Wcze�niej czy p�niej to musia�o si� sta�. 30 czerwca 1908 roku zag�ada omin�a Moskw� tylko o trzy godziny i cztery tysi�ce kilometr�w � odchylenie znikome wed�ug kryteri�w wszech�wiata. I zn�w dnia 12 lutego 1947 roku inne miasto rosyjskie by�o jeszcze bli�sze katastrofy, gdy spad� drugi meteoryt dwudziestego wieku w odleg�o�ci nieca�ych czterystu kilometr�w od W�adywostoku, przy czym tej detonacji nie da�oby si� por�wna� z wybuchem �wie�o wynalezionej bomby atomowej.

W tamtych czasach cz�owiek nic nie potrafi� zrobi�, �eby uchroni� si� przed takimi przypadkowymi pociskami zab��kanymi w bombardowaniu kosmicznym, kt�re niegdy� poznaczy�o lejami powierzchni� Ksi�yca. Meteoryty w roku 1908 i 1947 spad�y na bezludzia; ale w nast�pnym wieku nie by�o na Ziemi ju� ani jednego rejonu, mog�cego s�u�y� artylerii kosmicznej jako cel do nieszkodliwych �wicze�. Ludzko�� rozprzestrzeni�a si� od bieguna do bieguna. Tote� nieuniknienie�

O godzinie 9.46 �redniego czasu zachodnioeuropejskiego rano w dniu 11 wrze�nia, pod koniec wyj�tkowo pi�knego lata roku 2077, wi�kszo�� mieszka�c�w Europy zobaczy�a o�lepiaj�c� kul� ognia, kt�ra ukaza�a si� na niebie od wschodu. W ci�gu paru sekund ja�niejsza ni� S�o�ce sun�a po niebie � zrazu cicho � pozostawiaj�c za sob� rozwirowany s�up dymu i py�u.

Gdzie� nad Austri� zacz�a si� rozpada�. Od grzmot�w tych detonacji ponad milion os�b og�uch�o ca�kowicie. To byli ci szcz�liwcy.

Tysi�c ton kamienia i metalu, sun�c z szybko�ci� pi��dziesi�ciu kilometr�w na sekund�, gruchn�o na r�wniny p�nocnych W�och i w jednej p�omiennej chwili praca stuleci obr�ci�a si� wniwecz. Padwa i Werona zosta�y zmiecione z powierzchni Ziemi, resztki chwa�y Wenecji zgin�y w morzu, gdy wody Adriatyku z hukiem zala�y l�d po tym uderzeniu z kosmosu.

�mier� ponios�o sze��set tysi�cy ludzi, og�lne szkody oceniono na sum� ponad tryliona dolar�w. Ale na polu sztuki. historii i nauki ca�a ludzko�� � po wieki wiek�w ponios�a straty nieobliczalne i niepowetowane, jak gdyby w ci�gu jednego poranka stoczono i przegrano jak�� wielk� wojn�, i ma�o kto m�g� czerpa� przyjemno�� z faktu, �e jeszcze przez d�ugie miesi�ce, podczas gdy py� zag�ady powoli opada�, ca�y �wiat ogl�da� �wity i zachody s�o�ca najwspanialsze od czas�w wybuchu Krakatau.

Po pierwszym wstrz�sie ludzko�� � jak nigdy dot�d, w �adnym stuleciu � zjednoczy�a si�, zdeterminowana. Zdawa�a sobie spraw�, �e taka katastrofa mo�e nie po

wt�rzy� si� przez tysi�c lat, ale te� mo�e powt�rzy� si� ju� jutro. A nast�pnym razem poci�gnie to skutki jeszcze straszliwsze.

Dobrze: nie b�dzie nast�pnego razu.

Sto lat przedtem �wiat, znacznie ubo�szy, dysponuj�cy mniejszymi zasobami, marnowa� swoje bogactwa, usi�uj�c niszczy� bro�, wypuszczon� samob�jczo przez ludzko�� przeciwko ludzko�ci. Tych wysi�k�w nigdy nie uwie�czy� sukces, ale nabyte w�wczas do�wiadczenie nie posz�o w niepami��. Teraz mo�na by�o je wykorzysta� w szlachetniejszym celu i wobec niesko�czenie wi�kszej widowni. �aden meteoryt dostatecznie du�y, �eby spowodowa� nieszcz�cie, nie mia� przedrze� si� przez zapor� obronn� Ziemi.

Tak powsta� projekt Stra�y Kosmicznej. Pi��dziesi�t lat p�niej, w okoliczno�ciach, jakich �aden z projektant�w nie m�g� przewidzie�, uzasadni� swoje istnienie.

W roku 2130, dzi�ki urz�dzeniom radarowym zainstalowanym na Marsie, wykrywano nowe asteroidy mniej wi�cej po dwana�cie dziennie. Komputery Stra�y Kosmicznej automatycznie oblicza�y ich orbity i w swoich przepastnych pami�ciach magazynowa�y informacje, tak �eby co kilka miesi�cy ka�dy zainteresowany astronom m�g� mie� wgl�d w nagromadzone dane. Dane te by�y ju� imponuj�ce.

Przez sto dwadzie�cia par� lat, od czasu gdy akurat pierwszego dnia dziewi�tnastego wieku odkryto Ceres, najwi�kszy z tych male�kich �wiat�w, wykrywano pierwszy tysi�c asteroid. Setki ich znajdowano i gubiono, i znajdowano znowu � takie roje, �e pewien rozj�trzony astronom nazwa� je �robactwem wszech�wiata�. Bardzo by si� przerazi�, gdyby wiedzia�, �e liczba asteroid, �ledzonych teraz przez Stra� Kosmiczn�, wynosi pe�ne p� miliona.

Tylko pi�� olbrzym�w � Ceres, Pallas, Junona, Eunomia i Westa � mia�o ponad dwie�cie kilometr�w �rednicy; przewa�nie asteroidy by�y po prostu monstrualnymi g�azami o rozmiarach niedu�ego parku. Prawie wszystkie kr��y�y po orbitach poza Marsem; zaledwie kilka � te, kt�re posun�y si� w kierunku S�o�ca na tyle, by stanowi� ewentualne niebezpiecze�stwo dla Ziemi � interesowa�o Stra� Kosmiczn�. I ani jedna z ca�ego tysi�ca na przestrzeni dalszej historii Uk�adu S�onecznego nie mia�a zbli�y� si� do Ziemi na odleg�o�� mniejsz� ni� milion kilometr�w.

Obiekt figuruj�cy z pocz�tku w katalogu jako 31/439 (co oznacza�o rok �amany przez kolejny numer odkrycia) wypatrzono, gdy jeszcze znajdowa� si� poza orbit� Jowisza. Nie by�o nic niezwyk�ego w jego po�o�eniu: wiele asteroid przesuwa�o si� poza Saturna, zanim skr�ci�o w stron� swego dalekiego s�o�ca. A Thule II, maj�c najdalszy zasi�g, kr�ci�a si� tak blisko Urana, �e r�wnie dobrze mog�aby by� zab��kanym ksi�ycem tej planety.

Ale pierwszy kontakt radarowy na tak� odleg�o�� by� bez precedensu; najwidoczniej 31/439 musia�a mie� niezwyk�e rozmiary. Z si�y echa komputery wydedukowa�y, �e jej �rednica mierzy co najmniej czterdzie�ci kilometr�w. Takiego olbrzyma wykryto po raz pierwszy od stu lat. To, �e przeoczano go tak d�ugo, wydawa�o si� wprost niewiarygodne.

Obliczono orbit� i rozwi�zano t� zagadk�, po czym wy�oni�a si� zagadka jeszcze wi�ksza. 31/439 nie sun�a normalnym szlakiem asteroid po elipsie, odtwarzanej z dok�adno�ci� mechanizmu zegarowego co kilka lat. Ten samotny w�drowiec w�r�d gwiazd sk�ada� w Uk�adzie S�onecznym swoj� wizyt� pierwsz� i ostatni�; sun�� tak szybko, �e pole grawitacyjne S�o�ca nigdy nie mog�oby go zatrzyma�. P�dzi� w g��b Uk�adu S�onecznego poprzez orbity Jowisza, Marsa, Ziemi, Wenus i Merkurego, przy ka�dym z nich zwi�kszaj�c pr�dko��, a� mia� zatoczy� kr�g wok� S�o�ca i skierowa� si� znowu w nieznane.

Zebranie nadzwyczajne Rady do Spraw Kosmosu by�o kr�tkie i burzliwe. Nawet w dwudziestym drugim wieku jeszcze nie znaleziono �adnego sposobu na to, by kluczowych stanowisk w administracji nie zajmowali uczeni podstarzali i konserwatywni. Doprawdy w�tpliwe, czy ten problem kiedykolwiek zostanie rozwi�zany.

Na domiar z�ego przewodnicz�cym RSK by� emerytowany profesor honoris causa Olaf Davidson, wybitny astrofizyk. Profesor Davidson niezbyt interesowa� si� obiektami mniejszymi ni� galaktyki i nigdy nie zawraca� sobie g�owy ukrywaniem swoich upodoba�. Chocia� musia� przyzna�, �e dziewi��dziesi�t procent jego wiedzy opiera si� na obserwacjach przez instrumenty usytuowane w kosmosie, wcale nie by� z tego zadowolony. Co najmniej trzy razy w ci�gu jego znakomitej kariery naukowej satelity wystrzelone, �eby potwierdzi� kt�r�� z jego ukochanych teorii, przynosi�y wyniki wprost odwrotne, ni� oczekiwa�.

Zagadnienie przed�o�one Radzie by�o dosy� proste. Nie ulega w�tpliwo�ci, �e Rama to obiekt niezwyk�y, ale czy wa�ny? Za kilka miesi�cy zniknie na zawsze, niewiele wi�c pozostaje czasu do dzia�ania. Okazja raz utracona nigdy si� nie powt�rzy.

Koszta by�y zawrotne, ale sond�, kt�r� zamierzano wypu�ci� z Marsa w przestrze� kosmiczn� za orbit� Neptuna, mo�na by�o przeprogramowa� i wys�a� z du�� pr�dko�ci� na spotkanie Ramy. Mo�liwo�� spotkania bezpo�redniego oczywi�cie wykluczano: to mia� by� najszybszy notowany w kronikach przelot dw�ch cia� mijaj�cych si� z pr�dko�ci� dwustu tysi�cy kilometr�w na godzin�. Intensywna obserwacja Ramy mia�a trwa� zaledwie kilka minut, a w zbli�eniu nie d�u�ej ni� sekund�. Ale to wystarcza�o, �eby za pomoc� odpowiednich instrument�w otrzyma� odpowiedzi na wiele pyta�.

Profesor Davidson do tego projektu z sond� wys�an� poza orbit� Neptuna odni�s� si� bardzo sceptycznie, ale ju� przedtem zosta�o to zaakceptowane, zreszt� nie widzia� celu, �eby wyk�ada� jeszcze wi�cej ci�ko zdobytych pieni�dzy na b�ah� spraw�. Bardzo p�ynnie wyg�osi� przem�wienie o szale�stwie, jakim jest polowanie na asteroidy, a tak�e nawo�ywanie, �e koniecznie trzeba zainstalowa� na Ksi�ycu nowy interferometr o wysokiej rozdzielczo�ci, �eby raz na zawsze potwierdzi� niedawno wskrzeszon� teori� powstania wszech�wiata w drodze Wielkiego Wybuchu.

To by� powa�ny b��d taktyczny, poniewa� w Radzie zasiadali trzej najbardziej �arliwi zwolennicy zmodyfikowanej teorii stanu ustalonego. W g��bi duszy zgadzali si� oni z profesorem Davidsonem: polowanie na asteroidy to wyrzucone pieni�dze, jednak�e�

O przegranej profesora Davidsona zadecydowa� jeden g�os.

Komandor Norton zapami�ta� pierwsze transmisje telewizyjne z ostatnich minut tego spotkania, powtarzane wielokrotnie w zwolnionym tempie. Ale by�o co�, czego z pewno�ci� obraz elektroniczny nie m�g�by przekaza� niesamowito�� rozmiar�w Ramy.

Norton nigdy nie doznawa� podobnego wra�enia, gdy l�dowa� na naturalnych obiektach jak Ksi�yc czy Mars. To by�y �wiaty, wi�c ich wielko�� go nie dziwi�a. I przecie� l�dowa� tak�e na Jowiszu VIII, kt�ry by� tylko troch� wi�kszy od Ramy i wydawa� si� obiektem zupe�nie ma�ym.

�atwo jednak mo�na rozwi�za� t� paradoksaln� zagadk�. Na wra�enie odniesione teraz przez Nortona wp�yn�� fakt, �e Rama to tw�r sztuczny, milion razy ci�szy ni� wszystko, co ludzko�� kiedykolwiek wystrzeli�a w przestrze� kosmiczn�. Masa Ramy wynosi�a co najmniej dziesi�� bilion�w ton: w ka�dym kosmonaucie my�l o tym budzi�a nie tylko l�k i uznanie, ale i groz�. Nic dziwnego, �e Norton u�wiadamia� sobie w�asn� znikomo�� i patrzy� przygn�biony, jak ten walec z jakiego� nie starzej�cego si� metalu coraz bardziej zape�nia niebo.

Do��czy�o si� tu poczucie niebezpiecze�stwa, zupe�nie dla niego nowe, chocia� do�wiadczenie mia� bogate. L�duj�c, zawsze dot�d wiedzia�, czego si� spodziewa�; zawsze istnia�a mo�liwo�� katastrofy, ale nigdy nie by�o mo�liwo�ci zaskoczenia. W przypadku Ramy jedynym pewnikiem mog�o by� w�a�nie zaskoczenie.

Teraz �mia�ek kr��y� w odleg�o�ci nieca�ego tysi�ca metr�w ponad p�nocnym biegunem Ramy, nad samym �rodkiem powoli kr�c�cej si� okr�g�ej tarczy. Wybrano ten koniec walca, poniewa� by� w blasku S�o�ca; za ka�dym obrotem cienie zagadkowych niskich konstrukcji niedaleko osi miarowo omiata�y metalow� r�wnin�. P�nocna powierzchnia Ramy by�a olbrzymim zegarem s�onecznym, kt�ry odmierza� b�yskawiczne mijanie jego czterominutowego dnia.

L�dowanie wa��cego pi�� tysi�cy ton statku kosmicznego na �rodku kr�c�cej si� p�yty by�o najmniejsz� z trosk komandora Nortona. Nie r�ni�o si� to od siadania na osi du�ej stacji kosmicznej; boczne dysze ju� wprawi�y statek w synchroniczny ruch obrotowy i Norton m�g� zaufa� porucznikowi Joemu Calvertowi, �e �mia�ek przy pomocy czy te� bez pomocy komputera nawigacyjnego opadnie lekko jak p�atek �niegu.

��Jeszcze trzy minuty � powiedzia� Joe nie odrywaj�c wzroku od monitora � i b�dziemy wiedzieli, czy to rzeczywi�cie jest antymateria.

Norton u�miechn�� si�, przypomnia� sobie niekt�re z bardziej przera�aj�cych teorii o pochodzeniu Ramy. Gdyby ten nieprawdopodobny domys� okaza� si� prawd�, za par� sekund dosz�oby do najwi�kszego zderzenia od czas�w powstania Uk�adu S�onecznego. Kr�tko m�wi�c, anihilacja dziesi�ciu tysi�cy ton da�aby planetom naszego uk�adu na kr�tko drugie s�o�ce.

A przecie� zakres misji �mia�ka obejmowa� nawet takie raczej niemo�liwe ewentualno�ci. �mia�ek wystrzeli� w Ram� z jednej ze swoich dysz strumieniem cieczy z bezpiecznej odleg�o�ci tysi�ca kilometr�w. Nie sta�o si� nic w og�le, gdy rozszerzaj�ca si� chmura pary dotar�a do celu � a reakcja mi�dzy materi� i antymateri�, obejmuj�ca cho�by kilka miligram�w, przecie� by wywo�a�a straszliwy pokaz fajerwerk�w.

Norton, podobnie jak wszyscy dow�dcy statk�w kosmicznych, by� ostro�ny. D�ugo i uwa�nie przygl�da� si� p�nocnej powierzchni Ramy, �eby wybra� punkt l�dowania. Po g��bokim namy�le zadecydowa�, �e najlepiej b�dzie omin�� to oczywiste miejsce � sam �rodek osi. By�a to wyra�nie zaznaczona na biegunie okr�g�a p�yta o stumetrowej �rednicy; podejrzewa�, �e stanowi ona zewn�trzne zamkni�cie jakiej� ogromnej �luzy. Istoty, kt�re zbudowa�y ten wydr��ony �wiat, musia�y mie� jaki� spos�b wprowadzenia tam swoich statk�w kosmicznych. By�o to logiczne miejsce na g��wne wej�cie, wi�c uzna�, �e by�oby nieroztropnie blokowa� drzwi frontowe swoim statkiem.

Ale jego decyzja zrodzi�a inne problemy. Gdyby �mia�ek wyl�dowa� w odleg�o�ci bodaj kilku metr�w od osi, gwa�towny ruch obrotowy Ramy zacz��by odsuwa� statek . od bieguna. Pocz�tkowo si�a od�rodkowa by�aby bardzo s�aba. ale sta�a i nieub�agana. Nortona nie zachwyca�a perspektywa, �e jego statek mo�e zacz�� �lizga� si� po tej biegunowej p�aszczy�nie, z minuty na minut� nabieraj�c szybko�ci, a� wreszcie po dotarciu do kraw�dzi zostanie ci�ni�ty w przestrze� z pr�dko�ci� tysi�ca kilometr�w na godzin�.

Mo�e nie dopu�ci�oby do tego znikome pole grawitacyjne Ramy � oko�o jednej tysi�cznej pola grawitacyjnego Ziemi. Przyci�ganie zatrzyma�oby �mia�ka na tej p�aszczy�nie si�� kilku ton i je�li powierzchnia tam jest dostatecznie szorstka, statek m�g�by dokowa� w pobli�u bieguna. Ale komandor Norton nie mia� zamiaru konfrontowa� nie znanej si�y tarcia z ca�kowicie pewn� si�� od�rodkow�.

Na szcz�cie sami projektanci Ramy dostarczyli rozwi�zania. W r�wnej odleg�o�ci od osi bieguna by�y trzy niskie przypominaj�ce bunkry kapsu�y o dziesi�ciometrowej �rednicy. Je�eli �mia�ek wyl�duje pomi�dzy dwiema z nich, si�a od�rodkowa doci�nie go do nich i zatrzyma w miejscu, podobnie jak statek w porcie przyciskaj� do mola nap�ywaj�ce fale.

��L�dowanie za pi�tna�cie sekund � powiedzia� Joe. I czeka� w napi�ciu nad podw�jnym zespo�em przyrz�d�w do sterowania, maj�c nadziej�, �e przecie� nie b�dzie musia� ich dotyka�. Komandor Norton nagle do g��bi sobie u�wiadomi�, co oznacza ta w�a�nie chwila. Jest to chyba najbardziej donios�e l�dowanie, odk�d cz�owiek sto pi��dziesi�t lat temu po raz pierwszy stan�� na Ksi�ycu.

Szare bunkry przesun�y si� powoli w g�r� za �ukiem obserwacyjnym. Po raz ostatni sykn�a dysza i poczuli ledwo wyczuwalny wstrz�s.

W ci�gu ubieg�ych tygodni komandor Norton cz�sto zastanawia� si�, co powie w tym momencie. Ale teraz s�owa same wyrwa�y mu si� z ust. Historia przem�wi�a za niego. Prawie bezwiednie, nie s�ysz�c w tym echa przesz�o�ci, powiedzia�:

��Tu baza na Ramie. �mia�ek wyl�dowa�.

Jeszcze miesi�c przedtem wcale by nie wierzy�, �e to jest mo�liwe. Gdy odebra� ten rozkaz, �mia�ek odbywa� zwyk�y sw�j lot celem umieszczania i sprawdzania boi sygnalizacyjnych ostrzegaj�cych przed asteroidami. By� w Uk�adzie S�onecznym jedynym statkiem kosmicznym, kt�ry m�g� spotka� si� z Ram�, zanim ten przybysz okr��y S�o�ce i pomknie z powrotem ku gwiazdom. A i tak okaza�o si� konieczne ograbienie z paliwa trzech innych statk�w S�u�by Badawczej, kt�re teraz unosi�y si� bezradnie i czeka�y na tankowce. Norton l�ka� si�, �e niepr�dko kapitanowie Kalipso, Ogara i Zucha odezw� si� do niego znowu.

Nawet z tym dodatkowym zapasem -paliwa po�cig by� d�ugi i trudny: Dopiero za orbit� Wenus �mia�ek dogoni� Ram�. �aden inny statek nie zdo�a�by tego dokona�. Norton zdawa� sobie spraw�, �e to niezwyk�y przywilej i �e ani jednej chwili w nast�pnych tygodniach nie wolno zmarnowa�. Niezliczeni naukowcy na Ziemi ch�tnie by zaprzedali dusze, �eby mie� tak� okazj�; teraz mogli tylko patrze� na ekrany telewizor�w, przygryza� usta i my�le�, o ile lepiej sami by si� spisywali. Mieli prawdopodobnie racj�, ale alternatywy nie by�o. Nieub�agane prawa mechaniki nieba sprawi�y, �e �mia�ek sta� si� tym pierwszym i jedynym ze wszystkich statk�w kosmicznych ludzko�ci, kt�ry m�g� kiedykolwiek nawi�za� ��czno�� z Ram�.

Wskaz�wki, jakie Norton nieustannie otrzymywa� z Ziemi, nie zmniejsza�y brzemienia jego odpowiedzialno�ci. Gdyby nale�a�o podejmowa� b�yskawiczne decyzje, nikt by mu nie pom�g�, bo op�nienie odbioru radiowego z O�rodka Kontroli wynosi�o ju� dziesi�� minut, a wci�� si� zwi�ksza�o. Norton cz�sto zazdro�ci� wielkim nawigatorom z dawnych czas�w, kt�rzy w�wczas, gdy nie by�o jeszcze ��czno�ci elektronicznej, mogli po swojemu t�umaczy� zapiecz�towane rozkazy, wolni od ci�g�ej kontroli ze strony Kwatery G��wnej. I nikt nigdy nie mia� si� dowiedzie�, dlaczego pope�nili jakie� b��dy.

A przecie� jednocze�nie by� rad, �e pewne decyzje mo�na pozostawia� Ziemi. Teraz, gdy orbita �mia�ka zosta�a zgrana z orbit� Ramy, posuwali si� w stron� S�o�ca jak jedno cia�o: za czterdzie�ci dni mieli dotrze� do peryhelium i min�� S�o�ce w odleg�o�ci dwudziestu milion�w kilometr�w. Odleg�o�� niepokoj�co ma�a: na d�ugo przedtem �mia�ek b�dzie musia� zu�y� resztki paliwa, aby przej�� na bezpieczniejsz� orbit�. Badania chyba mog� potrwa� ze trzy tygodnie, zanim na zawsze rozstan� si� z Ram�.

Potem stanie si� to ju� problem Ziemi. �mia�ek w�a�ciwie bezradny pop�dzi orbit�, dzi�ki kt�rej m�g�by zosta� pierwszym statkiem kosmicznym, kt�ry dotrze do gwiazd � za jakie� pi��set stuleci. Ale O�rodek Kontroli Misji zapewni�, �e nie ma czym si� martwi�. W taki czy inny spos�b, bez wzgl�du na koszt, �mia�ek otrzyma zaopatrzenie w paliwo nawet gdyby trzeba by�o wys�ane mu na pomoc tankowce porzuci� w Kosmosie po przekazaniu z nich ostatniego grama paliwa. Rama jest zdobycz� wart� ka�dego ryzyka, z wyj�tkiem misji samob�jczej.

Ale oczywi�cie mog�o doj�� do najgorszego. Komandor Norton nie �udzi� si�. Po raz pierwszy od stu lat w poczynania ludzkie wkrad� si� zn�w pierwiastek ca�kowitej niepewno�ci. A w�a�nie niepewno�� by�a czym�, czego ani naukowcy, ani m�owie stanu nie mogli tolerowa�. Gdyby cen� mia� by� �mia�ek i jego za�oga, bez wahania spisano by ich na straty.

Rama wydawa�a si� cicha jak grobowiec � kt�rym mo�e by�a. �adnych sygna��w radiowych na �adnej cz�stotliwo�ci fali, �adnych wstrz�s�w, mo�liwych do uchwycenia dla sejsmograf�w, poza mikrowstrz�sami niew�tpliwie spowodowanymi przez coraz wi�kszy �ar S�o�ca, �adnych pr�d�w elektrycznych, �adnej radioaktywno�ci. To by�a cisza niemal z�owieszcza, przecie� nawet asteroida da�aby si� jako� s�ysze�.

Czego my si� spodziewamy? � zadawa� sobie Norton pytanie. Komitetu powitalnego? Nie wiedzia�, czy ma by� rozczarowany, czy odczuwa� ulg�. Tak czy inaczej przypuszcza�, �e inicjatywa nale�y do niego.

Wyda� rozkaz: czeka� przez dwadzie�cia cztery godziny, a potem wyj�� na rozpoznanie. Nikt nie spa� w ci�gu tej pierwszej doby; nawet ci z za�ogi, kt�rzy nie pe�nili s�u�by, zajmowali si� sprawdzaniem instrument�w badawczych albo po prostu wygl�dali przez otwory obserwacyjne na dziwny, geometryczny krajobraz przed nimi. � Czy to �wiat �ywy? � pytali raz po raz. � Czy martwy? Czy mo�e tylko u�piony?

Na to pierwsze rozpoznanie Norton wzi�� tylko jednego towarzysza � komandora porucznika Karla Mercera, odwa�nego i pomys�owego oficera do spraw bezpiecze�stwa. Nie zamierza� wychodzi� poza zasi�g widoczno�ci ze statku, zreszt� w razie jakichkolwiek k�opot�w wi�ksza grupa na pewno nie by�aby bezpieczna. Na wszelki wypadek wyda� jednak rozkaz, �eby dwaj wybrani spo�r�d za�ogi stali w pogotowiu w �luzie.

Kilka gram�w ci�aru, kt�re wywo�ywa�o przyci�ganie Ramy w po��czeniu z si�� od�rodkow�, ani nie pomaga�o, ani nie przeszkadza�o. Norton i Mercer byli zdani ca�kowicie na swoje silniki odrzutowe. Kiedy tylko b�dzie to mo�liwe � m�wi� sobie Norton � trzeba rozci�gn�� poziome drabinki z lin pomi�dzy statkiem a kapsu�ami Ramy, �eby mo�na by�o porusza� si� nie marnuj�c paliwa.

Najbli�szy bunkier wznosi� si� w odleg�o�ci zaledwie dziesi�ciu metr�w od �luzy i Norton przede wszystkim sprawdzi�, czy ta blisko�� nie spowodowa�a uszkodzenia statku. �mia�ek opiera� si� kad�ubem o kolist� �cian�, ale ten nap�r kilku ton rozk�ada� si� r�wno. Uspokojony zacz�� kr��y� wok� bunkra, usi�uj�c zrozumie�, do czego on s�u�y.

Przeby� zaledwie kilka metr�w, gdy natrafi� na wyrw� w tej g�adkiej, chyba metalowej �cianie. Zrazu my�la�, �e to jest jaka� szczeg�lna ozdoba, bo wydawa�a si� zgo�a niefunkcjonalna. W owym metalu by�o sze�� g��bokich bruzd czy te� szczelin tworz�cych jak gdyby promienie, a w nich sze�� skrzy�owanych pr�t�w jak szprychy ko�a bez obwodu, z ma�� piast� po�rodku. Ale w jaki spos�b obraca� ko�o tak mocno osadzone w �cianie?

Po chwili zauwa�y� ze wzrastaj�cym podnieceniem, �e na ko�cach szprych s� wn�ki o regularnym kszta�cie, jak gdyby dopasowane do chwytaj�cych za te szprychy r�k (czy te� szpon�w? czu�k�w? macek?). Stoj�c tak, jak on stoi wypr�ony pod t� �cian�, i poci�gaj�c za szprych�, mo�na by�

G�adko, wprost jedwabi�cie ko�o odsun�o si� od �ciany. Ku swemu wielkiemu zdumieniu, bo w�a�ciwie by� pewny, �e wszelkie cz�ci ruchome przed laty zosta�y poddane spawaniu w pr�ni � Norton stwierdzi�, �e trzyma za te szprychy. R�wnie dobrze m�g�by jako kapitan starego �aglowca sta� u steru swojego okr�tu:

To dobrze, �e os�ona przeciws�oneczna he�mu nie pozwala�a Mercerowi zobaczy� wyrazu jego twarzy.

By� przera�ony, ale te� i z�y na siebie: mo�e ju� pope�ni� pierwszy b��d? Mo�e alarm rozbrzmiewa teraz w Ramie, mo�e te jego bezmy�lne poczynania uruchomi�y jaki� nieub�agany mechanizm?

Ze �mia�ka jednak nie by�o meldunk�w o �adnej zmianie. Czujniki nadal przekazywa�y tylko s�abe termiczne trzaski samego statku.

��No, kapitanie� obr�cisz to?

Norton zn�w pomy�la� o otrzymanych instrukcjach. �Post�powa� wed�ug w�asnego uznania, ale ostro�nie�. Gdyby uzgadnia� ka�de posuni�cie z Kontrol� Misji, nigdy nie doszed�by do niczego.

��Jak uwa�asz, Karl? � zapyta�.

��To jest najwidoczniej r�czne sterowanie jakiej� �luzy� Prawdopodobnie system awaryjny na wypadek, gdyby zawiod�o zasilanie. Nie wyobra�am sobie �adnej technologii, cho�by najbardziej zaawansowanej, kt�ra by nie podejmowa�a takich �rodk�w ostro�no�ci.

I m�g�by to by� w�az asekuracyjny � pomy�la� Norton dzia�aj�cy tylko w warunkach ca�kowitego bezpiecze�stwa�

Chwyci� mocno dwie przeciwleg�e szprychy, zapar� si� nogami i spr�bowa� obr�ci� ko�o. Ani drgn�o.

��Pom� � poprosi� Mercera.

Mercer chwyci� za inn� szprych�. Pomimo wysi�k�w ich obu ko�o nadal si� nie poruszy�o.

Ale oczywi�cie nie by�o �adnych podstaw do przypuszczenia, �e wskaz�wki zegar�w i gwinty Ramy obracaj� si� w tym samym kierunku co na Ziemi�

��Spr�bujmy w drug� stron� � zaproponowa� Mercer. Tym razem nie natrafili na �aden op�r. Ko�o obr�ci�o si� prawie bez ich wysi�ku o trzysta sze��dziesi�t stopni bez ma�a.

W odleg�o�ci p� metra zaokr�glona �ciana bunkra zacz�a si� stopniowo rozwiera� jak skorupa mi�czaka. Troch� cz�steczek py�u ulecia�o z uchodz�cym powietrzem, tryskaj�c na zewn�trz jak brylanty rozmigotane cudownie, gdy pad� na nie ostry blask s�o�ca.

Droga do Ramy sta�a otworem.

To by� powa�ny b��d � my�la� nieraz doktor Bose umieszczenie Kwatery G��wnej Planet Zjednoczonych na Ksi�ycu. Nieuniknienie Ziemia przejawia sk�onno�� do dominowania nad wszelkimi poczynaniami, tak jak dominuje nad krajobrazem poza swoim niebosk�onem. Je�eli ju� trzeba budowa� tam, to mo�e lepiej by�oby przej�� na drug� stron� Ksi�yca, gdzie nasze hipnotyzuj�ce S�o�ce nigdy nie �wieci�

Ale oczywi�cie za p�no ju� by�o na zmian�, zreszt� nie nasuwa�a si� �adna realna alternatywa. Tote� jakkolwiek koloniom mog�o si� to bardzo nie podoba�, Ziemia musia�a by� w zakresie gospodarczym i kulturalnym w�adczyni� Uk�adu S�onecznego jeszcze przez stulecia.

Doktor Bose urodzi� si� na Ziemi i wyemigrowa� na Marsa dopiero gdy mia� lat trzydzie�ci, wi�c uwa�a�, �e potrafi patrze� na t� sytuacj� polityczn� dosy� beznami�tnie. Ju� wiedzia�, �e nigdy nie wr�ci na ojczyst� planet�, chocia� jest oddalona tylko o pi�� godzin drogi promem mi�dzyplanetarnym. Teraz mia� lat zaledwie sto pi�tna�cie i cieszy� si� doskona�ym zdrowiem, wola� jednak nie poddawa� si� kuracji regeneracyjnej, koniecznej, �eby znosi� przyci�ganie ziemskie trzykrotnie wi�ksze ni� to, kt�remu podlega� przez wi�kszo�� �ycia. Da� si� wygna� raz na zawsze ze �wiata, w kt�rym si� urodzi�. Poniewa� nie by� sentymentalny, nadmiernie go to nie rozrzewnia�o.

Czasem jednak przygn�bia�a go konieczno�� przebywania rok po roku ci�gle w�r�d tych samych dobrze znanych twarzy. Cuda medycyny, owszem, to bardzo pi�kne i z pewno�ci� on w �adnym razie nie chcia�by cofn�� wskaz�wek zegara, ale s� przy tym stole konferencyjnym ludzie, z kt�rymi pracuje ju� p� stulecia z g�r�. Jaka� to nuda wiedzie�, co b�d� m�wili i na co b�d� g�osowali w ka�dej przed�o�onej sprawie. Pragn��, �eby wreszcie kt�ry� z nich post�pi� jako� zupe�nie nieoczekiwanie � nawet po wariacku.

A oni prawdopodobnie oczekiwali czego� takiego z jego strony�

Sk�ad Komitetu do Spraw Ramy nadal by� rozs�dnie niedu�y, Chocia� bez w�tpienia wkr�tce mia� si� powi�kszy�. Sze�ciu koleg�w doktora Bose � przedstawiciele Merkurego, Ziemi, Luny, Ganimedesa, Tytana i Trytona w Organizacji Planet Zjednoczonych � stawi�o si� osobi�cie. Musieli: na takie dystanse w Uk�adzie S�onecznym dyplomacja elektroniczna nie by�a mo�liwa. Niejeden ze starszych m��w stanu, przyzwyczajonych do b�yskawicznej ��czno�ci na Ziemi, wcale nie pogodzi� si� z faktem, �e na przes�anie fal radiowych poprzez otch�a� mi�dzy planetami trzeba minut, czy nawet godzin. �Czy wy, naukowcy, nic nie mo�ecie na to poradzi�?� � utyskiwali, gdy im si� m�wi�o, �e rozmowa bez op�nie� pomi�dzy Ziemi� i kt�rymkolwiek z jej dalekich dzieci jest niemo�liwa. Tylko w kontaktach z Ksi�ycem by�o niewielkie op�nienie p�torej sekundy � co, rzecz jasna, poci�ga�o za sob� r�ne nast�pstwa natury politycznej i psychologicznej. I dlatego Ksi�yc, jedynie Ksi�yc mia� by� zawsze przedmie�ciem Ziemi.

R�wnie� osobi�cie stawili si� trzej specjali�ci dokooptowani do Komitetu. Profesor astrofizyki Davidson, stary znajomy doktora Bose, wydawa� si� tego dnia mniej krewki ni� zazwyczaj. Doktor Bose nie wiedzia� nic o spi�ciu poprzedzaj�cym wystrzelenie pierwszej sondy do Ramy, ale koledzy specjali�ci nie dawali profesorowi o tym zapomnie�.

Doktor Thelma Price by�a s�awna dzi�ki wielu wyst�pom w telewizji, reputacj� naukow� jednak zdoby�a sobie przed pi��dziesi�ciu laty w okresie eksplozji bada� archeologicznych po osuszeniu ogromnego muzeum morskiego, jakim okaza�o si� Morze �r�dziemne.

Doktor Bose jeszcze pami�ta, jak si� ekscytowano w tamtych czasach, gdy zn�w na �wiat�o dzienne wy�ania�y si� zaginione skarby Grek�w i Rzymian, i tuzina innych cywilizacji. Nawet �a�owa� wtedy, �e mieszka na Marsie, a to niecz�sto mu si� zdarza�o.

Oczywi�cie do Komitetu zosta� te� wybrany egzobiolog Carlisle Perera; tak samo Dennis Solomons, historyk nauk �cis�ych. Nieco mniej doktor Bose by� zadowolony z wybrania Conrada Taylora, s�ynnego antropologa, kt�ry zas�yn�� ��cz�c w oryginalny spos�b erudycj� z erotyzmem w swoim studium obrz�dk�w okresu dojrzewania na Beverley Hills pod koniec dwudziestego wieku.

Nikt jednak�e nie m�g�by kwestionowa� faktu, �e w Komitecie zasiada� sir Lewis Sands. Jego wiedzy r�wna by�a

tylko jego wytworno��. Podobno sir Lewis traci� panowanie nad sob� wy��cznie wtedy, gdy nazywano go wsp�czesnym Arnoldem Toynbee.

Ten wielki historyk nie stawi� si� osobi�cie: stanowczo nie chcia� wyje�d�a� z Ziemi nawet teraz, na konferencj� tak donios��. Jego stereowizyjny obraz, nie daj�cy si� odr�ni� od rzeczywisto�ci, pozornie zajmowa� fotel po prawej r�ce doktora Bose; jak gdyby dla dope�nienia iluzji sta�a przed nim prawdziwa szklanka z wod�. Doktor Bose uwa�a�, �e taki technologiczny tour de jarce jest zb�dn� sztuczk�, ale by�o zdumiewaj�ce, ilu bezsprzecznie wielkich ludzi cieszy si� jak dzieci z mo�no�ci przebywania w dw�ch miejscach naraz. Czasami obraz elektroniczny powodowa� komiczne k�opoty: doktor Bose widzia� na pewnym przyj�ciu dyplomatycznym, jak kto� pr�buje przej�� przez stereogram i stwierdza za p�no, �e to jest osoba rzeczywista. Jeszcze zabawniej wygl�da�y stereowizyjne obrazy usi�uj�ce si� wita� u�ciskiem r�ki�

Jego ekscelencja ambasador Marsa w Organizacji Planet Zjednoczonych zebra� swe b��dz�ce my�li, odchrz�kn�� i powiedzia�:

��Panowie, otwieram zebranie. Chyba mam racj� m�wi�c, �e zgromadzi�y si� tu niezwyk�e talenty po to, by zaj�� si� niezwyk�� sytuacj�. Sekretarz generalny poleci� nam rozwa�y� t� sytuacj� i udzieli� rad komandorowi Nortonowi w razie potrzeby.

By�a to istna pere�ka arcyuproszczenia i wszyscy o tym wiedzieli. Je�eli nie powstanie absolutna konieczno��, mo�e nigdy nie nawi��� bezpo�redniej ��czno�ci z komandorem Nortonem, kt�ry w dodatku chyba nawet nie s�ysza�, �e ich zesp� w og�le istnieje. Komitet zosta� powo�any czasowo przez Wydzia� Nauk �cis�ych przy Organizacji Planet Zjednoczonych, sk�adaj�cy sprawozdania sekretarzowi generalnemu za po�rednictwem swojego dyrektora. W istocie Organizacja Planet Zjednoczonych obejmowa�a nadz�r przestrzeni kosmicznej tylko od strony operacyjnej, nie naukowej. Teoretycznie to nie powinno sprawia� du�ej r�nicy: nie by�o powodu, �eby Komitet do Spraw Ramy � czy ktokolwiek inny, skoro ju� o tym mowa � nie mia� nawi�za� ��czno�ci z komandorem Nortonem i s�u�y� mu wskaz�wkami.

C�, kiedy �rodki ��czno�ci z Dalek� Przestrzeni� Kosmiczn� s� kosztowne. Ze �mia�kiem mo�na by�o si� kontaktowa� tylko za po�rednictwem Tele-Planet, ogromnej firmy s�ynnej ze swej dok�adnej i sprawnej ksi�gowo�ci. Uzyskanie kredytu w Tele-Planet musia�o potrwa� i kto� ju� gdzie� nad tym pracowa�, ale. na razie bezlitosne komputery nie uznawa�y istnienia Komitetu do Spraw Ramy.

��Ten komandor Norton � powiedzia� sir Robert Mackay, ambasador Ziemi � ponosi straszliw� odpowiedzialno��. Jakiego rodzaju to cz�owiek?

��Ja mog� panom odpowiedzie�. � Profesor Davidson zacz�� przebiera� palcami po klawiaturze swego podr�cznego komputera. Zmarszczy� brwi, patrz�c na ekran zape�niony informacjami, i natychmiast zacz�� je streszcza�.

��William Tsien Norton, urodzony w roku 2077 w Brisbane w stanie Oceana, kszta�ci� si� w Sydney, w Bombaju i w Houston. Potem przez pi�� lat w Astrogradzie specjalizowa� si� w systemach nap�dowych. Stopie� oficerski w roku 2102. Awansowa� normalnie, jako porucznik wzi�� udzia� w trzeciej ekspedycji na Persefon�. Wyr�ni� si� w pi�tnastej pr�bie za�o�enia bazy na Wenus� Hm� wzorowa przesz�o�� Podw�jne obywatelstwo, Ziemia i Mars� �ona i jedno dziecko w Brisbane, druga �ona i drugie dziecko w Port Lowell, pozwolenie na trzeci�� � �on�? � zapyta� Taylor niewinnie.

��Nie, latoro�l, oczywi�cie � warkn�� profesor, zanim dostrzeg� u�mieszek na twarzy Taylora.

Przy stole rozbrzmia� t�umiony �miech, chocia� mieszka�cy zat�oczonej Ziemi wydawali si� nie tyle rozbawieni, co zawistni. Po stu latach wyt�onych stara� wci�� jeszcze nie zdo�ano zmniejszy� liczby ludno�ci do jednego miliarda�

���mianowany dow�dc� statku Nadzoru Bada� Systemu S�onecznego �mia�ek. Pierwszy rejs do oddalaj�cych si� satelit�w Jowisza� No, to by�o trudne� Misja w zwi�zku z wykrywaniem asteroid, przerwana rozkazem przygotowania si� do obecnej operacji� Uda�o mu si� dotrzyma� terminu�

Profesor skasowa� informacj� z ekranu i popatrzy� na koleg�w.

��Moim zdaniem mieli�my nies�ychane szcz�cie zwa�ywszy, �e tylko on by� osi�galny w tak kr�tkim terminie. M�g� nam si� trafi� zwyczajny, niczym si� nie wyr�niaj�cy kapitan. � Zabrzmia�o to tak, jakby m�wi� o legendarnym, g�upawym kapitanie kuternodze z pistoletem w jednej r�ce i z no�em my�liwskim w drugiej.

��Jego akta �wiadcz� jedynie, �e dotychczas by� kompetentny � sprzeciwi� si� ambasador Merkurego (liczba ludno�ci: 112 500, wci�� wzrastaj�ca). � Ale jak b�dzie reagowa� w sytuacji przecie� nowej i osobliwej?

Na Ziemi sir Lewis Sands chrz�kn��. W p�torej sekundy p�niej chrz�kni�cie da�o si� s�ysze� na Ksi�ycu.

��Niezupe�nie osobliwej � przypomnia� Merkurianinowi � chocia� min�o ju� trzysta lat, odk�d zdarzy�o si� ostatnio co� podobnego. Je�eli Rama jest martwa, czy te� nie ma na niej �adnych istot� a na razie wszystko za tym przemawia� to Norton znajdzie si� w po�o�eniu archeologa odkrywaj�cego ruiny jakiej� wygas�ej kultury. Uk�oni� si� grzecznie pani doktor Price, kt�ra przytakn�a. � Oczywistymi przyk�adami s� Schliemann w Troi albo Mouhout w Angkor Wat. Niebezpiecze�stwo jest minimalne, chocia� wypadku nigdy nie mo�na wyklucza�.

��Ale co z tymi pu�apkami i mechanizmami, o kt�rych m�wili pandorzy�ci? � zapyta�a doktor Price.

��Pandorzy�ci? � zapyta� ambasador Merkurego szybko. � C� to znowu?

��Wariacki ruch � wyja�ni� sir Robert z tak� doz� zak�opotania, jak� mo�e kiedykolwiek okaza� dyplomata. Pandorzy�ci od imienia tej mitycznej kobiety, Pandory. S� przekonani, �e Rama jest potencjalnie powa�nym niebezpiecze�stwem. Beczka, kt�rej nie nale�y otwiera�, wie pan. W�tpi�, czy Merkurianin rzeczywi�cie wie: do studi�w klasycznych nie zach�cano na Merkurym.

��Pandora� paranoja � warkn�� Conrad Taylor. Och, oczywi�cie takie rzeczy mo�na sobie wyobra�a�, czemu� by jednak inteligentne plemi� mia�o bawi� si� w dzieci�ce p�atanie figl�w?

��No, nawet pomijaj�c tak� niestosowno��-ci�gn�� sir Robert-musimy nadal bra� pod uwag� co� o wiele bardziej z�owieszczego: mo�liwo�� �ycia i aktywno�ci w Ramie. Wtedy to sytuacja b�dzie starciem dw�ch kultur� na bardzo r�nych poziomach technologicznych. Pizarro i Inkowie. Peary i Japo�czycy. Europa i Afryka. Prawie zawsze nast�pstwa by�y katastrofalne� dla jednej b�d� dla obu stron. Ja nic nie zalecam, po prostu przypominam precedensy.

��Dzi�kuj�, sir Robercie � powiedzia� doktor Bose. To, �e w jednym ma�ym komitecie zasiada dw�ch sir�w, ostatecznie mu nie przeszkadza�o. W tych czasach tytu� szlachecki sta� si� ju� zaszczytem, kt�rego unikn�a tylko garstka Anglik�w. � Jestem pewny, �e ka�dy z nas bierze pod uwag� te niepokoj�ce ewentualno�ci. Ale je�li istoty w Ramie s�� hmm� wrogie� czy� nie wszystko jedno w gruncie rzeczy, co zrobimy?

��Mog�yby zignorowa� nas, gdyby�my od nich odleciel i.

��Co? Po przebyciu miliard�w kilometr�w i tysi�cy lat? Ten argument zosta� wysuni�ty na pocz�tku zebrania i teraz sam si� potwierdzi�. Doktor Bose usiad� g��biej w fotelu i prawie nie zabieraj�c g�osu czeka�, a� zapanuje jednomy�lno��.

Tak jak przepowiedzia�, wszyscy si� zgodzili, �e skoro komandor Norton ju� otworzy� pierwsze drzwi, by�oby niedorzeczno�ci� zako�czy� misj� przed otwarciem drugich.

Gdyby moje �ony zacz�y por�wnywa� wideogramy, kt�re dostaj� ode mnie � my�la� komandor Norton raczej rozbawiony ni� zaniepokojony tak� perspektyw� � mia�bym mn�stwo dodatkowej pracy. Teraz wystarcza�a jedna d�uga wersja z dorzuceniem osobistych kr�tkich wiadomo�ci i czu�ych s��w; kopie do nadawania na Marsa i na Ziemi�.

Oczywi�cie by�o wysoce nieprawdopodobne, �eby jego �ony kiedykolwiek zrobi�y co� takiego: nawet przy zni�kach udzielanych rodzinom kosmonaut�w za drogo by to kosztowa�o. I nie mia�oby celu: jego rodziny utrzymywa�y z sob� stosunki, wymienia�y zwyk�e pozdrowienia w urodziny i rocznice �lubu. A przecie�, og�lnie bior�c mo�e lepiej, �e te dziewczyny nigdy si� nie spotka�y i chyba nigdy si� nie spotkaj�. Myrna urodzi�a si� na Marsie, wi�c nie mog�aby znie�� przyci�gania ziemskiego. A Caroline nie cierpia�a podr�y nawet po Ziemi, gdzie najd�u�sze trwaj� dwadzie�cia pi�� minut.

��Przepraszam, �e si� sp�ni�em o ca�y dzie� z t� transmisj� � powiedzia� Norton, gdy ju� wyg�osi� og�lnikowe wst�pne pozdrowienia � ale wierzysz mi czy nie wierzysz, ju� od trzydziestu godzin jestem poza statkiem.

Nie denerwuj si�, wszystko idzie doskonale. To zabra�o nam dwa dni, ale ju� prawie przedostali�my si� przez kompleks �luz. Mogliby�my to zrobi� w dwie godziny, gdyby�my wiedzieli tyle, ile wiemy teraz. Ale woleli�my nie ryzykowa�. Wys�ali�my naprz�d zdalnie sterowane kamery i kr��yli�my wok� tych �luz z dziesi�� razy, �eby si� upewni�, �e nie zamkn� si� za nami, kiedy ju� przejdziemy�

Ka�da �luza to zwyczajny obracaj�cy si� walec z pod�u�nym otworem z jednej strony. Wchodzi si� przez ten otw�r, przekr�ca si� walec o sto osiemdziesi�t stopni i wtedy otw�r natrafia na inne drzwi, przez kt�re mo�na przej��. A raczej przelecie�.

Ci Ramianie rzeczywi�cie byli zapobiegliwi. S� trzy takie cylindryczne �luzy, jedna za drug�, pod zr�bem kad�uba Ramy poni�ej w�azu wej�ciowego. Nie mog� sobie wyobrazi�, �eby jedna bodaj z nich zawiod�a, je�eli kto� nie wysadzi jej materia�em wybuchowym, ale gdyby nawet, pozostaje na wszelki wypadek druga, a po niej trzecia�

A to jest dopiero pocz�tek. Ostatnia �luza otwiera si� na korytarz, kt�ry ci�gnie si� prosto jak strzeli� i ma prawie p� kilometra d�ugo�ci. Czysty i schludny jak te komory: co kilka metr�w s� ma�e wn�ki i w nich prawdopodobnie jakie� �wiat�a, ale teraz wsz�dzie jest zupe�nie czarno i, mog� ci powiedzie�, strasznie. Przez ca�� d�ugo�� tego tunelu biegn� wy��obione w �cianach dwie r�wnoleg�e szczeliny, szerokie mniej wi�cej na centymetr. Podejrzewamy, �e przesuwa si� w nich co� w rodzaju cz�enka, �eby holowa� sprz�t � czy te� ludzi � tam i z powrotem. Gdyby uda�o si� je uruchomi�, oszcz�dzi�oby to nam sporo k�opotu.

M�wi�em ci, �e d�ugo�� tego tunelu wynosi p� kilometra. Ot�, jak wynika z naszych sejsmicznych bada�, wiemy, �e tyle mniej wi�cej wynosi grubo�� pow�oki Ramy, wi�c najwidoczniej prawie ju� przez ni� przeszli�my. Nie zdziwili�my si�, kiedy�my stwierdzili, �e na ko�cu tunelu jest jeszcze jedna �luza.

W�a�nie. I jeszcze jedna. I jeszcze jedna. Ci ludzie chyba lubi� mie� wszystkiego po trzy. Jeste�my teraz w ostatniej �luzie i czekamy na zgod� Ziemi, zanim ruszymy dalej. Wn�trze Ramy jest w odleg�o�ci zaledwie kilku metr�w od nas. B�d� czu� si� o wiele lepiej, kiedy ta niepewno�� si� sko�czy.

Znasz Jerry�ego Kirchoffa, mojego oficera, kt�ry ma tak� bibliotek� prawdziwych ksi��ek, �e nie sta� go na wyemigrowanie z Ziemi? No wi�c Jerry mi opowiada�, �e ju� by�a sytuacja podobna do naszej. Dawno temu, na pocz�tku dwudziestego pierwszego� nie, dwudziestego wieku. Pewien archeolog natrafi� na grobowiec jakiego� egipskiego kr�la, pierwszy nie spl�drowany przez z�odziei. Jego robotnicy ca�ymi miesi�cami wykopywali przej�cie komora po komorze, a� doszli do ostatniej �ciany. Przebili si� przez ten mur, archeolog wyci�gn�� r�k� z latarni�, wsun�� g�ow� w wyrw� i zajrza�. Ujrza� przed sob� komnat� pe�n� skarb�w � niewiarygodnych rzeczy, z�ota i klejnot�w�

Mo�e tak�e Rama jest grobowcem? Wydaje si� to coraz bardziej prawdopodobne. Nawet teraz nie s�ycha� �adnych odg�os�w, nic nie wskazuje na jak�kolwiek dzia�alno��. No, ale jutro ju� powinni�my wiedzie�.

Komandor Norton prze��czy� d�wigni� wideomagnetofonu na STOP. Co jeszcze � zastanowi� si� � powiedzie� o tej pracy przed dorzuceniem serdeczno�ci oddzielnie dla obu rodzin? Normalnie nie wdawa� si� w tyle szczeg��w, okoliczno�ci jednak nie by�y normalne. Mo�e to ostatnia �wiadomo��, jak� on w �yciu wysy�a do najbli�szych: winien im jest wyja�nienie, czego dokonuje.

