� Mo�e na trzy miesi�ce? � podpowiada� Wasil.

� Nie, na trzy lata � upierali si� ch�opi: � A to przez to, �e prokurator ju� strasznie na niego nastawa�.

I jak umieli, opowiedzieli przebieg rozprawy.

� Zmi�ujcie si�! � zawo�a� stary Prokop. � To� to tak wychodzi, �e ten, co pokaleczy� ich, omal nie zabi�, zosta� wsadzony na dwa lata, a ten, co ratowa�, na trzy. Jak�e to tak?

� Ano tak wychodzi...

Marysia rozp�aka�a si�. W�a�nie tego dnia wsta�a z ��ka, chocia� kaszel jeszcze j� m�czy�.

� Co robi�, panie Mielnik, co robi�? � zwr�ci�a si� do Prokopa.

� A ja sk�d�e wiedzie� mog�?...

� Trzeba jecha� do Wilna, �eby mu jak� pomoc obmy�li�.

� Jak�� tu pomoc? Wi�zienia nie rozwalisz. Wasil odezwa� si� rozs�dnie:

� Ja pannie Marysi powiem: �adnej tu pomocy by� nie mo�e, ale jak b�dzie apelacja, to wtedy. Pewno ten adwokat kiepski. Od adwokat�w du�o zale�y... Innego, znaczy si�, trzeba. Trzeba dowiedzie� si�, jaki tam jest w mie�cie najwa�niejszy, i do niego.

Rad� Wasila wszyscy pochwalili.

� A kiedy mo�e by� apelacja?

� To niepr�dko � powiedzia� jeden z ch�op�w. � Jak ja mia�em spraw� za te chojaki z wicku�skiego lasu, to apelacja przysz�a w cztery miesi�ce.

� To i tak szparko! � zauwa�y� inny. � Czasem do roku trzeba czeka�. Ca�� noc Marysia przep�aka�a, nazajutrz za� zapakowa�a tobo�ek. W�o�y�a tam bielizn� stryjcia Antoniego, p�ko�uszek, ca�y zapas tytoniu, co by�o kie�bas i s�oniny.

W�a�nie przy tym pakowaniu zasta�a j� Zonia.

� Co to? � zapyta�a. � Posy�k� dla Antoniego szykujesz? � Tak.

� A przez kogo po�lesz?

� B�d� pyta�. Przecie cz�sto si� zdarza, �e zaje�d�a tu kto, co do Wilna si� wybiera. Zonia zamy�li�a si�, a po chwili wyci�gn�a chusteczk�, rozwi�za�a w�ze� i wydoby�a dwie monety pi�cioz�otowe.

� Masz, to i te pieni�dze jemu po�lij.

� Jaka� ty dobra, Zoniu! � powiedzia�a Marysia. Ale Zonia nastroszy�a si�.

� Dla jednych dobra, dla drugich niedobra. Jemu daj�, nie tobie! Marysia od dawna zauwa�y�a, �e u Zoni nie cieszy si� specjalnymi �askami. Powiedzia�a pojednawczo:

� Wi�c dzi�kuj� ci za niego. Zonia wzruszy�a ramionami.

� Ty jemu taki swat czy brat, jak i ja. Co masz za niego dzi�kowa�. On sam podzi�kuje jak wr�ci. I za to, i za to, �e tu ko�o jego dobytku b�d� chodzi�a, �e mu tu wszystkiego dopilnuj�, �eby nie zmarnia�o.

� Po c�, Zoniu, masz si� tym zajmowa�?

� A kto ma si� zajmowa�? � Ja.

� Ty?... Jakim�e sposobem ty?... Czy ty my�lisz przez trzy lata tu, u mego te�cia, siedzie�?...

Marysia zaczerwieni�a si�.

� Dlaczego trzy lata?... W apelacji przecie uwolni� stryjcia Antoniego...

� Albo uwolni�, albo nie. A on tobie nie �aden stryj. Jak�e ty my�lisz �y� tu?... Z czego?... Zobaczy�a w Marysinych oczach �zy i doda�a:

� No, nie p�acz. Przecie nikt ci� st�d nie wyp�dza. Dachu nad g�ow� starczy... A jedzenia te�. Tylko tak m�wi�am. Przez ciekawo��. Nie p�acz, g�upia. Czy ci kto �a�uje? No?...

Pomimo tych zapewnie�, Marysia u�wiadomi�a sobie teraz swoje po�o�enie. Istotnie, gdy zabrak�o stryjcia Antoniego, nie mia�a tu prawa pozosta�. Dano jej to do zrozumienia z wi�ksz� delikatno�ci� ni� zwykle u prostych ludzi, ale wyra�nie.

Tote� gdy us�ysza�a wo�anie na obiad, nie ruszy�a si� z miejsca. Dr�a�a na my�l, �e ca�a rodzina Mielnik�w b�dzie przygl�da� si� jej przy stole, b�dzie liczy� �y�ki strawy, darowanej strawy i ka�dy k�s podnoszony do ust... Mi�dzy sob� po cichu b�d� nazywa� j� przyb��d�, darmozjadem poty, p�ki nie powiedz� jej tego g�o�no.

� Musz� st�d odej��, musz�... Tylko dok�d?...

Wiedzia�a od ludzi, �e w sklepie pani Szkopkowej pracuje ju� jaka� inna dziewczyna. W ca�ej okolicy na �adn� posad� nie mog�a liczy�. Nikt przecie nie wiedzia�, �e by�a zar�czona z Leszkiem, nikt by nie uwierzy�, gdyby nawet zdoby�a si� na powiedzenie tego g�o�no. Natomiast wszyscy wiedzieli, zw�aszcza po katastrofie, �e spotyka�a si� z nim, �e je�dzili na samotne spacery do lasu... Z tak� opini� nie mog�a spodziewa� si� jakiejkolwiek posady.

A odej��... dok�d?...

Rzuci�a si� na ��ko i p�aka�a. P�aka�a nad swoim okrutnym losem, nad swoj� wielk�, jedyn� mi�o�ci�, kt�ra nie da�a jej nic tylko b�l, nic tylko wstyd, nic tylko nieszcz�cie...

� Leszku, Leszku, dlaczego zapomnia�e� o mnie!... � powtarza�a zalewaj�c si� �zami.

� Hej, panno Marysiu, obiad! � rozleg� si� za oknem g�os Wasila. Nie poruszy�a si�, a on po chwili wszed�.

� Czego panna Marysia p�acze? � zapyta�.

� Nie wiem � odpowiedzia�a w�r�d szlochu.

� Jak�e to tak?... Skrzywdzi� kto pann� Marysi�?... No, prosz� powiedzie�!... � Nie, nie...

� To czego p�aka�?... Nie trzeba... Zadrepta� na miejscu bezradnie i doda�:

� Jak panna Marysia p�acze, to ja patrze� na to nie mog�. No, dosy�... dosy�... A mo�e kto co powiedzia�?

� Nie, nie... Ch�opak nagle przypomnia� sobie, �e widzia� niedawno �onie wychodz�c� z przybud�wki. Ogarn�a go z�o��.

� Dobrze � mrukn�� i wyszed�. Ca�a rodzina siada�a ju� do sto�u. Wasil stan�� na progu kuchni i odezwa�, si� spokojnie:

� Dlaczego Marysi nie ma?

� Wo�a�am, nie wiem dlaczego nie przysz�a. � Olga wzruszy�a ramionami. � Nie wiesz?...

� Nie wiem.

� To mo�e Zonia wie?

Zonia odwr�ci�a si� do� plecami.

� Sk�d ja?... Wasil wrzasn�� nagle:

� To ja wiem, cholero ty zatracona!

� Co ty, Wasil, co tobie? � szczerze zdziwi� si� stary Prokop.

� A to mnie, �e ona tam p�acze! A przez kogo mo�e p�aka�, jak nie przez t� wied�m�?... Co� jej tam nagada�a?!

Zonia wzi�a si� w boki, podnios�a wojowniczo g�ow�. � Co chcia�am to i nagada�am. Rozumiesz? !

� Cicho! � zniecierpliwi� si� Prokop.

� To czego on na mnie!... Ja jej nic takiego nie powiedzia�am, ale cho�by, to co?... Na naszej �asce tu jest, to niech nie b�dzie taka honorowa.

� Nie na twojej �asce! � rykn�� nie panuj�c ju� nad sob� Wasil.

� To niech sobie idzie na cztery wiatry! � zawo�a�a Zonia w podnieceniu.

� Ona?... � za�mia� si� Wasil, usi�uj�c nada� swemu �miechowi z�owrogie brzmienie. � Ona?... Pierwej ty p�jdziesz. Jeszcze nie wiadomo, czy ona tu nie b�dzie wi�ksz� gospodyni� od ciebie, ty szlajo!... Nie zapominaj, �e ojciec ju� stary, a potem moje panowanie. Ciebie wyp�dz� na cztery wiatry, ciebie! A zechcesz m�j chleb je��, to b�dziesz musia�a buty jej czy�ci�!

Zapanowa�o milczenie. Domy�lili si� wprawdzie ju� wcze�niej, �e Marysia podoba si� Wasilowi. Ale teraz us�yszeli to wprost z jego ust. Podobanie za� to by�o, wida�, nie byle jakie, skoro spokojnego zazwyczaj ch�opca przyprawi�o o taki gniew, �e zagrozi� nawet bratowej, kt�r� przecie lubi�, wyp�dzeniem.

Sta� blady, ze skurczon� twarz� i w�ciek�ym wzrokiem wodzi� po obecnych.

� Cicho! � odezwa� si� Prokop, chocia� w izbie i tak panowa�a zupe�na Cicho, m�wi�! Ty, Wasil, wybij to sobie z g�owy. Nie b�d� durny.

cisza.

Nie dla ciebie ona, a ty nie dla niej. Sam pomy�lisz, to i oprzytomniejesz.

A ty, Zonia, id� do niej i popro�. Niech przyjdzie. A patrz � pogrodzi� palcem � patrz, �eby zechcia�a przyj��. I to jeszcze ci powiem, Zonia, �e �le jest tak sierot�, biedaczk� krzywdzi�! B�g za to karze.

� Jaz jej nie krzywdz�, B�g �wiadkiem. � Uderzy�a si� w piersi.

� No to id�. A wiedz i to, i� Antoni j� jak rodzon� kocha. Jak�e to?... Jego nieszcz�cie spotka�o, a ja mu tymczasem mam chleba i dachu �a�owa� dla tej dziewczyny?... Boga si� b�j, Zonia. Id�... id�.

� Co nie mam p�j��? P�jd�.

Zonia pobieg�a do przybud�wki. �al ju� j� odszed�, a mo�e i my�l, �e ta panieneczka nie b�dzie jej rywalk�, bo ju�ci maj�c do wyboru starego Antoniego i Wasila, m�odego i bogatego, raczej wyjdzie za niego, mo�e i ta my�l sprawi�a, �e z rozczuleniem zacz�a przeprasza� Marysi�, tuli� j� i ca�owa�.

� Co, co, nie p�acz, ja dla ciebie wszystko, nie to �eby� przeze mnie mia�a �zy wylewa�.

Chcesz t� zielon� chustk� w kwiaty? Chcesz, to dam j� tobie... No, nie p�acz, nie p�acz...

G�aska�a j� po plecach, po mokrej twarzy, po r�kach, a� wreszcie Marysia uspokoi�a si�. Gdy wr�ci�y do kuchni, nie by�o ju� wi�cej mowy o ca�ej sprawie.

Pomimo to, pomimo ca�ej �yczliwo�ci, jak� rodzina m�ynarza otacza�a Marysi�, jej wra�liwo��, raz zbudzona, nie dawa�a jej spokoju. Uczucie, �e jest dla tych ludzi ci�arem, �e korzysta z ich dobroci, nie mog�c niczym wywdzi�czy� si� za to, wci�� odzywa�o si� z jednakow� si��. Wielokrotnie ofiarowywa�a si� z pomoc� w gospodarstwie, lecz kobiet tu by�o do�� i �adna nie dawa�a si� wyr�czy�.

Dr�czy�a si� wi�c my�l�, co ma z sob� pocz�� i coraz wyra�niej widzia�a, �e jest bezradna. O wyje�dzie bez grosza przy duszy i mowy by� nie mog�o. Pozostawa�a jedna tylko nadzieja, �e pani Szkopkowa przyjmie j� z powrotem do siebie.

Na kr�tko przed �wi�tami Bo�ego Narodzenia wybra�a si� Marysia wreszcie do miasteczka. Wysz�a do�� p�no, by w Radoliszkach nie pokaza� si� przy jasnym dniu. Nie chcia�a ludziom le�� w oczy.

Tote� by� ju� zmierzch, gdy stan�a przed domkiem pani Szkopkowej.

Nadesz�a w�a�nie pani Szkopkowa.

� O, Marysia! � powiedzia�a z nadrabian� serdeczno�ci�. � Jak si� masz, drogie dziecko. Marysia poca�owa�a j� w r�k�.

� Dzi�kuj� pani, ju� teraz dobrze, ale omal nie umar�am.

� Tak, tak... Trzeba zapali� lamp�...

� Zaraz zapal�. � Marysia ruszy�a si�, lecz pani Szkopkowa wzi�a zapa�ki.

� Nie, daj spok�j. U siebie w domu to ju� ja � powiedzia�a z wyra�n� intencj�. � A to wiem, �e� by�a umieraj�ca. C�, w�asna twoja wina. Ja sw�j obowi�zek spe�ni�am. Przestrzega�am, �e nic z tego dobrego nie wyjdzie. Nie s�ucha�a� starej Szkopkowej. Tak... tak.. Przysz�a� pewno po rzeczy?

� Po rzeczy � potwierdzi�a Marysia i odwr�ci�a g�ow�, by ukry� �zy.

� Mo�esz je zabra�. Nie pod�wigasz si�. Dawno ju� je spakowa�am i mia�am zamiar odes�a� ci je do m�yna. Tylko okazji nie by�o. Zapanowa�o milczenie.

� Jak�e ci tam? � zapyta�a Szkopkowa, krz�taj�c si� przy komodzie.

� Tak sobie.

� No, to pewnie i nie szkodujesz, �e� tam u nich.

� Wola�abym, by by�o jak dawniej � b�kn�a Marysia.

� I ja bym wola�a � z naciskiem przytakn�a Szkopkowa. � C� pocz��, kiedy� wybra�a inaczej. Wola�a� �mier� na siebie �ci�gn�� i ha�b�, a na mnie wstyd... Matka tam twoja w grobie si� pewno przewr�ci�a... By�am na cmentarzu w Zaduszki, by�am, lampk� na mogi�ce postawi�am i wianek z nie�miertelnik�w zanios�am, by j� biedn� pocieszy�. C�, m�wi�, pani Okszyna kochana, nie wi� mnie, bo nie raz, nie dziesi�� upomina�am c�rk� twoj�. Ale m�odo�� nie wierzy do�wiadczeniu starych. M�dl si� tam za opami�tanie swego dziecka... Pomodli�am si� i ja, by� lepszych opiekun�w ode mnie znalaz�a... No i tak.

Marysi po policzkach sp�ywa�y �zy.

� Prosz� pani, przysi�gam pani, �e nic z�ego nie zrobi�am, przysi�gam!

� Moje dziecko. Chcia�abym ci wierzy�. Ale c� moja wiara pomo�e? Wszyscy widzieli, �e� si� zadawa�a z tym lekkoduchem, kt�rego dotychczas B�g mi�osierny w swojej �askawo�ci jeszcze nie pokara�. Wszyscy wiedz�, �e ci� omal nie zabi�, a potem rzuci�... I je�eli chcesz ode mnie rady, to ci j� dam: Jed� st�d jak najdalej, do obcych, na drugi za� raz unikaj takich elegant�w i wariat�w. A �eby� mia�a za co jecha� i �eby� nie wspomina�a mnie takim ci�kim sercem, jak ja ciebie, to tam w swoim koszyku znajdziesz par� z�otych... Na pocz�tek ci wystarczy. Najlepiej do Warszawy jed�. Tam zajd� do jakiego ksi�dza i popro� o rad�. W wielkim mie�cie o prac� �atwiej.

Wytar�a nos i doda�a:

� Tak sobie obmy�li�am. Tylko pewno znowu na pr�no. Nie pos�uchasz ty mojej rady.

Marysia chwyci�a j� za r�k� i poca�owa�a.

� Na pewno tak zrobi�. Dzi�kuj� pani, dzi�kuj�... Nigdy nie zapomn�...

� No to id�, dziecko, z Bogiem. Niech ci� Naj�wi�tsza Panienka b�ogos�awi i strze�e. U�ciska�a Marysi�, a odprowadziwszy j� za pr�g, krzykn�a jeszcze:

� A napisz tam do mnie! � Napisz�.

Koszyk z wikliny nie by� ci�ki, uboga jego zawarto�� r�wnie�, a przecie� r�ka wci�� dr�twia�a i coraz cz�ciej trzeba j� by�o zmienia�.

Od paru dni mr�z zel�a�, a teraz zacz�� pada� �nieg wielkimi p�atami, kt�re spada�y wolno, leniwie, lecz tak g�sto, �e na kilka krok�w woko�o nic ju� wida� nie by�o. Na szcz�cie wysokie drzewa po obu stronach go�ci�ca nie pozwala�y zab��dzi�. Je�eli za� Marysia sz�a coraz wolniej, to nie z obawy o zgubienie drogi. Tyle my�li przebiega�o przez jej g�ow�, tyle sprzecznych uczu� odzywa�o si� w sercu. Przyznawa�a zupe�n� s�uszno�� dawnej opiekunce. Istotnie, nale�a�o wyjecha�, wyjecha� najdalej, cho�by do Warszawy. Ma teraz pieni�dze na drog� i ka�dy dzie� zw�oki by�by nonsensem...

Ale porzuci� te strony, ale wyrzec si� raz na zawsze nadziei zobaczenia Leszka, cho�by z daleka... I tak zostawi� stryjcia Antoniego?!... On przecie tu wr�ci... Tyle dobroci jej okaza�, tyle wzajemnych uczu� wzbudzi�... Oczywi�cie, trzeba jecha�. Lecz raczej do Wilna. Pewno pozwol� jej odwiedzi� go w wi�zieniu... Naradz� si�, co pocz��... Tak, to najwa�niejsze, to przecie teraz jedyne. C� jej innego pozosta�o?...

Z trudem odszuka�a boczn� drog� do m�yna. �nieg pada� tak g�sto, �e gdyby nie szum wody na kole i nie prychanie koni pod m�ynem, nie dostrzeg�aby go wcale. �wiat�a zobaczy�a dopiero z bliska i zdziwi�a si�: w oknach przybud�wki te� by�o jasno.

� To chyba Natalka przysz�a tu odrabia� lekcje � pomy�la�a Marysia. Otrzepa�a w sionce buciki ze �niegu, otworzy�a drzwi i stan�a jak wryta. Izba nagle zawirowa�a przed jej oczami, serce uderzy�o gwa�townie, z ust wyrwa� si� cichy okrzyk i � straci�a przytomno��.

W sanatorium doktora du Chateau w Arcachon zwykle z pocz�tkiem grudnia zaczyna� si� zimowy sezon i masowy nap�yw paryskich artretyk�w. Tote� gdy w po�owie grudnia przyby� pan Stanis�aw Czy�ski i oznajmi� doktorowi, �e chce zabra� syna do kraju, lekarz nie sprzeciwia� si� wcale.

� Owszem � powiedzia� � pa�ski syn jest w�a�ciwie zupe�nie zdr�w. Wykluczy�bym dla� na razie wszelkie forsowniejsze sporty, ale ko�ci zros�y si� bez zarzutu, mi�nie pod wp�ywem masa�u zj�drnia�y dostatecznie, co za� si� tyczy usposobienia, my�l�, �e jest ono skutkiem nostalgii. Powr�t do kraju, do rodziny o�ywi go i rozrusza.

� I ja mam tak� nadziej�. � Pan Czy�ski potrz�sn�� jego r�k�. A teraz, siedz�c w wagonie naprzeciw syna, nie mia� ju� z tej nadziei nic. Umy�lnie po naradzie z �on� wyjecha� sam do Arcachon, by zabra� Leszka na �wi�ta. Przera�eni byli jego listami. Przys�a� im po d�ugim bombardowaniu tylko dwa, i to kr�tkie, kostyczne, oboj�tne.

R�wnie oboj�tnie powita� ojca i zgodzi� si� na powr�t.

� Wszystko mi jedno � powiedzia� tylko.

Siedzia� milcz�cy, ze zgas�ym od dawna papierosem w r�ku i zdawa� si� nie s�ysze� opowiada� ojca o polityce, o poprawie koniunktury, o nowych zam�wieniach. Zdawa�o si�, �e nic go nie obchodzi, nic nie mo�e zainteresowa�, nic poruszy�. Czy�by nerwowy wstrz�s, jakiego dozna� przy tej nieszcz�snej katastrofie, mia� na zawsze ju� zmieni� tego weso�ego ch�opca w apatycznego melancholika?...

Pan Czy�ski na pr�no wysila� si�, by czymkolwiek zaj�� uwag� syna. Leszek ogranicza� si� do kr�tkich odpowiedzi, bezmy�lnie przygl�da� si� ko�com w�asnych but�w i by� w nim jaki� zastyg�y, bezw�adny spok�j.

W nocy pan Czy�ski nie m�g� zasn�� i zajrza� do przedzia�u syna. Mia� jakie� z�e przeczucia i niewiele omyli� si�: Leszek pomimo mro�nej nocy otworzy� okno i w cienkiej jedwabnej pid�amie sta� wychylaj�c g�ow� na zewn�trz. Poryw lodowego wiatru przy otwarciu drzwi wtargn�� do przedzia�u.

� Co ty wyprawiasz, synu! � przerazi� si� pan Czy�ski. � Dostaniesz zapalenia p�uc!

Leszek odwr�ci� si�.

� Mo�liwe, ojcze.

� Prosz� ci�, zamknij okno.

� Gor�co mi.

� Chc� z tob� pom�wi�.

� Dobrze.

Zamkn�� okno i usiad�.

� Jeste� bardzo nieostro�ny, Leszku � zacz�� pan Czy�ski. � Nie tylko nie dbasz o swoje zdrowie, lecz �wiadomie si� nara�asz. Milczenie by�o jedyn� odpowiedzi�.

� Czemu nie po�o�y�e� si�? � Nie jestem senny.

� Jednak powiniene�. Tw�j stan zdrowia wymaga jeszcze du�ej dba�o�ci.

� Po co? � Leszek spojrza� ojcu w oczy.

� Jak to po co?!

� Tak, po co? Czy s�dzisz, �e zale�y mi na tym?

� Powinno ci zale�e�.

� Aha! � Machn�� r�k�. � Leszku!

� M�j ojcze! Czy ty naprawd� s�dzisz, �e �ycie jest czym� godnym dba�o�ci, niepokoju, zabieg�w?... Wierzaj mi, �e osobi�cie nie zale�y mi na nim wcale.

Pan Czy�ski u�miechn�� si� z przymusem.

� Gdy by�em w twoim wieku � sk�ama� � miewa�em r�wnie� tego rodzaju depresje, lecz mia�em do�� rozs�dku, by zakwalifikowa� je jako stany przemijaj�ce.

� I w tym r�nimy si�, ojcze. � Skin�� g�ow�. � Ja wiem, �e to nie jest przelotna depresja.

� Wi�c upewniam ci�, �e tak. Ufaj memu do�wiadczeniu. Oczywi�cie, szok fizyczny i psychiczny musi mie� swoiste nast�pstwa. Ale to przejdzie. Przejdzie tym pr�dzej, im rozumniej ustosunkujesz si� do swego obecnego usposobienia. U�wiadomienie sobie powod�w depresji jest najskuteczniejszym �rodkiem jej zwalczania.

Pan Czy�ski nie odni�s� wra�enia, by jego przekonywaj�ca argumentacja przem�wi�a do syna, i doda�:

� A jeszcze i to. Nie wolno ci zapomina� o nas, o twoich rodzicach, dla kt�rych jeste� wszystkim. Je�eli tw�j rozs�dek nie mo�e ci� poruszy�, odwo�uj� si� do twoich uczu�.

Leszek drgn�� i po pauzie zapyta�:

� Czy rzeczywi�cie uwa�asz, ojcze, uczucia za si�� tak pot�n� i godn� szacunku, �e nale�y je bra� w rachub� w�wczas, gdy zjawia si� w nas hamletowskie zagadnienie: by� albo nie by�?...

� Oczywi�cie, Leszku.

� Dzi�kuj� ci. Jestem tego samego zdania.

� A widzisz, synku. No, po�� si� teraz i spr�buj zasn��. Nad ranem b�dziemy w domu. Tak... Nie mo�esz sobie wyobrazi�, jak twoja matka t�skni za tob�. Zawsze usi�uje udawa� natur� siln�... Ale ty sam wiesz, ile pod t� powierzchni� kryje si� najg��bszej czu�o�ci. No, �pij, synu. Dobranoc.

