Prze�o�y�a Zofia Kierszys

Tytu� orygina�u: CHOCOLAT

11 lutego T�usty wtorek

12 lutego �roda popielcowa

Rzeczywi�cie obudzi�y nas dzwony. Niezupe�nie zdawa�am sobie spraw�, �e jeste�my tak blisko ko�cio�a, dop�ki nie us�ysza�am grzmi�cego dummm i zaraz melodii dzwon�w fla-di-dadi.

Dummm fla-di-dadi-dumm.

Spojrza�am na zegarek. Sz�sta. Zza po�amanych okiennic przes�cza�o si� z�otoszare �wiat�o. Wsta�am i podesz�am do drzwi balkonowych. W porannym s�o�cu rynek l�ni� mokrymi kocimi �bami, naprzeciwko, za rynkiem kwadratowy ko�ci� ja�nia� swoj� biel�, wznosz�c si� nad kotlin� ciemnych fasad sklep�w. Piekarnia, kawiarnia, sklep z zaopatrzeniem cmentarnym � p�ytkami kamiennymi, kamiennymi anio�kami, wiecznymi r�ami z blach -i ich wystawy dyskretnie zas�oni�te, jak gdyby przy warowa�y poni�ej punktu sygnalizacyjnego, bia�ej wie�y ko�cielnej, na kt�rej zegar, wskaz�wkami po�yskuj�cymi czerwono na rzymskich cyfrach, obwieszcza�, �e jest dwadzie�cia po sz�stej, zapewne, �eby zdezorientowa� diab�a, i Matka Boska z zawrotnej wysoko�ci patrzy�a na rynek troch� znudzona. Na kr�tkim szpicu wie�y obraca�a si� z zachodu na p�nocny zach�d, przepowiadaj�c pogod�, obleczona w d�ug� szat� posta� z kos�. Po chwili znad uschni�tego geranium zobaczy�am pierwszych wiernych w drodze na msz�. Rozpozna�am p�aszcz w szkock� krat� i pomacha�am r�k� do tej kobiety, ale tylko szczelniej otuli�a si� p�aszczem i przy�pieszy�a kroku. Za ni� szed� cz�owiek w pil�niowym kapeluszu ze swoim smutnym br�zowym psem. Kiedy u�miechn�� si� do mnie, zawo�a�am rze�ko "dzie� dobry", najwidoczniej jednak ma�omiasteczkowa etykieta nie pozwala�a na tak� bezceremonial-no��, bo nie odpowiedzia�, te� przy�pieszy� kroku i z psem wszed� do ko�cio�a.

Potem nawet nikt nie spojrza� na moje okna, chocia� naliczy�am sze��dziesi�t g��w � w beretach, chustkach, kapeluszach nasuni�tych g��boko, �eby ich nie zerwa� niewidzialny wiatr. Nikt nie spojrza�, a przecie� wyczuwa�am ciekawo�� w ich sztucznej oboj�tno�ci. Mamy wa�ne sprawy do przemy�lenia, m�wi�y pochylone g�owy i zgarbione ramiona. Nogi uparcie nios�y ich po kocich �bach jak nogi dzieci, kiedy id� do szko�y. Nie moja rzecz, oczywi�cie. Ale pomy�la�am, �e je�li gdzie� potrzeba troch� czar�w, to w�a�nie� Stare nawyki nigdy nie zanikaj�. Kto raz zajmowa� si� spe�nianiem pragnie�, nigdy nie b�dzie ca�kowicie wolny od takich odruch�w. W dodatku ten wiatr, ten wiatr zapust�w jeszcze dmucha, nios�c ze sob� s�aby zapach t�uszczu i waty cukrowej, i prochu, i gor�ce mocne zapachy prze�omu, sprawiaj�c, �e d�onie sw�dz�, serce bije szybciej.

Na jaki� czas wi�c zostaniemy. Na jaki� czas. Dop�ki nie zmieni si� kierunek wiatru.

W sklepie z towarami mieszanymi kupi�y�my farb�, p�dzle, wa�ki, myd�o i wiadra. Zacz�y�my od g�ry. Zdziera�y�my firanki, wyrzuca�y�my zepsute wyposa�enie na rosn�c� stert� w male�kim ogr�dku na ty�ach domu, my�y�my pod�ogi i w�skie, brudne od sadzy schody, a� fala potopu je zalewa�a i kilka razy przemok�y�my do suchej nitki. Szczoteczka do szorowania Anouk sta�a si� �odzi� podwodn�, moja szczotka � tankowcem, i puszcza�y�my po schodach do sieni mydlane torpedy. W tym zam�cie us�ysza�am brz�k dzwonka. Zapracowana, ze szczotk� w jednej r�ce i myd�em w drugiej, podnios�am wzrok i ujrza�am wysok� posta� ksi�dza. A zastanawia�am si�, jak d�ugo b�dzie zwleka�, zanim przyjdzie. Teraz patrzy� na nas z u�miechem. Z u�miechem w�adczym, ogl�dnym, przychylnym. Pan dziedzic wita wie�niak�w przyby�ych nie w por�. Czu�am, �e �wietnie widzi m�j mokry brudny kombinezon, w�osy zwi�zane czerwonym szalikiem, bose stopy w ociekaj�cych sanda�ach.

��Dzie� dobry. � Rzeczu�ka pomyj zmierza�a do jego wypucowanego buta. Spu�ci� oczy na swoje obuwie, po czym zn�w spojrza� na mnie. � Francis Reynaud � przedstawi� si�, odst�puj�c nieznacznie na bok. � Curetej parafii.

Parskn�am �miechem. Nie zdo�a�am si� powstrzyma�.

��To dopiero � powiedzia�am z�o�liwie. � My�la�am, �e ksi�dz by� przebrany na parad�. Grzecznie si� roze�mia�.

��Che-che-che.

Wyci�gn�am do niego r�k� w ��tej plastikowej r�kawiczce.

��Yianne Rocher. A ten bombardier tam z ty�u to moja c�rka, Anouk.

Ze schod�w dolatywa�y mydlane eksplozje i odg�osy szamotaniny Anouk z Pantoufle'em. Dotar�o do mnie jednak, �e ksi�dz czeka na szczeg�y o panu Rocher. O ile� �atwiej mie� wszystko urz�dowo na papierze, ni� nieprzyjemnie m�tnie o tym rozmawia�

��Dzi� rano pani pewnie mia�a du�o zaj��. Nagle zrobi�o mi si� go �al. Tak si� stara nawi�za� kontakt. Zn�w zobaczy�am ten wymuszony u�miech.

��Tak, rzeczywi�cie, musimy doprowadzi� dom do porz�dku mo�liwie jak najszybciej. A to wymaga czasu. Ale i bez tego nie by�yby�my dzi� na mszy, monsieur le cure.

nie chodzimy do ko�cio�a � wyja�ni�am �agodnie, uspokajaj�co, ale wyra�nie si� zgorszy�, nieomal obrazi�.

��Och, tak.

By�am zanadto bezpo�rednia. On by wola�, �eby�my na wst�pie kr��yli wok� siebie jak ostro�ne koty.

��Ale bardzo ksi�dz uprzejmy, �e zechcia� przyj�� i nas pozna� � ci�gn�am �wawo. � Mo�e by ksi�dz nam pom�g� pozna� tutejszych ludzi.

On jest troch� jak kot, dosz�am do wniosku. Te zimne, jasne oczy, niewytrzymuj�ce spojrzenia, ta niespokojna czujno�� i on � taki wystudiowany, pe�en rezerwy.

��Zrobi�, co w mojej mocy. � Ju� zoboj�tnia�, wie, �e nie b�dziemy nale�a�y do jego trz�dki. A przecie� sumienie mu nakazuje da� wi�cej, ni� chcia�by da�. � Potrzebna pani pomoc?

��No, przyda�by si� kto�. Nie ksi�dz, oczywi�cie � doda�am szybko, widz�c, �e otwiera usta, �eby co� powiedzie�. -Kto�, kto m�g�by popracowa� za pieni�dze. Tynkarz, kto� do roboty przy urz�dzaniu� � Poruszy�am bezpieczny temat.

��Nikt taki nie przychodzi mi na my�l � powiedzia�. Chyba najostro�niejszy ze wszystkich ludzi, kt�rych w �yciu spotka�am. -Ale rozejrz� si�.

Mo�e si� rozejrzy. Zna swoj� powinno�� wobec przyjezdnych. Od razu jednak wiedzia�am, �e nikogo takiego nie znajdzie. Mi�a us�u�no�� nie le�y w jego naturze. Ostro�nie popatrzy� na chleb i s�l przy drzwiach sieni.

��To na szcz�cie. � U�miechn�am si�.

Omi�t� spojrzeniem te symbole wyra�nie ura�ony.

��Maman. � G�owa Anouk ukaza�a si� w drzwiach, w�osy jej stercza�y jak krzywe kolce. � Pantoufle chce si� pobawi�. Mo�emy wyj��?

Przytakn�am.

��Ale tylko do ogrodu. � Star�am jej smug� brudu znad nosa. -Wygl�dasz jak �obuziak. � Zerkn�a na ksi�dza, ale zd��y�am powiedzie�, zanim zrobi�a min�. -Anouk, to jest monsieur Reynaud. Nie przywitasz si�?

��Dzie� dobry! � wrzasn�a, biegn�c do drzwi wyj�ciowych. � Do widzenia!

Mign�y ��ty sweterek i czerwone spodnie kombinezonu w wariackim posuwistym p�dzie po zamydlonej pod�odze i ju� jej nie by�o. Nie po raz pierwszy nagle zobaczy�am Pantoufle'a znikaj�cego w �lad za ni� � ciemn� plam� na tle ciemnej framugi.

��Ona ma tylko sze�� lat � po�pieszy�am z wyt�umaczeniem.

Reynaud u�miechn�� si� kwa�no, jak gdyby pierwsze zetkni�cie z moj� c�rk� mog�o utwierdzi� ka�dego w najgorszych podejrzeniach wobec mnie.

Czwartek, 13 lutego

Chwa�a Bogu, to ju� poza mn�. Wizyty bardzo mnie m�cz�. Rzecz jasna, nie odnosi si� to do ciebie, mon pere. Moja cotygodniowa wizyta tutaj jest luksusem, m�g�bym prawie powiedzie�, moim jedynym. Mam nadziej�, �e podobaj� ci si�, mon pere, te kwiaty. S� niepozorne, lecz pi�knie pachn�. Postawi� je przy twoim fotelu, aby� wci�� je widzia�. I �adny st�d widok masz na ��ki i na Tannes w po�owie zasi�gu wzroku, i na p�yn�c� du�o dalej Garonn�. Nieomal mo�na by sobie wyobra�a�, �e nie ma ludzi. Och, ja si� nie uskar�am. Powiniene� jednak wiedzie�, jak trudno jednemu cz�owiekowi znie�� ich drobne sprawy, ich niezadowolenie, g�upot�, tysi�ce b�ahych problem�w� We wtorek mieli parad� zapustn�. Istne dzikusy wykrzykuj�ce i wrzeszcz�ce. Claude, najm�odszy Louisa Perrina, strzeli� do mnie z pistoletu na wod�. A Perrin nic na to, tylko powiedzia�, �e smarkacz musi si� wyszumie�. Ja przecie� jedynie chc� ich prowadzi�, mon pere, uwolni� od grzechu. Czemu� wi�c sprzeciwiaj� mi si� na ka�dym kroku jak dzieci, kt�re nie chc� je�� zdrowych posi�k�w, lecz rzucaj� si� na �akocie, a potem choruj�. Wiem, mon pere, �e rozumiesz. Przez pi��dziesi�t lat d�wiga�e� to wszystko na swoich barkach, silny i cierpliwy. Zas�u�y�e� na ich mi�o��, kochali ci�. Czy a� tak bardzo czasy si� zmieni�y? Ja tutaj budz� l�k i szacunek� lecz mnie nie kochaj�. Twarze maj� ponure, niech�tne, zdani s� na potajemne s�abostki, na wyst�pki w odosobnieniu. Czy nie rozumiej�? B�g widzi wszystko. Ja widz� wszystko. Paul-Marie Muscat bije swoj� �on�. Co tydzie� p�aci za to dziesi�cioma zdrowa�kami i odchodzi od konfesjona�u, �eby znowu j� bi�. A ona, ta jego �ona, kradnie. W zesz�ym tygodniu na targowisku ukrad�a z kramu sztuczn� bi�uteri�. A zn�w Guillaume Duplessis chce wiedzie�, czy zwierz�ta maj� dusze, i p�acze, gdy m�wi� mu, �e nie maj�. Charlotte Edouard podejrzewa, �e jej m�� ma kochank� wiem, �e ma trzy, lecz w konfesjonale musz� milcze�. A jakie� s� te dzieci! Gdy s�ysz� ich ��dania, krew mnie zalewa, w g�owie mi si� kr�ci. Lecz nie mog� sobie pozwoli� na okazanie s�abo�ci. Owce nie s� tymi uleg�ymi, mi�ymi stworzeniami z sielanek. Ka�dy wie�niak to powie. S� chytre, czasami niegodziwe, patologicznie g�upie. �agodny pasterz nie ukr�ci niesforno�ci i bunt�w swojej trzody. Nie mog� sobie pozwoli� na �agodno��. Dlatego raz w tygodniu folguj� mojemu jedynemu odpr�eniu. Usta, mon pere, masz zapiecz�towane jak usta konfesjona�u, oczy zawsze otwarte, serce zawsze pe�ne dobroci. Na godzin� przy tobie zdejmuj� brzemi�. Mog� by� omylny.

Jest nowa parafianka. Niejaka Yianne Rocher, wdowa, jak mniemam, z ma�ym dzieckiem. Pami�tasz, mon pere, piekarni� starego Blaireau? Cztery lata temu Blaireau umar� i jego dom popad� w ruin�. Ot� ona wydzier�awi�a ten dom i zamierza otworzy� piekarni� w przysz�ym tygodniu. W�tpi�, czy si� utrzyma. Ju� mamy piekarni� Poitou po drugiej stronie rynku, a zreszt� ona tu nie pasuje. Do�� mi�a kobieta, nic wszelako nie ma z nami wsp�lnego. Dwa miesi�ce nie min� i wr�ci do du�ego miasta, bo tam jej miejsce. Dziwne, nie dowiedzia�em si�, sk�d pochodzi. Z Pary�a czy mo�e nawet z zagranicy. M�wi z czystym akcentem � prawie za czystym jak na Francuzk� z p�nocy, gdzie skracaj� samog�oski. Jej oczy raczej �wiadcz� o pochodzeniu w�oskim czy portugalskim, a cera� W�a�ciwie jej si� nie przyjrza�em. Odnawia�a piekarni� przez ca�y wczorajszy dzie�, a tak�e dzisiejszy. Zas�oni�a pomara�czowym plastikiem okno wystawowe i od czasu do czasu albo ona, albo jej ma�a rozbrykana c�rka wychodzi, wylewa z kub�a pomyje do �cieku, rozmawia �ywo z kt�rym� z pomocnik�w. Dziwnie �atwo ich sobie za�atwi�a. Zaofiarowa�em si�, �e pomog� jej kogo� znale��, lecz w�tpi�em, czy b�d� ch�tni w�r�d naszych parafian. A tu dzi� wczesnym rankiem Clairmont przyni�s� jej drewno, potem Pour-ceau wszed� tam z drabin�. Poitou przys�a� troch� mebli i widzia�em, jak sam, nieomal ukradkiem, ni�s� fotel przez rynek. Nawet Narcisse, obmawiaj�cy bli�nich malkontent, kt�ry mnie stanowczo odm�wi�, gdy w listopadzie prosi�em o przekopanie ziemi na cmentarzu, pospieszy� tam z narz�dziami, �eby uporz�dkowa� jej ogr�d. Dzi� rano za dwadzie�cia dziewi�ta podjecha�a ci�ar�wka dostawcza. Duplessis wyprowadza psa o tej porze i w�a�nie przechodzi�, a ona go zawo�a�a do pomocy przy wy�adowywaniu. Got�w w przej�ciu uchyli� kapelusza, stan�� zaskoczony i przez sekund� by�em pewny, �e zaraz p�jdzie dalej. Nie poszed�. Ona jeszcze co� powiedzia�a, nie s�ysza�em co, tylko przez ca�y rynek dolecia� jej �miech. Cz�sto si� �mieje i nadmiernie wtedy dla zabawy gestykuluje. To zn�w chyba cecha wielkomiejska. My tu przywykli�my do pow�ci�gliwo�ci otaczaj�cych nas ludzi. Ufam wszelako, �e ona ma dobre intencje. W fioletowym szaliku na g�owie zawi�zanym po cyga�sku, potargana, poniewa� wi�kszo�� w�os�w si� spod niego wymyka, umazana bia�� farb�, nie wydawa�a si� przej�ta swoim wygl�dem. Duplessis potem nie m�g� sobie przypomnie�, co mu powiedzia�a, lecz przyzna�, jak to on nie�mia�o, �e chocia� ta dostawa � kilka skrzynek i kraty z utensyliami kuchennymi -nie by�a du�a, niekt�re skrzynki by�y do�� ci�kie. Nie pyta� jej, co w nich jest, jego zdaniem jednak za skromne to wyposa�enie, aby piekarnia prosperowa�a.