Gdy �ony zobacz� te obrazy i us�ysz� te s�owa, b�dzie ju� znajdowa� si� we wn�trzu Ramy � na dobre czy na z�e.

Nigdy dot�d Norton nie odczuwa� tak bliskich powi�za� z owym dawno zmar�ym egiptologiem. Odk�d Howard Carter po raz pierwszy zajrza� do grobowca Tutenchamona, nikt chyba nie m�g� mie� podobnego prze�ycia a przecie� to por�wnanie by�o prawie niedorzeczne.

Tutenchamon zosta� pochowany zaledwie wczoraj nieca�e cztery tysi�ce lat temu. Rama mo�e jest starsza ni� ludzko��. Tamten ma�y grobowiec w Dolinie Kr�l�w m�g�by zagubi� si� w korytarzach, kt�rymi chodzi�y istoty w Ramie, i przestrze� za tym ostatnim zamkni�ciem rozci�ga si� co najmniej milion razy wi�ksza. Co do skarb�w, jakie Rama mo�e zawiera � to przekracza wszelk� wyobra�ni�.

W eterze panowa�a cisza od pi�ciu chyba minut: dobrze wyszkolony zesp� nawet nie zameldowa�, �e wszystko skontrolowane. Mercer bez s�owa po prostu da� sygna� O.K. i ruchem r�ki wskaza� otwarty tunel. Zupe�nie tak, jakby wszyscy zdawali sobie spraw�, �e nadesz�a chwila historyczna, kt�rej nie wolno zepsu� zbyteczn�, b�ah� rozmow�. To odpowiada�o komandorowi Nortonowi, bo na razie on te� nie mia� nic do powiedzenia. Zapali� reflektor na swoim he�mie, w��czy� dysze i powoli, ci�gn�c za sob� lin� ratunkow�, podryfowa� przez kr�tki korytarzyk. W kilka sekund p�niej by� wewn�trz.

Wewn�trz czego? Patrzy� w g��b ciemno�ci, w kt�rej nic nie odbija�o smugi jego �wiat�a. Spodziewa� si�, �e tak b�dzie, ale w�a�ciwie w to nie wierzy�. Obliczenia wykaza�y, �e przeciwleg�a �ciana Ramy jest oddalona o dziesi�tki kilometr�w: teraz widzia� na w�asne oczy, �e to musi by� prawda. Dryfuj�c powoli, rad by� z uspokojenia, jakie mu dawa�a lina ratunkowa, rad bardziej ni� kiedykolwiek przedtem, nawet w�wczas, gdy po raz pierwszy w �yciu wyruszy� na rozpoznanie. �mieszne � on, kt�ry si�ga� ju� wzrokiem poprzez lata �wietlne bez zawrotu g�owy� Dlaczego teraz przejmuje go l�kiem kilka kilometr�w sze�ciennych pustki?

Nadal niesw�j, zastanawia� si� nad tym zagadnieniem, kiedy poczu�, �e amortyzator rozp�du na ko�cu liny hamuje go delikatnie. Zatrzyma� si� w miejscu z prawie niewyczuwalnym szarpni�ciem. Daremnie przesun�� smug� �wiat�a po nico�ci pod sob�: nie zobaczy� powierzchni, z kt�rej si� wynurzy�.

R�wnie dobrze m�g�by wisie� nad �rodkiem ma�ego krateru, b�d�cego jak do�ek w dnie jakiego� krateru znacznie wi�kszego. Z obu jego stron w zasi�gu �wiat�a wznosi�y si� kompleksy taras�w i pomost�w symetrycznych, najwidoczniej sztucznych. Przed nimi, odleg�e mo�e o sto metr�w, by�y wyj�cia z tamtych dw�ch system�w �luz; zupe�nie takie same.

I to ju� wszystko. Nie widzia� nic szczeg�lnie egzotycznego ani obcego w tym widoku; w�a�ciwie przypomina�o to opuszczon� kopalni�. Dozna� lekkiego rozczarowania: po takim wysi�ku powinno by�o go czeka� jakie� dramatyczne, a nawet transcendentalne objawienie. Ale zaraz sobie uprzytomni�, �e o�wietla i ogarnia wzrokiem tylko par�set metr�w. W ciemno�ciach poza jego polem widzenia mo�e jeszcze kry� si� wi�cej cud�w, ni� chcia�by zobaczy�.

Z�o�y� kr�tki meldunek swoim czekaj�cym niespokojnie towarzyszom, po czym doda�:

��Rzucam flar� Zw�oka dwie minuty. Ju�.

Z ca�ej si�y podrzuci� t� niedu�� tub� prosto w g�r� czy te� na zewn�trz � i zacz�� liczy� sekundy, w miar� jak tuba, coraz mniejsza, oddala�a si� w smudze �wiat�a. Zanim doliczy� do pi�tnastu sekund, znikn�a z jego pola widzenia. Doliczaj�c do stu, przys�oni� oczy i wycelowa� kamer�. Zawsze �wietnie ustala� czas: brakowa�o tylko dw�ch sekund, kiedy �w mroczny �wiat zaja�nia� wspaniale. Tym razem ju� nie by�o powod�w do rozczarowania.

Nawet moc milion�w wat�w, jak� mia�a flara, nie wystarczy�a, �eby o�wietli� ca�� ogromn� jam�, ale to, co teraz Norton widzia�, dawa�o mu poj�cie o jej rozplanowaniu i olbrzymiej skali. Znajdowa� si� u jednego z wylot�w cylindra o �rednicy co najmniej dziesi�ciu kilometr�w i d�ugo�ci nieokre�lonej. Ze swego miejsca na osi widzia� zaokr�glone �ciany, na nich tak� mas� szczeg��w, �e jego umys� m�g� przyj�� zaledwie drobny u�amek tego: oto krajobraz nieznanego �wiata ogl�dany w przelotnej jasno�ci b�yskawicy. Wielkim wysi�kiem woli stara� si� utrwali� ten widok w pami�ci.

Wsz�dzie wok� niego wznosz�ce si� tarasowate zbocza �krateru� wtapia�y si� w zwart� �cian� obramowuj�c� przestworza. Nie, to wra�enie by�o fa�szywe: musia� odrzuci� instynkt zar�wno ziemski, jak kosmiczny, �eby zorientowa� si� w nowym systemie wsp�rz�dnych.

Znajdowa� si� nie w najni�szym punkcie tego dziwnego wywr�conego �wiata, tylko w najwy�szym. St�d wszystkie kierunki wiod�y w d�, a nie w g�r�. Gdyby odszed� od tej �rodkowej osi w stron� wkl�s�ej �ciany, kt�rej ju� nie powinien uwa�a� za �cian�, si�a ci�ko�ci stopniowo by wzrasta�a. Gdyby wi�c dotar� na t� wewn�trzn� powierzchni� walca, m�g�by w ka�dym miejscu stan�� na niej wyprostowany, nogami do gwiazd, a g�ow� do �rodka tego kr�c�cego si� b�bna. W zasadzie nic nowego � pomy�la� � od zarania lot�w kosmicznych si�� od�rodkow� wykorzystuje si� do symulacji si�y przyci�gania. Zadziwiaj�ca jednak jest ta skala� Nawet Synchrosat Pi��, najwi�ksza ze wszystkich stacji w przestrzeni kosmicznej, ma nieca�e dwie�cie metr�w �rednicy. Trzeba by troch� czasu, �eby przywykn�� do stacji sto razy wi�kszej.

Krajobraz w tej przedziwnej rurze znaczy�y obszary �wiat�a i cienia, kt�rymi mog�yby by� puszcze, pola, zamarzni�te jeziora i miasteczka; z daleka w zanikaj�cym blasku flary nie spos�b by�o czegokolwiek rozpozna�. W�skie linie przecina�y ten krajobraz tworz�c geometryczn� sie� i mog�yby to by� szosy, kana�y czy te� dobrze uregulowane rzeki: dalej w g��b walca ciemnia�o pasmo g�stniej�cego cienia. Pe�nym kr�giem otacza�o wn�trze tego �wiata i Nortonowi przypomnia� si� nagle mit o Oceanusie, owym morzu, kt�re w my�l wierze� staro�ytnych otacza�o Ziemi�.

Tutaj chyba jest jeszcze dziwniejsze morze, nie p�askie, tylko walcowate. Zanim zamarz�o w noc mi�dzygwiezdn�, czy by�y fale, przyp�ywy i pr�dy, i ryby?

Flara wypali�a si� i zgas�a: chwila objawienia min�a. Ale Norton wiedzia�, �e do ko�ca �ycia zachowa te obrazy w pami�ci. �adne z odkry�, jakie przyniesie przysz�o��, nie zatrze tego pierwszego wra�enia. I historia nigdy mu nie odbierze tego przywileju; on pierwszy spo�r�d wszystkich ludzi ujrza� dzie�o jakiej� obcej cywilizacji.

��Wystrzelili�my ju� pi�� d�ugo �wiec�cych flar po osi walca, wi�c mamy dobre fotografie jego ca�ej d�ugo�ci. Wszystkie g��wne cechy nanosi si� na map�; chocia� ma�o kt�r� potrafimy zidentyfikowa�, nadajemy im prowizoryczne nazwy.

Wn�trze Ramy mierzy pi��dziesi�t kilometr�w d�ugo�ci i szesna�cie szeroko�ci. Oba ko�ce od wewn�trz maj� kszta�t mis i dosy� skomplikowane kszta�ty geometryczne. Nasz koniec nazwali�my P�kul� P�nocn� i zak�adamy nasz� pierwsz� baz� tutaj na osi.

Ze �rodkowej Piasty wystaj� co sto dwadzie�cia stopni trzy drabiny, d�ugie prawie na kilometr. Prowadz� w d� na kolisty taras czy te� pier�cie� otaczaj�cy t� mis�. Stamt�d przed�u�eniem tych drabin s� trzy ogromne klatki schodowe, kt�re prowadz� na sam� r�wnin�. Je�eli mo�ecie sobie wyobrazi� parasol o trzech tylko symetrycznie rozmieszczonych drutach, to b�dziecie mieli nale�yte poj�cie, jak wygl�da ten koniec Ramy.

Ka�dy z drut�w parasola to schody, bardzo strome, a potem z wolna coraz �agodniej opadaj�ce ku r�wninie w dole. Nazwali�my je Alfa, Beta, Gamma. Nie s� ci�g�e, przerywa je pi�� nast�pnych okr�g�ych taras�w. Obliczyli�my z grubsza, �e ka�de z tych schod�w maj� od dwudziestu do trzydziestu tysi�cy stopni� Przypuszczalnie s� to schody awaryjne, bo niemo�liwe, �eby Ramianie � czy te� jak ich tam b�dziemy nazywa� � nie mieli �adnej lepszej drogi do osi swojego �wiata.

P�kula Po�udniowa wygl�da zupe�nie inaczej: po pierwsze, nie ma tam schod�w i nie ma p�askiej centralnie umieszczonej piasty, tylko po�rodku wznosi si� ogromny szpic, wysoki na ca�e kilometry, i wok� niego sze�� mniejszych. Ca�y ten uk�ad jest bardzo dziwny, poj�cia nie mamy, co oznacza.

Pi��dziesi�ciokilometrow� cz�� walca pomi�dzy tymi dwiema misami nazwali�my R�wnin� �rodkow�. Mo�na by my�le�, �e g�upio okre�lili�my s�owem �r�wnina� co� tak oczywi�cie zakrzywionego, ale potrafimy t� nazw� uzasadni�. To mo�e wydawa� si� nam p�askie, kiedy tam schodzimy � podobnie jak wn�trze butelki na pewno wydaje si� p�askie chodz�cej po nim mr�wce.

Najbardziej uderzaj�c� cech� R�wniny �rodkowej jest w samej jej po�owie ciemne pasmo o szeroko�ci dziesi�ciu kilometr�w. Wygl�da jak obr�cz z lodu, wi�c nazwali�my j� Morzem R�wnikowym. Po�rodku tego pasma wida� du�� owaln� wysp� o d�ugo�ci dziesi�ciu kilometr�w i szeroko�ci trzech, na niej jakie� wysokie budowle. Poniewa� ta wyspa przypomina nam Stary Manhattan, nazwali�my j� Nowy Jork. Nie s�dz� jednak, �eby to by�o miasto; jest raczej jak ogromna fabryka b�d� zak�ady chemiczne.

Ale miasta s� tutaj, czy ju� w ka�dym razie miasteczka. Co najmniej sze��, wielko�ci takiej jak miasto ludzkie licz�ce oko�o pi��dziesi�ciu tysi�cy mieszka�c�w. Nazwali�my je Rzym, Pekin, Pary�, Moskwa, Londyn, Tokio� S� po��czone szosami i czym�, co wygl�da na tory kolejowe.

Chyba wystarczy�oby materia�u na ca�e stulecia bada� w tym zamarzni�tym, martwym �wiecie. Przed nami cztery tysi�ce kilometr�w kwadratowych do spenetrowania i zaledwie kilka tygodni, �eby tego dokona�. Nie wiem, czy kiedykolwiek znajdziemy rozwi�zanie dw�ch zagadek, kt�re mnie dr�cz�, odk�d tylko dostali�my si� tutaj: kim oni s� i co si� z nimi sta�o?

Nagranie si� sko�czy�o. Na Ziemi i na Ksi�ycu cz�onkowie Komitetu do Spraw Ramy ju� w odpr�eniu zacz�li ogl�da� znowu fotografie i mapy rozpostarte przed nimi. Studiowali je przez wiele godzin, ale dopiero g�os komandora Nortona nada� Ramie wymiar, jakiego �adne zdj�cia nie mog�yby odtworzy�. Norton tam jest rzeczywi�cie i w kr�tkich chwilach, gdy odwieczn� noc Ramy o�wietlaj� flary, widzi na w�asne oczy nadzwyczajny, przenicowany �wiat. To w�a�nie cz�owiek, kt�ry poprowadzi ekspedycj�, �eby ten �wiat zbada�.

��Doktorze Perera, pan zapewne ma jakie� uwagi? Ambasador Bose zastanowi� si� szybko, czy nie powinien udzieli� najpierw g�osu profesorowi Davidsonowi, b�d�cemu przecie� starszym uczonym i jedynym w komitecie astronomem. Ale stary kosmolog, najwyra�niej niesw�j, jeszcze nie och�on�� po doznanym wstrz�sie. Odk�d po�wi�ci� si� nauce, przyj��, �e wszech�wiat jest aren� olbrzymich bezosobowych si� ci��enia, magnetyzmu i promieniowania, i nigdy nie uznawa� donios�ej roli �ycia w uk�adzie wszech�wiata, wi�c fakt, �e �ycie pojawi�o si� na

Ziemi, Marsie i Jowiszu, wydawa� mu si� po prostu przypadkowym naruszeniem zasad.

Teraz by� dow�d na to, �e �ycie nie tylko istnieje poza Uk�adem S�onecznym, ale wspi�o si� ju� powy�ej wszystkiego, co ludzko�� osi�gn�a dotychczas, czy te� mia�a nadziej� osi�gn�� przez nast�pne stulecia. Co wi�cej, odkrycie Ramy stanowi�o wyzwanie dla jeszcze jednego dogmatu, o kt�rym profesor Olaf wyk�ada� od lat. Chocia� gdy przyciskano go do muru, przyznawa� niech�tnie, �e jakie� �ycie prawdopodobnie istnieje w innych systemach gwiezdnych, to jednak zawsze utrzymywa�, �e nie zdo�a ono nigdy przeby� mi�dzygwiezdnych otch�ani i �e wyobra�enie sobie tego jest absurdem.

Mo�e w�a�nie Ramianom nie uda�o si� prze�y�, je�eli komandor Norton mia� racj�, uwa�aj�c, �e Rama to obecnie grobowiec. Ale przynajmniej pr�bowali dokona� takiego wyczynu na skal� �wiadcz�c� o ich wielkiej ufno�ci w rezultat. Skoro zdarzy�o si� to teraz, mog�o te� zdarzy� si� w galaktyce, gdzie jest sto miliard�w s�o�c, ju� wiele razy przedtem� i komu� gdzie� w ko�cu powinno si� uda�.

Tak uwa�a� doktor Carlisle Perera i od lat bezpodstawnie, ale z �yw� gestykulacj� wyk�ada� swoj� tez�. Teraz by� bardzo zadowolony, ale jednocze�nie prawie rozczarowany. Odkrycie Ramy efektownie potwierdzi�o jego pogl�d c�, kiedy nie m�g� znale�� si� tam wewn�trz, ani bodaj zobaczy� Ramy na w�asne oczy. Gdyby nagle ukaza� si� diabe� i da� mu mo�no�� natychmiastowej teleportacji, on by podpisa� kontrakt z mocami piekie�, nawet si� nie fatyguj�c odczyta� klauzul wypisanych drobnym drukiem.

��Tak, panie ambasadorze, my�l�, �e otrzymali�my ciekawe informacje. To jest niew�tpliwie jaka� arka kosmiczna. Dawny pomys� w literaturze astronautycznej: mog� to wytropi� ju� w tw�rczo�ci brytyjskiego fizyka J.D. Bernala, kt�ry zaproponowa� t� w�a�nie metod� kolonizacji mi�dzygwiezdnej w ksi��ce wydanej w roku 1929� tak, dwie�cie lat temu. Jeszcze wcze�niej wysun�� podobn� propozycj� wielki pionier rosyjski, Cio�kowski.

�Na to, by przenie�� si� z jednego systemu gwiezdnego do innego, jest do wyboru kilka sposob�w. Przyjmuj�c, �e pr�dko�� �wiat�a jest ograniczeniem absolutnym, a to jeszcze nie zosta�o niezbicie ustalone, jakkolwiek mo�e panowa� zdanie wr�cz przeciwne� � po tych s�owach da�o si� s�ysze� pe�ne oburzenia prychni�cie profesora Davidsona, ale nie by� to formalny protest � �mo�na odby� szybki lot ma�ym statkiem albo d�ug� podr� jakim� olbrzymim. Wydaje si�, �e nie ma �adnego technicznego powodu, dla kt�rego statek kosmiczny nie m�g�by osi�gn��, a nawet przekroczy� dziewi��dziesi�ciu procent pr�dko�ci �wiat�a. To by oznacza�o, �e lot pomi�dzy s�siaduj�cymi gwiazdami trwa�by od pi�ciu do dziewi�ciu lat� uci��liwy zapewne, ale ostatecznie realny, zw�aszcza dla istot d�ugowiecznych. Cz�owiek potrafi sobie wyobrazi� takie loty, odbywane statkami niewiele wi�kszymi ni� nasze.

Ale, by� mo�e, osi�ganie takiej pr�dko�ci jest niemo�liwe ze �rednio du�ym �adunkiem: prosz� pami�ta�, �e trzeba mie� paliwo, �eby wytraci� pr�dko�� przy ko�cu lotu, nawet je�eli b�dzie to lot tylko w jedn� stron�. Wi�c chyba sensowniej nie spieszy� si� dziesi�� tysi�cy, sto tysi�cy lat�

Bernal i inni przypuszczali, �e b�dzie mo�na tego dokona� ruchomymi planetkami, kt�re by mierzy�y par� kilometr�w �rednicy i przewozi�y tysi�ce pasa�er�w w podr� trwaj�c� przez ca�e pokolenia. Naturalnie musia�yby by� hermetycznie zamkni�te, z wci�� odnawianymi zapasami �ywno�ci i innego wyposa�enia, podleg�ego zu�yciu. Oczywi�cie tak w�a�nie funkcjonuje Ziemia� na troch� wi�ksz� skal�.

Niekt�rzy pisarze uwa�ali, �e arki kosmiczne nale�y budowa� w formie kul koncentrycznych. Inni proponowali puste w �rodku walce, tak wiruj�ce, �eby si�a od�rodkowa wytwarza�a sztuczne ci��enie. To w�a�nie, co znale�li�my w Ramie�

Profesor Davidson nie m�g� pozwoli� na takie bzdury.

��Nie ma czego� takiego jak si�a od�rodkowa. To tylko wymys� in�ynier�w. Jest tylko inercja.

��Pan profesor ma zupe�n� racj�, naturalnie � przyzna� Perera � chocia� mo�e nie bardzo by si� da�o o tym przekona� kogo�, kogo na przyk�ad wyrzuci�o z karuzeli. Ale nie s�dz�, �eby matematyczna �cis�o�� w dobieraniu s��w by�a konieczna�

��Prosz�, prosz�! � wykrzykn�� doktor Bose troch�

rozj�trzony. � Wszyscy wiemy, co pan ma na my�li, czy te� wydaje nam si�, �e wiemy. Niech pan nie rozwiewa naszych z�udze�.

��No, ja tylko chcia�em wykaza�, �e koncepcja Ramy to nic nowego, chocia� jej rozmiary s� zdumiewaj�ce. Ludzie wyobra�aj� sobie takie rzeczy ju� od dwustu lat. Teraz powr�c� do innego zagadnienia. W�a�ciwie jak d�ugo Rama kr��y po przestrzeni kosmicznej?

Mamy ju� bardzo dok�adne dane o jej orbicie i pr�dko�ci. Zak�adaj�c, �e Rama nie dokonuje �adnych manewr�w nawigacyjnych, mo�emy wy�ledzi� jej po�o�enie na przestrzeni milion�w lat wstecz. Przypuszczali�my, �e nadlatuje od strony kt�rej� z pobliskich gwiazd� Wcale jednak tak nie jest. Min�o ponad dwie�cie tysi�cy lat, odk�d Rama przelatywa�a w pobli�u jakiejkolwiek gwiazdy, kt�rej parametry zmieniaj� si� nieregularnie� chyba najbardziej niefortunnego s�o�ca, jakie mo�na by sobie wyobrazi� dla uk�adu s�onecznego, gdzie nie ma �ycia. Jasno�� jej waha si� od jednego do ponad pi��dziesi�ciu: wszystkie planety jej uk�adu s� co kilka lat na zmian� spieczone albo zamarzni�te.

��Chwileczk� � zabra�a g�os doktor Price. � By� mo�e to by wszystko t�umaczy�o. Mo�e owa gwiazda by�a kiedy� normalnym s�o�cem, kt�rego r�wnowaga nagle si� zachwia�a? I w�a�nie dlatego Rama musia�a wyruszy� na poszukiwanie nowego s�o�ca?

Doktor Perera wprost uwielbia� t� star� pani� archeolog, wi�c nie chcia� jej speszy�. Ale co ona powie � zastanowi� si� � kiedy zaczn� wykazywa� rzecz w tej chwili oczywist� z zakresu jej w�asnej specjalno�ci?

��W istocie brali�my to pod uwag� � rzek� ogl�dnie. Ale w my�l naszych obecnych teorii ewolucji gwiezdnej, je�li s� one zgodne z prawd�, ta gwiazda nigdy nie mog�a mie� sta�ych parametr�w� nigdy nie mog�a mie� planet, na kt�rych by istnia�o �ycie. Tak wi�c Rama kr��y w kosmosie od dwustu tysi�cy lat, czy nawet i od miliona.

Teraz jest zimna i ciemna, wyra�nie martwa, i chyba wiem dlaczego. Ramianie mo�e nie mieli innego wyj�cia� mo�e faktycznie uciekali przed katastrof�� tylko �e pomylili si� w rachubach.

Wzajemne stosunki mi�dzy organizmami i zamkni�tym ich �rodowiskiem nigdy nie mog� by� w stu procentach wydajne: zawsze co� p�jdzie na marne, b�d� straty, zatrucie �rodowiska i nagromadzenie zanieczyszcze�. Miliardy lat mo�e trwa� degradacja i zag�ada planety, ale w ko�cu si� dokona. Oceany wyschn�, atmosfera zacznie ulatywa�

Wed�ug naszych kryteri�w Rama jest ogromna a przecie� to nadal bardzo ma�a planeta. Moje obliczenia, oparte na uchodzeniu atmosfery przez jej kad�ub, i logiczne domys�y, je�li chodzi o tempo owej biologicznej zmiany, wskazuj�, �e z punktu widzenia ekologii mog�aby przetrwa� tylko tysi�c lat. Najwy�ej, powiedzmy, dziesi�� tysi�cy�

Przy obecnej pr�dko�ci Ramy by�oby to dosy� d�ugo na przelot pomi�dzy st�oczonymi s�o�cami w centrum galaktyki. Ale nie tutaj, gdzie tak daleko s� rozrzucone gwiazdy jej spiralnych ramion. Rama jest statkiem kosmicznym, na kt�rym zapasy si� wyczerpa�y, zanim dotar�a do miejsca przeznaczenia. Jest wrakiem unosz�cym si� w�r�d gwiazd.

Tylko jedn� powa�n� obiekcj� mo�na wysun�� przeciwko tej teorii i sam j� wysun�, zanim uczyni to kto� inny. Ot� orbita, po kt�rej leci Rama, wiedzie zdecydowanie w System S�oneczny i to mi wcale nie wygl�da na czysty zbieg okoliczno�ci. W istocie, powiedzia�bym, �e teraz niepokoj�co zbli�a si� do S�o�ca. �mia�ek b�dzie musia� oderwa� si� na d�ugo przed peryhelium, �eby unikn�� przegrzania.

Nie udaj�, �e to rozumiem. Mo�e jaka� forma automatycznego sterowania jeszcze dzia�a kieruj�c Ram� do najbli�szej odpowiedniej gwiazdy przez ca�e wieki po �mierci jego budowniczych.

A �e oni nie �yj�, r�cz� moj� reputacj�. Wszystkie pr�bki, kt�re pobrali�my z wn�trza Ramy, s� absolutnie ja�owe� Nie znale�li�my ani jednego mikroorganizmu. M�wi si�, jak pa�stwo chyba s�yszeli, o spowolnieniu funkcji �yciowych, ale mo�emy to zlekcewa�y�. S� zasadnicze przyczyny, dla kt�rych sposoby hibernacji mog� by� skuteczne na przeci�g tylko niewielu stuleci, a mytu mamy do czynienia z okresami tysi�ckrotnie d�u�szymi.

Tak wi�c pandorzy�ci i ich zwolennicy nie maj� si� czym denerwowa�. Ja z mojej strony �a�uj�. By�oby cudownie spotka� przedstawicieli innego inteligentnego gatunku.

Ale przynajmniej otrzymali�my odpowied� na jedno odwieczne pytanie. Nie jeste�my samotni. Gwiazdy ju� nigdy nie b�d� dla nas takie jak przedtem.

Komandor Norton mia� ogromn� ochot� � ale jako dow�dca przede wszystkim poczuwa� si� do obowi�zk�w wobec swego statku. Gdyby w czasie tej pierwszej wyprawy w g��b Ramy sta�o si� co� niedobrego, mo�e trzeba by ucieka�.

Wobec tego oczywi�cie wybra� swego drugiego oficera, komandora porucznika Mercera. Ch�tnie zreszt� przyznawa�, �e Karl nadaje si� lepiej do takiego zadania, jako autorytet w dziedzinie ochrony �ycia. Napisa� nawet kilka akademickich podr�cznik�w. Na sobie samym sprawdza� niezliczone rodzaje wyposa�enia, cz�sto w trudnych warunkach, i zas�yn�� z panowania nad swoim organizmem. W jednej chwili potrafi� zwolni� t�tno o pi��dziesi�t procent i wstrzyma� oddech prawie zupe�nie na okres do dziesi�ciu minut. Te u�yteczne sztuczki nieraz ocali�y mu �ycie.

A jednak przy ca�ej swojej inteligencji i wielkich zdolno�ciach mia� ubog� wyobra�ni�. Wi�kszo�� ryzykownych eksperyment�w czy misji to by�y dla niego po prostu zadania, kt�re musia�y by� wykonane. Nigdy nie podejmowa� zb�dnego ryzyka, wi�c nie potrzebowa� wykazywa� tego, co nazywa si� pospolicie odwag�.

Dwa napisy na jego biurku stanowi�y podsumowanie jego filozofii �yciowej. Jeden by� pytaniem: �O czym zapomnia�e�?� Drugi by� zaleceniem: �Zd�awiaj w sobie odwag�. Je�li go kiedykolwiek co� gniewa�o, to tylko fakt, �e uwa�ano go za najodwa�niejszego z odwa�nych we Flocie.

Skoro ju� zosta� wybrany Mercer, automatycznie zosta� tak�e wybrany jego nieod��czny towarzysz, porucznik Joe Calvert. Chocia� w�a�ciwie nikt nie m�g� zrozumie�, co ci dwaj maj� ze sob� wsp�lnego: szczup�y i zwinny Joe Calvert, oficer nawigacyjny, by� o dziesi�� lat m�odszy ni� Mercer, flegmatyczny, niewzruszenie spokojny, i w dodatku na pewno nie podziela� zainteresowa� przyjaciela pasjonuj�cego si� sztuk� prymitywnego kina.

Ale nigdy nie wiadomo, gdzie piorun uderzy, wi�c tak si� sta�o, �e przed laty Mercer i Calvert zawarli trwa�� przyja��. P�aszczyzna dostatecznie wsp�lna. O wiele bardziej niezwyk�e by�o to, �e na Ziemi mieli te� wsp�ln� �on�, kt�ra ka�demu z nich urodzi�a po jednym dziecku. Komandor Norton �ywi� nadziej�, �e mo�e j� kiedy� pozna: musia�a to by� wyj�tkowa kobieta. Ten tr�jk�t trwa� co najmniej od pi�ciu lat i nadal wydawa� si� stabilny.

Dwaj ludzie to za ma�y zesp� badawczy. Dawno ju� stwierdzono, �e najlepiej wysy�a� trzech, bo je�li kt�ry� z nich zginie, dwaj pozostali maj� jeszcze szanse powrotu, podczas gdy jeden, zdany tylko na w�asne si�y, raczej nie da�by sobie rady. Po g��bokim namy�le Norton wybra� sier�anta technika Willarda Myrona. Ten utalentowany in�ynier umiej�cy naprawi� ka�d� maszyn� � albo te� na jej miejsce, gdy mimo to nie dzia�a�a, zaprojektowa� lepsz� idealnie si� nadawa� do badania nie znanego sprz�tu. By� profesorem nadzwyczajnym przy katedrze astrotechniki, obecnie na d�ugim urlopie naukowym, i odm�wi� przyj�cia stopnia oficerskiego, o�wiadczaj�c, �e nie powinien stawa� na drodze oficerom zawodowym, kt�rzy bardziej na awans zas�uguj�. Nikt nie potraktowa� jego wyja�nienia zbyt powa�nie; og�lnie si� zgadzano, �e Will to cz�owiek bez ambicji. M�g� awansowa� na sier�anta oddzia��w kosmicznych, ale wtedy nie zosta�by profesorem zwyczajnym. Will Myron, podobnie jak niezliczeni podoficerowie przed nim, odkry� mo�liwo�� idealnego kompromisu pomi�dzy w�adz� i odpowiedzialno�ci�.

Niekt�rym kobietom � doszed� do wniosku komandor Norton ju� przed laty � wst�p na pok�ad statku kosmicznego powinien by� wzbroniony. Niewa�ko�� czyni r�ne rzeczy z ich piersiami, a to diabelnie odci�ga uwag� od spraw wa�niejszych. Bywa dostatecznie �le, kiedy piersi kobiece s� nieruchome, a co dopiero, kiedy zaczynaj� pl�sa� i miarowo drga�; trudno wymaga�, �eby nawet najmocniejszy duchem m�czyzna to wytrzyma�. Norton nie w�tpi�, �e co najmniej jedn� wielk� katastrof� kosmiczn� spowodowa�o dog��bne roztargnienie za�ogi przej�tej widokiem biu�ciastej pani oficer w centrali.

Raz o tej swojej teorii napomkn�� lekarzowi pok�adowemu, pani chirurg komandor Laurze Ernst, nie wyjawiaj�c, dlaczego mu si� to przypomnia�o. Nie by�o zreszt� potrzeby: ci dwoje znali si� a� nazbyt dobrze. Na Ziemi, wiele lat przedtem, w chwili gdy im obojgu dokuczy�a samotno��, poszli razem do ��ka. Prawdopodobnie ju� nigdy nie mieli powt�rzy� tego do�wiadczenia (chocia� czy to kiedykolwiek wiadomo?), poniewa� od tamtego czasu wiele si� zmieni�o tak w jego, jak w jej �yciu. Jednak�e ilekro� dobrze zbudowana pani doktor, faluj�c biustem, wchodzi�a do kabiny dow�dcy, Norton odczuwa� przelotne mu�ni�cie dawnej nami�tno�ci, a ona wiedzia�a, �e on to odczuwa, i byli z siebie zadowoleni.

��Bill � zacz�a teraz � zbada�am naszych alpinist�w i oto moje orzeczenie: Karl i Joe s� w dobrej formie, wszystkie objawy normalne po pracy, jak� wykonali. Will jednak, jak stwierdzi�em, jest wyczerpany, a co do utraty wagi� no, nie b�d� si� wdawa�a w szczeg�y. Chyba nie �wiczy tyle, ile powinien, i to nie tylko on. Wszyscy co� mi kr�c� z �wiczeniami w wir�wce. Je�eli tak, uprzedzam, �e potocz� si� g�owy. Prosz�, przeka� to im.

��Dobrze, pani doktor. Ja bym jednak ich usprawiedliwi�. Ci ludzie bardzo ci�ko pracuj�.

��M�zgiem i palcami, oczywi�cie. Ale nie cia�em. To nie jest prawdziwa praca przeliczona na kilogramy i metry. A przecie� taka w�a�nie praca nas czeka, skoro mamy penetrowa� Ram�.

��Tak, tylko czy podo�amy?

��Podo�amy, byleby�my post�powali rozs�dnie. Opracowa�am z Karlem plan bardzo konserwatywny, oparty na za�o�eniu, �e poni�ej Poziomu Numer Dwa mo�emy uwolni� si� od sprz�tu do oddychania. Naturalnie to niewiarygodne szcz�cie dla nas zmienia ca�y obraz logistyczny. Wci�� jeszcze nie potrafimy oswoi� si� z koncepcj� �wiata bez tlenu� No wi�c wystarcz� dostawy �ywno�ci i wody oraz kombinezon�w termicznych, i mo�na dzia�a�. Schodzi� b�dzie �atwo: wygl�da na to, �e przez wi�kszo�� drogi da si� zje�d�a� po tej bardzo wygodnej por�czy.

��Ju� poleci�em Chipsowi opracowa� model sa� wyposa�onych w spadochron do hamowania. Nawet je�li oka�� si� nieprzydatne dla ludzi, pos�u�� do transportu zapas�w i sprz�tu.

��Doskonale. W ten spos�b droga w d� b�dzie trwa� dziesi�� minut, inaczej trwa�aby prawie godzin�. Ale wchodzenie na g�r� trudniej obliczy�. Przypuszczam, �e zabierze oko�o sze�ciu godzin, w tym dwie przerwy jednogodzinne. P�niej, kiedy nabierzemy do�wiadczenia i wy�wiczymy pewne mi�nie, mo�e powr�t stanie si� znacznie kr�tszy.

��A co z czynnikami psychologicznymi?

��Trudno je okre�li� w tak nowym otoczeniu. Najwi�kszym problemem b�dzie chyba ciemno��.

��Zainstaluj� na Pia�cie ruchome reflektory, �eby ka�da grupa by�a ca�y czas w �wietle, poza tym b�dzie mia�a w�asne lampy.

��Dobrze� To powinno by� du�� pomoc�.

��I jeszcze jedno: dla pewno�ci, czy nie by�oby lepiej, �eby na pocz�tek jedna ekipa zesz�a tylko do po�owy schod�w i wr�ci�a� czy mo�e wszystkie maj� przeby� ca�� drog� od razu?

��Gdyby by�o dosy� czasu, doradza�abym ostro�no��. Ale czasu jest ma�o. Zreszt� nie widz� niebezpiecze�stwa w zej�ciu na sam d� i rozejrzeniu si� tam, gdzie zejdziemy.

��Dzi�kuj�, Lauro� to ju� wszystko, co chcia�em wiedzie�. Zlec� zast�pcy opracowanie szczeg��w. Wydam rozkaz, �eby wszyscy �wiczyli w wir�wce, nastawionej na p� grawitacji� po dwadzie�cia minut dziennie. Wystarczy?

��Nie. W Ramie jest sze�� dziesi�tych grawitacji, ale na wszelki wypadek zaleci�abym wi�cej. Wi�c, powiedzmy, trzy czwarte.

��Ojej!

���Przez dziesi�� minut�

��Na to si� zgodz�.

���dwa razy dziennie.

��Lauro, jeste� okrutna i nieust�pliwa. Ale niech b�dzie. Przeka�� im t� wiadomo�� przed sam� kolacj�. Niejednemu zepsuje apetyt.

W czystej, zimnej atmosferze Ramy smuga reflektora wcale nie by�a niewidoczna. Trzy kilometry poni�ej centralnej Piasty szeroki na sto metr�w owal �wiat�a pada� tylko na odcinek kolosalnych schod�w. Ta �wietlista oaza po�r�d ciemno�ci sun�a powoli w d� ku okr�g�ej r�wninie o dalsze pi�� kilometr�w ni�ej, przy czym ma�e jak mr�wki porusza�y si� w niej trzy ludzkie postacie i d�ugie ich cienie.

By�o to, w my�l ufnych przewidywa�, schodzenie zupe�nie bez przyg�d. Na pierwszej platformie troch� odpocz�li i Norton przeszed� kilkaset metr�w po w�skiej kolistej kraw�dzi, zanim zacz�� zje�d�a� na drugi poziom. Na drugiej platformie odrzucili aparaty tlenowe i rozkoszowali si� dziwnym luksusem, jakim by�a mo�no�� oddychania bez urz�dze� mechanicznych. Teraz mogli swobodnie prowadzi� badania, wolni od najwi�kszego niebezpiecze�stwa, czyhaj�cego na cz�owieka w kosmosie, a tak�e od troski o szczelno�� skafandra i zapasy tlenu.

Gdy zjechali po por�czy na pi�ty poziom i mieli ju� tylko jedn� kondygnacj� schod�w do przebycia, przyci�ganie r�wna�o si� niemal po�owie przyci�gania ziemskiego. Zacz�li w ko�cu rzeczywi�cie odczuwa� wirowanie Ramy; poddawali si� tej nieub�aganej sile od�rodkowej, kt�ra rz�dzi wszystkimi planetami i bezlito�nie ka�e p�aci� za najmniejsze nawet potkni�cia. Nadal by�o bardzo �atwo posuwa� si� w d�; ale trapi�a ich my�l o powrocie po tych tysi�cach i tysi�cach stopni na g�r�.

Schody dawno przesta�y by� zawrotnie strome i stopnie by�y coraz ni�sze. Tangens k�ta nachylenia, z pocz�tku r�wny pi�ciu, teraz zmniejszy� si� do jednej pi�tej. Schodzili normalnie, nie czuj�c si� �le ani fizycznie, ani psychicznie; gdyby nie s�absze przyci�ganie, mog�oby im si� wydawa�, �e to s� jakie� wielkie schody na Ziemi. Norton zwiedza� kiedy� ruiny �wi�tyni Aztek�w i doznawa� teraz wra�e� podobnych, chocia� stokrotnie spot�gowanych. Oto znowu �w nastr�j tajemniczo�ci, zbo�nego l�ku i smutku na my�l o zamierzch�ej, bezpowrotnej przesz�o�ci. Tu jednak skala zar�wno w czasie, jak w przestrzeni by�a tak ogromna, �e umys� jej nie ogarnia� i wkr�tce ju� nie reagowa�. Norton zastanawia� si�, czy jest mo�liwe, by wcze�niej czy p�niej uzna� dziwy Ramy za zrozumia�e same przez si�.

By� jeszcze inny pow�d, dla kt�rego por�wnanie z ruinami ziemskimi odpada�o: Rama liczy�a sobie sto razy wi�cej lat ni� wszelkie budowle, jakie przetrwa�y na ziemi � nawet Wielka Piramida. A przecie� tutaj wszystko wygl�da�o tak, jakby by�o zupe�nie nowe: nie by�o wida� �adnych �lad�w normalnego starzenia.

Norton biedzi� si� nad tym, a� przysz�o mu na my�l mo�liwe wyja�nienie. Wszystko, co dotychczas zbadali, to tylko cz�� systemu awaryjnego, u�ywanego rzeczywi�cie bardzo rzadko. Nie wyobra�a� sobie, �eby Ramianie � o ile nie byli takimi fanatykami sprawno�ci fizycznej, jakich nie brakuje na Ziemi kiedykolwiek chodzili po tych niewiarygodnych schodach, kt�re wraz ze swymi dwoma odpowiednikami sk�ada�y si� na niewidoczn� wysoko w g�rze liter� Y. Mo�e schody by�y im potrzebne tylko w okresie budowania Ramy i od tamtych pradawnych czas�w nie s�u�y�y ju� do niczego. Ta teoria musia�a chwilowo, wystarczy�, a przecie� nie wydawa�a si� s�uszna. Co� by�o gdzie� nie tak�

Ostatni kilometr, zamiast zje�d�a� po por�czy, przebyli schodz�c po dwa stopnie naraz d�ugimi, lekkimi krokami, �eby, jak zadecydowa� Norton, da� bodaj troch� wi�cej gimnastyki mi�niom, kt�re wkr�tce maj� pracowa�. Tote� koniec schod�w stanowi� dla nich nieomal zaskoczenie: raptem stopni ju� nie by�o, tylko rozci�ga�a si� p�aska r�wnina, matowoszara w coraz s�abszym promieniu reflektora z Piasty, zanikaj�ca w mrokach o kilkaset metr�w przed nimi.

Norton obejrza� si� w stron� tego �r�d�a �wiat�a wysoko na osi, odleg�ej prawie o dziewi�� kilometr�w. Wiedzia�, �e Mercer patrzy przez teleskop, wi�c weso�o pomacha� do niego r�k�.

��Tu kapitan � zameldowa� przez radio. � Wszyscy w doskona�ej formie. Nie ma trudno�ci. Posuwamy si� zgodnie z planem.

���wietnie � odpowiedzia� Mercer. � B�dziemy patrzyli.

Nast�pi�a kr�tka chwila ciszy; a potem zabrzmia� czyj� jeszcze g�os:

��Tu zast�pca na pok�adzie. W gruncie rzeczy, kapitanie, wcale nie jest �wietnie. Serwisy informacyjne wrzeszcz� na nas ju� od tygodnia. Nie spodziewam si� od ciebie nie�miertelnej prozy, ale czy nie mo�esz, kapitanie, powiedzie� czego� wi�cej?

��Spr�buj� � zachichota� Norton. � Tylko �e na razie nie ma nic do ogl�dania. To jest jak� no, jakby si� by�o na ogromnej ciemnej scenie z jednym tylko kr��kiem reflektora. Ze sceny wznosz� si� schody, pierwszych kilkaset stopni wida�, reszta znika w ciemno�ciach w g�rze. Ten odcinek r�wniny, kt�ry widzimy, wydaje si� idealnie p�aski: zaokr�glenie na tym ograniczonym obszarze nie jest widoczne. I to ju� chyba wszystko.

��Chcesz, kapitanie, przekaza� jakie� wra�enia?

��Hmm� Nadal jest bardzo zimno. Temperatura poni�ej zera, wi�c cieszymy si�, �e mamy skafandry termiczne. I jest cicho, oczywi�cie. Inaczej ni� wsz�dzie, gdziekolwiek by�em na Ziemi czy w kosmosie, bo zawsze przecie� s�ysza�em tam jakie� odg�osy, cho�by dalekie. Tutaj ka�dy odg�os ginie; otacza nas przestrze� tak ogromna, �e nie ma �adnych ech. Jest niesamowicie, ale mam nadziej�, �e si� z tym oswoimy.

��Dzi�kuj�, kapitanie. Kto jeszcze? Joe, Boris?

Porucznik Joe Calvert, kt�ry nigdy nie zapomina� j�zyka w ustach, pos�u�y� ch�tnie swoimi wra�eniami.

��Nie mog� nie my�le� o tym, �e pierwszy raz� w og�le mo�emy chodzi� po jakim� innym �wiecie, oddychaj�c jego naturaln� atmosfer�� chocia� przypuszczam, �e okre�lenie �naturalna� raczej nie jest trafne w takim miejscu jak tutaj. Jednak�e Rama musi jako� by� podobna do �wiata swoich budowniczych. Nasze statki kosmiczne to przecie� Ziemia w miniaturze. Dwa przyk�ady to, do diab�a, za ma�o, ale czy z tego wynika, �e wszystkie inteligentne formy �ycia oddychaj� tlenem? To, co widzimy z dzie�a Ramian, nasuwa przypuszczenie, �e byli oni humanoidalni, chocia� mo�e o po�ow� wy�si wzrostem ni� my. Przyznasz mi racj�, Boris?

Czy Joe przekomarza si� z Borisem? � zada� sobie pytanie Norton. � Ciekawe, jak Boris zareaguje.

Dla wszystkich swoich towarzyszy na pok�adzie �mia�ka Boris Rodrigo by� troch� zagadk�. Ten opanowany, spokojny i pewny siebie oficer ��czno�ci, chocia� powszechnie lubiany, nigdy nie bra� pe�nego udzia�u w zaj�ciach za�ogi. Zawsze wydawa� si� jaki� daleki � jak gdyby maszerowa� w takt innego b�bna.

I doprawdy tak by�o. Nale�a� on ca�� dusz� do Pi�tego Ko�cio�a Chrystusa Kosmonauty. Co si� sta�o z owymi czterema Ko�cio�ami wcze�niejszymi � Norton nigdy nie zdo�a� odkry�, ani te� poj�cia nie mia� o obrz�dku i rytua�ach tego Ko�cio�a. Ale g��wny dogmat wiary znali wszyscy: Ko�ci� Chrystusa Kosmonauty wierzy�, �e Jezus Chrystus by� go�ciem z kosmosu, i ca�a teologia ko�cio�a zosta�a oparta na tym za�o�eniu.

Mo�e to nic dziwnego � my�la� Norton � �e niezwykle wysoki procent wiernych tego ko�cio�a pracuje w takim czy innym charakterze w kosmosie. Nieodmiennie ci ludzie s� sprawni, sumienni i mo�na na nich ca�kowicie polega�. Ciesz� si� szacunkiem, a nawet sympati�, tym bardziej �e nie staraj� si� nawraca� bli�nich. A przecie� maj� w sobie co� z lekka upiornego. Norton ani rusz nie rozumia�, jak ludzie nowocze�ni, z wy�szym wykszta�ceniem technicznym, mog� wierzy� w pewne rzeczy, kt�re kosmochrystianie g�osz� jako niezbite fakty.

Czekaj�c, a� porucznik Rodrigo odpowie na podchwytliwe by� mo�e pytanie Calverta, w nag�ym przyp�ywie intuicji poj�� swoje ukryte pobudki. Wybra� Borisa oczywi�cie dlatego, �e to cz�owiek zdatny fizycznie, posiadaj�cy kwalifikacje techniczne i absolutnie pewny. Ale zarazem czy po cz�ci nie kierowa� si� przy tym wyborze dosy� z�o�liw� ciekawo�ci�? Jak wierny takiego Ko�cio�a b�dzie reagowa� na straszliw� realno�� Ramy? A je�li natrafi na co�, co wprowadzi w jego teologi� zam�t� czy te�, skoro ju� o to chodzi, na co�, co j� potwierdzi?

Jednak Boris Rodrigo, jak zwykle ostro�ny, nie da� si� sprowokowa�.

��To z pewno�ci� istoty oddychaj�ce tlenem, wi�c mo�liwe, �e humanoidalne. Ale poczekamy, zobaczymy. Przy odrobinie szcz�cia powinni�my dokona� jakiego� odkrycia. Mo�e znajdziemy obrazy, pos�gi� mo�e nawet zw�oki w tych miastach. Je�eli to s� miasta.

��Do najbli�szego mamy zaledwie osiem kilometr�w powiedzia� Joe Calvert ufnie.

Tak � pomy�la� dow�dca � ale te� osiem kilometr�w z powrotem� i jeszcze drog� na g�r� po tych piekielnych schodach. Czy mo�emy tak ryzykowa�?

Jako jedn� z pierwszych mo�liwo�ci zaplanowa� kr�tki wypad do �miasta�, kt�re nazwali Pary�em. Teraz musia� podj�� decyzj�. �ywno�ci i wody wystarczy na ca�� dob�, i zawsze b�d� w zasi�gu wzroku dru�yny ratowniczej na Pia�cie. Zreszt� mo�liwo�� jakiegokolwiek wypadku nie wydaje si� prawdopodobna na tej g�adkiej, �agodnie zaokr�glonej metalowej r�wninie. Jedyne niebezpiecze�stwo, kt�re mo�na przewidzie�, to wyczerpanie: gdy dotr� do Pary�a, co przyjdzie im chyba dosy� �atwo, czy zdo�aj� przed wyruszeniem w drog� powrotn� dokona� czego� wi�cej ni� zrobienie kilku zdj�� i mo�e pobranie jakich� ma�ych przedmiot�w nale��cych do Ramian?

Ale nawet taka kr�tka wyprawa si� op�aci. Czasu jest niewiele, bo Rama p�dz�c w stron� S�o�ca wkr�tce zbli�y si� do peryhelium zbyt niebezpiecznie, �eby �mia�ek m�g� nadal mu towarzyszy�.

W ka�dym razie ta decyzja by�a spraw� nie tylko Nortona. Na pok�adzie statku w g�rze doktor Ernst kontrolowa�a dane przekazywane przez sensory biotelemetryczne, kt�re mia� na sobie. Ostatecznie wszystko zale�a�o od jej orzeczenia.

��Lauro, jak my�lisz?

��P�godzinny odpoczynek. Za�y� modu� energii zawieraj�cy pi��set kalorii. I b�dziecie mogli wyruszy�.

��Dzi�kuj�, pani doktor � w��czy� si� Joe Calvert. Mog� teraz umrze� szcz�liwy. Zawsze chcia�em zobaczy� Pary�. Witaj, Montmartre, oto przybywamy!

Nu��ca niesko�czono�� schod�w sprawi�a, �e luksusem wydawa�a im si� teraz w�dr�wka po r�wninie. Przed sob� mieli teren zupe�nie p�aski; tylko gdy patrzyli w prawo czy w lewo, widzieli niewyra�nie u granic zasi�gu reflektora wznosz�ce si� zaokr�glenie. R�wnie dobrze mogliby i�� przez rozleg�� p�ytk� dolin�: a� nie spos�b by�o sobie uzmys�owi�, �e pe�zaj� w rzeczywisto�ci po wn�trzu ogromnego walca, kt�rego kr�g�a �ciana ponad ich ma�� oaz� �wiat�a wznosi si� � nie, przechodzi w niebo.

Chocia� szli do Pary�a ufni we w�asne si�y i pe�ni t�umionego podniecenia, po pewnym czasie zacz�a im ci��y� prawie namacalna cisza Ramy. Ka�dy krok, ka�de s�owo natychmiast ulatywa�o w pr�ni� bez echa; po przej�ciu kilometra z ok�adem porucznik Calvert nie m�g� ju� tego wytrzyma�.

W�r�d swoich pomniejszych walor�w mia� on talent zdarzaj�cy si� rzadko, aczkolwiek zdaniem wielu os�b jeszcze za cz�sto -mianowicie potrafi� gwizda�. Nawet nie trzeba go by�o zach�ca�: godzinami wygwizdywa� muzyk� z wi�kszo�ci film�w nakr�conych w ci�gu ostatnich dwustu lat. Teraz, bior�c pod uwag� okoliczno�ci, zacz�� od melodii �Hej, ho, hej, ho, do pracy by si� sz�o!�, ale stwierdzi�, �e jako� nie za �wietnie mu wychodzi ta basowa pie�� maszeruj�cych krasnoludk�w Disneya, wi�c w p� taktu podj�� �Most na rzece Kwai�. Potem zaprezentowa� w porz�dku mniej lub bardziej chronologicznym melodie z kilku filmowych epos�w, wie�cz�c to motywem ze s�ynnego filmu Sida Krasmana �Napoleon� z drugiej po�owy dwudziestego wieku.

By�a to inicjatywa dobra, ale nie podnosz�ca na duchu. Rama wymaga� wspania�o�ci Bacha b�d� Beethovena, b�d� Sibeliusa czy te� Tuan Suna, a nie b�ahej popularnej muzyki rozrywkowej. Norton ju� chcia� doradzi�, �eby Joe oszcz�dza� oddech z my�l� o p�niejszych wysi�kach, gdy nagle m�ody oficer sam poj�� niestosowno�� swego popisu. Odt�d, poza chwilami konsultowania si� ze statkiem, w�drowali w ciszy. Rama wygra�a t� rund�.