� Dobranoc, ojcze � drewnianym g�osem odpowiedzia� Leszek.

Zgasi� �wiat�o, lecz nie po�o�y� si�. Miarowy stukot k� poci�gu, lekkie ko�ysanie si� wagonu, jaskrawe smugi iskier na czarnej szybie... Tak samo wtedy wraca�. Tylko wtedy pragn��by przy�pieszy� bieg poci�gu. Wi�z� dla niej pier�cionek zar�czynowy, a dla siebie szcz�cie.

Czy w Ludwikowskiej oran�erii s� ju� bzy?... Tak, bzy i heliotropy, mocno pachn�ce... Ka�e wszystkie po�cina�. I mo�e... Tam na pewno le�y g��boki i bia�y �nieg. A na �niegu nawet �ladu niczyjego nie ma. Zapomniany, ma�y wzg�rek...

B�dzie szed� po tej niepokalanej, bia�ej powierzchni... Pierwszy i ostatni... Tam cel. A ju� stamt�d �adna droga nie prowadzi... U�o�y kwiaty, ca�� mogi�k� zasypie kwiatami... Czy przez �nieg, przez warstw� ziemi i przez drewniane wieko dotrze do niej zapach bzu i heliotropu?... Czy dotrze jego szept powtarzaj�cy najdro�sze imi�, najczulsze zakl�cia, najrozpaczliwsze przysi�gi?... Czy us�yszy ona s�abn�ce, zamieraj�ce t�tno jego serca w�r�d umieraj�cych kwiat�w, czy przygotuje si� na przywitanie go, czy zarzuci mu, jak dawniej, r�ce na szyj� i pozwoli mu do syta patrze� w te promienne oczy?... Ju� na zawsze, ju� na wieczno��...

Jak�e b�oga wiara ogarnia�a go, gdy o tym my�la�. Jaki spok�j sp�ywa� na�, odk�d si� z tym pogodzi�. Ilekro� zosta� sam, pogr��a� si� w tych beznami�tnych, ogromnych i jak pustka kosmiczna niezmierzonych przestrzeniach �mierci. Nale�a� ju� do nich bez reszty.

O ile� gorszy, o ile� bole�niejszy by� pierwszy okres. Gdy tylko m�g� wym�wi� kilka sylab, zapyta� ich:

� Co z ni�?

Matka w�wczas drgn�a i powiedzia�a kr�tko:

� Nie �yje, ale nie my�l o tym. A doktor Pawlicki doda�:

� Strzaskanie podstawy czaszki. Z tym nie mo�na �y� d�u�ej ni� kilkadziesi�t minut. W�wczas straci� przytomno�� ponownie. A ile razy odzyskiwa� j�, �wiadomo�� �mierci Marysi zdawa�a si� by� zaprzeczeniem jego w�asnego �ycia. Le��c z zamkni�tymi oczyma s�ysza� rozmow� prowadzon� p�g�osem. Doktor robi� pani Czy�skiej wyrzuty:

� Nie nale�a�o mu m�wi� o �mierci tej dziewczyny. To by�o nieostro�ne. Mo�e pogorszy� stan nerw�w. A matka na to:

� Nie umiem k�ama�, doktorze. A je�eli o mnie chodzi, zawsze wola�am bodaj przykr� prawd� ni� z�udzenie. Zreszt� m�j syn nie ponosi przecie odpowiedzialno�ci za wypadek.

� My�la�em � zawaha� si� lekarz � o czym innym. M�g� mie� jaki� sentyment do tej Marysi...

� To jest wykluczone � przerwa�a pani Czy�ska z takim naciskiem, jakby samo domniemanie by�o dla niej obraz�.

Stan fizyczny Leszka poprawia� si� z dnia na dzie�. W wile�skim szpitalu zrobiono wiele zdj�� rentgenowskich, rany i okaleczenia goi�y si� normalnie. Natomiast psychiczny stan chorego budzi� coraz wi�ksze obawy. Tote� skoro to tylko nie mog�o zagra�a� jego zdrowiu, przewieziono go najpierw do kliniki chirurgicznej w Wiedniu, nast�pnie za� na okres rekonwalescencji do Arcachon. W Arcachon weso�e mi�dzynarodowe towarzystwo mia�o wp�yn�� na usposobienie Leszka zbawiennie. Niestety, wyra�nie unika� ludzi. Nie bra� udzia�u w zabawach i wycieczkach, a chocia� automatycznie stosowa� si� do przepisanej kuracji, jego nastr�j nie uleg� �adnym zmianom.

Przynajmniej pozornie. W gruncie rzeczy i niewidocznie dla otoczenia dojrzewa�a w nim decyzja.

Dojrza�a i przynios�a ukojenie...

Oczywi�cie kocha� rodzic�w i zdawa� sobie spraw� z tego, jaki b�l im wyrz�dzi. By�by nawet got�w do du�ych po�wi�ce�, lecz my�l o skazaniu siebie na ca�e �ycie, na d�ugoletni� katorg� cierpie�, kt�rych nic ju� z�agodzi� nie mog�o, wydawa�a mu si� czym� potwornym i o wiele przerastaj�cym jego si�y.

A nadto pragn�� �mierci, w�a�nie takiej �mierci, pragn�� jak ekspiacji. Przecie wtargn�� w �ycie, w spokojne i radosne �ycie tej najcudowniejszej istoty, nie proszony, nie wo�any, niemal przemoc�. Gdyby nie on, wiod�aby do dzi� dnia swoj�, mo�e prost� i ubog�, lecz pogodn� egzystencj�. On zburzy� jej spok�j, przez niego wreszcie zgin�a i jeszcze po �mierci zosta�a na jej pami�ci z�a s�awa. Przez niego. Nie mia� do�� odwagi, by stawi� od razu czo�a wszystkim przeciwno�ciom. By� zbyt ma�oduszny. Ukrywaniem swoich zamiar�w chcia� zapewni� sobie wygodny byt. Za cen� jej opinii!

To wo�a�o o kar�! I musia� j� sobie wymierzy�, bo tylko ta kara stanie si� rehabilitacj� dla Marysi, bo tylko ta kara oczy�ci pami�� kochanej ponad wszystko istoty...

Poci�g zatrzyma� si� na ma�ej, jak�e znajomej stacyjce. Na peronie sta�a pani Czy�ska, Tita Zenowicz�wna, jej siostra Anielka, kuzyn Karol, jego �ona Znika i jeszcze kilka os�b z rodziny, kt�ra do Ludwikowa zwykle zje�d�a�a na �wi�ta Bo�ego Narodzenia.

Zdawkowy p�u�miech, z jakim Leszek wita� wszystkich, nikogo nie wprowadzi� w b��d: by� zaledwie konwencjonalny. Umy�lnie wyjechali na jego spotkanie owacyjnie i gwarnie, by z miejsca go rozrusza�, rozbawi�, wci�gn�� w swoje beztroskie, codzienne sprawy. Jedna tylko Anielka przygl�da�a mu si� w milczeniu i jakby ze wsp�czuciem.

� Jak on zmizernia� i jaki jest smutny � powiedzia�a pani Czy�skiej p�g�osem.

� Postaraj si� go rozbawi� i udawaj, �e nie spostrzegasz w nim �adnej zmiany. � Pani Eleonora �cisn�a j� za r�k�. � Zawsze ci� bardzo lubi�.

Czworo sa� z pobrz�kiwaniem janczar�w zajecha�o przed ludwikowski pa�ac niczym kuligiem. Przez ca�y dzie� nie zostawiano Leszka ani na chwil� samego. W salonie ha�asowa�o na zmian� radio z gramofonem.

Po kolacji nareszcie znalaz� si� u siebie. Nic tu nie zmieniono podczas jego nieobecno�ci. Z niepokojem zajrza� do biurka. Pami�tnik Marysi le�a� na swoim miejscu.

Przez ca�� noc czyta�, po kilkakro� wertowa� te same stronice, kt�rych tre��, ba, niemal ka�de s�owo, tak dobrze pami�ta�. Zasn�� dopiero nad ranem i obudzi� si� p�no. S�u��cy przyni�s� �niadanie i oznajmi�:

� Pan starszy jest w fabryce i kaza� zapyta�, czy panicz nie zechce tam wst�pi�.

� Nie � potrz�sn�� g�ow�. � Ale prosz� zawo�a� ogrodnika.

� S�ucham, paniczu!

� Czy w oran�erii jest du�o kwiat�w?

� Jak zwykle na �wi�ta. Szczeg�lniej r�e w tym roku uda�y si�. Po �niadaniu zjawi� si� ogrodnik i przeszli razem do oran�erii. Leszek wskazywa� nieco zdziwionemu cz�owiekowi coraz nowe kwiaty i na zako�czenie powiedzia�:

� To wszystko prosz� �ci��. � �ci��?...

� Tak. I opakowa�.

� A dok�d to p�jdzie, prosz� pana?

� Ja sam zabior�.

� To pan in�ynier wyje�d�a?

Leszek nic nie odpowiedzia� i skierowa� si� do wyj�cia.

� Prosz� pana. � Ogrodnik zatrzyma� go. � Ale pan kaza� �ci�� prawie wszystkie kwiaty. To nie moja sprawa. Tylko �e ja nie wiem, czy pani...

� Dobrze. Prosz� powiedzie� pani i zapyta�, czy nie ma nic przeciw temu.

� Pani wyjecha�a samochodem na stacj� i wr�ci dopiero na obiad.

� Wi�c po obiedzie Jan spyta. Ja te� jad� dopiero po obiedzie. Leszek nie w�tpi�, �e matka zgodzi si� nawet na najwi�ksze spustoszenie w oran�erii. Oczywi�cie od razu domy�li si�, po co mu kwiaty s� potrzebne. Wr�ci� do siebie i zabra� si� do pisania list�w. Najd�u�szy by� do rodzic�w.

Kr�tkie i serdeczne do paru przyjaci�, oficjalny do policji i wreszcie do pani Szkopkowej. Na tym ostatnim szczeg�lnie mu zale�a�o. Mia� on stanowi� rehabilitacj� dla Marysi w opinii miasteczka.

W�a�nie sko�czy� pisanie, gdy do drzwi zapuka�a gospodyni, pani Michalewska. Wczoraj nie zd��y�a przywita� si� z Leszkiem. By�a strasznie zapracowana, jak to przed �wi�tami. A teraz dowiedzia�a si�, �e ju� po obiedzie Leszek wyje�d�a, wi�c oderwa�a si� od ciast, zdaj�c je na �ask� i nie�ask� kucharza, by tylko zobaczy� si� z panem Leszkiem i wyrazi� mu swoj� rado��, �e go znowu, dzi�ki Bogu, widzi w zdrowiu. Zacz�a opowiada�, jak tu wszyscy w okolicy dopytywali si� o niego, co kto m�wi�, co kto zrobi�...

Leszek s�ucha� tej paplaniny i przysz�o mu na my�l, �e ta kobiecina, ta �ywa kronika ca�ego powiatu musi wiedzie� dok�adnie to, o co nie chcia�by wypytywa� w miasteczku.

� Moja Michalesiu! � odezwa� si�. � Mam do Michalesi pro�b�.

� Pro�b�?

� Tak. Czy Michalesia nie wie... � g�os mu si� za�ama� � czy Michalesia nie mo�e mi powiedzie�... gdzie... pochowano...

� Kogo?

� Gdzie pochowano t�... panienk�, co zgin�a w�wczas w katastrofie?... Kobieta szeroko otworzy�a usta.

� W jakiej katastrofie?

� No, razem ze mn�! � zniecierpliwi� si�.

� Jezus Maria! � krzykn�a. � Co pan Leszek m�wi! Jak�e j� mogli pochowa�?!... Ta Marysia?... Od Szkopkowej?... To� ona �yje!

Wszystka krew uciek�a mu z twarzy. Zerwa� si� z krzes�a i omal nie upad�.

� Co?!... Co?!... � zapyta� przera�liwym szeptem, a� zal�kniona Michalesia cofn�a si� do drzwi.

� Kln� si� Bogiem! � zawo�a�a. � Jak�e j� mieli grzeba�? Wyzdrowia�a. Ten znachor j� wyleczy� i zamkn�li go do wi�zienia. A ona w tym to m�ynie �yje. Przecie� wiem od ludzi. A ot i nasz Pawe�ek, ten z kuchni, na w�asne oczy j� widzia�... Bo�e! Ratunku!...

Leszek zachwia� si�, zatoczy� i upad� na ziemi�. Przera�ona gospodyni s�dzi�a, i� zemdla�, lecz us�ysza�a szloch i jakie� bez�adne s�owa. Nie rozumiej�c, o co chodzi, i w poczuciu w�asnej odpowiedzialno�ci za to wszystko, wybieg�a wo�aj�c o pomoc.

W hallu siedzia�o ca�e towarzystwo. Wpad�a tu i zdyszanym g�osem opowiada�a, �e panu Leszkowi co� si� sta�o.

Nim jednak zd��y�a sko�czy�, wbieg� sam Leszek, przelecia� przez hali i nie zamykaj�c za sob� drzwi, wypad� na taras.

� Jeszcze si� zazi�bi! � j�kn�a Michalesia. � Bez palta! Co ja narobi�am!... On tymczasem bieg� ku stajniom.

� Pr�dzej zaprz�ga�! � krzykn�� pierwszemu spotkanemu fornalowi. � Pr�dzej! Pr�dzej!

I sam zabra� si� do pomocy. Zrobi� si� ruch. Z pa�acu nadbieg� lokaj z futrem i z czapk�. W pi�� minut p�niej sanie mkn�y drog� do Radoliszek, mkn�y za� jak szalone, bo Leszek odebra� stangretowi lejce i sam powozi�.

W g�owie mu si� kr�ci�o, serce wali�o jak m�otem. My�li te� wpad�y w jaki� op�ta�czy galop. Wprost rozsadza�y go sprzeczne uczucia. Przepe�nia�o go wielkie, radosne szcz�cie, a jednocze�nie targa� jego mi�niami taki gniew. Got�w by� wszystkim wszystko przebaczy�, got�w by� rzuci� si� w obj�cia najwi�kszemu swemu wrogowi i nagle w�ciek�o�� zaciska�a mu szcz�ki. Ok�amywano go! Tak niskiego, tak haniebnego u�yto podst�pu! Ukrywali przed nim przez tyle czasu, �e ona �yje. Zem�ci si� za to, .zem�ci si� bez lito�ci!

I nagle przychodzi�o rozczulenie: a ona ile wycierpie� musia�a! Na pewno czeka�a od niego wiadomo�ci, listu, znaku �ycia. Stopniowo traci�a nadziej�, samotna, opuszczona, zapomniana w nieszcz�ciu przez cz�owieka, kt�ry przysi�ga� jej mi�o��.

� Czy� nie uwa�a mnie teraz za szubrawca?...

Zgrzytn�� z�bami.

I to przez nich! O, nie pu�ci im tego p�azem. Tego doktora Pawlickiego spoliczkuje i obetnie mu uszy w pojedynku. Niech wie na ca�e �ycie, �e post�pi� jak szelma. A matka?... O, ona jeszcze sro�ej odpokutuje za sw�j n�dzny czyn. Powie jej tak:

� Tw�j syn przez twoje pod�e k�amstwo by�by pope�ni� samob�jstwo. K�amstwo wyda�o si� wbrew tobie. Uwa�aj zatem, �e� zabi�a swego syna. A w ka�dym razie wszystkie jego synowskie uczucia. Na zawsze jestem i pozostan� ci obcy.

I wi�cej nigdy ju� nie odezwie si� do niej ani jednym s�owem. Wyjedzie, wyjedzie st�d na zawsze i to natychmiast. Bo i ojca nie chce ju� widzie�. Jak m�g� on pokrywa� milczeniem k�amstwo matki!

� Oto mi�o�� rodzicielska, niech j� piek�o poch�onie!

I tylko pomy�le�, jak bliskie by�o przez ni� nieszcz�cie: przecie tam, we Francji, ju� dawno chcia� z tym sko�czy�. Powstrzyma�o go tylko pragnienie spe�nienia ostatniego obowi�zku w stosunku do Marysi. Dlatego czeka�, dlatego tu wr�ci�...

� B�g widocznie kierowa� moimi krokami...

I nagle wyda�o si� mu, �e przenika tajemnic� swojego przeznaczenia, �e przeznaczeniem tym ma by� wielkie, niezmierzone szcz�cie i �e ogromu tego szcz�cia nie potrafi�by nigdy nale�ycie oceni�, gdyby nie owe cierpienia, gdyby nie owa rozpacz bez granic, kt�ra przetrawi�a jego dusz�.

I zastanowi� si�: przecie w �yciu nieraz spotyka�y go rado�ci, powodzenia, pomy�lno��. Przyjmowa� wszystko to jako rzecz naturaln�, nale�n� mu i zwyk��. I nie przypomina� sobie, by chocia� w jednym wypadku odczu� wdzi�czno��, by obudzi�a si� w nim ch�� wplecenia do z przyzwyczajenia odmawianych pacierzy jednego chocia�by dzi�kczynnego westchnienia. Czy� trzeba by�o a� tak ci�kich do�wiadcze�, by nauczy� si� ceni� te wielkie dary?... By zrozumieniem ich warto�ci na nie zas�u�y�?... By sta� si� dojrza�ym do przyj�cia takiego szcz�cia?...

Tak my�la� sobie, a �e my�l u niego musia�a, jak zawsze, natychmiast znale�� wyraz w czynie, na pierwszym rozstaju pod krzy�em �ci�gn�� konie, a� tylnymi kopytami zary�y si� w �niegu, rzuci� lejce stangretowi, wyskoczy� i kl�kn�wszy z obna�on� g�ow�, wpatrzy� si� w ma�� figurk� Chrystusa wyci�t� z blachy i sczernia�� od rdzy.

� Dzi�ki Ci, Bo�e, dzi�ki Ci, Bo�e!... � powtarza�.

Zawsze uwa�a� si� za wierz�cego, uwa�a� si� tym pewniej, �e nie trapi�y go nigdy �adne w�tpliwo�ci natury zasadniczej. Od dziecka wychowany religijnie, nie odznacza� si� nigdy szczeg�lniejsz� gorliwo�ci�, lecz i nie zaniedbywa� praktyk, nakazanych przez Ko�ci�, w granicach dozwolonego minimum. Dlatego te� ta modlitwa pod krzy�em, na rozdro�u, dla niego samego by�a rewelacj�. Nie wiedzia� dotychczas, co to jest modlitwa i jak g��bokich dozna� mo�e by� �r�d�em.

Gdy wsiad� ponownie do sanek, czu�, �e si� w nim uciszy�o, wypogodzi�o, poja�nia�o. Z�agodnia�y te� my�li o post�pku matki, przysz�y refleksje. A jednocze�nie jakby wzmog�a si� �wiadomo�� szcz�cia, kt�re go czeka.

Przez Radoliszki przejechali p�dem i skr�cili w go�ciniec ku m�ynowi Prokopa. Zapad� ju� wczesny, zimowy zmierzch, gdy stan�li przed m�ynem.

Przed drzwiami sta� robotnik Witalis.

� Czy tu mieszka panna Wilczur�wna? � zapyta� go Leszek.

� Kto taki?

� Panna Wilczur�wna.

� Nie wiem. Tu nie mieszka. Chyba �e to ta panna Marysia?

� Tak, tak! � Wyskoczy� z sanek. � Gdzie� jest panna Marysia?

� A posz�a do miasteczka. Jad�c do Radoliszek, musia� pan j� spotka�.

� Nie spotka�em. A czy pr�dko wr�ci?

� Pewno pr�dko.

� To ja zaczekam.

Z drzwi wychyli�a si� g�owa Zoni.

� Jak pan �askaw zaczeka�, to mo�e najwygodniej b�dzie w pokojach. Albo mo�e w przybud�wce, u Marysi... Prosz�, pan pozwoli tutaj.

Obtar�a r�ce fartuchem i wprowadzi�a Leszka do izby w przybud�wce. Znalaz�a na przypiecku zapa�ki i zapali�a lamp�. Rozejrza� si� po izbie. By�o tu ubogo, lecz schludnie.

� Marysia na pewno nied�ugo przyjdzie. Do miasteczka posz�a � zagai�a rozmow� Zonia. � A pan in�ynier, to widz�, wyzdrowia� ca�kiem, dzi�ki Bogu.

� Wyzdrowia�em.

� To szcz�cie prawdziwe. Jak pana in�yniera i Marysi� tu przywie�li, to a� strach by�o spojrze�. Krwi tyle, �e niech B�g uchowa! Ju� i modlitwy za konaj�cych odmawiali�my. I �eby nie Antoni!... Szkoda gada�! � Machn�a wymownie r�kami.

� Jaki Antoni? � zastanowi� si� Leszek.

� Antoni Kosiba, znachor, co tu mieszka.

� Tu mieszka?

� No, a gdzie�? Teraz to on w wi�zieniu. Ale tu mieszka, tu wr�ci. To przecie� on tutaj, o, na tej �awie, pana in�yniera ratowa�, a skleja�, a zszywa� � zachichota�a Zonia. � Plamy po krwi to a� szk�em musia�am zeskrobywa�. Zej�� nie chcia�y. A j�, Marysi�, to na tym stole reperowa�. Z panem �le by�o, ale ju� z ni�, to i nadziei �adnej nie by�o. I nie dycha�a wcale. Ko�ci w m�zg powchodzi�y. Doktor, jak pana zabiera� do samochodu, to m�wi�, �e ona ju� kaput. Dla tej biedaczki � powiada � tylko trumna � powiada � a szkoda, bo �adna. I prawd� powiedzie�, to przez tydzie� nikt nie my�la� nawet, �e ona od�yje. Antoni nawet czemodan z tymi przyborami doktorskimi ukrad�, �eby j� ratowa�. Dniami i nocami ko�o niej chodzi�. Ju� sam nie wiedzia�, co pocz��. Nawet owczarza z Pieczek kaza� wo�a�, �eby uroki odczyni�. A ona wci�� niczym martwa. Na koniec, jak ja bia�� kur� pod oknem zar�n�am, to i pomog�o.

Leszek s�ucha� z najwi�kszym zaj�ciem i przysz�o mu do g�owy, �e by� mo�e nies�usznie pos�dza� matk� i doktora Pawlickiego o �wiadome k�amstwo. Prawdopodobnie oboje byli prze�wiadczeni, �e umieraj�ca podczas ich wyjazdu Marysia nie zdo�a�a ju� wr�ci� do zdrowia. Opowiadanie tej m�odej kobiety zdawa�o si� �wiadczy� na ich korzy��. P�niej jednak matka niew�tpliwie dowiedzia�a si�, �e Marysia �yje. Dlaczego tedy nie napisa�a mu o tym ani s�owa?... Dlaczego ojciec nie wspomnia�, dlaczego dopiero w Ludwikowie, i to przypadkowo, dowiedzia� si� o tym!?... Tu by�a ich wina i o to do nich czu� �al. �al ten jednak os�abiony teraz by� poczuciem w�asnej niesprawiedliwo�ci. Zbyt surowo i zbyt pochopnie os�dzi� rodzic�w i Pawlickiego.

� A czy teraz ju� panna Marysia zupe�nie zdrowa? � zapyta�.

� Niczego jej nie brakuje. Nawet wy�adnia�a po dawnemu � za�mia�a si� Zonia. � Tylko wielkie zmartwienie ma, bo widz�, �e zap�akana chodzi.

� Jakie zmartwienie?

� Ja tam nie wiem. Ale zmartwie�, my�l�, jej nie brakuje. Bo raz, �e prac� straci�a przez t� chorob�. Pani Szkopkowa inn� do sklepu wzi�a. Podobnie� swoj� krewniaczk�.

� No, to g�upstwo! A c� jeszcze?...

� Ano przez Antoniego. Za t� to kradzie� i za to niby, �e bezprawnie leczy, do wi�zienia go na trzy lata wsadzili.

� To chyba niemo�liwe!

� Mo�liwe, bo zamkn�li.

I Zonia obszernie opowiedzia�a Czy�skiemu, jak i co by�o.

� Radzilim, jak go ratowa�, ale jaki� tu mo�e by� ratunek � zako�czy�a. � A teraz przepraszam, bo musz� ju� do gospodarstwa. Marysia pewnikiem nied�ugo nadejdzie.

Wysz�a, a Leszek z rozczuleniem zacz�� przygl�da� si� wszystkim szczeg�om urz�dzenia izby. Wsz�dzie tu by�o zna� Marysine upodobanie do czysto�ci i do estetyki. Ile� musia�y si� napracowa� te biedne r�cz�ta!

� Ju� teraz to si� sko�czy! � my�la� i ogarnia�a go ogromna rado��. Za oknami pada� �nieg wielkimi p�atami, coraz g�ciej i g�ciej.