Nie my�l, mon pere, �e ca�y dzie� straci�em na obserwowanie piekarni. Po prostu widz� ten dom stoj�cy prawie naprzeciwko mojego domu � kt�ry by� twoim, mon pere, zanim sta�o si� to wszystko. Przez ca�y wczorajszy dzie� i po�ow� dzisiejszego stuka� tam m�otek, odbywa�o si� szorowanie, pobielanie, malowanie, a� wbrew sobie jestem ciekaw rezultat�w. Nie ja jeden. S�ysza�em niechc�cy, jak madame Clairmont przed piekarni� Poitou g�o�no plotkowa�a z gromadk� przyjaci�ek o udziale swego m�a w tym remoncie. Pad�y s�owa "czerwone okiennice", zanim one mnie zauwa�y�y i chytrze zni�y�y g�os do szeptu. Jak gdyby mnie to obchodzi�o! Z pewno�ci� ta nowo przyby�a wnios�a tu po�ywk� dla plotkarstwa, je�li ju� nic poza tym. Stwierdzam, �e okno wystawowe z pomara�czow� zas�on� przyci�ga wzrok w najmniej odpowiednich chwilach. Wygl�da jak ogromny cukierek, kt�ry czeka, by rozwin�� go z papierka, albo jak jaka� resztka z zapustnej parady. Jest co� denerwuj�cego w tej jaskrawo�ci i w b�yskach s�o�ca na fa�dach plastiku. B�d� rad, gdy prace si� sko�cz� i ten dom stanie si� znowu zwyczajn� piekarni�.

Piel�gniarka usi�uje podchwyci� m�j wzrok. My�li, �e ja ciebie, mon pere, m�cz�. Jak mo�esz �cierpie� dono�ne g�osy takich nianiek, ich spos�b bycia, dobry w pokoju dziecinnym? Chyba pora, by�my troszeczk� wypocz�li. Jej fi-luterno�� dra�ni nie do zniesienia. A przecie� ona ma dobre intencje, twoje oczy, mon pere, mi to m�wi�. Wybacz im, bo nie wiedz�, co czyni�. Ja nie jestem dobry. Przychodz� tu, maj�c siebie na wzgl�dzie, nie ciebie, mon pere. Wszelako mi�o mi wierzy�, �e moje wizyty sprawiaj� ci przyjemno��, utrzymuj� ci� w ��czno�ci z twardym �wiatem, kt�ry dla ciebie zmi�k� i sta� si� nijaki. Godzina telewizji co wiecz�r, odwracanie pi�� razy dziennie, jedzenie przez rurk�. M�wienie o tobie, jakby� by� rzecz� � czy mo�e nas s�ysze�? czy rozumie? Twoje opinie niepotrzebne, wyrzucone� Zamkni�cie przed wszystkim, a jednak odczuwanie, my�lenie. To w�a�nie jest prawda piek�a odartego ze �redniowiecznej krzykliwo�ci. Taka utrata kontaktu. Jednak�e do ciebie si� zwracam, aby� mnie nauczy� komunikatywno�ci. Mon pere, naucz mnie nadziei.

Pi�tek, 14 lutego Dzie� �wi�tego Walentego

Ten z psem ma na imi� Guillaume, a jego pies � Charly. Wczoraj mi pomaga� wnosi� sprz�t, dzi� rano by� pierwszym klientem. Przyszed� z Charlym, przywita� si� nie�mia�o, tak grzecznie, �e a� dwornie.

��Cudownie tu teraz � powiedzia�. � Prawie ca�� noc pani pracowa�a. Roze�mia�am si�.

��Wszystko inaczej � doda�. � A my�la�em, nie wiem dlaczego, �e zn�w b�dzie piekarnia.

��Co? �eby psu� interesy biednemu monsieur Poitou? Ale by mi podzi�kowa�! I tak ma do�� zmartwienia ze swoim lumbago i z tym, �e jego �ona �le sypia.

Guillaume pochyli� si�, co� poprawi� przy obro�y Char-ly'ego, �eby ukry� b�ysk w oczach, kt�ry jednak zobaczy�am.

��Wi�c ju� go pani zna.

��Znam. Da�am mu przepis na kleik nasenny.

��Je�eli podzia�a, b�dzie pani wdzi�czny do ko�ca �ycia.

��Podzia�a � zapewni�am. Wyci�gn�am spod lady r�ow� ma�� bombonierk� ze srebrnym �ukiem walentynki. -Prosz�. Prezencik dla pana, mojego pierwszego klienta.

Troch� si� przerazi�.

��Doprawdy, madame, ja�

��Niech mi pan m�wi Yianne. I bardzo prosz�. � Wetkn�am mu bombonierk� w r�ce. � Smaczne. Pana ulubione.

U�miechn�� si� i pieczo�owicie wciskaj�c to pude�ko do kieszeni p�aszcza, zapyta�:

��Sk�d pani wie?

��Och, po prostu mam rozeznanie � za�artowa�am. � Zawsze wiem, co kto lubi. Wi�c niech mi pan wierzy, te s� pana ulubione.

Szyld by� got�w dopiero w po�udnie. Georges Clair-mont osobi�cie go zawiesi� i wylewnie przeprasza�, �e tak p�no. Szkar�atne okiennice wygl�daj� pi�knie na �wie�o pobielonej �cianie. Narcisse, bez przekonania narzekaj�c na niedawne mrozy, ofiarowa� do moich skrzynek sadzonki geranium ze swoich inspekt�w. Da�am im walentynko-we bombonierki i odeszli jednakowo mile zaskoczeni. Potem opr�cz kilkorga dzieci w wieku szkolnym mia�am niewielu klient�w. Normalne, kiedy nowy sklep otwiera si� w male�kim miasteczku � surowy kodeks zachowywania si� w takich sytuacjach nakazuje ludziom pow�ci�gliwo��, wi�c udaj� oboj�tno��, chocia� nurtuje ich ciekawo��. Jaka� staruszka w tradycyjnie czarnych szatach wiejskiej wdowy zaryzykowa�a i przysz�a. P�niej �niady przystojniak kupi� trzy identyczne bombonierki, nie pytaj�c, co w nich jest. A potem przez d�ugie godziny nie przyszed� nikt. Tego si� spodziewa�am, oni tu potrzebuj� czasu, �eby oswoi� si� ze zmian�. By�o kilka bacznych zerkni�� w moje okno wystawowe i na tym si� ko�czy�o. Jednak pod tym wymuszonym brakiem zainteresowania wyczuwa�am wrzenie szept�w, domys��w, drganie firanek, zdobywanie si� na decyzj�. No i w ko�cu przysz�o siedem czy osiem kobiet naraz, w�r�d nich Caroline Clairmont, �ona mojego szyldziarza. Dziewi�ta, raczej nienale��ca do tej grupy, tylko stan�a przed wystaw�, nieomal przytykaj�c nos do szyby � ta kobieta w p�aszczu w szkock� krat�.

Klientki rozgl�da�y si� uwa�nie, chichota�y jak pensjonarki, waha�y si�, upojone swoj� zbiorow� niesubordynacj�.

��I pani sama robi to wszystko? � zapyta�a Cecile, w�a�cicielka apteki na g��wnej ulicy.

��Powinnam odmawia� sobie tego w czasie postu � powiedzia�a Caroline, pulchna blondynka w p�aszczu z futrzanym ko�nierzem.

��Nikomu nie powiem � obieca�am. Popatrzy�am na tamt� za oknem, nadal gapi�c� si� na wystaw�. � Znajoma pa� nie przyjdzie do nas?

��Och, ona nie jest z nami � odpowiedzia�a Joline Drou, nauczycielka w miejscowej szkole, o ostrych rysach twarzy. � To Josephine Muscat. � Doda�a z lito�ciw� pogard�. � W�tpi�, czy wejdzie.

Tamta za szyb�, jak gdyby s�ysz�c, zarumieni�a si� lekko i spu�ci�a g�ow�. Jedn� r�k� przy�o�y�a do nadbrzusza dziwnie obronnym gestem. Zobaczy�am, jak jej pos�pne usta si� poruszaj�, modli�a si� czy mo�e kl�a.

Obs�u�y�am te panie � bia�a bombonierka, r�a, z�ota wst��ka, dwie papierowe tr�bki, r�owy �uk walentynki. Wykrzykiwa�y si�, �mia�y. Na zewn�trz Josephine Muscat mamrota�a, ko�ysa�a si�, przyciskaj�c pi�ci do �o��dka. Kiedy za�atwia�am ostatni� klientk�, unios�a g�ow� do�� wyzywaj�co i wesz�a. Obs�u�enie ostatniej klientki bardziej mnie zaj�o ni� us�ugiwanie jej poprzedniczkom. Madame chcia�a tylko takie to a takie czekoladki w bia�ej bombonierce zdobnej w kwiaty, wst��ki i z�ote serduszka oraz pust� kart�, bez �adnego nadruku � na co jej towarzyszki wywr�ci�y oczami szelmowsko chi, chi, chi, chi. O ma�o wi�c nie przegapi�am chwili wkroczenia Josephine. Du�e r�ce, o dziwo, okaza�y si� zwinne, szorstkie, poczerwienia�e od prac domowych. Jedna r�ka jeszcze spoczywa�a na do�ku, druga b�yskawicznie opad�a do boku jak r�ka rewolwerowca. I szast! srebrzysta paczuszka z r� � i cen�: dziesi�� frank�w � znik-n�a z p�ki, wlecia�a w kiesze� p�aszcza.

Dobra robota.

Udawa�am, �e tego nie zauwa�y�am. Panie wysz�y. Josephine zosta�a sama przed lad�. Niby to patrz�c na wystaw�, przerzuci�a nerwowo, ale ostro�nie par� bombonierek. Zamkn�am oczy. Jej my�li, kt�re odbiera�am, by�y z�o�one, niepokoj�ce. Raptownie przelatywa�y przez g�ow� szeregiem obraz�w: dym, gar�� b�yskotek, zakrwawiona pi��. Pod tym roztrz�siony ukryty nurt udr�ki.

��Madame Muscat, czym mog� s�u�y�? � zapyta�am �agodnie. � Czy mo�e pani chce tylko si� rozejrze�?

Mrukn�a co� niedos�yszalnie i odwr�ci�a si�, �eby wyj��.

��Chyba wiem, co pani lubi. � Si�gn�am pod lad�, wyci�gn�am tak� sam�, ale wi�ksz� srebrzyst� paczuszk�, jak� ona zw�dzi�a. Paczuszk� owi�zan� bia�� wst��k� z naszytymi male�kimi ��tymi r�yczkami.

Spojrza�a na mnie sp�oszona. Posun�am ku niej po ladzie ten prezent.

��Od firmy � powiedzia�am. -W porz�dku. To pani ulubione.

Josephine Muscat odwr�ci�a si� i uciek�a.

Sobota, 15 lutego

Wiem, dzisiaj nie dzie� mojej wizyty. Jednak musz� si� wypowiedzie�, mon pere. Piekarnia otwarta od wczoraj. Tylko �e to nie jest piekarnia. Gdy obudzi�em si� wczoraj o sz�stej rano, os�ony by�y ju� zdj�te, markiza i okiennice na swoich miejscach i okno wystawowe otwarte. Ten do�� odrapany stary dom, zwyczajny jak wszystkie inne woko�o, mo�na by teraz okre�li�: czerwono-z�ota konfitura na ol�niewaj�co bia�ym tle. Czerwone geranium w skrzynkach okiennych. Girlandy z kolorowej bibu�ki okr�cone na por�czach. I nad drzwiami d�bowy szyld: r�cznie wypisane czarne litery:

La Celeste Praline Chocolaterie Artisanale

Rzecz jasna, to �mieszne. Taki sklep m�g�by si� podoba� w Marsylii czy w Bordeaux � nawet w Agen, gdzie z ka�dym dniem jest wi�cej turyst�w. Ale w Lansquenet-sous-Tannes? I to na pocz�tku tradycyjnego okresu samo-wyrzeczenia? Koncepcja wydaje si� przewrotna, mo�e jest przewrotna rozmy�lnie. Zobaczy�em t� wystaw� z bliska dzisiaj rano. Na bia�ej marmurowej p�ce u�o�one rz�dem niezliczone bombonierki, tr�bki ze srebrnego i z�otego papieru, rozety, dzwonki, kwiaty, serca i d�ugie skr�ty r�nobarwnych wst��ek. W szklanych dzbankach i naczyniach s� czekoladki, pralinki, ca�uski, trufelki, bakalie, owoce kandyzowane, piramidki orzech�w laskowych, muszle z czekolady, skrystalizowane p�atki r� i fio�ki� W cieniu na p� spuszczonej �aluzji po�yskuj� jak skarby w g��binie morza, czy te� w jaskini Aladyna, �e u�yj� tych przes�odzonych frazes�w. Po�rodku wystawy skomponowana scena. Domek Baby-Jagi, �ciany z pain d'epices w polewie czekoladowej z detalami ze srebrzystego i z�ocistego lukru, dach�wki z florentynek; �ciany porasta dziwne dzikie wino z cukru i czekolady, marcepanowe ptaki �piewaj� na czekoladowych drzewach� a sama Baba-Jaga, ciemna czekolada od czubka spiczastego kapelusza do skraju d�ugiej peleryny, na p� stoi, na p� siedzi okrakiem na miotle, zrobionej ze �lazu z d�ugimi skr�conymi korzeniami jak ten, kt�ry wisi w kramach, gdzie sprzedaj� s�odycze na zapusty. Z mojego okna widz� to jej okno wystawowe niczym oko przymru�one chytrze, konspiracyjnie.

Z powodu sklepu i towaru w tym sklepie Caroline Clair-mont nie dotrzyma�a postnego �lubowania. Spowiada�a si� u mnie wczoraj z dziewcz�c� zadyszk� wprost dyskredytuj�c� jej �al za grzechy.

��Och, mon pere, tak strasznie �a�uj�! Ale co mog�am zrobi�, kiedy ta urocza Rocher by�a taka mi�a? To znaczy, wcale nie mia�am takiego zamiaru, a potem by�o ju� za p�no, chocia� je�eli kto� powinien zrezygnowa� z czekolady� To znaczy, od zesz�ego roku czy dw�ch lat, jestem w biodrach jak balon, a� wola�abym umrze�

��Dwie zdrowa�ki! � Bo�e, ta kobieta. Przez kratki konfesjona�u widzia�em jej pe�ne uwielbienia oczy. Na moj� raptowno�� zareagowa�a, udaj�c skruch�.

��Oczywi�cie, mon pere.

��I pami�taj, dlaczego w wielki post po�cimy. Nie z pr�no�ci. Nie po to, by zaimponowa� znajomym. Nie po to by zmie�ci� si� latem w modne drogie suknie. � Rozmy�lnie by�em brutalny. Ona wszak tego chce.

��Tak, ja jestem pr�na, prawda? � Kr�tki szloch, �ezka, delikatnie starta ro�kiem batystowej chustki. � Po prostu pr�na idiotka.

��Pami�taj o naszym Panu. O Jego ofierze. O Jego pokorze. � Czu�em jej perfumy z jakich� kwiat�w, zbyt mocne w tym zamkni�tym mroku. Zastanawiam si�, czy to pokusa. Je�li tak, jestem z kamienia. � Cztery zdrowa�ki.

Ogarnia mnie jaka� rozpacz, �ciera dusz�, po trochu j� zmniejsza. Podobnie katedr� mog� z biegiem lat niszczy� osady kurzu i piachu. Czuj�, jak ta rozpacz kruszy moj� stanowczo��, moj� rado��, moj� wiar�. Chcia�bym przeprowadzi� ich przez ci�kie pr�by, przez g�usz�. A c� ja tu mam? Ospa�y poch�d k�amc�w, oszust�w, �akomczuch�w, �a�o�nie samych siebie zwodz�cych. Bitwa Dobra ze Z�em ogranicza si� do grubej kobiety, kt�ra stoi przed sklepem z czekolad� i pyta sama siebie: Wejd�? Nie wejd�? G�upio niezdecydowana. Diabe� jest tch�rzem, nie pokazuje swego oblicza. Jest bezcielesny, rozprasza si� i milionami cz�stek przenika, wpe�za niegodziwie w ludzk� krew, w ludzkie dusze. Ty, mon pere, i ja urodzili�my si� za p�no. Przemawia do mnie surowy, czysty �wiat Starego Testamentu. W�wczas my, ludzie, wiedzieli�my, na czym stoimy. Szatan wkracza� mi�dzy nas cia�em. Podejmowali�my trudne decyzje, po�wi�cali�my nasze dzieci w imi� Boga. Kochali�my Boga, lecz bardziej l�kali�my si� Jego gniewu.

My�l�, �e nie pot�piam Yianne Rocher. Co wi�cej, raczej wcale o niej nie my�l�. Ona jest tylko jednym z destrukcyjnych wp�yw�w, jakie dzie� w dzie� musz� zwalcza�. My�l� wszelako o tym sklepie z karnawa�ow� markiz�, o tym zmru�eniu oka b�d�cym kpin� z samozaparcia, kpin� z wiary� Odwracaj�c si� od drzwi, aby powita� parafian, widz� ruch. Skosztuj mnie. Spr�buj. Posmakuj. W ciszy pomi�dzy zwrotkami psalmu s�ysz� klakson ci�ar�wki dostawczej, kt�ra tam podje�d�a. M�wi�c kazanie � nawet kazanie, mon pere � milkn� w p� zdania pewny, �e szeleszcz� papierki czekoladek.