Norton pozwoli� na jedno zboczenie z wytyczonej pierwotnie trasy. Pary� le�a� prosto przed nimi, w po�owie drogi mi�dzy podn�em schod�w a brzegiem Morza Cylindrycznego, ale na prawo od ich szlaku � tylko o kilometr by�o co� bardzo interesuj�cego i dosy� tajemniczego, co nazwali Prost� Dolin�: d�ugie wy��obienie z �agodnie pochy�ymi zboczami, g��bokie na czterdzie�ci metr�w i szerokie na sto. R�w albo kana� nawadniaj�cy � uznali na razie; podobnie jak schody, mia�o to dwa swoje odpowiedniki w r�wnych odst�pach krzywizny Ramy.

Te trzy doliny o d�ugo�ci prawie dziesi�ciu kilometr�w urywa�y si� raptownie przed morzem � rzecz dziwna, je�eli mia�y s�u�y� do odprowadzenia wody. Po drugiej stronie morza uk�ad si� powtarza�: jeszcze trzy ponad dziesi�ciokilometrowe rowy ci�gn�y si� promieni�cie ku rejonowi bieguna po�udniowego.

Dotarli do ko�ca swojej Prostej Doliny po pi�tnastu zaledwie minutach �atwej w�dr�wki, odwr�cili si� i przez chwil� stali wpatrzeni w g��b niej, zadumani. Idealnie g�adkie zbocza bez �adnych schodk�w ani prog�w opada�y pod k�tem sze��dziesi�ciu stopni; p�askie dno pokrywa�a jaka� bia�a substancja przypominaj�ca pow�ok� lodow�. Pr�bka tej substancji mog�aby rozstrzygn�� wiele kwestii spornych. Norton zadecydowa�, �e nale�y pobra� pr�bk�.

Gdy Calvert i Rodrigo wypuszczali lin� ratunkow�, pe�ni�c rol� jej kotwic, Norton zsuwa� si� powoli ze zbocza. Nie w�tpi�, �e na dnie poczuje pod stopami dobrze znan� �lisko�� lodu. Ale myli� si�. Tarcie by�o zbyt du�e i m�g� stan�� pewnie. To musia�o by� jakie� szk�o albo kryszta�; czubkami palc�w dotkn�� tej powierzchni � zimnej, twardej, nieust�pliwej.

Odwr�ci� si� ty�em do �wiat�a reflektora i os�aniaj�c oczy przed blaskiem bij�cym mu spod n�g, spr�bowa� zajrze� w kryszta�ow� g��bin� jak przez l�d, kt�ry skuwa jezioro. Ale nic nie zobaczy� � nawet gdy spr�bowa� zogniskowa� smug� �wiat�a ze swojego he�mu. Owa powierzchnia prze�wieca�a, wcale jednak nie by�a przezroczysta. Je�eli to zamarzni�ta ciecz � pomy�la� � temperatura jej topnienia jest znacznie wy�sza ni� wody.

Stukn�� delikatnie m�otkiem ze swego wyposa�enia geologicznego: us�ysza�, jak m�otek odbija si� z g�uchym stukiem. Uderzy� mocniej, te� daremnie, i ju� mia� stukn�� z ca�ej si�y, gdy nagle odruchowo si� powstrzyma�.

Rozt�uczenie tego materia�u wydawa�o si� ze wszech miar nieprawdopodobie�stwem, ale co by by�o, gdyby jednak si� rozt�uk�? Kapitan Norton okaza�by si� nie lepszy od wandala rozbijaj�cego ogromn� tafl� szyby. Sposobno�� do pobrania pr�bki na pewno jeszcze si� nadarzy, a teraz przynajmniej s� cenne informacje. Ju� wiadomo, �e to nie jest kana�: to tylko jaki� szczeg�lny r�w, kt�ry raptownie si� zaczyna i tak samo raptownie si� urywa nie prowadz�c donik�d. Je�eli kiedykolwiek zawiera� jak�� ciecz, to gdzie s� te plamy, gdzie skorupa z zaschni�tych osad�w? Nie by�o �adnych pozosta�o�ci, jakich nale�a�oby si� w takim wypadku spodziewa�. Jasne to i czyste, jak gdyby ci budowniczowie odeszli st�d wczoraj�

A wi�c znowu ta podstawowa tajemnica Ramy, narzucaj�ca si�, nie do unikni�cia. Norton nie mia� zbyt bujnej wyobra�ni; gdyby dawa� si� jej ponosi�, nigdy przecie� nie znalaz�by si� w obecnej sytuacji. Teraz jednak co� go tkn�o � niezupe�nie przeczucie, to by�o racz�] oczekiwanie. Jest zupe�nie inaczej, ni� si� wydaje: jest dziwnie, bardzo dziwnie w tym miejscu, gdzie wszystko l�ni nowo�ci�, chocia� istnieje od miliona lat.

Bardzo rozwa�nie i powoli poszed� �rodkiem dna w�skiej doliny owi�zany w pasie lin�, kt�r� trzymali jego towarzysze id�c za nim kraw�dzi�. Nie liczy� na �adne dalsze odkrycia, chcia� po prostu roz�adowa� sw�j niezwyk�y nastr�j. Denerwowa� si� i to nie mia�o nic wsp�lnego z niewyt�umaczaln� nowo�ci� Ramy.

Przeszed� niespe�na dziesi�� metr�w, gdy raptem dozna� ol�nienia.

Ja znam to miejsce. Ja tu kiedy� ju� by�em.

Nawet na Ziemi czy innej z dobrze znanych planet takie wra�enie jest niepokoj�ce, chocia� nie nale�y do rzadko�ci. Wi�kszo�� ludzi miewa to uczucie w jakich� tam chwilach i na og� je zbywa, uwa�aj�c za nag�e wspomnienie dawno zapomnianej fotografii, czysty zbieg okoliczno�ci � b�d� te�, je�eli kto� jest sk�onny do mistycyzmu, za form� telepatii, a nawet za przeb�ysk przysz�o�ci. Ale tak pozna� miejsce, kt�rego �adna istota ludzka dotychczas na pewno nigdy nie widzia�a� jest to rzeczywi�cie wstrz�saj�ce. Przez kilka sekund komandor Norton sta� jak wryty na g�adkim, krystalicznym dnie Prostej Doliny, usi�uj�c wyja�ni� swoje wzruszenie. Jego uporz�dkowany wszech�wiat ni st�d ni zow�d wywr�ci� si� i mign�y mu owe tajemnice na skraju bytu, kt�rych istnienia udawa�o mu si� dotychczas po prostu nie przyjmowa� do wiadomo�ci.

Potem, ku jego ogromnej uldze, przyszed� mu na ratunek zdrowy rozs�dek. Denerwuj�ce wra�enie deja-w znikn�o zast�pione prawdziwym, wyra�nym wspomnieniem z� m�odych lat.

To by�a prawda � rzeczywi�cie sta� kiedy� pomi�dzy takimi zboczami i patrzy�, jak one na poz�r zbiegaj� si� w dali przed nim. Ale tamte zbocza porasta�a r�wno strzy�ona trawa, a on sta� na t�uczonych kamieniach, nie na g�adkim krysztale.

By�o to przed trzydziestu laty, gdy sp�dza� wakacje w Anglii poniek�d ze wzgl�du na kole�ank� z wy�szych studi�w (pami�ta� jej twarz, ale zapomnia�, jak ona si� nazywa�a). Przeszed� kurs archeologii przemys�owej, kt�r� w�wczas bardzo si� interesowali absolwenci politechniki i uniwersyteckich wydzia��w nauk �cis�ych. Razem z t� kole�ank� zwiedza� zabytkowe kopalnie w�gla i prz�dzalnie, wspina� si� na zrujnowane piece hutnicze i wyparniki, wyba�uszaj�c oczy patrzy� pe�en niedowierzania na prymitywne (wi�c nadal niebezpieczne) reaktory atomowe i prowadzi� nap�dzane spalinowymi silnikami bezcenne antyki na odrestaurowanych szlakach ruchu ko�owego.

Nie wszystko, co wtedy widzia�, by�o autentyczne � wiele starych urz�dze� zagin�o na przestrzeni stuleci, poniewa� ludzie rzadko kiedy zawracaj� sobie g�ow� konserwowaniem pospolitych artyku��w codziennego u�ytku. Ale tam, gdzie uznawano potrzeb� ich odtwarzania, czyniono to z pietyzmem.

Tak wi�c m�ody Bill Norton m�g� przejecha� si� lokomotyw�, kt�ra turkota�a po szynach z ucieszn� pr�dko�ci� stu kilometr�w na godzin�, gdy on zawzi�cie dorzuca� �opat� cenny w�giel, i wygl�da�a doprawdy na dwustuletni� staruszk�, chocia� rzeczywi�cie by�a m�odsza od niego. Jednak�e trzydziestokilometrowy odcinek Wielkiej Zachodniej Linii Kolejowej by� zupe�nie autentyczny, bo te� dobrze si� natrudzono przy odkopywaniu go i przywracaniu do stanu u�ywalno�ci.

Gwizda�o, sapa�o i m�ody Norton z pi�kn� kole�ank� wjecha� w zadymion�, o�wietlon� tylko ogniem z kot�a ciemno��. Po czasie zdumiewaj�co d�ugim lokomotywa wynurzy�a si� z tego tunelu w g��boki prosty r�w mi�dzy stromymi zboczami poro�ni�tymi traw�. Tamten widok od dawna zapomniany prawie nie r�ni� si� od widoku, jaki komandor Norton mia� przed sob� teraz.

��Co si� sta�o, kapitanie? � zawo�a� porucznik Rodrigo. � Natrafi�e� na co�?

Norton otrz�sn�� si� ze wspomnie�, ju� nie tak zgn�biony jest przedtem. Jest tu tajemnica � owszem, ale mo�e nie przekracza ludzkiego zrozumienia. Dosta� nauczk�, chocia� tej nauczki nie chcia�by przekaza� podw�adnym. Za nic nie wolno mu dopu�ci�, by Rama go przyt�oczy�a. W uleg�o�ci wobec Ramy czai si� kl�ska, mo�e nawet ob��d.

��Nie � odpowiedzia�. � Tutaj nic nie ma. Wci�gnijcie mnie na g�r�. P�jdziemy prosto do Pary�a.

��Zwo�a�em zebranie Komitetu � powiedzia� jego ekscelencja ambasador Marsa w Organizacji Planet Zjednoczonych � poniewa� doktor Perera chce nam powiedzie� co� wa�nego. Nalega, �eby�my bezzw�ocznie nawi�zali ��czno�� z komandorem Nortonem. I to na kanale bezwzgl�dnego pierwsze�stwa, kt�ry, nawiasem m�wi�c, zdo�ali�my sobie za�atwi� nie bez du�ych trudno�ci. O�wiadczenie doktora Perery jest natury raczej technicznej i my�l�, �e zanim je us�yszymy, przyda�oby si� podsumowa� aktualn� sytuacj�. Doktor Price przygotowa�a podsumowanie. Och, w�a�nie� Przeprosiny za nieobecno��. Sir Lewis Sands nie mo�e by� teraz z nami, bo przewodniczy pewnej konferencji, i doktor Taylor prosi, �eby mu wybaczy�.

By� dosy� rad z nieobecno�ci doktora Taylora. Ten antropolog nagle straci� zainteresowanie dla Ramy, gdy sta�o si� oczywiste, �e w swoim zakresie niewiele b�dzie tu mia� do roboty. Podobnie jak wielu innych, gorzko rozczarowa�o go stwierdzenie, �e ten ruchomy �wiat jest martwy; �adna wi�c okazja do wydawania sensacyjnych ksi��ek i kaset o �yciu i obrz�dach Ramian. Inni mogli wykopywa� szkielety, klasyfikowa� wyroby � do Conrada Taylora nie przemawia�y takie rzeczy. By� mo�e jedynym odkryciem, budz�cym w nim zainteresowanie na nowo i to natychmiast, by�yby jakie� bardzo wyra�ne dzie�a sztuki z rodzaju, na przyk�ad, s�ynnych fresk�w Thery i Pompei.

Thelma Price, archeolog, zajmowa�a odmienne stanowisko. Wola�a prowadzi� wykopaliska w�r�d ruin nie odwiedzanych przez miejscow� ludno��, kt�ra tylko przeszkadza w beznami�tnych badaniach archeologicznych. Realne by�o pod tym wzgl�dem dno Morza �r�dziemnego przynajmniej dop�ki nie zacz�li tam przybywa� projektanci krajobrazu. Rama by�aby wprost doskona�a, gdyby nie jeden irytuj�cy fakt: oddalenie o sto milion�w kilometr�w, kt�re nie pozwoli jej nigdy zbada� owych teren�w osobi�cie.

��Jak wszystkim panom wiadomo � rzek�a � komandor Norton jednorazowo przeby� prawie trzydzie�ci kilometr�w bez �adnych przeszk�d. Zbada� ten ciekawy okop, naniesiony obecnie na nasze mapy pod nazw� Prosta Dolina. Czemu s�u�y Prosta Dolina, nadal nie wiemy, ale z pewno�ci� ma ona jakie� znaczenie, poniewa� biegnie przez ca�� d�ugo�� Ramy, tyle �e przerywa j� Morze Cylindryczne; ponadto s� dwa identyczne okopy oddalone od siebie o sto dwadzie�cia stopni na obwodzie Ramy.

Nast�pnie ekspedycja komandora Nortona skierowa�a si� w lewo� czy te� na wsch�d, je�eli uwzgl�dnimy tam biegun p�nocny, i dotar�a do Pary�a. Jak widzieli�my ju� na fotografii zrobionej kamer� teleskopow� z Piasty, jest to skupisko kilkuset budowli stoj�cych przy szerokich ulicach.

Ale te oto fotografie zrobi�a grupa komandora Nortona tam na miejscu. Je�eli Pary� jest miastem, to bardzo dziwnym. Prosz� zobaczy�, �adna z tych budowli nie ma okien ani nawet drzwi! Prostopad�o�cienne bloki o �lepych �cianach i jednakowej wysoko�ci trzydziestu pi�ciu metr�w. Zdawa�oby si�, �e zosta�y wyparte z gruntu, na kt�rym stoj�. Nie wida� �adnych spoje� ani wpust�w� Tu mam zbli�enie podstawy �ciany, prosz� zwr�ci� uwag�, jak g�adko przechodzi w grunt.

Ja osobi�cie przypuszczam, �e Pary� nie jest osiedlem. To chyba jakie� magazyny czy sk�adnice dostaw. Potwierdza moje przypuszczenie ta fotografia�

Takie w�skie szczeliny czy rowki o szeroko�ci mniej wi�cej pi�ciu centymetr�w biegn� wzd�u� wszystkich ulic; ich odnogi prowadz� do ka�dego budynku, prosto w �ciany. Ogromnie to przypomina szyny tramwajowe w pierwszej po�owie dwudziestego wieku: najwidoczniej te rowki nale�� do jakiego� systemu transportu.

My nigdy nie uznali�my za celowe skierowanie �rodk�w komunikacji publicznej poszczeg�lnie do ka�dego domu. Po prostu by�by to absurd z punktu widzenia ekonomii. Ludzie zawsze mog� przej�� kilkaset metr�w. Ale gdyby te budowle s�u�y�y jako magazyny ci�kich materia��w, to mia�oby sens.

��Wolno mi o co� zapyta�? � odezwa� si� ambasador Ziemi.

��Oczywi�cie, sir Robercie.

��Czy komandor Norton dosta� si� do kt�rego� z tych budynk�w?

��Nie. Z tonu jego sprawozdania mo�na pozna�, �e czu� si� dosy� bezradny. W pewnej chwili uzna�, �e wej�cia tam mog� by� tylko od spodu, potem odkry� rowki systemu transportowego i zmieni� zdanie.

��Nie pr�bowa� si� w�ama�?

��To by�oby niemo�liwe bez u�ycia materia��w wybuchowych b�d� ci�kich narz�dzi. A on nie chce niszczy�, dop�ki wszystkie inne sposoby nie zawiod�.

��Ju� wiem! � wykrzykn�� nagle Dennis Solomons.

��S�ucham.

��Metoda, kt�r� wprowadzono kilkaset lat temu wyja�ni� historyk nauk �cis�ych � zwana dowcipnie przesypaniem naftalin�. �eby co� zachowa�, umieszcza si� to w pokrowcu z plastyku i wpompowuje si� do tego pokrowca jaki� oboj�tny gaz. Pierwotnie chroniono tak sprz�t wojskowy w okresach mi�dzywojennych; niekiedy nawet ca�e okr�ty. Teraz jest to metoda. powszechnie stosowana w muzeach, gdzie brak miejsca na magazynowanie: nikt nie wie, co kryj� niekt�re kilkusetletnie kokony w podziemiach Instytutu imienia Smithsona w Waszyngtonie.

Carlisle Perera nie odznacza� si� cnot� cierpliwo�ci; pragn�� czym pr�dzej og�osi� swoj� sensacj� i ju� nie m�g� panowa� nad sob� ani chwili d�u�ej.

��Prosz�, panie ambasadorze! To jest bardzo interesuj�ce, ale wydaje mi si�, �e informacje, kt�re ja posiadam, nale�y pa�stwu przekaza� natychmiast.

��Je�eli nie ma kontrargument�w, dobrze, niech pan m�wi, doktorze Perera.

Agrobiolog, w przeciwie�stwie do Conrada Taylora, wcale nie by� odkryciami w Ramie rozczarowany. Nie spodziewa� si� stwierdzenia tam �ycia, ale liczy� na to, �e wcze�niej czy p�niej zostan� znalezione jakie� szcz�tki stworze�, kt�re zbudowa�y ten fantastyczny �wiat. Badania Ramy ledwie si� zacz�y, chocia� czasu by�o bardzo ma�o, zwa�ywszy konieczno�� rych�ej ucieczki �mia�ka z orbity ocieraj�cej si� o S�o�ce.

Ale teraz, je�eli on nie myli si� w swoich obliczeniach, kontakt ludzko�ci z Ram� mo�e trwa� jeszcze kr�cej, ni� si� obawia�. Jeden szczeg� bowiem przeoczono � co� tak oczywistego, �e nikt tego dot�d nie zauwa�y�.

��Jak wynika z otrzymanych ostatnio wiadomo�ci zacz�� Perera � jedna grupa jest w drodze nad Morze Cylindryczne, a druga na rozkaz komandora Nortona zak�ada baz� zaopatrzeniow� u st�p schod�w Alfa. Kiedy baza b�dzie gotowa, Norton chce, �eby co najmniej dwie misje prowadzi�y badania bez ustanku. Ma nadziej�, �e w ten spos�b maksymalnie wykorzysta ograniczon� liczb� ludzi, kt�rymi dysponuje.

Dobry plan, ale chyba nie zd��y si� go przeprowadzi�. Ja bym doradza�, �eby Norton niezw�ocznie zarz�dzi� alarm i przygotowa� si� do odwrotu na pok�ad statku w ci�gu dwunastu godzin. Pozwol� pa�stwo, �e wyja�ni�. .

Rzecz dziwna, ma�o kto zastanawia si� nad dosy� wyra�n� anomali� w Ramie. Ot� Rama jest obecnie g��boko w �rodku orbity Wenus, ale jej wn�trze pozostaje zamarzni�te. A temperatura jakiegokolwiek przedmiotu znajduj�cego si� w bezpo�rednim blasku S�o�ca w tym miejscu wynosi oko�o pi�ciuset stopni!

Oczywi�cie to dlatego, �e Rama jeszcze si� nie rozgrza�a. Kiedy lecia�a w przestrzeni mi�dzygwiezdnej, jej temperatura by�a chyba bliska absolutnego zera. Teraz, w okolicy S�o�ca, kad�ub jest ju� prawie tak gor�cy jak roztopiony o��w. Ale wewn�trz, dop�ki ten �ar nie przeniknie przez kilometr ska�y, nadal b�dzie zimno.

Znamy taki wymy�lny deser, podawany na gor�co, ale z lodami w �rodku� nie pami�tam, jak si� nazywa.

��Zapiekana Alaska. Lubi� to podawa� na bankietach Planet Zjednoczonych a� za cz�sto, niestety.

��Dzi�kuj�, sir Robercie. Tak w�a�nie przedstawia si� sytuacja Ramy, ale tylko chwilowo. Od tygodni �ar s�oneczny przedziera si� stale i gwa�towny wzrost temperatury to teraz kwestia kilku godzin. Ale nie w tym tkwi problem: do czasu, gdy b�dziemy musieli z Ramy ucieka�, jeszcze si� utrzyma zupe�nie zno�ny klimat tropikalny.

��A wi�c o co chodzi?

��Mog� na to odpowiedzie� jednym s�owem, panie ambasadorze. Huragany.

By�o teraz we wn�trzu Ramy ponad dwadzie�cia os�b p�ci obojga � sze�� na r�wninie, reszta w drodze, zaj�ta regularnym dostarczaniem sprz�tu i �ywno�ci przez system �luz i dalej po schodach. Na statku, niemal opuszczonym, byli tylko dy�urni; kr��y� nawet dowcip, �e �mia�kiem w gruncie rzeczy zawiaduj� cztery ma�py i �e Ruda otrzyma�a awans na zast�pc� kapitana.

Z my�l� o tych pierwszych wyprawach badawczych Norton wyda� kilka zarz�dze�; najwa�niejsze z nich datowa�o si� z czas�w najwcze�niejszych lot�w cz�owieka w kosmos. W ka�dej grupie, zadecydowa� Norton, musi by� jedna osoba z do�wiadczeniem. Ale nie wi�cej ni� jedna. W ten spos�b wszyscy b�d� mogli nabiera� do�wiadczenia mo�liwie najszybciej.

Tak wi�c w pierwszym zespole, maj�cym uda� si� nad Morze Cylindryczne, chocia� prowadzi�a go pani komandor doktor Laura Ernst, by� weteran, porucznik Boris Rodrigo, kt�ry w�a�nie wr�ci� z wyprawy do Pary�a. Tym dwojgu towarzyszy� sier�ant Pieter Rousseau po zej�ciu ze s�u�by w dru�ynie pomocniczej na Pia�cie; by� on specjalist� od aparatury badawczej, ale teraz mia� polega� na w�asnych oczach i ma�ym przeno�nym teleskopie.

Od st�p schod�w Alfa do brzegu Morza Cylindrycznego by�o niespe�na pi�tna�cie kilometr�w � czyli, uwzgl�dniaj�c s�abe przyci�ganie Ramy, osiem kilometr�w ziemskich. Laura Ernst, kt�ra musia�a zadokumentowa�, �e naprawd� jest tak sprawna fizycznie, jak g�osi, nadawa�a �wawe tempo. Z p�godzinn� przerw� w po�owie drogi, dotarli do celu bez �adnych przyg�d w ci�gu trzech godzin.

Dosy� nu�y�a jednostajno�ci� ta w�dr�wka w promieniu reflektora poprzez g�uch� ciemno�� Ramy. Kr�g �wiat�a, sun�c razem z nimi, powoli wyd�u�a� si� w w�sk� elips�; to, �e promie� jest coraz kr�tszy, by�o jedynym widocznym dowodem ich post�p�w. Gdyby obserwatorzy wysoko na Pia�cie nie podawali im raz po raz komunikat�w, oni sami by nie wiedzieli, czy przebyli kilometr, czy pi�� kilometr�w, czy dziesi��. Automatycznie wlekli si� przed siebie po tej jednolitej metalowej powierzchni w�r�d nocy trwaj�cej od miliona lat.

Wreszcie jednak wypatrzyli co� w dali na granicy s�abego ju� �wiat�a reflektora. W normalnym �wiecie by�by to horyzont. Podchodz�c bli�ej zobaczyli, �e r�wnina, po kt�rej id�, nagle si� urywa. Dotarli nad Morze Cylindryczne.

��Do brzegu tylko sto metr�w � us�yszeli g�os z Kontroli na Pia�cie. � Zwolnijcie tempo.

Zwolnili ju� przedtem raczej bez potrzeby. Brzeg opada� prostopadle do morza z wysoko�ci pi��dziesi�ciu metr�w je�eli to by�o morze, a nie jeszcze jedna nawierzchnia z owego tajemniczego krystalicznego materia�u. Chocia� Norton przestrzega� wszystkich przed niebezpiecze�stwem uznawania czegokolwiek w Ramie za rzecz oczywist�, ma�o kto w�tpi� o tym, �e Morze Cylindryczne jest skute lodem. Ale dlaczego po�udniowy brzeg morza ma wysoko�� pi�ciuset metr�w, a ten tutaj liczy pi��dziesi�t?

Wydawa�o im si�, �e podchodz� na skraj �wiata. Owal reflektora, �ci�ty ostro przed nimi, skraca� si� coraz bardziej. W dole jednak na zaokr�glonym ekranie morza ju� pl�sa�y ich potworne skr�cone cienie, wyolbrzymiaj�c ka�dy ruch. Dotychczas sun�y z nimi krok w krok przez ca�� drog� wzd�u� promienia �wiat�a z Piasty, ale teraz, prze�amane kraw�dzi� urwiska, jakby przesta�y nale�e� do nich. R�wnie dobrze mog�yby to by� dziwne stworzenia z Morza. Cylindrycznego, gotowe rozprawi� si� z intruzami.

Z pi��dziesi�ciometrowego urwiska mo�na by�o po raz pierwszy oceni� zaokr�glenie Ramy. Ale kt� kiedykolwiek widzia�, �eby zamarzni�te jezioro zakrzywia�o si� w g�r� i przechodzi�o w walcowat� �cian�? Ten widok tak bardzo niepokoi�, �e wzrok ludzki stara� si� znale�� jakie� inne interpretacje. Doktor Laura Ernst, kt�ra swego czasu studiowa�a z�udzenia wizualne, mia�a zrazu wra�enie, �e patrzy na poziomo zaokr�glaj�c� si� zatok�, a nie na powierzchni� poddart� raptownie w g�r�. �wiadomego wysi�ku woli wymaga�o przyj�cie tej fantastycznej prawdy.

Tylko bezpo�rednio przed nimi, r�wnolegle do osi Ramy, perspektywa by�a normalna. Tylko tam wzrok szed� w parze z logik�. Przynajmniej na przestrzeni najbli�szych kilku kilometr�w morze Ramy wydawa�o si� p�askie i by�o p�askie� Tam te�, daleko za ich zniekszta�conymi cieniami i granic� promienia reflektora, le�a�a wyspa.

��Kontrola na Pia�cie � powiedzia�a przez radio doktor Ernst. � Prosz� skierowa� �wiat�o na Nowy Jork.

Nagle ogarn�y ich mroki nocy, gdy owal �wiat�a przesun�� si� po morzu. �wiadomi, �e stoj� nad niewidoczn� przepa�ci�, wszyscy cofn�li si� o kilka metr�w. I raptem, jak gdyby pod wp�ywem czar�w nast�pi�a zmiana dekoracji na scenie, zobaczyli wyra�nie nowojorskie drapacze chmur.

Podobie�stwo do Manhattanu z dawnych czas�w by�o tylko powierzchowne: owo gwiezdne echo z przesz�o�ci Ziemi mia�o tonacj� w�asn�. Doktor Ernst patrz�c nabiera�a coraz wi�kszej pewno�ci, �e to wcale nie jest miasto.

Prawdziwy Nowy Jork na Ziemi, podobnie jak wszystkie osiedla ludzko�ci, nigdy nie sta� si� taki, jak go zaprojektowano. Natomiast to skupisko budowli mia�o jaki� og�lny symetryczny uk�ad, w swojej z�o�ono�ci dla umys��w ludzkich niepoj�ty. Ten Nowy Jork wykoncypowa�a i rozplanowa�a jaka� panuj�ca inteligencja � po czym w my�l planu zosta� zbudowany nie inaczej ni� maszyna, kt�ra ma s�u�y� do okre�lonego celu. Odt�d ju� nie by�o �adnych mo�liwo�ci rozrostu czy zmiany.

Promie� reflektora powoli sun�� po tych dalekich basztach, kopu�ach, przenikaj�cych si� kulach i krzy�uj�cych rurach. Gdzieniegdzie b�yska�o, ilekro� �wiat�o odbija�o si� od jakiej� powierzchni. Gdy b�ysn�o tak po raz pierwszy, wszyscy os�upieli z wra�enia. Mog�oby si� wydawa�, �e stamt�d, z tej dziwnej wyspy, kto� daje im sygna�y�

C�, kiedy nie zdo�ali zobaczy� nic poza tym, co w powi�kszeniu ukazywa�y fotografie zrobione z Piasty. Po kilku minutach znowu poprosili o �wiat�o reflektora i ruszyli wzd�u� kraw�dzi urwiska na wsch�d. Przyj�to, �e gdzie� powinny by� jakie� schody czy mo�e pochylnie prowadz�ce do morza. Jeden z cz�onk�w za�ogi, zapalony �eglarz, wysun�� ciekawe przypuszczenie:

�Tam, gdzie jest morze � o�wiadczy�a pani sier�ant Ruby Barnes � musz� by� doki i porty� i statki. Badaj�c spos�b budowy statk�w mo�na si� dowiedzie� wszystkiego o kulturze�. Jej koledzy uznali, �e to jest punkt widzenia dosy� ograniczony, ale przynajmniej stanowi�o to nowy pogl�d na ca�� spraw�.

Doktor Ernst zrezygnowa�a z poszukiwa� drogi w d� i chcia�a opu�ci� si� na linie, gdy porucznik Rodrigo wypatrzy� w�skie schody. �atwo by�oby je przeoczy� w mrokach poni�ej kraw�dzi urwiska, bo nie zaznacza�a ich �adna por�cz, nic w og�le. Wygl�da�y tak, jakby nie prowadzi�y donik�d: bieg�y stromo przy pi��dziesi�ciometrowej �cianie i znika�y pod powierzchni� morza.

Obejrzeli te schody dok�adnie w reflektorach swoich he�m�w i orzekli, �e raczej nie s� niebezpieczne, wi�c doktor Ernst otrzyma�a od komandora Nortona pozwolenie na zej�cie. W minut� p�niej ostro�nie pr�bowa�a st�pa� po morzu.

Nogi jej si� �lizga�y prawie bez tarcia. Powierzchnia morza przypomina�a l�d. To by� l�d.

Gdy stukn�a w to m�otkiem, ujrza�a dobrze znan� promienist� paj�czyn� p�kni�� po uderzeniu i bez trudu zebra�a tyle kawa�k�w lodu, ile potrzebowa�a. Niekt�re ju� stopnia�y, gdy pojemnik na pr�bki unios�a pod �wiat�o. Ostro�nie pow�cha�a t� ciecz wygl�daj�c� jak troch� m�tna woda.

��Czy to bezpieczne? � niespokojnie zawo�a� z urwiska Rodrigo.

��Mo�esz mi wierzy�, Boris � odpowiedzia�a. � Przecie� wiem, �e nawet gdyby by�y tu jakie� patogeny, kt�re przemkn�y si� przez moje detektory, to i tak nasze polisy ubezpieczeniowe wygas�y tydzie� temu.

Ale Boris mia� racj�. Pomimo wszystkich przeprowadzonych analiz istnia�a mo�liwo��, �e ta substancja jest truj�ca b�d� te� zawiera bakterie jakiej� choroby. W normalnych okoliczno�ciach doktor Ernst nie podj�aby nawet tak ma�ego ryzyka. Teraz jednak czasu mia�a niewiele, a stawka by�a ogromna. Cho�by okaza�o si� konieczne prze prowadzi� kwarantann� na �mia�ku, op�aci�oby si� pani doktor zdobycie w ten spos�b wiedzy.

��To woda. Ale nie chcia�abym jej pi�. Pachnie jak hodowla alg, kt�re si� zepsu�y. Wprost nie mog� si� doczeka� chwili, kiedy b�d� mog�a przekaza� j� do laboratorium.

��Czy bezpiecznie jest chodzi� po tym lodzie?

��Tak, twardy jak kamie�.

��Wobec tego mo�emy dosta� si� do Nowego Jorku?

��Czy mo�emy, Pieter? Pr�bowa�e� kiedy przej�� cztery kilometry po �lizgawce?

��Och, rozumiem. Ciekaw jestem tylko, jak zareagowaliby w Dziale Zaopatrzenia, gdyby�my poprosili o �y�wy. Co nie znaczy, �eby wielu z nas umia�o je�dzi� na �y�wach, nawet gdyby�my mogli je dosta�.

��I jeszcze jedna trudno�� � wtr�ci� si� Boris Rodrigo. Temperatura ju� podnios�a si� powy�ej zera. Wkr�tce l�d stopnieje. Ilu kosmonaut�w potrafi przep�yn�� cztery kilometry? Na pewno nie ta pani�

Doktor Ernst wr�ci�a na kraw�d� urwiska, triumfalnie pokazuj�c flaszeczk� z pr�bkami.

��D�ugi by� ten spacer, �eby zebra� kilka centymetr�w sze�ciennych wody. Ale mo�e one powiedz� nam o Ramie wi�cej, ni� dotychczas wiemy. Wracajmy na statek.

Ruszyli ku dalekim �wiat�om na Pia�cie lekkimi, d�ugimi susami, kt�re przy s�abym przyci�ganiu by�y najlepszym sposobem chodzenia. Cz�sto ogl�dali si� za siebie, urzeczeni zagadk� wyspy po�rodku zamarzni�tego morza.

I tylko w pewnej chwili pani doktor Ernst wydawa�o si�, �e czuje na policzku mu�ni�cie wiatru.

Ale to by� tylko jeden lekki powiew, wi�c szybko o tym zapomnia�a.

��Jak panu �wietnie wiadomo, doktorze Perera � powiedzia� ambasador Bose tonem cierpliwej rezygnacji niewielu z nas posiada tak� jak pan wiedz� w zakresie meteorologii matematycznej. Prosz� zatem ulitowa� si� nad nami ignorantami.

��Z przyjemno�ci� � odpowiedzia� egzobiolog, zgo�a nie speszony. � Mog� to wyja�ni� najprzyst�pniej, je�li powiem, co wkr�tce stanie si� w Ramie.

Temperatura tam zaczyna wzrasta�, bo do wn�trza Ramy przenika s�oneczny �ar. Jak wynika z ostatnich informacji, ju� jest powy�ej zera. Lody Morza Cylindrycznego wkr�tce zaczn� topnie�, przy czym, w przeciwie�stwie do lod�w na Ziemi, b�d� topnia�y od dna w g�r�. To mo�e wywo�a� dziwne skutki. Ale bardziej niepokoi mnie atmosfera. B�dzie nagrzana, powietrze w Ramie, rozszerzone, zacznie si� podnosi� ku osi �rodkowej. W tym w�a�nie rzecz. Na poziomie gruntu, chocia� pozostaje pozornie nieruchome, ulega w rzeczywisto�ci wirowaniu Ramy, z pr�dko�ci� ponad o�miuset kilometr�w na godzin�. Ot� unosz�c si� ku osi, nie b�dzie mog�o tej pr�dko�ci zachowa�, a pr�dko�� ruchu obrotowego Ramy przecie� si� nie zmieni. Rezultatem b�d� gwa�towne wichury i zaburzenia meteorologiczne. Przewiduj� pr�dko�� wiatru od dwustu do trzystu kilometr�w na godzin�.

Nawiasem m�wi�c, bardzo podobnie dzieje si� na Ziemi. Na r�wniku, kt�ry, jak wiadomo, wiruje z pr�dko�ci� Ziemi, sze��set kilometr�w na godzin� � rozgrzane powietrze wywo�uje podobne zjawiska, kiedy podnosi si� i uchodzi na p�noc i na po�udnie.

��Ach, pasaty. Zapami�ta�em to z lekcji geografii.

��W�a�nie, sir Robercie. Tam w Ramie b�d� pasaty w ca�ym tego s�owa znaczeniu. Przypuszczam, �e potrwa to nie d�u�ej ni� kilka godzin, po czym zn�w zapanuje jaka� r�wnowaga. Ale tymczasem doradza�bym komandorowi Nortonowi ewakuacj�, mo�liwie najszybsz�. To jest wiadomo��, kt�r� proponuj� nada�

W pierwsze �noce� na Ramie nie�atwo by�o spa�. Ciemno�� i jej tajemnice dziwnie przygn�bia�y, ale jeszcze bardziej denerwowa�a cisza. Brak jakichkolwiek odg�os�w, to nie by�o naturalne: zmys�y ludzkie musz� zawsze co� odbiera�. Je�eli s� tego pozbawione, umys� zaczyna sam wytwarza� namiastki. Wielu narzeka�o, ze s�yszy szmery, a nawet g�osy b�d�ce najwyra�niej z�udzeniem, poniewa� ci, kt�rzy nie spali, nie s�yszeli w tym czasie niczego. Lekarz pok�adowy komandor Ernst przepisa�a bardzo prosty i skuteczny spos�b leczenia tej przypad�o�ci: w godzinach spoczynku rozbrzmiewa�a teraz nieg�o�na, koj�ca muzyka.

Tej nocy jednak Norton stwierdzi�, �e to nie skutkuje. Wci�� wyt�a� s�uch w ciemno�ci i wiedzia�, co usi�uje us�ysze�. Ale chocia� s�abe powiewy muska�y go po twarzy, nie by�o szumu zrywaj�cego si� wiatru ani te� �adna z dru�yn dalej w terenie nie meldowa�a o niczym niezwyk�ym.

Dopiero oko�o p�nocy wed�ug czasu statku zdo�a� zasn��. Zawsze kto� dy�urowa� w centralce na wypadek pilnych meldunk�w. Inne �rodki ostro�no�ci nie wydawa�y si� konieczne.

�aden ziemski huragan nie wywo�a�by takiego ha�asu, jaki dos�ownie postawi� Nortona i ca�y ob�z na nogi w ci�gu sekundy. My�leli, �e niebo si� wali albo �e Rama p�k�a i teraz si� rozpada. Najpierw us�yszeli straszliwy huk, a potem szeregi rozdzieraj�cych, przeci�g�ych brz�kni��, jakby t�uk�y si� miliony inspekt�w. Trwa�o to minuty d�ugie jak godziny i jeszcze rozbrzmiewa�o cichn�c jak gdyby gdzie� bardzo daleko, gdy Norton doszed� do centrali.

��Kontrola na Pia�cie! Co si� dzieje?

��Chwileczk�, kapitanie. To jest na morzu. Puszczamy tam �wiat�o.

Z wysoko�ci o�miu kilometr�w promie� reflektora przesun�� si� po r�wninie. Dosi�gn�� morza, zacz�� sun�� wzd�u� brzegu przenikaj�c w g��b tego �wiata. O�wietli� tak jedn� czwart� obwodu walca i zatrzyma� si�.

Tam w g�rze � na niebie czy te� czym�, co umys� nadal uparcie nazywa� niebem � dzia�o si� co� niezwyk�ego. Z pocz�tku wydawa�o si� Nortonowi, �e morze kipi. Ju� nie by�o nieruchome w okowach wieczystej zimy: ca�y ten ogromny obszar chwia� si�. I zmienia� barw�: coraz szerszym pasem ja�nia�a biel.

Nagle w morzu, mo�e o �wier� kilometra od Nortona, co� podnios�o si� pochy�o jak klapa w pod�odze. Migotliwe i roziskrzone w promieniu reflektora, powoli, majestatycznie skierowa�o si� ku niebu. Potem jak klapa zamkn�o si�, znikn�o pod ogromn� fal� pienistej wody, kt�ra trysn�a na wszystkie strony.

Dopiero wtedy Norton w pe�ni zrozumia�, co si� dzieje. L�d p�ka�. Przez te wszystkie dni i tygodnie morze topnia�o w swoich g��binach. Z trudem zbiera� my�li w�r�d �oskot�w i ryk�w nadal rozbrzmiewaj�cych i odbijaj�cych si� echem, usi�owa� poj�� przyczyn� tak dramatycznej odwil�y. Na Ziemi, gdy ruszaj� lody zamarzni�tego jeziora czy rzeki, jest inaczej� Ale� oczywi�cie! To dosy� zrozumia�e teraz, kiedy ju� si� sta�o. Tutaj morze topnieje od spodu, w miar� jak �ar s�oneczny przenika przez kad�ub Ramy. A l�d, zamieniaj�c si� w wod�, ma coraz mniejsz� obj�to��

A wi�c morze opada pod g�rn� warstw� lodu, pozostawia j� bez podpory. Dzie� po dniu zanosi�o si� na ten prze�om, a� wreszcie obr�cz lodu otaczaj�ca r�wnik Ramy run�a niczym most pozbawiony �rodkowego filaru. Rozpada�a si� na setki ruchomych wysepek, kt�re mia�y uderza� o siebie i trzaska�, dop�ki one te� nie stopniej�. Norton zdr�twia�, gdy sobie przypomnia�, jak zamierza� dotrze� po lodzie do Nowego Jorku.

Nawa�nica szybko mija�a, w tej wojnie wody i lodu nast�pi�o chwilowe zawieszenie broni. Za kilka godzin, przy ci�g�ym wzrastaniu temperatury, woda mia�a wygra�, ostatnie �lady lodu mia�y znikn�� zupe�nie. Ale nie ulega�o w�tpliwo�ci, �e na d�ug� met� walne zwyci�stwo odniesie l�d, gdy Rama okr��y S�o�ce i pomknie jeszcze raz w noc mi�dzygwiezdn�.

Norton pami�ta� o tym i zn�w zacz�� oddycha�. Wezwa� ekip� znajduj�c� si� najbli�ej morza. Ku jego uldze porucznik Rodrigo odpowiedzia� natychmiast. Nie, woda nie dosi�g�a ich. Fala nie rozbi�a si� o kraw�d� wzniesienia.

��Wi�c ju� wiemy � doda� Rodrigo bardzo spokojnie po co to urwisko.

Norton w duchu przyzna� mu racj�. Trudno jednak wyt�umaczy� � pomy�la� � dlaczego tamten drugi, po�udniowy brzeg jest dziesi�ciokrotnie wy�szy�

Reflektor z Piasty nadal sun�� wolno po ca�ej okolicy. Zbudzone morze stopniowo si� uspokaja�o, bia�a kipiel ju� nie tryska�a spod wywracaj�cej si� kry. Po pi�tnastu minutach zak��cenie si� sko�czy�o.

Ale w Ramie ju� nie panowa�a cisza: ten �wiat zbudzi� si� ze snu i co chwila rozbrzmiewa�y zgrzytania, gdy zderza�y sie lodowce.

Wiosna troch� op�niona � my�la� Norton � ale zim� przegna�a.

Zn�w powia� wiatr, mocniejszy ni� przedtem. Rama udzieli�a do�� ostrze�e�: czas odej��.

Blask by� taki, �e Norton musia� mocno zaciska� powie. Dopiero po minucie odwa�y� si� je uchyli� i spod rz�s spojrze� na �cian� w odleg�o�ci kilku centymetr�w od jego twarzy. Zamruga� kilkakrotnie, poczeka�, a� �zy wyschn�, i wreszcie odwr�ci� si� powoli, �eby zobaczy� �wit Ramy.

Zdo�a� wytrzyma� ten widok tylko przez kilka sekund, potem musia� zn�w zamkn�� oczy. Nie przed blaskiem, z kt�rym ju� si� oswoi� � tylko przed budz�c� cze�� chwa��, po raz pierwszy widoczn� w ca�ej pe�ni.

Wiedzia� dok�adnie, czego si� spodziewa�, a przecie� patrzy� oszo�omiony. Ogarn�o go nieopanowane dr�enie: zacisn�� r�ce na szczeblu drabiny, tak jak ton�cy czepia si� ko�a ratunkowego. Mi�nie przedramion mia� napi�te, a jednocze�nie nogi � ju� zm�czone godzinami ci�g�ej wspinaczki � nieomal mu sflacza�y. Gdyby nie to, �e przyci�ganie by�o s�abe, chyba by spad�.

Przeszkolenie jednak wzi�o w nim g�r� i po chwili zastosowa� pierwsze lekarstwo na panik�. Zaciskaj�c powieki, usi�uj�c usun�� spod nich widok wspania�o�ci Ramy, zacz�� oddycha� g��boko, �eby nape�ni� p�uca tlenem i usun�� toksyny zm�czenia z organizmu.

Prawie zaraz poczu� si� znacznie lepiej, ale nie otworzy� oczu, dop�ki si� nie zabezpieczy�. To wymaga�o wi�kszego wysi�ku woli: odj�� praw� r�k� od szczebla � musia� przemawia� do niej jak do krn�brnego dziecka, a przecie� zdo�a� opu�ci� j�, odpi�� pas od szelek ratunkowych i zahaczy� o szczebel. Teraz wiedzia�, �e cokolwiek nast�pi, on nie spadnie.

Po jeszcze kilku g��bokich wdechach � nadal nie otwieraj�c oczu � w��czy� radio. Mia� nadziej�, �e g�os jego brzmi spokojnie i autorytatywnie:

��Tu kapitan. Czy nikomu si� nic nie sta�o? � zapyta�.

Gdy kolejno wywo�ywa� nazwiska i wywo�ywani si� odzywali � cho�by g�osem dr��cym � szybko odzyska� pewno�� siebie i spok�j. Wszyscy jego podw�adni byli zdrowi i cali, czekali na polecenia. Zn�w by� dow�dc�.

��Nie otwierajcie oczu, zanim nie b�dziecie zupe�nie pewni, �e was ten blask nie porazi! � zawo�a�. � Widok jest� przemo�ny. Kto obawia si�, �e tego nie zniesie, niech si� nie ogl�da, tylko wchodzi dalej. Pami�tajcie, wkr�tce b�dziecie w stanie niewa�ko�ci, wi�c nie spadniecie.

Raczej zbytecznie zwr�ci� uwag� na fakt tak zasadniczy swoim wyszkolonym kosmonautom, ale sam musia� sobie o tym przypomina� co kilka sekund. My�l o niewa�ko�ci by�a czym� w rodzaju talizmanu, chroni�cego przed z�em. Cokolwiek oczy mu powiedz�, Rama przecie� nie �ci�gnie go z wysoko�ci o�miu kilometr�w w otch�a� �mierci na r�wninie.

Duma i szacunek dla siebie po prostu nakazywa�y mu zn�w otworzy� oczy i popatrze� na �wiat woko�o. Przedtem nale�a�o zapanowa� nad swoim cia�em.

Pu�ci� drabin� obiema d�o�mi i prze�o�y� lew� r�k� w ten spos�b, by mie� szczebel pod lew� pach�. Zwieraj�c d�onie i rozwieraj�c czeka�, a� skurcze mi�ni ustan�. Wreszcie otworzy� oczy i powoli odwr�ci� si� twarz� do Ramy.

Najpierw zobaczy� b��kit. �una, kt�ra wype�nia�a niebo, wcale nie wygl�da�a jak blask s�o�ca: mog�oby to by� r�wnie dobrze �wiat�o lamp �ukowych. A wi�c s�o�ce Ramy � pomy�la� � najwidoczniej jest gor�tsze ni� nasze. To powinno zainteresowa� astronom�w�

Teraz zrozumia�, czym by�y tajemnicze rowy w Prostej Dolinie i pi�ciu dolinach identycznych: ni mniej ni wi�cej tylko olbrzymimi pasmami �wiate�. Rama mia�a sze�� symetrycznie rozmieszczonych, wyd�u�onych s�o�c. Z ka�dego �wiat�o szerokim wachlarzem pada�o poza �rodkow� o�, na drug� stron� wn�trza Ramy. Zastanowi� si�, czy mo�na te s�o�ca zapala� i gasi�, �eby na zmian� by�o jasno i ciemno, czy te� nast�puj� w Ramie okresy sta�ego dnia.

Zbyt d�ugo wpatrywa� si� w te o�lepiaj�ce promienie, wi�c oczy zn�w go bola�y. Rad z pretekstu, zacisn�� powieki. Dopiero gdy och�on�� z pierwszego wstrz�su, zdo�a� postawi� sobie pytanie o wiele powa�niejsze:

Kto, czy te� co zapali�o �wiat�a Ramy?

To przecie� �wiat ja�owy � tak stwierdzono w wyniku najbardziej wnikliwych bada�, jakie potrafi przeprowadza� cz�owiek. A jednak teraz dzia�o si� tu co�, czego nie spos�b wyt�umaczy� dzia�aniem si� naturalnych. Mo�e w Ramie nie by�o �ycia, ale niewykluczone, �e istnia�a �wiadomo��, przytomno��. Mo�e zast�p robot�w obudzi� si� z odwiecznego snu? Mo�e ta eksplozja �wiat�a by�a nie zaprogramowanym, przypadkowym spazmem � ostatnim tchnieniem maszyn, reaguj�cych na ciep�o nowego s�o�ca, i wkr�tce znieruchomiej� one znowu, tym razem na zawsze?

C�, kiedy trudno uwierzy� w takie proste wyt�umaczenie. Fragmenty tej �amig��wki zaczynaj� pasowa� do siebie, chocia� wielu jeszcze brak. To, �e nie wida� ani �ladu zu�ycia, wra�enie, �e wszystko tutaj jest nowe, jak gdyby Rama zosta�a zbudowana nie dawniej ni� wczoraj�

My�l o tym mog�aby przejmowa� l�kiem, a nawet strachem. Nie wiadomo jednak, dlaczego �adnych takich uczu� nie budzi�a. Przeciwnie, Norton by� rozradowany, nieomal szcz�liwy. Okaza�o si�, �e w Ramie czeka znacznie wi�cej do odkrycia, ni� mogli dotychczas mie� nadziej�.

Zobaczymy � powiedzia� sobie � co na to powie Komitet do Spraw Ramy.

Potem ze spokojn� determinacj� zn�w otworzy� oczy i zacz�� starannie notowa� w my�li wszystko, co widzia�.

Najpierw musia� ustali� swoje po�o�enie. Patrzy� na najwi�ksz� przestrze� zamkni�t�, jak� kiedykolwiek dane by�o ujrze� cz�owiekowi, i potrzebowa� nakre�lonej wyobra�ni� mapy, �eby si� zorientowa�.

Ma�a si�a przyci�gania pomaga�a niewiele, poniewa� z pewnym wysi�kiem woli m�g� wyznaczy� g�r� i d�, jak mu si� tylko podoba�o. Ale niekt�re z tych mo�liwo�ci grozi�y zachwianiem r�wnowagi psychicznej, ilekro� przychodzi�y mu do g�owy, pr�dko wi�c je odrzuca�.

Najbardziej niebezpieczne by�o zak�adanie, �e znajduje si� na dnie olbrzymiej studni czy te� kompotierki mierz�cej szesna�cie kilometr�w wszerz i pi��dziesi�t w g��b. Zalet� tej interpretacji stanowi�a pewno��, �e nie spadnie nigdzie ni�ej; ale mia�a ona te� powa�ne minusy.

Norton m�g� sobie wmawia�, �e owe miasta, miasteczka, r�nobarwne obszary �ci�le przylegaj� do wznosz�cych si� �cian i nawet poszczeg�lne kompleksy budowli, zwieszone z kopu�y wysoko ponad nim, m�g� por�wnywa� do �yrandoli w jakiej� wielkiej sali koncertowej na Ziemi. Czego� jednak w �aden spos�b nie potrafi� w takim uk�adzie okre�li�, a mianowicie Morza Cylindrycznego�

No bo w po�owie wysoko�ci studni � raptem obr�cz wody, nieprzerwana, trzymaj�ca si� woko�o nie wiadomo jak. Bez w�tpienia to by�a woda: jaskrawoniebieska, poc�tkowana srebrzystymi iskierkami resztek kry. Ale pionowa tafla morza, kt�ra pier�cieniem rozci�ga�a si� na przestrzeni dwudziestu kilometr�w w g�r�, by�a zjawiskiem tak niesamowitym, �e po chwili Norton zacz�� szuka� alternatywy.

W�a�nie wtedy przestawi� sobie ca�y widok o dziewi��dziesi�t stopni. I natychmiast ta g��boka studnia sta�a si� d�ugim tunelem, zamkni�tym na jednym i drugim ko�cu. Uzna�, �e �d� jest stanowczo od strony drabiny i schod�w, z kt�rych on w�a�nie zszed�, i wreszcie taka perspektywa pozwoli�a mu oceni� rzeczowo projekt budowniczych Ramy.

Przywiera� do powierzchni wkl�s�ego szesnastokilometrowego urwiska, kt�rego g�rna nawis�a po�owa ca�kowicie wtapia�a si� w �ukowaty strop czego�, co teraz by�o niebem. Poni�ej by�o jeszcze pi��set z ok�adem metr�w drabiny prowadz�cej na pierwszy parapet czy taras. Tam zaczyna�y si� schody, zrazu nieomal pionowe w tym rejonie s�abego przyci�gania, dalej coraz mniej strome, przerywane jeszcze pi�cioma platformami, zanim opada�y na dalek� r�wnin�. W odleg�o�ci pierwszych paru kilometr�w widzia� poszczeg�lne stopnie, potem jednak zlewa�y si� one w jeden ci�g.

Patrz�c na zawrotnie ogromne schody, nie potrafi� okre�li� ich rzeczywistej skali. Kiedy� lata� doko�a Mount Everestu i czci� pe�n� l�ku przej�� go widok tej g�ry. Przypomnia�o mu si� to teraz: oto schody tak wysokie jak Himalaje. Tylko �e por�wnania nie mia�y tutaj znaczenia.