� Z�by tylko nie zab��dzi�a � zaniepokoi� si�.

Nagle us�ysza� tupanie w sieni. By� pewien, �e to ona. Stan�� na �rodku izby i czeka�. Drzwi otworzy�y si�. Marysia zatrzyma�a si� w progu, krzykn�a i by�aby upad�a, gdyby w por� nie porwa� jej w ramiona. Obsypywa� poca�unkami jej usta, oczy, pod dotykiem jego r�k taja� �nieg na p�aszczu.

Z wolna odzyskiwa�a przytomno��.

� Kochanie moje jedyne � szepta�. � Szcz�cie moje... Nareszcie ci� mam przy sobie �yw� i zdrow�, i moj�... Wszystko si� spi�trzy�o przeciw nam, ale teraz ju� nic nas nie roz��czy, nic nie rozdzieli... Pewno my�la�a� o mnie, �e jestem z�y, �e zapomnia�em ci�... Ale to nieprawda! Przysi�gam ci, �e to nieprawda! Powiedz, �e mi wierzysz!

Przytuli�a si� do�.

� Wierz�, wierz�, wierz�... � I kochasz mnie jeszcze?...

� Kocham. Kocham ci� bardziej, ni� kiedykolwiek ci� kocha�am.

� S�o�ce ty moje! Cudzie m�j! A powiedz, czy nie my�la�a� o mnie �le?... Dostrzeg� w jej oczach wahanie.

� Z�e nie my�la�am � odezwa�a si� wreszcie. � Wcale nie. Tylko mi by�o ogromnie smutno. Tak czeka�am... Tak strasznie czeka�am... Tyle dni.

� Wierz mi � spowa�nia� nagle � �e� i tak by�a szcz�liwsza ode mnie. I ja tyle� dni prze�y�em, lecz by�y one stokro�, milionkro� ci�sze od twoich. Bo ja niczego nie czeka�em.

Umilk� i doda�:

� Wprowadzono mnie w b��d. Potrz�sn�a g�ow�.

� Nie rozumiem.

Jemu jednak trudno by�o powiedzie� prawd�. Wreszcie j� wykrztusi�:

� Zatajono przede mn�, �e� ty... ocala�a. O, nie s�dz�, �e zrobiono to ze z�ej woli. Z pocz�tku tw�j stan by� beznadziejny, a p�niej... Przecie nikt nie wiedzia�, �e ty dla mnie jeste� ca�ym �wiatem. Wi�c nie zawiadomili mnie.

Kiwn�a g�ow�, a w oczach jej za�wieci�y �zy.

� Teraz wiem, teraz rozumiem... I... i smutno ci by�o... �e ja nie �yj�?...

� Czy smutno?! � krzykn��. � Marysiu! Oto masz dowody! Masz!... Si�gn�� do jednej kieszeni, do drugiej, obszuka� wszystkie.

� Musia�em te listy zostawi� w Ludwikowie na biurku. Ale przeczytasz je jutro.

� Pisa�e� do mnie, Leszku? � zdziwi�a si�.

� Nie do ciebie, szcz�cie moje! � zaprzecza�, przygryzaj�c wargi. � To by�y listy po�egnalne. Do rodzic�w, do przyjaci�. Przyjecha�em wczoraj, dzi� rano je napisa�em. A wieczorem...

Spojrza� na czarne szyby, do po�owy zasypane �niegiem.

� A o tej porze... ju� bym nie �y�.

� Leszku! � zawo�a�a ze zgroz�.

� Po c� mi by�o �y� bez ciebie!

Przytulili si� do siebie i �zy sp�ywa�y im g�stymi kroplami po policzkach, mieszaj�c si� razem. P�akali nad minion� z�� przesz�o�ci�, nad smutkami serdecznymi, nad rozpacz�, kt�ra w nich wypali�a si� do dna, p�akali nad szcz�ciem swoim, tak wielkim, tak nieogarnionym, �e sami w jego ogromie czuli si� zagubieni, maluczcy i nie�miali.

Leszek nie omyli� si�. Wyje�d�aj�c z domu p�przytomny, rzeczywi�cie listy zostawi� na biurku obok nie zaadresowanych jeszcze kopert. Po jego wyje�dzie w Ludwikowie zapanowa� chaos. Gospodyni, pani Michalewska, od nadmiaru wzrusze� sama dosta�a spazm�w, a p�niej doprowadzona do stanu jakiej takiej r�wnowagi, opowiada�a przebieg rozmowy z Leszkiem tak zawik�anie, �e min�o sporo czasu, zanim zdo�ano ustali�, co w�a�ciwie i dlaczego zasz�o.

Ustalenie stanu faktycznego by�o zas�ug� pana Czy�skiego, po kt�rego oczywi�cie natychmiast pos�ano do fabryki. Nie ograniczy� si� on do wybadania Michalesi. Od s�u�by dowiedzia� si�, �e Leszek wzywa� ogrodnika, od ogrodnika za�, �e ten otrzyma� polecenie po�cinania wszystkich najpi�kniejszych kwiat�w w oran�erii.

Ma si� rozumie�, �e nie zaniedba� pan Czy�ski r�wnie� stwierdzenia, przy pisaniu jakich to list�w zasta�a Leszka gospodyni. By� przy tym tak ostro�ny, �e mimo do�� energicznych upomina� si� rodziny, nikogo do pokoj�w syna nie wpu�ci�. Dlatego te� m�g� w skupieniu listy przeczyta�.

Skupienie nie wyklucza�o jednak bynajmniej tego, �e podczas lektury r�ce pana Czy�skiego zacz�y dr�e�, a na czo�o wyst�pi�y mu krople potu. Tre�� list�w, w zestawieniu z relacj� gospodyni, nie zostawia�a �adnych w�tpliwo�ci i a� nadto dobitnie wyja�nia�a przyczyny apatii Leszka i potem nag�ego jego wyjazdu.

Tote� gdy wr�ci�a pani Czy�ska i gdy pan Stanis�aw poprosi� j� do gabinetu, m�g� zwi�le opisa� niedawne zdarzenia, a tak�e przedstawi� sytuacj�.

� Leszek dzi� rano zawezwa� ogrodnika i poleci� mu po�cina� wszystkie niemal kwiaty w oran�erii. O�wiadczy�, �e sam je zabierze i nie wyja�ni� dok�d. Potem siad� do pisania list�w. Zanim ci je dam, droga Elu, do przeczytania, musz� ci� zapewni�, �e ju� nie s� aktualne i �e to niebezpiecze�stwo min�o.

� Jakie niebezpiecze�stwo? � rzeczowo zapyta�a pani Czy�ska.

� Samob�jcze zamiary Leszka. Pani Eleonora zblad�a.

� To nonsens! � marszczy�a brwi.

� Czytaj! � odpowiedzia� jej m��, podaj�c zapisane arkusiki papieru. Czyta�a szybko i tylko przy�pieszony jej oddech �wiadczy�, �e jest to wielkie dla niej prze�ycie. Po sko�czeniu siedzia�a milcz�ca, z zamkni�tymi oczyma.

Twarz jej nagle postarza�a.

� Gdzie on jest? � zapyta�a cicho.

� Pos�uchaj dalej. Ot� listy zosta�y tutaj, poniewa� do pokoju wesz�a Michalewska. Leszek zapyta� j�, na kt�rym cmentarzu pochowano ow� dziewczyn�, o kt�rej tak rozpaczliwie pisze w swoich listach. Oczywi�cie Michalewska by�a zdziwiona i wyja�ni�a mu, �e dziewczyna �yje. Powiedzia�a mu te�, gdzie j� mo�e znale��. Mo�esz sobie wyobrazi�, jakie wra�enie ta wiadomo�� na nim wywar�a. Dosta� ataku nerwowego czy czego� w tym rodzaju. Potem jak nieprzytomny pobieg� do stajen zaprz�ga� konie. Nim odjecha�, ledwie zd��ono przynie�� mu futro i czapk�. Pojecha� w stron� Radoliszek, oczywi�cie do owego nieszcz�snego m�yna, gdzie jak ci wiadomo, mieszka owa Marysia.

� Czy pos�a�e� za nim kogo? Pan Czy�ski wzruszy� ramionami.

� By�oby to bezcelowe. Zreszt� jest z nim stangret. W oczekiwaniu na tw�j powr�t nie powzi��em �adnej decyzji. Zastanawia�em si� jednak nad sytuacj� i doszed�em do pewnych wniosk�w. Je�eli pozwolisz...

� S�ucham ci�.

� Ot� wiemy przede wszystkim, �e uczucia Leszka do tej dziewczyny nie s� przelotnym upodobaniem, lecz g��bok� mi�o�ci�. Pani Czy�ska przygryz�a wargi.

� To absurd!

� Osobi�cie zgadzam si� z tob�. Ale musimy liczy� si� z obiektywnymi faktami. Jest faktem, �e on j� kocha. Nikt sobie nie odbiera �ycia z rozpaczy po kim� zaledwie sobie mi�ym.

To jedno. Teraz dowiaduje si�, �e ona �yje. Doznaje takiego wstrz�su, �e przera�a domownik�w. Nic dziwnego. Cz�owiek, kt�ry od paru miesi�cy znajduje si� w skrajnym przygn�bieniu i obmy�la tylko rodzaj samob�jstwa, nagle odzyskuje wszystko, co utraci�. W�wczas przypomina sobie, �e to w�a�nie ty, jego rodzona matka, powiedzia�a� mu o �mierci owej panienki. Zdaje te� sobie spraw�, �e my oboje nie powiadomili�my go o jej powrocie do zdrowia.

Zastan�w si� tedy, jak on nas os�dza, jak musi os�dza�!

Pani Czy�ska wyszepta�a:

� Przecie� mu nie k�ama�am. W ka�dym razie by�am prze�wiadczona, �e m�wi� prawd�.

� Gdy jednak przekona�a� si�, �e to nie by�a prawda, postanowi�a� zatai� to przed nim.

� Nie zatai�. Po prostu nie uwa�a�am, by to by�a sprawa o tyle obchodz�ca Leszka, by mu o tym pisa�.

Pan Czy�ski zrobi� nieokre�lony gest r�k�.

� Mylisz si�, droga Elu. Wyra�ne powiedzia�a� mi w�wczas, �e trzeba przed Leszkiem zamilcze� fakt wyzdrowienia Marysi.

� Przecie� dla jego dobra.

� To inna kwestia.

� Dla jego dobra. Chcia�am, by ten romans wywietrza� mu z g�owy. Pan Czy�ski niecierpliwie poruszy� si� w fotelu.

� Czy� mo�esz to jeszcze teraz nazywa� romansem?... Teraz, po przeczytaniu tego listu?...

� Nie k�ad�am wcale akcentu na tym s�owie.

� Pisze poza tym, �e by� z ni� zar�czony, nazywa j� swoj� narzeczon�, zapewnia, �e wkr�tce mia� si� odby� ich �lub.

� Nigdy nie zgodzi�abym si� na to � wybuch�a pani Eleonora. � Nigdy nie da�abym swego b�ogos�awie�stwa!... Pan Czy�ski wsta�.

� Teraz w�tpi�, czy on, czy nasz syn... przyj��by nasze b�ogos�awie�stwo, cho�by�my go o to b�agali! Cho�by�my b�agali! Elu, czy ty nie rozumiesz, co si� sta�o i co mog�o si� sta�? Czy ty nie zdajesz sobie sprawy, �e omal nie zabili�my naszego dziecka?!... Ze daj Bo�e, by�my go i tak nie stracili na zawsze?!...

Spok�j opu�ci� go zupe�nie. Chwyci� si� za g�ow� i chodz�c po pokoju powtarza�:

� Ja go znam. On nam tego nie przebaczy! Ja go znam. On nie przebaczy!

� Opanuj si�. Stasiu � lekko dr��cym g�osem odezwa�a si� pani Czy�ska. � Rozumiem tw�j niepok�j, a mo�e nawet podzielam obawy. Chc� jednak podkre�li�, �e nic sobie nie mam do wyrzucenia. W dalszym ci�gu uwa�am, �e obowi�zkiem rodzic�w jest dba� o przysz�o�� dziecka...

� On ma trzydzie�ci lat!

� W�a�nie. Tym bardziej je�eli pomimo swoich trzydziestu lat chce �le rozporz�dza� swoim �yciem. By�oby s�abo�ci� i oportunizmem rezygnowa� z zasad dla egoistycznej przyjemno�ci uzyskania aprobaty syna, kt�ry chce g�upio u�o�y� swoj� przysz�o��.

� M�wi�c inaczej � za�mia� si� pan Czy�ski � wolisz straci� syna ni� zrezygnowa� z w�asnej koncepcji jego szcz�cia?...

� Tego nie powiedzia�am.

� Wi�c c� powiedzia�a�?!

� Ze powinnam trzyma� si� Zasad., ale... � Jakie ale?...

� Ale sama nie mam do�� si�y, u ciebie za�, niestety, nie znajduje jej r�wnie�. Pani Eleonora ci�ko opu�ci�a g�ow�.

� Absurd., moja droga � z przekonaniem zawo�a� jej m��. � Przypu��my, �e jeste�my silni, �e nie odst�pimy od naszych zasad. Czym�e w�wczas b�dzie nasze �ycie?... Wykopiemy przepa�� mi�dzy nami a istot�, kt�ra jest jedynym celem naszej egzystencji, kt�ra jest jedynym jej owocem, �jedynym uzasadnieniem.

Po�o�y� �onie r�k� na ramieniu.

� Powiedz, Elu, kto nam zostanie?... Co nam zostanie?... Czy wyobra�asz sobie nasze dalsze �ycie?...

Pani Czy�ska skin�a g�ow�. � Masz racj�.

� Niew�tpliwie. A we� jeszcze i to pod uwag�: nie znamy tej dziewczyny. Swoj� niech�� do niej opieramy tylko na jej niskiej pozycji socjalnej. Nie wiemy o niej nic poza tym, �e by�a ekspedientk� w sklepiku, ale wiemy jeszcze i to, �e pokocha� j� nasz syn. Czy s�dzisz, �e m�g�by pokocha� istot� wulgarn�, nieinteligentn�, g�upi�, s�owem, pozbawion� wszelkich zalet? Czy� nie przypominasz sobie, �e� sama spostrzeg�a jego zmys� obserwacyjny, jego trafne uwagi o znajomych i krytyczne ustosunkowanie si� do kobiet?... Dlaczego nic nie wiedz�c o tej dziewczynie, kt�r� on sobie wybra�, dopuszczamy rzeczy najgorsze? R�wnie dobrze mogliby�my mniema�, �e jest ona nadludzkim zjawiskiem. I jestem przekonany, a wiesz, �e s��w na wiatr rzuca� nie lubi�, i� wi�kszo�� naszych uprzedze� zniknie z chwil�, gdy j� poznamy.

Pani Czy�ska siedzia�a, milcz�c, z g�ow� wspart� na r�ku i zdawa�a si� wpatrywa� w dywan.

� Je�eli za� nasze zastrze�enia przy tej sposobno�ci wzrosn�, to wierzaj mi � ci�gn�� pan Stanis�aw � �e i Leszek je z czasem podzieli, gdy b�dzie m�g� obserwowa� j� na naszym tle, w naszym �rodowisku.

� Co przez to rozumiesz?

� S�dz�, �e najrozs�dniej b�dzie zabra� t� Marysi� do nas.

� Do nas?... Do Ludwikowa?...

� Naturalnie. I dodam jeszcze, �e z tym zaproszeniem musimy si� spieszy�.

� Dlaczego?

� Bo je�eli nie oka�emy Leszkowi natychmiast jak najlepszej woli, je�eli przez jedn� chwil� pomy�li, �e dzia�ali�my z premedytacj� i �e w dalszym ci�gu pragniemy oderwania go od Marysi... Wtedy b�dzie ju� za p�no. Kto wie, czy nie zabra� jej z owego m�yna i nie wywi�z� do kogo� ze swoich przyjaci�?

� Wi�c co robi�? � R�ce pani Czy�skiej zacisn�y si�.

� Jak najpr�dzej jecha� tam. � Dok�d?... Do m�yna?

� Tak. Je�eli ju� nie jest za p�no. Pani Czy�ska szybko wsta�a.

� A wi�c dobrze. Po�lij po szofera, by podje�d�a�. Przytuli� j� do siebie.

� Dzi�kuj� ci, Elu. Nie po�a�ujemy tego. Starzejemy si�, kochanie, i coraz wi�cej nam trzeba ciep�a.

Gdy wyszed� z pokoju, pani Czy�ska otar�a �zy.

W dziesi�� minut p�niej wielka, czarna limuzyna ruszy�a sprzed ganku. Pogr��eni w swoich my�lach pa�stwo Czy�scy nie m�wili ani s�owa, zapomnieli nawet poda� szoferowi cel podr�y.

i On jednak sam dobrze wiedzia�. W Ludwikowie wszyscy wiedzieli, dok�d pa�stwo jad� i po co. Bo jak�eby inaczej? S� prawa, kt�re rz�dz� wszystkimi sercami jednakowo, przez wszystkich s� odczuwane i dla wszystkich zrozumia�e.

D�uga, ci�ka maszyna z r�wnego go�ci�ca zjecha�a w boczn� drog�. Tu liczne sanie �adowane zbo�em pofalowa�y jezdni� w g��bokie wyboje i trzeba by�o jecha� wolno, ostro�nie. Jaskrawe �wiat�a reflektor�w s�upem b��kitnej jasno�ci wodzi�y z do�u do g�ry, wywo�uj�c, wyczarowuj�c z pustki niespodziewane sylwetki olch, poro�ni�tych �nie�n� oki�ci�, czarne maczugi wierzb, czubate cienkimi ga��zkami, wreszcie spadziste dachy zabudowa� Prokopa i stalaktyty sopli lodowych, zwisaj�ce zmarzni�te kaskad�.

�nieg usta� i szofer ju� z daleka zobaczy� stoj�ce przed m�ynem sanki ludwikowskie.

� Nasze konie przed m�ynem � powiedzia�, nie odwracaj�c si�.

� Chwa�a Bogu, �e s� tu jeszcze � pomy�leli oboje pa�stwo Czy�scy. Blask reflektor�w wywo�a� z domu stangreta, kt�ry okrywszy konie derami, sam grza� si� w kuchni przy piecu, oraz starego Mielnika, kt�ry uwa�a� za sw�j obowi�zek powita� ludwikowskich pa�stwa.

� Syn wasz, panoczku � oznajmi� � jest tu w przybud�wce u panny Marysi. Pozw�lcie, przeprowadz�.

� Dzi�kuj�, Prokopie! � powiedzia� pan Czy�ski, a wzi�wszy pod r�k� pani� Eleonor�, szepn��: � Pami�taj, Elu, �e chc�c serce pozyska�, trzeba ca�e serce okaza�.

� Wiem, m�j dobry przyjacielu. � �cisn�a jego rami�. � I nie obawiaj si�. Prze�ama�a ju� w sobie, w g��bi duszy pogodzi�a si� z tym, co jeszcze tak niedawno uwa�a�aby niemal za poha�bienie. Oto drugi raz w �yciu los zmusi� j� do przest�pienia tych prog�w. Jakie� fatum znowu odwr�ci�o ko�o i znowu zatrzyma�o si� w gro�nej chwili, w momencie niepokoju i niepewno�ci przed chatk� o ma�ych, kwadratowych okienkach.

Na pukanie do drzwi Leszek mocnym, pewnym, mo�e nawet wyzywaj�cym g�osem odpowiedzia�:

� Prosz� wej��!

Ju� przed paru minutami uprzedzi�y go o przybyciu rodzic�w �wiat�a reflektor�w. Wiedzia�, �e to oni. Ale nie wiedzia�, z czym tu przyjd�. Tote� zerwa� si� i stan�� przed Marysi� jakby chc�c j� zas�oni� przed zbli�aj�cym si� niebezpiecze�stwem. Twarz mu si� �ci�gn�a i przyblad�a. Zacisn�� z�by, gdy� usta mia� pe�ne s��w ostrych, gwa�townych, bezlitosnych. I czeka�.

Drzwi otworzy�y si�. Weszli. Trwa�o to mo�e sekund�, gdy tak zatrzymali si� przy progu, lecz ju� ich zrozumia�. Na twarzy ojca by� dobry, cichy u�miech, oczy matki by�y zaczerwienione od �ez, a usta jej drga�y.

� Synku m�j! � szepn�a prawie bezd�wi�cznie. Rzuci� si� jej do r�k i zacz�� je ca�owa� porywczo.

� Mamo! Mamo!...

W tych dw�ch st�umionych wzruszeniem okrzykach zawar�o si� wszystko: i b�l, i wyrzuty, i nadzieja, i �al, pro�ba o przebaczenie i przebaczenie samo. Ca�e dzieje cierpie� obojga, walk wewn�trznych, wzajemnych oskar�e� i dojmuj�cych trosk, okrutnych postanowie� i najtkliwszych rozczule�, zamkn�y si� w tych dw�ch s�owach: synku, mamo, w tych wyrazach, kt�rymi pisane s� najtrwalsze traktaty, najbardziej niewzruszalne przymierza, naj�wi�tsze konkordaty.

Padli sobie w obj�cia, ju� nic nie m�wi�c, ju� nic nie my�l�c, ju� niczego nie pragn�c poza tym jednym, by to, co w nich od�y�o tak ol�niewaj�c� prawd�, ju� nigdy nie uleg�o najmniejszemu przy�mieniu.

Pani Czy�ska och�on�a pierwsza i odezwa�a si� ciep�o:

� Pozw�l, Leszku, niech�e poznam twoj� przysz�� �on�.

� Mamo! Przyjrzyj si� tej najbardziej kochanej dziewczynie na �wiecie... Kochanej jeszcze nie tak mocno, jak na to zas�uguje.

Marysia sta�a z opuszczonymi oczami, zmieszana i onie�mielona.

� My z ojcem � powiedzia�a pani Eleonora � dodamy nasze uczucia do twoich, synu, a w�wczas mo�e jako� si� to zr�wnowa�y. Zbli�y�a si� do Marysi, obj�a j� i poca�owa�a serdecznie.

� Jeste� �liczna, moje dziecko, a wierz�, �e twoja m�oda duszyczka jest r�wnie pi�kna. Mam nadziej�, �e zaprzyja�nimy si� i �e nie zechcesz uwa�a� mnie za swoj� rywalk�, chocia� obie kochamy jednego ch�opca.

Za�mia�a si� i pog�aska�a zarumienione policzki dziewczyny.

� Sp�jrz na mnie, chc� popatrze� w twoje oczy, by sprawdzi�, czy bardzo go kochasz.

� Och, jak bardzo, prosz� pani! � cicho powiedzia�a Marysia.

� Nie jestem dla ciebie, drogie dziecko, pani�. Chc� by� twoj� matk�. Marysia pochyli�a si� i przywar�a ustami do r�k tej wynios�ej damy, kt�ra tak niedawno by�a dla niej obc�, surow� pani�, gro�n� i niedosi�galn�, a kt�r� teraz mia�a prawo nazywa� matk�.

� Pozw�l�e i mnie � pan Czy�ski wyci�gn�� do Marysi obie r�ce � bym podzi�kowa� ci za szcz�cie naszego syna.

� To ja dzi�ki niemu jestem szcz�liwa! � u�miechn�a si� wreszcie nieco o�mielona Marysia.

� Sp�jrzcie tylko, jaka ona pi�kna! � zawo�a� z egzaltacj� Leszek, kt�ry dotychczas przygl�da� si� ca�ej scenie w jakim� radosnym os�upieniu.

� Winszuj� ci, ch�opcze! � poklepa� go po ramieniu ojciec.

� Jest czego, prawda? � Leszek zarozumiale potrz�sn�� g�ow�. � Ale wy jej jeszcze nie znacie. Gdy j� poznacie tak jak ja, zobaczycie, �e to prawdziwy klejnot, �e to jest wprost uciele�niony cud!

� Leszku! � za�mia�a si� Marysia. � Jak ci nie wstyd tak k�ama�! Po takiej reklamie pa�stwo b�d� doszukiwali si� we mnie bodaj czegokolwiek na jej uzasadnienie. Tym przykrzejsze b�dzie rozczarowanie, gdy si� oka�e, �e jestem prost� i g�upiutk� dziewczyn�...

� Twoja skromno�� � przerwa�a pani Czy�ska � jest ju� du�� zalet�.

� To nie jest skromno��, prosz� pani. � Marysia potrz�sn�a g�ow�. � Prosz� nie my�le�, �e ja nie zdaj� sobie sprawy z tego, czym jestem i jak bardzo trudno mi b�dzie, ile wysi�ku, ile trudu b�dzie mnie kosztowa�o przynajmniej o tyle zbli�y� si� do poziomu i Leszka, i pa�stwa, i ich �wiata, by w nim nie razi� i nie zawstydza� Leszka moimi brakami wykszta�cenia i wychowania. Przyznaj� si� otwarcie, �e boj� si� tego, �e nie wiem, czy temu podo�am. A je�eli odwa�y�am si� na to, je�eli pomimo wszystko zdecydowa�am si� na wszelkie mo�liwe... zawody... na upokorzenia... to tylko dlatego, �e tak bardzo go kocham...