Dzi� w kazaniu u�y�em s��w mocniejszych ni� zwykle, chocia� wiernych by�o niewielu. Jutro ka�� im za to zap�aci�. Jutro, w niedziel�, gdy sklepy b�d� zamkni�te.

Sobota, 15 lutego

Szko�a sko�czy�a si� dzi� wcze�nie. O dwunastej zaroi�o si� na rynku od taszcz�cych swoje szkolne torby kowboj�w i Indian w d�insach i jaskrawych kurtkach z kapturami. Niekt�rzy ze starszych uczni�w za podniesionymi ko�nierzami �mili niedozwolone papierosy i mijaj�c La Celeste Praline, nonszalancko rzucali okiem na wystaw�. Jeden ch�opiec szed� sam, nadzwyczaj poprawny w szarym p�aszczu i berecie, ze szkolnym cartable akurat szeroko�ci jego ma�ych ramion. Przez d�ug� chwil� wpatrywa� si� w wystaw�, ale szyba w s�o�cu b�yszcza�a, tote� nie mog�am dojrze� wyrazu jego twarzy. Kiedy podesz�o czworo dzieci w wieku Anouk, ruszy� szybko dalej. Dwa nosy otar�y si� o szyb�, po czym dzieci zbi�y si� w gromadk�, pogrzeba�y w kieszeniach i zebra�y swoje zasoby. Chwila wahania i decyzja, kogo wydelegowa�. Udawa�am, �e jestem bardzo zaj�ta czym� za lad�.

��Madame? � Malec, troch� umorusany, przygl�da� mi si� podejrzliwie. Rozpozna�am kilku z parady w t�usty wtorek.

��No, zgaduj�, �e chcesz kupi� cukierki arachidowe. -Min� mia�am powa�n�, bo takie kupno s�odyczy to powa�na sprawa. � S�usznie. Podzieli� si� nimi �atwo, nie topniej� w kieszeniach i mo�na kupi� � pokaza�am roz�o�onymi r�kami � och, co najmniej tyle za pi�� frank�w. Dobrze zgad�am?

Bez u�miechu przytakn�� w odpowiedzi jak biznesmen biznesmenowi. Da� mi bilon ciep�y i troch� lepki. Wzi�� paczk� pieczo�owicie.

��Podoba mi si� ten domek z piernika na wystawie -powiedzia� powa�nie. W drzwiach tamtych troje niepewnie podskakiwa�o, jak gdyby dla kura�u. � Jest w dech�. -Zuchwale wypu�ci� z ust to okre�lenie jak dym z palonego potajemnie papierosa. U�miechn�am si�.

��Bardzo w dech� � przyzna�am. � Mo�ecie, ty i twoi kumple, przyj��, je�li chcecie, i pom�c mi go zje��, kiedy go stamt�d zdejm�.

Szeroko otworzy� oczy.

��W dech�!

��Super w dech�!

��Kiedy?

Wzruszy�am ramionami.

��Powiem Anouk, �eby wam przypomnia�a. To moja c�reczka.

��Wiemy. Widzieli�my j�. Nie chodzi do szko�y. -W tym zabrzmia�o troch� zawi�ci.

��P�jdzie w poniedzia�ek. Pozwalam jej zaprasza� przyjaci�. Szkoda, �e tu jeszcze ich nie ma. Pomogliby urz�dzi� now� wystaw�.

Nogi zaszura�y, lepkie d�onie si� wysun�y do przepy-chanki, kto pierwszy.

��My mo�emy�

��Ja mog�

��Jestem Jeannot�

��Claudine�

��Lucie�

Da�am im po myszce z cukru i wybiegli na rynek, jak gdyby wiatr ich porwa� niczym nasiona dmuchawca. Blask s�o�ca zsuwa� si� kolejno z ich plec�w � czerwonych � pomara�czowych � zielonych � niebieskich � a potem znik-n�li- Z cienistego �uku ko�cio�a patrzy� na nich ksi�dz Francis Reynaud, chyba pot�piaj�co. Ale dlaczego mia�by pot�pia�, zastanowi�am si� zdumiona. Po obowi�zkowej wizycie w nasz pierwszy dzie� ju� si� nie pokaza�, tylko s�ysz� o nim cz�sto. Guillaume m�wi o nim z szacunkiem, Narcisse ze z�o�ci�, Caroline filuternie, jak zapewne o ka�dym m�czy�nie poni�ej pi��dziesi�tki. Raczej nie ma ciep�a w tym, co s�ysz�. To ksi�dz nie st�d, jak wnosz�, uko�czy� seminarium w Pary�u, wiedz� ma wy��cznie ksi��kow�, nie zna tej ziemi, jej potrzeb i wymaga�. Tego dowiedzia�am si� od Narcisse'a, kt�ry jest z nim na wojennej stopie, odk�d nie chodzi� na msze w czasie �niw.

��Ksi�dz nie cierpi g�upc�w � twierdzi Guillaume i widz� przeb�ysk poczucia humoru za okr�g�ymi okularami -a my tu przewa�nie trzymamy si� naszych g�upich przyzwyczaje�, raczej g�upiej, niezmiennej rutyny. � M�wi�c, g�aszcze Charly'ego serdecznie, na co Charly odpowiada powa�nym, kr�tkim szczekni�ciem.

��On my�li � innym razem powiedzia� Guillaume pos�pnie � �e to �mieszne tak si� przywi�za� do psa. Jest o wiele za dobrze wychowany, �eby powiedzie� wprost, ale uwa�a, �e to� niew�a�ciwe. Cz�owiek w moim wieku�

Przed emerytur� Guillaume by� nauczycielem w miejscowej szkole, w kt�rej teraz wobec zmniejszaj�cej si� liczby dzieci wystarczy dwoje nauczycieli. Nierzadko starsi ludzie nadal m�wi� o Guillaumie le maitre d'ecole. Patrzy�am na niego, delikatnie drapa� Charly'ego za uszami, i zn�w jak podczas parady widzia�am w nich smutek, ukradkowo�� b�d�c� prawie poczuciem winy.

��Cz�owiek w ka�dym wieku mo�e sobie wybiera� przyjaci� tam, gdzie chce � przerwa�am mu do�� krewko. � Mo�e monsieur le cure m�g�by si� czego� nauczy� od samego Charly'ego.

��Monsieur le cure stara si�, jak mo�e � upomnia� mnie Guillaume �agodnie. � Nie powinni�my wymaga� wi�cej.

Nie odpowiedzia�am. W mojej bran�y szybko mo�na si� nauczy� prawdy, �e dawanie nie ma granic.

Guil�aume wyszed� z La Praline z ma�� torebk� floren-tynek w kieszeni. Zanim skr�ci� na rogu avenue des Francs Bourgeois, zobaczy�am, jak si� pochyla, �eby pocz�stowa� i pog�aska� psa. Pies szczekn�� i pomerda� kr�tkim, grubym ogonem. Niekt�rzy ludzie nigdy nie musz� zastanawia� si� nad dawaniem.

Lansquenet-sous-Tannes staje si� dla mnie terenem coraz bardziej nieznanym. Poznaj� twarze, nazwiska. Pierwsze tajemne sznurki r�nych dziej�w skr�caj� si� ze sob� w jedn� p�powin�, kt�ra ostatecznie nas zwi��e. To miejscowo�� bardziej z�o�ona, ni� si� wydaje na pocz�tku, s�dz�c z geografii. G��wna rue jest jak d�o� z rozsuni�tymi palcami. Wybiegaj� z niej r�wnoleg�e ulice: avenue des Poetes, rue des Francs Bourgeois, ruelle des Freres de la Revolution � kt�ry� z planist�w tego miasteczka musia� by� zaciek�ym republikaninem. M�j rynek, place St. Jerome, jest ko�cem tych wyci�gni�tych palc�w, ko�ci� bia�y i dumny stoi jak w pod�u�nym czworoboku z czerwonych gont�w, i staruszkowie graj� tu w petanque w pogodne wieczory. Za rynkiem wzg�rze opada stromo ku strefie w�skich uliczek zbiorczo zwanych Les Marauds. To s� male�kie slumsy Lansquenet, na p� oszalowane domy zataczaj� si� po nier�wnych kocich �bach nad rzek� Tannes, ale pewna odleg�o�� dzieli je od bagien. Kilka jest zbudowanych na samej rzece, na ju� butwiej�cych platformach, dziesi�tki na kamiennym nabrze�u, gdzie wilgo� z leniwej wody dope�za do ich ma�ych, wysoko umieszczonych okien. Les Marauds w takim miasteczku jak Agen swoj� dziwaczno�ci� i wiejsk� ruin� przyci�ga�yby turyst�w. Ale tutaj turyst�w nie ma. Ludzie w Les Marauds szukaj� jedzenia, �yj� z tego, co zdo�aj� wyrwa� rzece. Wi�kszo�� ich dom�w to opuszczone rudery, bzy wyrastaj� z wal�cych si� �cian.

Zamkn�am La Praline na dwie godziny przerwy obiadowej i posz�am z Anouk nad rzek�. Parka chudych dzieciak�w chlapa�a si� w zielonym mule przy brzegu; nawet w lutym mdli�o od nieczysto�ci i zgnilizny. By�o zimno, ale s�onecznie. Anouk w czerwonym we�nianym p�aszczyku i kapeluszu biega�a po kamieniach i nawo�ywa�a Pan-toufle'a skacz�cego za ni�. Ju� si� przyzwyczai�am do Pan-toufle'a � jak do ca�ej reszty tej dziwnej mena�erii, kt�r� ona �wawo ci�gnie za sob� � a� chwilami nieomal widz� go, modrookiego z szarym pyszczkiem; i �wiat nagle si� rozja�nia, jak gdyby zosta� gdzie� przeniesiony, a jestem wtedy Anouk, patrz� jej oczami, pod��am tam, dok�d ona pod��a. W takich chwilach czuj�, �e mog�abym umrze� z mi�o�ci do niej, mojej ma�ej obcej, i serce mi wzbiera niebezpiecznie, a� jedynym ratunkiem jest bieganie, tak jak ona to robi � w czerwonym roztrzepotanym p�aszczyku, skrzydlata i z w�osami niczym ogonem komety na tle �aciatego niebieskiego nieba.

Czarny kot przebieg� mi drog�, wi�c zatrzyma�am si�, zacz�am ta�czy� wok� niego w kierunku przeciwnym do ruchu wskaz�wek zegara i �piewa� rymowank�:

�w va-ti-i, mistigri? Pass� sans faire de mai ici.

Anouk si� przy��czy�a, kot mrucza�, przeturla� si� po piachu, �eby go pog�aska�. Pochylaj�c si� nad nim, zobaczy�am male�k� staruszk�, kt�ra z rogu uliczki patrzy�a na mnie ciekawie. Czarna sp�dnica, czarny p�aszcz, siwe w�osy zaplecione i skr�cone w schludny misterny kok. Oczy bystre, czarne, ptasie. Skin�am jej g�ow�.

��Pani jest z tej chocolaterie � powiedzia�a. Pomimo swego wieku (oceni�am j� na osiemdziesi�t lat, mo�e wi�-| cej) g�os mia�a m�ody. Rozpozna�am akcent, szorstk�; �piewno�� Midi.

� � Tak. � Przedstawi�am si� imieniem i nazwiskiem.

��Armande Voizin � odwzajemni�a si�. � M�j dom to ten tam. � Wskaza�a ruchem g�owy jeden z dom�w na rzece; w lepszym stanie ni� inne, �wie�o pobielony i ze szkar�atnym geranium w okiennych skrzynkach. U�miechn�a si�, co sprawi�o, �e jej okr�g��, lalczyn� twarz posiatkowa� milion zmarszczek. � Widzia�am pani sklep. Dosy� �adny, przyznaj�, ale szkoda go dla takich ludzi jak my. Za fantazyjny. � Nie by�o dezaprobaty w jej g�osie, tylko na p� �artobliwy fatalizm. � S�ysza�am, �e m'sieur le cure ju� do pani �ywi uraz� � doda�a z�o�liwie. � Mo�e sobie ubzdura�, �e na jego rynku sklep z czekolad� jest niestosowny. -Rzuci�a mi jeszcze jedno kpi�ce spojrzenie. � Czy on wie, �e pani jest czarownic�?

Czarownica, czarownica. Nietrafne, ale wiedzia�am, co mia�a na my�li.

��Sk�d takie przypuszczenie?

��Och, to oczywiste. Sw�j pozna swego, chyba. � I parskn�a �miechem, kt�ry brzmia� tak jakby skrzypce oszala�y. � M'sieur le cure nie wierzy w czary. Prawd� m�wi�c, nie by�abym taka pewna, czy nawet wierzy w Boga -powiedzia�a z pob�a�liw� pogard�. � Ten cz�owiek musi jeszcze mn�stwo si� nauczy�, pomimo �e ma stopie� naukowy z teologii. I moja niem�dra c�rka musi mn�stwo si� nauczy�. Nie ma stopni naukowych z �ycia, prawda?

Zgodzi�am si�, �e nie ma, i zapyta�am, czy znam jej c�rk�.

��Chyba tak. Caro Clairmont. Z g�ow� pe�niejsz� sieczki ni� wszyscy inni w ca�ym Lansquenet. Gada, gada, gada i ani za grosz w tym sensu. � Zobaczy�a m�j u�miech i przytakn�a weso�o. � Nie kr�puj si�, kochana, w moim wieku nic mnie ju� bardzo nie obra�a. Ona taka po ojcu, wiesz. To wielka pociecha. � Zn�w popatrzy�a na mnie kpi�co. � Raczej brak tu rozrywek. Zw�aszcza na staro��. -Umilk�a i zn�w mi si� przyjrza�a. � Ale z tob� chyba b�dzie nam zabawniej.

Jej my�li owiewa�y moje jak ch�odny oddech. Spr�bo-wa�am je uchwyci�, wiedzie�, czy ona ze mnie �artuje, ale wyczuwa�am tylko poczucie humoru i �yczliwo��. U�miechn�am si�.

��To po prostu sklep z czekolad� � powiedzia�am. Zachichota�a.

��Rzeczywi�cie tobie si� zdaje, �e urodzi�am si� wczoraj.

��Naprawd�, madame Yoizin�

��M�w mi Armande. � Czarne oczy b�yszcza�y rozbawieniem. � To mnie odm�adza.

��Dobrze. Ale naprawd� nie rozumiem, dlaczego�

��Wiem, co ci� przywia�o � powiedzia�a bystro. � Wyczu�am. W t�usty wtorek, ostatni dzie� karnawa�u. W Les Marauds jest pe�no ludzi z lunapark�w: Cygan�w, Hiszpan�w, druciarzy, pieds-noirs i takich, kt�rych nigdzie nie chc�. Pozna�am was od razu, ciebie i twoj� dziewczynk� jak si� nazywacie tym razem?

��Yianne Rocher. � U�miechn�am si�. � A to jest Anouk.

��Anouk � powt�rzy�a Armande cicho. � A ten ma�y szary przyjaciel?� Wzrok mam ju� nieco s�abszy ni� dawniej� co to jest? Kot? Wiewi�rka?

Anouk potrz�sn�a k�dziorami.

��Kr�lik � poinformowa�a z weso�ym politowaniem. -Nazywa si� Pantoufle.

��Och, kr�lik. Oczywi�cie. � Armande mrugn�a do mnie. � Widzisz, wiem, jaki wiatr ci� przywia�. Sama to czu�am raz czy par� razy. Mo�e jestem stara, ale nikt mi oczu nie zamydli. Nikt w og�le.

Przytakn�am.

��Mo�e to prawda � powiedzia�am. � Niech pani przyjdzie, Armande, kt�rego� dnia do La Praline. Ja wiem, co kto lubi najbardziej. Uracz� pani� wielkim pude�kiem tego, co pani lubi.

Roze�mia�a si�.

��Och, nie wolno mi je�� chocolate. Caro i ten idiota doktor nie pozwalaj�. Ani nic innego, co mo�e by mi sprawi�o przyjemno�� � poskar�y�a si� cierpko. � Najpierw papierosy, potem alkohol, teraz to� B�g �wiadkiem, gdybym rzuci�a oddychanie, pewnie bym mog�a �y� wiecznie. -Chrapn�a �miechem, w kt�rym zazgrzyta�o zm�czenie, i zobaczy�am, jak podnosi kurczowo r�k� do piersi, niesamowicie mi przypominaj�c Josephine Muscat. � W�a�ciwie nie mam im za z�e � powiedzia�a. � Tacy oni s�. Ochrona� przed wszystkim. Przed �yciem. Przed �mierci�. -U�miechn�a si� szeroko, nagle bardzo gamine pomimo zmarszczek. � Przysz�abym do ciebie, cho�by tylko po to, by zirytowa� cure.

Rozwa�a�am jej ostatnie s�owa, kiedy ju� znikn�a za w�g�em swego pobielonego domu. Nieopodal Anouk rzuca�a kamyki na mielizny przy brzegu.

Cure. Chyba wci�� si� o nim m�wi. Francis Reynaud. Przez chwil� my�la�am o nim.