I w�a�ciwie z niczym nie da�oby si� por�wna� tamtych dw�ch identycznych szlak�w schod�w: Bety i Gammy, kt�re wznosi�y si� uko�nie, a potem wysoko w g�rze wygina�y si� w ty�. Norton ju� nabra� dosy� pewno�ci siebie, wi�c odchyli� si� i spojrza� na nie. Ale zaraz wola�by zapomnie�, �e one tam w og�le s�� Zbyt dociekliwe rozmy�lanie o tym wywo�ywa�o trzeci obraz Ramy, obraz tak okropny, �e ba� si� my�le� o tym. Znowu znajdowa�by si� w studni czy te� w pionowo ustawionym walcu, ale teraz nie na dnie, tylko na wewn�trznej stronie pokrywy, jak mucha �a��ca do g�ry nogami po kopulastym stropie, i mia�by pod sob� otch�a� o g��boko�ci pi��dziesi�ciu kilometr�w. Za ka�dym razem, gdy to sobie u�wiadamia�, musia� mobilizowa� ca�� si�� woli, �eby nie uczepi� si� zn�w drabiny kurczowo, w panice.

By� jednak pewny, �e z czasem ten l�k minie. Dziwy i obco�� Ramy przewa�� nad wszelk� groz�, przynajmniej dla tych, kt�rzy maj�c specjalne przeszkolenie potrafi� stawi� czo�o faktom kosmosu. Mo�e nikt z tych, kt�rzy nigdy nie ruszyli si� z Ziemi i nigdy- nie widzieli gwiazd wsz�dzie wok� siebie, nie zni�s�by takich widok�w. Ale je�li ju� w og�le jacy� ludzie mog� je przyj�� � powiedzia� sobie Norton z determinacj� � to w�a�nie kapitan i za�oga �mia�ka.

Popatrzy� na chronometr. Ta przerwa trwa�a tylko dwie minuty, a wydawa�a si� d�uga jak �ycie. Z bardzo niewielkim wysi�kiem, pokonuj�c sw�j bezw�ad i coraz s�absze przyci�ganie, zacz�� wolno podci�ga� si� w g�r� po ostatnim stumetrowym odcinku drabiny. Przed wej�ciem do �luzy, zanim odwr�ci� si� od wn�trza Ramy, jeszcze raz b�yskawicznie si� rozejrza�.

Wszystko uleg�o zmianie przez te kilka minut. Z morza wstawa�a mg�a. Na przestrzeni najbli�szych kilkuset metr�w jej upiornie bia�e s�upy chyli�y si� uko�nie w kierunku ruchu wirowego Ramy, dalej rozwiewa�y si� w burzliwym wirze, w miar� jak nap�ywa�o powietrze, k��bi�c si�, ��eby osi�gn�� t� wzrastaj�c� pr�dko��. Pasaty walcowatego �wiata zaczyna�y przys�ania� jego niebo deseniem: nadci�ga�a pierwsza od nie wiadomo ilu stuleci tropikalna burza.

Po raz pierwszy od wielu tygodni Komitet do Spraw Ramy obradowa� w pe�nym sk�adzie. Profesor Solomons przyby� a� z g��bin Pacyfiku, gdzie bada� operacje g�rnicze w bruzdach �rodkowej cz�ci oceanu. I dla nikogo nie by�o niespodziank�, �e zjawi� si� znowu doktor Taylor � teraz, kiedy by�a przynajmniej mo�liwo�� znalezienia w Ramie czego� bardziej sensacyjnego ni� bezduszne artefakty.

Przewodnicz�cy nie w�tpi�, �e doktor Carlisle Perera b�dzie jeszcze bardziej dogmatyczny i apodyktyczny ni� zwykle, skoro zapowiedzia� huragan w Ramie tak niechybnie. Ale ku wielkiemu zdumieniu jego ekscelencji, Perera przyjmowa� gratulacje koleg�w dziwnie przygaszony, w nastroju, kt�ry nieomal mo�na by�o nazwa� zak�opotaniem.

W istocie ten egzobiolog czu� si� upokorzony. Efektowne ruszenie lod�w Morza Cylindrycznego by�o zjawiskiem o wiele bardziej oczywistym ni� wichura a przecie� ta oczywisto�� nie przysz�a mu na my�l. Pami�ta�, �e rozgrzane powietrze si� unosi, ale zapomnia�, �e rozgrzany l�d topnieje � doprawdy to nie pow�d do dumy. Wkr�tce jednak mia� przej�� nad tym do porz�dku i odzyska� sw� normaln� olimpijsk� pewno�� siebie.

Na pytanie przewodnicz�cego, jakie przewiduje dalsze zmiany klimatu, odpowiedzia� bardzo ostro�nie, staraj�c si� nie anga�owa�.

��Musz� pa�stwo zrozumie� � wyja�ni� � �e meteorologia �wiata tak nam obcego jak Rama mo�e sprawi� jeszcze du�o niespodzianek. Wszelako, je�eli nie myl� si� w swoich obliczeniach, nie b�dzie ju� huragan�w i warunki atmosferyczne si� ustal�. Temperatura b�dzie wzrasta� a� do peryhelium� i poza peryhelium, ale to nas nie obchodzi, poniewa� �mia�ek musi oderwa� si� na d�ugo przedtem.

��Wi�c mo�na bezpiecznie wr�ci� do wn�trza Ramy? � Hmm� zapewne. B�dzie wiadomo ponad wszelk� w�tpliwo�� za czterdzie�ci osiem godzin.

��Powr�t jest konieczny � zabra� g�os ambasador Merkurego. � Musimy dowiedzie� si� o Ramie mo�liwie najwi�cej. Sytuacja teraz zmieni�a si� ca�kowicie.

��My�l�, �e wiemy, o czym pan m�wi, ale czy zechce pan przedstawi� to szczeg�owo?

��Oczywi�cie. Dotychczas zak�adali�my, �e w Ramie chyba nie ma �ycia, a ju� na pewno kontroli. Teraz jednak nie mo�emy nadal wmawia� sobie, �e to jest wrak. Nawet je�li �adnych form �ycia tam nie ma, mo�e Ram� kieruj� roboty, mechanizmy, zaprogramowane, �eby wykona� jakie� zadanie� mo�e bardzo gro�ne dla nas. Jakkolwiek mog�oby to wydawa� si� nie do strawienia, musimy bra� pod uwag� ewentualno�� samoobrony.

Powsta� zgie�k protest�w; przewodnicz�cy uni�s� r�k�, �eby przywr�ci� spok�j.

��Prosz� nie przerywa� jego ekscelencji � powiedzia�. Bez wzgl�du na to, czy nam si� ta koncepcja podoba, trzeba j� rozwa�y�.

��Z ca�ym szacunkiem dla pana ambasadora � odezwa� si� doktor Taylor zgo�a bez szacunku � ja powiem, �e mo�emy sobie darowa� naiwn� obaw� przed z�o�liwo�ci� nieznanej inteligencji. Istoty na tak wysokim stopniu rozwoju jak Ramianie musia�y te� odpowiednio rozwija� swoj� moralno��. Inaczej same siebie by zniszczy�y� tak jak ludzko�� omal nie doprowadzi�a do w�asnej zag�ady w dwudziestym wieku. Wykaza�em to jasno w mojej nowej ksi��ce �Etos i kosmos�. Mam nadziej�, �e pa�stwo otrzymali jej egzemplarze.

��Tak, dzi�kuj�. Niestety, mia�em tyle innych spraw, �e zd��y�em przeczyta� zaledwie przedmow�. Ale t� og�ln� tez� znam dobrze. Nie mo�emy �ywi� wrogich uczu� wobec mrowiska. Kiedy jednak chcemy zbudowa� w�a�nie w tym miejscu dom�

��To jest pogl�d na miar� stronnictwa pandorzyst�w! To ni mniej, ni wi�cej, tylko mi�dzygwiezdna ksenofobia!

��Prosz�, panowie! W ten spos�b do niczego nie dojdziemy. Panie ambasadorze, s�uchamy dalej.

Przewodnicz�cy spojrza� spode �ba poprzez trzysta osiemdziesi�t tysi�cy kilometr�w przestrzeni kosmicznej na Conrada Taylora, ju� milcz�cego niech�tnie, kipi�cego jak wulkan, kt�remu si� do wybuchu szczeg�lnie nie spieszy.

��Dzi�kuj� za udzielenie mi g�osu � powiedzia� ambasador Merkurego. � Ot� to niebezpiecze�stwo mo�e nie jest prawdopodobne, ale tam, gdzie chodzi o przysz�o�� ludzko�ci, nie wolno ryzykowa�. I pozwol� sobie zauwa�y�, �e chyba najbardziej dotyczy to nas, Merkurian. Chyba mamy konkretniejszy pow�d do niepokoju ni� ktokolwiek inny.

Doktor Taylor prychn�� dosy� g�o�no. Uciszy�o go jeszcze jedno ponure �ypni�cie z Ksi�yca.

��Dlaczego w�a�nie Merkury najbardziej? � zapyta� przewodnicz�cy.

��Prosz� spojrze� na dynamik� sytuacji. Rama ju� jest wewn�trz naszej orbity. Mo�emy tylko przypuszcza�, �e okr��y S�o�ce i skieruje si� znowu w kosmos. A gdyby jako� manewruj�c zacz�a hamowa�? Nast�pi�oby to na peryhelium, czyli za trzydzie�ci dni od dzisiaj. Moi naukowcy powiedzieli mi, �e je�li zmiana pr�dko�ci nast�pi na peryhelium, Rama osi�gnie orbit� odleg�� zaledwie o dwadzie�cia pi�� milion�w kilometr�w od S�o�ca. Stamt�d mog�aby panowa� nad ca�ym Uk�adem S�onecznym.

D�ugo nikt � nawet Conrad Taylor � nie m�wi� ani s�owa. Wszyscy cz�onkowie Komitetu my�leli o ,tych twardych ludziach, mieszka�cach Merkurego, tak godnie reprezentowanych przez swojego ambasadora.

Wi�ksza cz�� ludzko�ci uwa�a, �e Merkury jest czym� bardzo zbli�onym do piek�a. Przynajmniej wystarcza�by jako piek�o, dop�ki nie nadarzy�oby si� co� gorszego. Ale Merkurianie s� dumni ze swej cudacznej planety, na kt�rej dzie� trwa d�u�ej ni� rok, wschody i zachody S�o�ca nast�puj� dwa razy cz�ciej i gdzie p�yn� rzeki ciek�ego metalu. W por�wnaniu z Merkurym Ksi�yc i Mars stanowi�y wyzwanie nieomal dziecinne. Dop�ki cz�owiek nie wyl�duje na Wenus, je�li w og�le tam wyl�duje, nigdzie nie b�dzie na niego czeka�o otoczenie bardziej wrogie ni� to, kt�re zasta� na Merkurym.

A jednak Merkury pod niejednym wzgl�dem okaza� si� kluczem do Uk�adu S�onecznego. Teraz, po wielu latach, rozumia�o si� to samo przez si�, ale min�o bez ma�a sto pierwszych lat ery kosmicznej, gdy ten fakt w ko�cu sobie u�wiadomiono. Merkurianie nigdy nie daj� nikomu zapomnie� o tym.

Jeszcze zanim ludzie dotarli na Merkurego, anormalna jego g�sto�� wskazywa�a na istnienie tam ci�kich pierwiastk�w. Ale i tak jego bogactwa nadal zdumiewaj�, b�d�c gwarancj�, �e co najmniej przez najbli�szy tysi�c lat najwa�niejsze metale cywilizacji ludzkiej si� nie wyczerpi�. I w dodatku te skarby znajduj� si� jak�e fortunnie w miejscu, gdzie energia s�oneczna jest dziesi�� razy wi�ksza ni� na ch�odnej Ziemi.

Energia bez ogranicze� i bez ogranicze� metal � taka to planeta ten Merkury. Jego wielkie magnetyczne wyrzutnie mog� wystrzeliwa� produkty do ka�dego odbiorcy w Uk�adzie S�onecznym. Eksportuje si� z Merkurego r�wnie� energi� pod postaci� syntetycznych izotop�w transuranowych b�d� czystego promieniowania. Pad�a propozycja, �eby merkuria�skie lasery roztopi�y olbrzymiego Jowisza, ale ten pomys� nie zosta� dobrze przyj�ty na innych planetach. Technologia ugotowania Jowisza otworzy�aby zbyt wiele kusz�cych mo�liwo�ci szanta�u mi�dzyplanetarnego.

Fakt, �e trosk� o to w og�le wyra�ono, m�wi sporo o powszechnym stosunku do Merkurian. Szanuje si� ich za nieust�pliwo�� i umiej�tno�ci techniczne, podziwia si� spos�b, w jaki podbili t� straszn� planet�. Ale nie darzy si� ich sympati� ani zaufaniem.

Jednocze�nie mo�na ich zrozumie�. Merkurianie � kr��y takie dowcipne powiedzonko � czasami zachowuj� si� tak, jakby S�o�ce by�o ich osobist� w�asno�ci�. ��czy ich ze S�o�cem wi� ni to mi�o�ci, ni to nienawi�ci � podobna wi� ��czy�a niegdy� wiking�w z morzem, Nepalczyk�w z Himalajami, Eskimos�w z tundr�. Byliby bardzo nieszcz�liwi, gdyby co� stan�o pomi�dzy nimi i t� naturaln� w�adcz� si��, kt�ra rz�dzi ich �yciem.

D�ugie milczenie wreszcie przerwa� przewodnicz�cy. Jeszcze pami�taj�c s�o�ce Indii, dr�a� na my�l o s�o�cu Merkurego. Tote� traktowa� Merkurian rzeczywi�cie bardzo powa�nie, chocia� uwa�a� ich pomimo ca�ej merkuria�skiej technologii za nieokrzesanych barbarzy�c�w.

��Moim zdaniem jest pewna s�uszno�� w pana argumencie, panie ambasadorze � rzek� powoli. � Czy ma pan co� do zaproponowania?

��Mam, panie przewodnicz�cy. Zanim zdecydujemy, jakie kroki podj��, musimy wiedzie� pewne rzeczy. Znamy geografi� Ramy� je�li mo�na to nazwa� geografi�� ale nie znane nam s� jej mo�liwo�ci. Klucz do ca�ego zagadnienia jest taki: czy Rama posiada jaki� system nap�dowy? Czy Rama mo�e zmieni� orbit�? By�bym ciekaw pogl�du doktora Perery.

��Po�wi�ci�em temu wiele rozwa�a� � odpowiedzia� egzobiolog. � Oczywi�cie Rama musia�a uzyska� pocz�tkow� pr�dko�� dzi�ki jakiej� wyrzutni, ale mog�a mie� zewn�trzny nap�d. Je�eli Rama ma nap�d w�asny, my�my na �aden �lad tego nie natrafili. Na pewno nie ma tam �adnych dysz rakietowych ani nic podobnego, nigdzie na pow�oce.

��Mog�yby by� ukryte.

��Owszem. Wydaje si� jednak, �e to nie mia�oby celu. I gdzie s� te zbiorniki paliwa, gdzie �r�d�a energii? G��wny kad�ub jest jednolity. Przeprowadzili�my badania sejsmiczne. Wszystkie wydr��enia p�nocnej pokrywy obejmuje system �luz.

��Pozostaje po�udniowy koniec Ramy, na kt�ry komandor Norton nie m�g� dotrze�, bo oddzieli� go szeroki na dziesi�� kilometr�w pier�cie� wody. S� najrozmaitsze dziwne mechanizmy i budowle na biegunie po�udniowym, widzieli pa�stwo fotografie. Co one znacz�, nie wiadomo. Jednego jednak mog� by� pewny. Je�li Rama naprawd� ma w�asny system nap�dowy, jest to co� poza zasi�giem naszej wsp�czesnej wiedzy. Odwa�� si� jednak wysun�� przypuszczenie, �e w istocie to musi by� �w bajeczny �kosmiczny nap�d�, o kt�rym ludzie m�wi� ju� od dwustu lat.

��Pan tego nie wyklucza?

��Z pewno�ci� nie. Je�eli zdo�amy stwierdzi�, �e Rama ma kosmiczny nap�d� nawet gdyby�my nie zbadali sposobu jego dzia�ania� i tak b�dzie to du�ym odkryciem. Przynajmniej wiedzieliby�my, �e co� takiego mo�e istnie�.

��Co to jest kosmiczny nap�d? � zapyta� ambasador Ziemi dosy� bezradnie.

��Ka�dy rodzaj systemu nap�dowego, sir Robercie, nie oparty na zasadzie dzia�ania silnika rakietowego. Antygrawitacja, je�li to mo�liwe� Wci�� jeszcze nie wiemy, gdzie szuka� takiego nap�du. I wi�kszo�� naukowc�w w�tpi, czy taki w og�le istnieje.

��Nie istnieje � wtr�ci� profesor Davidson. � Newton to ustali�. Nie ma akcji bez reakcji. Nap�d kosmiczny jest bzdur�. Prosz� mi wierzy�.

��By� mo�e pan ma racj� � odpar� Perera niezwykle jak na niego uprzejmie. � Ale w przypadku Ramy wchodzi w rachub� tylko nap�d kosmiczny albo nie ma nap�du wcale. Po prostu brak tam miejsca na nap�d konwencjonalny z koniecznymi ogromnymi zbiornikami paliwa.

��Trudno sobie wyobrazi� taki �wiatek ca�y w ruchu powiedzia� Dennis Solomons. � Co by si� wtedy dzia�o z obiektami wewn�trz? Wszystko musia�oby by� przytwierdzone. Nad wyraz to niedogodne.

��No, przyspieszenie prawdopodobnie by�oby bardzo ma�e. Najwi�kszy problem stanowi�aby woda w Morzu Cylindrycznym. Jak da�oby si� j��

Perera nagle urwa�. Oczy mia� szkliste, wydawa� si� bliski ataku epileptycznego albo nawet zawa�u. Koledzy patrzyli na niego z niepokojem. Ale po chwili odetchn�� normalnie, uderzy� pi�ci� w st� i wykrzykn��:

��Oczywi�cie! To dlatego! Po�udniowe urwisko� Teraz to jasne.

��Nie dla mnie � burkn�� ambasador Ksi�yca w imieniu wszystkich obecnych dyplomat�w.

��Popatrzcie na ten pod�u�ny przekr�j Ramy � ci�gn�� Perera w podnieceniu, rozk�adaj�c map� � czy ka�dy ma swoj� map� przed sob�? Morze Cylindryczne otaczaj� od p�nocy i od po�udnia dwa urwiska, kt�re zamykaj� si� wok� wn�trza Ramy. Urwisko p�nocne ma wysoko�� zaledwie pi��dziesi�ciu metr�w; po�udniowe z drugiej strony ma wysoko�� prawie p� kilometra. Dlaczego taka du�a r�nica? Nikomu nie przychodzi na my�l logiczny pow�d? Powiedzmy, �e Rama jest wyposa�ona we w�asny nap�d, przy czym koniec p�nocny staje si� dziobem. Wtedy woda w Morzu Cylindrycznym si� cofa, poziom jej na po�udniu si� podnosi� mo�e o setki metr�w. To by t�umaczy�o wysoko�� urwiska. Chwileczk�

Perera zacz�� bazgra� co� w�ciekle. I prawie natychmiast nie min�o chyba dwadzie�cia sekund � podni�s� wzrok triumfalnie.

��Znaj�c wysoko�� tych brzeg�w, mo�na by obliczy� maksymalne przyspieszenie Ramy. Wystarczy�oby przyspieszenie wynosz�ce dwa procent ziemskiej grawitacji, �eby morze przela�o si� na po�udniowy kontynent.

��Jedna pi��dziesi�ta ziemskiego przyspieszenia? To niedu�o.

��Owszem, du�o� dla masy r�wnej dziesi�ciu milionom megaton. I w�a�nie tego Ramie potrzeba do manewr�w w podr�ach mi�dzygwiezdnych.

��Dzi�kuj� bardzo, doktorze Perera � powiedzia� ambasador Merkurego. � Da� pan nam twardy orzech do zgryzienia. Panie przewodnicz�cy, czy mo�emy zwr�ci� komandorowi Nortonowi uwag� na donios�o�� przeprowadzenia bada� bieguna po�udniowego?

��On robi wszystko, co w jego mocy. Morze Cylindryczne to oczywi�cie przeszkoda. Pr�buj� tam zbudowa� tratw�, �eby dosta� si� przynajmniej do Nowego Jorku.

��Biegun po�udniowy jest chyba wa�niejszy. Tymczasem przedstawi� te sprawy Zgromadzeniu Og�lnemu. Czy Komitet si� zgadza?

Nie by�o �adnych sprzeciw�w, nawet ze strony doktora Taylora. Ale akurat wtedy, gdy cz�onkowie komitetu mieli si� wy��czy� z obwodu, sir Lewis podni�s� r�k�.

Ten s�dziwy historyk tak rzadko zabiera� g�os, �e je�li ju� to czyni�, wszyscy pilnie s�uchali.

��Gdyby�my rzeczywi�cie stwierdzili� �e Rama jest� aktywna� i ma te mo�liwo�ci� co z tego? Jak m�wi stare porzekad�o wojskowe, mo�liwo�ci jeszcze nie oznaczaj� zamiar�w.

��Mieliby�my czeka�, dop�ki nie odkryjemy zamiar�w Ramy? � �achn�� si� Merkurianin. � Wtedy mo�e ju� by� za p�no.

��Ju� jest za p�no. Nie mo�emy nic zrobi�, �eby zapanowa� nad Ram�. Zreszt� w�tpi�, czy mogli�my kiedykolwiek przedtem�

��Ja panu nie przyznam racji, sir Lewis. Mo�emy zrobi� wiele, je�li to oka�e si� konieczne. Tylko �e czasu mamy rozpaczliwie ma�o. Rama jest jajkiem kosmicznym, rozgrzanym w promieniach S�o�ca. Co� mo�e si� wyklu� lada chwila.

Przewodnicz�cy spojrza� na ambasadora Merkurego z nie ukrywanym zdumieniem. A zdumiony bywa� doprawdy niecz�sto na przestrzeni ca�ej swej dyplomatycznej kariery.

Nigdy by nie przypuszcza�, �e ktokolwiek z Merkurego potrafi fantazjowa�, i to tak poetycznie.

Norton wiedzia�, �e ilekro� kto� z za�ogi tytu�owa� go dow�dc� albo � co jeszcze gorsze � panem Nortonem, na pewno chodzi�o o co� powa�nego. Nie przypomina� sobie, �eby dotychczas zwr�ci� si� tak do niego Boris Rodrigo, a wi�c sprawa musi by� szczeg�lnie powa�na. Nawet w normalnych okoliczno�ciach porucznik komandor Rodrigo by� cz�owiekiem pe�nym rozwagi, rzeczowym.

��Jakie� k�opoty, Boris? � zapyta� Norton, gdy drzwi kabiny zamkn�y si� za nimi.

��Chcia�bym prosi� o pozwolenie, dow�dco, �eby nada� wiadomo�� kana�em zastrze�onym bezpo�rednio na Ziemi�.

To by�o rzeczywi�cie niezwyk�e, chocia� nie bez precedensu. Normalnie nadawali sygna�y do najbli�szego odbiornika planetarnego � ostatnio korzystaj�c z po�rednictwa Merkurego � i pomimo �e czas przekazu by� kwesti� minut, nieraz mija�o kilka godzin, zanim wiadomo�� znalaz�a si� na biurku adresata. W dziewi��dziesi�ciu dziewi�ciu przypadkach na sto ta zw�oka nie mia�a znaczenia, zdarza�y si� jednak sprawy bardzo pilne, a wtedy za zezwoleniem kapitana mo�na by�o korzysta� z kana��w bardziej bezpo�rednich i o wiele bardziej kosztownych.

��Oczywi�cie wiesz, Boris, �e musisz mi poda� konkretny pow�d. Ca�e nasze pasmo cz�stotliwo�ci jest ju� przeci��one przekazywaniem danych. Czy to pilna sprawa osobista?

��Nie, dow�dco. Co� znacznie wa�niejszego. Chc� nada� wiadomo�� dla mojego Ko�cio�a.

Aha � pomy�la� Norton. � I jak tu z tego wybrn��? � By�bym rad, gdyby� mi wyja�ni�.

Nie tylko ciekawo�� podyktowa�a to ��danie, chocia� niew�tpliwie Norton by� ciekaw. Tak czy inaczej, je�li mia� udzieli� Borisowi pozwolenia, musia� jako� je uzasadni�.

W niebieskich oczach porucznika Rodriga widzia� spok�j. Chyba zawsze ten cz�owiek jest opanowany i pewny siebie � pomy�la�. Zreszt� wszyscy kosmochrystianie, kt�rych zna�, byli w�a�nie tacy. To by�o najwidoczniej jedno z dobrodziejstw ich wiary: czyni�o z nich dobrych kosmonaut�w. Czasami wszak�e ich niepodwa�alna pewno�� troch� irytowa�a nieszcz�nik�w, kt�rzy nie dost�pili �aski Objawienia.

��Ta wiadomo�� dotyczy celu Ramy, dow�dco. Wydaje mi si�, �e odkry�em jej przeznaczenie.

��M�w.

��Rozpatruj� sytuacj�. Oto zupe�nie pusty �wiat bez �ycia� a przecie� mog� w nim przebywa� istoty ludzkie. Jest woda, atmosfera do oddychania. I ta planeta przylatuje z g��bi kosmosu, wycelowana w sam Uk�ad S�oneczny� Zgo�a niewiarygodny by�by tu czysty przypadek. Ponadto wszystkie obiekty Ramy nie tylko s� nowe: one wygl�daj� na nie u�ywane.

Roztrz�sali�my to ju� dziesi�tki razy � pomy�la� Norton. � C� Boris mo�e doda� do tego?

��Nasza religia zapowiada takie odwiedziny, chocia� nie wiemy, jak� przyjm� form�. W Biblii znajdujemy wzmianki o tym. Je�eli nie Powt�rne Przyj�cie, mo�e to b�dzie drugi s�d; historia Noego m�wi nam o pierwszym s�dzie. Ja wierz�, �e Rama jest ark� kosmiczn�, przys�an� tutaj, �eby ocali� tych, kt�rzy godni s� ocalenia.

Cisza zaleg�a w kabinie kapitana. Nie dlatego, �eby Nortonowi zabrak�o s��w: wyrywa�o mu si� na usta nawet zbyt wiele pyta�, ale nie chcia� by� nietaktowny.

Ostatecznie powiedzia� tak �agodnie i bezobowi�zkowo, jak tylko zdo�a�:

��Koncepcja bardzo interesuj�ca i chocia� nie jestem waszego w~ r_nania, mo�e prawdopodobna.

Nie by�o w tym ob�udy ani pochlebstwa: niezale�nie od swoich aspekt�w religijnych teoria Rodriga trafia�a do przekonania co najmniej tak jak niejedna inna z teorii, kt�re Norton s�ysza�. Gdyby na ludzko�� mia�a spa�� jaka� katastrofa i gdyby jaka� dobroczynna wy�sza inteligencja o mo�liwo�ci tej katastrofy wiedzia�a, toby wyja�nia�o wszystko bardzo zgrabnie. Jednak�e�

��Dwa pytania, Boris. Rama b�dzie w peryhelium za trzy tygodnie; potem okr��y S�o�ce i odleci z Uk�adu S�onecznego tak szybko, jak przylecia�a. Niewiele tu czasu na jaki� dzie� s�du i transport tych� hmm� kt�rzy s� wybrani� jakkolwiek to mia�oby by� zrobione.

��Tak. Wi�c kiedy Rama osi�gnie peryhelium, musi nabra� pr�dko�ci i wej�� na orbit� parkingow�� prawdopodobnie orbit� z afelium znajduj�cym si� na orbicie Ziemi. Mog�aby wtedy dokona� jeszcze jednej zmiany pr�dko�ci i si� spotka z Ziemi�.

To brzmia�o tak przekonywaj�co, �e Norton poczu� si� nieswojo. Gdyby Rama mia�a pozosta� w Uk�adzie S�onecznym, czy� to nie by�by w�a�ciwy spos�b? Po prostu �eby zmniejszy� pr�dko��, zbli�y�aby si� do S�o�ca mo�liwie najbardziej i tam wykona�aby manewr hamowania. Je�li teoria Rodriga bodaj w ma�ej mierze jest zgodna z prawd�, na potwierdzenie jej nied�ugo trzeba b�dzie czeka�.

��Jeszcze jedno. Boris. Co teraz kieruje Ram�?

��Nie ma �adnej doktryny, w kt�rej mo�na by szuka� na to odpowiedzi. Mo�e po prostu robot. Albo jaki� duch. I mo�e dlatego brak jakichkolwiek �lad�w biologicznych form �ycia.

Nawiedzona asteroida. Sk�d raptem pami�� podsun�a takie okre�lenie? Po chwili Norton przypomnia� sobie niem�dr� ksi��k�, kt�r� czyta� przed laty; uzna�, �e lepiej nie pyta�, czy Boris j� zna. Ta lektura raczej nie w gu�cie porucznika Rodrigo.

��Powiem ci, Boris, co zrobimy � oznajmi�, nagle si� decyduj�c. Chcia� zako�czy� t� rozmow�, dop�ki nie jest zbyt trudna, i znalaz� wyj�cie chyba nie najgorsze. Czy potrafisz uj�� swoj� my�l w� och, nieca�y tysi�c bit�w?

��Tak, my�l�, �e tak.

��No wi�c, je�eli si� postarasz sformu�owa� j�, jak przysta�o na rzeteln� teori� naukow�, przeka�� j� w trybie natychmiastowym Komitetowi do Spraw Ramy. Jednocze�nie tw�j Ko�ci� mo�e otrzyma� duplikat. Dla ka�dego co� mi�ego.

��Dzi�kuj�, dow�dco, rzeczywi�cie jestem wdzi�czny.

��Och, ja to robi� nie dla spokoju sumienia. Po prostu ciekaw jestem, jak przyjmie to Komitet. Mimo �e niezupe�nie si� z tob� zgadzam, mo�e utrafi�e� w jakie� sedno.

��Oka�e si� w peryhelium, prawda?

��Tak, oka�e si� w peryhelium.

Gdy Boris Rodrigo odszed�, Norton po��czy� si� z central� �mia�ka i wyda� konieczne upowa�nienie. Przyzna� sobie, �e rozwi�za� ten problem do�� zr�cznie. Zreszt� pomy�la� � kto wie, czy Boris nie ma racji. Mo�e wi�c powi�kszam swoje szanse na to, �e znajd� si� w�r�d zbawionych.

Gdy dryfowali przez dobrze ju� znany korytarz kompleksu �luzy Alfa, Norton zastanawia� si�, czy przypadkiem niecierpliwo�� nie wzi�a w nich g�ry nad ostro�no�ci�. Czekali na podk�adzie �mia�ka czterdzie�ci osiem godzin � ca�e drogocenne dwie doby � gotowi odlecie� z Ramy w ka�dej chwili, je�eli zacznie si� dzia� co� niedobrego. Ale nic si� nie dzia�o: instrumenty pozostawione w Ramie nie wykry�y �adnej niezwyk�ej aktywno�ci. Tylko kamer� telewizyjn� na Pia�cie ku og�lnej frustracji zasnu�a mg�a, kt�ra ograniczy�a pole widzenia do kilku metr�w i dopiero teraz powoli ust�powa�a.

W ko�cu otworzyli ostatnie drzwi �luzy i wysun�li si� w sie� lin bezpiecze�stwa wok� Piasty. Norton zauwa�y� przede wszystkim zmian�, jakiej uleg�o �wiat�o. Ju� nie by�o ostro niebieskie, nabra�o barwy soczystej i stonowanej, jak w s�oneczny, przymglony dzie� na Ziemi.

Przed sob� na osi Ramy Norton widzia� tylko ja�niej�cy rozmazany tunel bieli, kt�ry ci�gn�� si� a� do tych dziwnych g�r na biegunie po�udniowym. Wn�trze Ramy zas�ania�y ca�kowicie nieprzeniknione ob�oki. Wierzch tej warstwy mia� granic� wyra�nie okre�lon�. Tworzy� mniejszy walec w wi�kszym walcu � tym wiruj�cym �wiecie ale tak, �e sam �rodek o �rednicy kilku kilometr�w by� zupe�nie wolny � poza paroma strz�piastymi cirrusami.

T� ogromn� utkan� z ob�ok�w rur� pod�wietla�o sze�� sztucznych s�o�c Ramy. Trzy na kontynencie p�nocnym rzuca�y trzy oddzielne smugi blasku, ale tamte trzy po drugiej stronie Morza Cylindrycznego zlewa�y sw�j blask w jedn� jasn� obr�cz.

Co si� dzieje tam pod ob�okami? � zada� sobie Norton pytanie. Dobrze przynajmniej, �e burza, kt�ra swym wirowaniem rozmie�ci�a je tak symetrycznie wok� osi Ramy, ju� min�a. Je�eli nie czekaj� ich jakie� inne niespodzianki, powr�t na r�wnin� odb�dzie si� bez przyg�d.

Po prostu wypada�o, �eby w tej drugiej wyprawie wzi�li udzia� pierwsi badacze g��bin Ramy. Sier�ant Myron jak ka�dy inny cz�onek za�ogi �mia�ka � teraz w pe�ni odpowiada� warunkom fizycznym postawionym przez lekarza pok�adowego, pani� doktor Ernst: nawet twierdzi� z rozbrajaj�c� szczero�ci�, �e nie b�dzie m�g� na sobie dopi�� swoich starych mundur�w.

Patrz�c, jak Mercer, Calvert i Myron �p�yn�� szybko i pewnie w d� drabiny, Norton uprzytomni� sobie, �e wiele si� zmieni�o. Za pierwszym razem schodzili w zimn� ciemno��; teraz zbli�ali si� ku �wiat�u i ciep�u. I przedtem byli przekonani o martwocie Ramy� Jeszcze niewykluczone, �e Rama jest martwa w sensie biologicznym. Ale co� si� dzia�o, i pogl�d Borisa Rodrigo mo�e by� tak samo s�uszny jak ka�dy inny. Duch Ramy si� obudzi�.

Kiedy zjechali ze schod�w, doznali jeszcze jednego wstrz�su. Zrazu wydawa�o si� im, �e co� przesz�o przez ob�z wywracaj�c sprz�t, a nawet zbieraj�c i porywaj�c mniejsze przedmioty. Ale po kr�tkich ogl�dzinach ich przera�enie ust�pi�o miejsca irytacji dosy� wstydliwej.

Winowajc� by� tylko wiatr: chocia� przywi�zano przed odej�ciem wszystko, co nie by�o przymocowane, niekt�re liny najwidoczniej nie wytrzyma�y silnych podmuch�w. Dopiero po kilku dniach zdo�ali pozbiera� wszystkie porozrzucane rzeczy.

Poza tym chyba nic si� nie zmieni�o. Nawet cisza Ramy panowa�a znowu, gdy min�y te efemeryczne wiosenne burze. Za skrajem r�wniny morze, zn�w spokojne, czeka�o na pierwsz� od miliona lat ��d�.

��Nowy statek chyba powinno si� ochrzci� butelk� szampana?

��Nawet gdyby�my na pok�adzie �mia�ka mieli szampan, nie pozwoli�bym na takie karygodne marnotrawstwo. Zreszt� ju� za p�no. Ju� spu�cili�my t� �ajb� na wod�.

��Przynajmniej nie posz�a na dno. Wygra�e� zak�ad, Jimmy. Za�atwi� to, kiedy wr�cimy na Ziemi�.

��Ona jednak musi si� jako� nazywa�. Kto z was ma dla niej nazw�?

Przedmiot tych niepochlebnych komentarzy podskakiwa� na wodzie przy schodach prowadz�cych do Morza Cylindrycznego. By�a to niedu�a tratwa zrobiona z sze�ciu pustych blaszanych b�bn�w uj�tych w lekk� metalow� ram�. Zbudowanie jej i zmontowanie w obozie Alfa, a potem toczenie na prowizorycznie domontowanych ko�ach przez dziesi�� kilometr�w z ok�adem po r�wninie trwa�o dobre kilka dni. Ale ten nak�ad energii powinien si� op�aci�.

Za�og� tratwy czeka�a nagroda warta ryzyka. L�ni�ce w �wietle bez cienia nie dalej ni� o pi�� kilometr�w morza zagadkowe wie�e Nowego Jorku wabi�y ich, odk�d tylko znale�li si� w �rodku Ramy. Nikt nie w�tpi�, �e to miasto czy te� to co�, czymkolwiek mog�o by� � jest prawdziwym sercem tego �wiata. Musieli dotrze� do Nowego Jorku.

��Nadal nie mamy dla niej nazwy. Kapitanie, niech pan co� wymy�li.

Norton roze�mia� si�, po czym nagle spowa�nia�.

��Wiem, nazwiemy t� tratw� Decyzja.

��Dlaczego?

��Tak nazywa�a si� jedna z szalup Cooka. To �adna nazwa� Mo�e nasza szalupa oka�e si� jej godna.

Nast�pi�o pe�ne zadumy milczenie. Po chwili sier�ant Barnes, projektantka tratwy, poprosi�a o trzech ochotnik�w. Wszyscy obecni podnie�li r�ce.

��Niestety� mamy tylko cztery kamizelki ratunkowe. Boris, Jimmy, Pieter� wy znacie si� troch� na �eglarstwie. Wypr�bujmy t� ��d�.

Nikt nie widzia� nic szczeg�lnego w tym, �e dow�dztwo obj�a teraz ta dziewczyna. Ruby Barnes by�a jedyn� na statku osob� maj�c� patent �eglarski i to przes�dzi�o spraw�. Bra�a ona udzia� w wy�cigach trimaran�w przez Pacyfik, wi�c nie wydawa�o si� prawdopodobne, �eby kilka kilometr�w idealnie spokojnej wody stanowi�o zbyt wielkie wyzwanie dla jej umiej�tno�ci.

Ruby od pierwszej chwili, gdy zobaczy�a Morze Cylindryczne, pragn�a odby� taki rejs. Na przestrzeni tysi�cy lat �eglowania cz�owieka po wodach. jego w�asnej planety jeszcze �aden �eglarz nie zmierzy� si� z morzem tak niezwyk�ym. Od kilku dni wci�� przelatywa� jej przez g�ow� niem�dry wierszyk:

To jednak nie by�o miasto: to by�a maszyna. Norton doszed� do tego wniosku w ci�gu pierwszych dziesi�ciu minut i nie widzia� powodu, �eby zmieni� zdanie, nawet kiedy ju� dokonali kompletnych ogl�dzin wyspy. W mie�cie � jakiegokolwiek rodzaju byliby jego mieszka�cy � z pewno�ci� musia�yby by� takie czy inne lokale mieszkalne; tutaj nic podobnego nie by�o, chyba �e kry�o si� pod gruntem. Ale je�li tak � gdzie by�y wej�cia, klatki schodowe, windy? Norton nie znalaz� nic, co by da�o si� uzna� za zwyk�y bodaj w�az�

Gdyby szuka� analogii z Ziemi�, mo�na by od razu powiedzie�, �e s� to ogromne zak�ady chemiczne. A przecie� nie zobaczy� �adnych stert surowc�w, �adnych �lad�w �wiadcz�cych o jakim� systemie ich transportu. Na pr�no te� snu� domys�y, sk�d wy�ania�yby si� gotowe produkty a jeszcze bardziej na pr�no, co by te �zak�ady� mog�y produkowa�. To wszystko zbija�o go z tropu, wywo�ywa�o poczucie daremno�ci.

��Kto chce zgadywa�? � zapyta� w ko�cu przez radio wszystkich, kt�rzy go s�uchali. � Je�eli to jest fabryka, co si� w niej produkuje? I sk�d si� bierze surowce?

��Ja spr�buj�, kapitanie � powiedzia� Karl Mercer na wybrze�u. � Przypu��my, �e ta fabryka czerpie surowce z morza. Pani doktor m�wi�a, �e ono zawiera prawie wszystko, co mo�liwe.

To by�a odpowied� prawdopodobna, i Nortonowi ju� to przysz�o na my�l. Mog� przecie� by� zakopane jakie� rury prowadz�ce do morza � w istocie, musz� by�, bo nie ma takich zak�ad�w chemicznych, kt�re by nie potrzebowa�y du�ych ilo�ci wody. Ale do odpowiedzi prawdopodobnych Norton zawsze odnosi� si� podejrzliwie; tak cz�sto bywa�y mylne.

��Nie najgorsze przypuszczenie, Karl: tylko powiedz, co Nowy Jork robi z t� swoj� morsk� wod�.

D�ugo nikt nie odpowiada� � ani ze statku, ani z Piasty, ani z R�wniny P�nocnej. Potem zabrzmia� g�os nieoczekiwany: � To �atwe, kapitanie. Ale wszyscy b�dziecie �mia� si� ze mnie.

��Nie, nie b�dziemy si� �mia�. Ravi. M�w.

Sier�ant Ravi McAdrews, g��wny steward i opiekun ma�p, by� na pok�adzie �mia�ka ostatnim cz�owiekiem, kt�ry normalnie wda�by si� w dyskusj� natury technicznej. Inteligencj� mia� skromn�, a wiedz� naukow� znikom�, ale nie by� g�upi i nawet odznacza� si� wrodzon� bystro�ci�, kt�r� ka�dy w nim szanowa�.

��No, to jest fabryka, a jak�e, kapitanie, i chyba morze dostarcza jej surowca� Ostatecznie tak si� dzieje na Ziemi, chocia� w inny spos�b. Mnie si� wydaje, �e Nowy Jork to fabryka do produkcji� Ramian.

Kto� gdzie� prychn��, ale szybko ucich�, zanim da� si� rozpozna�.

��Wiesz, Ravi � powiedzia� ostatecznie dow�dca � ta teoria jest na tyle zwariowana, �e mo�e by� zgodna z prawd�. I nie jestem pewny, czy chcia�bym zobaczy� jej potwierdzenie� przynajmniej dop�ki nie odp�yn� z tej wyspy.

Ramia�ski Nowy Jork by� akurat tak szeroki jak wyspa Manhattan, ale o uk�adzie geometrycznym zupe�nie innym. Przebiega�o tam tylko kilka prostych ulic: tworzy� si� labirynt kr�tkich koncentrycznych �uk�w z ��cz�cymi je promienistymi szprychami. Na szcz�cie nigdzie w Ramie nie istnia�o niebezpiecze�stwo zab��dzenia: jeden rzut oka na niebo wystarcza�, �eby ustali�, gdzie jest p�noc i gdzie po�udnie tego �wiata.

Zatrzymywali si� prawie na ka�dym skrzy�owaniu, �eby robi� panoramiczne zdj�cia. Po przesortowaniu tych setek fotografii zadaniem �mudnym, ale dosy� prostym mia�o by� sporz�dzenie dok�adnego miniaturowego modelu tego miasta. Norton przypuszcza�, �e wynikaj�ca z tego �amig��wka da zaj�cie naukowcom wielu pokole�.

Oswoi� si� z cisz� Nowego Jorku by�o jeszcze trudniej ni� oswoi� si� z cisz� na r�wninie. W mie�cie-maszynie powinny by� s�yszalne jakie� d�wi�ki, a tutaj nie by�o s�ycha� nawet najs�abszego szumu aparatury elektrycznej, nawet najcichszego szmeru urz�dze� mechanicznych. Kilkakrotnie Norton przyk�ada� ucho do gruntu, do �cian budynk�w i nas�uchiwa� z wyt�eniem. Nie s�ysza� nic poza pulsowaniem w�asnej krwi.

Te maszyny �pi�: nawet nie tykaj�. Czy obudz� si� kiedy�, a je�li si� obudz�, to po co? S� w idealnym stanie, zwyk�a rzecz tutaj. Nietrudno uwierzy�, �e zamkni�cie jednego obwodu w jakim� cierpliwym ukrytym komputerze przywr�ci ten ca�y labirynt do �ycia.

Gdy wreszcie dotarli na drug� stron� wyspy, weszli na szczyt otaczaj�cego j� wa�u i i popatrzyli na po�udnie, za morze. D�ugo Norton wpatrywa� si� w pi�ciusetmetrowe urwisko, oddzielaj�ce ich od po�udniowej po�owy Ramy, bardziej z�o�onej i zr�nicowanej. Z ich miejsca tamta cz�� wydawa�a si� z�owieszczym, odpychaj�cym, czarnym mrokiem, a� mo�na by�o my�le�, �e to mur wi�zienny, kt�ry otacza ca�y kontynent. Nigdzie na jego kr�gu nie zobaczyli �adnych schod�w ani nic, co by umo�liwia�o dost�p.

Norton zastanowi� si�, jak Ramianie dostawali si� tu z Nowego Jorku. Prawdopodobnie system komunikacji przebiega pod dnem morza, ale te� musieli mie� jakie� samoloty. Tutaj na wyspie wiele jest otwartych obszar�w, kt�re mo�na by wykorzysta� jako pasy startowe. Odkrycie jakiego� ramia�skiego pojazdu by�oby sporym osi�gni�ciem � zw�aszcza gdyby co� ich o�wieci�o, jak si� taki pojazd prowadzi. (Chocia� czy mo�liwe, �eby nawet najbardziej fantastyczne �r�d�o energii wci�� jeszcze funkcjonowa�o po kilkuset tysi�cach lat?) Jest tu du�o budowli, kt�re maj� �w funkcjonalny wygl�d hangar�w czy gara�y, ale o �cianach zupe�nie �lepych, bez �adnych drzwi i okien, zupe�nie jak gdyby je spryskano �rodkiem uszczelniaj�cym. Wcze�niej czy p�niej � powiedzia� sobie Norton ponuro � b�dziemy musieli u�y� materia��w wybuchowych i laser�w. Niez�omnie postanowi� odk�ada� t� decyzj�, dop�ki tylko si� da.

Jego niech�� do stosowania brutalnej si�y wynika�a cz�ciowo z dumy, cz�ciowo z l�ku. Nie chcia� post�powa� jak technologiczny barbarzy�ca, kt�ry rozbija to, czego nie rozumie. Ostatecznie � rozmy�la� � jestem nie proszonym go�ciem w tym �wiecie, powinienem o tym pami�ta�. Je�li chodzi o l�k� mo�e to za mocne okre�lenie, mo�e �niepok�j� by�by s�owem trafniejszym. Ramianie najwyra�niej zaplanowali wszystko: lepiej chyba, �eby nie dosz�o do przekonania si�, jakie przedsi�wzi�li �rodki ostro�no�ci dla ochrony swojego mienia. A wi�c wr�cimy na r�wnin� z pustymi r�kami.

Porucznik James Pak by� najm�odszym oficerem na pok�adzie �mia�ka. W dalekiej wyprawie kosmicznej uczestniczy� po raz czwarty. By� ambitny i wkr�tce mia� otrzyma� awans. Dopu�ci� si� jednak powa�nego wykroczenia przeciwko regulaminowi. Nic dziwnego, �e waha� si� d�ugo, zanim si� wreszcie zdecydowa�.

To mia� by� hazard: w razie przegranej mog�y go czeka� du�e k�opoty. Na w�osku wisia�aby jego kariera i niewykluczone, �e r�wnie� �ycie. Ale m�g�by przecie� wygra�; wtedy zostanie bohaterem. Ostatecznie przewa�y�o co� innego: wiedzia�, �e gdyby ze swego pomys�u zrezygnowa�, na pewno ju� do grobowej deski duma�by ponuro nad utracon� okazj�. A przecie� jeszcze dr�czy�y go w�tpliwo�ci, gdy poprosi� kapitana o rozmow� prywatn�.

Co to b�dzie tym razem? � zastanowi� si� Norton, patrz�c na zmieszanie m�odziutkiego oficera. Przypomnia� sobie trudn� rozmow� z Borisem Rodrigo: nie, tu nie chodzi o nic takiego; Jimmy nie jest religijny, poza swoj� prac� interesuje si� tylko sportem i seksem, najch�tniej jednym i drugim naraz.

To pierwsze chyba nie wchodzi teraz w rachub�, co do tego drugiego� miejmy nadziej�, �e Jimmy nie zrobi� g�upstwa. Norton stawa� ju� wobec wi�kszo�ci problem�w, jakie dow�dca mo�e mie� w tym zakresie, poza klasycznym przypadkiem nie zaplanowanych narodzin w czasie misji. Chocia� taka sytuacja by�a przedmiotem niezliczonych dowcip�w, jako� nigdy jeszcze si� nie zdarzy�a. Niemniej liczy� si� z tym, �e wykazanie przez kogo� tak jaskrawej nieporadno�ci jest prawdopodobnie tylko kwesti� czasu.

��No, Jimmy, w czym rzecz?

��Mam pomys�, dow�dco. Wiem, jak dotrze� na po�udnie Ramy� nawet na biegun po�udniowy.

��S�ucham. Jak sobie to wyobra�asz? � Hmm� mo�na tam przelecie�.

��Jimmy, mia�em ju� co najmniej pi�� takich propozycji� Wi�cej, ��cznie z propozycjami z Ziemi. My�leli�my o przystosowaniu nap�d�w odrzutowych naszych skafandr�w, ale op�r powietrza beznadziejnie by je hamowa�. Ich paliwo by si� wyczerpa�o, zanim by�my przelecieli dziesi�� kilometr�w.

��Wiem. Mam inne rozwi�zanie.

Porucznik Pak by� jednocze�nie bardzo pewny siebie i prawie otwarcie zdenerwowany. Norton nie m�g� tego zrozumie�. Czym si� ch�opak trapi? Przecie� zna swojego dow�dc� dostatecznie dobrze, powinien wiedzie�, �e �adna rozs�dna propozycja nie zostanie od razu wy�miana.

��No, m�w. Je�eli to si� da przeprowadzi�, za�atwi� ci tw�j awans z moc� wstecz.

Ta na wp� �artobliwa obietnica jednak nie dotar�a do Jimmy�ego nale�ycie. M�ody cz�owiek u�miechn�� si� dosy� s�abo. Potem par� razy daremnie otworzy� usta i zacz�� okr�nie:

��Czy wiesz, dow�dco, �e ja w zesz�ym roku bra�em udzia� w igrzyskach olimpijskich na Ksi�ycu?

��Oczywi�cie. �a�uj�, �e nie zdoby�e� medalu.

��To przez wadliwy sprz�t. Ju� zbadali�my, z czym by�o niedobrze. Mam na Marsie przyjaci�, kt�rzy popracowali nad tym w tajemnicy. Chcemy sprawi� wszystkim niespodziank�.

��Na Marsie? Nie wiedzia�em, �e na�

��Ma�o kto wie, ten sport to na Marsie jeszcze nowo��, ledwie zaczynaj� tego pr�bowa� w hali sportowej Ksente. Ale najlepsi aerodynamicy w ca�ym Uk�adzie S�onecznym s� w�a�nie na Marsie: je�eli czym� mo�na lata� w tamtej atmosferze, mo�na lata� wsz�dzie. Wi�c sobie umy�li�em, �e kiedy Marsjanie z ca�ym swoim znawstwem zbuduj� dobr� maszyn�, to ona rzeczywi�cie b�dzie dzia�a�a na Ksi�ycu, gdzie przyci�ganie jest o po�ow� s�absze.

��Prawdopodobnie, ale jakie to ma znaczenie dla nas?

Norton zacz�� si� domy�la�, nie chcia� jednak odbiera� Jimmy�emu inicjatywy.

��No, utworzy�em sp�k� z kilkoma przyjaci�mi w Lowell City. Zbudowali akrobatyczny lataj�cy rower z pewnymi udoskonaleniami, jakich nikt nigdy dot�d nie widzia�. Pod kopu�� olimpijsk� przy grawitacji ksi�ycowej to powinno wywo�a� sensacj�.

��I przynie�� ci z�oty medal?

��Mam nadziej�.

��Zaraz. Czy ja dobrze ci� zrozumia�em? Lataj�cy rower, kt�ry mo�e wywo�a� sensacj� na Olimpiadzie Ksi�ycowej przy jednej sz�stej przyci�gania, by�by czym� jeszcze bardziej sensacyjnym w Ramie, gdzie przyci�gania nie ma wcale. Mo�na by przelecie� nim prosto wzd�u� osi z bieguna p�nocnego na po�udnie� i z powrotem�

��Tak, i to �atwo. Przelot w jedn� stron� trwa�by trzy godziny bez przerwy. Ale naturalnie, gdyby si� chcia�o, mo�na by odpoczywa�, byleby nie oddala� si� od osi.

��Pomys� �wietny i gratuluj� ci. Wielka szkoda, �e takie rowery nie nale�� do przepisowego ekwipunku kosmonauty.

Jimmy najwyra�niej nie m�g� znale�� s��w. Znowu otwiera� usta parokrotnie i nic si� z nich nie dobywa�o.

��Dobrze, Jimmy. Pytam przez chorobliw� ciekawo��, zupe�nie nieoficjalnie: w jaki spos�b przemyci�e� to na statek?