M�wi�a szybko, nie patrz�c na nich, a jej przy�pieszony oddech �wiadczy�, �e wypowiada najg��biej nurtuj�ce j� my�li.

Leszek powi�d� triumfuj�cym wzrokiem po twarzach rodzic�w, jakby m�wi�:

� Widzicie, jak� wybra�em dziewczyn�?!

� I je�eli jestem dzi� taka szcz�liwa i taka dumna, �e mam zosta� jego �on� � ci�gn�a Marysia � to bynajmniej nie dlatego, �e ka�da uboga dziewczyna sklepowa marzy o wyj�ciu za m�� za bogatego i wytwornego m�czyzn�. Wprawdzie ciesz� si�, �e on, znaj�c tyle �wietnych panien dor�wnuj�cych mu i maj�tkiem, i pozycj�, wybra� mnie, nikomu niepotrzebn� sierot�, ale jestem szcz�liwa i dumna tylko dlatego, �e to w�a�nie on, najszlachetniejszy i najlepszy cz�owiek, jakiego znam.

Pani Czy�ska przygarn�a j� do siebie.

� Rozumiemy ci�, kochane dziecko. I tym bardziej gotowi�my ci� zapewni�, �e potrafili�my ju� oceni� uczciwo�� twoich intencji. B�d� te� przekonana, �e nie tylko nie spotkaj� ci� w�r�d nas �adne przykro�ci, lecz znajdziesz otwarte serca i naj�yczliwsz� pomoc we wszystkim. Nie m�w te� nigdy wi�cej, �e jeste� sierot�, gdy� od dzisiejszego dnia masz nas, kochane dziecko, i dom, kt�ry odt�d sta� si� r�wnie� i twoim domem.

Marysia znowu pochyli�a si� do jej r�k, by je uca�owa� i by ukry� �zy, kt�re zakr�ci�y si� w oczach.

� Taka pani dobra � szepn�a. � Nawet nie wyobra�a�am sobie, za pani jest taka dobra... mamo.

Pan Czy�ski, jakkolwiek r�wnie� przej�ty, u�miechn�� si� pod w�sem i chrz�kn��:

� No, a teraz � powiedzia� � skoro�my o istnieniu naszego domu przypomnieli, by�oby, s�dz�, najlepiej, by�my do� wszyscy pojechali. Pomo�emy Marysi spakowa� jej lary i penaty i zabieramy j � do Ludwikowa.

� Oczywi�cie! � przytakn�a pani Eleonora. � Nie ma �adnego powodu, by zostawa�a tu d�u�ej.

Marysia zarumieni�a si� znowu, a Leszek powiedzia�:

� Widzisz, mamo... Obawiam si�, �e mojej Marysie�ce by�oby troch� przykro. W Ludwikowie tyle go�ci, ludzi dla niej jeszcze zupe�nie obcych...

� Wi�c chcesz pozwoli� jej, by nadal zosta�a tu? � zdziwi�a si� pani Czy�ska.

� Bro� Bo�e! Ale mam pewien pomys�. Chcia�bym z Marysi� pojecha� do Wilna.

� Teraz?... Na �wi�ta?

� Do �wi�t mamy jeszcze pi�� dni. Musimy za� tam pojecha�, bo chodzi o dwie rzeczy: po pierwsze, mamy d�ug wdzi�czno�ci wobec tego zacnego Kosiby, kt�rego wsadzono do wi�zienia za to, �e nam uratowa� �ycie. Chc� powierzy� jego spraw� Wackowi Korczy�skiemu. Taki adwokat jak on potrafi wszystko. A nie przebaczy�bym sobie najmniejszego zaniedbania w stosunku do cz�owieka, kt�remu tyle zawdzi�czam i kt�ry okaza� Marysi tak bezgraniczne przywi�zanie.

� To zupe�nie s�uszne � przyzna�a pani Eleonora.

� A druga sprawa, to pewne uzupe�nienia, jakich domaga si� garderoba mojej kr�lowej. Ja osobi�cie nie przywi�zuj� do tego najmniejszego znaczenia, ale nie chcia�bym, by w�r�d ludwikowskich go�ci czu�a si� skr�powana. Tote� mam nadziej�, �e przy pomocy Wackowej za�atwimy to jako�.

Pani Czy�ska skin�a g�ow�. � I tu przyznaj� ci racj�. Jednak nie ca�kowit�. Mianowicie nie polegam bez zastrze�e� na gu�cie Korczy�skiej. Tote� sama z wami pojad�, by si� tym zaj��. � Mamo! Jeste� anio�em � zawo�a� Leszek.

I rzeczywi�cie by� wdzi�czny matce za to postanowienie. Wola�, by Marysia, zanim przyjedzie do Ludwikowa, zbli�y�a si� do kogo� z jego rodziny, by mia�a mo�no�� oswojenia si� z now� swoj� sytuacj�. Znaj�c prawdziwy talent matki w obcowaniu z lud�mi, nie w�tpi�, �e pod jej wp�ywem dziewczyna tak inteligentna i tak wra�liwa jak Marysia nawet w tym kr�tkim czasie zyska wiele, a przede wszystkim t� swobod� bycia, kt�ra w nowym otoczeniu ka�demu do�� trudno przychodzi.

W p� godziny p�niej pa�stwo Czy�scy odjechali, gdy� pani Eleonora musia�a spakowa� si� do podr�y. Leszek i Marysia zostali i mieli wyruszy� w dwie godziny p�niej, by z matk� spotka� si� na stacji. Tymczasem w przybud�wce zjawi� si� stary Prokop i zaprosi� oboje na wieczerz�. Fakt, �e m�ody dziedzic ludwikowski bierze �on� spod jego dachu, by� dla� � jak zapewnia� � zaszczytem godnym uczczenia. Tote� na stole zjawi�a si� nawet butelka nalewki wi�niowej, a na cze�� narzeczonych gospodarz wypowiedzia� d�ug� mow�, g�sto przetykan� sentencjami z Pisma �wi�tego i z osobistych rozwa�a� filozoficznych.

Na nocny poci�g ma�o przybywa�o zwykle pasa�er�w. Tego dnia, jak to w okresie przed�wi�tecznym, w poczekalni by�o sporo kupc�w z miasteczka udaj�cych si� do Wilna dla uzupe�nienia zakup�w. Zjawienie si� Leszka z Marysi� w towarzystwie pani Czy�skiej wywo�a�o zrozumia�� sensacj�. Naczelnik stacji uwa�a� za sw�j obowi�zek przywita� si� z pani� Czy�ska i zapyta�:

� Szanowna pani ucieka z naszych stron na �wi�ta?

� Nie. Wracamy za kilka dni � odpowiedzia�a pani Czy�ska. � Jad� tylko z synem i przysz�� synow� za�atwi� r�ne sprawunki.

Naczelnik a� usta otworzy� ze zdziwienia. Leszek za� u�miechn�� si� i pomy�la� z zadowoleniem:

� No, jutro b�d� mieli o czym gada� w Radoliszkach i w ca�ej okolicy.

Za piekarni� wi�zienn� p�k�a rura kanalizacyjna. Wi�niowie, kt�rych wyroki jeszcze nie uprawomocni�y si�, nie mieli obowi�zku pracy, ale Antoni Kosiba zg�osi� si� na ochotnika. Wola� ci�ki, fizyczny trud ni� bezczynno�� w dusznej celi, gdzie trzeba by�o wys�uchiwa� opowiada� towarzysz�w o r�nych wyprawach z�odziejskich, o b�jkach i o planowanych przedsi�wzi�ciach tego� typu na przysz�o��. Po takich pustych dniach przychodzi�y najbardziej m�cz�ce, bezsenne noce. Tote� naprasza� si� do ka�dej pracy. Gdy trzeba by�o zsypywa� w�giel, oczyszcza� podw�rza lub dachy ze �niegu, nosi� kartofle do kuchni � pierwszy zg�asza� si� na ochotnika. Potem zm�czony zasypia� kamiennym snem i nie mia� czasu rozmy�la� o sobie ani o Marysi, ani o czymkolwiek.

Wyrok przyj�� z rezygnacj�. Aczkolwiek uwa�a� wymiar kary za krzycz�c� niesprawiedliwo��, nie buntowa� si� przeciw niej. Do niesprawiedliwo�ci nawyk� ju� od dawna. Nie oburza�a go, nie dziwi�a, nie smuci�a nawet. Wiedzia�, �e cz�owiek biedny tak musi do niej przywykn�� jak do s�oty i mroz�w. B�g, kt�ry je zsy�a, stworzy� te� ludzi z�ych, zawzi�tych, surowych, nieczu�ych.

Po apelacji Antoni Kosiba te� wiele sobie nie obiecywa�. Jedno trapi�o go tylko, jedno nie dawa�o mu spa� po nocach, jedno zmartwienie: � Jak tam da sobie rad� Marysia?

Wprawdzie znaj�c Prokopa Mielnika nie przypuszcza�, by w jego domu dziewczyn� mog�a spotka� jaka� krzywda, lecz czy� dla takiej panienki jak ona ju� sama samotno�� na odludziu nie jest krzywd�?... A tyle obiecywa� sobie! Tak pi�knie wyobra�a� sobie ich wsp�lne �ycie pod jednym dachem. Oczywi�cie zacz��by bra� od swoich chorych pieni�dze, zw�aszcza od bogatych, by mia�a na ksi��ki, za kt�rymi tak przepada, i na �adne sukienki, kt�re bardziej pasuj� do jej delikatnej urody od zwyk�ych perkalikowych kiecek. Rano pracowa�by w m�ynie, po po�udniu przy jej pomocy przyjmowa�by chorych, a wieczorami Marysia czyta�aby g�o�no r�ne wiersze i powie�ci swoim d�wi�cznym g�osikiem.

I oto wszystko posz�o w niwecz. Trzy lata to wielki kawa� czasu. Przez trzy lata wiele mo�e, wiele musi si� zmieni�. Po odbyciu kary wr�ci do m�yna, ale jej ju� tam nie zastanie.

� I co wtedy?...

Wtedy znowu zacznie si� puste, bezcelowe �ycie, �ycie ani dla siebie, ani dla ludzi, ani dla Boga, bo sam go nie pragnie, ludzie pot�piaj�, a B�g sk�d� z wysoka patrzy na to �ycie oboj�tnie.

� I co wtedy?... Tyle lat w��czy� si� po �wiecie, niczym wa��saj�ce si� zwierz�, kt�re nie mia�o innego celu, jak tylko zdoby� na dzie� ka�dy straw� i k�t do przespania si�. A� oto gdy za�wita�o w tej pustce pierwsze, jedyne �wiat�o, gdy zacz�� czu� w piersiach �ywsze t�tno serca, a w sercu ciep�e, ludzkie uczucie, gdy pozna�, �e jest te� cz�owiekiem, �e znalaz� cel i potrzeb� istnienia, spad� na� cios i wszystko zdruzgota�.

Jak�e �ywo przypomnia� sobie teraz owe straszne chwile konania Marysi, gdy p�przytomny z bezsilnej rozpaczy siedzia� przy niej, niezdolny ju� do �adnego wysi�ku, do �adnej nadziei, nawet do modlitwy. I tu podczas nocy wi�ziennych prze�ywa� to samo. Tak samo i tu my�l jego uporczywie ko�owa�a nad tym wirem, co wci�ga� w otch�a� wszystko to, co kocha�, dla czego chcia� �y�, dla czego �y� m�g�.

I powt�rnie budzi�o si� w nim wspomnienie, mgliste i niewyra�ne, �e ju� kiedy�, bardzo dawno prze�ywa� podobne nieszcz�cie, �e ju� kiedy� utraci� wszystko. I na pr�no wysila� pami��. Tylko jedno w niej rysowa�o si� wyra�niej: owo imi� dziwne, nigdy nie s�yszane, a tak bardzo znajome � Beata. Dlaczego wraca�o tak niezmiennie, dlaczego samym swym d�wi�kiem wznieca�o niepok�j? Co oznacza�o?...

Le�a� z otwartymi oczami na twardym sienniku wi�ziennym i wpatrywa� si� w ciemno��, jakby pragn�c j� przenikn��. Lecz pami�� zatrzymywa�a si� zawsze w jednym miejscu, zatrzymywa�a si� przed jak�� niebotyczn� �cian�, poza kt�r� si�gn�� nie mog�a.

...By�a to jesie� i b�otnista droga, i zwyk�a ch�opska furmanka z niewielk�, brzuchat� szkap�... Le�a� na wozie i spa�, a g�owa uderza�a o deski, mocno, bole�nie. Ten b�l w�a�nie go obudzi�.

Lecz co by�o przedtem?... Tak, tu zaczyna�a si� owa niebotyczna �ciana, a za ni� kry�a si� tajemnica nie do odgadni�cia. Jakie� �ycie nieznane, zapomniane, przekre�lone, zmazane z rzeczywisto�ci. Jedno wiedzia�: by�o ono inne od dzisiejszego. Musia�o mie� jaki� zwi�zek z �yciem ludzi bogatych i z tym zagadkowym imieniem: Beata.

W pierwszych latach swojej w��cz�gi usi�owa� przenikn�� t� zapor�, kt�ra zamyka�a jego pami�ci dost�p do przesz�o�ci. Zdawa� sobie przecie spraw�, �e musia� mie� swoje lata m�odzie�cze i dzieci�ce. W ostro�nych rozmowach z przygodnie spotkanymi wywiedzia� si�, �e wszyscy pami�taj� SW�J wiek dziecinny. Nie zdradza� si� te� p�niej przed nikim ze swej dziwnej u�omno�ci, bo nikt mu uwierzy� nie chcia�. Wy�miewano go tylko i wyra�ano przypuszczenia, �e musi mie� powody do niepami�tania w�asnej przesz�o�ci, lecz sam wci�� wysila� m�zg, wci�� ponawia� ataki na ow� �cian�, by po ka�dym, zm�czony, wyczerpany do ostateczno�ci, p�ob��kany, wraca� do rzeczywisto�ci i przysi�ga� sobie, �e ju� wi�cej �adnej pr�by nie zrobi.

Mija�y lata. Przyzwyczai� si�, pogodzi� si� z tym i ju� nawet przysi�ga� nie by�o trzeba. Czasem tylko jakie� zdarzenie zewn�trzne mimo jego woli budzi�o w nim nag�y niepok�j i ten strach, kt�ry ka�dy cz�owiek odczuwa w obliczu niezrozumia�ych dla siebie si�, kt�re w nim samym dzia�aj�.

Najlepszym sposobem oderwania my�li od tych spraw by�a zawsze praca i Antoni Kosiba dlatego tym ch�tniej bra� si� do najci�szej.

Tego dnia od wczesnego ranka wesp� z kilkoma innymi wi�niami zaj�ty by� przy odkopywaniu p�kni�tej rury kanalizacyjnej. Wskutek ju� kilka dni trwaj�cej odwil�y powierzchnia ziemi zmieni�a si� w b�otnist� pack�, za to warstwa g��bsza pami�ta�a niedawne ostre mrozy i trzeba by�o ci�ko pracowa� rydlem i kilofem.

Oko�o dziesi�tej od strony kancelarii nadszed� starszy dozorca, Jurczak.

� Oho, kogo� na �widzenie� wo�aj� � zaopiniowa� jeden z bardziej do�wiadczonych wi�ni�w.

I nie omyli� si�. Wzywano Antoniego Kosib�.

� Jacy� m�odzi pa�stwo do ciebie � wyja�ni� dozorca.

� Do mnie?... To chyba pomy�ka!...

� Nie gadaj, tylko chod� do rozm�wnicy.

W rozm�wnicy Antoni jeszcze nigdy nie by�. Nikt go przecie nie odwiedza� i teraz �ama� sobie g�ow�, kto to mo�e by�. Je�eli Wasil z Zonia, dozorca nie nazwa�by ich �pa�stwem�.

W pierwszej chwili zmrok panuj�cy w salce przedzielonej kratami nie pozwoli� mu pozna� Marysi, tym bardziej �e ubrana by�a nie w swoje paletko i w beret, lecz w eleganckie futro i kapelusz. Obok niej zobaczy� m�odego Czy�skiego.

Nag�ym ruchem Kosiba chcia� cofn�� si�. Przeczucie m�wi�o mu, �e czeka go co� przykrego, jaka� z�a nowina, jaki� niespodziewany cios. Dlaczego oni s� razem i co znaczy to przebranie Marysi?...

� Stryjciu Antoni! � zawo�a�a dziewczyna. � Stryjcio mnie nie poznaje?...

� Dzie� dobry, panie Kosiba � zawo�a� Leszek.

� Dzie� dobry � powiedzia� cicho.

� No, widzi pan, nie ma czego si� martwi� � weso�o m�wi� Czy�ski. � Teraz wszystko p�jdzie dobrze. Gdybym wcze�niej dowiedzia� si� o przykro�ciach, kt�re pana przez nas spotka�y, zaj��bym si� pa�sk� spraw�. Teraz ju� nied�ugo b�dzie pan tu siedzia�. Zrobimy wszystko, by przy�pieszy� apelacj�, a po apelacji, jestem przekonany, wypuszcz� pana. Jak�e si� pan czuje?

� Dzi�kuj�, ot, jak w wi�zieniu...

� Kochany stryjcio tak zmizernia� � powiedzia�a Marysia.

� A ty� wydobrza�a, go��beczko. � U�miechn�� si� do niej. Skin�a g�ow�.

� To ze szcz�cia. � Ze szcz�cia?...

� Tak, z wielkiego szcz�cia, jakie mnie spotka�o.

� Jakie� to szcz�cie? � zapyta� Kosiba. Marysia wzi�a Leszka pod r�k� i powiedzia�a:

� On wr�ci� do mnie i ju� nigdy nie rozstaniemy si�.

� Marysia zgodzi�a si� zosta� moj� �on� � doda� Czy�ski. Znachor chwyci� si� obur�cz za krat�, kt�ra oddziela�a go od nich, jakby boj�c si�, �e zachwieje si� i upadnie.

� Jak to? � zapyta� zd�awionym g�osem.

� Tak, stryjciu � z u�miechem odpowiedzia�a Marysia. � Leszek wyleczy� si� i wr�ci�. Widzisz, �e niesprawiedliwie go pot�pia�e�. On mnie bardzo kocha, prawie tak mocno jak ja jego...

� Przeciwnie � przerwa� weso�o Leszek � ja znacznie mocniej!

� To niemo�liwe. I wkr�tce si� pobierzemy. Przyjechali�my tu razem z mam� Leszka. I mama kupi�a mi te wszystkie wspania�o�ci. Jak�e ci si� podobam, stryjciu?...

Dopiero teraz spostrzeg�a dziwne przygn�bienie swego starego przyjaciela.

� Nie cieszysz si�, stryjciu, moim szcz�ciem? � zapyta�a i nagle zrozumia�a. � Ale� to bardzo niedelikatnie z naszej strony, gdy ty tutaj musisz przebywa�. Nie gniewaj si� za to!

Znachor wzruszy� ramionami.

� A kt� si� gniewa... Ot... nie spodziewa�em si�... Daj wam, Bo�e, jak najlepiej...

� Dzi�kujemy, serdecznie dzi�kujemy � podchwyci� Leszek. � Ale prosz� nie smuci� si� swoim losem. Powierzyli�my pa�sk� spraw� najlepszemu tutejszemu adwokatowi, mecenasowi Korczy�skiemu. Korczy�ski twierdzi, �e potrafi pana uwolni�. A jemu mo�na wierzy�.

Kosiba machn�� r�k�.

� A, szkoda zachodu!...

� Co stryjcio m�wi! � oburzy�a si� Marysia.

� Niczego nie szkoda � zapewnia� Leszek. � Pan jest naszym najwi�kszym dobroczy�c�. Przez ca�e �ycie nie zdo�amy wywdzi�czy� si� panu. I niech pan wierzy, �e na g�owi� stan�, a odzyska pan wolno��, panie Kosiba.

Na twarzy znachora zjawi� si� smutny u�miech.

� Wolno��?... A... co mi po wolno�ci?...

M�odzi zdumieni spojrzeli na siebie i Leszek potrz�sn�� g�ow�.

� To chwilowe przygn�bienie. Niech�e pan tak nie my�li...

� Dlaczego stryjcio tak m�wi?

� Pewno, go��beczko � westchn�� Antoni � i m�wi� nie trzeba. Nie ma o czym m�wi�. Daj ci, Bo�e, rado�� i spok�j, go��beczko... No, na mnie czas, �egnajcie... A mn�, starym, nie zawracajcie sobie g�owy...

Sk�oni� si� ci�ko i zawr�ci� do drzwi.

� Panie Kosiba! � zawo�a� Leszek.

Lecz on przy�pieszy� kroku i ju� by� na korytarzu. Szed� coraz pr�dzej, a� dozorca nie m�g� za nim nad��y� i zirytowa� si�:

� Co tak lecisz! Wolniej tam! Nogi mam przez ciebie pogubi�? Znachor zwolni� i szed� z opuszczon� g�ow�.

� Kto ona dla ciebie jest ta panienka? � zapyta� dozorca. � Krewna czy dobra znajoma?...

� Ona? � Znachor spojrza� na� nieprzytomnie. � Ona?... Czy ja mog� wiedzie�... � Niby w jaki spos�b nie mo�esz wiedzie�?

� Ano cz�owiek dla cz�owieka jednego dnia mo�e by� wszystkim, a drugiego... niczym. � Nazywa�a ci� stryjem.

� Nazywa� r�nie mo�na. Nazwa to pusta rzecz. Dozorca a� sapn�� z gniewu.

� Za wielki jeste� dla mnie filozof... Tfu!

Czy� m�g� domy�li� si�, co dzieje si� w duszy tego cz�owieka. Czy� m�g� przypuszcza�, �e wi�zie� Antoni Kosiba prze�ywa najci�sz� chwil� w swoim ubogim �yciu?... Zar�wno on, jak i towarzysze z celi zauwa�yli tylko, �e w znachora jakby co� uderzy�o, jakby go co� przywali�o i przygniot�o. Zaniem�wi� zupe�nie, przez ca�� noc przewraca� si� na swoim sienniku, a z rana nie zg�osi� si� na ochotnika do pracy i zosta� sam w celi.

I nie by�o w tym k�amstwa, gdy powiedzia� Czy�ski emu, �e nie pragnie wolno�ci. Nie pragn�� teraz niczego.

Po wielu latach samotno�ci w�r�d obcych ludzi po to tylko znalaz� czyje� serce, by je utraci�. Gdy pozna� Marysi�, gdy odczu� t� sympati�, kt�r� w niej wzbudzi�, gdy zrozumia�, �e ta dziewczyna jest dla� dro�sza ni� wszystko inne � zacz�� ju� wierzy�, �e znalaz� wreszcie cel �ycia.

Nie, nigdy nie robi� �adnych plan�w. Podejrzenia Zoni o jego projektach ma��e�skich wydawa�y mu si� nawet dziwaczne. Po prostu, chcia� mie� Marysi� przy sobie. Oczywi�cie gdyby zechcia�a zosta� jego �on�, gdyby w ten spos�b m�g� zapewni� jej spokojny byt i jaki taki dostatek oraz opiek� i os�on� przed z�ymi j�zykami, po�lubi�by j�. Ale bodaj wola�by, �eby zwyczajnie zosta�a przy nim. Niechby nawet wysz�a za m�� za takiego Wasilk�...

Mieszkaliby razem, nie rozstawaliby si� nigdy, codziennie widzia�by jej niebieskie oczy, s�ysza�by jej d�wi�czny g�os, grza�by swoje stare serce jej wiosennym u�miechem. Ka�dy dzie� w�wczas mia�by jaki� sens, wieczorem wiedzia�by, dlaczego pracuje, po co zarabia...

I nagle rozbi�y si� wszystkie nadzieje. Antoni Kosiba bynajmniej nie widzia� szcz�cia Marysi w tym, �e zostanie ona wielk� pani�, �e b�dzie mia�a bogatego m�a. Nie lubi� bogactwa, chocia� nie wiedzia� dlaczego, nie ufa� mu. Nie ufa� te� m�odemu Czy�skiemu. W samym fakcie, �e ten paniczyk pokocha� Marysi�, nie by�o nic dziwnego. Kt� bowiem poznawszy t� dziewczyn� przeszed�by obok niej oboj�tnie? To� i w Radoliszkach wszyscy m�odzi ludzie zalecali si� do niej. A to, �e Czy�ski zdecydowa� si� na ma��e�stwo... Ano pa�ska zachcianka. Nie m�g� inaczej jej zdoby�, ale czy potrafi, czy zechce zapewni� jej szcz�cie?... Czy zdo�a poj��, jak wielki skarb posiada, czy oceni ten skarb nale�ycie, czy go nie zmarnuje?...