W takiej mie�cinie jak Lansquenet czasami si� zdarza, �e kto� � nauczyciel szkolny, w�a�ciciel kawiarni czy ksi�dz � jest zatyczk� osi spo�eczno�ci, jeden cz�owiek jest zasadniczym rdzeniem mechanizmu, kt�ry obraca �ycie tych ludzi. Tak jak sztyft w zegarze wprowadzaj�cy w ruch k�ka i m�otki, �eby wskaz�wki wskazywa�y godzin�. Je�eli sztyft si� osunie czy zepsuje, zegar staje. Lansquenet to w�a�nie taki zegar, wskaz�wki znieruchomia�y przed dwunast�, k�ka i tryby kr�c� si� bezu�ytecznie za spokojnym �lepym cyferblatem. "Nastaw ko�cielny zegar nie tak jak trzeba, to zdezorientujesz diab�a" � mawia�a moja matka. Ale w tym wypadku podejrzewam, �e diabe� nie daje si� zdezorientowa� ani na minut�.

Niedziela, 16 lutego

Moja matka by�a czarownic�. Przynajmniej tak o sobie m�wi�a, tyle razy sama si� na to nabieraj�c, �e w ko�cu nie spos�b by�o odr�ni� fikcji od faktu. Armande Yoizin przypomina mi j� pod pewnymi wzgl�dami: te b�yszcz�ce niegodziwe oczy, d�ugie w�osy, na pewno po�yskliwie czarne za m�odu, ta mieszanka rzewno�ci i cynizmu. Od matki nauczy�am si� tego, co mnie ukszta�towa�o. Sztuki odwracania niepowodze�. Rozczapierzania dw�ch palc�w, �eby przerwa� z�� pass�. Szycia saszetek, warzenia napoj�w, przekonania, �e paj�k przed p�noc� przynosi szcz�cie, a po p�nocy pecha� A przede wszystkim przekaza�a mi swoje umi�owanie nowych miejsc, swego cyga�skiego ducha w�dr�wki, kt�ry gna� nas po ca�ej Europie i dalej. Rok w Budapeszcie, inny rok w Pradze, sze�� miesi�cy w Rzymie, cztery miesi�ce w Atenach, potem za Alpy do Monako, wzd�u� wybrze�a: Cannes, Marsylia, Barcelona� W osiemnastym roku �ycia straci�am rachub� miast, w kt�rych mieszka�y�my, j�zyk�w, kt�rymi m�wi�y�my. Prace by�y te� rozmaite: kelnerowanie, t�umaczenia, naprawy samochod�w. Czasami z tanich hotelik�w ucieka�y�my przez okno, bo nie mog�y�my zap�aci� rachunku. Je�dzi�y�my na gap� poci�gami, podrabia�y�my zezwolenia i wizy, przekracza�y�my granice nielegalnie. Deportowano nas wiele razy. Dwukrotnie moj� matk� aresztowano, ale wypuszczano, nie stawiaj�c w stan oskar�enia. Nasze imiona tak jak miejsca pobytu zmienia�y si� stosownie do miejscowych wariant�w: Yanne, Jeanne, Johanne, Giovanna, Ann�, Anuszka� Jak z�odziejki ucieka�y�my, wci�� wymieniaj�c niepor�czny �yciowy balast na franki, funty, korony, dolary, kiedy�my lecia�y tam, gdzie ponosi� nas wiatr.

To wcale nie znaczy, �e ja cierpia�am; �ycie w tamtych latach by�o szampa�sk� przygod�. Mia�y�my siebie nawzajem, moja matka i ja, braku ojca nie odczuwa�am nigdy. I przyjaci� mia�y�my niezliczenie du�o. Tylko matk� chyba nieraz trapi�a niepewno�� jutra, konieczno�� ci�g�ego kombinowania. A przecie� z biegiem lat p�dzi�y�my coraz szybciej, zostawa�y�my gdzie� miesi�c, dwa miesi�ce najd�u�ej i rusza�y�my dalej, jak gdyby�my przed czym� ucieka�y, gdzie pieprz ro�nie. Dopiero po latach poj�am, �e umyka�y�my przed �mierci�.

Mia�a czterdzie�ci lat, to by� rak. Powiedzia�a mi, �e wie od pewnego czasu, ale ostatnio� Nie, tylko nie szpital. Nie p�jdzie do �adnego szpitala, czy ja rozumiem? Ona jeszcze ma czas, miesi�ce, lata i chce zobaczy� Ameryk� � Nowy Jork, Everglades na Florydzie� Teraz przenosi�y�my si� prawie co dzie�, a noc� matka, kiedy my�la�a, �e ja �pi�, wr�y�a sobie z kart. Wyp�yn�y�my z Lizbony statkiem wycieczkowym, na kt�rym obie pracowa�y�my w kuchni. Ko�czy�y�my prac� o drugiej, trzeciej nad ranem, wstawa�y�my o �wicie. Ale co noc wyk�ada�a na koj� te stare karty, wy�wiechtane pe�nym szacunku dotykiem. Szepta�a ich nazwy, osuwaj�c si� z dnia na dzie� g��biej w zam�t ogarniaj�cy j� w ko�cu ca�kowicie: "Dziewi�� mieczy, �mier�. Trzy miecze, �mier�. Dwa miecze, �mier�. Rydwan. �mier�".

Rydwan okaza� si� nowojorsk� taks�wk� w letni wiecz�r, kiedy kupowa�y�my prowianty na rojnych ulicach Chinatown. W ka�dym razie to by�o lepsze ni� rak.

Moja c�rka urodzi�a si� w dziewi�� miesi�cy p�niej i da�am jej imiona po nas obu. Uzna�am, �e tak wypada. Jej ojciec o niej nie wiedzia� � ani ja w�a�ciwie nie wiem, kt�ry to by� w girlandzie, jak stokrotki wi�dn�cych moich przelotnych mi�ostek. Niewa�ne. Mog�abym obra� jab�ko o p�nocy, sk�rk� rzuci� przez rami� i u�o�y�aby si� w jego inicja�, ale nigdy a� tak bardzo to mnie nie obchodzi�o. Je�eli mamy za du�e obci��enie, zwalniamy tempo.

A jednak� odk�d wyjecha�am z Nowego Jorku, czy ten wiatr wieje �agodniej, rzadziej? Czy nie ma jakiego� szarpni�cia �alu, ilekro� sk�d� wyje�d�amy? My�l�, �e jest. Mam dwadzie�cia pi�� lat i wreszcie co� we mnie zaczyna si� m�czy�, tak jak moja matka m�czy�a si� pod koniec �ycia coraz bardziej. Patrz�c na s�o�ce, zastanawiam si� ni st�d, ni zow�d, z jakim uczuciem bym spogl�da�a, jak ono wschodzi wci�� nad tym samym horyzontem za pi�� � mo�e za dziesi��, mo�e za dwadzie�cia � lat. Ta my�l jest dziwnie osza�amiaj�ca, wywo�uje l�k i t�sknot�. A Anouk, moja ma�a obca? Teraz kiedy sama jestem matk�, widz� w innym �wietle zuchwa�� przygod�, kt�r� mama ci�gn�a ze mn� tak d�ugo. Widz� siebie tak�, jak by�am. �niad� dziewczynk�, d�ugow�os�, potargan�, chodz�c� w ciuchach ze sklep�w instytucji dobroczynnych, ucz�c� si� bardzo pilnie matematyki i geografii: Ile chleba za dwa franki? Jak daleko zajedziemy z biletem kolejowym za pi��dziesi�t marek? Nie chc� takiego �ycia dla Anouk. Mo�e dlatego jeste�my we Francji ju� od pi�ciu lat. Po raz pierwszy w �yciu mam konto bankowe. Mam zaw�d.

Moja matka gardzi�aby tym osi�gni�ciem, chocia� mo�e by mi te� zazdro�ci�a. M�wi�aby. Nie pami�taj o sobie, je�eli potrafisz. Nie pami�taj, kim jeste�, tak d�ugo, jak wytrzymasz. Ale kt�rego� dnia, dziewczyno, kt�rego� dnia to ci� dopadnie, ja wiem.

Otworzy�am dzi� sklep jak zwykle. Tylko na przedpo�udnie, kiedy ludzie po mszy b�d� na rynku � potem dam sobie p� dnia wolnego z Anouk. Luty zn�w uporczywie buro szarzeje i teraz pada deszcz, marzn�cy dokuczliwy deszcz, od kt�rego bruk jest �liski, a niebo przybra�o odcie� starego cynowego dzbana. Anouk za lad� czyta tomik wierszyk�w dla dzieci i spogl�da na drzwi, oczekuj�c klient�w, kiedy ja w kuchni przygotowuj� mendiants � tak nazwane, bo przed laty sprzedawali je Cyganie i �ebracy. To moje ulubione � z ciemnej albo mlecznej, albo bia�ej czekolady � kr��ki wielko�ci biskwit�w i na wierzchu sk�rki cytryny, migda�y, pulchne rodzynki. Anouk lubi te bia�e, ja wol� ciemne, zrobione z najlepszej siedemdzie-si�cioprocentowej couverture� Jedwabista, gor�ca na j�zyku, ma smak tajemniczych okolic podzwrotnikowych, moja matka czym� takim by gardzi�a. A przecie� to s� r�wnie� jakie� czary.

Od pi�tku jest w La Praline komplet sto�k�w barowych przy ladzie. Teraz tu troch� jak w wozach restauracyjnych, do kt�rych chodzi�y�my w Nowym Jorku. Siedzenia z czerwonej sk�ry na chromowych dr��kach, weso�y kicz. �ciany koloru �wietlistych �onkili. Stary pomara�czowy fotel Poitou weso�o rozpiera si� w k�cie. Na ladzie z lewej strony stoi tabliczka z menu napisanym r�cznie i pokolorowa-nym przez Anouk kredkami w r�nych odcieniach pomara�czowego i czerwonego:

Chocolat Chaud 5 F Gateau au Chocolat 10 F (La Tranche)

Podobna tabliczka jest na wystawie.

Tort upiek�am tej nocy, gor�ca czekolada w czajniku czeka na pierwszego klienta. I ja czekam.

Msza si� zaczyna i ko�czy. Ludzie przechodz� ponuro pod marzn�cym deszczem. Z moich drzwi uchylonych niesie si� ciep�y zapach pieczenia i s�odyczy. Widz� kilka t�sknych spojrze�, ale i odwracanie wzroku, wzruszenie ramion, skrzywienie ust. To mo�e oznacza� stanowczo�� albo po prostu z�y humor. Pochylaj�c pod wiatr zgarbione nieszcz�sne ramiona, wszyscy mijaj� m�j sklep, jak gdyby przy tych drzwiach sta� anio� z p�omiennym mieczem i nie pozwala� wej��.

Nie tak zaraz, m�wi� sobie. Pozyskanie klienteli wymaga czasu.

Ale wzbiera we mnie zniecierpliwienie, prawie gniew. Co jest z tymi lud�mi? Dlaczego nie wchodz�? Bije dziesi�ta, potem jedenasta. Widz�, jak id� do piekarni naprzeciwko i jak potem nios� bochenki pod pach�. Nieliczne kumy, jeszcze rozmawiaj�ce na rynku, rozstaj� si�, �eby przygotowa� niedzielny obiad. Zza w�g�a ko�cio�a wybiega ch�opiec z psem, omija kapi�c� rynn�. Biegnie dalej, prawie nie zerka.

Niech ich diabli. Akurat kiedy ju� my�la�am, �e trudny pocz�tek za mn�. Dlaczego nikt nie przyszed�? Czy oni nie widz� wystawy, nie czuj� zapach�w? Co lepszego maj� do roboty?

Anouk zawsze wie, w jakim jestem nastroju. Przytula si�, chce mnie pocieszy�.

��Maman, nie p�acz.

��Nie p�acz�. � Ja nigdy nie p�acz�. Jej w�osy muskaj� mnie po twarzy i nagle w g�owie mi si� kr�ci, tak si� boj�, �e kiedy� mog�abym Anouk utraci�.

��To nie twoja wina. Stara�y�my si�. Wszystko zrobi�y�my dobrze.

Fakt. Nawet s� czerwone wst��ki wok� drzwi, saszetki z cedrem i lawend� dla odstraszania z�ych wp�yw�w. Ca�uj� j� w g�ow�. Na policzkach mam wilgo�. Co�, mo�e gorz-ko-s�odki aromat paruj�cej czekolady, szczypie mnie w oczy.

��W porz�dku, che�e. Nie powinny�my si� nimi przejmowa�. Przynajmniej mo�emy same si� napi�, �eby nam by�o weselej.

Przysiadamy na wysokich sto�kach jak barowe dziewczyny w Nowym Jorku. Pijemy czekolad�, Anouk z creme chantilly i wi�rkami czekoladowymi, ja gor�c�, czarn�, mocniejsz� ni� espresso. Zamykamy oczy w tej wonnej parze i widzimy, jak klienci przychodz� � po dwie, trzy osoby, po dwana�cie os�b naraz, siadaj� na sto�kach, u�miechaj� si�, ich harde, oboj�tne twarze ju� umili� wyraz �yczliwo�ci i zachwytu. Otwieram oczy szybko. Anouk stoi przy drzwiach. Mog� przelotnie zobaczy� przycupni�tego na jej ramieniu Pantoufle'a, dr�� mu w�siki. �wiat�o chyba si� zmieni�o, jest cieplejsze. Wabi�ce. Zrywam si� na r�wne nogi.

��Prosz�. Nie r�b tego!

Anouk rzuca mi ciemne spojrzenie.

��Ja tylko pr�buj� pom�c�

��Prosz� ci�.

Nagle uparta, patrzy prosto na mnie. Czary snuj� si� pomi�dzy nami jak z�ocisty dym. By�oby tak �atwo, ona mi m�wi wzrokiem, tak �atwo, niech g�aszcz� niewidzialne palce, niech niedos�yszalne g�osy przyzywaj� ludzi�

��Nie mo�emy. Nie powinny�my � usi�uj� jej wyt�umaczy�.

To nas oddziela. To nas odr�nia. Je�eli mamy tu zosta�, musimy w miar� mo�liwo�ci ich przypomina�. Pan-toufle w�saty, zamazany na tle z�ocistych cieni patrzy na mnie b�agalnie. Z rozmys�em zamykam oczy i kiedy je otwieram, jego ju� nie ma.

��Nie jest �le � m�wi� stanowczo. -I nie b�dzie. Mo�emy poczeka�.

A� wreszcie o p� do pierwszej kto� przychodzi.

Anouk zobaczy�a go pierwsza.

��Maman!

Ale ja ju� wsta�am, to by� Reyraud, jedn� r�k� os�ania� blad� twarz przed kapi�c� z markizy wod�, drug� trzyma� niepewnie na klamce. Wyraz twarzy mia� pogodny, w oczach jednak co� jak gdyby b�ysk ukradkowej satysfakcji. Zrozumia�am, �e to nie jest klient. Dzwonek nad drzwiami zad�wi�cza�, ale on nie podszed� do lady. Sta� na progu, tylko wiatr wdmuchiwa� do sklepu fa�dy jego sutanny jak skrzyd�a czarnego ptaszyska.

��Monsieur � widzia�am, jak nieufnie spojrza� na czerwone wst��ki � czym mog� s�u�y�? Na pewno wiem, co ksi�dz lubi. � Machinalnie przybra�am sw�j ton sklepowy, chocia� tym razem fa�szywie. Nie mam poj�cia, co jemu smakuje. Jest dla mnie ca�kowit� pustk�, zawieszon� w powietrzu plam� ciemno�ci o kszta�tach cz�owieka. Nie mo�e by� �adnego kontaktu. M�j u�miech rozbija si� na nim jak fala na skale.

��W�tpi�.

Mru�y oczy pogardliwie. G�os mia� niski, sympatyczny, ale pod ksi꿹 �agodno�ci� wyczu�am antypati�. Przypomnia�y mi si� s�owa Armande Yoizin. "S�ysza�am, �e nasz monsieur le cure ju� do pani �ywi uraz�". Dlaczego? Instynktowna nieufno�� wobec niewierz�cych? Czy mo�e nie tylko to? Pod lad� rozczapierzy�am dwa palce w jego stron�.

��Nie spodziewa�em si�, �e pani dzi� otworzy � powiedzia�. By� bardziej pewny siebie, kiedy uzna�, �e nas zakwalifikowa�. Jego ma�y, w�ski u�miech jest jak ostryga, mlecznobia�y w k�cikach ust i ostry jak �yletka.

��To znaczy, w niedziel�? � zapyta�am najniewinniej w �wiecie. � Liczy�am na ruch po mszy.

Nie dotkn�am go tym male�kim docinkiem.

��W pierwsz� niedziel� wielkiego postu? � Wydawa� si� rozbawiony, do�� jednak lekcewa��cy. � Ja bym nie liczy�. Ludzie w Lansquenet s� pro�ci, madame Rocher, pobo�ni � zaznaczy� delikatnie, grzecznie.

��Jestem mademoiselle Rocher. � Zwyci�stwo ma�e, ale przecie� zbi�am go z tropu.

Spojrza� szybko na Anouk, kt�ra jeszcze siedzia�a przy ladzie z wysok� szklank� czekolady w r�ce. Usta mia�a umazane czekoladow� piank� i zn�w poczu�am nag�e sparzenie ukrytej pokrzywy � panicznie, irracjonalnie zl�k�am si�, �e j� utrac�. Ale kto mi j� zabierze? Odepchn�am t� my�l z rosn�cym gniewem. On? Niech tylko spr�buje.