��Hmm� w �sprz�cie rekreacyjnym�.

��No, nie k�amiesz. Ale ile to wa�y?

��Tylko dwadzie�cia kilogram�w.

���adne mi tylko! Jednak�e mniej, ni� my�la�em. Jestem nawet zdumiony, �e mo�na zbudowa� rower powietrzny tak lekki.

��Bywaj� i takie, kt�re wa�� pi�tna�cie, ale s� zbyt w�t�e i zawodz� na zakr�tach. Wa�ka to absolutny pewniak. W ka�dym calu nadaje si� do akrobatyki powietrznej.

��Wa�ka� Dobra nazwa. Jeszcze powiedz, jak zamierzasz u�y� tego roweru, �ebym m�g� zdecydowa�, co tu b�dzie w�a�ciwsze: awans czy s�d wojenny. Z tym �e jedno zgo�a nie wyklucza drugiego.

Wa�ka z pewno�ci� by�a dobr� nazw�. Lataj�cy rower mia� d�ugie, przezroczyste, prawie niewidoczne skrzyd�a, kt�re w chwilach, gdy �wiat�o pada�o na nie pod pewnymi k�tami, mieni�y si� barwami t�czy, jak gdyby ba�ka mydlana spowija�a delikatny uk�ad element�w z aerofolii. Pow�oka, chocia� z b�ony organicznej o grubo�ci zaledwie kilku moleku�, by�a dostatecznie mocna, �eby wytrzyma� p�d powietrza o pr�dko�ci pi��dziesi�ciu kilometr�w na godzin�.

Pilot � b�d�cy zarazem nap�dem i systemem sterowania Wa�ki � siedzia�, a raczej na wp� le�a�, �eby zmniejszy� op�r powietrza, na male�kim siode�ku w samym �rodku ci�ko�ci. Kierownic� stanowi� pojedynczy dr��ek, kt�ry dawa� si� przesuwa� do ty�u i do przodu, w prawo i w lewo. Jedynym instrumentem by� kawa�ek obci��onej wst��ki przyczepionej na przodzie, pokazuj�cej wzgl�dny kierunek wiatru.

Odk�d ten lataj�cy rower zmontowano na Pia�cie, Jimmy Pak nie pozwala� nikomu go dotyka�. Pod niezgrabn� r�k� m�g�by p�kn�� kt�ry� cz�on z pojedynczego w��kna, a te migotliwe skrzyd�a, kusz�c swoim nieodpartym powabem w�cibskie palce, r�wnie� mog�y ulec uszkodzeniu. Trudno by�o ludziom uwierzy�, �e tam naprawd� co� jest.

Patrz�c, jak Jimmy wsiada do tego urz�dzenia, Norton poczu� w�tpliwo�ci. Niech tylko jedno z tych �migie�ek trza�nie, kiedy Wa�ka ju� przeleci na tamt� stron� Morza Cylindrycznego, a Jimmy b�dzie mia� powr�t odci�ty, cho�by szcz�liwie tam wyl�dowa�. Pogwa�ci� r�wnie� u�wi�con� regu�� bada� kosmicznych: oto cz�owiek wyrusza samotnie na teren nieznany, gdzie nie spos�b w razie potrzeby udzieli� mu pomocy. Norton pociesza� si� tylko tym, �e przez ca�y czas b�d� mogli widzie� Jimmy�ego i zachowywa� z nim ��czno�� � wiadomo wi�c b�dzie, co go spotka�o, gdyby rzeczywi�cie dosz�o do jakiego� nieszcz�cia.

Jimmy zdawa� sobie spraw�, �e takiej wspania�ej sposobno�ci nie wolno zmarnowa�: je�li si� wierzy w los czy przeznaczenie, by�oby rzuceniem wyzwania samym bogom pomini�cie tej jedynej dla badaczy okazji, bo jak�e inaczej mo�na by dotrze� na po�udnie Ramy, ujrze� z bliska tajemnice bieguna po�udniowego? Wiedzia� doprawdy lepiej ni� ktokolwiek inny z za�ogi, czym ryzykuje. Na tym polega hazard. Je�eli si� przegra, trudno: nie zawsze hazardzist� czeka wygrana�

��A teraz, Jimmy, pos�uchaj � powiedzia�a pani chirurg Ernst. � Nie przem�czaj si�, to bardzo wa�ne. Pami�taj, �e zawarto�� tlenu tutaj na osi jest nadal bardzo niska. Kiedy tylko zabraknie ci tchu, zatrzymuj si� i dotleniaj przez trzydzie�ci sekund, ale nie d�u�ej.

Jimmy przytakn�� z roztargnieniem, wypr�bowuj�c zesp� przyrz�d�w do sterowania. Ca�y ten zesp�, tworz�cy jedno z wysi�gnikiem o d�ugo�ci pi�ciu metr�w za szcz�tkowym kokpitem, zacz�� si� kr�ci�, i ju� zaraz k�apiaste lotki w po�owie skrzyd�a porusza�y si� na zmian� to w g�r�, to w d�.

��Mam ci zakr�ci� �mig�o? � zapyta� Joe Calvert, nie mog�c si� oprze� wspomnieniom film�w wojennych sprzed dwustu lat. � Zap�on! Kontakt! � Prawdopodobnie nikt opr�cz Jimmy�ego nie wiedzia�, o czym on m�wi, ale troch� to roz�adowa�o nastr�j napi�cia.

Bardzo powoli Jimmy wprawi� w ruch peda�y. Szeroka, w�t�a �opatka �mig�a � jak skrzyd�o, delikatny szkielet z rozpi�t� na nim migotliw� b�on� � zacz�a si� obraca�. Po wykonaniu kilku obrot�w sta�a si� niewidoczna. Wa�ka ju� lecia�a. ,

Oddali�a si� od Piasty i powoli sun�a pionowo wzd�u� osi Ramy. Po przebyciu stu metr�w Jimmy przesta� peda�owa�: dziwny to by� widok � pojazd wyra�nie aerodynamiczny, zawieszony nieruchomo w powietrzu. Chyba po raz pierwszy zdarzy�o si� kiedykolwiek co� takiego, z wyj�tkiem, by� mo�e, pr�b na bardzo ograniczon� skal� w kt�rej� z wi�kszych stacji kosmicznych.

��Jak idzie?!- zawo�a� Norton.

��Reakcja dobra, stabilno�� kiepska. Ale ja wiem dlaczego. Nie ma przyci�gania. B�dzie lepiej o kilometr ni�ej.

��Zaczekaj! Czy to bezpieczne?

Norton wiedzia�, �e trac�c wysoko�� Jimmy zrezygnowa�by z g��wnej zalety swojego urz�dzenia. Na samej osi pozostaje on � i Wa�ka � wstanie zupe�nej niewa�ko�ci. M�g� wisie� bez wysi�ku, a nawet spa�, gdyby zechcia�. Ale wystarczy, �eby zboczy� z tej linii, wok� kt�rej Rama si� kr�ci, a zn�w nabierze pseudoci�aru pod wp�ywem si�y od�rodkowej.

Tak wi�c niezdolno�� utrzymania si� na tej wysoko�ci oznacza�aby dalsze opadanie i tym samym nabieranie coraz wi�kszej masy. Proces ten przebiega�by coraz szybciej i m�g�by zako�czy� si� katastrof�. Grawitacja na r�wninie Ramy by�a dwa razy wi�ksza ni� ta, w kt�rej projektanci Wa�ki przewidywali jej dzia�anie. Mo�e by si� uda�o wyl�dowa� szcz�liwie; z pewno�ci� jednak nie uda�oby si� potem wystartowa�.

Ale Jimmy ju� przemy�la� to wszystko. Odpowiedzia� dosy� ufnie:

��Poradz� sobie z jedn� dziesi�t� grawitacji bez �adnego k�opotu. I w g�stszym powietrzu b�dzie mi Wa�k� �atwiej pilotowa�.

Swobodn� spiral�, niespiesznie Wa�ka sun�a w przestworzach, mniej wi�cej wzd�u� linii schod�w Alfa w d� ku r�wninie. Pod pewnymi k�tami ten ma�y rower lataj�cy by� prawie niewidoczny: wydawa�o si�, �e Jimmy peda�uj�c zawzi�cie siedzi w powietrzu. Chwilami posuwa� si� z pr�dko�ci� nawet trzydziestu kilometr�w na godzin�, potem zwalnia� do zera i pr�bowa� dzia�ania dr��ka, zanim znowu przyspiesza�. Ale przez ca�y czas bardzo uwa�a�, �eby zachowa� bezpieczn� odleg�o�� od zaokr�glonego ko�ca Ramy.

Wkr�tce sta�o si� jasne, �e Wa�k� rzeczywi�cie lepiej prowadzi si� na mniejszych wysoko�ciach: ju� nie zbacza�a w prawo ani w lewo, uzyska�a r�wnowag� lec�c p�asko nad r�wnin� odleg�� teraz o siedem kilometr�w. Jimmy zrobi� kilka szerokich okr��e�, a potem znowu zacz�� si� wznosi�. Ostatecznie zatrzyma� si� o kilkana�cie metr�w nad wyczekuj�cymi kolegami i u�wiadomi� sobie troch� za p�no, �e nie bardzo wie, jak wyl�dowa� tym swoim samolocikiem utkanym z nici babiego lata.

��Rzuci� ci lin�? � zapyta� Norton na p� powa�nie.

��Nie, kapitanie, musz� sam to wypracowa�. Przecie� po tamtej stronie nie b�d� mia� nikogo do pomocy.

Siedzia� przez chwil�, po czym zacz�� kierowa� Wa�k� ku Pia�cie kr�tkimi zrywami. Po ka�dym zrywie, kiedy op�r powietrza j� zatrzymywa�, szybko traci�a rozp�d. Przy s�abym jej ruchu w odleg�o�ci pi�ciu metr�w od Piasty wysiad�. Podryfowa� ku sieci lin bezpiecze�stwa, uczepi� si� najbli�szej liny, pu�ci� j� i przekr�ci� si� tak, �e zd��y� chwyci� obur�cz sw�j opadaj�cy rower. Ten manewr wywo�a� gromkie brawa.

��Nast�pna szpula mojego filmu� � zacz�� Joe Calvert.

Jimmy jednak od�egna� si� od zas�ugi.

��To by�o partactwo � powiedzia�. � Ale teraz ju� wiem, jak to zrobi�. Wezm� samoprzylepn� kul� z dwudziestometrow� link�. Wtedy b�d� m�g� si� przyci�gn��, do czego tylko zechc�.

��Daj r�k�, Jimmy, zbadam ci puls � poleci�a pani doktor � dmuchnij te� w ten balonik. Krew tak�e trzeba ci zbada�. Czy mia�e� trudno�ci z oddychaniem?

��Tylko na tej wysoko�ci. Ale po co krew?

��Poziom cukru. Wtedy b�d� wiedzia�a, ile energii zu�y�e�. Musimy mie� pewno��, �e na czas tej misji wystarczy ci energii. Skoro ju� o tym mowa, jaki jest rekord czasu lotu na takim rowerze?

��Dwie godziny, dwadzie�cia pi�� minut, trzy i sze�� dziesi�tych sekundy. Na Ksi�ycu, oczywi�cie� Dwukilometrowe okr��enie w Hali Olimpijskiej.

��My�lisz, �e wytrzymasz sze�� godzin?

��Bez problemu, bo przecie� w ka�dej chwili b�d� m�g� zatrzyma� si�, �eby odpocz��. Latanie na Ksi�ycu jest co najmniej dwa razy trudniejsze ni� tutaj.

��Dobrze, Jimmy. Idziemy do laboratorium. Dam ci pozwolenie lekarskie, kiedy tylko dostan� wyniki analizy� albo nie dam. Nie chc�, �eby� mia� p�onn� nadziej�, my�l� jednak, �e b�dziesz m�g� polecie�.

U�miech od ucha do ucha okrasi� bia�� jak ko�� s�oniowa twarz Jimmy�ego Paka. Sun�c za lekarzem pok�adowym Laur� Ernst do �luzy, odwr�ci� si� i zawo�a� do koleg�w:

��R�ce z daleka, bardzo prosz�! Nie chc�, �eby mi kto� pi�ci� przedziurawi� skrzyd�o.

��Przypilnujemy, Jimmy � obieca� dow�dca. � Dost�p do Wa�ki wzbroniony ka�demu, nie wy��czaj�c mnie.

Dopiero nad brzegiem Morza Cylindrycznego Jimmy Pak u�wiadomi� sobie prawdziwy ogrom swej przygody. Dotychczas lecia� nad terenem znanym i wiedzia�, �e zawsze je�eli oczywi�cie nie nast�pi jaka� katastrofa � m�g�by wyl�dowa� i w ci�gu kilku godzin wr�ci� pieszo do bazy.

Teraz mo�liwo�ci wyboru ju� nie mia�. Gdyby l�dowa� przymusowo na morzu, prawdopodobnie uton��by w tych truj�cych wodach. Nawet gdyby zdrowo i ca�o wyl�dowa� w rejonie po�udniowym, m�g�by zgin�� bez pomocy, i to jeszcze przed ucieczk� �mia�ka z wymierzonej w S�o�ce orbity Ramy.

Jasno te� sobie u�wiadomi�, �e w tym wypadku bardziej prawdopodobne s� nieszcz�cia, kt�rych przewidzie� nie spos�b. Nieznany teren mo�e sprawi� mn�stwo niespodzianek: mog� by� tutaj jakie� stworzenia, kt�re fruwaj� i kt�rym nie podoba si� jego wtargni�cie. Bardzo by nie chcia� walczy� z czymkolwiek wi�kszym ni� go��b. Kilka celnych dziobni�� � i na nic ca�a aerodynamika Wa�ki.

A przecie� gdyby nie by�o �adnego ryzyka, nie by�oby i osi�gni�cia � nastroju wielkiej przygody. Miliony ludzi ch�tnie znalaz�yby si� na jego miejscu. On leci tam, gdzie nie tylko nikt nigdy przed nim nie by�, ale te� nikt nigdy po nim nie b�dzie. Na przestrzeni ca�ej historii on, Jimmy Pak, jako jedyny spo�r�d ludzi zbada po�udniowe rejony Ramy. Postanowi�, gdy tylko targnie nim l�k, przypomina� sobie o tym.

Ju� przyzwyczai� si� do siedzenia w przestworzach po�rodku tego dziwnego �wiata. Poniewa� oddali� si� o dwa kilometry od osi, nabra� okre�lonego poj�cia, gdzie jest �d�, a gdzie �g�ra�. Grunt by� teraz w dole, oddalony o sze�� kilometr�w, �ukowate niebo ramia�skie by�o w odleg�o�ci dziesi�ciu kilometr�w w g�rze. Miasto Londyn wisia�o tam prawie u zenitu: z drugiej strony widzia� Nowy Jork, kt�ry rozci�ga� si� bezpo�rednio przed nim.

��Wa�ka � us�ysza� g�os z Kontroli na Pia�cie � troch� za bardzo si� obni�asz. Dwa tysi�ce dwie�cie metr�w od osi.

��Dzi�kuj� � odpowiedzia� � zaraz si� wznios� wy�ej. Powiedzcie mi, kiedy b�d� z powrotem na dwutysi�cznym metrze.

Na to musia� wci�� uwa�a�. Istnia�a naturalna sk�onno�� do opadania � a on nie mia� �adnych przyrz�d�w, kt�re by mu dok�adnie podawa�y po�o�enie. Gdyby zanadto oddali� si� od strefy niewa�ko�ci na osi, m�g�by tam ju� nie powr�ci�. Na szcz�cie istnia� du�y margines b��du i jego lot nieustannie obserwowano przez teleskop na Pia�cie.

Teraz ju� lecia� nad pe�nym morzem, peda�uj�c ze sta�� szybko�ci� dwudziestu kilometr�w na godzin�. Za pi�� minut mia� by� nad Nowym Jorkiem: ta wyspa wygl�da�a raczej na statek wieczy�cie p�yn�cy wko�o po Morzu Cylindrycznym.

Nad Nowym Jorkiem zrobi� jedno okr��enie, przy czym zatrzyma� si� kilka razy, �eby jego ma�a kamera telewizyjna mog�a przesy�a� obrazy nieruchome, wolne od drga�. Panorama tych budowli, baszt, zak�ad�w przemys�owych czy elektrowni � cokolwiek to by�o � urzeka�a go, ale zasadniczo nie mia�a znaczenia. Cho�by najd�u�ej wpatrywa� si� w skomplikowan� budow� Nowego Jorku, nic by z tego nie zrozumia�. Kamera mog�a uchwyci� wi�cej szczeg��w, ni�by w najlepszym nawet wypadku zapami�ta�. Kiedy� � mo�e za rok � te-zdj�cia pos�u�� jakiemu� badaczowi jako klucz do sekret�w Ramy.

Zostawi� Nowy Jork w dole i ju� po kwadransie znalaz� si� nad drug� po�ow� Morza Cylindrycznego. Sam o tym nie wiedz�c, przelecia� nad wod� bardzo szybko. �ad wybrze�em po�udniowym, uspokojony, bezwiednie zwolni�, tak �e pr�dko�� Wa�ki zmniejszy�a si� o dobre kilka kilometr�w na godzin�. Lecia� teraz nad terytorium zupe�nie nieznanym, ale przynajmniej ju� nie nad morzem, tylko nad l�dem.

Ledwie min�� ogromne urwisko, stanowi�ce po�udniow� granic� Morza Cylindrycznego, powi�d� kamer� telewizyjn� po ca�ym kr�gu tego �wiata.

��Pi�kne! � odezwa�a si� Kontrola na Pia�cie. � To uszcz�liwi kartograf�w. Jak si� czujesz?

��Doskonale� tyle �e jestem troch� zm�czony, ale nie bardziej, ni� si� spodziewa�em. Daleko jeszcze do bieguna?

��Pi�tna�cie koma sze�� kilometr�w.

��Powiedzcie, kiedy b�dzie dziesi��. Wtedy odpoczn�. I pilnujcie, �ebym nie opada�. Zaczn� si� wznosi�, kiedy zostanie mi tylko pi�� do przebycia.

I dwadzie�cia minut p�niej wydawa�o mu si�, �e �wiat zamyka si� nad nim. Dolecia� do ko�ca d�ugo�ci walca i znalaz� si� w po�udniowej kopule.

Ogl�da� j� ca�ymi godzinami przez teleskopy na p�nocnym ko�cu Ramy i nauczy� si� jej geografii na pami��. Ale i tak niedostatecznie si� przygotowa� na widok, jaki go teraz otacza�.

Dwa ko�ce Ramy r�ni�y si� od siebie pod ka�dym prawie wzgl�dem. Tutaj nie by�o �adnych potr�jnych schod�w, szeregu w�skich koncentrycznych p�askowy��w ani zaokr�glenia od Piasty do r�wniny. By� natomiast po�rodku na osi szpikulec licz�cy ponad sze�� kilometr�w d�ugo�ci: otacza�o go sze�� r�wno rozmieszczonych szpikulc�w mniejszych i o po�ow� kr�tszych. Wszystkie razem wygl�da�y jak grupa niezwyk�ych symetrycznych stalaktyt�w, kt�re zwisaj� ze stropu jaskini. Z innego punktu wygl�da�y jak wie�yczki kambod�a�skiej �wi�tyni zbudowanej na dnie krateru�

Te smuk�e, zw�aj�ce si� wie�e by�y po��czone �ukami oporowymi, kt�re wygi�t� lini� oddala�y si� od nich, stapiaj�c z cylindryczn� r�wnin� i sprawia�y wra�enie dosy� masywnych, �eby d�wiga� ci�ar �wiata. Mo�e temu w�a�nie s�u�y�y, je�eli � w my�l przypuszcze� � by�y rzeczywi�cie elementami jakich� egzotycznych zespo��w nap�dowych.

Porucznik Pak ostro�nie podlecia� do �rodkowego szpikulca, przesta� peda�owa� ju� w odleg�o�ci stu metr�w i gdy Wa�ka dryfowa�a, odpocz��. Sprawdzi�, jakie jest promieniowanie: stwierdzi� tylko ramia�skie bardzo niskie �szcz�tkowe�. Mog�y tu dzia�a� si�y niewykrywalne przez �adne ludzkie instrumenty, ale to by�o jeszcze jedno nieuniknione ryzyko.

��Co widzisz? � dobieg�o niespokojne pytanie z Kontroli na Pia�cie.

��Tylko Wielki R�g� Zupe�nie g�adki, bez �adnych cech szczeg�lnych. Szpic jest ostry, mo�na by nim szy� jak ig��. Prawie boj� si� tam zbli�y�.

Raczej nie �artowa�. Wydawa�o si� niewiarygodne, �e obiekt tak masywny zw�a si� stopniowo do tak geometrycznie doskona�ego szpica. Widywa� nieraz zbiory owad�w nabitych na szpilki i wcale nie pragn��, �eby jego Wa�k� spotka� podobny los.

Peda�owa� powoli naprz�d, dop�ki szpikulec nie rozszerzy� si� do kilku metr�w �rednicy. Wtedy zatrzyma� Wa�k� znowu. Otwieraj�c ma�y pojemnik, bardzo ostro�nie wyci�gn�� kul� wielko�ci mniej wi�cej pi�ki tenisowej i rzuci� j� w stron� szpikulca. Gdy kula dryfowa�a, ci�gn�a si� za ni� ledwie widoczna �y�ka.

Ta samoprzylepna kula trafi�a w g�adk� zaokr�glon� powierzchni� i nie odbi�a si�. Jimmy szarpn�� �y�k� na pr�b�, poci�gn�� mocniej. Jak rybak wyci�gaj�cy z morza sw�j po��w, powoli nawija� ni� na ko�owrotek, a� Wa�ka tak zbli�y�a si� do kolca stosownie nazwanego Wielkim Rogiem, �e m�g� dotkn�� go r�k�.

��Chyba mo�na by to nazwa� l�dowaniem � zameldowa� na Piast�. � Pod dotykiem jest jak szk�o� prawie g�adkie i raczej ciep�e, samoprzylepna kotwica spisa�a si� na medal. Teraz wypr�buj� mikrofon. Zobaczymy, czy przyssawka te� przylgnie. Ju� instaluj�. S�yszycie co� opr�cz mojego g�osu?

Nast�pi�a d�uga chwila milczenia. Potem Kontrola na Pia�cie oznajmi�a z niesmakiem:

��Nic a nic, do licha, tylko zwyk�e szumy cieplne. Mo�e stukniesz kawa�kiem metalu? Wtedy przynajmniej dowiemy si�, czy to jest puste w �rodku.

��Dobrze. 1 co dalej?

��Chcieliby�my, �eby� przelecia� wzd�u� szpikulca, sprawdza� wszystko dok�adnie co p� kilometra, wypatrywa� wszelkich niezwyk�o�ci. Potem, je�eli b�dziesz pewny, �e to bezpieczne, m�g�by� przelecie� do kt�rego� z mniejszych rog�w. Ale tylko je�eli b�dziesz pewny, �e mo�esz wr�ci� do strefy niewa�ko�ci bez �adnego k�opotu.

��Trzy kilometry od osi� to nieco wi�cej od przyci�gania ksi�ycowego. Wa�ka jest na to zaprojektowana. W�a�nie na takie przyci�ganie. B�d� tylko musia� troch� si� wysili�.

��Jimmy, tu kapitan. Zastan�wmy si� nad tym. S�dz�c z twoich zdj��, mniejsze kolce s� zupe�nie takie same jak ten najwi�kszy. Sfotografuj, ile tylko zdo�asz, przez obiektyw o zmiennej ogniskowej. Nie chc�, �eby� opuszcza� rejon ma�ego przyci�gania. Chyba �e zobaczysz co�, co by si� wydawa�o bardzo wa�ne. Wtedy to om�wimy.

��Rozkaz, kapitanie � powiedzia� Jimmy; w jego g�osie chyba zabrzmia�a nuta ulgi. � B�d� si� trzyma� Wielkiego Rogu. Ruszamy znowu.

Poczu�, jak opada prosto w w�sk� dolin� po�r�d kilku niewiarygodnie wysokich, strzelistych g�r. Wielki R�g wznosi� si� teraz o kilometr nad nim, sze�� mniejszych kolc�w majaczy�o wok� niego. Skarpy i wisz�ce przypory, kt�re otacza�y ni�sze zbocza, zbli�a�y si� bardzo szybko. Jimmy zastanowi� si�, czy w�r�d tej cyklopowej architektury m�g�by wyl�dowa� gdzie� bezpiecznie. Na samym Wielkim Rogu ju� nie m�g�: przyci�ganie na rozszerzaj�cych si� zboczach by�o teraz zbyt silne, �eby mog�a go utrzyma� samoprzylepna kotwica.

W pobli�u bieguna po�udniowego poczu� si� jak wr�bel fruwaj�cy pod sklepieniem katedry � chocia� nigdy jeszcze nie zbudowano katedry bodaj na jednej setnej tak rozleg�ego terenu. Zastanowi� si�, czy to nie jest rzeczywi�cie jaka� �wi�tynia albo co� w przybli�eniu analogicznego, zaraz jednak odrzuci� t� koncepcj�. Nigdzie w Ramie nie by�o wida� ani �ladu wyrazu artystycznego: wszystko jest czysto funkcjonalne. Mo�e Ramianie uwa�ali, �e ju� znaj� najistotniejsze sekrety wszech�wiata, i nie dr�czy�y ich t�sknoty i d��enia, jakimi kieruje si� ludzko��?

To by�a my�l mro��ca krew w �y�ach, zupe�nie obca jego zwyk�ej, niezbyt g��bokiej filozofii �yciowej. Poczu� gwa�town� potrzeb� ��czno�ci z lud�mi i zameldowa� o sytuacji swoim przyjacio�om na Pia�cie.

��Wa�ka, powt�rz � us�ysza� odpowied� Kontroli. Nie rozumiemy ci�. Odbi�r zniekszta�cony.

��Powtarzam. Jestem niedaleko podstawy Ma�ego Rogu Numer Sze�� i zn�w rzucam kotwic�, �eby si� do niego przyci�gn��.

��Zrozumia�em cz�ciowo. Czy ty mnie s�yszysz?

��Tak, doskonale. Powtarzam: doskonale.

��Prosz�, zacznij liczy�.

��Jeden, dwa, trzy, cztery�

��Odbi�r zak��cony. Daj nam sygna� namiaru przez pi�tna�cie sekund, a potem przejd� znowu na g�os.

��Ju�.

Jimmy w��czy� sygna� o niskiej mocy, kt�ry pozwala� zlokalizowa� go wsz�dzie w ca�ym wn�trzu Ramy, i odliczy� te sekundy. Potem przez radio zapyta� niespokojnie:

��Co si� dzieje? S�yszycie mnie teraz?

Przypuszczalnie Kontrola nie s�ysza�a, bo po chwili polecono mu przekaza� pi�tnastosekundowy obraz telewizyjny. Dopiero gdy Jimmy powt�rzy� swoje pytanie dwukrotnie, dotar�o ono na Piast�.

��To dobrze, �e nas s�yszysz, Jimmy, ale co� dziwnego dzieje si� tam na twoim ko�cu. Pos�uchaj.

Jimmy us�ysza� odtworzony przez radio dobrze znany gwizd w�asnego sygna�u namiarowego. Przez chwil� brzmia� zupe�nie normalnie, ale p�niej wkrad�o si� jakie� zagadkowe zniekszta�cenie. D�wi�k o cz�stotliwo�ci tysi�ca herc�w modulowa�o g��bokie pulsowanie, o tak niskiej cz�stotliwo�ci, �e prawie niedos�yszalne: jakie� falowanie bardzo niskiego d�wi�ku, w kt�rym s�ycha� by�o ka�d� wibracj�. W dodatku sam sygna� moduluj�cy by� tak�e modulowany; jego nat�enie wznosi�o si� i opada�o co pi�� sekund.

Ani na moment nie przysz�o Jimmy�emu do g�owy, �e co� nie jest w porz�dku z jego nadajnikiem. To by� odg�os z zewn�trz � chocia� co to jest i co to znaczy, nie mia� poj�cia.

Kontrola na Pia�cie te� nie wiedzia�a, ale przynajmniej wysun�a przypuszczenie.

��Zdaje si�, �e jeste� w obszarze bardzo silnego pola najprawdopodobniej magnetycznego o cz�stotliwo�ci oko�o dziesi�ciu herc�w. Kto wie, mo�e ono jest do�� silne, �eby by�o niebezpieczne. Radzimy ci zaraz stamt�d ucieka�. Mo�e ma tylko zasi�g lokalny. W��cz znowu sygna�, my ci go odtworzymy. Dla orientacji, czy oddalasz si� od tego.

Jimmy z po�piechem oderwa� samoprzylepn� pi�k� i przesta� my�le� o l�dowaniu. Zawr�ci� Wa�k� szerokim kr�giem, s�uchaj�c odg�osu, kt�ry pulsowa� w s�uchawkach. Ledwie odlecia� o kilka metr�w, stwierdzi�, �e odg�os raptownie s�abnie � tak jak domy�lano si� na Pia�cie: pole mia�o �ci�le ograniczony zasi�g.

Zatrzyma� si� na chwil� tam, gdzie jeszcze m�g� ten odg�os s�ysze�, ale ju� tylko jako s�abe t�tnienie g��boko pod czaszk�. R�wnie dobrze m�g�by pierwotny barbarzy�ca pe�en boja�ni w swojej niewiedzy s�ucha� cichego szumu jakiego� olbrzymiego transformatora, przy czy nawet �w dzikus chyba by odgad�, �e to, co s�yszy, jest po prostu pulsowaniem kolosalnych energii w pe�ni kontrolowanych, a przecie� czekaj�cych na swoj� chwil�.

Cokolwiek ten g�os oznacza�, Jimmy by� rad, �e si� od niego uwolni�. Bo i dlaczego w�a�nie tutaj, w�r�d przygniataj�cej architektury bieguna po�udniowego, cz�owiek mia�by samotnie s�ucha� g�osu Ramy?

Gdy Jimmy skierowa� si� z powrotem na p�noc, tamten koniec Ramy wydawa� mu si� niewiarygodnie daleki. Nawet potr�jne olbrzymie schody by�y ledwie widoczne jako nik�a litera Y na kopule, kt�ra zamyka�a ten �wiat. Obr�cz Morza Cylindrycznego sta�a si� gro�n� szerok� zapor�, czekaj�c�, �eby go poch�on��, gdyby jak Ikara zawiod�y go kruche skrzyd�a.

Ale na po�udnie przelecia� t� ca�� drog� bez trudno�ci, wi�c teraz pomimo lekkiego zm�czenia by� ju� pewny, �e nie ma si� czym denerwowa�. Dotychczas nawet nie tkn�� swoich zapas�w �ywno�ci i wody, i podniecony nawet nie my�la� o zm�czeniu. W drodze powrotnej zamierza� odpocz�� i odpr�y� si�. Otuchy dodawa�a mu te� my�l, �e lot powrotny mo�e by� o dwadzie�cia kilometr�w kr�tszy, bo lec�c nad p�nocnym kontynentem m�g�by w razie potrzeby wyl�dowa� tam gdziekolwiek. By�oby to, rzecz jasna, k�opotliwe � musia�by w takim wypadku odby� d�ug� w�dr�wk�, i co o wiele gorsze, musia�by porzuci� Wa�k�, ale dawa�o mu to bardzo uspokajaj�ce poczucie bezpiecze�stwa.

Teraz wznosie si� z powrotem ku �rodkowemu kolcowi. Spiczasta iglica Wielkiego Rogu stercza�a jeszcze o kilometr ponad nim i chwilami doznawa� wra�enia, �e to jest o�, wok� kt�rej ca�y ten �wiat si� kr�ci.

Ju� prawie dotar� do wierzcho�ka Wielkiego Rogu, gdy nagle u�wiadomi� sobie co� dziwnego: z�e jakie� przeczucie i roztrz�sienie nie tylko psychiczne, ale doprawdy i fizyczne. Przypomnia�o mu si�, bynajmniej go nie pocieszaj�c, zdanie, kt�re gdzie� kiedy� przeczyta�: �Kto� przechodzi po twoim grobie�.

Zby� to wzruszeniem ramion i dalej peda�owa� miarowo. Z pewno�ci� nie mia� zamiaru meldowa� Kontroli na Pia�cie o niczym tak b�ahym jak nieokre�lenie z�e samopoczucie, ale czu� si� rzeczywi�cie coraz gorzej, wi�c chyba nale�a�oby� To nie mog�a by� kwestia wy��cznie psychologiczna. Wykluczone. Gdyby tak by�o, toby oznacza�o, �e ma bujniejsz� wyobra�ni�, ni� dot�d zdawa� sobie z tego spraw�. Dos�ownie ciarki przebiega�y mu po sk�rze.

Powa�nie zaniepokojony zatrzyma� si� w przestworzach, �eby rozwa�y� sytuacj�. Tym dziwniejsze, �e owo przygn�bienie nie wydawa�o mu si� nowo�ci�: ju� nieraz czu� si� podobnie, tylko nie pami�ta� kiedy?

Uwa�nie powi�d� wzrokiem woko�o. Nic si� nie zmieni�o. Ogromna iglica Wielkiego Rogu stercza�a o kilkaset metr�w nad nim, a niebo za iglic� tworzy�a druga strona Ramy. Poni�ej na g��boko�ci o�miu kilometr�w rozci�ga�a si� skomplikowana panorama l�du po�udniowego, pe�na dziw�w, kt�rych �aden inny cz�owiek nigdy nie zobaczy.

W tym zupe�nie obcym, a przecie� dobrze ju� znanym krajobrazie Jimmy nie zdo�a� znale�� nic, co by mog�o stanowi� przyczyn� jego niepokoju.

Co� po�askota�o mu grzbiet d�oni. Przez chwil� my�la�, �e to jaki� owad, i nie patrz�c chcia� go strzepn��. Zamierzy� si� i nagle znieruchomia�. Owad? Ale� ze mnie idiota! Oczywi�cie, nikt nie widzia� owad�w w Ramie�

Podni�s� t� r�k� i przyjrza� si� jej, troch� zaintrygowany, bo �askotanie nie ustawa�o. W�a�nie wtedy zauwa�y�, �e w�oski na ca�ej r�ce si� je��. Tak samo je�y�y mu si� w�osy na g�owie, gdy badawczo przesun�� po nich palcami.

A wi�c tak. Poj��, �e jest w silnym polu elektrycznym: jego przygn�bienie i oci�a�o�� by�y podobne do samopoczucia przed burz�.

Nieomal panika zdj�a go na my�l o tym. Nigdy dot�d w �yciu nie grozi�o mu konkretne niebezpiecze�stwo. Jak wszyscy kosmonauci, prze�ywa� chwile za�amania spowodowanego ci�arem ekwipunku i chwile, gdy przez pomy�k� b�d� z braku do�wiadczenia s�dzi�, �e jest w niebezpiecznej sytuacji. Ale nigdy nie trwa�o to d�u�ej ni� kilka minut i zwykle p�niej �mia� si� sam z siebie.

Tym razem nie zapanowa� nad sob� tak �atwo. Czu� si� bezbronny i samotny w przestworzach nagle wrogich, otoczony tytanicznymi si�ami, kt�re mog� wy�adowa� swoj� furi� lada moment. Wa�ka � ju� i tak dostatecznie w�t�a � teraz wydawa�a si� czym� utkanym z najcie�szych nitek babiego lata. Pierwsza salwa nadci�gaj�cej burzy zniszczy�aby j� doszcz�tnie.

��Kontrola na Pia�cie � powiedzia� gwa�townie. Zaczynaj� si� tu pojawia� jakie� statyczne �adunki elektryczne. My�l�, �e zaraz b�dzie burza.

Ledwie sko�czy� m�wi�, b�ysn�o. Doliczy� do dziesi�ciu, zanim zagrzmia�o. Trzy kilometry � to znaczy, �e gdzie� przy Ma�ych Rogach. Spojrza� w tamt� stron� i zobaczy�, �e ka�da z tych sze�ciu iglic p�onie, jakby si� pali�a. Wy�adowania o d�ugo�ci setek metr�w pl�sa�y wok� ich szpic�w, jakby to by�y olbrzymie piorunochrony.

To samo mo�e te� si� wydarzy� za chwil�, tylko na jeszcze wi�ksz� skal� przy szpicu Wielkiego Rogu. Najlepiej by�oby uciec mo�liwie daleko od tych niebezpiecznych konstrukcji i poszuka� czystego, nie na�adowanego powietrza. Zacz�� zn�w peda�owa� zwi�kszaj�c szybko��, jak tylko zdo�a� bez nadmiernego przeci��ania Wa�ki. Jednocze�nie opuszcza� si� coraz ni�ej. Pomimo �e to oznacza�o wej�cie w rejon silniejszego przyci�gania, by� teraz got�w podj�� takie ryzyko. �wiadomo��, �e si� jest wysoko�ci o�miu kilometr�w, zgo�a nie przyczynia si� do zachowania spokoju ducha.

Przy z�owieszczo czarnym szpicu Wielkiego Rogu nadal nie by�o wida� �adnych wy�adowa�, ale nie w�tpi�, �e wytwarza si� tam straszliwe pole elektryczne. Od czasu do czasu grzmoty jeszcze rozlega�y si� poza nim, przetaczaj�c si� po obwodzie tego �wiata. Raptem przysz�o mu do g�owy, �e bardzo dziwna jest ta burza, gdy� niebo pozostaje idealnie czyste; po chwili zrozumia�, �e to wcale nie jest zjawisko meteorologiczne. Drobny up�yw energii z jakiego� �r�d�a ukrytego g��boko w po�udniowej kopule Ramy? Ale dlaczego teraz? I co wa�niejsze � jak si� to sko�czy?

By� ju� dobrze za wierzcho�kiem Wielkiego Rogu i mia� nadziej�, �e wkr�tce znajdzie si� poza zasi�giem wszelkich b�yskawic. Ale musia� pokona� inn� trudno��: powietrze zaczyna�o si� kot�owa� tak, �e prawie nie panowa� nad Wa�k�, kt�ra opiera�a si� podmuchom nadlatuj�cym jak gdyby znik�d, i wiedzia�, �e je�eli ten wiatr przybierze na sile, kruchy szkielet jego roweru mo�e po prostu trzasn��. Peda�owa� zawzi�cie, usi�uj�c lecie� r�wno. Poniewa� Wa�ka by�a niejako przed�u�eniem jego mi�ni, cz�ciowo mu si� to udawa�o, ale niepokoi�y go przy ka�dym podmuchu s�abe skrzypni�cia kad�uba i zwijanie si� skrzyde�.

I co� jeszcze mu si� nie podoba�o: coraz wyra�niej od strony Wielkiego Rogu dobiegaj�cy s�aby szum, jak gdyby syk b�d�cego pod ci�nieniem gazu, ulatniaj�cego si� z zaworu. Zastanawia� si�, czy to ma co� wsp�lnego z wichur�, kt�rej on usi�uje stawi� czo�o. Jakakolwiek by�a przyczyna, stanowi�o to now� podstaw� do niepokoju.

Od czasu do czasu dosy� zwi�le, pospiesznie meldowa� Kontroli na Pia�cie o tych zjawiskach. Wiedzia�, �e nikt stamt�d nie mo�e da� mu �adnej rady ani nawet przewidzie�, co nast�pi, ale uspokaja� si� s�uchaj�c g�os�w przyjaci�, chocia� zaczyna�a go dr�czy� obawa, �e nigdy ju� ich nie zobaczy.

Zawirowania si� wzmaga�y. Dawa�y si� odczu� prawie tak, jakby wchodzi� w pr�d wznoszenia � co zreszt� kiedy� zrobi�, usi�uj�c pobi� rekord, gdy lecia� szybowcem klasy otwartej na Ziemi. Ale co mog�o wytworzy� pr�d wznoszenia w Ramie?

Zada� sobie w�a�ciwe pytanie. Ledwie je sformu�owa�, zna� odpowied�.

Ten syk to wiatr elektryczny nios�cy ogromn� jonizacj�, kt�ra musia�a si� wytworzy� wok� Wielkiego Rogu. Zjonizowane powietrze gromadzi�o si� przy osi Ramy, a inne masy powietrza nap�ywa�y do rejonu niskiego ci�nienia z dala od osi. Obejrza� si� na t� gigantyczn�, teraz podw�jnie gro�n� iglic�, pr�buj�c ustali� sobie granice wiej�cej stamt�d wichury. Mo�e najlepsz� taktyk� b�dzie kierowa� si� s�uchem, �eby uciec od tego z�owieszczego syku jak najdalej.

Rama oszcz�dzi�a mu konieczno�ci wyboru. P�achta ognia buchn�a poza nim, przys�aniaj�c niebo. Zd��y� jeszcze zobaczy�, jak rozdar�a si� na sze�� wst�g, kt�re promieni�cie rozpostar�y si� z wierzcho�ka Wielkiego Rogu do sze�ciu Ma�ych Rod�w. Potem dosi�gn�o go wy�adowanie.

Jimmy Pak zawo�a� przez radio:

��Skrzyd�o si� zawin�o� rozbij� si�, spadam!

Bo ju� Wa�ka zacz�a z gracj� sk�ada� si� wok� niego. Lewe skrzyd�o trzasn�o wzd�u� i po�owa od strony zewn�trznej ulecia�a jak lekki li�� z drzewa. Prawe skrzyd�o zareagowa�o jeszcze efektowniej. Skr�ci�o si� u nasady i odgi�o do ty�u, a� czubkiem zahaczy�o o ogon. Jimmy poczu� si� tak, jakby siedzia� w powoli opadaj�cym po�amanym latawcu.

A przecie� nie by� zupe�nie bezradny. �mig�o dzia�a�o nadal i dop�ki mia� si�y, m�g� jeszcze zachowa� pewn� kontrol�. Pozosta�o mu chyba pi�� minut, �eby to wykorzysta�.

Czy by�a mo�liwo�� dotarcia nad morze? Nie � do morza za daleko. Potem uprzytomni� sobie, �e nadal my�li w katego�ach ziemskich. Chocia� dobrze p�ywa, ratunek by�by kwesti� godzin, a przez ten czas truj�ce wody niew�tpliwie by go zabi�y. Jedyna nadzieja to wyl�dowa� na gruncie sta�ym. O problemie, jaki przedstawia strome po�udniowe urwisko, mo�na by pomy�le� p�niej, je�li w og�le b�dzie jakie� �p�niej�.

Opada� bardzo wolno w tej strefie jednej dziesi�tej przyci�gania ziemskiego, ale w miar� oddalania si� od osi Ramy mia�o nast�pi� przyspieszenie. Op�r powietrza jednak m�g�by nie dopu�ci� do spadania w zbyt szybkim tempie, czyni�c z Wa�ki nawet pozbawionej nap�du prymitywny spadochron. Te kilka kilogram�w ci�gu, kt�rych on Wa�ce nadal dostarcza�, stanowi�o ca�� r�nic� pomi�dzy �yciem i �mierci�: to by�a jego jedyna nadzieja.

Kontrola na Pia�cie zamilk�a. Przyjaciele mogli wyra�nie widzie�, co si� z nim dzieje, i wiedzieli, �e s�owami w �aden spos�b mu nie pomog�. Dokazywa� teraz cud�w zr�czno�ci jak nigdy w �yciu. Bardzo �le � pomy�la� z wisielczym humorem � �e publiczno�� jest taka ma�a i nie mo�e oceni� finezji mojego popisu.

Zlatywa� szerok� spiral� i dop�ki tor tej spirali pozostawa� p�aski, by�y szanse ocalenia. Peda�owanie utrzymywa�o Wa�k� w powietrzu, chocia� ba� si� wk�ada� w to maksimum energii, bo z�amane skrzyd�a mog�yby zupe�nie odpa��. I za ka�dym razem, kiedy odwraca� g�ow� do ty�u, podziwia� fantastyczne widowisko, kt�re Rama zgotowa�a dla niego.

Serpentyny �wiat�a wci�� jeszcze pl�saj�c si�ga�y z wierzcho�ka Wielkiego Rogu na mniejsze kolce, ale teraz wszystkie si� obraca�y. Sze�ciopalczasta korona ognia kr�ci�a si� w kierunku przeciwnym ni� Rama, wykonuj�c jeden obr�t na kilka sekund. Jimmy doznawa� wra�enia, �e patrzy na jaki� pracuj�cy olbrzymi silnik elektryczny, i mo�e nie by� tak bardzo daleki od prawdy.

Znajdowa� si� w po�owie drogi nad r�wnin� i nadal lecia� po p�askiej spirali, gdy te fajerwerki nagle usta�y. Nieomal czu�, jak nat�enie pola elektrycznego s�abnie, i wiedzia� nie patrz�c, �e w�oski na r�kach ju� mu si� nie je��. Teraz nic nie mia�o odwraca� uwagi ani hamowa� go w ci�gu ostatnich minut walki o �ycie.

Uwa�nie m�g� si� rozejrze� po obszarze, na kt�ry spada�. Wi�kszo�� tego rejonu by�a szachownic� z�o�on� z kontrastuj�cych po�aci, jak gdyby dano woln� r�k� jakiemu� ogrodnikowi do cna zwariowanemu, pe�nemu rozmachu i ob��dnej fantazji. Kwadraty tej szachownicy, o boku prawie kilometra, by�y przewa�nie p�askie, ale nie mia� pewno�ci, czy wszystkie s� gruntem sta�ym, tak bardzo r�ni�y si� barwami i faktur�. Zdecydowa� si� czeka� do ostatniej chwili z wyborem miejsca l�dowania, je�li doprawdy b�dzie mia� wyb�r.

Na wysoko�ci ju� tylko kilkuset metr�w po raz ostatni odezwa� si� do Kontroli na Pia�cie:

��Jeszcze panuj� troch�. Opadn� za p� minuty, wtedy zamelduj�.

To by�a tylko nadzieja, jak wszyscy zdawali sobie spraw�. Ale nie chcia� si� po�egna�; chcia�, by jego towarzysze wiedzieli, �e do ko�ca walczy nieustraszenie.

Rzeczywi�cie raczej si� nie ba� i to go zdumiewa�o, bo nigdy nie uwa�a� si� za cz�owieka szczeg�lnie odwa�nego. Nieomal doznawa� wra�enia, �e tak si� teraz boryka kto� nieznajomy, a on patrzy zainteresowany problemami aerodynamiki i zmienno�ci parametr�w, ciekaw, co si� stanie. Prawie jedynym jego uczuciem by� jaki� oboj�tny �al z powodu straconych okazji � zw�aszcza rych�ej Olimpiady Ksi�ycowej. Jedno przynajmniej by�o pewne: Wa�ka nie zaprezentuje swoich walor�w na Ksi�ycu.

Jeszcze sto metr�w, szybko�� opadania wydawa�a si� do przyj�cia, ale jak gwa�towne b�dzie uderzenie? I oto u�miech losu � teren tutaj zupe�nie p�aski. Trzeba wyt�y� wszystkie si�y w ostatecznym zrywie energii. Raz, dwa JU�!

Prawe skrzyd�o po spe�nieniu swej powinno�ci w ko�cu oderwa�o si� zupe�nie. Wa�ka zacz�a si� przetacza�. Spr�bowa� j� naprostowa�, stawiaj�c temu m�ynkowi op�r ca�ym cia�em. Na wprost nad sob� widzia� odleg�y o szesna�cie kilometr�w zaokr�glony �uk krajobrazu.

To nie w porz�dku, to nie ma sensu, �e niebo jest takie twarde.

Gdy Jimmy Pak odzyska� przytomno��, przede wszystkim u�wiadomi� sobie, �e piekielnie boli go g�owa. Prawie ucieszy� si� z tego b�lu, przynajmniej �wiadcz�cego, �e �yje.

Potem spr�bowa� si� poruszy� i natychmiast odczu� najrozmaitsze inne b�le, k�ucia i �mienia. O ile jednak m�g� si� zorientowa�, �adna ko�� nie by�a z�amana.

Potem spr�bowa� otworzy� oczy, ale zamkn�� je od razu przed blaskiem bij�cym z g�ry. Jako lekarstwo na b�l g�owy widok raczej niewskazany.

Jeszcze le�a� odzyskuj�c si�y i zastanawiaj�c si�, kiedy b�dzie m�g� bezpiecznie otworzy� oczy, gdy nagle us�ysza� z bliska dziwne chrupni�cie. Powoli odwr�ci� g�ow� w kierunku tego odg�osu i odwa�y� si� spojrze�. Omal nie zemdla� znowu.

W odleg�o�ci nie wi�kszej ni� pi�� metr�w ucztowa�o na szcz�tkach biednej Wa�ki jakie� du�e stworzenie podobne do kraba. Opanowa� nerwy i powoli, cichutko odturla� si� dalej, niepewny, czy za chwil� potw�r nie pochwyci go w kleszcze, gdy odkryje, �e mo�e mie� bardziej apetyczny posi�ek. Jednak�e potw�r wcale nie zwraca� na niego uwagi. Oddalony ju� o dziesi�� metr�w, Jimmy ostro�nie podpar� si� i usiad�.

Z tej wi�kszej odleg�o�ci �w krab nie wydawa� si� taki straszny. Mierzy� chyba ze dwa metry wzd�u� i metr wszerz, mia� niski sp�aszczony tu��w, sze�� n�g i to nieprawda, �e jad� Wa�k�: co wi�cej;: Jimmy nie widzia� ani �ladu pyska. To zwierz� tylko niszczy�o, kleszczami jak no�yce ci�o rower powietrzny na ma�e kawa�ki. Nast�pnie ca�ym szeregiem manipulator�w, kt�re wygl�da�y jak male�kie r�ce ludzkie, przenosi�o sobie te kawa�ki na grzbiet, uk�adaj�c je w coraz wi�ksz� stert�.

Ale czy to by�o zwierz�? Chocia� w pierwszej chwili tak pomy�la�, teraz mia� co do tego w�tpliwo�ci. Celowo�� dzia�ania raczej wskazywa�a na dosy� wysok� inteligencj�, nie widzia� powodu, dla kt�rego jakiekolwiek stworzenie kieruj�ce si� tylko instynktem tak starannie zbiera�oby rozrzucone szcz�tki jego powietrznego roweru � chyba �e mia�by to by� materia� do uwicia gniazda.

Obserwuj�c czujnie kraba, nadal zaj�tego wy��cznie swoj� prac�, pogramoli� si� i wsta�. Po kilku chwiejnych krokach stwierdzi�, �e mo�e nadal chodzi�, nie by� jednak pewny, czy zdo�a prze�cign�� tego sze�cionoga. W��czy� radio spokojny, �e nadal b�dzie dzia�a�o. Katastrofa, z kt�rej on zdo�a� wyj�� z �yciem, chyba nawet nie zosta�a zarejestrowana przez p�przewodnikow� elektronik�.

��Kontrola na Pia�cie � powiedzia� cicho. � S�yszycie mnie?

��Bogu dzi�ki! Nic ci si� nie sta�o?

��Troch� jestem wstrz��ni�ty. Popatrzcie na to.

Odwr�ci� kamer� w stron� kraba akurat w por�, �eby utrwali� ostateczne demolowanie skrzyd�a Wa�ki.

��Co to jest, do diab�a� i dlaczego �uje tw�j rower?

��Gdybym to ja wiedzia�. Wa�ka ju� za�atwiona. Uciekam st�d na wypadek, gdyby to co� chcia�o dla odmiany dobra� si� do mnie.

Jimmy powoli wycofa� si�, przy czym ani na chwil� nie odrywa� oczu od kraba. Stw�r chodzi� teraz w k�ko coraz szersz� spiral�, najwidoczniej szukaj�c fragment�w Wa�ki ewentualnie przeoczonych, tote� Jimmy m�g� zobaczy� go ca�ego.

Teraz, gdy ju� och�on�� z wra�enia, uzna�, ze bestia jest dosy� urodziwa, przy czym okre�lenie �krab�, jakiego automatycznie u�y�, nie nale�a�o do najtrafniejszych. Gdyby to stworzenie nie by�o tak niemo�liwie du�e, mo�na by je nazwa� �ukiem. Mia�o l�ni�cy jak metal, pi�kny pancerz; w istocie Jimmy prawie got�w by�by przysi�c, �e to rzeczywi�cie metal.

Ciekawa koncepcja. Mo�e wi�c robot, a nie zwierz�? Przej�ty t� my�l�, uwa�nie zbada� wzrokiem szczeg�y jego anatomii. Zamiast otworu g�bowego zobaczy� zbi�r manipulator�w bardzo przypominaj�cych wieloczynno�ciowe scyzoryki � marzenie i rado�� wszystkich ma�ych zuch�w: szczypce, szpikulce, pilniki i nawet co�, co wygl�da�o jak �wider, ale nic z tego nie dawa�o si� okre�li� zdecydowanie. Na Ziemi �wiat owad�w ma te� podobne narz�dy i wiele innych ponadto. Kwestia zwierz� czy robot pozostawa�a nie rozstrzygni�ta.