Podczas pobytu Marysi w m�ynie Antoni Kosiba ani s��wkiem nie wspomina� o Czy�skim. Rozmy�lnie milcza�, a przecie� widzia� strapienie dziewczyny, przecie� nie usz�o jego uwagi jej wyczekiwanie listu. Gdy mija�y d�ugie tygodnie, a list nie nadchodzi�, w g��bi duszy cieszy� si�.

� Pocierpi, go��beczka � my�la� � i zapomni. Tak lepiej b�dzie dla niej. Ale Czy�skiemu nie umia� przebaczy� milczenia. Pot�pia� go najsurowiej. I teraz jeszcze nie m�g� mu tego darowa�. Wyobra�a� sobie, �e gdy Leszek po wyzdrowieniu przyjecha�, przypadkowo spotka� znowu Marysi�, o kt�rej tak d�ugo nie pami�ta�, i od�y� w nim dawny kaprys. A jak d�ugo trwaj � kaprysy takich lekkoduch�w?...

Zreszt� nie tylko te obawy n�ka�y Antoniego Kosib�. Dr�czy�a go jego w�asna kl�ska. Jak�e b�dzie �y� dalej i po co?... Marysia, zostawszy pani�, nie b�dzie potrzebowa�a ani jego opieki, ani pomocy, wejdzie w kr�g innego �ycia, stokro� dalszego od poprzedniego ni� pa�ac ludwikowski od m�yna Prokopa Mielnika.

� Nawet widywa� jej nie b�d� � my�la�.

Im d�u�ej my�la�, tym bardziej gorzkie by�y te my�li, tym mniej chcia�o mu si� �y�, stara� si� o zmian� wyroku, powraca� do owej izby w przybud�wce, gdzie tak pi�knie, tak jasno, tak dobroczynnie zaczyna�a si� uk�ada� przysz�o��, gdzie ka�dy sprz�t, ka�dy przedmiot przypomina�by Marysi� od chwili, gdy wydar� j� �mierci...

� Moja by�a, tylko moja, a teraz mi j� odebrano...

Siedzia� ca�ymi dniami skulony i milcz�cy w k�cie celi. Nie interesowa� si� nawet przysy�anymi mu teraz cz�sto paczkami z �ywno�ci� i tytoniem. Bez sprzeciwu oddawa� je do podzia�u towarzyszom.

Tak min�y �wi�ta.

Po �wi�tach wezwano Antoniego do kancelarii. Okaza�o si�, �e przyszed� do� nowy jego obro�ca, adwokat Korczy�ski. By� to wysoki i do�� za�ywny, chocia� m�ody jeszcze brunet o powa�nej twarzy i �ywym, przenikliwym spojrzeniu.

� No, panie Kosiba � wyci�gn�� na powitanie r�k� � zaznajomi�em si� ju� z pa�sk� spraw�. Widzia�em si� z koleg� Mak�ajem, przejrza�em dok�adnie akta. Proces w pierwszej instancji nie by� przeprowadzony zachwycaj�co i jestem zdania, �e wiele mamy tu do zrobienia. Je�eli nie wygramy sprawy ca�kowicie, w co wierz�, to wyrok zmniejszymy do paru miesi�cy. Czyni�em nawet starania, by pana ju� wypuszczono...

� Nie zale�y mi na tym � mrukn�� Kosiba.

� Ot� s�dz�, �e ma pan racj�, tym bardziej �e rozprawa apelacyjna wyznaczona zosta�a na pierwszego lutego. Pozosta� zatem panu nieca�y miesi�c. Dla tak kr�tkiego czasu nie op�aca�o si� za�atwia� wszystkich formalno�ci z kaucj�...

� Ja nic nie mam, sk�d�e kaucja?...

� Pan Czy�ski chcia� j� za�o�y� za pana.

� Zbytek �aski. Nie potrzebuj� pomocy pana Czy�skiego.

� A dlaczego?... On jest dla pana bardzo �yczliwie usposobiony. Zreszt� to zrozumia�e. Uratowa� pan �ycie jego narzeczonej i mo�e jemu. O, w pe�ni oboje zas�ugiwali na to. Ale wr��my do sprawy. Ot� zebra�em ju� troch� materia�u, kt�ry pos�u�y mi do obrony. Nie mam wiele czasu i b�d� si� streszcza�. Zatem przede wszystkim kaza�em zrobi� zdj�cia rentgenowskie Leszka i jego narzeczonej. Pokazywa�em je wielu lekarzom. Opinia wszystkich brzmia�a jednog�o�nie, �e operacje przeprowadzone przez pana by�y nie tylko zupe�nie prawid�owe, lecz �wiadcz� o wprost wyj�tkowej pa�skiej umiej�tno�ci. Zw�aszcza ta podstawa czaszki. To by�o podobno fenomenalne. Musz� tedy wiedzie�, sk�d i od kogo pan si� tego nauczy�...

Znachor wzruszy� ramionami.

� Nie uczy�em si�.

� Niech�e pan tego nie zataja przede mn�, panie Kosiba � �agodnie powiedzia� adwokat � je�eli pan sobie �yczy, mog� to zachowa� przy sobie, ale ja musz� wiedzie�. Mo�e pan pracowa� kiedy jako piel�gniarz w jakim szpitalu? Albo by� pan sanitariuszem podczas wojny?...

� Nie.

� A od jak dawna leczy pan ludzi?... W jakich stronach pan by�, zanim osiedli� si� w m�ynie pod Radoliszkami?

� Dawniej nie leczy�em. Dopiero tam.

� Hm... Nie wm�wi pan przecie we mnie, �e bez �adnej praktyki umia� pan zestawia� z�amane ko�ci, prymitywnymi narz�dziami przeprowadza� amputacje i temu podobne rzeczy.

� Ja te� niczego panu wmawia� nie chc�.

� Tym brakiem szczero�ci utrudnia mi pan obron�.

� A czy ja prosi�em pana mecenasa o obron�? Nie potrzebuj� �adnej obrony. Adwokat przyjrza� si� mu z zaciekawieniem.

� Woli pan siedzie� w wi�zieniu.

� Wszystko mi jedno � ponuro odpowiedzia� znachor. Adwokat rozgniewa� si�.

� Ale mnie nie jest wszystko jedno. Postanowi�em sobie i obieca�em przyjacielowi, �e pana z tego wyci�gn�. I wiedz pan, �e nie zaniedbam niczego. Nie chcesz pan sam m�wi�, dowiem si� od innych.

� Nie warto si� trudzi�. � Znachor machn�� r�k�. � Mnie wolno�� nie jest potrzebna, a co komu innemu po mojej wolno�ci?... Czy b�d� w wi�zieniu, czy na swobodzie, nikomu nic z tego nie przyjdzie.

� G�upstwa pan m�wi, ale chocia�by mia� pan s�uszno��, to i tak w interesie samej sprawiedliwo�ci...

� Nie ma sprawiedliwo�ci � przerwa� Kosiba. � Sk�d panu przysz�o, �e jest sprawiedliwo��?... Adwokat skin�� g�ow�.

� Oczywi�cie nie m�wi� o absolutnej sprawiedliwo�ci. Taka mo�e istnieje, lecz nie posiadamy w naszym umy�le �adnego sprawdzianu, by jej istnienie skonstatowa�. M�wi�em o sprawiedliwo�ci wzgl�dnej, ludzkiej.

Znachor za�mia� si� szyderczo.

� �adnej nie ma. Ludzka?... Ot, widzi pan mnie tu, skazanego na trzy lata. A absolutna?...

Pan mecenas w umy�le pewno nie znajdzie sprawdzianu jej istnienia. Nie w umy�le go trzeba szuka�, ale w uczuciach, w sumieniu. A je�eli kto� w tym sumieniu znajdzie tylko krzywd�, je�eli pozna, �e ca�e jego �ycie jest krzywd�, to gdzie� ta sprawiedliwo�� absolutna? Bo nie kara!... Kara przychodzi za winy. Tylko krzywda! Niczym nie zas�u�ona!

Oczy mu b�yszcza�y, a grube palce r�k zaciska�y si� nerwowo. Adwokat milcza� chwil� i niespodziewanie zapyta�:

� Jakie jest pa�skie wykszta�cenie?

� �adnego nie mam wykszta�cenia.

� W pa�skich papierach podano, �e sko�czy� pan dwa oddzia�y szko�y ludowej w powiecie kaliskim. Ale m�wi pan jak cz�owiek inteligentny. Znachor wsta�.

� �ycie cz�owiekowi r�ne my�li podsuwa... Czy mog� ju� odej��?

� Zaraz, chwileczk�. Wi�c nie chce pan ze mn� pom�wi� otwarcie?

� Nie mam o czym m�wi�.

� Jak pan chce. Nie mog� pana zmusi�. A teraz... mo�e panu tu czego potrzeba?... Ciep�a bielizna, mo�e ksi��ki?...

� Niczego mi nie potrzeba � z naciskiem powiedzia� znachor � a je�eli czego, to tylko �eby mnie ludzie zostawili w spokoju. Adwokat u�miechn�� si� pojednawczo i wyci�gn�� r�k�.

� No, dobrze. Do widzenia, panie Kosiba.

Wyszed�szy z wi�zienia, mecenas Korczy�ski mia� ju� gotowe postanowienie: nale�a�o pojecha� do Radoliszek, do. m�yna, do okolicznych wiosek, wyszuka� �wiadk�w, by�ych pacjent�w znachora, i p�niej sprowadzi� ich do s�du na rozpraw�.

� Przy sposobno�ci wpadn� do Ludwikowa na dzie� lub dwa � pomy�la� � a z tej sprawy zrobi� wielk� spraw� i je�eli jej nie wygram, oka�e si�, �e jestem pata�achem.

Korczy�ski by� m�odym adwokatem, wrodzone jednak zdolno�ci, pracowito��, gruntowna wiedza prawnicza, no i stosunki wysuwa�y go szybko naprz�d, ambicja za� kaza�a mu wci�� i�� w g�r�, by wybi� si� nie tylko w tutejszej palestrze, lecz zdoby� sobie nazwisko w ca�ym pa�stwie.

Spraw� Antoniego Kosiby przyj�� nie tylko przez wzgl�d na przyja�� z Leszkiem Czy�skim, nie tylko dla dobrego honorarium, kt�rego przyj�cia nie m�g� odm�wi�, ale g��wnie i przede wszystkim dlatego, �e sama sprawa zainteresowa�a go bardzo i �e wyczu� w niej te efektowne walory, kt�re pewnym procesom nadaj� szczeg�lniejszy rozg�os, a obro�cy w razie zwyci�stwa przynosz� s�aw�.

Poniewa� za� raz podj�wszy si� obrony, nie zaniedbywa� nigdy niczego, ju�, nazajutrz wyjecha� do Radoliszek. Dwa dni up�yn�y mu na rozjazdach po okolicy, na �mudnych rozmowach z lud�mi, na zbieraniu materia��w. Dlatego te� musia� skr�ci� swoj� wizyt� u Czy�skich. .

Przyj�to go tu z otwartymi r�kami. �wi�teczni go�cie ju� rozjechali si� i w domu byli tylko pa�stwo Czy�scy, Leszek i Marysia.

Korczy�ski opowiada� szczeg�owo, co uda�o mu si� zebra�, i zaciera� r�ce.

� Staj� si� coraz silniejszy. Zobaczycie, �e gdy wytocz� na wa�y wszystkie moje armaty i otworz� huraganowy ogie�, z oskar�enia zostan� gruzy i popio�y. Przecie� ten Kosiba to �wietny lekarz! Ani jednego �miertelnego wypadku, a wyleczonych przedstawi� s�dowi kilkadziesi�t sztuk. Z tych prawie po�owa takich, co nie tylko mu za leczenie nie p�acili, lecz jeszcze od niego otrzymywali wsparcie. Motywy zysku zupe�nie odpadaj�. Zobaczycie! Ale g��wny nacisk k�a�� b�d� na jego umiej�tno��. Dlatego wpad�em na pewien pomys�.

� A mianowicie? � zapyta� Leszek.

Oto wszystkich �wiadk�w, a przede wszystkim ciebie i twoj� urocz� narzeczon� musz� mie� w mie�cie ju� w przeddzie� rozprawy. Nie wiem, czy S�d przyjmie m�j wniosek i zechce powo�a� ekspert�w. Tote� mam w zapasie co� r�wnie mocnego, je�eli nie mocniejszego. Mianowicie przysz�o mi na my�l, by jaki� znakomity chirurg zbada� wszystkich pacjent�w przed rozpraw�. Oczywi�cie musi to by� taka znakomito��, .�e gdy stanie przed S�dem jako �wiadek powo�any przez obron�, S�d tym bardziej b�dzie musia� uzna� jego opini� za miarodajn�. Musi to by� gwiazda chirurgii.

Pani Czy�ska skin�a g�ow�.

� Taki jest w Polsce tylko jeden. Profesor Dobraniecki z Warszawy.

� Zgad�a pani! � Adwokat klasn�� w r�ce.

� No, to nie by�o trudne � za�mia� si� pan Czy�ski. � My�l�, �e trudniej b�dzie nak�oni� Dobranieckiego do przyjazdu.

� Je�eli to kwestia honorarium � wtr�ci� Leszek � to prosz� ci�, Wacku, nie kr�puj si�.

� No, honorarium te� nie b�dzie ma�e � za�mia� si� Korczy�ski � ale mam jeszcze i inne sposoby. �ona Dobranieckiego jest kuzynk� mojej �ony. Jako� to si� zrobi. Musi by� zrobione, bo spraw� musz� wygra�.

Marysia u�miechn�a si� do� szczerze.

� Tak wdzi�czna jestem panu za ten zapa� i za otuch�. Nie ma pan poj�cia, jak bardzo jestem przywi�zana do tego najlepszego na �wiecie cz�owieka, jak go kocham. Nie mo�e pan sobie nawet wyobrazi�, jakie on ma serce.

� Tego nie wiem, ale wierz� pani na s�owo. Natomiast zdziwi� mnie Kosiba swoj� inteligencj�. M�wi jak zupe�nie wykszta�cony cz�owiek, co jako� nie pasuje mi ani do jego wygl�du, ani do nie uko�czonej szk�ki ludowej, ani do zawodu parobka m�ynarskiego czy znachora.

� A widzisz! � zawo�a�a Marysia, zwracaj�c si� do Leszka.

� Tak, tak � przyzna� Leszek. � Wyobra� sobie, Wacku, �e Marysia od dawna zwr�ci�a na to uwag�. A ja nawet przeprowadzi�em pewn� pr�b�, kt�ra potwierdzi�a nasze przypuszczenia.

� I jaka� to by�a pr�ba? � zaciekawi� si� Korczy�ski.

� Do�� naiwna w gruncie rzeczy. Zacz��em z nim rozmawia�, u�ywaj�c wielu s��w, kt�rych znaczenia nie mo�e zna� prosty ch�op czy cho�by p�inteligent.

� No i...?

� Rozumia� wszystko. Ma�o tego. Kiedy� zasta� Marysi� nad wierszami Musseta, w oryginale. I zupe�nie poprawnie przeczyta� ca�� strof�.

� Da�bym g�ow�, �e nie tylko czyta�, lecz i rozumia� � dorzuci�a Marysia. Adwokat zamy�li� si�.

� Tak. To rzeczywi�cie dziwnie... Zdarzaj� si� jednak takie samouki. Ta teza te� mog�aby mi si� przyda�, gdyby Kosiba zechcia� otworzy� usta.

� Jak to?

� No bo milczy uparcie. Nie chcia� mi udzieli� �adnych informacji. Popad� w jaki� pesymizm, mizantropi�, diabli wiedz� co.

� Biedak � westchn�a Marysia. � My�my z Leszkiem te� byli tym zaskoczeni. Dlatego nie chcieli�my narzuca� si� mu powt�rnie. Przyj�� nas prawie opryskliwie. Nie dziwi� mu si� zreszt�. Tyle przej��...

� To minie, gdy znajdzie si� z powrotem na wolno�ci � z przekonaniem powiedzia� Leszek.

� Zrobi� wszystko, co w mojej mocy � zapewni� adwokat.

� Jaki pan dobry! � zawo�a�a Marysia.

� Ja?... Dobry?... Ale� prosz� pani! Tu nie ma miejsca na dobro�. Zbijam na tej sprawie pieni�dze...

� No, no � za�mia� si� Leszek. � Nie przesadzajmy...

� ...a po wt�re, gdy taki proces wygram, zdob�d� jeszcze wi�ksz� popularno��, jeszcze lepsz� mark� i... wi�cej forsy.

� Fe � zgorszy�a si� pani Czy�ska � wstydzi�by si� pan udawa� karierowicza.

� O, ja nie udaj�. Ja jestem karierowiczem. I wcale si� tego nie zapieram. Wprost przeciwnie. Popisuj� si� tym, ile razy mog�. Jeszcze b�d�c studentem powiedzia�em sobie, �e zrobi� karier�, i robi� j� konsekwentnie. U nas panuje �mieszne, nagminne pot�pianie karierowicz�w. Zrobiono z tej nazwy obra�liwe s�owo. A tymczasem co znaczy robienie kariery? Znaczy d��enie do wyzyskania wszelkich atut�w, kt�rymi obdarzy�y nas natura, �rodowisko, wychowanie, wykszta�cenie, do zdyskontowania w �yciu swoich uzdolnie�, inteligencji, energii, umiej�tno�ci obcowania z lud�mi. Kto nie umie wykorzysta� posiadanych warunk�w, ten je marnuje. Jest marnotrawc� i gamoniem. Oczywi�cie s� tak�e nieuczciwi karierowicze, tak samo jak s� nieuczciwi bokserzy, u�ywaj�cy w walce niedozwolonych ruch�w. Ale to ju� inna sprawa. Ja na przyk�ad najwi�cej �ywi� zaufania do karierowicz�w, wiem, �e na nich nigdy si� nie zawiod�, bo maj� ambicj�, maj� p�d, maj� wol� osi�gni�cia najlepszych mo�liwo�ci dla siebie, a zatem i dla sprawy, kt�rej s�u��.

Za�mia� si� i doda�:

� Gdybym by� dyktatorem, wszystkie dygnitarskie stanowiska poobsadza�bym karierowiczami.

Pan Czy�ski potrz�sn�� g�ow�.

� Rozumowanie pana wydaje mi si� zbyt uproszczone, mecenasie.

� A to dlaczego?

� Bo w karierowiczu owa wola pchni�cia w�asnej kariery jest czasem tak silna, �e znalaz�szy si� w konflikcie z poczuciem obowi�zku, musi zwyci�y�.

� Czasem? � podchwyci� adwokat. � Zgadzam si� z szanownym panem. Ale czy� nie wi�cej strat ponosimy przez nieudolno�� i ospa�o�� r�nych niedojad�w i dobrowolnych parias�w?... My�l�, �e dlatego w�a�nie jeste�my narodem ludzi biednych, �e panuje u nas psychoza pogardy dla wszystkich tych, kt�rzy zdobyli czy to maj�tek, czy pozycj�. Mamy szacunek tylko dla tych, co otrzymywali to wszystko bez �adnej osobistej zas�ugi i bez �adnego wysi�ku, to znaczy drog� spadku.

� Jest pan, widz�, zwolennikiem ameryka�skiego kultu dla milioner�w.

� W Ameryce nie wszystko jest g�upie � u�miechn�� si� Korczy�ski. Pani Eleonora jednak przerwa�a dyskusj�, wracaj�c znowu do sprawy znachora. Potem poproszono do sto�u, a wieczorem Korczy�ski odjecha� na stacj�.

� Sprawia wra�enie cz�owieka, kt�ry nie umie ust�powa� z drogi � zaopiniowa�a po jego wyje�dzie pani Czy�ska.

� O, tak � potwierdzi� Leszek. � Dlatego te� je�eli chodzi o spraw�, mam najlepsze nadzieje. I s�dz�, �e trzeba przy�pieszy� odnowienie tego domku w ogr�dku, w kt�rym ulokujemy Kosib�.

Domek istotnie by� ju� od tygodnia remontowany pod pieczo�owitym dogl�dem obojga narzeczonych, kt�rym nawet do g�owy nie przychodzi�o, �e ich praca jest daremna i �e przysz�o�� inaczej u�o�y si�, ni� sobie uplanowali.

Niewielka sala S�du Apelacyjnego szybko si� zape�ni�a publiczno�ci� o dziwnym sk�adzie. Ceglaste ko�uchy ch�op�w z okolic Radoliszek miesza�y si� z eleganckimi futrami pan�w z miasta. Sprawa wywo�a�a wielkie zainteresowanie nie tylko w ko�ach prawniczych, gdzie ju� od dawna kr��y�y ekscytuj�ce pog�oski o rewelacyjno�ci obrony przygotowanej przez Korczy�skiego, lecz i w �wiecie lekarskim wzbudzi�a sensacj�, tak ze wzgl�du na swoje t�o, jak i na fakt, �e na rozprawie wyst�pi� mia� w charakterze �wiadka profesor doktor Dobraniecki, najwybitniejszy chirurg polski, ciesz�cy si� powszechnym uznaniem, szacunkiem i s�aw�.

W�r�d obecnych w S�dzie lekarzy nie brak�o dawnych wychowank�w s�ynnego profesora, nie by�o za� ani jednego, kt�ry by z najwy�sz� ciekawo�ci� nie oczekiwa� jego opinii o praktykach znachorskich. Je�eli dziwiono si�, to dziwiono si� tylko temu, �e profesor zosta� powo�any do �wiadczenia przez obron�, nie za� przez oskar�enie, i dlatego te� spodziewano si� us�ysze� rzeczy rewelacyjne.

�e tak mia�o by� istotnie, mo�na by�o wywnioskowa� i z miny mecenasa Korczy�skiego. Weso�y i rozmowny p�siedzia� na swoim stole, w rozpi�tej todze i z r�kami w kieszeniach spodni, gaw�dz�c z paru kolegami z palestry. Obok na stole pi�trzy�y si� stosy akt i notatek, do kt�rych jednak nawet nie zagl�da�. Musia� tedy materia� opanowa� wy�mienicie i mia� ju� szczeg�owo opracowan� lini� obrony.

I rzeczywi�cie, by� pewien siebie, zw�aszcza od wczoraj. Wczoraj wczesnym rankiem przywita� na dworcu profesora Dobranieckiego i odwi�z� go do jednej z lecznic prywatnych, gdzie ju� byli zebrani dawni pacjenci znachora Kosiby. Prawie ca�y dzie� z niedu�ymi przerwami sp�dzi� profesor na ich badaniu, na studiowaniu zdj�� rentgenowskich i na dyktowaniu stenotypistce orzecze�.

Mecenas Korczy�ski nie zaniedba� niczego, co mog�o si� przyczyni� do wygrania sprawy. Dopilnowa� sprowadzenia wszystkich potrzebnych mu �wiadk�w, gruntownie przewertowa� akta i spokojnie m�g� teraz czeka� na rozpraw�.

Wprowadzono oskar�onego, kt�ry apatycznie zaj�� swoje miejsce pod stra�� policjanta. Wygl�d Antoniego Kosiby zdawa� si� by� najjaskrawszym kontrastem pogodnego zadowolenia z siebie jego obro�cy. Usiad� zgarbiony, opu�ci� g�ow� i wpatrywa� si� nieruchomo w pod�og�. Jego broda jeszcze bardziej posiwia�a, sk�ra na twarzy z��k�a, pod oczami zaznacza�y si� wyra�ne sinawe worki. Nawet nie rozejrza� si� po sali, jakby nie s�ysza� �yczliwych znajomych g�os�w wymawiaj�cych jego nazwisko, zreszt� mo�e nie s�ysza� ich rzeczywi�cie, gdy� na skierowane do� pytania obro�cy r�wnie� nie zareagowa� wcale. Dopiero ostry odg�os dzwonka i rozkaz policjanta, kt�ry kaza� mu wsta�, rozbudzi�y Kosib�. Podni�s� si� ci�ko i usiad�, znowu pogr��ony w swoich my�lach.

W tej sali by� jedynym cz�owiekiem, kt�rego zupe�nie nie obchodzi� przebieg rozprawy i jej wynik.

Jak automat odpowiedzia� na skierowane do� pytania zmierzaj�ce do ustalenia personali�w i zaton�� znowu w apatycznym bezruchu.

� Gdybym mia� do czynienia z �aw� przysi�g�ych � pomy�la� z u�miechem Korczy�ski � sam wygl�d tego biedaka wystarczy�by mi do uzyskania uniewinnienia.