��Oczywi�cie � powiedzia� g�adko. � Mademoiselle Ro-cher, bardzo przepraszam.

S�odkim u�miechem skwitowa�am jego dezaprobat�. I co� we mnie dalej podlizywa�o si� przewrotnie. Troch� za g�o�no, tonem wulgarnej pewno�ci siebie, �eby ukry� l�k, powiedzia�am:

��Tak przyjemnie spotka� na tej wsi kogo�, kto rozumie. � I u�miechn�am si� z trudem, jak mog�am najpro-mienniej. -To znaczy, w mie�cie, gdzie mieszka�y�my, nikt nie zwraca� na nas uwagi. Ale tutaj� � Zdo�a�am wyda� si� skruszona i nieugi�ta jednocze�nie. -To znaczy, tu jest absolutnie uroczo i ludzie tacy pomocni� tacy inni na sw�j mi�y spos�b� Ale to nie Pary�, prawda?

Reynaud zgodzi� si�, prawie nieszyderczo.

��Nie Pary�.

��Rzeczywi�cie tak jest, jak si� m�wi o wiejskich spo�eczno�ciach � ci�gn�am. � Wszyscy tu chc� zna� cudze sprawy. Pewnie dlatego, �e maj� tak ma�o rozrywek -usprawiedliwi�am plotkarzy �askawie. -Trzy sklepiki i ko�ci�. To znaczy� � Chichocz�c, urwa�am. � Ale ksi�dz przecie� to wie.

Reynaud przytakn�� z powag�.

��Mo�e mog�aby mi pani wyja�ni�, mademoiselle�

��Ach, prosz� mi m�wi� Yianne.

���co sprawi�o, �e pani zdecydowa�a si� wprowadzi� do Lansquenet? � Jego ton by� a� �liski od antypatii, w�skie usta jeszcze bardziej ni� przedtem zwiera�y si� jak ostryga. � Istotnie troch� tu inaczej ni� w Pary�u. � Jego oczy m�wi�y wyra�nie, �e r�nica jest zas�ug� Lansquenet. � Czy sklep taki jak ten � opieszale, oboj�tnie wskaza� d�oni� sklep i wszystko w sklepie � taki sklep specjalistyczny chyba by�by bardziej dochodowy� bardziej stosowny� w du�ym mie�cie. R�cz�, �e w Tuluzie czy nawet w Agen. � Ju� wiedzia�am, dlaczego nikt nie odwa�y� si� przyj�� tu dzi� rano. S�owo "stosowny" zawiera�o lodowate pot�pienie jak kl�twa proroka.

Zn�w z zawzi�to�ci� wygi�am palce w rogi pod lad�. Trzepn�� si� w kark, jakby u��dli� go jaki� owad.

��Nie s�dz�, �eby du�e miasta mia�y monopol na przyjemno�� � paln�am. � Ka�dy potrzebuje odrobiny luksusu i chce troch� sobie dogodzi� od czasu do czasu.

Reynaud nie odpowiedzia�. Przypuszczalnie si� nie zgadza�. Sformu�owa�am to za niego.

��Przypuszczam, �e ksi�dz g�osi� doktryn� wprost przeciwn� w swoim dzisiejszym kazaniu � zaryzykowa�am zuchwale. I kiedy nadal milcza�, powiedzia�am: � Jednak na pewno w tym miasteczku wystarczy miejsca dla nas obojga. Wolna inicjatywa, prawda? � Zobaczy�am, �e zrozumia� wyzwanie. Wytrzyma�am jego wzrok przez chwil�. Cofn�� si� przed moim u�miechem, jak gdybym plun�a mu w twarz.

��Oczywi�cie � mrukn��.

Och, ja znam takie typy. Widzia�y�my ich dosy�. Matka i ja w naszym p�dzie po Europie. Te same grzeczne u�miechy, lekcewa�enie, oboj�tno��. Ma�a moneta rzucona pulchn� d�oni� jakiej� paniusi przed zat�oczon� katedr� w Rheims, krytyczne spojrzenia gromadki m�odych zakonnic, kiedy Yianne dopada do tej monety, �cieraj�c kurz z chodnika go�ymi kolanami. Cz�owiek w czarnej sutannie powa�nie, gniewnie rozmawiaj�cy z moj� matk�� matka wybieg�a z cienia w ko�ciele blada i d�ugo �ciska�a mi r�k�, a� bola�o� P�niej powiedzia�a, �e chcia�a si� wyspowiada�. Co j� do tego sk�oni�o? Samotno��, by� mo�e, potrzeba rozmowy, zwierzenia si� komu�, kto nie jest kochankiem, komu� o twarzy �wiadcz�cej o zrozumieniu. Ale czy� nie zobaczy�a jego twarzy ju� bez zrozumienia, wykrzywionej bezsilnym gniewem? To grzech, grzech �miertelny!� Powinna odda� dziecko pod opiek� zacnym ludziom. Je�eli je kocha� jak tej ma�ej na imi�? Ann�?

Je�eli kocha, to musi� musi ponie�� tak� ofiar�. On zna klasztor, w kt�rym by o jej c�rk� nale�ycie zadbano. On wie � uj�� moj� matk� za r�k�, za palce bardzo mocno. Czy ona nie kocha swojego dziecka? Nie chce go uchroni�? Nie chce? Nie chce?

Tamtej nocy matka p�aka�a, ko�ysa�a mnie w obj�ciach w lewo i w prawo. Kiedy wyje�d�a�y�my z Rheims nazajutrz rano, jeszcze bardziej ni� kiedykolwiek przedtem jak z�odziejki, tuli�a mnie do siebie jak ukradziony skarb i oczy mia�a pa�aj�ce i rozbiegane.

Rozumia�am: on j� prawie przekona�, �e powinna mnie zostawi�. Potem cz�sto mnie pyta�a, czy jestem z ni� szcz�liwa, czy nie �a�uj�, �e nie mam kole�anek, domu� Ale chocia� cz�sto odpowiada�am tak i nie, nie, chocia� cz�sto j� ca�owa�am i zapewnia�am, �e nie �a�uj� niczego, niczego, troch� tego jadu zosta�o. Przez lata ucieka�y�my przed ksi�dzem, Cz�owiekiem w Czerni. Ilekro� jego twarz powraca�a w kartach, to znaczy�o, �e znowu czas uciec, czas ukry� si� przed zatrza�ni�t� w sercu mojej matki ciemno�ci�, kt�r� on otworzy�.

I oto zjawi� si� ponownie akurat, kiedy my�la�am, �e znalaz�y�my wreszcie nasze miejsce, Anouk i ja. Stan�� w drzwiach jak anio� u wr�t.

No, tym razem przysi�gam, �e nie uciekn�. Cokolwiek on zrobi. W jakikolwiek spos�b obr�ci tutejszych ludzi przeciwko mnie. Jego twarz jest g�adka i pewna jak odkryta z�owr�bna karta. I ju� si� zdeklarowa�: jest moim wrogiem, i ja si� zdeklarowa�am: jestem jego wrogiem -wyra�nie, jakby�my powiedzieli to na g�os.

��Ciesz� si�, �e si� rozumiemy � o�wiadczy�am rze�ko i zimno.

��Te� si� ciesz�.

Co� w jego oczach mnie zaniepokoi�o, jakie� �wiate�ko, kt�rego dot�d nie by�o. Zdumiewaj�co bawi go zwieranie szyk�w przed bitw�, w pancerzu swojej pewno�ci siebie nie dopu�ci�by my�li, �e mo�e nie wygra�.

Po�egna� mnie poprawnym sk�onieniem g�owy. W�a�nie poprawnym. Grzeczna pogarda. Zatruta kolczasta bro� sprawiedliwo�ci.

_ Monsieur le cure. � Kiedy na sekund� odwr�ci� si� od drzwi, wcisn�am mu do r�k owi�zany wst��k� pakiecik. -Ma�y prezent dla ksi�dza. � U�miechem wykluczy�am odmow�, wi�c z niejakim zak�opotaniem przyj�� podarek. -Ca�a przyjemno�� po mojej stronie � doda�am.

Zmarszczy� lekko brwi, jak gdyby ura�ony tym, �e mo�e mi by� przyjemnie.

��Ach, ja naprawd� nie lubi�

��Bzdura � przerwa�am �ywo i kategorycznie. � Na pewno te czekoladki b�d� ksi�dzu smakowa�y. One tak bardzo mi przypominaj� ksi�dza.

Chyba si� przerazi�, mimo �e zachowa� spok�j. Z t� bia�� paczuszk� w r�ce wyszed� w szary deszcz. Zauwa�y�am, �e nie spieszy si�, aby uciec przed deszczem, idzie r�wnym krokiem i moknie, chyba nawet rad z tej ma�ej niedogodno�ci.

Chc� sobie wyobrazi�, �e on zje te czekoladki. Jednak prawdopodobnie rozda je, ale niechby przynajmniej rozpakowa� i zobaczy�� Chyba m�g�by od�a�owa� jeden rzut oka, �eby zaspokoi� ciekawo��.

Tak bardzo mi przypominaj� ksi�dza.

Tuzin moich najlepszych huitres de Saint-Malo, ma�ych p�askich pralinek, wygl�daj�cych jak szczelnie zamkni�te ostrygi.

Wtorek, 18 lutego

Pi�tna�cioro klient�w wczoraj. Dzisiaj trzydzie�ci cztery osoby. W�r�d nich Guillaume; kupi� ro�ek florentynek i wypi� czekolad�, od czasu do czasu rzucaj�c zwini�temu pos�usznie pod sto�kiem Charly'emu kostk� br�zowego cukru w wyczekuj�cy nienasycony pysk.

Nie od razu, m�wi� Guillaume, akceptuje si� w Lan-squenet nowo przyby�ych. W niedziel� cure Reynaud wyg�osi� tak zjadliwe kazanie na temat wstrzemi�liwo�ci, �e otwarcie La Celeste Praline w ten w�a�nie poranek wydawa�o si� po prostu prztyczkiem w nos ko�cio�a. Caroline Clairmont, kt�ra w po�cie zaczyna diet� odchudzaj�c�, szczeg�lnie ostro i g�o�no perorowa�a swoim przyjaci�kom przed ko�cio�em, �e to jest "wr�cz gorsz�ce, jak te historie o upad�ej moralno�ci w Rzymie, i je�eli ta kobieta, moje kochane, my�li, �e mo�e wtran�oli� si� do miasta niczym kr�lowa Saby� i tak obrzydliwie afiszuje si� swoim nie�lubnym dzieckiem� i och, te czekoladki? nic nadzwyczajnego, moje kochane, o wiele za drogie�".

Og�lnie te panie dosz�y do wniosku, �e "to" � czymkolwiek jest � nie przetrwa. Za dwa tygodnie ju� mnie tu nie b�dzie. A jednak liczba moich klient�w od wczoraj si� podwoi�a. Przysz�o nawet kilka kum madame Clairmont, chocia� z oczami troch� b�yszcz�cymi wstydliwie szepta�y mi�dzy sob�, �e tylko przez ciekawo��, �e tylko chc� zobaczy� na w�asne oczy.

Wiem, co kt�ra lubi. To jest talent, sekret zawodowy, tak jak wr�ki czytaj� przysz�o�� z d�oni. Moja matka �mia�aby si� z takiego marnowania zdolno�ci, ale ja przecie� nie b�d� wnika� w ich �ycie ani troch� g��biej. Nie obchodz� mnie ich tajemnice, najskrytsze my�li, obawy. I niepotrzebna mi ich wdzi�czno��. Matka by powiedzia�a z dobrotliw� pogard�, �e jestem alchemiczk� niskiego lotu, domow� czarownic�, kiedy mog�abym by� cudotw�r-czyni�. Ale ja lubi� moj� klientel�. Lubi� patrze� na ma�e walki wewn�trzne. Tak �atwo czytam z oczu i ust -ch�opcu troch� rozgoryczonemu b�d� smakowa� pikantne pomara�czowe grajcarki; tej u�miechni�tej s�odko nauczycielce morelowe serduszka; dla tej dziewczyny p�o-miennow�osej oczywi�cie mendiants, a dla energicznej weso�ej kobiety czekoladki z orzechami. Dla Guillaume'a florentynki, kt�re b�dzie jad� porz�dnie ze spodka w swoim schludnym kawalerskim domu. Apetyt Narcisse'a na trufle w grubej czekoladowej polewie �wiadczy o dobrym sercu mimo pozornej burkliwo�ci. Caroline Clairmont b�dzie dzi� w nocy �ni� o toffee i obudzi si� g�odna i zirytowana. A dzieci� czekoladowe wi�rki, bia�e guziki z zabarwionym vermiszelem, pean d'epices poz�acane na brzegach, marcepanowe owoce w gniazdkach z karbowanego papieru, fistaszki w czekoladzie, czekoladowa kora, mieszanka z odpad�w w p�kilowych pude�kach� Sprzedaj� marzenia, ma�e przyjemno�ci, s�odkie nieszkodliwe pokusy, kt�re zwabi�yby rzesze �wi�tych do przebierania w�r�d orzech�w i nugat�w�

Czy to bardzo �le? CureReynaud najwidoczniej uwa�a, �e tak.

��Masz, Charly, �ap, piesku. � Guillaume zawsze zwraca si� do swego psa serdecznie, ale te� zawsze z odrobin� smutku. Kupi� go po �mierci ojca. Osiemna�cie lat temu. A �ycie psa jest kr�tsze ni� cz�owieka, i obaj si� ju� postarzeli.

��O, tutaj � Pokazuje mi naro�l pod podbr�dkiem Charly'ego. Mniej wi�cej wielko�ci kurzego jajka, szorstka jak rzep wi�zu. � Ro�nie. � Chwila ciszy. Pies przeci�ga si� rozkosznie, jedn� �ap� peda�uj�c, kiedy pan go drapie.

��Weterynarz m�wi, �e nic nie da si� zrobi�.

Zaczynam rozumie� to poczucie winy i mi�o�ci w oczach Guillaume'a.

��Starego cz�owieka by si� nie u�pi�o � m�wi Guil�aume z powag�. � Na pewno nie, gdyby jeszcze mia�� � szuka s��w � jakie� �ycie. Charly nie cierpi. W�a�ciwie wcale. -Przytakuj�, wiem, �e on usi�uje przekona� siebie. � Lekarstwa tylko powstrzymuj� proces. � Na chwil�. Te s�owa d�wi�cz�, chocia� nie zosta�y wypowiedziane. � Przyjdzie czas i b�d� wiedzia�� � W �agodnych oczach pojawia si� przera�enie. � B�d� wiedzia�, co zrobi�. Nie b�d� si� ba�.

Bez s�owa dosypuj� kakao na pian� w jego szklance, ale nie widzi tego zaj�ty psem. Charly przewraca si� na grzbiet, �eb mu zwisa.

��M'sieur le cure twierdzi, �e zwierz�ta nie maj� duszy -m�wi Guil�aume cicho. -I �e powinienem skr�ci� Char-ly'emu niedol�.

��Wszystko ma dusz� � odpowiadam. � Tak mi m�wi�a moja matka. Wszystko.

Kiwa potakuj�co g�ow�, samotny w swoim kr�gu l�ku i poczucia winy.

��Co ja bym bez niego robi�? � pyta, jeszcze patrz�c na psa, i wiem, �e zapomnia� o mojej obecno�ci. � Co ja bym robi� bez ciebie?

Za lad� zaciskam pi�� w cichym w�ciek�ym gniewie. Znam ten wyraz twarzy � l�k, poczucie winy, zaborczo�� -znam dobrze. Widzia�am taki wyraz twarzy mojej matki w noc Cz�owieka w Czerni. "Co ja bym robi�a bez ciebie?"

��szepta�a mi przez ca�� tamt� nieszcz�sn� noc. Kiedy spogl�dam w lustro wieczorem, gdy rano budz� si� z wzrastaj�cym l�kiem, wiem, jestem pewna, �e moja c�rka wysuwa si�, oddala, �e j� trac�, �e j� utrac�, je�eli nie znajd� miejsca� taki wyraz sama mam na twarzy.

Obejmuj� Guillaume'a ramieniem. Na sekund� on si� spr�a, nieprzywyk�y do kobiecego dotkni�cia. Potem si� odpr�a. Falami uchodz� z niego si�y rozpaczy.

��Yianne � m�wi cicho � Yianne.

��To normalne uczucie � m�wi� mu stanowczo. � To dozwolone.

Pod sto�kiem Charly wyszczekuje swoje oburzenie.

Zarobi�y�my dzisiaj prawie trzysta frank�w. Po raz pierwszy do��, �eby wyj�� na swoje. Powiedzia�am o tym Anouk, kiedy wr�ci�a ze szko�y, ale by�a jaka� zak�opotana, dziwnie przygaszona, oczy mia�a pos�pne, ciemne jak chmury nadci�gaj�cej burzy.

Zapyta�am, co si� sta�o.

��Jeannot � powiedzia�a bezbarwnym g�osikiem. � Jego mama nie pozwala mu bawi� si� ze mn�.