Oczy tego �kraba�, kt�re mo�e by rozstrzygn�y spraw�, czyni�y j� jeszcze bardziej zagadkow�. By�y tak g��boko osadzone pod kryj�cymi je kapturami, �e Jimmy nie m�g� pozna�, czy ich soczewki s� z kryszta�u, czy z galarety. Oczy te by�y przedziwnie jaskrawoniebieskie i zupe�nie bez wyrazu. Chocia� zwraca�y si� kilkakrotnie w jego stron�, nie b�ysn�a w nich bodaj najmniejsza iskierka zainteresowania. Uzna� subiektywnie, �e to decyduje o poziomie inteligencji. �aden stw�r � robot czy zwierz� � kt�ry ignoruje istot� ludzk�, na pewno nie grzeszy bystro�ci�.

Tymczasem krab nie krab przesta� kr��y� i przez kilka sekund sta� nieruchomo, jak gdyby odbiera� jakie� niedos�yszalne dla Jimmy�ego sygna�y. Potem ruszy� dziwnie ko�ysz�cym si� krokiem mniej wi�cej w kierunku morza. Szed� pro�ciute�ko przed siebie ze sta�� szybko�ci� czterech czy pi�ciu kilometr�w na godzin� i oddali� si� mo�e o dwie�cie metr�w, gdy Jimmy jeszcze nieco wstrz��ni�ty zauwa�y�, �e wraz z nim oddalaj� si� ostatnie sm�tne szcz�tki jego ukochanej Wa�ki. Kipi�c oburzeniem ruszy� w gwa�towny po�cig.

Post�pek Jimmy�ego nie by� tak ca�kowicie nielogiczny. Krab kierowa� si� w stron� morza, a on wiedzia�, �e ratunek -je�li ju� w og�le -mo�e nadej�� tylko stamt�d. Co wi�cej, chcia� odkry�, co krab zrobi ze swoim �upem: to powinno rzuci� jakie� �wiat�o na odruchy i inteligencj� tego stworzenia.

Nadal obola�y i odr�twia�y, dopiero po kilku minutach dogoni� kraba id�cego wytrwale. Zachowywa� jednak pe�n� szacunku odleg�o��, dop�ki si� nie przekona�, �e jego obecno�� jest krabowi zupe�nie oboj�tna. Podchodz�c bli�ej, zobaczy� w�r�d szcz�tk�w Wa�ki swoj� manierk� z wod� i �elazn� racj� �ywno�ciow�. Natychmiast poczu� g��d i pragnienie.

Oto sprzed nosa ucieka z bezlitosn� pr�dko�ci� pi�ciu kilometr�w na godzin� jedyny posi�ek i napitek w ca�ej po�udniowej po�owie Ramy. Bez wzgl�du na ryzyko trzeba je odzyska�. Ostro�nie podszed� do kraba od ty�u z prawej strony. Dotrzymuj�c mu kroku, studiowa� skomplikowany rytm jego n�g, a� w ko�cu m�g� przewidzie� w ka�dej chwili, gdzie kt�ra st�pnie. Gdy ju� by� got�w, b�kn�� szybko: �Przepraszam� i rzuci� si� b�yskawicznie, �eby porwa� swoj� w�asno��. Nigdy nie przypuszcza�, �e nadejdzie dzie�, w kt�rym b�dzie musia� wykaza� umiej�tno�ci z�odzieja kieszonkowego. Uda�o si� i by� sob� zachwycony. W nieca�� sekund� uciek� od kraba, id�cego wci�� tak samo miarowym krokiem.

Pozosta� w tyle na odleg�o�� kilkunastu metr�w. Zwil�y� wargi wod� z manierki i zacz�� �u� baton koncentrat�w mi�snych. To ma�e zwyci�stwo poprawi�o mu humor: teraz odwa�y� si� nawet zastanowi� nad swoj� ponur� przysz�o�ci�.

P�ki �ycia, p�ty i nadziei, a przecie� nie wyobra�a� sobie �adnego sposobu ratunku. Cho�by jego koledzy przeprawili si� przez morze, jak dotar�by do nich z urwiska p�kilometrowej wysoko�ci?

��Znajdziemy jaki� spos�b � obieca�a mu Kontrola na Pia�cie. � Niemo�liwe, �eby to urwisko bieg�o wok� Ramy nieprzerwanym ci�giem.

Wyrywa�o mu si� pytanie: �Dlaczego niemo�liwe?�, ale ostatecznie nie zapyta�.

Jedn� z najdziwniejszych okoliczno�ci w�drowania po Ramie by�o to, �e zawsze si� widzia�o miejsce docelowe. Tutaj zakr�ty niczego nie zas�ania�y � przeciwnie, ukazywa�y wszystko. Po jakim� czasie Jimmy wiedzia�, dok�d krab idzie: daleko na l�dzie, kt�ry zdawa� si� wznosi� przed nim, zia�a szeroka na p� kilometra jama. Trzy takie wypatrzono z Piasty w po�udniowej cz�ci Ramy. Nie zdo�ano jednak okre�li�, jak s� g��bokie. Nadano im nazwy s�ynnych krater�w na Ksi�ycu i krab teraz zbli�a� si� do krateru zwanego Kopernikiem. Ten Kopernik raczej nie przypomina� swego imiennika ksi�ycowego, nie otoczony wzg�rzami i bez szczyt�w po�rodku. By� g��bokim szybem o pionowych zboczach.

Podchodz�c dostatecznie blisko, �eby tam zajrze�, Jimmy zobaczy� w dole co najmniej o p� kilometra poni�ej z�owieszcz�, szar� jak o��w tafl� wody. A wi�c woda chyba na poziomie morza: zastanowi� si�, czy jest z morzem po��czona.

W g��b tej studni prowadzi�a spiralna rampa, tak wci�ta w strom� �cian�, �e wygl�da�a jak rowek gwintu w lufie ogromnej strzelby. Wydawa�o si�, �e zakr�ca niezliczon� ilo�� razy; Jimmy, zdezorientowany coraz bardziej, dopiero gdy prze�ledzi� kilka jej skr�t�w, zrozumia� wreszcie, �e to s� trzy rampy, a nie jedna, trzy oddzielne, rozmieszczone wzgl�dem siebie co sto dwadzie�cia stopni. W ka�dych innych okoliczno�ciach uzna�by ca�� t� koncepcj� za wspania�y architektoniczny tour de forte.

Rampy dochodzi�y do samej wody i znika�y pod jej z�owieszcz� powierzchni�. Przy zwierciadle wody Jimmy zobaczy� kilka czarnych tuneli czy te� jaski� wygl�daj�cych dosy� gro�nie. Zastanowi� si�, czy s� zamieszkane. Mo�e Ramianie to istoty ziemnowodne?

Kiedy krab podszed� do kraw�dzi studni, Jimmy my�la�, �e zacznie on schodzi� jedn� z tych ramp, mo�e nios�c szcz�tki Wa�ki do jakiej� istoty, kt�ra potrafi je oszacowa�. Ale krab stan�� na kraw�dzi bez �adnych oznak wahania, chocia� st�pni�cie o par� centymetr�w za daleko by�oby katastrofalne, nachyli� si� nad przepa�ci� i otrz�sn�� si�. Szcz�tki Wa�ki trzepocz�c zlecia�y w g��bin�. Jimmy patrzy� ze �zami w oczach. Oto � pomy�la� gorzko inteligencja tego stworu!

Po takim pozbyciu si� odpadk�w krab odwr�ci� si� i ruszy� ku Jimmy�emu, stoj�cemu w odleg�o�ci zaledwie dziesi�ciu metr�w. Czy mnie potraktuje tak samo? � zastanowi� si� Jimmy. Mia� nadziej�, �e kamera nie dr�y zanadto w jego r�kach, kiedy pokazywa� Kontroli na Pia�cie szybkie zbli�anie si� potwora.

��Co doradzacie? � szepn�� z niepokojem, nie bardzo licz�c na pomocn� odpowied�.

Troch� pociesza�a go my�l, �e przecie� wkracza do Historii. Napr�dce przypomnia� sobie rozmaite wzory spotka� z istotami z dalekiego wszech�wiata. Dotychczas wszystkie by�y czysto teoretyczne. On b�dzie pierwszym cz�owiekiem, kt�ry si� przekona, jaki obr�t mo�e to przyj�� w praktyce.

��Nie uciekaj, dop�ki nie stwierdzisz, �e to stworzenie jest wrogie � us�ysza� szept z Kontroli na Pia�cie.

Ale dok�d ucieka�? � zada� sobie pytanie. Chyba prze�cign��by tego kraba w biegu na sto metr�w, mia� jednak niemi�� pewno��, �e na d�u�szy dystans da�by si� pokona�.

Powoli uni�s� wyprostowane r�ce. Od dwustu lat ludzie dyskutuj� nad tym gestem: czy ka�de stworzenie wsz�dzie we wszech�wiecie zrozumie owo: �Widzisz, nie mam broni�? No, ale nikt jeszcze nie wymy�li� nic lepszego.

Stw�r nie zareagowa� ani nie zwolni� kroku. Zupe�nie zignorowa� Jimmy�ego, gdy go mija� w swej wyra�nie celowej w�dr�wce na po�udnie. Czuj�c si� bardzo g�upio, przedstawiciel gatunku Homo sapiens patrzy�, jak jego Pierwszy Kontakt odchodzi po ramia�skiej r�wninie zupe�nie oboj�tnie, czyli po prostu go lekcewa�y.

Niewiele razy w �yciu Jimmy czu� si� tak upokorzony. Potem jednak wzi�o g�r� poczucie humoru. Ostatecznie �adna tragedia, �e zlekcewa�y�a cz�owieka automatyczna ci�ar�wka do wywozu �mieci. By�oby znacznie gorzej, gdyby ta ci�ar�wka powita�a go jak dawno zaginionego brata�

Podszed� z powrotem do kraw�dzi Kopernika i popatrzy� w d�, na t� m�tn� wod�. Dopiero teraz zauwa�y� pod jej powierzchni� sun�ce powoli tam i z powrotem jakie� nieokre�lone kszta�ty � niekt�re z nich nawet spore. Jeden skierowa� si� ku najbli�szej spiralnej rampie i co�, co wygl�da�o jak czo�g na wielu nogach, rozpocz�o d�ug� w�dr�wk� w g�r�. W tym tempie � pomy�la� Jimmy dojdzie tu nie pr�dzej ni� za godzin�; je�eli stanowi niebezpiecze�stwo, to w ka�dym razie nierychliwe.

Potem zauwa�y� miganie znacznie szybszego ruchu w pobli�u owych jaski� przy samej linii wody. Co� posuwa�o si� bardzo szybko po rampie, ale nie m�g� na tym skupi� wzroku ani dopatrzy� si� w tym czegokolwiek okre�lonego: zupe�nie jakby zobaczy� ma�� tr�b� powietrzn� albo s�up kurzu wielko�ci mniej wi�cej cz�owieka�

Zamruga� i potrz�sn�� g�ow�, przymykaj�c oczy. Gdy po kilku sekundach zn�w tam spojrza�, widziad�a ju� nie by�o.

Mo�e to jego l�dowanie wywo�a�o wi�kszy wstrz�s, ni� przypuszcza�: nigdy dot�d nie miewa� halucynacji. Postanowi� nie zwierza� si� z tego Kontroli na Pia�cie.

Ani te� nie mia� zamiaru bada� ramp, chocia� pocz�tkowo zamierza� to zrobi�. Tylko by straci� energi� zgo�a zbytecznie.

Wiruj�ca zjawa, kt�r� z pewno�ci� sobie uroi�, nie mia�a z t� jego decyzj� nic wsp�lnego.

Absolutnie nic, bo oczywi�cie Jimmy nie wierzy� w duchy.

Jimmy po tak wielkich wysi�kach mia� pragnienie, wi�c pi�, chocia� dobrze wiedzia�, �e na ca�ym tym l�dzie nie ma wody nadaj�cej si� do picia. Zawarto�� manierki mog�aby prawdopodobnie wystarczy� na tydzie�, pomagaj�c przetrwa� � ale po co? Problemem ratowania go wkr�tce si� zajm� najt�sze m�zgi na Ziemi. Kapitan Norton b�dzie mia� uszy pe�ne dobrych rad. C�, kiedy nie mo�na sobie wyobrazi� zej�cia z p�kilometrowej wysoko�ci po�udniowego urwiska. Nawet gdyby znalaz�a si� lina dostatecznie d�uga, nie by�oby o co jej zaczepi�.

Nie, nie, to g�upie i nie przystoi m�czy�nie � podda� si� bez walki. Wszelka pomoc mo�e nadej�� tylko z morza, wi�c trzeba tam p�j��, a id�c wype�nia� dalej swoje zada nie, tak jakby nic si� nie sta�o. Nikt ju� nigdy nie b�dzie m�g� ogl�da� i fotografowa� tych zr�nicowanych teren�w i takie osi�gni�cie przecie� zagwarantuje Jimmy�emu po�miertn� nie�miertelno��. Jakkolwiek wola�by honory innego rodzaju, ostatecznie lepszy taki zaszczyt ni� �aden.

Od morza dzieli�y go zaledwie trzy kilometry, gdyby lecia� swoj� biedn� Wa�k�, ale zdany tylko na w�asne si�y nie m�g�by przeby� tej drogi w prostej linii. Cz�� terenu z pewno�ci� by�a nie do przebycia. Nie martwi�o go to, poniewa� tras nad morze nie brakowa�o. Widzia� je wszystkie na tej wielkiej zaokr�glonej mapie, kt�ra go otacza�a wznosz�c si� po obu jego stronach.

Czasu mia� mn�stwo, wi�c postanowi� w�drowa� przez okolice. gdzie krajobraz jest najciekawszy, cho�by musia� nak�ada� drogi. Mniej wi�cej o kilometr na prawo zobaczy� kwadrat rozmigotany jak r�ni�te szk�o czy te� olbrzymia jaka� wystawa klejnot�w. Prawdopodobnie to drugie por�wnanie sprawi�o, �e przyspieszy� kroku. Nawet skaza�ca mo�e przelotnie o�ywi� my�l o kilku tysi�cach metr�w kwadratowych drogocenno�ci.

Nie poczu� si� szczeg�lnie rozczarowany, gdy stwierdzi�, �e owe klejnoty to kryszta�ki kwarcu, miliony ich osadzone w piasku. Natychmiast zainteresowa� si� s�siednim kwadratem szachownicy, gdzie rozstawione g�sto, jak gdyby bez �adnego planu. stercza�y puste w �rodku metalowe kolumny o wysoko�ci od jednego do sze�ciu prawie metr�w. Nie by�o przej�cia w tej kolumnadzie: tylko czo�giem da�oby si� przejecha� przez tak� g�stwin� rur.

Id�c pomi�dzy kwadratem kryszta�k�w i kwadratem kolumn dotar� do pierwszego skrzy�owania. Z prawej strony ujrza� ogromny, te� kwadratowy dywan czy kilim utkany z drutu. Spr�bowa� oderwa� kawa�ek drucianej prz�dzy, ale bez skutku. Z lewej strony znajdowa�a si� mozaika z sze�ciok�tnych p�ytek � inkrustacja tak g�adka, �e nigdzie nie dojrza� �ladu z��cze�. Ta powierzchnia wydawa�aby si� jednolita, gdyby nie fakt, �e kafle mieni�y si� wszystkimi kolorami t�czy. Przez wiele minut usi�owa� wypatrzy� dwa s�siaduj�ce z sob� kwadraty jednakowej barwy, �eby sprawdzi�, czy wtedy zdo�a dociec, jak s� po��czone, ale nie znalaz� �adnego takiego uk�adu.

Przekaza� Kontroli na Pia�cie panoramiczne uj�cie skrzy�owania i niepewnym g�osem zapyta�:

��Jak my�licie, co to jest? Czuj� si�, jakbym chodzi� po fragmentach olbrzymiej �amig��wki. Czy mo�e to ramia�ska galeria sztuk?

��Tak samo nie wiemy jak ty, Jimmy. Ale na razie nic nie �wiadczy, �eby Ramianie przejawiali zap�dy artystyczne. Nie wyci�gajmy pochopnych wniosk�w, zaczekajmy, a� b�dzie troch� wi�cej dowod�w.

Dwa przyk�ady, na kt�re natkn�� si� przy nast�pnym skrzy�owaniu, niewiele mu pomog�y. By�y to kwadraty zupe�nie r�ne: jeden o barwie naturalnej szarej, prawie nijakiej, twardy, ale �liski pod dotkni�ciem, drugi mi�kki, g�bczasty, z miliardami male�kich otwork�w. St�pn�� na t� g�bk� i a� md�o mu si� zrobi�o, gdy zafalowa�a jak dopiero co naniesione ruchome piaski.

Przy nast�pnym skrzy�owaniu zobaczy� kwadrat uderzaj�co podobny do zaoranego pola � tyle �e wszystkie bruzdy mia�y r�wn� g��boko�� jednego metra, szorstkie jak pilniki czy raszple. Ale nie to przyku�o jego uwag�, tylko kwadrat s�siedni, najbardziej zastanawiaj�cy ze wszystkich, jakie dotychczas widzia�. W ko�cu co� tutaj m�g� zrozumie� � zreszt� ku swemu zaniepokojeniu.

Ca�y ten kwadrat otacza�o ogrodzenie tak zwyczajne, �e po raz drugi nie spojrza�by na nie, gdyby je zobaczy� na Ziemi. W odst�pach pi�ciometrowych sta�y s�upy chyba z metalu, podtrzymuj�ce sze�� przeci�gni�tych mi�dzy nimi drut�w. Za tym ogrodzeniem by�o identyczne drugie, a za drugim trzecie. Jeszcze jeden typowy przyk�ad redundancji w Ramie: cokolwiek by si� znajdowa�o w tym zamkni�ciu, o wydostaniu si� stamt�d nie mog�o by� mowy. Nigdzie nie zobaczy� wr�t, kt�re by si� rozwiera�y, �eby wpu�ci� owe zwierz� czy te� wiele zwierz�t, kt�re zapewne tam trzymano. Tylko po�rodku tego kwadratu zobaczy� otw�r, podobny do krateru Kopernik, tyle �e mniejszy.

Nawet w innych okoliczno�ciach prawdopodobnie nie waha�by si�, a teraz nie mia� przecie� nic do stracenia. Szybko wspi�� si� na druty pierwsze, drugie i trzecie, podszed� do otworu i zajrza� w g��b.

P�ytsza ni� Kopernik, ta studnia mia�a tylko pi��dziesi�t metr�w g��boko�ci. Na suchym dnie zobaczy� wyloty trzech tuneli, du�e jak dla s�oni. I nic wi�cej.

D�ugo tam patrz�c uzna�, �e pod�oga w tym szybie mo�e by� jedynie wind�; innego sensownego wyt�umaczenia nie ma. Ale co ta winda przewozi, prawdopodobnie nigdy nie b�dzie wiadomo. Mo�na tylko zgadywa�, �e ,co� dosy� du�ego i chyba niebezpiecznego.

W ci�gu nast�pnych kilku godzin przeszed� ponad dziesi�� kilometr�w wzd�u� brzegu morza i kwadraty szachownic ju� mu si� zacz�y zamazywa� w pami�ci. Niekt�re pod siatk� drucian� wygl�da�y jak olbrzymie klatki dla ptak�w. Inne wydawa�y si� basenami nape�nionymi jak�� ciecz� zsiad�� i zbe�tan�, a jednak, gdy je ostro�nie sprawdza�, stwierdza�, �e to jest substancja sta�a. Natrafi� te� na kwadrat smoli�cie czarny, a� nie m�g� tam zobaczy� nic i tylko zmys�em dotyku rozpozna�, �e to nie jest sama ciemno��.

A przecie� teraz nast�pi�o jakie� delikatne przej�cie w co�, czego nie m�g� zrozumie�. Szeregiem na po�udnie rozci�ga�y si� jedno za drugim � �adne inne okre�lenie by tu nie pasowa�o � pola. R�wnie dobrze m�g�by tak przechodzi� obok jakiej� eksperymentalnej farmy na Ziemi: kwadraty by�y po�aciami staranie wyr�wnanej gleby tego nigdy jeszcze nie widzia� w�r�d metalowych krajobraz�w Ramy.

Pola uprawne, ale dziewicze, bez �ycia, czekaj�ce na plony zbo�a, kt�rego nigdy nie zasiano. Jimmy zastanowi� si�, jaki jest ich cel; stanowczo odrzuca� mo�liwo��, �eby stworzenia na tak wysokim szczeblu rozwoju jak Ramianie zajmowa�y si� jak�kolwiek form� rolnictwa. Nawet na Ziemi gospodarka rolna by�a ju� tylko ulubionym hobby b�d� snobizmem nakazuj�cego zaopatrywa� si� w �ywno�� egzotyczn�, bardzo luksusow�. Ale got�w by� przysi�c: to s� pola � czekaj�ce na ziarno, bezb��dnie przygotowane. Dotychczas nie wiedzia�, �e gleba mo�e by� tak czysta: ka�dy kwadrat pokrywa�a wielka p�achta z twardego przezroczystego plastyku. Spr�bowa� przeci�� ten plastyk, �eby wzi�� pr�bk� gleby, ale zdo�a� ledwie zadrapa� no�em jego powierzchni�.

Dalej w g��bi l�du ci�gn�y si� inne pola; na wielu z nich sta�y skomplikowane konstrukcje z pr�t�w i drut�w, przypuszczalnie do podpierania pn�czy. Wygl�da�y ponuro i bezbarwnie jak bezlistne drzewa w �rodku zimy. Ta zima, kt�r� one zna�y, musia�a by� rzeczywi�cie d�uga i straszna, a teraz kilka tygodni ciep�ego blasku mo�e mia�o by�

jedynie interludium przed jej rych�ym powrotem.

Nie wiedz�c dlaczego, nagle zatrzyma� si�, �eby spojrze� uwa�niej na ten metalowy labirynt. Najwidoczniej machinalnie ch�on�� wszystkie szczeg�y wok� siebie i raptem, te� machinalnie, dostrzeg� w fantastycznie obcym krajobrazie co� jeszcze bardziej fantastycznego.

Po�rodku jednego z okratowa� z drutu i pr�t�w ja�nia�a oddalona mo�e o �wier� kilometra kolorowa plamka. Ma�a i niepoka�na, wcale nie rzuca�a si� w oczy; na Ziemi nikt nie zwr�ci�by na ni� uwagi. A przecie� niew�tpliwie zauwa�y� j� tutaj w�a�nie dlatego, �e przypomina�a mu Ziemi�

Nie zameldowa� o tym Kontroli na Pia�cie, dop�ki nie upewni� si�, �e to nie pomy�ka i nie z�uda, wywo�ana samym pobo�nym �yczeniem. Dopiero gdy podszed� na odleg�o�� kilku metr�w, wiedzia� niezbicie, �e to wtargn�o w ja�owy, aseptyczny �wiat Ramy nieproszone. Ot� u skraju ramia�skiego l�du po�udniowego rozkwita� swoj� samotn� wspania�o�ci� kwiat.

Gdy podszed� jeszcze bli�ej, zobaczy�, �e co� tu jest nie tak, jak by� powinno. W plastykowej p�achcie, przypuszczalnie chroni�cej warstw� gleby przed zanieczyszczeniem ze strony jakich� niepo��danych form �ycia, widnia�a dziura. Z rozdarcia stercza�a zielona �odyga grubo�ci ludzkiego ma�ego palca, pn�ca si� w g�r� po kracie. Na wysoko�ci metra od gruntu wybucha�a p�kiem rozwini�tych sinych li�ci, maj�cych bardziej kszta�t pi�r ni� li�cie jakiejkolwiek znanej Jimmy�emu ro�liny. Na poziomie jego oczu ko�czy�a si� czym�, co zrazu mo�na by uzna� za pojedynczy kwiat. Teraz jednak stwierdzi� bez zdziwienia, �� s� to trzy kwiaty, jeden przy drugim.

P�atki, a raczej jaskrawe rurki d�ugo�ci oko�o pi�ciu centymetr�w � co najmniej po pi��dziesi�t ich w ka�dym z tych kwiat�w � l�ni�y takim metalicznym b��kitem, fioletem i zieleni�, �e wydawa�y si� raczej skrzyd�ami motyla ni� czymkolwiek z kr�lestwa ro�lin. Jimmy, kt�ry w�a�ciwie poj�cia nie mia� o botanice, zdumia� si�, �e brak tu bodaj �ladu cech normalnych kwietnych p�atk�w b�d� pr�cik�w. Mo�e podobie�stwo do ziemskich kwiat�w jest tylko przypadkowe? Mo�e to co� bardziej zbli�onego do koralowca? W ka�dym razie chyba z tego wynika, �e istniej� w Ramie jakie� stworzonka sprowadzone drog� powietrzn�, �eby s�u�y� jako czynniki u�y�niaj�ce albo jako po�ywienie.

Niewa�ne zreszt�. Cokolwiek powiedzieliby o tym naukowcy, dla Jimmy�ego to by� kwiat. Dziwne, zgo�a nie w stylu ramia�skim cudo, kwitn�ce sobie w�r�d metalowej martwoty, przypomina�o mu o wszystkim, czego nie mia� zobaczy� ju� nigdy. Zapragn�� wi�c ten kwiat zerwa�.

Nie by�a to taka prosta sprawa. Dzieli�a go od kwiatu odleg�o�� ponad dziesi�ciu metr�w i kratka z cienkich pr�cik�w, kt�re uk�ada�y si� w sze�ciany o czterdziestocentymetrowych bokach. Jimmy jednak nie lata�by na rowerach powietrznych, gdyby nie by� smuk�y, gi�tki. Wiedzia�, �e jako� przeci�nie si� przez te odst�py w kracie. Ale powr�t stamt�d b�dzie o wiele trudniejszy � za ciasno, �eby si� odwr�ci�, trzeba by wycofa� si� ty�em.

Kontrola na Pia�cie wyrazi�a zachwyt wobec jego odkrycia, gdy ju� je opisa� i sfotografowa� z ka�dej strony. Bez �adnego sprzeciwu przyj�to jego decyzj�:

��Id� po ten kwiat.

Zreszt� sprzeciw�w wcale si� nie spodziewa�; m�g� robi� ze swoim �yciem, co tylko chcia�, bo teraz by�o jego wy��czn� w�asno�ci�.

Rozebra� si� do naga, chwyci� za te g�adkie metalowe pr�ty i zacz�� si� wczo�giwa� w okratowanie. Ciasno diabelnie: czu� si� jak wi�zie� uciekaj�cy przez okienko celi. Wreszcie wcisn�� si� ca�y i zanim ruszy� dalej, spr�bowa� dla sprawdzenia wycofa� si� z powrotem. Sz�o mu to znacznie gorzej, bo musia� teraz inaczej napr�a� r�ce, �eby si� odpycha�, a nie wci�ga�, ale i tak nie by�o obawy, �e zostanie bezradny w tej pu�apce.

Z natury czynny i impulsywny, nigdy nie bawi� si� w rozmy�lania. Tote� gdy wi� si� mozolnie przez w�ski korytarz z pr�t�w, nie traci� czasu na roztrz�sanie pobudek swojej donkiszoterii. Dotychczas kwiaty w og�le mog�y dla niego nie istnie�, a tu nagle marnuje resztki energii, �eby zerwa� kwiat.

Istotnie to by� okaz niezwyk�y, przedstawiaj�cy nieoszacowan� warto�� naukow�. Ale on chcia� zerwa� ten kwiat tylko dlatego, �e to by�o ostatnie ogniwo ��cz�ce go ze �wiatem �ycia i z planet�, na kt�rej si� urodzi�.

Gdy ju� mia� kwiat przed sob�, opad�y go skrupu�y. Mo�e to jedyny kwiat w ca�ej Ramie: czy zerwanie go da�oby si� usprawiedliwi�?

Gdyby Jimmy potrzebowa� pretekstu, m�g�by si� pociesza� my�l�, �e sami Ramianie nie w��czyli kwiat�w do swoich plan�w. Ta ro�lina, najwidoczniej fenomen tutaj, wyros�a o ca�e stulecia za p�no � czy te� za wcze�nie. Ale tak naprawd� Jimmy pretekstu nie potrzebowa�. Waha� si� tylko chwil�. Si�gn��, chwyci� �odyg� i mocno szarpn��.

Zerwa� kwiat bez trudu razem z �odyg� i dwoma li��mi, po czym zacz�� powoli wyczo�giwa� si� przez okratowanie. Teraz, maj�c jedn� r�k� zaj�t�, wraca� ty�em by�o bardzo trudno, wkr�tce wi�c musia� odpocz��, �eby nabra� tchu. W�a�nie wtedy zauwa�y�, �e pierzaste li�cie na �odydze stulaj� si� i ro�lina w gruncie, ju� bez kwiatu, powoli odwija si� od swojej podpory. Gdy patrzy� zafascynowany i przera�ony jednocze�nie, ca�a wsun�a si� w gleb� jak w�� �miertelnie ranny, wpe�zaj�cy z powrotem do gniazda.

Zamordowa�em co� pi�knego � powiedzia� sobie Jimmy. � No, ale Rama przecie� mnie zabija. Wzi��em tylko to. co mi si� prawowicie nale�y.

Kapitan Norton, kt�ry jeszcze nigdy nie utraci� nikogo z za�ogi, nie mia� zamiaru utraci� nikogo teraz. Jeszcze przed wyruszeniem Jimmy�ego na biegun po�udniowy rozwa�a� ewentualn� akcj� ratunkow�; ten problem jednak okaza� si� zbyt trudny. Norton zdo�a� zrobi� tylko tyle, �e wykluczy� wszystkie rozwi�zania oczywiste.

Jak wspi�� si� na pionowe urwisko o wysoko�ci p� kilometra? Z w�a�ciwym ekwipunkiem � i po przeszkoleniu � to dosy� �atwe. C�, kiedy na pok�adzie �mia�ka nie by�o hakownicy, a nikomu jak dot�d nie przyszed� do g�owy �aden inny praktyczny spos�b wbijania koniecznych setek hak�w w tward�, g�adk� �cian�.

Pokr�tce rozpatrzy� rozwi�zania dziwaczniejsze, nawet wyra�nie wariackie. Mo�e by mog�a tam wej�� kt�ra� z ma�p wyposa�ona w przyssawki? Ale cho�by ten plan by� wykonalny, ile trzeba by czasu, �eby wyprodukowa� i sprawdzi� owe wyposa�enie, a potem odpowiednio przeszkoli� ma�p�? Bo cz�owiekowi chyba by zabrak�o si�y na dokonanie takiego wyczynu.

P�niej si�gn�� do technologii bardziej nowoczesnej. Kusi�y go zespo�y osobistego nap�du odrzutowego, ale to by� nap�d za s�aby, poniewa� zaprojektowano je do pracy w stanie niewa�ko�ci. W �adnym wypadku nie ud�wign�yby ci�aru cz�owieka nawet przy skromnym przyci�ganiu Ramy.

Czy mo�na wys�a� tak wysoko sam silnik odrzutowy zdalnie sterowany, nios�cy tylko lin� ratunkow�? Spr�bowa� zainteresowa� tym sier�anta Myrona, kt�ry raz dwa udzieli� odpowiedzi odmownej. S� � wykaza� ten in�ynier powa�ne trudno�ci, je�li chodzi o stabilno��: da�oby si� je pokona�, ale niepr�dko, a czas przecie� nagli.

Wi�c mo�e balony? To wydawa�o si� raczej wykonalne skombinowa� jak�� pow�ok� i dostatecznie ma�e �r�d�o ciep�a. Tego w�a�nie jedynego pomys�u Norton nie odrzuci�, gdy problem nagle przesta� by� teoretyczny i sta� si� kwesti� �ycia i �mierci, wysuni�t� na pierwsze miejsce w ka�dym dzienniku telewizyjnym na wszystkich zaludnionych planetach.

W czasie gdy Jimmy w�drowa� wzd�u� kraw�dzi Morza Cylindrycznego, wielu szalonych wynalazc�w w Uk�adzie S�onecznym pr�bowa�o go ratowa�. W Kwaterze G��wnej Floty Kosmicznej rozpatrywano ka�d� propozycj� i mniej wi�cej jedn� na tysi�c przekazywano kapitanowi �mia�ka. Doktor Carlisle Perera pojawi� si� dwukrotnie � raz korzystaj�c z bezpo�redniego kana�u kontroli kosmicznej i raz za po�rednictwem TELEKOSMOSU Z PIERWSZE�STWEM DO RAMY. Rozwi�zanie przedstawione przez tego uczonego zabra�o jemu nieca�e pi�� minut, a komputerowi jedn� tysi�czn� sekundy.

Z pocz�tku Norton my�la�, �e to �art w bardzo kiepskim gu�cie. Kiedy jednak zobaczy� nazwisko nadawcy i za��czone obliczenia, szybko zmieni� pogl�d.

Wr�czy� t� wiadomo�� Karlowi Mercerowi.

��Co o tym s�dzisz? � zapyta� tak oboj�tnie, jak tylko zdo�a�.

Karl przeczyta� to szybko, po czym odpowiedzia�:

��No, niech mnie diabli! On ma racj�, rzecz jasna.

��Jeste� tego pewny?

��Mia� racj� co do burzy, prawda? �e te� nam to na my�l nie przysz�o: czuj� si� teraz jak g�upiec.

��Nie ty jeden. Nast�pne zagadnienie: jak myto powiemy Jimmy�emu?

��Chyba nie musimy� a� do ostatniej chwili. Przynajmniej ja na jego miejscu wola�bym nie wiedzie�. Tylko mu powiedz, �e ju� do niego wyruszamy.

A przecie� nawet w owej chwili wstrz�su Norton przede wszystkim zatroszczy� si� o sw�j statek.

���mia�ek! � zawo�a�. � Zameldowa� o sytuacji!

��W porz�dku, kapitanie � dolecia�a uspokajaj�ca odpowied� zast�pcy. � Czuli�my lekkie dr�enie, ale nic takiego, co by mog�o spowodowa� szkody. Jest niewielka zmiana po�o�enia, mostek poda�� o dwie dziesi�te stopnia. Ich zdaniem pr�dko�� wirowania Ramy te� si� troch� zmieni�a. Dok�adny odczyt b�dziemy mieli za par� minut.

A wi�c to ju� � pomy�la� Norton. � Znacznie wcze�niej ni� przewidywali�my: jeste�my jeszcze daleko od peryhelium i od momentu, w kt�rym logicznie mo�na przej�� na

inn� orbit�. Ale niew�tpliwie nast�pi�a jaka� korekta trajektorii lotu� i mog� by� dalsze wstrz�sy.

Tymczasem skutki pierwszego trz�sienia by�y a� zanadto widoczne na zaokr�glonej powierzchni wody, pozornie sp�ywaj�cej wci�� z nieba. Fala w odleg�o�ci jeszcze dziesi�ciu kilometr�w od nich rozci�ga�a si� na ca�� szeroko�� morza od brzegu p�nocnego do po�udniowego. Przy brzegach tworzy�a pieniste �ciany bieli, ale po�rodku, gdzie p�dzi�a o wiele szybciej ni� jej flanki z ba�wanami, wygl�da�a jak niezbyt wyra�na niebieska krecha. Op�r przybrze�nych mielizn wygina� j� w �uk, kt�rego cz�� �rodkowa wysuwa�a si� coraz bardziej naprz�d.

��Sier�ancie � rzek� Norton pospiesznie. � To jest twoja dziedzina. Co mo�emy zrobi�?

Sier�ant Ruby Barnes zatrzyma�a tratw� i ze skupieniem zacz�a bada� sytuacj�. Wyraz jej twarzy, jak Norton stwierdzi� z ulg�, nie �wiadczy� o niepokoju: to by�o raczej przyjemne podniecenie zawodnika przyjmuj�cego wyzwanie.

��Chcia�abym mie� wyniki sondowania � powiedzia�a. Je�eli jeste�my na g��bokiej wodzie, nie ma czym si� denerwowa�.

��Wi�c nic nam si� nie stanie? Do brzegu jeszcze cztery kilometry.

��Mam nadziej�, �e nic, ale chc� wiedzie�.

Zn�w w��czy�a silnik i skierowa�a Decyzj� prosto ku zbli�aj�cej si� fali. Norton os�dzi�, �e ta szybsza �rodkowa cz�� �uku dosi�gnie ich najp�niej za pi�� minut, ale tak samo jak Ruby wiedzia�, �e to nie stanowi powa�nego niebezpiecze�stwa. To tylko p�dz�ce wybrzuszenie o wysoko�ci zaledwie metra, kt�re mo�e nawet nie zako�ysze tratw�. Natomiast flanki, sun�ce daleko w tyle, s� rzeczywi�cie gro�ne.

Nagle na samym �rodku tej mniejszej fali zapieni�y si� ba�wany. Fala najwidoczniej uderzy�a w jak�� parokilometrow� zapor� znajduj�c� si� tu� pod powierzchni� wody. Jednocze�nie ba�wany obu flank opad�y, przetaczaj�c si� na pe�ne morze.

�amacze fal, pomy�la� Norton. Takie same jak w zbiornikach paliwa na �mia�ku, tylko na tysi�ckrotnie wi�ksz� skal�. Z pewno�ci� tu na dnie morza istnieje jaki� system, �eby st�umi� ka�d� wezbran� fal� jak najszybciej. Jedyna wa�na teraz kwestia, to czy jeste�my nad jednym z element�w tego systemu?

Sier�ant Barnes okaza�a si� bystrzejsza od niego. Zatrzyma�a Decyzj�. Kotwica uderzy�a w dno na g��boko�ci zaledwie pi�ciu metr�w.

��Wyci�gn�� j�! � zawo�a�a sier�ant Barnes do swojej za�ogi. � Musimy st�d ucieka�!

Norton serdecznie przyzna� sier�antowi Barnes racj�: ucieka� � ale w kt�r� stron�? Ruby zn�w z maksymaln� szybko�ci� prowadzi�a Decyzj� ku fali, oddalonej ju� tylko o pi�� kilometr�w. Dopiero teraz Norton us�ysza� ten ryk � daleki, niew�tpliwy ryk, jakiego nigdy nie spodziewa� si� us�ysze� w Ramie. Po chwili nat�enie odg�osu zmieni�o si�: �rodkowa cz�� fali opad�a, boki podnios�y si� znowu.

Spr�bowa� wyliczy� odleg�o�� mi�dzy podwodnymi przegrodami, zak�adaj�c, �e s� rozmieszczone w r�wnych odst�pach. Je�li si� nie myli, powinna by� jeszcze jedna przed nim; byle pomi�dzy przegrodami ustawi� tratw� na g��bokiej wodzie, b�d� zupe�nie bezpieczni.

Sier�ant Barnes wy��czy�a jeszcze raz silnik i rzuci�a kotwic�. Stwierdzi�a, �e kotwica nawet na g��boko�ci trzydziestu metr�w nie uderza o dno.

��W porz�dku � powiedzia�a z westchnieniem ulgi. Ale zostawi� silnik w��czony.

Teraz by�y tylko te oci�gaj�ce si� ba�wany przy brzegach; po�rodku morza zn�w panowa� spok�j, chocia� niepoka�na sina zmarszczka wody nadal p�dzi�a. ku Decyzji. Sier�ant Barnes trzyma�a kurs w jej kierunku, gotowa w ka�dej chwili przyspieszy� obroty silnika.

Potem ju� o dwa kilometry od nich morze si� wzburzy�o. W bia�ogrzywej furii stan�o d�ba i rycza�o og�uszaj�co. Z szesnastokilometrowej wysoko�ci tej fali run�a, jak gdyby na�o�ona na ni�, sun�c niczym lawina po g�rskim zboczu, fala mniejsza, ale tak szeroka, �e mog�a ich zabi�.

Sier�ant Barnes zobaczy�a l�k na twarzach swojej za�ogi. Spr�bowa�a przekrzycze� ryk morza:

��Czego si� boicie?! P�ywa�am nieraz po wi�kszych falach!

To niezupe�nie zgadza�o si� z prawd�: i tak samo dobrze by�o im wiadomo, �e przeprowadza�a owe do�wiadczenia w �odzi odpowiednio zbudowanej, a nie na zaimprowizowanej tratwie.

��Je�eli trzeba b�dzie skaka�, czekajcie, a� wam powiem. Sprawd�cie swoje kamizelki ratunkowe!

Ruby jest wspania�a � pomy�la� dow�dca. � Wyra�nie napawa si� ka�d� minut� jak wiking, wojownik, kt�ry p�ynie w ogie� bitwy. I zapewne ma racj� chyba �e my�my si� fatalnie przeliczyli.

Fala nadal pot�nia�a, pi�trz�c si� i pieni�c coraz bardziej. Prawdopodobnie nie by�a a� tak wysoka, jak si� wydawa�a, a przecie� mog�a mie� ogromn�, nieodpart� naturaln� si��, mia�d��c� wszystko na swojej drodze.

I nagle w ci�gu sekund osun�a si�, jak gdyby wyci�gni�to spod niej fundament. Najwidoczniej rozbi�a si� o nast�pn� zapor� w g��bi morza. W minut� p�niej Decyzja tylko podskoczy�a na niej parokrotnie. Sier�ant Barnes zakr�ci�a i pop�yn�a z maksymaln� pr�dko�ci� na p�noc.

��Dzi�kuj�, Ruby, spisa�a� si� znakomicie. Ale czy dotrzemy do brzegu, zanim ta fala zrobi okr��enie i wr�ci?

��Prawdopodobnie nie zd��ymy. Wr�ci za jakie� dwadzie�cia minut. Ale ju� bardzo s�aba, prawie jej nie zauwa�ymy.

Teraz, gdy fala przep�yn�a, mogli si� odpr�y� i cieszy� tym rejsem, chocia� zdawali sobie spraw�, �e naprawd� spokojni b�d� dopiero po wyl�dowaniu. Jeszcze pozosta�y wiry w przypadkowych lejach, bi� z nich w g�r� dziwny zapach kwasu.

��Jak zgniecione mr�wki � trafnie uj�� to Jimmy. �w od�r, jakkolwiek niemi�y, nie wywo�a� u nikogo md�o�ci; po prostu by� czym� tak obcym, �e fizjologia ludzka nie reagowa�a.

W minut� p�niej fala wspinaj�c si� ku niebu uderzy�a o nast�pn� podwodn� zapor�. Tym razem widowisko, ogl�dane od ty�u, przesz�o bez wra�enia. Nawet im by�o wstyd, �e przedtem nie ukrywali l�ku. Zacz�li ju� czu� si� panami Morza Cylindrycznego. `

Tote� wstrz�s by� dla nich ogromny, gdy nie dalej ni� o sto metr�w od tratwy zobaczyli stercz�ce z wody, kr�c�ce si� powoli ko�o. Po�yskliwe metalowe szprychy o d�ugo�ci pi�ciu metr�w wynurzy�y si� ociekaj�c i po kilku obrotach w srogim blasku ramia�skich s�o�c plusn�y w wod� z powrotem. Zupe�nie tak jakby jaka� olbrzymia rozgwiazda z rurowatymi ramionami wyp�yn�a na powierzchni� morza.

Nie mogli pozna�, czy to jest zwierz�, czy maszyna. Przewr�ci�o si� z pluskiem na wodzie i le�a�o ko�ysane resztkami fali. Zobaczyli, �e sk�ada si� z dziewi�ciu ustawionych promieni�cie ramion po��czonych wyra�nie stawami, i z okr�g�ego tu�owia czy mo�e tarczy. Dwa z tych ramion, chyba od�amane, urywa�y si� przy zewn�trznym stawie. Inne, nie naruszone, ko�czy�y si� skomplikowanym zbiorem manipulator�w, kt�re �ywo przypomnia�y Jimmy�emu kraba spotkanego na po�udniu Ramy. Oba stwory pochodzi�y z tej samej linii ewolucji � czy mo�e z tej samej deski kre�larskiej.

Na samym �rodku tarczy stercza�a ma�a g�owica o trzech du�ych okach. Dwa by�y zamkni�te, jedno otwarte � ale r�wnie� nieruchome, jak gdyby nie widz�ce. Teraz ju� nie w�tpili, �e patrz� na dogorywanie jakiego� dziwnego potwora, kt�rego wyrzuci�y na powierzchni� morza ostatnie zawirowania wody.

Potem zobaczyli, �e potw�r nie jest sam. Skubi�c jego ledwie ruchome ko�czyny, p�ywa�y przy nim dwa niedu�e stworzenia, jak gdyby wyro�ni�te nadmiernie homary. Sprawnie chwyta�y go w kleszcze, a on nie stawia� oporu, chocia� mia� szpony, zdawa�oby si�, dobrze przystosowane do rozprawiania si� z takimi napastnikami.

I znowu Jimmy pomy�la� o krabie niszcz�cym Wa�k�. Patrzy� uwa�nie, jak ten jednostronny atak si� rozwija, i po chwili nabra� pewno�ci.

��Patrz, kapitanie � szepn��. � Widzisz, one tego nie jedz�. Nawet nie maj� pysk�w. Tylko siekaj� to na kawa�ki. Z Wa�k� by�o zupe�nie tak samo.

��Owszem, widz�. Rozmontowuj� to jak� jak popsut� maszyn�. � Norton pokr�ci� nosem. � Ale �adna maszyna nigdy tak nie cuchnie!

Po chwili jeszcze jedna my�l przysz�a mu do g�owy: Bo�e, a je�li one wezm� si� p�niej do nas?

��P�y�my do brzegu, Ruby, jak najszybciej!

Decyzja pomkn�a, nie bacz�c na mo�liwo�ci baterii zasilaj�cych ich silnik. Za nimi wielka rozgwiazda � lepszej nazwy nie da�o si� wymy�li� � traci�a stopniowo swoje dziewi�� ramion i wkr�tce ten niesamowity okaz osun�� si� z powrotem w g��bin� morza.

Nie by�o �adnego po�cigu, ale odetchn�li spokojnie, dopiero gdy Decyzj� wci�gni�to na sta�y l�d i stan�li na nim szcz�liwie. Norton patrz�c na tajemnicz�, teraz nagle z�owrog� obr�cz wody niez�omnie postanowi�, �e nikomu ju� nie pozwoli po niej p�ywa�. Zbyt wiele tam jest niewiadomych, zbyt wiele czai si� niebezpiecze�stw�

Powi�d� wzrokiem po obwa�owaniu i basztach Nowego Jorku i po ciemnym urwisku l�du za t� wysp�. Nie b�dzie ju� tamtym okolicom zagra�a� ciekawo�� cz�owieka.

Dosy� tego kuszenia bog�w Ramy!

��Od tej chwili � zarz�dzi� Norton � zawsze maj� by� w obozie Alfa co najmniej trzy osoby i zawsze kt�ra� z nich musi czuwa�. � Dotyczy�o to r�wnie� wszystkich zespo��w w terenie. W Ramie pokaza�y si� stwory potencjalnie niebezpieczne i chocia� �aden nie przejawia� wrogo�ci, roztropny dow�dca nie m�g� ryzykowa�.

Dodatkowe zabezpieczenie stanowi�y nieustanne dy�ury przy pot�nym teleskopie na Pia�cie. Z jego dogodnej pozycji wida� by�o ca�e wn�trze Ramy i nawet biegun po�udniowy wydawa� si� oddalony zaledwie o kilkaset metr�w. Teren doko�a ka�dej grupy badaczy mia� by� pod sta�� obserwacj�. To dawa�o nadziej�, �e nie b�dzie mo�liwo�ci zaskoczenia.

Plan dobry, a jednak zawi�d� ca�kowicie.

Dochodzi�a godzina dwudziesta druga, pora ostatniego posi�ku i udania si� na spoczynek. Norton, Rodrigo, Calvert i Laura Ernst po kolacji ogl�dali zwyk�y telewizyjny dziennik wieczorny, specjalnie nadawany dla nich przez stacj� telewizyjn� w Piek�ogrodzie na Merkurym. Interesowa�y ich zw�aszcza dwa filmy � jeden Jimmy�ego z po�udnia Ramy i drugi: powr�t przez Morze Cylindryczne � epizod, kt�ry wprawia� w podniecenie wszystkich telewidz�w. Naukowcy, komentatorzy i cz�onkowie Komitetu do Spraw Ramy wypowiadali na og� sprzeczne opinie. Toczono spory, czy �w stw�r podobny do kraba, kt�rego spotka� Jimmy, jest zwierz�ciem, czy maszyn�, czy prawdziwym Ramianinem, czy te� e�ym� nie zaliczaj�cym si� do �adnej z tych kategorii.

W�a�nie patrzyli nie bez md�o�ci, jak t� ogromn� rozgwiazd� niszcz� rodzimi �upie�cy, gdy nagle odkryli, �e ju� nie s� sami. W obozie by� intruz.

Pierwsza zauwa�y�a go Laura Ernst. Zdr�twia�a z wra�enia, a potem powiedzia�a:

��Nie ruszaj si�, Bill. Teraz powoli sp�jrz w prawo.

Norton odwr�ci� g�ow�. O dziesi�� metr�w od niego sta� jaki� tr�jn�g z kulistym kad�ubem nie wi�kszym ni� pi�ka no�na, wie�cz�cym jego trzy cienkie nogi. Mia� troje oczu bez wyrazu, rozmieszczonych na tej kuli, tak �e chyba obejmowa�y wzrokiem pe�ny kr�g, i pod kad�ubem trzy obwis�e, podobne do bicz�w czu�ki. Owo stworzenie, nie dor�wnuj�c cz�owiekowi wzrostem, wygl�da�o krucho, zgo�a niegro�nie, ale to nie usprawiedliwia�o lekkomy�lno�ci, przez kt�r� dali si� tak zaskoczy�. Norton pomy�la� przede wszystkim, �e to jaki� olbrzymi dziwny paj�k czy te� d�ugonogi komar, i zastanowi� si�, jak on rozwi�zuje problem � nigdy przez �adne stworzenie na Ziemi nie rozwi�zany � chodzenia na trzech nogach.

��Co my�lisz o tym, doktorze? � zapyta� szeptem, wy��czaj�c g�os spikera telewizyjnego.

��Zwyk�a ramia�ska potr�jna symetria. Nie widz� sposobu, w jaki ono mog�oby nam wyrz�dzi� krzywd�, chocia� te bicze mog� by� nieprzyjemne� mo�e jadowite, jak u jamoch�on�w. Nie ruszajcie si� i patrzcie, co ono robi.

Po przyjrzeniu im si� oboj�tnie przez kilka minut stw�r nagle ruszy� z miejsca � i teraz zrozumieli, dlaczego nie spostrzegli jego przybycia. By� chy�y i posuwa� si� tak nadzwyczajnym m�ynkiem, �e ludzkie oczy i umys� prawie nie nad��a�y.

Norton os�dzi� � chocia� tylko kamera nastawiona na maksymaln� szybko�� rozstrzygn�aby t� spraw� � �e ka�da noga kolejno stanowi czop osi, wok� kt�rego obraca si� ca�o��. Przez ca�y czas bicze miga�y woko�o jak b�yskawice, i chyba, ale nie na pewno, co kilka �krok�w� stw�r zmienia� kierunek swego wirowania. Jego maksymalna pr�dko�� � te� bardzo trudna do ustalenia � wynosi�a co najmniej trzydzie�ci kilometr�w na godzin�.

�w paj�k nieomal w mgnieniu oka okr��y� ca�y ob�z, badaj�c ka�de urz�dzenie. Delikatnie dotyka� biczami zaimprowizowanych ��ek, krzese� i sto��w, aparatury radiowej i telewizyjnej, pojemnik�w z �ywno�ci�, elektronicznych urz�dze� sanitarnych, kamer, zbiornik�w wody i narz�dzi � przy czym wydawa�o si�, �e nic nie uchodzi jego uwagi, z wyj�tkiem czworga ludzi, kt�rzy go obserwuj�. Oczywi�cie musia� by� do�� inteligentny, �eby odr�nia� �ywe istoty od ich martwego dobytku. Jego aktywno�� sprawia�a niew�tpliwie wra�enie bardzo metodycznej ciekawo�ci.

��Chcia�abym go zbada�! � wykrzykn�a Laura bezradnie, gdy nadal wykonywa� swoje szybkie piruety. Schwytamy go?

��W jaki spos�b? � rzeczowo zapyta� Calvert.

��No, wiecie, tak jak prymitywny my�liwy powala szybko uciekaj�ce zwierz�ta: dwoma ci�arkami przyczepionymi do powrozu. To ich nawet nie boli.

��W�tpi� � powiedzia� Norton. � Zreszt� nawet gdyby mia�o si� nam uda�, lepiej nie ryzykowa�. Nie wiemy, jak dalece inteligentne jest to stworzenie. I tak� sztuczk� mo�e by si� po�ama�o mu nogi. Wtedy rzeczywi�cie dostaliby�my za swoje od Ramy i od Ziemi, i od wszystkich innych.

��Ale ja musz� mie� jaki� okaz!