Tymczasem rozpocz�� si� korow�d �wiadk�w. Przed pulpitem stan�� przodownik Ziomek. Na precyzyjnie skonstruowane pytania prokuratora musia� odpowiedzie� wyja�nieniami silnie obci��aj�cymi oskar�onego. Kosiba przyzna� si� do kradzie�y walizki z narz�dziami, walizki tej nie zwr�ci�, ukry� j� i przetrzyma� kilka tygodni, odda� za� wobec gro�by rewizji, kt�ra i tak doprowadzi�aby do odnalezienia skradzionego przedmiotu. Z kolei wyst�pi� z pytaniami obro�ca.

� Czy �wiadek, jako komendant posterunku w Radoliszkach, otrzymywa� jakie� za�alenia od ludno�ci na Kosib�?

� Nie, �adnych.

� Czy przed wypadkiem przyw�aszczenia narz�dzi uwa�a�by pan za mo�liwe wystawienie mu �wiadectwa moralno�ci?

� Oczywi�cie. To by� bardzo porz�dny cz�owiek.

� Dlaczego pan nie aresztowa� Kosiby po ujawnieniu kradzie�y?

� Bo nie zachodzi�a, moim zdaniem, obawa ucieczki. Wystarczy�o zobowi�zanie si� Kosiby do niewydalania si�.

� Czy �wiadek wiedzia�, �e Kosiba przyby� do waszej okolicy wzgl�dnie niedawno i �e od wielu lat bardzo cz�sto zmienia� miejsce zamieszkania?

� Wiedzia�em.

� I pomimo to ufa� mu pan, �e nie naruszy zobowi�zania?

� Tak. Zreszt� nie omyli�em si�, bo przecie nie uciek�.

� Dzi�kuj�. Wi�cej pyta� nie mam.

Nast�pnym �wiadkiem by� doktor Pawlicki. Pocz�tkowo o�wiadczy� z. niech�ci�, �e nic doda� nie mo�e do swoich poprzednich zezna�, jednak pod naciskiem prokuratora zacz�� odpowiada�.

� By�em trzykrotnie w izbie, gdzie mieszka� oskar�ony.

� W jakim celu?

� Najpierw, by go ostrzec przed uprawianiem bezprawnej praktyki lekarskiej, p�niej wezwany do wypadku i wreszcie celem odszukania skradzionych narz�dzi chirurgicznych.

� Jakie warunki higieniczne zasta� pan w tej izbie?

� Wr�cz op�akane. Ubranie oskar�onego by�o wysmolone, r�ce bardzo brudne. Pu�ap w wielu miejscach pokryty by� paj�czynami. Zauwa�y�em, �e garnki, w kt�rych gotowano zio�a, poro�ni�te by�y t�ustym brudem. Prawdopodobnie s�u�y�y r�wnie� do. gotowania strawy i robi�y wra�enie nigdy nie. mytych. Pod�oga by�a zawalona �mieciami i r�nymi rupieciami. Zaduch panowa� taki, �e trudno by�o oddycha�.

� Gdzie Kosiba przeprowadza� operacje?

� W�a�nie w tej izbie.

� Czy w takich warunkach przy powa�niejszych zabiegach mo�e pacjentowi grozi� zaka�enie?

� Oczywi�cie, i to nie tylko w powa�niejszych. Przy ka�dej najdrobniejszej rance, je�eli dostanie si� do niej brud lub kurz czy co� podobnego, mo�liwe jest zaka�enie lub t�ec.

� Jak odpowiedzia� oskar�ony na upomnienia pana doktora?

� Zignorowa� je ca�kowicie.

� Czy widzia� pan narz�dzia chirurgiczne, kt�rych u�ywa� znachor do operacji?

� Widzia�em, lecz nie by�y to narz�dzia chirurgiczne. Widzia�em zwyk�e �lusarskie m�otki, d�uta, obc�gi itp. Oraz zwyk�y n� kuchenny i pi�� ogrodnicz�.

� W jakim stanie znajdowa�y si� te narz�dzia?

� Na niekt�rych by�a rdza. Na jednym d�utku zauwa�y�em star�, zakrzep�� krew. Wszystkie czu� by�o naft� czy te� benzyn�, kt�rej u�ywa� oskar�ony widocznie jako �rodka dezynfekcyjnego.

� Czy nafta lub benzyna maj� warto�� jako �rodek odka�aj�cy?

� Tak, ale w nieznacznym stopniu.

� Czy w okolicy Radoliszek praktykuje wielu znachor�w?

� W bli�szej kilkunastu. W ca�ym powiecie jest ich chyba kilkudziesi�ciu. To istna plaga.

� Czym pan doktor to t�umaczy?

� Ciemnot� ludno�ci.

� Czy �miertelno�� w�r�d nich jest du�a?

� Bardzo du�a.

� Czy bywa� pan doktor wzywany do wypadk�w, gdzie �mier� nast�powa�a wskutek zabieg�w znachorskich.

� Nader cz�sto. W aktach sprawy znajduje si� odpis mego memoria�u, z�o�onego w�adzom, gdzie podaj� liczby. Osobi�cie zanotowa�em siedemdziesi�t dwa wypadki w ci�gu dw�ch lat. W ca�ym powiecie, wed�ug danych wszystkich lekarzy, znachorskie zabiegi przyprawi�y o �mier� dwie�cie kilkadziesi�t os�b.

Teraz do �wiadka zwr�ci� si� obro�ca:

� Pan doktor powiedzia� przed chwil�, �e nader cz�sto bywa wzywany do ofiar znachorskiego leczenia?

� Tak jest.

� Ile razy mia� pan do czynienia z ofiarami Antoniego Kosiby?

� Nie przypominam sobie.

� Ach tak. Czy przypomina pan doktor sobie wobec tego chocia�by jeden wypadek tego rodzaju?

� Nie.

� To dziwne. Kosiba leczy� w bezpo�rednim s�siedztwie Radoliszek, lecz w fatalnych warunkach higienicznych, u�ywa� najprymitywniejszych narz�dzi do operacji i pomimo to nie s�ysza� pan doktor o �adnym wypadku �mierci z jego winy?... A mo�e pan s�ysza�?

� Nie � po chwili namys�u odpowiedzia� lekarz.

� Czym to sobie nale�y t�umaczy�? Czy Kosiba mia� ma�� praktyk�?

� Nie liczy�em jego pacjent�w.

� Pan si� myli, doktorze. Pa�skie zeznania w pierwszej instancji stwierdzaj�, �e pan liczy�. Upraszam Wysoki S�d o odczytanie odno�nego ust�pu zezna� �wiadka. Tom drugi strona trzydziesta trzecia, ust�p pierwszy.

Przewodnicz�cy skrzywi� si�.

� To dla sprawy nie jest istotne.

� Chc� wykaza�, �e Kosiba miewa� do dwudziestu pacjent�w dziennie, wed�ug oblicze� �wiadka doktora Pawlickiego.

Odczytano wskazany ust�p, po czym obro�ca zn�w zwr�ci� si� do �wiadka:

� Na pytanie pana prokuratora o�wiadczy� pan, �e by� trzykrotnie w izbie Kosiby, w czym raz na wezwanie?

� Tak jest.

� Po co pana wzywano?

� Po katastrofie motocyklowej do dwojga ci�ko rannych.

� Kto pana wzywa�?

� Niejaki Wojdy��o, jak si� p�niej dowiedzia�em, w�a�nie sprawca katastrofy.

� A na czyje polecenie pana wzywa�?

� Zdaje si�, �e na polecenie Kosiby.

� Czy nie przypomina pan doktor sobie, czym t�umaczy� panu Kosiba, �e go wzywa�?

� Owszem. By�o dwoje powa�nie rannych i twierdzi�, �e sam nie mo�e da� sobie rady.

� Czy b�aga� pana doktora o ratowanie rannej dziewczyny?

� Tak, ale uzna�em jej stan za beznadziejny. Zastosowa�em tylko zastrzyk na wzmocnienie serca.

� Czy Kosiba prosi� pana doktora o pozwolenie skorzystania z pa�skich narz�dzi chirurgicznych celem operowania rannej?

� Owszem, ale �aden lekarz na moim miejscu nie spe�ni�by takiej pro�by.

� Czy te� �aden lekarz nie zechcia�by operowa� umieraj�cej tylko dlatego, �e pobie�ne ogl�dziny nasun�y mu przypuszczenie, �e operacja nie uratuje chorej?

Doktor Pawlicki poczerwienia�.

� Pan nie ma prawa mnie obra�a�!

� Uchylam to pytanie � powiedzia� przewodnicz�cy. Adwokat skin�� g�ow�.

� Co sk�oni�o pana doktora do mniemania, �e stan rannej jest beznadziejny?

� To by�o wgniecenie podstawy czaszki! Puls zanik� niemal zupe�nie.

� A wie pan doktor o tym, �e znachor Kosiba przeprowadzi� operacj� i uratowa� pacjentk�?

� Wiem.

� Czym to mo�na wyja�ni�? Lekarz wzruszy� ramionami.

� Najbardziej zdumiewaj�cy wypadek w mojej praktyce. S�dz�, �e te� sta�o si� to tylko nader dziwnym przypadkiem.

� Czy gdy pan doktor przyjecha� do m�yna, znachor zakomunikowa� panu w�asn� diagnoz�?

� Tak.

� A by�a ona zgodna z pa�sk�?

� Tak.

� Czy zatem nie wydaje si� panu doktorowi, i� Antoni Kosiba, ustalaj�c trafn� diagnoz� i pomy�lnie przeprowadzaj�c wysoce niebezpieczn� operacj�, wykaza� du�y talent chirurgiczny?

Lekarz zawaha� si�.

� Owszem. Lojalnie musz� przyzna�, �e w wielu wypadkach zastanawia�o mnie to.

� Dzi�kuj�. Wi�cej pyta� nie mam. � Adwokat skin�� g�ow� i z u�mieszkiem spojrza� na prokuratora.

Z kolei odczytano zeznania kilku �wiadk�w oskar�enia z poprzedniej rozprawy, po czym jeden po drugim zjawiali si� �wiadkowie powo�ani przez obron�. A wi�c zeznawa� stary m�ynarz, jego syn, pa�stwo Czy�scy, wreszcie ca�a seria by�ych pacjent�w Antoniego Kosiby.

Zeznania ich brzmia�y niemal identycznie: by�em chory, grozi�o mi kalectwo, on mnie uratowa�, o zap�at� nie upomina� si�. Niekt�rzy o�wiadczyli, �e jeszcze od znachora otrzymali to i owo, �e w ca�ej okolicy wiedziano o jego bezinteresowno�ci. Za�wiadczy� to i pan Czy�ski, od kt�rego Kosiba nie przyj�� stu z�otych, chocia� musia�a to by� dla� suma znaczna, a zas�u�y� na ni� w zupe�no�ci.

Wzruszaj�ce by�y zeznania Prokopa Mielnika, kt�ry zako�czy� je s�owami:

� B�g go do mego domu sprowadzi�, czyni�c tym wielk� �ask� mnie grzesznemu, mojej rodzinie i ludziom s�siedzkim. A �e od Boga on, nie od z�ego ducha przyszed�, to i st�d wiem, �e od pracy, kt�ra jest Bogu mi�a, nigdy si� nie uchyla�. M�g� ode mnie wszystkiego ��da�, m�g� bezczynnie za piecem siedzie�, je�� i spa�. Ale on nie taki. Do ka�dej roboty by� pierwszy, czy do przemy�lnej, czy do czarnej. I tak do ko�ca, a� do sprawy. A cz�owiek przecie niem�ody. Tak ot my prosim wielmo�nego S�du, �eby go uwolni� na chwa�� Bogu i na po�ytek ludzki.

Siwa g�owa starca pochyli�a si� w niskim pok�onie, prokurator zmarszczy� brwi, a wszyscy obecni spojrzeli na oskar�onego.

Antoni Kosiba jednak siedzia� wci�� oboj�tny, z opuszczon� g�ow�. Nie s�ysza� ani zr�cznych pyta� prokuratora, ani kontratak�w obro�cy, ani zezna� �wiadk�w. Na chwil� kr�tk� obudzi� go cichy, dr��cy g�os Marysi.

Podni�s� w�wczas wzrok i poruszy� bezg�o�nie wargami, by znowu zapa�� w apati�.

� Nic mi nie zosta�o � my�la� � nic mnie nie czeka... Tymczasem przed pulpitem stan�� �wiadek najwa�niejszy, do kt�rego zezna� mecenas Korczy�ski najwi�ksz� przywi�zywa� wag�. Nie tylko on zreszt�, zar�wno s�dziowie, jak i publiczno��, oczekiwali jego zjawienia si� z napi�ciem. Mia� zabra� g�os luminarz nauki, �wietny chirurg, a tak�e pierwsza osoba w �wiecie lekarskim, persona gratissima, niejako reprezentant ca�ego stanu, oficjalny reprezentant, prezes i opiekun.

Kto nie zna� go osobi�cie lub nie widzia� go nigdy, pomimo to tak w�a�nie musia� sobie wyobra�a� profesora Dobranieckiego. Wysoki, w sile wieku m�czyzna, o nieco za�ywnej postawie, o pi�knym, orlim profilu i wysokim czole. Z ka�dego jego ruchu, z brzmienia jego g�osu, z pe�nego powagi spojrzenia przebija�a ta pewno�� siebie, kt�r� daje tylko poczucie w�asnej warto�ci, warto�ci powszechnie uznanej i udokumentowanej pozycj� w �yciu.

� Zwr�ci�o si� do mnie jako do chirurga � zacz�� � kilkana�cie os�b z pro�b�, bym zbada� stan ich zdrowia. Ulegli w swoim czasie r�nym powa�niejszym urazom, wzgl�dnie schorzeniom, po czym poddali si� zabiegom chirurgicznym, przeprowadzonym przez wiejskiego znachora nazwiskiem Kosiba. Auskultacja i prze�wietlenia przy pomocy aparatu Roentgena wykaza�y, co nast�puje...

Tu profesor zacz�� kolejno wylicza� nazwiska przed chwil� przes�uchanych �wiadk�w wraz z opisem uszkodze� z ocen� ich niebezpiecze�stwa i z ocen� dokonanych zabieg�w operacyjnych oraz wynik�w kuracji. G�sto pada�y �aci�skie nazwy, lekarskie terminy, fachowe okre�lenia.

� Reasumuj�c � ko�czy� profesor � musz� stwierdzi�, �e we wszystkich wy�ej wymienionych przypadkach operacje przeprowadzone zosta�y zupe�nie prawid�owo, z niew�tpliwie gruntown� znajomo�ci� anatomii i uchroni�y ofiary od �mierci wzgl�dnie nieusuwalnego kalectwa. Przewodnicz�cy skin�� g�ow�.

� A czym pan profesor mo�e wyt�umaczy� fakt, �e cz�owiek, nie posiadaj�cy �adnego wykszta�cenia, m�g� dokona� tak ryzykownych zabieg�w z pomy�lnym skutkiem?

� Sam sobie zadawa�em to pytanie � odpowiedzia� profesor Dobraniecki. � Ot� chirurgia jest z natury rzeczy wiedz� empiryczn�, opart� na do�wiadczeniach i obserwacjach tysi�cy pokole�. Pocz�tki zabieg�w operacyjnych si�gaj� nader odleg�ych okres�w prehistorycznych. Archeologom znane s� wykopaliska z epoki br�zu, a nawet kamienia �upanego pozwalaj�ce stwierdzi�, �e ju� w�wczas umiano zestawia� z�amane ko�ci, przeprowadza� amputacje ko�czyn itp. Ot� s�dz�, �e w�r�d ludno�ci wiejskiej, obeznanej z anatomi� zwierz�t domowych, mog� si� zdarza� wyj�tkowo bystrzy obserwatorzy, kt�rzy z czasem przychodz� z pomoc� ludziom, nabieraj�c wystarczaj�cej w drobniejszych i mniej skomplikowanych wypadkach praktyki.

� Tu jednak � odezwa� si� przewodnicz�cy � pan profesor okre�li� wi�kszo�� przypadk�w jako uszkodzenia skomplikowane i gro�ne.

� Istotnie, Tote� przyznaj�, �e by�em zdumiony. Ten znachor musi mie� nie tylko do�wiadczenie, lecz i wr�cz fenomenalny talent... Zamy�li� si� i doda�:

� ...intuicj�... Tak, intuicj� chirurgiczn�, rzecz bardzo rzadko spotykan�. Osobi�cie zna�em kiedy� jednego tylko chirurga o tak pewnej r�ce i o takiej intuicji.

� A co oznacza pewno�� r�ki?

� Pewno�� r�ki?... Przede wszystkim trafne ci�cia.

� Dzi�kuj� � powiedzia� przewodnicz�cy. � Czy strony maj� pytania? Prokurator przecz�co potrz�sn�� g�ow�, za� mecenas Korczy�ski zawo�a�:

� Ja mam. Czy pan profesor znalaz� u kt�rego� z badanych przez siebie pacjent�w Kosiby �lady zaka�enia?

� Nie.

� Dzi�kuj�. Wi�cej pyta� nie mam.

Profesor sk�oni� si� i usiad� w pierwszym rz�dzie krzese� obok pa�stwa Czy�skich. Teraz te� po raz pierwszy rzuci� okiem na �aw� oskar�onych. Zobaczy� barczystego, wychud�ego brodacza, wygl�daj�cego na lat niespe�na sze��dziesi�t.

� Wi�c taki jest ten znachor � pomy�la�. Ju� chcia� odwr�ci� g�ow�, gdy zastanowi�o go dziwne zachowanie si� oskar�onego.

Antoni Kosiba wpatrywa� si� we� intensywnym i jakby nieprzytomnym wzrokiem. Na jego ustach zjawi� si� niezrozumia�y u�miech, niepewny i pytaj�cy.

� C� za dziwaczny jegomo�� � skonstatowa� profesor w my�li i odwr�ci� si�. Po d�u�szej chwili jednak znowu musia� spojrze� na znachora. Wyraz jego wychudzonej twarzy nie zmieni� si�, a oczy wprost wlepia� w profesora.

Dobraniecki nerwowo poprawi� si� na krze�le i zacz�� przygl�da� si� prokuratorowi, kt�ry w�a�nie rozpocz�� swoj� mow�. M�wi� g�osem do�� monotonnym i to mo�e odbiera�o sugestywno�� jego argumentom, plastyk� jego kr�tkim, rzeczowym zdaniom, beznami�tnym, ale nieomylnie logicznym.

Prokurator przyznawa�, �e wyrok pierwszej instancji przez ludzi kieruj�cych si� uczuciami mo�e by� uznany za zbyt surowy. Przyznawa�, �e oskar�ony Kosiba nie nale�y do najgorszego gatunku szarlatan�w. Przyznawa� nawet, �e do uprawiania tego procederu mog�y go sk�oni� pobudki szlachetne.

� Ale my tu � ci�gn�� � nie reprezentujemy mi�osierdzia. Jeste�my przedstawicielami prawa. I nie wolno nam zapomina�, �e oskar�ony �ama� je...

Profesor Dobraniecki stara� si� skupi� uwag� na wywodach prokuratora, lecz nie dawa�o mu spokoju niezno�ne wra�enie: wprost czu� na karku wzrok tego R�s�by.

� Czego on ode mnie chce? � irytowa� si� w duchu. � Je�eli w ten spos�b wyra�a wdzi�czno�� za moje zeznania...

� ...Niew�tpliwie, s� tu okoliczno�ci �agodz�ce � ci�gn�� oskar�yciel. � Ale nie mo�emy ignorowa� fakt�w. Kradzie� zawsze pozostaje kradzie��. Ukrywanie skradzionego przedmiotu...

Nie. Niepodobna by�o w tych warunkach ze�rodkowa� uwagi. Oczy tego cz�owieka mia�y jaki� wp�yw magnetyczny. Dobraniecki prawie z gniewem odwr�ci� si� do niego i zdziwi� si�: znachor siedzia� z opuszczon� g�ow�. Przed nim na balustradzie le�a�y bezw�adnie jego wielkie r�ce.

I nagle w umy�le profesora zrodzi�o si� niedorzeczne przypuszczenie:

� Musia�em ju� kiedy� widzie� tego cz�owieka.

Pami�� zacz�a pracowa�. Profesor wierzy� w swoj� pami��. Nigdy go jeszcze nie zawiod�a. I teraz, po d�u�szej chwili, doszed� do prze�wiadczenia, �e przez moment z�udzi�o go jakie� nieistotne podobie�stwo. Zapewne do jakiego� przelotnego pacjenta sprzed lat... Zreszt� nie mia� czasu zastanawia� si� nad tym d�u�ej, bo w�a�nie wsta� mecenas Korczy�ski i jego metaliczny baryton zabrzmia� elektryzuj�co:

� Wysoki S�dzie! �lepe fatum tylko i nieporozumienie zrz�dzi�y, �e ten oto cz�owiek znalaz� si� w tej sali i przed tym trybuna�em. Nie tu jego miejsce, i nie ten areopag jest w�a�ciwy dla oceny jego czyn�w. Antoni Kosiba powinien w tej chwili znajdowa� si� w auli naszego Uniwersytetu, powinien sta� w obliczu senatu akademickiego i nie na wyrok powinien czeka�, lecz na wr�czenie mu dyplomu doktora honoris causa Wydzia�u Medycznego!

� O, nie, panowie s�dziowie, nie ponosi mnie fantazja! Nie szukam oratorskich efekt�w. I bynajmniej nie si�gam do niepodobie�stw. Je�eli za� niepodobie�stwem by�oby dzisiaj nagrodzenie znachora doktoratem, to jedynie z tej racji, �e nasze ustawodawstwo pope�ni�o tu przeoczenie. Ze r�n� miar� do r�wnie odpowiedzialnych zastosowa�o zawod�w. Wysoki S�dzie! Nie mo�emy zgodzi� si�, by �ycie ludzkie zosta�o powierzone lekarzowi, kt�rego wiedzy i umiej�tno�ci nie gwarantuje uko�czona medycyna. Ale powierzamy je bez wahania in�ynierowi, buduj�cemu maszyny czy mosty. A przecie� tytu� in�yniera i wszystkie zwi�zane z nim prawa mo�e otrzyma� ka�dy, chocia�by nie przechodzi� studi�w w politechnice, je�eli wyka�e swoj� prac�, �e posiada do�� wiedzy i do�� umiej�tno�ci dla swego zawodu. Czy� mam tu wymieni� og�lnie znane nazwiska tych uczonych, kt�rzy w politechnikach polskich obdzielaj� tysi�ce s�uchaczy sw� wiedz�, a sami nawet �wiadectwem szk�ki powszechnej poszczyci� si� nie mog�?

� Niestety, prawodawca nie zastosowa� tych mo�liwo�ci dla zawodu lekarskiego. Gdyby tak by�o, stenogram dzisiejszej rozprawy wystarczy�by Antoniemu Kosibie do uzyskania doktoratu. Jakie� lepsze, jakie� wymowniejsze mo�na by zebra� dowody jego wiedzy i jego umiej�tno�ci ni� te, kt�re zgromadzi� przew�d s�dowy, ni� zeznania tych �wiadk�w, kt�rzy w�a�ciwie zjawili si� nie jako �wiadkowie, lecz jako dowody rzeczowe, jako �ywe dokumenty lekarskich umiej�tno�ci oskar�onego.

� Zjawili si� tu jako �azarze, kt�rym powiedzia�: � Wsta�cie!... i przyszli da� �wiadectwo prawdzie, przyszli, by palcem wskaza� na swego dobroczy�c� i zawo�a�: � Ten ci jest! Byli�my kalecy, a on nam chodzi� pozwoli�, byli�my chorzy, a on nas uzdrowi�, byli�my nad grobem, a on nam �y� kaza�!

� Lecz pan prokurator widzi w tym grzech i win�, �e Antoni Kosiba, nie posiadaj�c dyplomu, o�miela� si� ratowa� bli�nich. Czy je�eliby skoczy� do wody dla ratowania ton�cych, musia�by r�wnie� posiada� �wiadectwo uko�czenia szko�y p�ywackiej?...

� Nie jestem demagogiem i bynajmniej nie staj� tu w obronie znachorstwa. Ale tym ostrzej protestowa� musz� przeciw u�ytemu przez oskar�enie sposobikowi. Mianowicie zestawiono tu pozornie przypadkowe dwie prawdy: pierwsz�, �e Antoni Kosiba jest znachorem, i drug�, �e znachorzy s� szarlatanami, operuj�cymi ca�ym arsena�em trik�w i sztuczek, zakl��, zam�wie�, odczyniania urok�w i innej blagi. Za pozwoleniem! W tym zestawieniu tkwi perfidia, gdy� jak nam wiadomo z przewodu s�dowego, oskar�ony nigdy, ani w jednym wypadku nie pos�ugiwa� si� bluffem.