Zapami�ta�am Jeannota w sk�rze wilka na paradzie t�ustowtorkowej. Wysoki, chudy siedmiolatek, kud�aty, z podejrzliwym wyrazem twarzy. Bawi� si� z Anouk na rynku wczoraj wieczorem, biegali, wydawali tajemnicze okrzyki wojenne, dop�ki nie zapad� zmierzch. Jego matka to Joline Drou, jedna z dwojga nauczycieli w szkole podstawowej, kuma Caroline Clairmont.

��Tak? � zapyta�am oboj�tnie. � Dlaczego?

��M�wi, �e mam z�y wp�yw � Anouk rzuci�a mi ponure spojrzenie. � Bo my nie chodzimy do ko�cio�a, poniewa� ty otworzy�a� w niedziel�.

Ty otworzy�a� w niedziel�.

Patrzy�am na ni�. Chcia�am j� wzi�� w obj�cia, ale zaniepokoi�a mnie jej postawa sztywna i wroga. Postara�am si�, �eby m�j g�os by� bardzo spokojny i �agodny.

��A co my�li Jeannot?

��Nic nie mo�e poradzi�. Jego mama wci�� jest. Patrzy. -

Anouk podnios�a g�os piskliwie, wi�c domy�li�am si�, �e jest bliska p�aczu. � Dlaczego zawsze tak musi si� sta�? � zapyta�a. � Dlaczego ja nigdy� � Z wysi�kiem ugryz�a si� w j�zyk.

��Masz innych przyjaci�. � To prawda. By�o tam ich z ni� wczoraj wieczorem czworo czy pi�cioro, rynek rozbrzmiewa� wrzaw� i �miechem.

��Oni s� Jeannota.

Zrozumia�am j�. Louis Clairmont. Lise Poitou. Jego przyjaciele. Bez Jeannota ta gromadka szybko by si� rozesz�a. Nagle bole�nie wsp�czu�am mojej c�rce, otaczaj�cej si� przyjaci�mi niewidzialnymi, �eby zaludni� przestrze� wok� siebie. Samolubstwem jest prze�wiadczenie, �e ca�� t� przestrze� mog�aby zape�ni� matka. Samolubstwem i �lepot�.

��Mo�emy chodzi� do ko�cio�a, je�eli chcesz.- G�os mia�am nadal �agodny. � Ale wiesz, �e to by nic nie zmieni�o. Zapyta�a z wyrzutem:

��Dlaczego nic? Oni nie wierz�. Nie przejmuj� si� Bogiem. Tylko chodz�.

U�miechn�am si� nie bez goryczy. Sze�cioletnia, a jednak zdumiewa mnie od czasu do czasu g��bi� swej spostrzegawczo�ci.

��Mo�liwe � powiedzia�am. � Ale czy chcesz by� taka?

Wzruszenie ramion oboj�tne, cyniczne. Przest�pi�a z nogi na nog�, jak gdyby w obawie przed kazaniem. Na pr�no szuka�am s��w, �eby jej wyja�ni�. Mog�am tylko my�le� o udr�czonej twarzy mojej matki, ko�ysz�cej mnie i powtarzaj�cej prawie w�ciekle: "Co ja bym robi�a bez ciebie? Co ja bym robi�a?".

Och, pozna�am to wszystko ju� dawno: ob�ud� Ko�cio�a, polowanie na czarownice, prze�ladowanie ludzi w drodze i ludzi r�nych wyzna�. Anouk wie. Tylko �e tej wiedzy nie da si� dobrze prze�o�y� na codzienne �ycie, rzeczywisto�� osamotnienia, utrat� przyjaci�.

��To nie w porz�dku. � Jej g�os by� jeszcze buntowniczy, wrogo�� ust�pi�a, ale niezupe�nie.

Nie w porz�dku by�o te� wyrzucenie z Ziemi �wi�tej i nie w porz�dku spalenie Joanny d'Arc na stosie, i hiszpa�ska inkwizycja. Roztropniej jednak wola�am tego nie m�wi�. Widzia�am, jak ona si� stara nie okaza� s�abo�ci, jeszcze by si� rozgniewa�a.

��Znajdziesz innych przyjaci� � powiedzia�am tak s�abo, �e zgo�a nie pocieszaj�co.

Popatrzy�a na mnie z lekcewa�eniem.

��Ale ja chcia�am Jeannota. -Teraz, kiedy si� do mnie odwr�ci�a, mia�a g�os dziwnie dojrza�y, dziwnie znu�ony. By�a bliska p�aczu, ale nie podesz�a, �eby przytuli� si� do mnie.

W tym momencie raptem ujrza�am j� w natarczywie przelatuj�cych obrazach � ma�� dziewczynk�, nastolatk�, prawie doros��, obc�, jak� stanie si� pewnego dnia, i prawie wykrzykn�am z rozpaczy i strachu, jak gdyby role si� odwr�ci�y, jakby�my by�y ona matk�, a ja dzieckiem.

Prosz� ci�. Co ja bym robi�a bez ciebie?

Odesz�a bez s�owa. Chcia�am j� obj��, pociesza�, ale zbyt dobrze wiedzia�am, �e zatrzasn�a drzwi swojej prywatno�ci. Dzieci rodz� si� dzikie, ja wiem. W najlepszym razie mog� mie� nadziej� na czu�o��, pozorn� uleg�o��. Pod t� powierzchni� dziko�� pozostaje, czysta, barbarzy�ska, nieznana.

Anouk w�a�ciwie milcza�a do ko�ca wieczora. Kiedy po�o�y�am j� spa�, nie chcia�a �adnych opowiada� i jeszcze nie spa�a, gdy zgasi�am u siebie nocn� lampk�. S�ysza�am z mojego ciemnego pokoju, jak chodzi tu i tam. Od czasu do czasu m�wi�a do siebie � czy do Pantoufle'a � urywanie, porywczo, ale cicho, wi�c nie mog�am wy�owi� ani s�owa.

O wiele p�niej, maj�c pewno��, �e ju� �pi, wesz�am do jej pokoju, �eby zgasi� �wiat�o; skulona w nogach ��ka, le�a�a z jedn� r�k� wyci�gni�t�, z g�ow� odwr�con� niedorzecznie, wzruszaj�co, a� serce mi si� �cisn�o. Uk�adaj�c j� wygodniej i poprawiaj�c po�ciel, wyj�am z tej wyci�gni�tej r�ki figurk� z plasteliny. Figurka jeszcze ciep�a od d�oni, zapachnia�a mi szko�� podstawow�, szeptanymi sekretami, plakat�wkami, drukiem gazetowym i na p� zapomnianymi przyja�niami. Zosta�a starannie ulepiona, ch�opiec jak gruby kijek d�ugo�ci dziewi�ciu centymetr�w, o oczach i ustach wydrapanych szpilk�, owi�zany w pasie czerwon� nici� i z czym� na g�owie � kawa�kiem �odygi czy zesch�ej trawy � co chyba jest odtworzeniem potarganej br�zowej czupryny. I na piersi czy te� na sercu wydrapane kaligraficznie du�e J z prawie nachodz�c� liter� A.

Mia�am t� figurk� w�o�y� do pud�a z zabawkami, ale po�o�y�am j� cicho przy g�owie Anouk na poduszce. Zgasi�am �wiat�o i wysz�am.

Nad ranem Anouk wsun�a si�, jak cz�sto dawniej, do mojego ��ka. Poprzez mi�kkie warstwy snu us�ysza�am:

��Ju� dobrze, maman. Nigdy ciebie nie opuszcz�.

W ciemno�ciach pachn�ca myd�em dla dzieci i sol�, u�ciska�a mnie zapami�tale, serdecznie. Ko�ysa�am j�, ko�ysa�am siebie, b�ogo tuli�am nas obie z ulg�, kt�ra by�a prawie b�lem.

��Kocham ci�, maman. Zawsze b�d� ci� kocha�. Nie p�acz.

Nie p�aka�am. Ja nigdy nie p�acz�.

Potem sny si� zmienia�y jak w kalejdoskopie. O �wicie obudzi�am si� z policzkiem pod pach� Anouk i strasznym, panicznym pragnieniem ucieczki: zabra� Anouk, ucieka� dalej. Jak mo�emy tu �y�, jak mog�y�my by� takie g�upie i my�le�, �e on nas nie znajdzie? Cz�owiek w Czerni ma wiele twarzy, wszystkie niewybaczaj�ce, twarde i dziwnie zawistne. Uciekaj, Yianne, uciekaj, Anouk. Zapomnijcie o swoim mi�ym marzeniu i uciekajcie.

Ale tym razem nie. Ju� uciek�y�my za daleko, Anouk i ja, matka i ja, za daleko uciek�y�my od nas samych. Dalej ucieka� nie b�dziemy. Tego jednego marzenia zamierzam si� trzyma�.

�roda, 19 lutego

Dzi� jest nasz wolny dzie�. Szko�a zamkni�ta i gdy Anouk bawi si� w Les Marauds, ja przyjmuj� dostaw� i przygotowuj� towar na ten tydzie�.

To jest sztuka, kt�r� mog� si� cieszy�. S� jakie� czary we wszelkim gotowaniu: w doborze sk�adnik�w, w ��czeniu ich, w ucieraniu, roztapianiu, dolewaniu, zaprawianiu. Stosuj� przepisy ze starych ksi��ek, utensylia mam tradycyjne � mo�dzierz i t�uczek, mojej matce s�u��ce do rozcierania kadzide�, wykorzystuj� w bardziej przyziemnym celu. Korzenie ro�lin i �rodki aromatyczne przydaj� subtelno�ci czarom bardziej zmys�owym. I po cz�ci w�a�nie chwilo-wo�� tych czar�w tak mnie zachwyca. Tyle kunsztu i do�wiadczenia, tyle starannej pracy wk�ada si� w przyjemno��, kt�ra mo�e trwa� tylko chwil� i kt�r� ma�o kto kiedykolwiek docenia w pe�ni. Matka zawsze pob�a�liwie gardzi�a tym moim zainteresowaniem. Dla niej jedzenie nie by�o przyjemno�ci�, by�o m�cz�co koniecznym podatkiem od ceny naszej wolno�ci. Ja krad�am menu w restauracjach i patrzy�am t�sknie na wystawy patisserie. Chyba mia�am dziesi�� lat � mo�e wi�cej, kiedy po raz pierwszy zakosztowa�am prawdziwej czekolady. Ale to urzeczenie przetrwa�o. Jak mapy wozi�am przepisy. Wszelkiego rodzaju przepisy: wydarte z czasopism porzuconych na ruchliwych dworcach kolejowych, wyproszone od os�b spotkanych w podr�y i moje w�asne dziwne ich krzy��wki. Tras� naszej wariackiej w��cz�gi po Europie wytycza�y karty matki do wr�enia. A moje karty potraw by�y jak kotwice, jak punkty orientacyjne na bezbarwnych pograniczach. Pary� pachnie pieczeniem chleba i croissants. Berlin to Eis-brei z Sauerkraut i Kartoffelsalat. Rzym to lody, kt�re zjad�am, nie p�ac�c w male�kiej restauracyjce nad rzek�. Matka nie mia�a czasu, �eby kontemplowa� punkty orientacyjne. Mapy nosi�a w g�owie, wszystkie miejsca wydawa�y jej si� takie same. Ju� wtedy r�ni�y�my si� od siebie. Och, nauczy�a mnie wszystkiego, czego mog�a. Wgl�da� w ludzi, widzie� ich my�li i pragnienia. Kierowca na szosie podwi�z� nas do Lyonu, nadk�adaj�c dziesi�� kilometr�w. Sklepikarze nie chcieli od nas za kupion� �ywno�� przyj�� pieni�dzy. Policjanci przymykali oczy. Nie za ka�dym razem, oczywi�cie. Czasami te czary zawodzi�y i nie mog�y�my zrozumie� dlaczego. Bywaj� ludzie nieczytelni, niedosi�ni � Francis Reynaud jest jednym z nich. I nawet kiedy nie zawodzi�y, mog�o mnie rozproszy� przypadkowe natr�ctwo. Ale i tak to a� za �atwe. Natomiast wyr�b czekolady -zupe�nie inna sprawa. Och, wymaga pewnych uzdolnie�: lekkich palc�w, szybkiego tempa, cierpliwo�ci, jakiej brakowa�o mojej matce. I przepis pozostaje niezmienny. Nikomu nie zaszkodzi. Nie musz� patrze� ludziom w serca, �eby od nich bra�, je�eli czego� potrzebuj�: te �yczenia mo�na spe�ni� po prostu na zawo�anie.

Guy, m�j cukiernik, zna mnie od dawna. Pracowali�my razem, kiedy Anouk si� urodzi�a, i pom�g� mi otworzy� m�j pierwszy sklep, male�k� pdtisserie-chocolaterie na przedmie�ciu Nicei. On ma teraz bar w Marsylii, importuje surowy likwor czekoladowy bezpo�rednio z Ameryki Po�udniowej i produkuje r�ne gatunki czekolady w swojej fabryce.

Ja u�ywam tylko najlepszej. Bloki couverture s� troch� wi�ksze ni� ceg�a. Guy dostarcza mi po skrzynce ka�dego z trzech rodzaj�w: ciemnej, mlecznej i bia�ej. T� surow� czekolad� trzeba zahartowa�, �eby by�a krystaliczna, twarda, krucha na powierzchni i z dobrym po�yskiem. Niekt�rzy cukiernicy kupuj� czekolad� ju� zahartowan�, ale ja lubi� robi� to sama. Niesko�czenie fascynuj�ce jest o�ywianie tych surowych martwych blok�w couverture i ucieranie ich r�cznie � nigdy nie u�ywam elektrycznych mikser�w � w du�ych glinianych misach, a potem roztapianie, mieszanie i mierzenie temperatury, dop�ki nie b�dzie akurat taka, �ebym mog�a przej�� do nast�pnego etapu.

Jest jaka� alchemia w zmienianiu zasadniczej czekolady w to z�oto m�drego g�upca, w czarowaniu amatorskim, kt�rym nawet moja matka mo�e by si� rozkoszowa�a. Kiedy pracuj�, uwalniam si� od wszelkich my�li, oddycham g��boko. Okna s� otwarte i by�oby zimno, gdyby nie upa� z piec�w, z miedzianych patelni, opar�w topniej�cej cowerture. Po��czone wonie czekolady, wanilii, rozgrzanej miedzi i cynamonu odurzaj�, wspaniale sugestywne; jest w tym surowy ostry zapach ziemi po�udniowoameryka�skiej, gor�ca �ywiczna wonno�� las�w deszczowych. Przenosz� si� teraz. Jestem z Aztekami przy ich u�wi�conych obrz�dach: Meksyk, Wenezuela, Kolumbia. Dw�r Monte-zumy, Kolumba i Corteza. Pokarm bog�w kipi i pieni si� w kielichach. Gorzki eliksir �ycia.

Mo�e w�a�nie to Reynaud wyczuwa w moim sklepiku -cofni�cie si� do czas�w, kiedy �wiat by� wi�kszy i bardziej dziki. Przed Chrystusem � zanim Adonis urodzi� si� w Betlejem i zanim Ozyrys z�o�y� si� w ofierze na Wschodzie -ludzie czcili ziarno kakaowe. Przypisywali mu czarodziejskie w�a�ciwo�ci. Wywar kakao popijali na stopniach �wi�ty� i wpadali w ekstaz� szalon� i straszn�. Czy tego Reynaud si� l�ka? Przekupywania przyjemno�ci�, chytrego przeistaczania cia�a w naczynie rozpusty? Nie dla niego orgie azteckich kap�an�w. A przecie� w oparach topniej�cej czekolady co� zaczyna si� scala� � wizja, powiedzia�aby moja matka � mglisty palec percepcji wskazuje� wskazuje�

W jednej sekundzie nieomal to uchwyci�am. Na po�yskliwej powierzchni tworzy si� paruj�ca zmarszczka, potem druga mglista i blada na p� si� wyginaj�c, na p� pog��biaj�c� Przez chwil� prawie widz� odpowied�, ten sekret, kt�ry Reynaud ukrywa � nawet przed sob� � z takim boja�liwym wyrachowaniem, ten klucz, kt�ry nas wszystkich nakr�ci.

Wr�enie z czekolady jest trudn� spraw�. Obraz nieostry w oparach zachmurzaj�cych umys�. I ja nie jestem moj� matk�, kt�ra do dnia �mierci zachowa�a tak� moc jasnowidzenia, �e obie ucieka�y�my przed jej przepowiedniami w szalonym, coraz wi�kszym pop�ochu. Ale zanim obraz znika, mam pewno��, �e co� widz� � pok�j, ��ko, starca, w bia�ej twarzy straszne oczy� i ogie�. Ogie�.

Czy w�a�nie to mia�am zobaczy�?

Czy to jest sekretem Cz�owieka w Czerni?

Musz� zna� jego sekret, je�eli mamy tu zosta�. A trzeba, �eby�my zosta�y. Bez wzgl�du na koszty.