��Raczej b�dziesz musia�a zadowoli� si� kwiatkiem Jimmy�ego, chyba �e kt�re� z tych stworze� zechce ci p�j�� na r�k�. U�ycie si�y wykluczone. A gdyby tak co� wyl�dowa�o na Ziemi i uzna�o ciebie za dobry okaz do sekcji, by�oby ci przyjemnie? _

��Przecie� nie chc� zrobi� sekcji � powiedzia�a Laura niezupe�nie przekonywaj�co. � Chc� go tylko obejrze�.

��No, obcy go�cie mo�e te� chcieliby ci� tylko obejrze�, ale z pewno�ci� czu�aby� si� bardzo nieswojo, zanim by� im uwierzy�a. Nie wolno nam zrobi� �adnego posuni�cia, kt�re by mog�o si� wydawa� zagro�eniem.

Cytowa� regulamin statku i Laura o tym wiedzia�a. Roszczenia nauki musia�y ust�pi� pierwsze�stwa wymogom kosmicznej dyplomacji.

W istocie nie potrzebowali podchodzi� do tego tak g�rnolotnie: wystarczy�oby przypomnie� sobie zasady dobrego wychowania. To oni byli tutaj przybyszami i to nie proszonymi�

Paj�k chyba sko�czy� inspekcj�. Jeszcze raz bardzo szybko okr��y� ob�z, a potem b�yskawicznie ruszy� ku schodom. � Ciekawa jestem, jak sobie poradzi z wchodzeniem zastanowi�a si� g�o�no Laura.

Na odpowied� nie czeka�a d�ugo: paj�k ca�kowicie ich ignoruj�c sun�� pod g�r� po �agodnym zboczu rampy wci�� w tym samym szybkim tempie.

��Kontrola na Pia�cie � powiedzia� Norton. � Mo�e wkr�tce kto� was odwiedzi. Sp�jrzcie na schody Alfa odcinek sz�sty. Nawiasem m�wi�c, stokrotne dzi�ki za czuwanie nad nami.

Up�yn�a minuta, zanim ten sarkazm dotar�. Obserwator na Pia�cie zacz�� przepraszaj�co chrz�ka�.

��Hm� Teraz widz� co�, kapitanie, kiedy ju� wiem, �e co� tam jest. Ale co to?

��Zagadka nie mniejsza dla mnie, ni� dla ciebie � odpowiedzia� Norton naciskaj�c guzik alarmu og�lnego. Ob�z Alfa wzywa wszystkie stacje. W�a�nie odwiedzi�o nas jakie� stworzenie. Wygl�da jak paj�k na trzech nogach, bardzo cienkich, wysoko�� oko�o dw�ch metr�w, tu��w ma�y kulisty. Posuwa si� szybkim ruchem wirowym. Chyba nieszkodliwe, ale ciekawskie. Mo�e zakra�� si� do was, zanim go spostrze�ecie. Potwierdzi� odbi�r.

Pierwszy odezwa� si� Londyn odleg�y o pi�tna�cie kilometr�w na wsch�d.

��Tutaj nic niezwyk�ego, kapitanie.

Z tej samej odleg�o�ci na zachodzie Rzym odpowiedzia� g�osem podejrzanie sennym:

��Tak samo tutaj, kapitanie. Och, chwileczk�

��O co chodzi?

��Od�o�y�em d�ugopis przed chwil�� Znikn��. Co do� och!

��M�w do rzeczy.

��Niewiarygodne, kapitanie. Robi�em notatki� wiesz, lubi� pisa� i to przecie� nikomu nie przeszkadza� Pisa�em moim ukochanym d�ugopisem, kt�ry ma prawie dwie�cie lat. No, teraz le�y na ziemi o jakie� pi�� metr�w ode mnie! Ju� podnios�em. Chwa�a Bogu� pisze.

��Ale jak twoim zdaniem si� tam znalaz�?

��Hmm� mo�e zdrzemn��em si� na chwil�. Ci�ki dzi� by� dzie�.

Norton westchn��, powstrzyma� si� jednak od komentarza. Jest ich tak niewielu do zbadania �wiata Ramy, a czas nagli. Entuzjazm nie zawsze zdo�a przewa�y� nad zm�czeniem. Zastanowi� si�, czy nie ryzykuje zbytecznie. Mo�e nie powinien rozdziela� ludzi na ma�e grupy i rozsy�a� daleko. Ale zawsze pami�ta�, �e dni szybko mijaj�, a tyle nie rozwi�zanych tajemnic jest woko�o. Z dnia na dzie� nabiera� coraz wi�kszej pewno�ci, �e co� si� stanie i b�d� musieli ucieka�, zanim Rama dotrze do peryhelium: moment ujawnienia prawdy mo�e nadejdzie, ale zbiegnie si� z konieczno�ci� zmiany orbity.

��S�uchajcie, Piasta, Rzym, Londyn, wszyscy � powiedzia�. � Meldujcie si� co p� godziny przez ca�� noc. Zak�adamy, �e mo�emy spodziewa� si� go�ci w ka�dej chwili. Niekt�rzy z nich mo�e s� niebezpieczni, ale za wszelk� cen� musimy unika� incydent�w. Wszyscy znacie odno�ne dyrektywy.

Znali: to nale�a�o do ich przeszkolenia, ale przecie� chyba nikt z nich w g��bi ducha nie wierzy�, �e od dawna w tylu teoriach przedstawiany �fizyczny kontakt z obc� inteligencj�� nast�pi za ich �ycia, a jeszcze mniej, �e do�wiadcz� tego sami.

Co innego przeszkolenie, co innego rzeczywisto��. Nigdy nie wiadomo, czy w krytycznej chwili nie dojdzie do g�osu odwieczny ludzki instynkt samozachowawczy. Niemniej trzeba udziela� ka�demu stworzeniu spotkanemu w Ramie beneficjum dubitandi, dop�ki to b�dzie mo�liwe � czy te� nawet zawsze.

Kapitan Norton nie chcia� wkroczy� na karty historii jako cz�owiek, kt�ry rozp�ta� pierwsz� wojn� mi�dzyplanetarn�.

��Jak wszystkim wam wiadomo, panowie � powiedzia� ambasador Marsa � sporo si� wydarzy�o od czasu naszego ostatniego spotkania. Mamy teraz wiele spraw do om�wienia� i zadecydowania. Tote� szczeg�lnie przykro mi z powodu nieobecno�ci naszego znakomitego kolegi z Merkurego.

Ostatnie s�owa niezupe�nie zgadza�y si� z prawd�. Doktorowi Bose nie by�o przykro, �e jego ekscelencja ambasador Merkurego jest nieobecny. Powinien raczej powiedzie�, �e ta nieobecno�� go niepokoi. Ca�a jego dyplomacja m�wi�a mu, �e co� si� �wi�ci, a chocia� �r�d�a informacji mia� doskona�e, ani rusz nie m�g� si� zorientowa�, co to mo�e by�.

List ambasadora z przeprosinami by� grzeczny i ca�kowicie niezrozumia�y. Jego ekscelencja �a�uje, ale pewne nieuniknione, pal�ce sprawy nie pozwalaj� mu wzi�� udzia�u w zebraniu ani osobi�cie, ani wideofonicznie. Doktor Bose naprawd� nie pojmowa�, jakie sprawy mog� by� bardziej pal�ce � czy wa�niejsze � ni� Rama.

��Dwaj nasi cz�onkowie chc� z�o�y� o�wiadczenia. Wola�bym najpierw udzieli� g�osu profesorowi Davidsonowi.

W�r�d innych uczonych, kt�rzy zasiadali w Komitecie, rozleg� si� szmer podniecenia. Wi�kszo�� z nich by�a zdania, ze ten astrofizyk ze swymi dobrze znanymi zapatrywaniami nie nadaje si� na przewodnicz�cego Rady Kosmicznej. Czasami profesor Davidson m�wi� i post�powa� tak, jak gdyby aktywno�� inteligentnych form �ycia stanowi�a w dostojnym wszech�wiecie gwiazd i galaktyk �a�osn� niedorzeczno�� i tym samym za nietakt mo�na by poczyta� przywi�zywanie do niej zbyt du�ej wagi. To bynajmniej nie zyskiwa�o mu sympatii takich egzobiolog�w jak doktor Perera, kt�rzy reprezentowali odmienny punkt widzenia. G�osili oni, �e jedynym celem wszech�wiata jest wytwarzanie inteligencji, i nieraz wyra�ali si� szyderczo o zjawiskach czysto astronomicznych. �Tylko martwa materia� � mawiali z pogard�.

��Panie ambasadorze � zacz�� profesor Davidson. Podda�em analizie dziwne zachowanie si� Ramy w ci�gu ubieg�ych kilku dni i chcia�bym przed�o�y� Komitetowi moje wnioski. Niekt�re s� dosy� zdumiewaj�ce.

Przede wszystkim mamy niezwyk�y szereg wydarze�, odk�d ten m�ody porucznik. przelecia� na p�kul� po�udniow� Ramy. Same wy�adowania elektryczne, chocia� efektowne, nie by�y niebezpieczne: �atwo wykaza�, �e zawiera�y stosunkowo ma�o energii. Ale zbieg�y si� ze zmian� pr�dko�ci wirowania Ramy i ze zmian� jej po�o�enia, a wi�c tak�e orientacji w przestrzeni kosmicznej. To ju� wymaga�o na pewno ogromnej ilo�ci energii. Wy�adowania, kt�re o ma�o nie spowodowa�y �mierci pana� hmm� Paka, by�y tylko pomniejszym produktem ubocznym, mo�e zawadzaj�cym i dlatego zminimalizowanym przez te olbrzymie piorunochrony na biegunie po�udniowym.

Wyci�gam z tego dwa wnioski. Kiedy statek kosmiczny� a przecie� musimy Ram� nazywa� statkiem kosmicznym pomimo jej bajecznych rozmiar�w� zmienia po�o�enie, to zwykle oznacza, �e wkr�tce zmieni orbit�. Nale�y wi�c traktowa� powa�nie g�osy tych, kt�rzy s�dz�, �e Rama mo�e przygotowuje si�, by zosta� jeszcze jedn� planet� naszego uk�adu, zamiast wr�ci� gdzie� mi�dzy gwiazdy.

Je�eli tak jest, �mia�ek oczywi�cie musi by� got�w odbi� czy tak si� to m�wi o statkach kosmicznych? � w ka�dej chwili. Bo przycumowany do Ramy m�g�by si� znale�� w powa�nym niebezpiecze�stwie. My�l�, �e kapitan Norton ju� dobrze wie o tej mo�liwo�ci, ale chyba powinni�my przes�a� mu dodatkowe ostrze�enie.

��Bardzo dzi�kujemy panu profesorowi Davidsonowi. Tak� s�uchamy, panie doktorze Solomons.

��Chcia�bym to skomentowa� � powiedzia� ten historyk nauk �cis�ych. � Wydaje si�, �e Rama zmieni�a pr�dko�� wirowania bez pomocy nap�d�w odrzutowych i reaktor�w. Moim zdaniem istniej� dwa ewentualne wyt�umaczenia.

Pierwsze: Rama jest wyposa�ona w �yroskopy czy te� jakie� inne odpowiedniki. Musz� one by� ogromne. Gdzie si� mieszcz�?

Druga ewentualno�� wywr�ci�aby ca�� nasza fizyk�. A mianowicie: Rama ma bezreakcyjny system nap�dowy. Tak zwany nap�d kosmiczny, w kt�ry profesor Davidson nie wierzy. Je�eli tak, to mo�liwo�ci Ramy s� prawie nieograniczone. Nie zdo�amy przewidzie�, co zrobi, nawet w �wietle ca�ej naszej ziemskiej fizyki.

Dyplomaci wyra�nie byli nieco zbici z tropu tak� wymian� pogl�d�w. Astronom nie dawa� jednak za wygran�. Zaszed� dosy� daleko jak na jeden dzie�.

��Za pozwoleniem, ja b�d� trzyma� si� praw fizyki, dop�ki nie zostan� zmuszony do ich odrzucenia. Je�eli nie wykryli�my w Ramie �yroskop�w, to mo�e szukali�my za ma�o staranie, czy te� nie tam, gdzie trzeba.

Ambasador Bose zobaczy�, �e doktor Perera zaczyna si� niecierpliwi�. Normalnie ten egzobiolog, jak wszyscy inni, ch�tnie s�ucha� domys��w. Ale teraz wreszcie uzyska� pewne konkretne dane. Jego od dawna zubo�a�a wiedza raptem sta�a si� bogata.

��Dobrze� Je�eli nie ma innych komentarzy� Wiem, �e doktor Perera ma dla nas wa�ne informacje.

��Dzi�kuj�, panie ambasadorze. Jak wszyscy widzieli�cie, panowie, przedstawiono nam okaz jednej z ramia�skich form �ycia i obserwujemy z bliska kilka innych. Pani komandor Ernst, lekarz pok�adowy �mia�ka, przys�a�a nam wyczerpuj�ce sprawozdanie o stworzeniu podobnym do paj�ka, kt�re podda�a sekcji.

Musz� przyzna�, �e niekt�re z wynik�w tej sekcji s� zaskakuj�ce i w innych okoliczno�ciach nie uzna�bym ich za wiarygodne.

Ten paj�k jest zdecydowanie organiczny, chocia� jego sk�ad chemiczny r�ni si� od naszego pod niejednym wzgl�dem� zawiera znaczne ilo�ci lekkich metali. Waham si� jednak, czy nazwa� go zwierz�ciem, a to z powod�w zasadniczych.

Po pierwsze: wydaje si�, �e nie ma otworu g�bowego ani �o��dka, ani kiszek� �adnej mo�liwo�ci trawienia! Nie ma r�wnie� dr�g oddechowych, p�uc, krwi ani narz�d�w rozrodczych

Mo�ecie si� zastanawia�, co ma. No, jest pewien zesp� mi�ni, kontroluj�cy jego trzy nogi i trzy podobne do bicz�w w�z�y czu�k�w. Jest m�zg� dosy� z�o�ony, g��wnie zawiaduj�cy nadzwyczaj rozwini�tym potr�jnym wzrokiem tego stworzenia. Ale osiemdziesi�t procent jego cia�a sk�ada si� z plastra du�ych kom�rek, kt�re sprawi�y pani doktor Ernst tak� nieprzyjemn� niespodziank�, kiedy przyst�pi�a do sekcji. Gdyby mia�a wi�cej szcz�cia, mo�e by zorientowa�a si� w por�, bo to w�a�nie jedyna konstrukcja ramia�ska rzeczywi�cie istniej�ca na Ziemi, chocia� tylko u nielicznych zwierz�t morskich.

Ten paj�k jest przede wszystkim bateri�, bardzo podobn� do baterii w ogniwach fotoelektrycznych. Ale jemu to najwidoczniej nie s�u�y do obrony. To po prostu jego �r�d�o energii. I dlatego on nie ma warunk�w do tego, �eby je�� i oddycha�: nie potrzebuje takiego prymitywnego systemu. Nawiasem m�wi�c, czu�by si� doskonale w pr�ni.

A wi�c mamy stworzenie, kt�re na dobr� spraw� nie jest niczym wi�cej ni� ruchomym okiem. Brak organ�w operatywnych, czu�ki o wiele za wiotkie. Gdyby mi dano tylko taki szczeg�owy opis, powiedzia�bym, �e to opis aparatu do rekonesansu.

Jego zachowanie z pewno�ci� odpowiada temu okre�leniu. Te paj�ki nie robi� nic poza tym, �e wsz�dzie biegaj� i wszystko ogl�daj�. Tylko to mog� robi�

Ale inne ramia�skie zwierz�ta to ju� nie to samo. Krab, rozgwiazda, rekiny� z braku lepszych nazw� najwyra�niej mog� wp�ywa� na swoje otoczenie i s� wyspecjalizowane, jak si� zdaje, w r�nych funkcjach. Zak�adam, �e �r�d�o ich energii to r�wnie� elektryczno��, bo tak jak ten paj�k, chyba nie maj� otwor�w g�bowych.

Jestem pewny, �e orientujecie si�, panowie, jakie problemy biologiczne wy�aniaj� si� z tego. Czy takie stworzenia mog�yby rozwija� si� naturalnie? Prawd� m�wi�c, nie s�dz�. Wydaje si�, �e zosta�y zaprojektowane jako maszyny.

Gdybym ja mia� je okre�li�, powiedzia�bym, �e to s� roboty biologiczne roboty, co�, co nie ma �adnego odpowiednika na Ziemi.

Je�eli Rama jest statkiem kosmicznym, mo�e one s� cz�ci� za�ogi. Jak si� rodz�, czy te� zostaj� stworzone, nie potrafi� powiedzie�. Ale domy�lam si�, �e odpowied� na to znalaz�bym w ramia�skim Nowym Jorku. Je�eli kapitan Norton i jego ludzie b�d� mogli zatrzyma� si� tam dostatecznie d�ugo, mo�e zaczn� spotyka� stworzenia coraz bardziej skomplikowane, zachowuj�ce si� w spos�b dla nas jeszcze nie do przewidzenia. I w pewnej chwili mo�e spotkaj� samych Ramiam prawdziwych tw�rc�w tego �wiata.

Gdy to si� stanie, panowie, nie b�dzie ju� co do Ramy �adnych w�tpliwo�ci�

Kapitan Norton spa� mocno, gdy prywatny komunikator wyrwa� go z radosnych sn�w. W�a�nie sp�dza� wakacje z rodzin� na Marsie i przelatywa� nad budz�cym cze�� i groz� o�nie�onym szczytem Nix Olimpica, najpot�niejszego wulkanu w Systemie S�onecznym. Ma�a Billie zacz�a m�wi� co� do niego, ale co, nigdy nie mia� si� dowiedzie�.

Obudzi� si�. Jaw� by� zast�pca kapitana na pok�adzie �mia�ka.

��Przykro mi, �e ci� budz�, kapitanie � powiedzia� komandor porucznik Kirchoff. � Potr�jnie pilne z Kwatery G��wnej.

��Przeka� � wymamrota� Norton jeszcze zaspany.

��Nie mog�. Nadane szyfrem, dla dow�dcy osobi�cie.

Norton natychmiast zupe�nie si� rozbudzi�. Tylko trzy razy w ca�ej swojej karierze zawodowej otrzyma� wiadomo�� w ten spos�b i za ka�dym razem oznacza�o to k�opoty.

��Do diab�a! � zakl��. � Co zrobimy?

Zast�pca nawet si� nie trudzi�, �eby odpowiedzie�. Obaj wiedzieli, w czym rzecz: to by� problem, kt�rego regulamin statku nie przewidywa�. W normalnych okoliczno�ciach dow�dca nigdy nie oddala� si� na d�u�ej ni� pi�� minut od swego biura i ksi��ki szyfr�w zamkni�tej w jego prywatnym sejfie. Wyruszaj�c zaraz Norton mo�e by � po w�dr�wce bardzo wyczerpuj�cej dotar� na statek za kilka godzin. Zw�oka niedopuszczalna w odbieraniu wiadomo�ci maj�cych potr�jne pierwsze�stwo.

��Jerry � odezwa� si� Norton w ko�cu. � Kto tam jest przy centralce?

��Nikt, ja sam to nadaj�.

��Magnetofon wy��czony?

��Dziwnym przypadkiem, wbrew regulaminowi, owszem.

Norton u�miechn�� si�. Jerry by� najlepszym zast�pc�, jakiego kiedykolwiek zdarzy�o mu si� mie�. Jerry my�la� o wszystkim.

��W porz�dku. Wiesz, gdzie jest m�j klucz do szyfru. Nadasz mi to.

Przez nast�pne dziesi�� minut czeka� tak cierpliwie, jak tylko zdo�a�, pr�buj�c raczej bez powodzenia my�le� o innych sprawach. Nie cierpia� marnowa� wysi�k�w umys�owych: nie m�g�by przecie� w �aden spos�b odgadn��, co zawiera owa wiadomo��, i wkr�tce mia� pozna� jej tre��. Wtedy b�dzie czas, �eby si� biedzi� skutecznie.

Zast�pca si� zameldowa�. W jego g�osie s�ycha� by�o napi�cie.

��To w�a�ciwie nie jest a� tak nie cierpi�ce zw�oki, godzina nie sprawi r�nicy. Wola�bym nie nadawa� tego przez radio. Lepiej to zrzuci� tam na d�.

��Ale dlaczego� Och, dobrze, wierz� w twoje rozeznanie. Kto przeniesie to przez �luzy?

��Ja sam. Dam zna�, kiedy b�d� na Pia�cie.

��Czyli zast�pstwo obejmie Laura.

��Na godzin� najwy�ej. Wr�c� jak najszybciej.

Lekarz pok�adowy nie ma specjalnego przeszkolenia, �eby zast�powa� dow�dc�, tak samo jak dow�dca nie uczy si� operowa� pacjent�w. W razie konieczno�ci dochodzi�o do takiej zamiany r�l nieraz zupe�nie g�adko, ale zalecane to nie by�o. No, jeden przepis ju� i tak zosta� dzi� zlekcewa�ony.

��Oficjalnie jeste� na statku nieprzerwanie. Czy obudzi�e� Laur�?

��Jest zachwycona tak� okazj�.

��Ca�e szcz�cie, �e lekarze potrafi� zachowywa� sekrety. Aha, nada�e� potwierdzenie odbioru?

��Oczywi�cie, w twoim imieniu, kapitanie.

��A wi�c czekam.

Teraz Norton nie zdo�a� unikn�� niecierpliwego wyczekiwania. ��Nie jest a� tak nie cierpi�ce zw�oki� wola�bym nie nadawa� tego przez radio�.

Jedno by�o pewne: dow�dca nie m�g� liczy� na du�o snu tej nocy.

Sier�ant Pieter Rousseau wiedzia�, dlaczego zg�osi� si� do tego zadania: pod niejednym wzgl�dem by�o to spe�nienie jego marze� z czas�w dzieci�stwa. Teleskopy urzek�y go, gdy mia� zaledwie sze�� czy siedem lat; dorastaj�c zbiera� z zami�owaniem najrozmaitsze soczewki. Osadza� je w tekturowych rurkach i w ten spos�b zacz�� wyrabia� instrumenty o coraz wi�kszej mocy, a� zawar� dzi�ki temu znajomo�� z Ksi�ycem, bli�szymi planetami i stacjami kosmicznymi, pozna� te� dobrze krajobraz w promieniu trzydziestu kilometr�w od domu.

Mia� szcz�cie, �e przyszed� na �wiat w g�rach Kolorado: widoki prawie z ka�dej strony by�y malownicze i niewyczerpane. Godzinami bezpiecznie ogl�da� szczyty, kt�re z roku na rok zbiera�y obfite �niwo ofiar w�r�d nieuwa�nych, lekkomy�lnych turyst�w wysokog�rskich. Chocia� widzia� du�o, wyobra�a� sobie jeszcze wi�cej. Lubi� my�le�, �e za ka�dym grzbietem skalnym, tam gdzie jego teleskop nie si�ga, s� ba�niowe kr�lestwa pe�ne cudownych stworze�. Przez d�ugie lata nie chcia� zapuszcza� si� w tamte okolice, bo rzeczywisto�� przecie� nie mog�a dorasta� do jego marze�.

Teraz na centralnej osi Ramy ogl�da� dziwy, kt�re przekracza�y granice najzuchwalszej m�odzie�czej fantazji. Oto mia� przed sob� ca�y inny �wiat � wprawdzie ma�y, ale tak obcy, �e cz�owiek do ko�ca �ycia nie spenetrowa�by dok�adnie tych czterech tysi�cy kilometr�w kwadratowych, nawet gdyby to by� �wiat martwy i niezmienny.

A w�a�nie �ycie ze wszystkimi swymi niesko�czonymi mo�liwo�ciami zbudzi�o si� w Ramie. Je�eli owe roboty biologiczne nie by�y �ywymi stworzeniami, to z pewno�ci� by�y na�ladownictwem doskona�ym.

Nie wiadomo, kto wymy�li� s�owo �biobot�, ale natychmiast ka�dy zacz�� tego s�owa u�ywa�. Panuj�c nad Ram� z punktu obserwacyjnego na Pia�cie, Pieter, naczelny obserwator biobot�w, zaczyna� � jak mu si� wydawa�o rozumie� ich funkcje.

Paj�ki by�y ruchomymi czujnikami, wyposa�onymi we wzrok � i prawdopodobnie w dotyk � do przeprowadzania inspekcji we wn�trzu Ramy. Setki ich kr�ci�y si� z szalon� szybko�ci� i raptem po nieca�ych dw�ch dniach znikn�y. Sta�o si� teraz rzecz� niezwyk�� zobaczy� cho�by jednego.

Na ich miejsce pojawi�a si� mena�eria stwor�w o wiele bardziej imponuj�cych. Pieter porz�dnie si� g�owi�, �eby wymy�li� dla nich stosowne nazwy. Byli froterzy o du�ych uszkowatych stopach w sam raz do polerowania szlak�w na ca�ej drodze do wszystkich sze�ciu sztucznych s�o�c Ramy. Ich ogromne cienie pada�y na �rednic� tego �wiata, czasami powoduj�c chwilowe za�mienia po drugiej stronie.

Krab, kt�ry posieka� Wa�k�, by� chyba czy�cicielem. Sztafeta takich stwor�w przyby�a do obozu Alfa i zabra�a wszystkie odpadki schludnie spi�trzone na skrajach; zabra�yby w og�le wszystko, gdyby Norton i Mercer stanowczo si� temu nie oparli. Ta konfrontacja by�a dosy� nerwowa, ale kr�tka, p�niej bioboty chyba wiedzia�y, czego wolno im dotyka�, i przybywa�y w regularnych odst�pach czasu. �eby zobaczy�, czy ich us�ugi ju� s� potrzebne. Bardzo szcz�liwie si� to z�o�y�o, �wiadcz�c o wysokim stopniu inteligencji samych czy�cicieli czy te� mo�e jakiej� indywidualno�ci rz�dz�cej nimi z daleka.

Usuwanie �mieci i rupieci by�o w Ramie bardzo proste: wszystkie przyjmowa�o morze, gdzie zapewne podlega�y przetworzeniu w formy, w kt�rych mog�y zn�w by� przydatne. �w proces odbywa� si� b�yskawicznie. Decyzja znikn�a z dnia na dzie� ku wielkiej irytacji Ruby Barnes. Norton pociesza� strapion� pani� sier�ant, zapewniaj�c, �e ta tratwa wykona�a swoje zadanie wspaniale i �e on by w �adnym razie nie pozwoli� ju� nikomu na niej p�ywa�. Rekiny mo�e nie potrafi� tak rozr�nia�, co jest do wyrzucenia, jak czy�ciciele.

�aden astronom nie radowa�by si� z odkrycia nieznanej planety bardziej ni� Pieter, gdy zobaczy� nowy typ biobota i starannie sfotografowa� go przez teleskop. Niestety wydawa�o si�, �e wszystkie interesuj�ce gatunki pozostaj� na biegunie po�udniowym, pe�ni�c tam jakie� tajemnicze funkcje wok� Rog�w. Od czasu do czasu widywa�, jak stw�r w rodzaju stonogi z przyssawkami penetruje sam Wielki R�g, raz mign�o mu w okolicy ni�szych schod�w stworzenie, kt�re mog�oby by� skrzy�owaniem hipopotama i buldo�era. 1 wypatrzy� nawet �yraf� o dw�ch szyjach, b�d�c� najwidoczniej ruchomym d�wigiem.

Przypuszczalnie Rama, tak jak ka�dy inny statek kosmiczny, wymaga pr�b, sprawdzania i napraw po swoim zawrotnym locie. Za�oga ju� pracuje gorliwie; kiedy uka�� si� pasa�erowie?

Klasyfikacja biobot�w nie by�a g��wnym zadaniem Pietera: otrzyma� rozkaz czuwania nad zespo�ami badawczymi, kt�rych par� zawsze przebywa�o w terenie, to znaczy mia� uwa�a�, czy nic im nie grozi, i w razie czego ostrzega�. Zmienia� si� w zasadzie co sze�� godzin z kim� innym, kogo dow�dztwo mog�o odkomenderowa� od bada�, ale nieraz si� zdarza�o, �e siedzia� na dy�urze przez dwana�cie godzin z rz�du. W rezultacie zna� teraz �geografi� Ramy lepiej ni� ktokolwiek z ludzi wszystkich czas�w. Ta kraina sta�a si� dla niego tak swojska jak g�ry Kolorado z ch�opi�cych lat.

Gdy Jerry Kirchoff wynurzy� si� ze �luzy Alfa, Pieter wiedzia� od razu, �e dzieje si� co� niezwyk�ego. Nigdy nie by�o ruchu w godzinach spania, a ju� min�a p�noc wed�ug czasu pok�adowego. Potem przypomnia� sobie, �e ludzi jest ma�o, a pracy coraz wi�cej, i tym bardziej wstrz�sn�o nim to zdumiewaj�ce lekcewa�enie regulaminu.

��Jerry, kto zast�puje kapitana?

��Przecie� ja � odrzek� ozi�ble zast�pca, jednym prztykni�ciem otwieraj�c sw�j he�m. � Chyba nie my�lisz, �e zszed�bym z mostku, gdybym by� na wachcie?

Si�gn�� do kieszeni kombinezonu i wyci�gn�� ma�� puszk� wci�� jeszcze z etykietk�: �Koncentrat soku pomara�czowego: po rozcie�czeniu pi�� litr�w�.

��Ty dobrze rzucasz, Pieter. Kapitan czeka na to.

Pieter wywa�y� puszk� w r�ce i powiedzia�:

��W�o�y�e�, mam nadziej�, dosy�, �eby mia�a odpowiedni ci�ar. One czasami zostaj� na pierwszym tarasie.

��No, jeste� przecie� fachowcem.

Tak by�o. Obserwatorzy na Pia�cie mieli mn�stwo praktyki w zrzucaniu drobnych przedmiot�w, kt�re zapomniano zabra� ze sob� b�d� nieoczekiwanie ich potrzebowano. Sztuczka polega�a na rzucie poza rejon prawie niewa�ko�ci tak zr�cznym, �eby si�a Coriolisa nie ponios�a owych rzeczy zbyt daleko od obozu, gdy b�d� stacza�y si� z wysoko�ci o�miu kilometr�w na r�wnin�.

Pieter mocno zapar� si� nogami, chwyci� puszk� i cisn�� j� wzd�u� �ciany urwiska. Celowa� nie bezpo�rednio do obozu Alfa, tylko z odchyleniem o trzydzie�ci bez ma�a stopni.

Ju� po sekundzie op�r powietrza sprawi�, �e puszka utraci�a sw� pr�dko�� pocz�tkow�, ale potem zacz�o oddzia�ywa� pozorne przyci�ganie Ramy, wi�c dalej zlatywa�a ju� ze sta�� pr�dko�ci�. Uderzy�a raz o podstaw� drabiny i powoli odbi�a si�. co zmiot�o j� z pierwszego tarasu.

��W porz�dku � oznajmi� Pieter. � Chcesz si� za�o�y�?

��Nie � pad�a szybka odpowied�. � Ty by� wygra�.

��Nie masz w sobie ducha sportowego. Ale i tak ci powiem: zatrzyma si� gdzie� o trzysta metr�w od obozu.

��Niezbyt blisko.

��To mo�e sam spr�bujesz rzuci� lepiej? Kiedy� widzia�em, jak Joe chybi� o par� kilometr�w.

Puszka ju� si� nie odbija�a: przyci�ganie by�o do�� silne, �eby utrzyma� j� na wkl�s�ej �cianie kopu�y p�nocnej. Zlecia�a na drugi taras z pr�dko�ci� dwudziestu czy trzydziestu kilometr�w na godzin�, prawie maksymaln�, na jak� pozwala�o tarcie.

��Teraz troch� poczekamy � rzek� Pieter i usiad� przy teleskopie, �eby �ledzi� swojego go�ca. � Dotrze do celu za dziesi�� minut. Ach, jest kapitan� Ju� potrafi� rozpoznawa� ludzi pod tym k�tem. Patrzy w g�r� na nas.

��Przypuszczam, �e teleskop daje ci poczucie w�adzy.

��Och, tak. Jestem jedynym cz�owiekiem, kt�ry wie wszystko, co si� dzieje w Ramie. Przynajmniej my�la�em, �e wiem � doda� sm�tnie, spogl�daj�c na Kirchoffa z wyrzutem.

��Je�eli tak koniecznie chcesz wiedzie�, kapitanowi zabrak�o pasty do z�b�w.

Po tym wyja�nieniu rozmowa utkn�a, a� w ko�cu Pieter powiedzia�:

��Wola�bym, �eby� si� za�o�y�� On musi przej�� tylko pi��dziesi�t metr�w. Ju� j� widzi. Zadanie wykonane.

��Dzi�kuj�, Pieter, znakomicie. Teraz mo�esz spa� dalej.

��Spa�! Mam dy�ur do czwartej rano.

��Przepraszam. Ale pami�taj: spa�e�. Inaczej jak mog�oby ci si� to wszystko przy�ni�?

Pocisk znajdowa� si� jeszcze w odleg�o�ci pi�ciu milion�w kilometr�w, gdy �una jego hamuj�cych plazmowych silnik�w odrzutowych ukaza�a si� w g��wnym teleskopie �mia�ka. Sekret przesta� ju� by� sekretem i Norton niech�tnie wyda� rozkaz drugiej, mo�e ostatniej ewakuacji z wn�trza Ramy; ale �mia�ek mia� na Ramie pozosta�, dop�ki tylko to b�dzie mo�liwe.

Nieproszony go�� z Merkurego po dokonaniu manewru hamuj�cego zatrzyma� si� o pi��dziesi�t zaledwie kilometr�w od Ramy i najwidoczniej prowadzi� obserwacje przez swoje kamery telewizyjne. Wyra�nie by�o je wida� � jedn� na przodzie, drug� w tyle � jak r�wnie� kilka anten oraz wielk� anten� paraboliczn� kierunkow� wycelowan� nie zmiennie w �wiec�c� w oddali gwiazd� Merkurego. Norton zastanawia� si�, jakie polecenia przekazuje z Merkurego ten promie� i jakie informacje lec� w odpowiedzi.

A przecie� Merkurianie nie mog� si� dowiedzie� nic poza tym, co ju� wiedz�: wszystkie odkrycia �mia�ka by�y nadawane przez radio i telewizj� w ca�ym Uk�adzie S�onecznym. Merkuria�ski pojazd, kt�ry pobi� wszystkie rekordy pr�dko�ci. �eby przylecie� tutaj, mo�e by� tylko przed�u�eniem woli swoich tw�rc�w, ich narz�dziem do osi�gni�cia celu. Ten cel wkr�tce b�dzie wiadomy, bo za trzy godziny ambasador Merkurego w Organizacji Planet Zjednoczonych przem�wi do Zgromadzenia Og�lnego.

Oficjalnie ten pocisk jeszcze nie istnieje. Nie ma �adnych znak�w identyfikacyjnych i nie nadaje identyfikacyjnych sygna��w na �adnej typowej cz�stotliwo�ci. To te� by�o powa�nym pogwa�ceniem prawa, ale nawet Stra� Kosmiczna dotychczas nie zaprotestowa�a formalnie. Wszyscy czekali z nerwow� niecierpliwo�ci� na nast�pne posuni�cia ze strony Merkurego.

Trzy dni min�y, odk�d stwierdzono, �e pocisk leci i kto go wystrzeli�, a Merkurianie nadal milczeli uparcie. Oni potrafili milcze�, gdy im to odpowiada�o.

Niekt�rzy psychologowie orzekli, �e nie spos�b w pe�ni zrozumie� mentalno�ci kogokolwiek urodzonego i wychowanego na Merkurym. Bezpowrotnie wygnani z Ziemi trzy razy silniejszym jej przyci�ganiem, Merkurianie mog� sta� na Ksi�ycu i przez w�sk� przepa�� patrze� na planet� swoich przodk�w � nawet swoich rodak�w � nigdy jednak nie mog� tej planety odwiedzi�. Wi�c oczywi�cie m�wi�, �e odwiedzi� jej nie chc�.

Ale tylko udaj�, �e maj� w pogardzie te �agodne deszcze, faluj�ce pola, te jeziora i morza, i niebieskie niebo � wszystko, co mog� zna� tylko z odtwarzania. Ich planet� nagrzewa tak pot�na energia s�oneczna, �e temperatura w ci�gu dnia cz�sto dochodzi do sze�ciuset stopni. Przywdziali dosy� che�pliwie twarde pancerze brutalno�ci, w kt�rych jednak z bliska wida� szczeliny. Co wi�cej, s� raczej s�abi fizycznie, skoro �ycie jest dla nich mo�liwe tylko w ca�kowitej izolacji od otoczenia. Merkurianin, cho�by nawet znosi� przyci�ganie ziemskie, zupe�nie by opad� z si� w ci�gu jednego upalnego dnia w jakimkolwiek kraju tropikalnym na Ziemi.

A przecie� w sprawach naprawd� istotnych byli brutalni. Nacisk, jaki wywiera na ich psychik� ta tak bliska �ar�oczna gwiazda, trudno�ci techniczne wdzierania si� w oporn� planet� i wyszarpywania z niej koniecznych �rodk�w do �ycia sprawi�y, �e powsta�a tam sparta�ska i pod wieloma wzgl�dami wysoce godna podziwu kultura. Na Merkurianach mo�na polega�: niech tylko co� obiecaj�, zrobi� to na pewno, chocia� rachunek za to wystawi� mo�e s�ony. Sami �artuj�, �e je�li S�o�ce kiedykolwiek zacznie si� przemienia� w gwiazd� now�, oni podejm� si� wzi�� je pod kontrol�, gdy tylko zostanie ustalone odpowiednie honorarium. Ale ju� nie merkuria�ski jest �art, �e tam ka�de dziecko, kt�re oka�e bodaj troch� zainteresowania sztuk�, filozofi� b�d� matematyk� abstrakcyjn�, dostaje si� natychmiast pod p�ug, �eby u�y�ni� pola hydroponiczne. W odniesieniu do tamtejszych przest�pc�w i psychopat�w to wcale �artem nie jest. Przest�pstwo zawsze by�o jednym z luksus�w, na jakie Merkury nie mo�e sobie pozwoli�.

Kapitan Norton polecia� raz na t� planet� i zwiedza� j� b�d�c pod wielkim wra�eniem � nie inaczej ni� wi�kszo�� turyst�w. Zaprzyja�ni� si� z wieloma Merkurianami. Zakocha� si� w dziewczynie w Porcie Lucyfera i nawet my�la� o podpisaniu z ni� trzyletniego kontraktu ma��e�skiego, ale jej rodzice stanowczo nie chcieli dla niej nikogo spoza orbity Wenus. I dobrze si� sta�o.

��Potr�jnie pilne z Ziemi, kapitanie � zawiadomiono z mostku. -G�os i tekst g��wnodowodz�cego. Przyjmujesz?

��Tekst sprawdzi� i do akt; dajcie mi sam g�os.

��Prosz�.

Admira� Hendrix m�wi� spokojnie, rzeczowo, jak gdyby to by� zwyk�y rozkaz dla floty, a nie om�wienie sytuacji jedynej w swoim rodzaju na przestrzeni historii kosmicznej. No ale admira� Hendrix nie mia� przed sob� bomby oddalonej zaledwie o pi��dziesi�t kilometr�w.

���mia�ek, tu g��wnodowodz�cy. Oto zwi�z�e podsumowanie sytuacji, tak jak my j� widzimy. Wiadomo wam, �e Zgromadzenie Og�lne zbierze si� o godzinie czternastej. Prosz� uwa�nie s�ucha� transmisji z tego zebrania. Je�eli to b�dzie mo�liwe, macie przyst�pi� do akcji natychmiast bez zasi�gania rady. St�d ta odprawa.

Rozpatrzyli�my przekazane przez was fotografie. Ten pojazd jest typow� sond� kosmiczn� zmodyfikowan� do pracy impulsowej i prawdopodobnie z nap�dem laserowym o pocz�tkowym du�ym przyspieszeniu. Rozmiary i masa odpowiadaj� bombie j�drowej maj�cej moc od pi�ciuset do tysi�ca megaton; Merkurianie zwykle przy swoich operacjach g�rniczych u�ywaj� do stu megaton, wi�c zbudowanie pocisku o takiej mocy nie przedstawia�oby dla nich problemu.

Poza tym, wed�ug oceny naszych ekspert�w, by�oby to w�a�nie owe minimum konieczne, �eby zniszczy� Ram�. Gdyby zosta�a zdetonowana obok najcie�szej cz�ci pow�oki kad�uba � pod Morzem Cylindrycznym � nast�pi�oby p�kni�cie, po czym do rozpadu Ramy doprowadzi�oby samo jej wirowanie.

Zak�adamy, �e Merkurianie, je�eli planuj� taki akt, dadz� wam dostatecznie du�o czasu na oderwanie si� od Ramy. Zaznaczam: promieniowanie gamma z takiej bomby mog�oby by� dla was niebezpieczne w zasi�gu tysi�ca kilometr�w.

Ale to jeszcze nie jest najwi�ksze niebezpiecze�stwo. Fragmenty Ramy wa��ce wiele ton i rozlatuj�ce si� ruchem wirowym z pr�dko�ci� prawie tysi�ca kilometr�w na godzin� mog�yby grozi� wam zag�ad� na przestrzeni nieograniczonej. Dlatego zalecamy, aby�cie odlecieli wzd�u� osi jej obrotu, poniewa� �adne fragmenty nie b�d� lecie� w tym kierunku. Dziesi�� tysi�cy kilometr�w powinno by� odleg�o�ci� bezpieczn�.

Ten komunikat nie mo�e by� pods�uchany, jako �e przekazuje si� go z�o�on� drog� pseudolosow�, wi�c nie musz� m�wi� szyfrem. Ale wasza odpowied� mo�e zosta� przechwycona, m�wcie wi�c ogl�dnie i u�ywajcie szyfru, tam gdzie to jest konieczne. Odezw� si� do was natychmiast po dyskusji Zgromadzenia Og�lnego. Sko�czy�em. G��wnodowodz�cy wy��cza si�.

Jak wiemy z ksi��ek historycznych � chocia� naprawd� trudno w to uwierzy� � by�y czasy, gdy stara Organizacja Narod�w Zjednoczonych liczy�a stu siedemdziesi�ciu dw�ch cz�onk�w. Organizacja Planet Zjednoczonych liczy ich tylko siedmiu i to nieraz wydaje si� za du�o. W kolejno�ci oddalenia od S�o�ca reprezentowane s� planety: Merkury, Ziemia, Ksi�yc, Mars, Ganimedes, Tytan i Tryton.

Ta lista kryje liczne przeoczenia i niejasno�ci, kt�re zapewne skoryguje przysz�o��. Krytycy niezmordowanie wykazuj�, �e wi�kszo�� Planet Zjednoczonych to wcale nie planety, tylko satelity. I �e niedorzeczno�ci� jest wy��czenie czterech olbrzym�w: Jowisza, Saturna, Urana i Neptuna�

Ale na tych olbrzymach gazowych nikt nie mieszka i zupe�nie mo�liwe, �e nikt mieszka� nie b�dzie nigdy. To samo mo�na powiedzie� o jeszcze wi�kszej, nie reprezentowanej Wenus. Nawet najbardziej zapaleni do tej planety in�ynierowie przyznaj�, �e min� wieki, zanim da si� j� oswoi�; tymczasem Merkurianie wci�� maj� na ni� oko i niew�tpliwie knuj� dalekosi�ne plany.

Oddzielne reprezentacje dla Ziemi i Ksi�yca r�wnie� s� ko�ci� niezgody: inni cz�onkowie wysuwaj� argument, �e to pozostawia za du�� w�adz� w jednym k�cie Uk�adu S�onecznego. Ale na Ksi�ycu �yje wi�cej ludzi ni� na wszystkich innych planetach z wyj�tkiem samej Ziemi i to jest miejsce zebra� Organizacji Planet Zjednoczonych. Ponadto Ziemia i Ksi�yc chyba w �adnej kwestii dotychczas nie zgadza�y si� z sob�, wi�c raczej nie zachodzi prawdopodobie�stwo, �eby utworzy�y gro�ny blok.

Mars ma pod kuratel� wszystkie asteroidy � opr�cz grupy Ikara (nadzorowanej przez Merkurego) i garstki tych, kt�rych peryhelia s� poza Saturnem i do kt�rych tym samym ro�ci sobie prawo Tytan. Kiedy� wi�ksze asteroidy, takie jak Pallas, Westa, Junona i Ceres, b�d� dostatecznie wa�ne, �eby mie� w�asnych ambasador�w, i w�wczas liczba cz�onk�w OPZ stanie si� dwucyfrowa.

Ganimedes reprezentuje nie tylko samego Jowisza, czyli mas� wi�ksz� ni� ca�a reszta Uk�adu S�onecznego razem wzi�ta, ale r�wnie� pozosta�ych jego satelit�w w liczbie oko�o pi��dziesi�ciu, licz�c chwilowe aneksje z pasa asteroid (prawnicy nadal sprzeczaj� si� co do tego). Podobnie Tytan reprezentuje Saturna, jego pier�cienie i ponad trzydzie�ci pozosta�ych satelit�w.

Sytuacja Trytona wydaje si� jeszcze bardziej skomplikowana. Ten du�y ksi�yc Neptuna jest w Uk�adzie S�onecznym najdalej wysuni�tym na zewn�trz cia�em stale zamieszkiwanym; w rezultacie jego ambasador pe�ni wiele funkcji. Reprezentuje Urana i jego osiem ksi�yc�w (z kt�rych �adnego jeszcze nie zaj�to), Neptuna i jego trzech satelit�w, Plutona i jego jedyny ksi�yc, i samotn�, nie maj�c� ksi�yca Persefon�. Gdyby za Persefon� by�y jakie� planety, one tak�e podlega�yby Trytonowi. I ma�o tego, ambasador Zewn�trznej Przestrzeni, jak czasami go nazywano, podobno kiedy� zapyta� sm�tnie: A co z kometami? Uznano jednak powszechnie, �e z tym mo�na poczeka�, bo niew�tpliwie przysz�o�� to rozwi��e.

I oto teraz, w pewnym konkretnym sensie, ta przysz�o�� ju� nadesz�a. Niekt�rzy uczeni zaliczali Ram� do komet; komety to jedyni go�cie z g��bin mi�dzygwiezdnych i wiele ich lecia�o po hiperbolicznych orbitach jeszcze bli�szych S�o�ca ni� orbita Ramy. Ka�dy prawnik kosmiczny m�g�by ten punkt widzenia doskonale wybroni�. Ambasador Merkurego by� jednym z najlepszych prawnik�w.

��No, Rod, jak Merkurianie mieszcz� si� w twojej teologii?

��A� za dobrze, dow�dco � odpowiedzia� Rodrigo z nieweso�ym u�miechem. -To odwieczny konflikt pomi�dzy si�ami dobra i si�ami z�a. Bywaj� chwile, kiedy ludzie musz� niez�omnie sta� po jednej albo po drugiej stronie.

Spodziewa�em si�, �e dojdzie do czego� takiego � uprzytomni� sobie Norton. � Boris, chocia� ta sytuacja na pewno jest dla niego wstrz�sem, nie pogodzi� si� biernie z sytuacj�. Kosmochrystianie s� bardzo energiczni i zaradni. Doprawdy pod wieloma wzgl�dami niezwykle przypominaj� Merkurian.

��Przyjmuj�, �e masz jaki� plan, Rod.

��Tak, dow�dco. Plan w istocie zupe�nie prosty. Musimy rozbroi� t� bomb�.

��Aha. Jak wed�ug ciebie da si� to zrobi�?

��Ma�ymi c�gami do ci�cia drutu.

Gdyby tak powiedzia� ktokolwiek inny, Norton uzna�by, �e �artuje. Ale z Borisem Rodrigo �art�w nigdy nie by�o.

��Zaraz, zaraz! Przecie� ta bomba jest naje�ona kamerami. My�lisz, �e Merkurianie b�d� na to patrze� i nic?

��Oczywi�cie, bo nic nie b�d� mogli zrobi�. Kiedy ten sygna� do nich dotrze, na wszystko b�dzie ju� za p�no. Z �atwo�ci� mog� wykona� ca�e zadanie w ci�gu dziesi�ciu minut.

��Rozumiem. B�d� tylko si� w�cieka�. Ale je�li bomba ma takie urz�dzenie, �e wszelka ingerencja mo�e spowodowa� jej wybuch?

��To chyba ma�o prawdopodobne. Bo i po co? Zosta�a zaprojektowana, �eby wybuchn�� w okre�lonym celu daleko w g��bi przestrzeni kosmicznej, na pewno wi�c jest ze wszech miar zabezpieczona przed mo�liwo�ci� wybuchu bez wyra�nego rozkazu. Ale nawet gdyby tak nie by�o, got�w jestem zaryzykowa� nie nara�aj�c statku. Obmy�li�em to sobie.

��Nie w�tpi� � powiedzia� Norton. Pomys� by� urzekaj�cy, prawie urokliwy; podoba�a mu si� zw�aszcza perspektywa pokrzy�owania plan�w Merkurianom i da�by wiele, �eby zobaczy�, jak oni zareaguj�, gdy zrozumiej� poniewczasie, co si� dzieje z ich zab�jcz� zabawk�.

No, ale wy�ania�y si� komplikacje � chyba coraz wi�cej ich � ledwie zacz�� rozpatrywa� t� spraw�. Musia� teraz podj�� decyzj� doprawdy najtrudniejsz� i najbardziej prze�omow� w ca�ej swojej zawodowej karierze.

�mieszne niedom�wienie. Musia� podj�� decyzj� najtrudniejsz� ze wszystkich, jakie kiedykolwiek podejmowali dow�dcy. Bo gdyby Merkurianie mieli racj�

Po odej�ciu Rodriga kapitan Norton w��czy� sw�j napis NIE PRZESZKADZA�. Nie pami�ta�, kiedy to robi� ostatnio, wi�c nawet by� troch� zdumiony widz�c, �e napis jeszcze funkcjonuje. Teraz w sercu swego zat�oczonego, ruchliwego statku by� zupe�nie sam. Tylko James Cook z portretu patrzy� na niego poprzez korytarze czasu.

Poradzi� si� Ziemi nie mo�na. Ju� nadano ostrze�enie, �e wszelkie wiadomo�ci mog� by� przechwycone � kto wie, czy nie przez aparatur� na bombie. To zwala ca�y ci�ar odpowiedzialno�ci na jego barki.

S�ysza� kiedy�, �e pewien prezydent Stan�w Zjednoczonych � Roosevelt, a mo�e Perez � mia� na swoim biurku napis, g�osz�cy: �Ka�dy interes za�atwi� osobi�cie�. Norton nie by� ca�kiem pewien, co mo�e oznacza� �interes�, ale dowiedzia� si�, kiedy przysz�o mu za�atwi� tak trudn� spraw�.

Chyba pozostaje tylko czeka�, a� Merkurianie zalec� odlot. Ale jak to b�dzie wygl�da�o na kartach historii w przysz�o�ci? � my�la� Norton. � Ostatecznie pal licho, czy po �mierci okryje mnie chwa�a, czy nies�awa, doprawdy by�oby nieprzyjemnie, gdyby raz na zawsze uznano mnie za wsp�lnika zbrodni kosmicznej, kt�rej za �ycia mog�em zapobiec.

Ten plan jest bezb��dny. Oczywi�cie, Rodrigo opracowa� ka�dy szczeg�, przewidzia� ka�d� ewentualno�� � nawet ma�o prawdopodobne niebezpiecze�stwo, jakie stanowi�by wybuch bomby wskutek majstrowania przy niej. Gdyby tak si� sta�o, �mia�ek za Ram� jak za tarcz� pozosta�by bezpieczny. A mo�liwo�� w�asnej zag�ady porucznik Rodrigo najwyra�niej z ca�kowit� pogod� ducha uwa�a� po prostu za szans� natychmiastowej apoteozy.

Z drugiej jednak strony nawet po skutecznym rozbrojeniu daleko jeszcze b�dzie do zako�czenia tej sprawy. Merkurianie mo�e zn�w zaczn� czego� pr�bowa� � je�eli nie znajdzie si� spos�b, �eby ich powstrzyma�. No, ale przynajmniej odwlecze si� to o kilka tygodni: Rama ju� dawno znajdzie si� za peryhelium, kiedy oni zd��� wystrzeli� nast�pny pocisk. I wtedy, miejmy nadziej�, najgorsze obawy tych panikarzy mo�e ju� spotkaj� si� z dezaprobat�. Albo na odwr�t�

Dzia�a� czy nie dzia�a� � oto by�o pytanie. Nigdy dot�d Norton nie odczuwa� tak bliskiego pokrewie�stwa duchowego z kr�lewiczem du�skim. Cokolwiek postanowi, mo�liwo�ci dobra i z�a s� chyba zupe�nie r�wne. Pod wzgl�dem moralnym to naprawd� najtrudniejsza ze wszystkich decyzji. Je�eli b�dzie nies�uszna, dowie si� o tym bardzo szybko. Je�li b�dzie taka, jaka by� powinna � m�g�by ju� nie do�y�

Nie ma sensu opiera� si� dalej na logicznych argumentach i wyobra�a� sobie alternatywnej przysz�o�ci. To b��dne ko�o. Nadszed� czas, �eby si� ws�ucha� w siebie.