� W �wietle tego� przewodu upad� te� z kretesem zarzut, wed�ug kt�rego Kosiba dzia�a� z ch�ci zysku. A skoro w jego dzia�alno�ci akt oskar�enia upatruje przest�pstwo, jedyny za� motyw tego przest�pstwa rozwiewa si� niczym mg�a, jedynym motywem do naszego u�ytku mo�e by� tylko mania. Tak, Wysoki S�dzie! Ten cz�owiek jest maniakiem. Opanowa�a go mania pomagania cierpi�cym, pomagania za darmo, ba, wi�cej! bo za cen� utraty w�asnej wolno�ci, za cen� pi�tna zbrodniarza, za cen� twardej pryczy wi�ziennej i ha�bi�cego miejsca na tej �awie.

� Nie b�d� tu d�u�ej zatrzymywa� si� nad kwesti�, czy Antoni Kosiba by� dobrym lekarzem. Wyr�czyli mnie �wiadkowie, wyr�czy� przede wszystkim luminarz naszej chirurgii, kt�rego opinia starczy za najcenniejszy atestat. Nie b�d� te� wyzyskiwa� �atwej mo�no�ci podkre�lenia, �e doktor medycyny Pawlicki nie mia�, jak sam zezna�, ani jednego wypadku, by zg�osi� si� do� o ratunek pacjent tego znachora, �e natomiast ten znachor uratowa� od kalectwa w jednym wypadku i od �mierci w drugim dwie osoby, od kt�rych doktor Pawlicki odszed� bezradny.

� Chc� m�wi�, panowie s�dziowie, o najwi�kszej winie Antoniego Kosiby, chc� m�wi� o tym, co oskar�enie na pierwszy wysun�o plan; chc� m�wi� o anty sanitarnych warunkach, jakie panowa�y w tej izbie, w kt�rej dokonywa� on operacji. Ot� by�em w tej izbie i musz� przyzna� panu prokuratorowi, �e �wiadkowie, kt�rych powo�a�, z du�ym umiarkowaniem scharakteryzowali antyhigieniczne warunki, kt�re tam panuj�. Zapomniano doda�, i� w oknach s� szczeliny, sk�d zawiewa wiatr, �e w wypaczonej pod�odze s� szpary, sk�d ci�gnie wilgo�, �e pu�ap zacieka, �e piec dymi, �e w izbie nie tylko nie brakowa�o brudu, paj�czyn i kurzu, lecz gnie�dzi�y si� tam r�wnie� karaluchy!... Widzia�em te� i narz�dzia, przy kt�rych pomocy Kosiba robi� operacje. Jest to stare, zu�yte i zardzewia�e �elastwo, poszczerbione i pokrzywione, powi�zane drutem i sznurkami. W takiej to izbie i takimi narz�dziami Kosiba operowa� ludzi.

� Lecz, na mi�y B�g... przecie �aden z operowanych nie umar�? Przecie �aden nawet zaka�enia nie dosta�!

� Widz� tu na sali kilkunastu wybitnych i do�wiadczonych lekarzy i zapytuj� ich: Zas�uga to Kosiby czy jego wina?!... Zapytuj� ich: Czy sam fakt, i� tylu niebezpiecznych operacji dokona� kto� w tak straszliwych warunkach, �wiadczy przeciw niemu czy za nim?!... Czy za to, w�a�nie za to ma dosta� cztery �ciany wi�zienne, czy wart jest sali operacyjnej z porcelany i szk�a?!...

Przez sal� przeszed� g�o�ny szmer, gdy za� ucich�o, mecenas Korczy�ski m�wi� dalej:

� I jeszcze jeden zarzut ci��y na tym oto starcu, na kt�rego �yciu nie by�o dot�d �adnej plamy, na cz�owieku, kt�remu bez wahania ufa�a nawet podejrzliwa policja: pope�ni� kradzie�. Tak. Skusi� go po�ysk precyzyjnych, l�ni�cych narz�dzi chirurgicznych i ukrad� je. Najpierw wprawdzie pr�bowa� wyprosi� po�yczenie tych narz�dzi, a spotkawszy si� z kategoryczn� odmow� � ukrad�. Lecz po c� to uczyni�?... Co tego uczciwego cz�owieka pchn�o do przest�pstwa?... W jakiej sytuacji i z jakich pobudek si�gn�� po cudz� w�asno��?...

� Oto w izbie w tej w�a�nie chwili kona�a na stole m�oda dziewczyna, rozkwitaj�ce �ycie pogr��a�o si� w otch�a� �mierci, a on. Antoni Kosiba, wiedzia�, czu�, rozumia�, �e bez tych l�ni�cych narz�dzi nie zdo�a przyj�� ze skuteczn� pomoc�. Zapytuj�: jak mia� post�pi� Antoni Kosiba?...

Adwokat powi�d� rozp�omienionym spojrzeniem po sali.

� Jak mia� post�pi�?! � zawo�a�. � Jak post�pi�by ka�dy z nas na jego miejscu?!... Jedn� znajduj� tylko na to odpowied�: � Ka�dy z nas zrobi�by to samo, co Antoni Kosiba, ka�dy z nas ukrad�by te narz�dzia! Ka�demu z nas sumienie wskaza�oby, �e to jest jego obowi�zkiem, obowi�zkiem moralnym!

Uderzy� pi�ci� w st� i wzburzony umilk� na chwil�.

� W dawnej Austrii � ci�gn�� � istnia� pewien szczeg�lniejszy order wojskowy. Dawany by� za czyn dziwny, za nieus�uchanie rozkazu, za z�amanie dyscypliny, za bunt przeciw karno�ci. By� to jeden z najwy�szych i najrzadziej rozdawanych order�w, lecz stanowi� odznaczenie najchlubniejsze. Gdyby s�dy polskie rozporz�dza�y prawem rozdawania nie tylko kar, lecz i nagr�d, taki w�a�nie order za z�amanie prawa powinien by zawisn�� na piersi Antoniego Kosiby, gdy b�dzie wychodzi� z tej sali.

� Poniewa� za� nagroda ta, niestety, nie istnieje, niech mu nagrod� b�dzie to, �e ka�dy uczciwy cz�owiek za zaszczyt sobie b�dzie uwa�a� u�ci�ni�cie tej spracowanej i brudnej r�ki, tej najczystszej r�ki na �wiecie.

Korczy�ski sk�oni� si� i usiad�.

Profesor Dobraniecki nie bez zdziwienia zauwa�y� w jego twarzy i spuszczonych powiekach wyraz wzruszenia. Sam zreszt� by� wzruszony, jak i publiczno��. Jeden z s�dzi�w raz po raz nieznacznie ociera� zgi�tym palcem k�ciki ust. Drugi siedzia� z oczyma wbitymi w papiery � Wyrok uniewinniaj�cy zdawa� si� by� przes�dzony, tym bardziej �e prokurator zrezygnowa� z repliki.

� Oskar�onemu przys�uguje prawo g�osu � powiedzia� przewodnicz�cy. Antoni Kosiba nie poruszy� si�.

� Ma pan prawo ostatniego s�owa. � Mecenas Korczy�ski potrz�sn�� go za �okie�.

� Ja nic... nie mam do powiedzenia. Wszystko mi jedno...

I usiad�.

Gdyby czyjekolwiek oczy zwr�ci�y si� w tej chwili na profesora Dobranieckiego, zdziwi�by si� ka�dy. Profesor zblad� nagle, zrobi� ruch, jakby chcia� zerwa� si� z krzes�a, i otworzy� usta...

Lecz nikt tego nie zauwa�y�. W�a�nie wszyscy wstawali, gdy� s�dziowie udawali si� na narad�. Po ich wyj�ciu g�o�ne rozmowy wype�ni�y sal�, wiele os�b otoczy�o Korczy�skiego, winszuj�c mu �wietnie przeprowadzonej obrony. Niekt�rzy wyszli na korytarz, by wypali� papierosa.

Profesor Dobraniecki poszed� za nimi. Dr�a�y mu r�ce, gdy wyjmowa� papiero�nic�. Wyszuka� pust� �aweczk� w dalszym k�cie i ci�ko na m� opad�.

Tak. Pozna� go, wiedzia� teraz na pewno: znachor Antoni Kosiba by� kiedy� profesorem Rafa�em Wilczurem.

� Ten g�os!

O, nigdy nie zapomnia� tego g�osu. Latami przecie ws�uchiwa� si� w jego brzmienie. Najpierw jako m�ody student medycyny, p�niej jako asystent, wreszcie jako pocz�tkuj�cy lekarz, przygarni�ty przez wielkiego uczonego... Jak�e m�g� nie pozna� tych rys�w od razu! Jak�e m�g� nie widzie� ich pod tym szpakowatym zarostem!

Ba! Jakim� g�upcem by� ju� wcze�niej, gdy jeszcze nie widzia� Antoniego Kosiby, gdy tylko zdumiony ogl�da� �lady pooperacyjne na jego pacjentach! Poj�� nie m�g�, by wiejski znachor tak genialnie umia� dokonywa� tak z�o�onych zabieg�w, przed kt�rymi zawaha�by si� on sam, profesor Dobraniecki!

� Powinien by� od razu pozna� w tym jego r�k�! C� za g�upiec ze mnie! A mia� przecie i inne poszlaki w tym kierunku. Mi�dzy badanymi znajdowa�a si� ta panienka operowana na wgniecenie podstawy czaszki. Dobranieckiego wprawdzie zastanowi�o jej nazwisko: � Wilczur�wna, ale w po�piechu nie pomy�la� o wypytaniu dziewczyny. Nazwisko to zreszt� by�o do�� cz�ste, sam mia� kilku pacjent�w Wilczur�w. Jednak nale�a�o zastanowi� si�. Wiek tej Wilczur�wny zdaje si� odpowiada�by wiekowi c�rki profesora Wilczura... Gdy znikn�a wraz z matk� z warszawskiego horyzontu, mia�a lat... siedem. Tak, to jasne...

� To nie mog�o by� przypadkowe! Znachor Kosiba... i ona...

Profesor odrzuci� nie zapalonego papierosa i przetar� czo�o. By�o wilgotne.

� Wi�c nie umar�, wi�c nie zosta� zabity!

Ukry� si� tu na kresach w przebraniu ch�opskim i pod cudzym nazwiskiem, ukry� si� razem z c�rk�, lecz dlaczego jej nazwiska r�wnie� nie zmieni�?... Dlaczego ojciec i c�rka udawali tu obcych wzgl�dem siebie ludzi?...

Teraz przypomnia� sobie s�owa wypowiedziane do� przez t� panienk� podczas badania:

� Stryjcio Antoni okaza� mi wi�cej po�wi�cenia, ni� tego mo�na by�oby oczekiwa� od prawdziwego stryja.

Po co ta komedia?... No, i jej ojciec! Wystarczy�oby przecie, by wsta� i powiedzia�:

� Mia�em prawo operowa� i leczy�. Nie jestem znachorem Kosiba. Jestem profesorem Rafa�em Wilczurem. By�by wolny.

� Wi�c dlaczego tak kurczowo trzyma si� swej fa�szywej sk�ry? M�g� ujawni� swoje prawdziwe nazwisko ju� w pierwszej instancji, a wola� przyj�� wyrok skazuj�cy na trzy lata.

Gdyby profesor Dobraniecki nie zna� tak dobrze swego dawnego szefa i nauczyciela, jak go zna�, pomy�la�by mo�e, i� do ukrywania si� sk�oni�o Wilczura jakie� pope�nione przest�pstwo czy zbrodnia. Ale i teraz wzruszy�by tylko ramionami, gdyby mu kto� podobn� my�l podsun��.

Nie, tu musia�a kry� si� jaka� g��bsza tajemnica.

Jak �ywe obudzi�y si� w pami�ci owe dni, pierwsze dni po znikni�ciu profesora. Czy�by rzekoma ucieczka pani Beaty z c�rk� i zagini�cie p�niej profesora Rafa�a by�o ukartowan� komedi�?... Jakie� by�y tedy jej motywy?... Zostawili swoje bogactwo, swoj� pozycj�, jego s�aw� � wszystko. I uciekli, ale w jakim celu?

Pozytywny umys� Dobranieckiego nie znosi� �adnego t�umaczenia, kt�rego nie da�oby si� ugruntowa� jakimikolwiek logicznymi przes�ankami, kt�rego nie wyja�nia�yby normalne, ludzkie pobudki dzia�ania.

Teraz jednak nie mia� czasu na rozwi�zywanie zagadek. Lada chwila wyrok b�dzie og�oszony. Oczywi�cie b�dzie to wyrok uniewinniaj�cy, ale mo�e by� i skazuj�cy.

� Moim obowi�zkiem jest natychmiast zawiadomi� adwokata i za��da� wznowienia rozprawy, by zezna�, kogo pozna�em w znachorze Kosibie. Dobraniecki przygryz� wargi i powt�rzy�:

� Tak, to m�j obowi�zek.

Nie poruszy� si� jednak. Zbyt szybko t�oczy�y si� my�li, zbyt gwa�townie narasta�y w wyobra�ni nast�pstwa.

Przed powzi�ciem decyzji nale�a�o trze�wo i gruntownie wszystko posegregowa�, przefiltrowa�, u�o�y�... No, i przewidzie� konsekwencje. Nie lubi�, nie umia� dzia�a� na �lepo pod wp�ywem impuls�w.

� Przede wszystkim opanowa� si� � mrukn�� do siebie z tak� intonacj�, jakiej u�ywa� do poskramiania nerwowych pacjent�w.

Wyj�� papierosa, uwa�nie go zapali�. Stwierdzi�, �e tyto� jest zbytnio wyschni�ty, �e dzi� mniej wypali� papieros�w ni� zwykle i �e nale�a�oby ograniczy� si� w og�le do dwudziestu sztuk dziennie. Te proste czynno�ci i uboczne refleksje przyczyni�y si� do przywr�cenia mu r�wnowagi, a skutek by� natychmiastowy: oto przypomnia� sobie szczeg� niezmiernie wa�ny, szczeg�, kt�rego dotychczas nie bra� w rachub�, a kt�ry z gruntu zmienia� sytuacj�. Przecie znachor Kosiba podczas rozprawy u�miecha� si� do�, najwyra�niej u�miecha� si�!

� Przygl�da� si� mi, jak komu� dobrze znajomemu, kt�rego nie daje si� zidentyfikowa�, i nie ukrywa� bynajmniej tego, �e usi�uje mnie pozna�!... C� to mo�e oznacza�?

Mog�o oznacza� tylko jedno: profesor Wilczur nie obawia� si�, �e zostanie odkryty pod przebraniem znachora. Profesor Wilczur nie obawia� si�! Dlaczego tedy nie przerwa� procesu prostym o�wiadczeniem, �e jest Wilczurem? � Na to za� r�wnie� jedna tylko mog�a by� odpowied�:

� On nie wie sam, kim jest...

Pod wp�ywem tego odkrycia Dobraniecki zerwa� si� na r�wne nogi.

� Amnezja. Utrata pami�ci. Bo�e! On przez tyle lat b��ka� si�... Spad� do poziomu prostego wyrobnika... Utrata pami�ci...

Profesor Dobraniecki wiedzia� doskonale, co nale�y uczyni�, by nieszcz�liwego uleczy�. Wystarczy�o po prostu powiedzie� mu, kim jest, przypomnie� kilka szczeg��w, pokaza� jaki� znany mu przedmiot.

Oczywi�cie, mo�e nast�pi� wskutek tego powa�ny wstrz�s psychiczny. Lecz cho�by wstrz�s taki by� najsilniejszy, nie mo�e by� niebezpieczny.

Po paru godzinach, czy po kilku dniach. Wilczur odzyska pe�n� �wiadomo��...

� A co wtedy?...

I tu przed oczami Dobraniecki ego wyra�nie zarysowa�a si� kolejno�� nieuniknionych skutk�w. Wi�c przede wszystkim wiadomo�� o ca�ej tej tragedii i o jej szcz�liwym finale rozbrzmi po ca�ym kraju. Profesor Wilczur wr�ci do stolicy. Wr�ci do swojej willi, do swoich stanowisk, do swojej przoduj�cej pozycji w �wiecie lekarskim. Wr�ci jeszcze s�awniejszy, jeszcze bardziej uwielbiany, jeszcze znakomitszy, bo otoczony aureol� niesprawiedliwie doznanych krzywd i upokorze�, aureol� znachora cudotw�rcy, kt�ry potrafi� by� r�wnie genialnym chirurgiem bez sal operacyjnych, bez sztabu asystent�w, bez narz�dzi...

� Wr�ci... a co wtedy ze mn� si� stanie?...

I profesor Dobraniecki poczu� w ustach smak goryczy. Co si� z nim stanie?... Z nim, co mozoln� prac� lat kilkunastu wyd�wign�� si� na szczyty, zdoby� pierwsze�stwo, osi�gn�� szczebel najwy�szy?...

Niew�tpliwie wszyscy przyjm� oklaskami jego odkrycie. Prze�yje jeszcze jeden dzie� triumfu. Ale p�niej?... P�niej b�dzie si�� rzeczy usuni�ty na drugi plan, si�� rzeczy znajdzie si� w cieniu wielko�ci Wilczura... Katedry mu nie odbior� co prawda, ale pod presj� opinii b�dzie musia� ust�pi� z niej dobrowolnie. Zarz�d lecznicy... gabinet dyrektora... Wszystkie od lat utrwalone innowacje... Prezesury w r�nych stowarzyszeniach i zwi�zkach...

Tak, wej�� tam na sal� s�dow� i powiedzie�, �e tan znachor jest profesorem Rafa�em Wilczurem, to zrezygnowa� z w�asnych zdobyczy, z w�asnych osi�gni��, z w�asnych stanowisk. To przekre�li� naj�wietniejszy okres swojej kariery i dobrowolnie wyrzec si� wszystkiego, co tak ukocha�...

I jeszcze jedno: w biografii profesora Wilczura znajdowa� si� pewien niewielki ust�p, kt�rego Dobraniecki przez tyle lat nie umia� zapomnie�, kt�rego nie m�g� sobie wybaczy� jako karygodnego wybryku pr�no�ci. Sk�ama� tam pisz�c o pewnym przypadku w klinice uniwersyteckiej, o pewnej �mia�ej a trafnej diagnozie, kt�rej zas�ug� przypisa� sobie. I teraz jeszcze zarumieni� si�, gdy to g�upie, niepotrzebne k�amstwo sobie przypomnia�.

A k�amstwo to, chocia� drobne, chocia� w og�lniejszym sensie niewa�kie, mog�o by� odkryte tylko przez jednego cz�owieka: przez profesora Wilczura.

Mog�o by� odkryte... tylko w tym wypadku, gdyby Wilczur odzyska� pami��...

R�ce i nogi profesora Dobranieckiego by�y jak z lodu, ale w skroniach gwa�townie pulsowa�a krew. � Jak post�pi�?... Czy pope�ni �ajdactwo, je�li nie powie?... Czy dla Wilczura b�dzie tak� tragedi� pozostanie w tych warunkach, w jakich �yje, do jakich przecie musia� ju� przyzwyczai� si�?...

� Przecie to prosty przypadek, �e mnie Korczy�ski wezwa� na �wiadka! To przypadek, �e na to, do stu diab��w, zgodzi�em si�! Gdyby nie to... Antoni Kosiba do �mierci zosta�by Antonim Kosib� i wcale nie czu�by si� tym pokrzywdzony.

W�a�nie! To nale�y wzi�� jako miar�, jako sprawdzian. Skoro kto� nie wie, �e dzieje mu si� krzywda, krzywdy nie ma. Wilczur nie zdaje sobie sprawy z tego, �e by� kim� innym. Sw�j los uwa�a za rzecz normaln�. Nie ma szcz�cia bez u�wiadomienia go sobie i nie ma nieszcz�cia...

Ostry d�wi�k dzwonka rozleg� si� w kuluarach.

� Prosz� wsta�, S�d wchodzi � dobieg� uszu Dobranieckiego g�os wo�nego z progu sali.

Nie ruszy� si� z miejsca. Tam czytano wyrok.

� A co b�dzie, je�eli zostanie skazany? � przebieg�a mu przez rozpalony m�zg dojmuj�ca my�l. Zacisn�� pi�ci.

� Nie b�dzie, nie mo�e by� skazany � wmawia� w siebie.

Po chwili z sali rozleg� si� gwar, ha�as przesuwanych krzese� i jakie� okrzyki. Drzwi otworzy�y si�. Publiczno�� wysypywa�a si� na korytarz.

Nietrudno by�o z wyrazu twarzy tych ludzi odgadn��, �e zapad� wyrok uniewinniaj�cy. Dobraniecki odetchn�� z ulg�. Zdawa�o mu si�, �e ca�y ci�ar odpowiedzialno�ci spad� mu z serca.

Przechodzili obok niego, gestykuluj�c i rozmawiaj�c g�o�no. Ch�opi w ceglastych ko�uszkach, lekarze, adwokaci, m�ynarz z synem, pa�stwo Czy�scy. Na ko�cu w najwi�kszej grupie szed� znachor Kosiba ze swym obro�c�, z m�odym Czy�skim i z jego narzeczon�.

Mecenas Korczy�ski zatrzyma� wszystkich przy profesorze Dobranieckim. Co� m�wi� weso�o, za co� dzi�kowa�.

Profesor stara� si� u�miecha�, �ciska� ich r�ce, lecz oczy mia� spuszczone. Przez kr�tkie mgnienie, gdy je podni�s�, spotka� si� z wzrokiem Antoniego Kosiby. Najwy�szym wysi�kiem woli zapanowa� nad sob�, by nie krzykn��. Wzrok Kosiby by� niespokojny, natarczywy, p�przytomny.

Wreszcie odeszli i Dobraniecki, wyczerpany doszcz�tnie, opad� na �awk�.

Ci�k� mia� noc. Nie zmru�y� oka ani na chwil�, przewracaj�c si� z boku na bok. W najlepszym hotelu wdzi�czny Korczy�ski zarezerwowa� dla� najlepszy apartament. Cicho tu by�o i wygodnie. Nie m�g� jednak usn��. Nad ranem, zm�czony bezsenno�ci�, nacisn�� guzik dzwonka: kaza� sobie poda� mocn� herbat� i koniak.

Dopiero wypicie ca�ej prawie butelki przynios�o po��dany skutek i zasn��. Obudzi� si� p�no z b�lem g�owy. Przyniesiono mu depesze z Warszawy.

W jednej asystent z lecznicy przypomina� o terminie zjazdu w Zakopanem, gdzie profesor mia� jutro przewodniczy�, druga by�a od �ony. Nagli�a do powrotu.

� By�o jeszcze kilku pan�w � , oznajmi� s�u��cy hotelowy. � Pytali, kiedy ich pan profesor mo�e przyj��.

� Nikogo nie przyjm�. Jestem niezdr�w. Prosz� tak powiedzie�.

� S�ucham, panie profesorze. A mecenasowi Korczy�skiemu?

� Wszystkim.

Wsta� dopiero p�nym wieczorem. Nale�a�o spakowa� walizki i wraca� do Warszawy. Nie m�g� jednak zdoby� si� na �aden wysi�ek. Kilka godzin w��czy� si� bez celu po mie�cie, potem kupi� wszystkie dzienniki i wr�ci� do hotelu. W dziennikach znalaz� obszerne sprawozdania z rozprawy s�dowej i motywy wyroku uniewinniaj�cego.

� No, wi�c wszystko w porz�dku � wmawia� sobie. � Po prostu jestem przewra�liwiony.

Trzeba si� wzi�� w. karby!

Postanowienie jednak niewiele pomog�o. Gdy zabra� si� do pakowania, ogarn�o go znowu zniech�cenie i takie rozdra�nienie, �e kaza� poda� sobie znowu koniak do numeru. Pomimo to noc sp�dzi� prawie bezsennie.

Wczesnym rankiem wsta� z gotow� decyzj�. Wyszed� bez �niadania, wsiad� w pierwsz� spotkan� taks�wk� i poda� adres Korczy�skiego.

Zasta� go jeszcze w szlafroku.

� Witam drogiego profesora � zawo�a� adwokat. � By�em u pana wczoraj dwa razy, ale powiedziano mi, �e profesor niezdr�w...

� Tak, tak... Czy mo�emy, mecenasie, pom�wi� na osobno�ci?

� Ale� prosz�! � Wsta� i zamkn�� drzwi gabinetu. � O co chodzi, profesorze?

� Jak si� nazywa ta panna?... Ta narzeczona Czy�skiego?

� Wilczur�wna.

� Czy Maria Jolanta?

� Ze Maria, wiem na pewno, a czy ma drugie imi�, zaraz sprawdzimy. Wyj�� z szuflady tek� z papierami. Szuka� chwil�, wreszcie znalaz�.

� Tak. Maria Jolanta Wilczur�wna, c�rka Rafa�a i Beaty z Gonty�skich. Podni�s� oczy. Profesor Dobraniecki siedzia� blady, z przymkni�tymi powiekami.

� Mecenasie � powiedzia� jakby z wysi�kiem. � Musz� panu zakomunikowa�, �e to jest... �e ona jest... jego c�rk�.