�roda, 19 lutego

Tydzie�, mon pere. Zaledwie jeden tydzie�. A wydaje si�, �e d�u�ej. Nie pojmuj�, dlaczego ona mnie niepokoi, lecz nie ulega w�tpliwo�ci, czym ona jest. Poszed�em do niej przedwczoraj, aby porozmawia� o tym, �e otworzy�a sklep w niedzielny poranek. Przeobrazi�a piekarni�, powietrze tam ci�kie od osza�amiaj�cych woni imbiru i korzeni. Stara�em si� nie patrze� na p�ki pe�ne wyrob�w cukierniczych. Czego tam nie ma?! Pude�ka, wst��ki, �uki jasno-kolorowe, migda�y w cukrze na z�otych i srebrnych podk�adkach, fio�ki w cukrze, r�e z li��mi z czekolady. Ten sklep wydaje si� raczej buduarem, a atmosfera intymna, zapach r� i wanilii. Tak w�a�nie wygl�da� pok�j mojej matki: mn�stwo krepy i tiulu i r�ni�tego szk�a b�yskaj�cego w przy�mionym �wietle, na toaletce rz�dy buteleczek i s�oik�w, jak gdyby zamkni�ta w nich armia duch�w wyczekiwa�a uwolnienia. Zaiste jest co� niezdrowego w takim nagromadzeniu s�odyczy, na p� dotrzymana obietnica owoc�w zakazanych. Stara�em si� nie patrze�, nie w�cha�.

Powita�a mnie dosy� grzecznie. Zobaczy�em j� tym razem wyra�niej: d�ugie czarne w�osy skr�cone w w�ze�, oczy tak ciemne, �e nie wida� �renic. Brwi idealnie proste, nadaj�ce jej surowo��, kt�rej przeczy, �artobliwa, bym powiedzia�, linia jej ust. D�onie kwadratowe, wida�, �e sprawne. Nieumalowana, a przecie� ma w twarzy co� nieprzyzwoitego. Patrzy prosto w oczy, bez �enady, szacuje wzrokiem, zgo�a nietaktownie, no i ten jej ironiczny p�-u�mieszek na ustach. Jest wysoka, za wysoka jak na kobiet�, mojego wzrostu. Wyzywaj�co unosi podbr�dek, odchyla w ty� ramiona. Ma na sobie d�ug� kloszow� sp�dnic� p�omiennego koloru i obcis�y czarny sweter. Kolory tak dobrane wygl�daj� niebezpiecznie jak w�� albo jak ��dl�cy owad, s� ostrze�eniem dla wrog�w.

A ona jest moim wrogiem. Wyczu�em to natychmiast. Wyczu�em jej wrogo�� i podejrzliwo��, chocia� przez ca�y czas m�wi�a g�osem stonowanym i mi�ym. Chyba zwabi�a mnie do siebie, aby mi ur�ga�, chyba zna pewien sekret, kt�rego nawet ja� Ale to nonsens. Co ona mo�e wiedzie�? Co mo�e zrobi�? To tylko przemawia moje poczucie �adu, ura�one tak, jak sumiennego ogrodnika mog�yby urazi� mniszki rozpuszczaj�ce nasiona na klombach. Mon pere, nasienie niezgody jest wsz�dzie. I rozsiewa si�. Rozsiewa.

Wiem. Zatracam perspektyw�, niemniej musimy by�

czujni, ty, mon pere, i ja. Pami�tasz Les Marauds i tych Cygan�w, kt�rych usun�li�my z brzeg�w Tannes. Pami�tasz, jak d�ugo to trwa�o, tyle bezowocnych miesi�cy min�o na skargach i pisaniu list�w, dop�ki nie wzi�li�my tej sprawy w swoje r�ce. Pami�tasz moje kazania? Odnios�y skutek. Jedne po drugich zamykano drzwi przed tymi Cyganami. Niekt�rzy sklepikarze zacz�li wsp�pracowa� od razu. Pami�tali Cygan�w i te choroby, kradzie�e, �ajdactwa. Byli po naszej stronie. Przypominam sobie, �e musieli�my wywiera� nacisk na Narcisse'a, kt�ry typowo, jak to on, zaproponowa� Cyganom zatrudnienie przez lato na jego polach. Ale wreszcie usun�li�my st�d wszystkich tych ponurych m�czyzn, ich kobiety � zuchwa�e kocmo�uchy,

ich bose, plugawe dzieci, wychud�e psy. Wynie�li si� i ochotnicy uprz�tn�li brudy, kt�re po nich zosta�y. Jedno nasienie mniszka, mon pere, wystarczy i oni b�d� tu z powrotem. Wiesz o tym, mon pere, r�wnie dobrze jak ja. Wi�c-je�li ona jest owym nasieniem�

Rozmawia�em wczoraj z Joline Drou. Ot� Anouk Ro-cher zacz�a chodzi� do naszej szko�y podstawowej. Aroganckie dziecko, czarnow�ose po matce i bezczelnie weso�o u�miechni�te. Joline mi powiedzia�a, �e jej synek Jean z innymi dzie�mi bawi� si� w jak�� zabaw� z ma�� Rocher na szkolnym boisku. Deprawuj�ce to by�o, jak wnosz�, jakie� wr�enia czy takie tam bzdury, przy czym ko�ci i koraliki z torby rozlecia�y si� po ziemi� M�wi�em ci, mon pere, �e znam ten rodzaj ludzi. Joline kategorycznie zabroni�a Jeanowi bawi� si� z ni� kiedykolwiek znowu, lecz ch�opiec jest uparty i tylko si� naburmuszy�. W tym wieku jedyne rozwi�zanie to najsurowsza dyscyplina. Zaofiarowa�em si�, �e sam przem�wi� mu do rozumu, ale matka si� nie zgodzi�a. Takie one s�, mon pere. S�abe. S�abe. Zastanawiam si�, ile z nich ju� nie dotrzymuje postnego �lubowania. Zastanawiam si�, ile z nich w og�le zamierza�o dotrzyma�. Mnie osobi�cie post oczyszcza. Widok wystawy rze�nika mnie przera�a; zapachy czuj� intensywniejsze, tak �e miewam zawroty g�owy. Rankiem powiew wypiek�w z piekarni Poitou to wi�cej, ni� mog� znie��, zapach gor�cego t�uszczu z rotisserie na placu des Beaux-Arta jest jak piorun z piekie�. Od tygodnia nie tkn��em mi�sa ani ryb, ani jajek. Pozwalam sobie tylko na chleb, zupy, sa�atki i jedn� szklaneczk� wina w niedziel�, jestem oczyszczony, mon pere, oczyszczony� Wszelako �a�uj�, �e nie mog� zrobi� nic wi�cej. To nie jest cierpienie. To nie jest pokuta. Czasami czuj�, �e gdybym tylko m�g� im pokaza�, da� w�a�ciwy przyk�ad, gdybym m�g� by� na krzy�u krwawi�cy, cierpi�cy� Ta wied�ma Yoizin kpi sobie ze mnie, gdy przechodzi z koszykiem zakup�w. Ona jedna w tej rodzinie pobo�nych zacnych parafian nie praktykuje, gardzi ko�cio�em. U�miecha si� do mnie od ucha do ucha w kapeluszu s�omkowym przywi�zanym czerwonym szalikiem, gdy przechodzi noga za nog�, stukaj�c lask� w bruk� Znosz� j� tylko ze wzgl�du na jej podesz�y wiek i pro�b� rodziny. Uparcie nie chce si� leczy�, nie chce te� s��w pociechy, my�li, �e b�dzie �y� wiecznie. Ale kt�rego� dnia si� za�amie. Oni zawsze si� za�amuj�. I dam jej rozgrzeszenie z ca�� pokor�. I zap�acz� nad ni� pomimo jej wielu zbocze�, pychy i wyzywaj�cej bezczelno�ci. B�d� j� w ko�cu mia�, mon pere, bo czy� nie b�d� mia� ich wszystkich?

Czwartek, 20 lutego

Wesz�a oczekiwana przeze mnie. P�aszcz w szkock� krat�, w�osy nietwarzowo �ci�gni�te do ty�u, r�ce czerwone, zwinne jak r�ce rewolwerowca. Josephine Muscat, kobieta z zapust�w. Czeka�a, a� wyjd� moi stali klienci � Guillaume, Georges i Narcisse � po czym wesz�a, wk�adaj�c r�ce do kieszeni, i usiad�a niewygodnie na sto�ku przy ladzie.

��Czekolad� poprosz� � powiedzia�a do pustych szklanek, kt�rych jeszcze nie zd��y�am umy�

��Prosz� bardzo. � Nie zapyta�am, jak� chce czekolad�, tylko od razu poda�am z wi�rkami i chantilly, i dwie kawowe krem�wki na talerzyku z boku.

Przez chwil� patrzy�a na to zmru�onymi oczami, po czym niepewnie uj�a szklank�.

��Tamtego dnia � powiedzia�a niby niedbale � zapomnia�am za co� zap�aci�. � Ma d�ugie palce stwardnia�e na czubkach, a przecie� dziwnie delikatne. I twarz teraz, kiedy jest spokojniejsza, nie tak bardzo przestraszona, ma Prawie �adn�.

��Przepraszam. � Wyci�gn�a dziesi�� frank�w, po�o�y�a na ladzie do�� wyzywaj�co.

��Nie ma o czym m�wi� � powiedzia�am niby oboj�tnie.

Spojrza�a przeci�gle, podejrzliwie, nie zobaczy�a we mnie z�o�liwo�ci, wi�c odpr�y�a si� nieco.

��Dobre � pochwali�a, popijaj�c czekolad�. � Rzeczywi�cie dobre.

��Sama robi� � wyja�ni�am � z likworu czekoladowego, zanim si� doda t�uszczu, �eby zakrzep�. W�a�nie tak� czekolad� pili Aztecy przed wiekami.

Rzuci�a mi szybkie, zn�w podejrzliwe spojrzenie.

��Dzi�kuj� pani za prezent � powiedzia�a po d�ugiej chwili � migda�y w czekoladzie. Moje ulubione. -I nagle pop�yn�y s�owa w rozpaczliwym niezdarnym po�piechu. � Nigdy nie bra�am rozmy�lnie. M�wi� o mnie, wiem. Ale ja nie kradn�. One m�wi� � wygi�a usta z pogard� gniewna, pe�na nienawi�ci � ta lafirynda Clairmont i jej przyjaci�ki od serca. K�amczuchy. � Zn�w na mnie spojrza�a, na p� wyzywaj�co. � S�ysza�am, �e pani nie chodzi do ko�cio�a. � G�os si� jej za�ama�, zbyt dono�ny dla nas dw�ch w tym ma�ym sklepie.

U�miechn�am si�.

��To prawda, nie chodz�.

��W takim razie d�ugo si� tu pani nie utrzyma � powiedzia�a tym samym t�uk�cym si� jak szk�o dono�nym g�osem. � Wykurz� pani� st�d tak jak ka�dego, kto im nie w smak. Zobaczy pani. To wszystko � podrywaj�c r�k�, wskaza�a p�ki, bombonierki, ^wystaw� z pieces montees -wiele nie pomo�e. S�ysza�am, wci�� s�ysz�, co m�wi�.

��Ja te� � nala�am sobie ze srebrnego czajniczka czekolad� do kubka, ma�� czarn� jak espresso, i wzi�am �y�eczk� do czekolady, �eby zamiesza�. � Ale ja nie musz� s�ucha� � zaznaczy�am �agodnie. Napi�am si�. � Pani te� nie musi.

Josephine parskn�a kr�tkim �miechem. W ciszy obraca�y si� my�li pomi�dzy nami. Przez pi�� sekund. Dziesi��.

��M�wi�, �e pani jest czarownic�. � Zn�w to s�owo. Wyzywaj�co wysun�a podbr�dek. � Jest pani?

Wzruszy�am ramionami, popi�am czekolad�.

��Kto tak m�wi?

��Joline Drou. Caroline Clairmont. Biblijne towarzystwo cure Reynauda. S�ysza�am rozmowy przed ko�cio�em, pani c�rka opowiada�a dzieciom co� o duchach. � W jej g�osie brzmia�a ciekawo�� i oci�gaj�ca si� pod ciekawo�ci� wrogo��, kt�rej nie rozumia�am. � O duchach! -To a� hukn�o.

�ledzi�am wzrokiem spiral� szarej mgie�ki na tle ��tego kubka.

��My�la�am, �e pani si� nie interesuje tym, co ci ludzie maj� do powiedzenia � odpar�am.

��Jestem ciekawa, � Zn�w to wyzwanie, tak jakby nie chcia�a wzbudzi� sympatii. -I pani niedawno rozmawia�a z Armande. Nikt nie rozmawia z Armande opr�cz mnie.

Armande Yoizin. Staruszka z Les Marauds.

��Lubi� j� � powiedzia�am po prostu. � Dlaczego mia�abym z ni� nie rozmawia�?

Teraz wzburzona Josephine zacisn�a pi�ci. Odpowiedzia�a g�osem t�uk�cym si� jak zamarzni�te szk�o.

��Bo jest stukni�ta, oto dlaczego! � Machn�a wymownie pi�ci� ku skroni. � Stukni�ta. � Zni�y�a g�os. � Co� pani powiem. Lansquenet rozdziela granica. � Stwardnia�ym czubkiem palca zademonstrowa�a na ladzie. � Je�eli si� t� granic� przekracza, je�eli si� nie chodzi do spowiedzi, je�eli si� nie szanuje swojego m�a, je�eli si� nie gotuje trzech posi�k�w dziennie i nie siedzi si� przy ogniu, my�l�c o przyzwoitych rzeczach, i nie czeka si�, �eby m�� wr�ci� do domu� je�eli si� nie� nie ma dzieci� i nie przynosi si� kwiat�w na pogrzeby znajomych, i nie odkurza si� salonu odkurzaczem, i nie� przekopuje si� klomb�w!� � Urwa�a bez tchu zaczerwieniona z wysi�ku i z w�ciek�o�ci. � To si� ma bzika! � paln�a. � Bzika! Jest si� nienormaln� i ludzie� m�wi�� za plecami i� i� -Zn�w urwa�a, wyraz wzburzenia znikn��, jak gdyby spu�ci�a sobie na twarz �aluzj�, nagle przyczajona beznadziejnie, nic nieokazuj�ca. Patrzy�a w okno wystawowe, ale nie wiedzia�am, co tam za l�ni�c� szyb� widzi.

��Przepraszam. Troch� mnie ponios�o. � Prze�kn�a resztk� czekolady. � Nie powinnam z pani� rozmawia�. Pani nie powinna rozmawia� ze mn�. Ju� i bez tego b�dzie �le.

��Czy tak m�wi Armande? � zapyta�am.

��Musz� i��. � Przycisn�a pi�� do do�ka tym obronnym gestem, chyba charakterystycznym dla niej. � Musz� i��.

I zn�w na jej twarzy malowa� si� przestrach, z ustami rozdziawionymi w panice wydawa�a si� prawie wariatk�� A przecie� ta gniewna udr�czona kobieta m�wi�a przed chwil� ze wszech miar logicznie. Co� kogo zobaczy�a za oknem? Kiedy wysz�a z g�ow� pochylon� i wysuni�t�, jak w �nie�n� zawiej�, podbieg�am do wystawy i popatrzy�am. Nikt do niej nie podszed�. I nikogo w pobli�u La Praline nie by�o. Tylko przy �uku drzwi ko�cielnych sta� Reynaud z jakim� �ysym, kt�rego nie rozpozna�am. Obaj chyba patrzyli na m�j sklep.

Reynaud? Czy Josephine jego tak si� boi? Do licha, mo�e on ostrzeg� j� przede mn�. Jednak wspomnia�a mi o nim z pogard�, niel�kliwie. �ysy by� niski, ale barczysty; w koszuli w szachownic�, z r�kawami podwini�tymi na b�yszcz�cych czerwonych r�kach i w ma�ych okularach intelektualisty, dziwacznie si� gryz�cych z topornymi rysami jego mi�sistej twarzy. Wydawa� si� jaki� wrogi ca�emu �wiatu i raptem zda�am sobie spraw�, �e widzia�am go ju� przedtem. Z bia�� brod� i w czerwonej szacie miota� s�odycze w t�um. Na zapustnej paradzie. �wi�ty Miko�aj � ciska� cukierki, jak gdyby mia� nadziej�, �e komu� wybije oko. Przy wystawie stan�a gromadka dzieci, zas�aniaj�c mi widok. Zd��y�am tylko zrozumie�, dlaczego Josephine uciek�a z takim po�piechem.

��Lucie, ten pan tam pod ko�cio�em? W czerwonej koszuli. Kto to jest?

Dziewczynka zrobi�a min�. Myszki z bia�ej czekolady to jej szczeg�lna s�abo��, pi�� za dziesi�� frank�w. Wsun�am w papierowy ro�ek dwie myszki dodatkowo.

��Znasz go, prawda? Przytakn�a.

��Monsieur Muscat. Z kawiarni. � Ach tak, kawiarnia, przy ko�cu avenue des Francs Bourgeois, odrapany lokalik. Sze�� metalowych stolik�w na chodniku, sp�owia�y parasol z organdyny. Stary szyld: Cafe de la Republique. Mocno trzymaj�c ro�ek z myszkami, dziewczynka chce wyj��, ale si� rozmy�la, odwraca si� do mnie z powrotem. � Nigdy pani nie zgadnie, co on lubi. On nie lubi niczego.

��Trudno mi uwierzy� � m�wi� z u�miechem. � Ka�dy co� lubi. Nawet monsieur Muscat. Lucie zastanawia si� przez chwil�.