Spokojnie, �mia�o spojrza� poprzez stulecia.

��Jestem twojego zdania, kapitanie Cook � szepn��. Ludzko�� musi �y� w zgodzie ze swoim sumieniem. Cho�by najbardziej logiczne by�y argumenty Merkurian, przetrwanie to jeszcze nie wszystko.

Nacisn�� guzik obwodu centrali i wolno powiedzia�:

��Poruczniku Rodrigo, prosz� do mnie.

Potem przymkn�� oczy, zatkn�� kciuki za przytrzymuj�ce go pasy fotela, got�w cieszy� si� kr�tk� chwil� ca�kowitego odpr�enia.

Mo�e min�� troch� czasu, zanim taka chwila zn�w b�dzie mo�liwa.

Kosmiczny skuter pozbawiono wszystkiego, co zbyteczne, pozosta�a tylko sama rama, utrzymuj�ca uk�ady: nap�dowy, sterowania i podtrzymywania �ycia. Wyj�to nawet siedzenie drugiego pilota, poniewa� za ka�dy kilogram dodatkowej masy trzeba by�oby p�aci� wysok� cen�, jak� stanowi� czas na wykonanie tej misji.

To by� jeden, chocia� nie najwa�niejszy z wielu powod�w, dla kt�rych Rodrigo upar� si�, �e poleci bez towarzysza. Zadanie by�o proste, nie wymaga�o niczyjej pomocy, a ci�ar pasa�era oznacza�by przed�u�enie lotu o kilka cennych minut. Ogo�ocony skuter m�g� teraz przy jednej trzeciej przyci�gania zwi�kszy� szybko�� i przeby� odleg�o�� od �mia�ka do bomby w cztery minuty. To dawa�o sze�� minut na dzia�anie: zupe�nie dosy�.

Rodrigo obejrza� si� tylko raz, gdy odlecia� od statku. Zobaczy�, �e zgodnie z planem wzni�s� si� z osi �rodkowej i przelatuje lekko nad obracaj�c� si� p�yt� p�nocn� Ramy.

Nie spieszy� si� lec�c nad r�wnin� bieguna. Dop�ki kamery bomby nie mog�y go uchwyci�, oszcz�dza� paliwo. Ale ju� wkr�tce unosi� si� ponad zaokr�glon� kraw�dzi� tego �wiata � widzia� bomb� ja�niej�c� w blasku S�o�ca jeszcze sro�szym ni� na planecie, na kt�rej j� wykonano.

Ju� przedtem zaprogramowa� tras� lotu swojego wehiku�u. Wprowadzi� teraz tylko dane pocz�tkowe, po czym skuter zakr�ci� si� na �yroskopach i osi�gn�� pe�n� pr�dko�� w ci�gu paru sekund. Zrazu przeci��enie by�o nieomal druzgoc�ce, ale on szybko si� przyzwyczai�. Ostatecznie bez trudu wytrzyma� przeci��enia dwa razy wi�ksze w �rodku Ramy. I przecie� urodzi� si� w rejonie trzy razy wi�kszego przyci�gania ziemskiego.

Lecia� prosto do celu. Ogromna kr�g�a �ciana zewn�trzna pi��dziesi�ciokilometrowego walca oddala�a si� wolno poza nim. Niemo�liwo�ci� by�o os�dzi� jej rozmiary, poniewa� by�a zupe�nie g�adka i nijaka -tak bardzo nijaka doprawdy, �e gdyby nie wiedzia�, nie pozna�by, �e Rama si� obraca.

To ju� sto sekund tej misji: przeby� prawie po�ow� drogi. Bomb� widzia� przed sob� jeszcze za daleko, �eby wypatrzy� jej szczeg�y, ale ju� o wiele ja�niejsz� na tle smolistego nieba. To by�o dziwne � nie widzie� gwiazd ani nawet �wietlistej Ziemi, nawet ol�niewaj�cej Wenus. Uniemo�liwia�y to ciemne filtry, kt�re chroni�y wzrok przed zab�jczym s�onecznym blaskiem. Przypuszcza�, �e bije rekord: chyba nigdy dot�d �aden cz�owiek w jednym obiekcie nie majstrowa� przy drugim tak blisko S�o�ca. Ca�e szcz�cie, �e aktywno�� S�o�ca jest niedu�a.

Po dw�ch minutach i dziesi�ciu sekundach zapali�a si� lampka kontrolna, ci�g opada� do zera i skuter obr�ci� si� o sto osiemdziesi�t stopni. Pe�ny ci�g osi�gn�� ponownie po kr�tkiej chwili, ale teraz Rodrigo zmniejsza� pr�dko�� przy szale�czym op�nieniu wynosz�cym trzy metry na sekund� do kwadratu � a nawet wi�cej, bo utraci� ju� prawie p� masy paliwa. Do bomby mia� jeszcze dwadzie�cia pi�� kilometr�w: dwie minuty drogi. Przedtem lecia� z maksymaln� pr�dko�ci� tysi�ca pi�ciuset kilometr�w na godzin� � co jak na skuter kosmiczny by�o zupe�nym ob��dem i zapewne tak�e rekordem. Ale to przecie� nie jest zwyk�y rekonesans � on wiedzia� dok�adnie, co robi.

Bomba powi�ksza�a si�: widzia� ju� g��wn� anten�, wycelowan� niezmiennie w niewidoczn� planet�, Merkurego. W jego stron� antena od trzech minut przesy�a teraz z pr�dko�ci� �wiat�a obraz zbli�aj�cego si� skutera. Dopiero za dwie minuty ten obraz dotrze do Merkurego.

Co zrobi� Merkurianie, gdy go zobacz�? Zapanuje tam oczywi�cie konsternacja, zrozumiej�, �e znalaz� si� przy bombie o kilka minut wcze�niej, ni� spostrzegli, �e jest w drodze. Prawdopodobnie jaki� obserwator w pogotowiu kosmicznym zaalarmuje zwierzchnik�w, a to r�wnie� zabierze troch� czasu. Ale nawet w najgorszym wypadku nawet je�eli �w dy�urny ma upowa�nienie do spowodowania wybuchu i naci�nie guzik natychmiast � musi min�� jeszcze pi�� minut, zanim ten sygna� dotrze do bomby.

Rodrigo, chocia� nie stawia� na to � bo kosmochrystianie nigdy nie uprawiaj� hazardu � mia� spokojn� pewno��, �e takiej b�yskawicznej reakcji nie b�dzie. Merkurianie prawdopodobnie zaczn� si� waha�, czy zniszczy� pojazd rekonesansowy �mia�ka, jakkolwiek podejrzany im si� wyda ten zwiad. B�d� pr�bowali jako� si� ze �mia�kiem porozumie�, nast�pi wi�c dalsza zw�oka.

I co wa�niejsze: nie zechc� zmarnowa� bomby o takiej sile dla zniszczenia jednego skutera. Bo przecie� na marne wybuch�aby w odleg�o�ci dwudziestu kilometr�w od swojego celu. Najpierw b�d� musieli j� podsun��. Och, rzeczywi�cie, jest sporo czasu, ale zawsze trzeba uwzgl�dnia� najgorsze mo�liwo�ci. Trzeba post�powa� tak, jakby ten impuls mia� dotrze� w trybie natychmiastowym � w ci�gu pi�ciu zaledwie minut.

Kiedy skuter przelatywa� ostatnie par�set metr�w, Rodrigo, widz�c ju� szczeg�y bomby, szybko dopasowa� je sobie do szczeg��w, kt�re przedtem ogl�da� na fotografiach zrobionych z bardzo daleka. Teraz to by� twardy metal i g�adki plastyk � ju� nie abstrakcja, tylko zab�jcza rzeczywisto��.

Bomba w kszta�cie walca mierzy�a oko�o dziesi�ciu metr�w d�ugo�ci i trzy metry �rednicy, maj�c dziwnym zbiegiem okoliczno�ci prawie takie same proporcje jak Rama. Przymocowano j� do konstrukcji no�nej a�urow� krat� z kr�tkimi poprzeczkami. By� mo�e po to, by utrzyma� �rodek ci�ko�ci, umieszczono j� na osi tego wspornika pod k�tem prostym, tak �e robi�o to odpowiednio z�owrogie wra�enie m�ota. W istocie to by� m�ot, dostatecznie pot�ny, �eby rozbi� planet�.

Z ka�dego ko�ca bomby bieg�a wzd�u� walcowatego boku wi�zka kabli splecionych w warkocze i poprzez krat� znika�a we wn�trzu wspornika; znajdowa�y si� tam wszystkie zespo�y ��czno�ci i kontroli. Sama bomba nie by�a wyposa�ona w �adn� anten�. Rodrigo musia� tylko przeci�� te wi�zki kabli, �eby sta�a si� nieszkodliw�, bezw�adn� mas� metalu.

Chocia� tego w�a�nie si� spodziewa�, ze zdumieniem uzna� teraz, �e zadanie jest a� nazbyt �atwe. Spojrza� na zegarek: jeszcze trzy sekundy up�yn�, zanim Merkurianie, nawet je�eli maj� obserwowa�, jak wy�ania� si� zza kraw�dzi Ramy, b�d� wiedzieli bodaj o jego istnieniu. Pozostaje mu na niezak��con� prac� z pewno�ci� ca�e pi�� minut, a nawet co bardzo prawdopodobne � czas znacznie d�u�szy.

Zatrzyma� dryfuj�cy skuter przy pocisku i zahaczy� o no�nik, tak �e utworzy�a si� jedna sztywna konstrukcja. To zabra�o tylko par� sekund. Narz�dzia przygotowa� sobie uprzednio, wi�c od razu wysun�� si� z siode�ka pilota, nieco skr�powany tward� grubo�ci� swego izolacyjnego skafandra. Przede wszystkim rzuci�a mu si� w oczy ma�a metalowa tabliczka z napisem:

Przypuszcza�, �e ju� za kilka minut pan Jones b�dzie dosy� zaj�ty.

Ci�kie no�yce do ci�cia drutu szybko upora�y si� z kablami. Gdy rozdzieli�y pierwsze przewody, Rodrigo prawie nie my�la� o ogniach piekielnych, zamkni�tych w odleg�o�ci zaledwie centymetr�w. Je�eli to spowoduje wybuch, on i tak tego nie zobaczy.

Zerkn�� zn�w na zegarek: min�a nieca�a minuta, czyli zgodnie z planem nadal nie ma �adnego op�nienia. Jeszcze ten kabel z ty�u, i mo�na zaraz skierowa� si� z powrotem do �mia�ka na oczach Merkurian, w�ciek�ych i zawiedzionych.

Zacz�� pracowa� przy drugiej wi�zce kabli, gdy poczu� lekkie drganie metalu, kt�rego dotyka�. Zaskoczony odwr�ci� g�ow� i popatrzy� na pocisk.

Charakterystyczny niebieskofioletowy ogie� silnika plazmowego w dzia�aniu ja�nia� wok� jednej z dysz ustalaj�cej po�o�enie. Bomba przygotowywa�a si� do lotu.

��Kochanie � zacz�� Norton � przez t� bzdur� zmarnowali�my ca�y dzie� z ok�adem, ale przynajmniej mam dzi�ki temu troch� czasu, �eby odezwa� si� do ciebie.

Jestem nadal na statku, wracamy na stanowisko na p�nocnej osi Ramy. Ju� godzina min�a, odk�d zabrali�my Roda, kt�ry wygl�da� tak, jakby w�a�nie schodzi� ze spokojnej wachty. Chyba �aden z nas ju� nigdy nie b�dzie m�g� pokaza� si� na Merkurym i ciekaw jestem, czy na Ziemi zostaniemy powitani jak bohaterowie, czy jako z�oczy�cy. Ale ja mam sumienie czyste: nie w�tpi�, �e post�pili�my tak, jak nale�a�o. I ciekaw jestem, czy Ramianie kiedykolwiek nam podzi�kuj�.

Mo�emy zosta� na Ramie jeszcze tylko dwa dni: my w przeciwie�stwie do Ramy nie mamy sk�ry grubo�ci kilometra, kt�ra by nas chroni�a przed S�o�cem. Kad�ub �mia�ka ju� niebezpiecznie si� przegrzewa i musieli�my wysun�� w niekt�rych miejscach os�on� termiczn�. Nie chcia�em nudzi� ciebie naszymi trudno�ciami. Przepraszam.

A wi�c jest czas na jeszcze jedn� wypraw� w g��b Ramy i zamierzam ten czas w pe�ni wykorzysta�. Ale nie martw si�, nie b�d� ryzykowa�.

Przerwa� na chwil� nagrywanie. Tu ju� � m�wi�c ogl�dnie � przesadzi�. Niebezpiecze�stwa w Ramie czyhaj� nieustannie: �aden cz�owiek nie mo�e nigdy czu� si� tam swojsko wobec si� dla ludzkiego umys�u niepoj�tych. Ale teraz, gdy wiadomo, �e b�dzie to wyprawa rzeczywi�cie ostatnia, troszeczk� ryzykowa� jednak warto.

��Wi�c za czterdzie�ci osiem godzin nasza misja si� dope�ni. Co dalej, nie bardzo wiemy: wchodz�c na t� orbit� zu�yli�my w�a�ciwie ca�e nasze paliwo. Ci�gle oczekuj� wiadomo�ci, czy jaki� tankowiec ju� leci, �eby spotka� si� z nami w por� i umo�liwi� powr�t na Ziemi�, czy te� czeka nas przymusowe l�dowanie na Marsie. W ka�dym razie powinienem by� w domu na Bo�e Narodzenie. Powiedz dziecku, �e �a�uj�, ale nie mog� przywie�� ma�ego biobocika, takich stworze� nie doros�ych po prostu nie ma�

Wszyscy czujemy si� �wietnie, tylko jeste�my bardzo zm�czeni. Zas�u�y�em na d�ugi urlop po tej misji i wtedy nadrobimy ca�y stracony czas. Cokolwiek b�dzie si� o mnie m�wi�o, masz prawo twierdzi�, �e jeste� �on� bohatera. Czy wiele kobiet mo�e si� pochwali� m�em, kt�ry ocali� planet�?

Jak zawsze, Norton po nagraniu przes�ucha� ta�m� dla pewno�ci, �e tre�� nadaje si� dla obu jego rodzin. Dziwne by�o nie wiedzie�, kt�r� z nich zobaczy najpierw; zazwyczaj m�g� planowa� co najmniej na rok z g�ry, bo decydowa�y o tym nieub�agane ruchy samych planet.

Ale tak by�o w czasach przed Ram�: teraz b�dzie inaczej.

��Je�eli spr�bujemy tam si� dosta� � zapyta� Karl Mercer � my�lisz, �e bioboty nas zatrzymaj�?

��Mo�e: to jest jedna z rzeczy, kt�re chc� zbada�. Dlaczego tak na mnie patrzysz?

Mercer po swojemu u�miechn�� si� powoli, tajemniczo, jak gdyby bawi�o go co�, czym mo�e chce, a mo�e nie chce podzieli� si� z towarzyszami.

��Ju� doznawa�em wra�enia, kapitanie, �e ty chyba uwa�asz Ram� za swoje w�o�ci. Dotychczas sprzeciwia�e� si� stanowczo wszelkim pr�bom sforsowania tych budowli. Sk�d raptem taka zmiana? Czy�by Merkurianie ci� natchn�li?

Norton roze�mia� si�, ale zaraz spowa�nia�. Pytanie by�o trafne i nie mia� pewno�ci, czy oczywista odpowied� b�dzie odpowiedzi� w�a�ciw�.

��Mo�e przez superostro�no�� stara�em si� unika� k�opot�w. Ale teraz to nasza ostatnia szansa. Skoro i tak musimy si� wycofa�, nie stracimy wiele.

��Zak�adaj�c, �e b�dziemy si� wycofywa� bez przyg�d. � Naturalnie. Ale bioboty jak dot�d nie okazywa�y si� wrogie i nie s�dz�, �eby poza tymi paj�kami by�o tam co�, co mog�oby nas pochwyci� je�eli b�dziemy musieli ucieka�.

��Ty mo�esz ucieka�, kapitanie, ale ja zamierzam odej�� z godno�ci�. Nawiasem m�wi�c, chyba odkry�em, dlaczego bioboty s� dla nas takie grzeczne.

��Troch� ju� za p�no na nowe teorie.

��Niemniej ja mam now�. Im si� zdaje, �e my to Ramianie. Nie odr�niaj� jednych po�ykaczy tlenu od drugich.

��Nie przypuszczam, �eby by�y a� takie g�upie.

��Nie ma w tym g�upoty. One zosta�y zaprogramowane tylko do swoich poszczeg�lnych zada�. My po prostu nie wchodzimy w zakres ich dzia�ania.

��Mo�e masz racj�. Mo�e to stwierdzimy, kiedy� zaczniemy bada� Londyn.

Gdy Norton pospiesznie wynurzy� si� z otworu, kt�ry wyci�li laserem, wydawa�o mu si�, �e sze�� s�o�c Ramy �wieci jak przedtem. Chyba Pieterowi co� si� przywidzia�o pomy�la� � chocia� to do niego niepodobne.

Pieter jednak spodziewa� si� takiej w�a�nie reakcji.

��Gasn� tak powoli � wyja�ni� nieomal przepraszaj�co � �e nie od razu to spostrzeg�em. Ale nie ma co do tego w�tpliwo�ci. Sprawdzi�em to na mierniku. Nat�enie �wiat�a zmala�o o czterdzie�ci procent.

Teraz, gdy oczy ju� si� oswoi�y ze �wiat�em po mrokach szklanej �wi�tyni, Norton m�g� Pieterowi uwierzy�. D�ugi dzie� Ramy dobiega� ko�ca.

Jeszcze by�o ciep�o, ale Norton poczu� dreszcze. Kiedy� mia� podobne prze�ycie w pi�kny letni dzie� na Ziemi. Niewyt�umaczalnie zacz�o si� �ciemnia�, jak gdyby s�o�ce traci�o swoj� moc, czy te� jak gdyby mroki sp�ywa�y znik�d, bo przecie� nie z nieba bez chmur. Potem sobie przypomnia�, co to by�o � cz�ciowe za�mienie S�o�ca.

��A wi�c � powiedzia� ponuro � wracamy. Zostawcie ca�e wyposa�enie. Ju� nam nie b�dzie potrzebne.

T� ostatni� wypraw� w g��b Ramy przynajmniej pod jednym wzgl�dem zaplanowa� chyba nale�ycie. Wybra� do zbadania Londyn, poniewa� �adne inne ramia�skie miasto nie znajdowa�o si� tak blisko schod�w. Do podn�a schod�w Beta mieli zaledwie cztery kilometry.

Ruszyli w drog� miarowym k�usem, czyli w spos�b najdogodniejszy przy po�owie przyci�gania. Ustali� tempo, w kt�rym, jak przewidywa�, mogli przeby� te kilometry po r�wninie jak najszybciej, ale bez szczeg�lnego zm�czenia. Dobrze pami�ta� o nast�pnych o�miu kilometrach wspinaczki, ale te� wiedzia�, �e na schodach poczuj� si� znacznie bezpieczniej.

Pierwszy wstrz�s nast�pi�, gdy ju� tam dochodzili. By� bardzo lekki i Norton instynktownie odwr�ci� si� na po�udnie, pewny, �e zobaczy jeszcze jeden pokaz fajerwerk�w wok� Rog�w. Ale zjawiska w Ramie chyba nigdy nie powtarza�y si� niezmiennie: je�li ponad tymi iglicami zacz�y si� jakie� wy�adowania elektryczne, to zbyt s�abe, �eby je by�o wida�.

��Mostek! � zawo�a� Norton. � Odczuli�cie to?

��Tak, kapitanie. Bardzo ma�y wstrz�s. Czy mog�aby to by� znowu zmiana po�o�enia? Obserwujemy �yroskopy� Nic na razie. Chwileczk�! Jest odczyt! S�abiutki� Nieca�y mikroradian na sekund�, ale trzyma.

A wi�c Rama przygotowuje si� do obrotu, jakkolwiek powoli, prawie niedostrzegalnie; wcze�niejsze wstrz�sy by�y tylko przygrywk�, teraz jednak wydaje si�, �e czas nadszed�.

��Tempo wzrasta. Pi�� mikroradian�w. Hallo. Odczuli�cie ten wstrz�s?

��Z pewno�ci�. Zarz�dzi� pogotowie. Mo�e b�dziemy musieli oderwa� si� w jednej chwili.

��Czy mo�liwe, �eby to ju� by�a zmiana orbity? Jeszcze jeste�my daleko od peryhelium.

��Mo�e Rama nie stosuje si� do naszych podr�cznik�w. Doszli�my do Bety. Odpoczniemy pi�� minut.

Pi�� minut zgo�a na odpoczynek nie wystarcza�o, a przecie� d�u�y�o si� okropnie. Widzieli wyra�nie, �e �wiat�o przygasa i to coraz szybciej.

Chocia� mieli latarki, my�l o zapadni�ciu ciemno�ci sta�a si� nie do zniesienia. Tak ju� przywykli do nie ko�cz�cego si� dnia, �e a� trudno im by�o sobie-przypomnie� warunki, w kt�rych zacz�li bada� �wiat Ramy. Czuli teraz przemo�ne pragnienie ucieczki: wydosta� si� w blask S�o�ca o kilometr dalej za �cian� tego walca.

��Kontrola na Pia�cie! � zawo�a� Norton. � Czy reflektor dzia�a? Mo�e b�dzie nam zaraz potrzebny.

��Tak, kapitanie. Ju� go w��czam.

Uspokajaj�ca iskra rozb�ysn�a na wysoko�ci o�miu kilometr�w ponad nimi. Nawet przy dogasaniu dnia ramia�skiego by�a przedziwnie nik�a, ale dotychczas przecie� im s�u�y�a, wi�c w razie potrzeby mia�a ich poprowadzi� i teraz.

To b�dzie � pomy�la� Norton pos�pnie � najd�u�sza i najbardziej denerwuj�ca ze wszystkich naszych wspinaczek. Wiedzia�, �e w �adnym wypadku nie mo�na przyspieszy� tempa; wskutek przem�czenia po prostu osun�liby si� gdzie� na tym zawrotnym zboczu i musieliby czeka�, a� zbuntowane mi�nie pozwol� im ruszy� w dalsz� drog�. S� obecnie jednym z najsprawniejszych, najbardziej zahartowanych zespo��w, jakie kiedykolwiek wykonywa�y zadania w kosmosie, ale istniej� przecie� granice ludzkiej wytrzym a�o�ci.

Po godzinie nieprzerwanej �mudnej wspinaczki dotarli do czwartego odcinka schod�w, na wysoko�� oko�o trzech kilometr�w od r�wniny. Odt�d mia�o by� ju� o wiele �atwiej: przyci�ganie zmala�o do jednej trzeciej przyci�gania ziemskiego. Chocia� zdarza�y si� niewielkie wstrz�sy, �adne niezwyk�e zjawisko nie nast�pi�o i nadal by�o dostatecznie jasno. W przyp�ywie otuchy zacz�li si� nawet zastanawia�, czy nie wyruszyli na Piast� za wcze�nie. Jedno wszak�e nie ulega�o w�tpliwo�ci: powrotu w g��b Ramy ju� nie ma. Szli po r�wninie ramia�skiej po raz ostatni.

Gdy zrobili sobie dziesi�ciominutowy post�j na czwartym pode�cie, Joe Calvert nagle wykrzykn��:

��Co to za odg�os, kapitanie?!

��Odg�os? Ja niczego nie s�ysz�.

��Gwizd w wysokiej tonacji. Stopniowo coraz ni�szy. S�ycha� go na pewno.

��Masz uszy m�odsze ni� ja� Och, teraz s�ysz�.

Ten gwizd zdawa� si� dolatywa� zewsz�d. Ju� g�o�ny, potem nawet rozdzieraj�co g�o�ny, potem coraz s�abszy. A� raptownie ucich�.

W kilka sekund p�niej rozleg� si� znowu, tak samo stopniowany. Mia�o to w sobie �a�osn� natarczywo�� syreny z latarni morskiej, wysy�aj�cej ostrze�enia w mglist� noc. Poj�li, �e to jest jaka� wiadomo�� tutaj, pilna wiadomo��. Nie dla nich, ale te� mogli j� zrozumie�. Wkr�tce, jak gdyby nadaj�c jej nieodwo�alno��, potwierdzi�y to same �wiat�a.

Przy�mi�y si�, prawie zgas�y, po czym zacz�y b�yska�. �wietliste paciorki jak kuliste pioruny toczy�y si� po sze�ciu w�skich dolinach, z kt�rych przedtem jasno�� zalewa�a ten �wiat. Sun�y od jednego do drugiego bieguna ku morzu w zsynchronizowanym jakim� hipnotycznym rytmie, kt�ry m�g� mie� tylko jedno znaczenie. �Do morza!� � wo�a�y te �wiate�ka. � �Do morza!� I ich wezwaniu trudno by�o si� oprze�; oni wszyscy doznali dziwnego wra�enia, �e co� im nakazuje zawr�ci�, szuka� zapomnienia w wodach Ramy.

��Kontrola na Pia�cie! � odezwa� si� Norton gwa�townie. � Widzicie, co si� dzieje?

Pieter odpowiedzia� nieledwie zdj�ty czci�, s�dz�c z jego g�osu i dosy� przestraszony.

��Tak, kapitanie. Patrz� na l�d po�udniowy. Tam s� jeszcze dziesi�tki biobot�w� tych du�ych tak�e. D�wigi, buldo�ery� Mn�stwo czy�cicieli. P�dz� do morza, ale jak! Nigdy nie widzia�em ich w takim ruchu. Jest jaki� d�wig� na samej kraw�dzi urwiska! Och! Leci w d� zupe�nie jak Jimmy, tylko o wiele szybciej. Rozbi� si�. Przyp�ywaj� rekiny, rozdzieraj� go w drobny� ojej, to nieprzyjemny widok�

Teraz patrz� na r�wnin�. Jeden z buldo�er�w chyba straci� orientacj� kr��y w k�ko i w k�ko� Och! Dwa kraby zabieraj� si� do niego, tn� go na kawa�ki� Kapitanie, my�l�, �e powinni�cie wraca� czym pr�dzej!

��Mo�esz mi wierzy� � powiedzia� Norton g��boko przej�ty � �e wracamy tak pr�dko, jak tylko mo�emy.

Rama uszczelnia�a swoje luki jak statek przed burz�. Takie wra�enie odnosi� Norton, chocia� nie potrafi� tego logicznie sobie wyt�umaczy�. Nie bardzo ju� rozumia�. By� w rozterce � zdawa� sobie spraw� z konieczno�ci ucieczki i jednocze�nie pragn�� by� pos�uszny tym b�yskom na niebie, nakazuj�cym mu przy��czy� si� do biobot�w w ich marszu do morza.

Jeszcze jedna kondygnacja schod�w � jeszcze jeden post�j dziesi�ciominutowy, �eby toksyny zm�czenia usun�� z mi�ni. Potem dalej w drog� � dwa kilometry do przej�cia, ale starajmy si� nie my�le� o tym�

Doprowadzaj�ca do sza�u sekwencja gwizd�w raptownie usta�a. W tej samej chwili sko�czy� si� rozt�tniony p�d kulek ognistych po szczelinach prostych dolin ku morzu. Sze�� liniowych s�o�c Ramy zn�w by�o nieprzerwanymi pasmami �wiat�a.

Ale gas�y szybko, chwilami pe�gaj�c, jak gdyby ogromne bloki energetyczne by�y wyrywane ze swoich �r�de� bliskich ju� wyczerpania. Od czasu do czasu lekko dr�a�a powierzchnia pod nogami. Z mostku zameldowano, �e Rama nadal obraca si� powoli, niepostrze�enie, jak wskaz�wka kompasu reaguj�ca na s�abe pole magnetyczne. To troch� uspokaja�o. Dopiero wtedy, gdy Rama przestanie si� obraca�, Nortona rzeczywi�cie powinien ogarn�� l�k.

Wszystkie bioboty ju� znikn�y, zameldowa� Pieter. W ca�ym wn�trzu Ramy porusza�y si� jedynie istoty ludzkie wpe�zaj�c �mudnie po zaokr�glonej �cianie kopu�y p�nocnej.

Norton dawno ju� przezwyci�y� zawr�t g�owy, jaki odczuwa� przy pierwszym wchodzeniu, ale teraz dr�czy�a go nowa obawa. Jeste�my tak bardzo bezradni tutaj w czasie tej nie ko�cz�cej si� wspinaczki z r�wniny na Piast� my�la�. � Co b�dzie, je�eli Rama ju� zmieni�a po�o�enie i zacznie nabiera� szybko�ci?

Przypuszczalnie odrzut Ramy nast�pi wzd�u� osi. Je�eli w kierunku p�nocnym, to nie ma �adnego problemu: troch� mocniej przyci�gnie nas zbocze, po kt�rym wchodzimy. Je�eli jednak odrzut b�dzie w kierunku po�udniowym, mo�emy wylecie� w przestworza Ramy i w ko�cu spa�� hen w d� na r�wnin�.

Pr�bowa� pociesza� si� my�l�, �e przyspieszenie mo�e by� tylko bardzo s�abe. Obliczenia doktora Perery s� jak najbardziej przekonywaj�ce. Rama w �adnym razie nie zacznie nabiera� szybko�ci z przyspieszeniem wi�kszym ni� jedna pi��dziesi�ta przyci�gania ziemskiego, bo wtedy Morze Cylindryczne cofn�oby si� na wysoko�� urwiska po�udniowego i zala�oby ca�y ten kontynent. No, ale Perera siedzi w wygodnym gabinecie tam na Ziemi, gdzie kilometry metalu nie wisz� mu nad g�ow� wyra�nie gotowe, �eby si� na niego zwali�. I kto wie, czy Rama nie zosta�a zaprojektowana do okresowych potop�w?

Nie, to �mieszne. Niedorzeczno�ci� jest wyobra�a� sobie, �e wszystkie te biliony ton mog� nagle poruszy� si� z dostatecznym przyspieszeniem, �eby nas strz�sn��. Niemniej ju� do ko�ca schod�w Norton ani na chwil� nie oddala� si� od por�czy, kt�ra dawa�a mu jakie takie poczucie bezpiecze�stwa.

Po ca�ych wiekach schody si� sko�czy�y. Pozosta�o do przebycia tylko kilkaset metr�w drabiny pionowo osadzonej w �cianie. Po tym odcinku ju� nie musieli si� wspina�, bo na Pia�cie przy szybko s�abn�cym przyci�ganiu jeden cz�owiek m�g� z �atwo�ci� nie�� drugiego. Nawet u podn�a drabiny wa�y�o si� niespe�na pi�� kilogram�w; na jej szczycie praktycznie osi�ga�o si� niewa�ko��.

Wi�c Norton podci�gany na linie odetchn�� z ulg�, chwytaj�c za szczeble tylko chwilami, �eby przeciwstawi� si� s�abej sile Coriolisa, jeszcze pr�buj�cej odepchn�� go od drabiny. Prawie zapomnia� o b�lu zm�czonych mi�ni, gdy po raz ostatni popatrzy� na wn�trze Ramy.

Teraz by�o prawie tak jasno jak podczas pe�ni ksi�yca na Ziemi: widzia� ca�o�� zupe�nie wyra�nie, ale nie m�g� ju� zarejestrowa� drobniejszych szczeg��w. Biegun po�udniowy cz�ciowo zas�ania�a jarz�ca si� mgie�ka, stercza� z niej tylko wierzcho�ek Wielkiego Rogu � ma�a czarna kropka widoczna na wprost.

Starannie naniesiony na map�, a przecie� nadal nieznany l�d za morzem wydawa� si� tak� sam� przypadkow� �atanin� jak zawsze przedtem. Gdy si� patrzy�o z daleka, pe�en z�o�onych szczeg��w. Norton uzna�, �e nic mu nie da wpatrywanie si� w tamt� stron�.

Powi�d� wzrokiem po obr�czy morza i dopiero teraz zwr�ci� uwag� na uk�ad wzburzonej wody, tak regularny, jakby fale rozbija�y si� o rafy rozmieszczone w geometrycznych odst�pach. Manewrowanie Ramy wywar�o pewien skutek, ale to wzburzenie nie by�o du�e. Norton nie w�tpi�, �e sier�ant Barnes pop�yn�aby ch�tnie w takich warunkach, gdyby jej poleci� przeprawi� si� przez morze wskrzeszon� jakim� cudem Decyzj�.

Nowy Jork, Londyn, Pary�, Moskwa, Rzym� Po�egna� si� z tymi wszystkimi miastami p�nocnego kontynentu i mia� nadziej�, �e Ramianie wybacz� mu wszelkie szkody, jakich narobi�. Mo�e zrozumiej�, �e to wszystko dla dobra nauki.

Potem nagle ju� by� na Pia�cie i ochocze r�ce wyci�gn�y si�, �eby go pochwyci� i pr�dko przesun�� przez �luzy. Zm�czone r�ce i nogi dr�a�y mu nieopanowanie. Jak na wp� sparali�owany starzec rad by� z tej pomocy.

Gdy schodzi� do �rodkowego krateru Piasty, niebo Ramy skurczy�o si� ponad nim. Potem drzwi wewn�trznej komory powietrznej odci�y ten widok na zawsze.

Jakie to dziwne � pomy�la� � �e noc zapada w�a�nie teraz, kiedy Rama znajduje si� tak blisko S�o�ca!

Sto kilometr�w to bezpieczna odleg�o��, zadecydowa� Norton. Rama by�a teraz ogromnym czarnym prostok�t przys�ania�a S�o�ce ca�ym swoim bokiem. Skorzystali ze sposobno�ci, �eby skierowa� �mia�ka w zupe�ny cie�, co odci��y�o systemy ch�odnicze statku, pozwalaj�c dokona� koniecznych remont�w.

Ochronny sto�ek cienia Ramy m�g� znikn�� w ka�dej chwili, Norton chcia� wi�c wyzyska� ten czas do maksimum. Rama nadal si� obraca�a. Obr�ci�a si� ju� o prawie pi�tna�cie stopni i trudno by�o wierzy�, �e nie zanosi si� na jak�� wi�ksz� zmian� orbity. W Organizacji Planet Zjednoczonych podniecenie dosz�o do szczytu histerii, ale bardzo s�abe echo tego dociera�o do �mia�ka. Za�oga by�a wyczerpana fizycznie i emocjonalnie. Po wystartowaniu z bazy na biegunie p�nocnym wszyscy opr�cz wachty spoczynkowej przespali pe�ne dwana�cie godzin. Nortonowi pani doktor Ernst zaleci�a podda� si� zabiegowi elektrouspokojenia, ale i tak �ni�o mu si�, �e w�druje po schodach nie maj�cych ko�ca.

Nazajutrz �ycie na pok�adzie �mia�ka niemal wr�ci�o do stanu normalnego: badania Ramy wydawa�y si� ju� przygod� z jakiej� innej ery. Norton zacz�� si� pasowa� z nagromadzon� prac� biurow� i robi� plany na przysz�o��; ale nie chcia� nikomu udzieli� wywiadu, chocia� pro�by o to by�y nadsy�ane do obwod�w radiowych Nadzoru Przestrzeni Kosmicznej, a nawet Stra�y Kosmicznej. Z Merkurego �adnych wiadomo�ci nie by�o, wi�c Zgromadzenie Og�lne Planet Zjednoczonych od�o�y�o obrady. Z tym �e delegaci mieli by� gotowi do zebrania si� w ci�gu godziny.

Norton dopiero w trzydzie�ci godzin po powrocie z Ramy zasn�� zdrowym, spokojnym snem, ale prawie zaraz zosta� z tego snu wyrwany. Zakl�� be�kotliwie, otworzy� zaspane oczy i zobaczy� Karla Mercera. Od razu, jak przysta�o na dobrego dow�dc�, ca�kowicie oprzytomnia�.

��Przesta�a si� obraca�?

��Tak. Nieruchoma jak ska�a.

��Chod�my na mostek.

Nikt na pok�adzie �mia�ka ju� nie spa�, nawet ma�py wiedzia�y, �e co� si� �wi�ci, i popiskiwa�y niespokojnie, dop�ki sier�ant McAndrews ich nie uspokoi� szybk� znan� im gestykulacj�. A przecie� Norton, gdy wsun�� si� w sw�j fotel i zapi�� pasy bezpiecze�stwa, zastanowi� si�, czy to nie jest jeszcze jeden fa�szywy alarm.

Rama teraz by�a kr�tkim grubym walcem, zza kt�rego kraw�dzi wysun�� si� gorej�cy brze�ek S�o�ca. Norton wymanewrowa� �mia�ka delikatnie z powrotem w �rodek obszaru sztucznego za�mienia i zobaczy�, jak per�owa wspania�o�� korony S�o�ca ukazuje si� ponownie na tle ja�niejszych gwiazd. Ogromna, o wysoko�ci co najmniej p� miliona kilometr�w, wzbija�a si� tak daleko, �e jej g�rne odga��zienia wygl�da�y jak drzewa z karmazynowego ognia.

Wi�c teraz musimy czeka� � powiedzia� sobie Norton. Najwa�niejsze to by� wci�� w pogotowiu do zareagowania w ka�dej chwili, utrzymywa� wszystkie instrumenty gotowe do pomiar�w, pilnowa�, �eby pracowa�y, i nie znudzi� si� tym czekaniem, cho�by mia�o trwa� bardzo d�ugo�

To dziwne. Pole gwiazd si� obraca�o, jak gdyby w takt wirowania statku. A on przecie� nawet nie dotkn�� zespo�u przyrz�d�w sterowniczych; ruchy �mia�ka, gdyby jakiekolwiek by�y, wyczu�by natychmiast.

��Kapitanie! � powiedzia� raptownie Calvert ze stanowiska nawigacyjnego. � Obracamy si�, popatrz na gwiazdy! Ale przyrz�dy tego nie rejestruj�!

���yroskopy dzia�aj�?

��Normalnie� bez najmniejszych pl�s�w. Ale my si� obracamy kilka stopni na sekund�!

��To niemo�liwe!

��Oczywi�cie, �e niemo�liwe. Ale sam zobacz�

Gdy wszystkie inne przyrz�dy zawodz�, cz�owiek musi polega� na instrumencie, jakim s� jego oczy. Norton ju� nie mia� w�tpliwo�ci, �e panorama gwiazd rzeczywi�cie powoli si� obraca � oto Syriusz za lew� burt�. Albo wszech�wiat, stosuj�c si� znowu do kosmologii przedkopernika�skiej, nagle zdecydowa� si� kr�ci� wok� �mia�ka, albo te� gwiazdy si� zatrzyma�y, a �mia�ek si� obraca.

To drugie wyt�umaczenie wydawa�o si� bardziej prawdopodobne, by�y w nim jednak niewyt�umaczalne paradoksy. Gdyby statek rzeczywi�cie obraca� si� w tym tempie my�la� Norton � czu�bym to przecie� dos�ownie przez sk�r�, jak si� to m�wi. I przecie� trudno uwierzy�, �eby wszystkie �yroskopy zawiod�y tak jednocze�nie i niezale�nie od siebie.

Pozostawa�o jedno jedyne rozwi�zanie. Najwidoczniej �mia�ek ka�dym swoim atomem zdany jest na pastw� jakiej� wielkiej si�y, a tylko pot�ne pole grawitacyjne mo�e wywo�ywa� taki skutek. Przynajmniej �adne inne znane pole�

Nagle gwiazdy znikn�y. To gorej�cy dysk S�o�ca, kt�ry ju� si� wynurzy� spoza tarczy Ramy, sprawi�, �e sta�y si� niewidoczne.

��Mo�esz odczyta� wskazania radaru? Co z efektem Dopplera?

Norton by� w pe�ni przygotowany na to, �e urz�dzenie radarowe tak�e jest do niczego, ale myli� si�.

Jak si� okaza�o, Rama by�a wreszcie w drodze, przyspieszaj�c w skromnym tempie pi�tnastu setnych grawitacji.

��Doktor Perera � powiedzia� Norton � b�dzie zadowolony. Przepowiedzia� maksimum: dwie setne. � �mia�ek jako� schwytany w kilwater Ramy, po prostu unosi� si� jak szcz�tki na wodzie wiruj�ce w k�ko i w k�ko za chy�ym statkiem�

Mija�y godziny, a przyspieszenie nie ulega�o zmianie. Rama oddala�a si� od �mia�ka z pr�dko�ci� coraz wi�ksz�. I gdy tym samym odleg�o�� si� powi�ksza�a, nienormalne ruchy �mia�ka powoli usta�y: zacz�o zn�w dzia�a� prawo inercji. Mo�na by�o tylko snu� domys�y, rozmawiaj�c o tych energiach, kt�re ich na kr�tko pochwyci�y. I Norton by� sam sobie wdzi�czny, �e przesun�� �mia�ka na bezpieczn� odleg�o��, zanim Rama w��czy�a nap�d.

Co do natury nap�du, jedno ju� by�o pewne, chocia� wszystko inne pozostawa�o tajemnic�. To nie dysze gazowe i nie strumienie jon�w czy plazmy daj� Ramie odrzut na jej now� orbit�. Najlepiej uj�� t� spraw� sier�ant-profesor Myron, gdy wstrz��ni�ty, pe�en niedowierzania powiedzia�: � No i �egnaj, trzecie prawo Newtona.

Jednak�e od trzeciego prawa Newtona musia� by� �mia�ek zale�ny nazajutrz, gdy zu�y� do cna ostatnie rezerwy paliwa, �eby odchyli� w�asn� trajektori� dalej od S�o�ca. Zmiana po�o�enia niewielka, ale dzi�ki temu jego odleg�o�� od peryhelium mia�a si� powi�kszy� o dziesi�� tysi�cy kilometr�w. By�a to zatem r�nica pomi�dzy dzia�aniem systemu ch�odzenia statku przy dziewi��dziesi�ciu pi�ciu procentach mocy � a niew�tpliw� ognist� �mierci�.

Gdy ju� dokonali tego manewru, Rama by�a oddalona o dwie�cie tysi�cy kilometr�w i trudno. by by�o wypatrzy� j� na tle tarczy S�o�ca. Ale wci�� jeszcze mogli uzyskiwa� dok�adne radarowe pomiary jej orbity. Im d�u�ej patrzyli na nie, tym wi�ksze ogarnia�o ich zdumienie.

Sprawdzali te liczby raz po raz, a� w ko�cu nie mogli ju� w �aden spos�b odrzuci� niewiarygodnego wniosku: wygl�da�o na to, �e wszystkie obawy Merkurian, bohaterstwo Rodriga i retoryka Zgromadzenia Og�lnego by�y zbyteczne.

��C� za ironia kosmiczna � powiedzia� Norton patrz�c na ostateczne wyniki swoich oblicze� � je�eli po milionie lat pomy�lnej nawigacji komputery Ramy pope�ni�y jeden drobny b��d, mo�e zmieniaj�c znak w jakim� r�wnaniu, wskazuj�c minus zamiast plusa.

Dotychczas wszyscy byli pewni, �e Rama wytraci pr�dko��, tak aby ulec przyci�ganiu S�o�ca i zosta� now� planet� Uk�adu S�onecznego. Dzia�o si� wprost przeciwnie.

Nabiera�a pr�dko�ci � lec�c w najgorszym z mo�liwych kierunk�w.

Rama coraz szybciej opada�a na S�o�ce.

Gdy szczeg�y nowej orbity Ramy stawa�y si� coraz bardziej oczywiste, trudno by�o sobie wyobrazi�, w jaki spos�b mog�aby unikn�� katastrofy. Tylko bardzo nieliczne komety przelatywa�y kiedykolwiek tak blisko S�o�ca: podczas peryhelium znajdzie si� w odleg�o�ci niespe�na p� miliona kilometr�w od tego piek�a p�on�cego wodoru. �adna materia sta�a nie wytrzyma�aby temperatury takiego zbli�enia: twardy stop, z kt�rego zrobiony jest kad�ub, zacznie si� stapia� w odleg�o�ci dziesi�ciokrotnie wi�kszej.

�mia�ek ku uldze wszystkich min�� peryhelium i powoli oddala� si� od S�o�ca. Rama na bli�szej i szybszej orbicie by�a daleko przed nim i wygl�da�o na to, �e wlecia�a mi�dzy najbardziej wysuni�te odga��zienia s�onecznej korony. Jak z trybuny mieli ze swego statku zatem ogl�da� ostatni� scen� tego dramatu.

W odleg�o�ci pi�ciu milion�w kilometr�w od S�o�ca, nadal zwi�kszaj�c przyspieszenie, Rama zacz�a otacza� si� kokonem. Dotychczas by�a widoczna przez najpot�niejsze teleskopy �mia�ka jako male�ki jasny pr�cik; teraz zacz�a si� iskrzy� jak gwiazda za mgie�k� na horyzoncie. Prawie mo�na by my�le�, �e ulega dezintegracji. Norton widz�c to, poczu� dojmuj�cy �al wobec zag�ady tylu cud�w. Potem zrozumia�, �e Rama tam jest, ale osnuta jak�� migotliw� mg��.

Potem jednak ju� Ramy nie by�o. �wieci�o w tym miejscu co� jak gwiazda nie maj�ca kszta�tu wyra�nego dysku jak gdyby Rama nagle skurczy�a si� w male�k� kulk�.

Pewien czas min��, zanim poj�li, co si� sta�o. Rama rzeczywi�cie znikn�a; otaczaj�c si�, odbijaj�c� S�o�ce, kul� o �rednicy stu kilometr�w.

Teraz mogli widzie� tylko odbicie samego S�o�ca na bli�szej zaokr�glonej cz�ci Ramy. W tej ochronnej ba�ce Rama przypuszczalnie by�a bezpieczna: s�oneczne piek�o jej nie zagra�a�o.

Z godziny na godzin� ba�ka zmienia�a kszta�t. Obraz S�o�ca wyd�u�y� si�, wypaczy�. Kula sta�a si� elipsoid� i jej d�uga o� by�a zgodna z kierunkiem lotu Ramy. To w�a�nie wtedy zacz�y nap�ywa� pierwsze niezwyk�e meldunki z obserwatori�w robot�w, stale, od dwustu lat bez ma�a obserwuj�cych S�o�ce.

Co� dzia�o si� ze s�onecznym polem magnetycznym wok� Ramy. Linie si� tego pola o d�ugo�ci milion�w kilometr�w, kt�re przenika�y koron� s�oneczn� i wymiata�y z niej k��by zjonizowanego gazu z pr�dko�ci� b�d�c� nieraz wyzwaniem nawet dla straszliwego przyci�gania S�o�ca teraz u�o�y�y si� wok� tej rozmigotanej elipsoidy. Z pocz�tku nic jeszcze nie by�o wida�, ale orbituj�ce instrumenty meldowa�y o ka�dej zmianie strumienia magnetycznego i promieniowania ultrafioletowego.

I wkr�tce ju� zobaczyli nawet zmiany w koronie. Wysoko w zewn�trznej atmosferze S�o�ca ukaza�a si� s�abo ja�niej�ca rura czy tunel o d�ugo�ci stu tysi�cy kilometr�w. �w tunel lekko zachodzi� na orbit� Ramy. I zobaczyli, jak Rama � czy te� ochronny kokon wok� niej � niczym migotliwy koralik leci coraz szybciej tym upiornym tunelem przez koron�.

Poniewa� Rama nadal zwi�ksza�a przyspieszenie, poruszaj�c si� teraz z pr�dko�ci� dw�ch tysi�cy kilometr�w na sekund�, nie ulega�o kwestii, �e nie zostanie je�cem S�o�ca. Wreszcie strategia ramia�ska sta�a si� oczywista. Rama zbli�y�a si� tak bardzo do S�o�ca, �eby nabra� energii s�onecznej z samego jej �r�d�a i pospieszy� jeszcze szybciej w dalsz� drog� do swego ostatecznego nieznanego miejsca przeznaczenia�

I wydawa�o si�, �e Ramianie pobieraj� tam nie tylko energi�. Nikt nigdy nie m�g� by� tego pewny, bo najbli�sze obserwatoria automatyczne by�y oddalone o trzydzie�ci milion�w kilometr�w, wiele jednak wskazywa�o, �e materia p�yn�a ze S�o�ca do samej Ramy, jak gdyby uzupe�niaj�c przecieki i naprawiaj�c szkody z okresu dziesi�ciu tysi�cy stuleci w przestrzeni kosmicznej.

Coraz pr�dzej Rama sun�a ko�o S�o�ca � tak pr�dko doprawdy, jak �adne cia�o przelatuj�ce kiedykolwiek przez Uk�ad S�oneczny. Po niespe�na dw�ch godzinach zmieni�a kierunek o dziewi��dziesi�t par� stopni, daj�c nieomal wzgardliwie ostatni dow�d swego ca�kowitego braku zainteresowania tymi wszystkimi planetami, na kt�rych tak gwa�townie zam�ci�a spok�j umys��w.

I ju� spada�a z p�aszczyzny ekliptyki w g��b po�udniowego nieba daleko poni�ej r�wniny, gdzie wszystkie te planety si� kr�c�. Chocia� to chyba nie mog�o by� jej celem ostatecznym, wycelowana by�a prosto w Wi�kszy Ob�ok Magellana i otch�ann� pustk� za Mleczn� Drog�.

��Prosz� � powiedzia� machinalnie kapitan Norton, s�ysz�c pukanie do drzwi.

��Bill, wiadomo�� dla ciebie. Chcia�am ci to przekaza� pierwsza, zanim za�oga wda si� w t� spraw�. I w ka�dym razie to jest m�j dzia�.

Norton wci�� jeszcze przebywa� duchem daleko. W �wietle przygaszonym le�a� z r�kami splecionymi pod g�ow�, z oczami przymkni�tymi � nie drzema�, tylko by� poch�oni�ty swoimi my�lami, jakim� osobistym marzeniem.

Wreszcie mrugn�� par� razy i ockn�� si� raptownie.

��Przepraszam, Lauro� nie zrozumia�em. O co chodzi?

��Nie m�w, �e o tym nie pami�tasz.

��Nie przekomarzaj si� ze mn�, ty j�dzo. Mam ostatnio niejedn� spraw� na g�owie.

Lekarz pok�adowy, pani doktor Ernst, podsun�a przesuwany na ma�ych k�kach fotelik i usiad�a obok Nortona. � Kryzysy mi�dzyplanetarne mog� si� zaczyna� i ko�czy�, i zn�w zaczyna�, a tryby biurokracji marsja�skiej kr�c� si� wci�� dalej. Ale przypuszczam, �e Rama dopomog�a. To dobrze, �e nie musia�e� mie� pozwolenia od Merkurian tak�e.

Ju� co� Nortonowi za�wita�o.

��Och� Pozwolenie z Port Lowell?

��Lepiej. Pozwolenie zosta�o ju� wydane. � Laura zerkn�a na pisemko, kt�re trzyma�a w r�ce. � �W trybie natychmiastowym � przeczyta�a. � Prawdopodobnie w tej w�a�nie chwili nowy pana syn zostaje pocz�ty. Gratulacje�.

��Dzi�kuj�. Brzd�c, mam nadziej�, nie b�dzie mia� pretensji, �e musia� czeka�.

Jak ka�dy astronauta, Norton wst�puj�c do tej s�u�by podda� si� sterylizacji; dla m�czyzny, kt�ry sp�dza lata w przestrzeni kosmicznej, mutacja spowodowana promieniowaniem nie stanowi ryzyka � to jest pewne. Spermatozoon, kt�ry teraz dostarczy� transport gen�w na Marsa o dwie�cie milion�w kilometr�w, zosta� zamro�ony przed trzydziestu laty, do wykorzystania w odpowiednio wybranych momentach.

Norton zastanowi� si�, czy zd��y wr�ci� do domu przed narodzinami swego dziecka. Zas�u�y� sobie na odpoczynek, odpr�enie � na takie normalne �ycie rodzinne, jakim mo�e kiedykolwiek cieszy� si� astronauta. Teraz, gdy ta misja by�a zasadniczo sko�czona, ju� zaczyna� si� odpr�a� i my�le� zn�w o sobie i obu rodzinach. Tak, mi�o b�dzie posiedzie� troch� w domu i pod wieloma wzgl�dami nadrobi� czas nieobecno�ci�

��Przysz�am do ciebie � zaprotestowa�a Laura g�osem dosy� s�abym � s�u�bowo.

��Po tych wszystkich latach � odpowiedzia� � znamy si� chyba za dobrze na takie ceregiele. Tak czy inaczej, teraz nie jeste� na s�u�bie.