� Czyj� c�rk�? � zdziwi� si� adwokat.

� C�rk� Antoniego Kosiby.

� Nie rozumiem, panie profesorze.

� Czy Kosiba o tym nie wiedzia�?... Czy ona te� nie wiedzia�a?... Korczy�ski spojrza� na� nieufnie.

� Panie profesorze � zacz�� � to jakie� nieporozumienie, Kosi�a wprawdzie opiekowa� si� t� panienk�, ona �ywi dla� wiele serdeczno�ci, ale upewniam pana, �e �adnego pokrewie�stwa tu by� nie mo�e...

Dobraniecki potrz�sn�� g�ow�.

� A ja pana upewniam, �e to ojciec i c�rka. Antoni Kosiba naprawd� nazywa si�... Rafa� Wilczur.

Wyrzuci� to z siebie i oddycha� ci�ko.

� Jak to?

Profesor milcza� d�ugo.

� Tak � zacz�� m�wi� jakby do siebie. � Pozna�em go. Nie mog� si� myli� i nie omyli�em si�. Ten znachor jest profesorem Wilczurem, kt�ry zagin�� przed trzynastu laty...

Nagle wsta�.

� Gdzie on jest, niech pan zaprowadzi mnie do niego.

Adwokat obawia� si�, �e Dobraniecki uleg� jakiej� przypad�o�ci nerwowej.

� Niech�e pan usi�dzie, drogi profesorze � powiedzia� �agodnie � wydaje mi si�, �e zasz�a tu jaka� pomy�ka.

� �adnej omy�ki. To jest Wilczur. Czy s�ysza� pan kiedy o znakomitym chirurgu warszawskim tego nazwiska?

� Oczywi�cie. Przecie pan profesor prowadzi lecznic� imienia profesora Wilczura.

� Tak. Przed trzynastu laty Wilczur zagin��. Wszyscy my�leli, �e pope�ni� samob�jstwo... Mia� pewn� tragedi� rodzinn�. Zw�ok nie znaleziono... By�em jego asystentem, praw� r�k�. Obj��em po nim katedr�, zarz�d lecznicy... Tak... To jest on.

� Nadzwyczajne! � ju� z wi�ksz� wiar� powiedzia� Korczy�ski. � Ale myli si� pan chyba, profesorze. Wynika�oby st�d, �e przez trzyna�cie lat ukrywa� si� pod cudzym nazwiskiem?... Dlaczego?

� Amnezja. Utrata pami�ci.

� Chyba... nieprawdopodobne. Przez trzyna�cie lat?...

� Na pewno.

� Daruje pan profesor. W�a�ciwie, s�ysz�c to z pa�skich ust, nie powinienem mie� �adnych w�tpliwo�ci, ale czy z naukowego punktu widzenia jest to w og�le mo�liwe?

� Zupe�nie. Amnezja retrograda. Medycyna zna wiele podobnych wypadk�w. Niepami�� wsteczna... Wymazuje z pami�ci cz�owieka ca�e poprzednie �ycie. Po wojnie �wiatowej zanotowano setki wypadk�w tego rodzaju.

� Czy to skutek wstrz�su psychicznego?

� Przyczyna nie odgrywa roli. Amnezja wyst�puje zwykle po kr�tkiej lub d�u�szej utracie przytomno�ci.

� A czy to jest nieuleczalne?

� Zdarzaj� si� i takie wypadki. Na og� jednak... Lecz nie tra�my czasu. Gdzie on jest?

� Kosiba?... Wyjecha� razem z Czy�skimi. Zabrali go. Ale to jest rzeczywi�cie rewelacja! I pan profesor jest tego absolutnie pewien? � Absolutnie!

� Do licha! Gdybym to wiedzia� podczas procesu! Zastrzeli�bym prokuratora i s�dzi�w!

Wyobra�a pan sobie taki efekt?!...

Dobraniecki wszak�e nie by� usposobiony do zajmowania si� t� stron� sprawy.

� Uprzytomni�em to sobie dopiero p�niej � powiedzia� wymijaj�co. A teraz... Czy mo�e mi mecenas poda� adres tych pa�stwa Czy�skich?...

� Z przyjemno�ci�. Zamierza pan tam pojecha�?

� Oczywi�cie.

� I ma pan nadziej� wyleczy� Kosib�, czy raczej Wilczura, z tej choroby?

� Tu nie potrzeba �adnego leczenia. Po prostu wystarczy przypomnienie mu, kim jest. Je�eli to nie pomo�e... to nie ma �adnej rady.

� Zastanawiaj�ce! Jednak co� nieco� musia� on pami�ta�, skoro na przyk�ad nie zapomnia� swojej wiedzy lekarskiej?

� Tak. Dlatego te� mam najlepsze nadzieje � powiedzia� wstaj�c Dobraniecki.

Poci�g, sapi�c, zatrzyma� si� na ma�ej stacyjce. By� jasny, s�oneczny ranek. Dachy budynk�w pokrywa�a gruba warstwa �niegu, ga��zie drzew ugina�y si� pod obfit� oki�ci�. Szeroki widok roztaczaj�cy si� z peronu zdawa� si� w swojej bieli i jasno�ci czym� od�wi�tnym, zdawa� si� zalotnie u�miecha� i wabi� swoj� puszyst�, przytuln� cisz�.

Profesor Dobraniecki sta� i wpatrywa� si� w t� bia�� przestrze�. Tak dawno nie by� na wsi. Ten pejza� wyda� mu si� w pierwszej chwili czym� sztucznym, jak�� dekoracj� przesadnie realistyczn�, pretensjonaln� i pi�kn� a� do nieprawdopodobie�stwa. Up�yn�o kilka minut, zanim w swej pami�ci odnalaz� dawne odczucia, dawne kontakty z tym na nowo odkrytym �wiatem, dawne zwi�zki... Urodzi� si� przecie na wsi, na wsi sp�dzi� dzieci�stwo i pierwsze lata m�odo�ci.

� Te� amnezja � my�la�. � Cz�owiek �yj�cy �yciem miejskim zapomina o tym �wiecie.

Wpada w chorobliwy rytm kariery, pracy, wy�cigu... I po prostu przestaje wiedzie� o istnieniu tej pogody, tej ciszy... tej innej ziemi, gdzie prawda tak bezpo�rednio przemawia do cz�owieka nie przez g�o�nik radia, nie czarnymi czcionkami druku... Zapomina si� o tym...

Us�ysza� za sob� lekko skrzypi�ce kroki i g�os:

� A pan pewno do Radoliszek?

� Nie, do Ludwikowa. Czy mo�na tu dosta� jak�� furmank�?

� Dlaczego nie? Mo�na. Je�eli pan ka�e, skocz� tu do Pawlaka, on migiem zaprz�gnie.

� Prosz� pana bardzo.

To �migiem� trwa�o jednak prawie godzin�. Jazda do Ludwikowa po nieprzetartej drodze dobre p�. Gdy sanki stan�y wreszcie przed pa�acem, by�o ju� po�udnie. Zwabiona szczekaniem ps�w, w drzwiach ukaza�a si� pani Michalesia i przys�aniaj�c oczy d�oni�, bo blask by� wielki, przyjrza�a si� nieznajomemu.

� Pan zapewne w interesie do fabryki? � zapyta�a. � Nie. Chcia�bym widzie� si� z panem Czy�skim.

� To prosz� do �rodka. Ale pa�stwa nie ma w domu.

� Nic nie szkodzi. W�a�ciwie zale�y mi na zobaczeniu si� z narzeczon� pana Czy�skiego, z pann� Wilczur�wn�.

� Jej te� nie ma.

� Nie ma?

� Tak! Wszyscy, prosz� pana, pojechali do Radoliszek. Profesor Dobraniecki zawaha� si�.

� A pr�dko wr�c�?

� Nie wiadomo, prosz� pana. Pojechali da� na zapowiedzi. No, to ju� pewno ksi�dz proboszcz ich nie pu�ci. Na obiedzie zatrzyma.

� Tak?... To niedobrze. A czy mo�e mi pani powiedzie�?... Mecenas Korczy�ski w Wilnie poinformowa� mnie, �e pa�stwo Czy�scy zabrali do siebie niejakiego Antoniego Kosib�, znachora?

� A jak�e, prawda, zabrali. Tylko �e on nie chcia� tu u nas zosta�.

� Nie rozumiem...

� Ot, nie chcia�. Taki �adny domek wyszykowali tu dla niego, o tam, za ogrodem. A on nie chcia�.

� Wi�c gdzie jest?

� Gdzie�by? Do m�yna pojecha�, do Prokopa Mielnika. Powiada�, �e tam mu najlepiej b�dzie. Zdziwacza� stary. Ale ja tu gadam na mrozie, cho� co prawda mr�z dzi� niewielki, a pana do �rodka nie prosz�. Niech�e pan b�dzie �askaw...

Dobraniecki zamy�li� si�.

� Nie, dzi�kuj� pani. Musz� pojecha� do Radoliszek. Mam bardzo ma�o czasu i czeka� nie mog�.

� Jak pan woli. A je�eli pa�stwo chce pan zobaczy�, to na plebani� prosz� wst�pi�.

� Dobrze. Dzi�kuj� pani.

Wo�nica podci�� konia, profesor szczelnie owin�� nogi baranic� i sanki ruszy�y.

Widocznie jednak jaki� pech prze�ladowa� go tego dnia. Gdy zajecha� przed plebani�, dowiedzia� si�, �e s� tu tylko starsi pa�stwo Czy�scy, do kt�rych w�a�nie �adnego interesu nie mia�. Ich stangret poinformowa� profesora, �e pan Leszek z narzeczon� pojechali na cmentarz, gdzie pochowana jest jej matka, a po drodze mieli wst�pi� do m�yna, �eby zobaczy� si� ze znachorem.

� Albo tam, albo tam pan ich znajdzie � zako�czy� stangret i zwracaj�c si� do wo�nicy profesora, zapyta�: � A ty, Pawlak, znasz ludwikowskie srokate?

� Co nie mam zna�...

� No, to uwa�aj. M�ody panicz srokatymi pojecha�. Jak je zobaczysz, to znaczy si�, �e i panicz tam jest.

� Wiadomo. � Wo�nica kiwn�� g�ow� i cmokn�� na konika.

Do radoliskiego cmentarza by�y dwie drogi. Bli�sza, kt�r�dy zawsze pogrzeby chodzi�y, wiod�a ko�o Trzech Gruszek. Nadk�adaj�c za� oko�o wiorsty mo�na by�o jecha� ko�o m�yna Prokopa Mielnika. T� w�a�nie drog� wybra� Leszek nie tylko dlatego, �e by�a ju� dobrze przetarta, ale i w tym celu, by przy okazji odwiedzi� znachora.

W g��bi duszy Leszek by� na� troch� rozgoryczony. Nie m�g� zrozumie�, dlaczego Kosiba nie przyj�� proponowanej mu go�ciny w Ludwikowie, dlaczego nie chcia� zamieszka� w domku za ogrodem, nad kt�rego odrestaurowaniem tyle k�opotali si� z Marysi�. Wiedzia� zreszt�, jak Marysia lubi swego �stryjcia Antoniego� i jak bardzo chce mie� go przy sobie. Dla obojga odmowa znachora by�a przykr� niespodziank�.

Tote� teraz, po daniu na zapowiedzi, uradzili zaatakowa� go pro�bami jeszcze raz. Marysia wprawdzie, znaj�c usposobienie �stryjcia Antoniego�, s�abe mia�a nadzieje. Leszek jednak, z natury uparty, zapewnia� j�, �e zdo�a go sk�oni� do przeprowadzki.

Znachora zastali przed m�ynem z workiem m�ki na plecach. W�a�nie �adowano sanie, zwane w tych okolicach �rozwalenkami�.

Przywita� si� z m�odymi bez u�miechu, otrzepn�� r�ce i zaprosi� ich do swojej przybud�wki.

� Dzie� niezimny � powiedzia� � ale zaraz samowar podgrzej� i herbata gor�ca nie zaszkodzi.

� Z przyjemno�ci� � zawo�a� Leszek. � My si� tu u pana nie kr�pujemy... Jak u siebie w domu.

� Dzi�kuj� za �ask�.

� �aski tu z naszej strony rzeczywi�cie wiele, bo pan pogardzi� nasz� go�cin� w Ludwikowie, a my pa�sk� przyjmujemy.

Znachor nie odpowiedzia�. Wyci�gn�� zza pieca stary but, naci�gn�� go cholew� na rur� samowaru i zacz�� rozdmuchiwa� przygas�e wewn�trz w�gle, a� z do�u wylatywa� popi� i iskry.

� Pan, panie Antoni � odezwa� si� znowu Leszek � naprawd� robi nam krzywd�. To� i ko�o Ludwikowa nie zabraknie chorych potrzebuj�cych pa�skiej pomocy. A my mamy t�skni� za panem?...

Kosiba u�miechn�� si� blado.

� �arty, panie! Po co ja wam potrzebny...

� Wstydzi�by si� pan. � Leszek uda� oburzenie. � Ju� nie m�wi�c o mnie, ale nie b�dzie pan przecie twierdzi�, �e Marysia nie jest do pana przywi�zana!

� B�g jej zap�a�!

� No, wi�c?

� A ot, przywi�zanie przywi�zaniem, a �ycie �yciem. Nowe �ycie, nowe przywi�zania.

� To �adnie! � zawo�a� Leszek. � Widzisz, Marysiu?... Pan Antoni daje nam do zrozumienia, �e ju� ma do�� nas, �e sam do innych ludzi teraz przywi��e si�.

� Stryjem Antoni � Marysia wzi�a go pod rami� � ja tak prosz�, tak bardzo prosz�...

Znachor wyci�gn�� r�k� i pog�aska� j� po ramieniu.

� Go��beczko kochana... Ja dla ciebie wszystko, ale nie do was ja, nie do was. Stary jestem i smutny. Samym swoim widokiem psu�bym wam szcz�cie. Nie trzeba, nie. Nie trzeba. Ot, jak zechcecie mnie zobaczy� czasami, zajedziecie tu do m�yna i .. Dajmy ju� temu spok�j.

Odwr�ci� si� do samowaru, z kt�rego zacz�o si� wydobywa� mruczenie. Leszek roz�o�y� r�ce.

� Ha, to szkoda. Bo ja uplanowa�em sobie, �e na �nowosiele�, w dniu, kiedy by pan wprowadzi� si� do Ludwikowa, ofiarowa�bym panu komplet narz�dzi chirurgicznych...

Czeka� efektu, lecz znachor uda�, �e nie s�yszy tego kuszenia. Zdj�� szklanki z p�ki, przejrza� je pod �wiat�o i zabra� si� do nalewania herbaty. Gdy ju� siedzieli przy stole, Marysia powiedzia�a:

� Dali�my dzi� na zapowiedzi. Za cztery tygodnie nasz �lub.

� Ale na wesele to ju� pan Antoni musi do nas przyjecha�! � zawo�a� Leszek.

� Obejdzie si� tam i beze mnie. Nie pasuj� ja do tych pa�stwa, co tam b�d�. A i st�d �yczy� wam b�d� tak serdecznie, jak i z bliska.

� Nie chce pan by� �wiadkiem naszej rado�ci, naszego �wi�ta!

� Stryjciu Antoni!

� Czemu nie � kiwn�� g�ow� znachor. � Do ko�cio�a przecie przyjd�, n �wiadkiem... To� ja od pocz�tku jestem �wiadkiem wszystkich waszych zmartwie� i rado�ci. Dzi�ki Bogu, �e po waszej my�li wszystko ko�czy si�.

� O, panie Antoni � sprostowa� Leszek � to dopiero si� zaczyna. Dopiero pocz�tek naszego wielkiego szcz�cia, kt�re zdobyli�my po tylu przeszkodach, kosztem tylu �ez i smutk�w, i rozpaczy... A� dziwno pomy�le�, ile�my tego z�a przecierpie� musieli...

� Tym lepiej dla was � powiedzia� powa�nie znachor.

� Dlaczego tym lepiej?

� Bo szcz�cie poty trwa, p�ki je cz�owiek ocenia nale�ycie. A dla cz�owieka warto�� ma tylko to, co ci�ko si� zdoby�o.

Zamy�lili si� wszyscy troje. M�odzi nad otwieraj�c� si� przed nimi szcz�liw� przysz�o�ci�, Antoni Kosiba nad swoj� samotno�ci�, w kt�rej ju� b�dzie musia� �y� do �mierci. I on przecie wiele prze�y�, wiele przecierpia�, a nic dla siebie nie zdoby�. Blu�ni�by przeciw w�asnemu sercu, gdyby �a�owa�, �e oto t� cz�stk� szcz�cia, jakiego dla siebie pragn��, odda� im, dorzuci� jak ubogi datek do ich wielkiego skarbu... Nie, nie �a�owa�, ale przecie� ci�ko mu by�o na duszy, jak musi by� ci�ko ka�demu, co ju� niczego nie oczekuje, niczego si� nie spodziewa, niczego nie pragnie...

Zapukano do izby. To stangret wszed� z pud�em.

� Boj� si�, paniczu, �e kwiaty zmarzn�. Za d�ugo s� na mrozie.

� A dobrze. Niech tu postoj� � powiedzia� Leszek. � Chocia� i tak nied�ugo musimy jecha�.

� Dok�d�e to z kwiatami? � zaciekawi� si� znachor.

Pojedziemy na cmentarz, na gr�b Marysinej mamy. Chcemy podzieli� si� z m� nasz� rado�ci� i poprosi� o b�ogos�awie�stwo � odpowie powa�nie Leszek.

� Twojej matki, go��beczko?

� Tak.

� To �adnie... Bardzo �adnie... Wspomnia�a� mi kiedy�, �e tu na radoliskim cmentarzu spoczywa. Tak, tak... Kiedy� tu, go��beczko, w tej izbie le�a�a mi�dzy �yciem i �mierci�, chcia�em i ja p�j�� na jej gr�b, pomodli� si� o twoje wyzdrowienie... Zawsze wstawiennictwo matki to nie tylko u ludzi, ale i u Boga musi najwi�cej znaczy�... Ci�kie by�y to godziny... Tylko nie wiedzia�em, gdzie jej mogi�ka.

Zas�pi� si�, potem przetar� czo�o i wsta�. Z k�ta alkowy przyni�s� wielki p�k nie�miertelnik�w.

� Macie i to. Zawie�cie. Te kwiaty nie pomarzn�, nie powi�dn�. To kwiaty umar�ych.

Z��cie je tam ode mnie.

Marysia ze �zami w oczach zarzuci�a mu r�ce na szyj�. � Kochany stryjciu, kochany stryjciu...

� A mo�e i pan, panie Antoni, pojecha�by z nami. Z�o�y�by pan te kwiaty osobi�cie? � zaproponowa� Leszek.

Znachor spojrza� w oczy Marysi, zastanowi� si� i kiwn�� g�ow�.

� Dobrze, pojad� z wami. St�d do cmentarza niedaleko, to jak b�d� wiedzia�, gdzie ta mogi�ka, czasami sobie p�jd� zielsko powyrywa�, kwiatki po�o�y�.

Wiedzia� Antoni Kosiba, jak� przykro�� robi Marysi nie chc�c przyj�� go�ciny w Ludwikowie, i pragn�� teraz da� jej dow�d, �e nic, co j� blisko obchodzi, nie przestanie nigdy by� bliskie i dla niego.

W kwadrans p�niej we tr�jk� siedzieli w saniach. Konie ruszy�y drobnym k�usem i ju� po chwili znale�li si� na zakr�cie, sk�d jak na d�oni wida� by�o kapliczk� i ca�e wzg�rze, na kt�rym znajdowa� si� tak zwany Nowy Cmentarz. Z nowo�ci w�a�ciwie pozosta�a mu tylko nazwa, o czym �wiadczy�y rozsypuj�ce si� p�oty, pochylone krzy�e i �wiec�ce w wielu miejscach czerwon� ceg�� �ciany kapliczki �wi�tego Stanis�awa Kostki.

Stary cmentarz, po�o�ony za ko�cio�em niemal w �rodku miasteczka, od trzydziestu z g�r� lat by� ju� tak przepe�niony, �e nie pozosta�o na nim ani metra wolnego od mogi�. Tu natomiast, na kiedy� �ysym, a obecnie g�sto drzewami poro�ni�tym pag�rku chowano zmar�ych radoliskich i okolicznych wzd�u� alejek. Mi�dzy alejkami du�e kawa�ki by�y jeszcze wolne i od mogi�, i od drzew. Snad� i drzewa w sypkim piasku nie chcia�y rosn��.

Droga sz�a obok cmentarza i sanie zatrzyma�y si� przy bramie. St�d ju� trzeba by�o brn�� nietkni�tym bia�ym �niegiem, kt�ry miejscami si�ga� do kolan. Nawia�o go tu bez miary. Za to gdy tylko min�li wierzcho�ek wzg�rza, mogli ju� i�� bez trudu. Tylko przy mogi�kach potworzy�y si� niewielkie zaspy.

Marysia zatrzyma�a si� przy mogile swojej matki, ukl�k�a w �niegu i modli�a si�. Leszek poszed� za jej przyk�adem. Znachor zdj�� czapk� i sta� za nimi w milczeniu.

By�a to zwyk�a, wiejska mogi�ka z niewielkim czarnym krzy�ykiem zawieszonym zeschni�tymi wianuszkami i do po�owy zasypanym �niegiem. W�a�nie m�odzi sko�czyli modlitw�. Leszek wyj�� z pud�a kwiaty, Marysia za� zacz�a oczyszcza� z krzy�a �nieg. W�wczas ukaza�a si� blaszana tabliczka z napisem...

Antoni powi�d� po niej wzrokiem i przeczyta�:

��p. Beata z Gonty�skich...�

Zrobi� krok naprz�d, wyci�gn�� r�ce przed siebie...

� Co panu, co panu jest? � krzykn�� przera�ony Leszek.

� Stryjciu!...

� Bo�e! � j�kn�� znachor. W jego m�zgu z przera�liw� jasno�ci� od�y�o wszystko.

Trz�s� si� na ca�ym ciele, a z jego gard�a wydobywa� si� jaki� g�uchy, nieludzki j�k. Si�y opu�ci�y go zupe�nie i by�by run�� na ziemi�, gdyby Leszek i Marysia nie chwycili go mocno pod ramiona.

� Co ci, co ci, stryjciu? � szepta�a przera�ona Marysia.

� Mariolo, c�reczko moja... c�reczko moja � wym�wi� rozdrganym g�osem i wybuchn�� �kaniem.

Nie mogli utrzyma� tego bezw�adnego ci�aru i jak najostro�niej opu�cili go na ziemi�. S�owa wypowiedziane przeze� nape�ni�y ich zdumieniem, zw�aszcza zdziwi�o Marysi�, �e nazwa� j� imieniem, kt�rym kiedy�, i to bardzo rzadko, w chwilach czu�ych pieszczot nazywa�a j� matka. Nie mieli jednak czasu na dociekania. Antoni Kosiba dozna� widocznie jakiego� ataku nerwowego. Skulony na kl�czkach w �niegu, z r�kami przyci�ni�tymi do twarzy nie ustawa� w �kaniu.

� Musimy go przenie�� do sanek � zdecydowa� si� Leszek � pobiegn� po stangreta, bo sami nie damy rady.

Ju� chcia� i��, gdy w alejce ukaza� si� profesor Dobraniecki. Jego niespodziewane zjawienie si� tutaj zaskoczy�o ich, lecz i ucieszy�o.

� Uszanowanie profesorowi � zacz�� Leszek. � On dosta� ataku nerwowego. Co robi�?...

Ale Dobraniecki sta� nieruchomo, wpatruj�c si� w tabliczk� na krzy�u.

� Musimy go przenie�� do sa� � odezwa�a si� Marysia. Dobraniecki potrz�sn�� g�ow�.

� Nie, niech pani pozwoli wyp�aka� si� swemu ojcu. A widz�c szeroko otwarte oczy obojga, doda�:

� To jest ojciec pani, profesor Rafa� Wilczur... Dzi�ki Bogu, odzyska� pami��... Chod�my, odejd�my dalej... Pozw�lmy mu p�aka�.

Stali opodal i Dobraniecki urywanymi zdaniami opowiedzia� im wszystko. Tymczasem �zy przynios�y widocznie znachorowi ulg�. Podni�s� si� ci�ko z ziemi, lecz nie odchodzi�. Marysia podbieg�a do� i przytuli�a twarz do jego ramienia. Nie widzia�a nic, bo �zy zalewa�y jej oczy, lecz s�ysza�a jego cichy g�os:

� Wieczne odpoczywanie racz jej da�. Panie...

Zachodzi�o s�o�ce, czerwieni� i z�otem jarzy�o si� niebo na widnokr�gu, na �niegu k�ad�y si� niebieskawe cienie, pierwsze mu�ni�cie wczesnego zimowego zmierzchu.