��Mo�e lubi to, co komu� zabiera � konkluduje. Wychodzi ze sklepu i przed wystaw� macha do mnie r�k�. � Pani powie Anouk, �e dzi� po szkole idziemy do Les Marauds.

��Powiem.

Les Marauds. Jakie� tam s� dla nich atrakcje! Br�zowy cuchn�cy brzeg rzeki. W�skie uliczki ca�e za�miecone. Oaza dla dzieci. Jaskinie, rzucanie p�askimi kamykami tak, by jak najd�u�ej mkn�y po stoj�cej wodzie. Szeptanie sekret�w, miecze z kij�w, tarcze z li�ci rabarbaru, wojaczka w g�stwinie je�yn, tunele, wyprawy w nieznane, bezdomne psy, pog�oski o ukradzionych skarbach� Anouk wr�ci�a wczoraj ze szko�y zamaszystym krokiem, mia�a obrazek, kt�ry narysowa�a i pokolorowa�a dla mnie.

��To ja. � Posta� w czerwonym kombinezonie i z czarn� gorliwie zamazan� czupryn�. Siedz�cy jak papuga spicza-stouchy kr�lik na ramieniu tej postaci. � Pantoufle. I Jean-not. � Posta� zielonego ch�opca z jedn� r�k� wyci�gni�t�. Obie postacie u�miechaj� si� od ucha do ucha. Matek chyba nie wpuszcza si� do Les Marauds.

Figurka z plasteliny jeszcze jest przy ��ku Anouk, kt�ra ten obrazek dzisiaj nalepi�a na �cianie nad ��kiem.

��Pantoufle mi powiedzia�, co zrobi�. � Wzi�a go w obj�cia.

W tym �wietle zobaczy�am go zupe�nie wyra�nie, jak dziecko z w�sikami. Nieraz m�wi� sobie, �e powinnam j� zniech�ci� do udawania, ale to by�oby wtr�canie si� w jej samotno��. Niewykluczone, �e je�eli zostaniemy tutaj, Pantoufle ust�pi miejsca bardziej konkretnym towarzyszom zabaw.

��Ciesz� si�, �e jeste�cie nadal przyjaci�mi. � Poca�owa�am j� w czubek k�dzierzawej g�owy. � Zapytaj Jeanno-ta, czy chce przyj�� w tych dniach do nas, �eby pom�c przy zmianie wystawy. Mo�esz zaprosi� te� innych koleg�w i kole�anki.

��Ten domek z piernika? � Oczy jej zaja�nia�y jak blask s�o�ca na wodzie. � Och, dobrze! � Przebieg�a przez sklep, kipi�c �yciem, omal nie przewracaj�c sto�ka, wielkim skokiem przesadzaj�c niewidzialn� przeszkod�, p�dzi�a na g�r� po trzy stopnie naraz.

���cigaj si� ze mn�, Pantoufle!

G�o�no trzasn�a drzwiami o �cian� � �up, �up. Nagle bole�nie wezbra�o mi serce s�odycz�, mi�o�ci� do niej i jak zawsze w takich chwilach czujno�� mnie opu�ci�a. Moja obca c�reczka. Nigdy w bezruchu, nigdy cicha!

Nala�am sobie jeszcze jeden kubek czekolady i odwr�ci�am si�, bo zad�wi�cza� dzwonek nad drzwiami. Przez sekund� zobaczy�am twarz �ysego w ca�ej naturalno�ci, oczy taksuj�ce, podbr�dek wysuni�ty, potem jego wyprostowane ramiona, �y�y nabrzmia�e na go�ych, b�yszcz�cych przedramionach. U�miechn�� si� blado, bez ciep�a.

��Monsieur Muscat, prawda? � Zastanowi�am si�, po co przyszed�. By� jako� zupe�nie nie na miejscu; spod oka zerkn�� na wystaw�, spojrza� na mnie, przy czym jego niedba�y wzrok osun�� si� na moje piersi raz, drugi.

��Czego ona chcia�a? � zapyta� nieg�o�no, ale z silnym akcentem. Potrz�sn�� g�ow� jakby z niedowierzaniem. -

Czego, do diab�a, chcia�a w takim sklepie? -Wskaza� tac� z migda�ami po pi��dziesi�t frank�w paczka. -Takich frykas�w! � Zaapelowa� do mnie, rozk�adaj�c r�ce. -To przecie� na wesela i na chrzciny. A jej po co weselne i chrzci-nowe desery? � Zn�w si� u�miechn��. Ju� si� przymila�, pr�bowa� mnie oczarowa� bez powodzenia. � Co kupi�a?

��Pan zapewne ma na my�li Josephine.

��Moj� �on�. � Wypowiedzia� te s�owa z dziwnym naciskiem. -Tak jest z babami. Cz�owiek w pocie czo�a haruje, �eby zarobi� na �ycie, a one co wyprawiaj�? Marnotrawi�.

��Jeszcze jednym machni�ciem r�ki ogarn�� szeregi czekoladowych klejnot�w, marcepanowe girlandy, srebrny papier, kwiaty i jedwab. � Wi�c co kupi�a, jaki� prezent? Dla siebie samej. � Parskn�� �miechem, uradowany ze swojego dowcipu.

Nie wiedzia�am, o co mu w�a�ciwie chodzi. Ale jego agresywny spos�b bycia, nerwowo�� w oczach i gestykulacja sprawi�y, �e sta�am si� ostro�na. Mnie on nie zagra�a -nauczy�am si� dosy� przez d�ugie lata z matk�, �eby dawa� sobie rad� w najrozmaitszych okoliczno�ciach, ale pomy�la�am o Josephine. Zanim zdo�a�am temu zapobiec, zasnu� mi jej m�a dym przed oczami i ujrza�am k�ykcie zbryzgane krwi�. Zacisn�am pi�ci pod lad�. �adnych emanacji tego cz�owieka nie chc� widzie�.

��My�l�, �e to chyba nieporozumienie � powiedzia�am.

��Zaprosi�am Josephine na szklank� czekolady. Po znajomo�ci.

��Och. � Przez chwil� wydawa� si� zaskoczony. Potem zn�w parskn�� szczekliwym �miechem, teraz prawie szczerym, zaprawionym pogard�.

��Pani chce si� z ni� przyja�ni�? � Zn�w spojrza� taksu-j�co. Poczu�am, �e por�wnuje mnie z Josephine. Strzela� wzrokiem ku moim piersiom nad lad�. I kiedy zn�w si� odezwa�, nieomal grucha�, w swoim mniemaniu uwodzicielsko.

��Pani tutaj jest nowa, prawda? Przytakn�am.

��Mo�e mogliby�my spotka� si� kiedy�. Wie pani, pozna� si� bli�ej.

��Mo�e � powiedzia�am niedbale. � Mo�e m�g�by pan poprosi� �on�, �eby te� przysz�a � doda�am g�adko. Spojrza� na mnie znowu, tym razem badawczo.

��Ona nic nie m�wi�a, prawda? Chyba mnie� Przerwa�am mu niewinnie.

��Na jaki temat? Szybko potrz�sn�� g�ow�.

��Na �aden. �aden. To gadu�a, gada, �eby po prostu gada�. Nic innego nie robi. Dzie� w dzie�. � Znowu szczekni�cie nieweso�ego �miechu. � Wkr�tce si� pani przekona � powiedzia� z satysfakcj�.

Wymamrota�am co� zdawkowego. Potem odruchowo wyci�gn�am spod lady ma�� paczk� migda��w w czekoladzie.

��Mo�e m�g�by pan przekaza� to Josephine ode mnie. Mia�am jej da� i zapomnia�am.

Patrzy� na mnie, ale si� nie ruszy�.

��Da� jej to?

��Za darmo. Od firmy. � B�ysn�am moim najbardziej ujmuj�cym u�miechem. � Prezent.

U�miechn�� si� szerzej. Wzi�� te czekoladki w �adnej srebrnej saszetce.

��Dor�cz�. � Wepchn�� paczk� do kieszeni d�ins�w.

��To jej ulubione � poinformowa�am.

��Niedaleko pani zajdzie w tym interesie, je�eli b�dzie pani tak rozdawa�a darmoch� � powiedzia� pob�a�liwie. -Plajta w ci�gu miesi�ca. � I zn�w mia� t� zach�anno�� w oczach, jak gdybym ja te� by�a czekolad�, kt�r� zaraz chcia�by rozpakowa�.

��Zobaczymy � odpar�am �agodnie.

Patrzy�am, jak wychodzi ze sklepu i idzie do domu nonszalancko przygarbiony, kr�py, dumnym krokiem Jamesa Deana. Nie przejmuj�c si� tym, �e jeszcze jest w zasi�gu mojego wzroku, wyj�� z kieszeni czekoladki Josephine. Mo�e domy�la� si�, �e patrz�! Jad� jedn� po drugiej, leniwie, miarowo podnosi� r�k� do ust i zanim przeszed� przez rynek, czekoladek ju� nie by�o, srebrne opakowanie zgniecione w kul� trzyma� w kwadratowej pi�ci. Pomy�la�am, �e zjad� jak �akomy pies wylizuj�cy wszystko ze swojej miski przed wylizaniem miski cudzej. Kiedy mija� piekarni�, pstrykn�� t� srebrn� kul� do pojemnika na �mieci, ale nie trafi�, tylko obi�a si� o kraw�d�. Potem min�� ko�ci� i nie ogl�daj�c si� za siebie, szed� dalej na avenue des Francs Bourgeois, a� jego buty mechanika na g�adkich kocich �bach krzesa�y iskry.

Pi�tek, 21 lutego

Tej nocy zn�w zrobi�o mi si� zimno. Posta� z kos� � wska�nik pogody na wie�y St. Jer�me � przez ca�� noc obraca�a si� i ko�ysa�a w niespokojnym niezdecydowaniu i tak zgrzyta�a, ocieraj�c si� o zardzewia�e umocnienie, jak gdyby ostrzega�a przed naje�d�c�. Poranek wsta� w g�stej mgle, nawet wie�a ko�cio�a w odleg�o�ci dwudziestu krok�w od mojego sklepu wydawa�a si� daleka i widmowa. Dzwon na msz� wzywa� ochryple jak poprzez wat� cukrow�, niewiele os�b, kryj�c si� za podniesionymi ko�nierzami, sz�o tam po rozgrzeszenie.

Anouk szybko dopija�a swoje poranne mleko. Otulam j� czerwonym p�aszczykiem, chocia� protestuje, wbijam jej na g�ow� puszyst� czapk�.

��Nie chcesz zje�� �niadania?

Przesadnie stanowczo potrz�sa g�ow� i w przej�ciu bierze z patery na ladzie jab�ko.

��A co z moim ca�usem?

To ju� si� sta�o porannym obrz�dem.

Obejmuje mnie chytrze za szyj�, li�e w policzek bardzo mokro, odskakuje z chichotem, przesy�a ca�usa od drzwi i wybiega na rynek. Ocieram twarz niby to przera�ona i zgorszona. Ona si� �mieje szcz�liwa, pokazuje ma�y, ostry j�zyk.

��Kocham ci�! � wo�a.

I wlok�c torb�, odlatuje w t� mg�� jak szkar�atny proporczyk. Wiem, �e za p� minuty czapka znajdzie si� na wygnaniu w torbie w�r�d ksi��ek, zeszyt�w i innych niechcianych przypomnie� o �wiecie doros�ych. Przez sekund� zn�w widz� Pantoufle'a, jak kica za ni�, i odp�dzam ten niechciany obraz po�piesznie. Nag�a samotno��, poczucie utraty � przede mn� ca�y dzie� bez Anouk. Z trudem zd�awi�am impuls, przecie� jej nie zawo�am, �eby wr�ci�a.

Sze�cioro klient�w dzi� rano. Jednym z nich jest w drodze powrotnej od rze�nika Guillaume z kawa�kiem boudin zawini�tym w papier.

��Charly lubi boudin � m�wi mi z powag�. � Ostatnio raczej nie ma apetytu, ale to b�dzie mu smakowa�o.

��Niech pan nie zapomni, �e pan te� musi je�� � upominam go �agodnie.

��Oczywi�cie. � U�miecha si� do mnie po swojemu, mi�o i przepraszaj�co. � Ja jadam jak ko�. Naprawd�. -I nagle ju� si� dr�czy. � Oczywi�cie jest wielki post. My�li pani, �e zwierz�ta te� powinny po�ci�?

Potrz�sam g�ow�, widz�c przera�enie na jego twarzy o delikatnych rysach. To cz�owiek z gatunku tych, kt�rzy prze�amuj� herbatnik na p� i drug� po��wk� chowaj� na p�niej.

��My�l�, �e obaj powinni�cie bardziej o siebie dba�.

Guillaume drapie Charly'ego za uchem. Pies wydaje si� apatyczny, niezbyt zainteresowany paczk� z kaszank� w koszyku przy nim.

��Dajemy sobie rad�. -Teraz u�miech Guillaume'a jest tak machinalny jak to k�amstwo. � Naprawd�. -Wypija do dna chocolat espresso.

~ Doskona�e � m�wi jak zawsze. � Gratuluj�, madame Rocher.

Przesta�am go prosi�, �eby mnie nazywa� Yianne. Po prostu by nie m�g� w swoim poczuciu stosowno�ci. Zostawia pieni�dze na ladzie, wk�ada stary pil�niowy kapelusz i otwiera drzwi. Charly z wysi�kiem wstaje i troch� kulej�c, idzie z nim. Widz�, jak zaraz po zamkni�ciu drzwi Guillaume si� pochyla, podnosi psa i niesie.

W porze obiadowej jeszcze kto� przyszed�. Rozpozna�am j� od razu pomimo lu�nego m�skiego palta; t� inteligentn� twarz jak zimowe jab�ko, czarny s�omkowy kapelusz, d�ug� czarn� sp�dnic� i ci�kie robocze buty.

��Madame Yoizin! Obieca�a pani, �e wpadnie. Przygotuj� czekolad�.

Z uznaniem powiod�a bystrymi oczami po sklepie. Wyczu�am, �e widzi wszystko. Zatrzyma�a wzrok na menu napisanym przez Anouk.

Chocolat Chaud 10 F

Chocolat Espresso 15 F

Chococcino 12 F

Mocha 12 F

Pokiwa�a g�ow� aprobuj�co.

��Od lat nie pi�am nic takiego � powiedzia�a. � Ju� prawie nie pami�ta�am, �e takie cukierenki istniej�. � Energia w jej g�osie, si�a w ruchach zadaje k�am staro�ci. Jej usta z podniesionymi k�cikami przypominaj� mi usta matki. � Kiedy� ogromnie lubi�am czekolad� � o�wiadczy�a.

Nala�am mocha w wysok� szklank� dla niej, pian� zakropi�am odrobink� likieru. Ona tymczasem nieufnie przygl�da�a si� barowym sto�kom.

��Chyba nie musz� si� wdrapywa� tak wysoko? Roze�mia�am si�.

��Gdybym wiedzia�a, �e pani przyjdzie, sprowadzi�abym drabin�. Chwileczk�. -Wesz�am do kuchni, wywlok�am pomara�czowy stary fotel spod sto�u. � Niech pani spr�buje tutaj.

Armande klapn�a w fotel i wzi�a szklank� obur�cz. Oczy jej rozb�ys�y, przymkn�a je, zgaduj�c jak dziecko.

��Jest w tym �mietana? I cynamon? I my�l�, �e co� jeszcze? Tia Maria?

��Ciep�o � powiedzia�am.

��W ka�dym razie owoc zakazany zawsze najbardziej smakuje � o�wiadczy�a zadowolona, ocieraj�c pian� z ust. � Ale to � �akomie zn�w troch� �ykn�a � jest lepsze ni� wszystko, co wspominam nawet z dzieci�stwa. A ju� kalorii w tym na pewno dziesi�� tysi�cy albo i wi�cej.

��Dlaczego to mia�by by� owoc zakazany? � Zaciekawi�a mnie. Ma�a, kr�g�a jak kuropatwa, tak zupe�nie niepodobna do swojej c�rki.

��Och, ci lekarze � odpowiedzia�a wymijaj�co. -Wiesz, jacy s�. B�d� wynajdywa� wszystko. � Umilk�a, �eby zn�w si� napi�, tym razem przez s�omk�. � Och, pyszne. Pyszne. Caro od lat usi�uje mnie nam�wi� na co� w rodzaju domu opieki. Jej si� nie podoba, �e mieszkam w s�siedztwie. Nie lubi sobie przypomina�, sk�d pochodzi. � Zachichota�a perli�cie. � M�wi, �e jestem chora. Nieporadna. Przysy�a tego swojego doktorzyn� i ten mi dopiero dyktuje, co mog� je��, a czego nie mog�. Wydawa�oby si�, �e oni chc�, �ebym �y�a po wieki wiek�w.

U�miechn�am si�.

��Ja my�l�, �e Caroline bardzo dba o pani� � powiedzia�am.

Spojrza�a szyderczo.

��Och, tak my�lisz? � Zakaszla�a wulgarnym �miechem. � Nie racz mnie tym, dziewczyno. Wiem doskonale, �e moja c�rka nie dba o nikogo opr�cz siebie. Nie jestem idiotk�. � Umilk�a, patrz�c na mnie przymru�onymi, wyzywaj�co b�yszcz�cymi oczami. � Tylko wsp�czuj� temu ch�opcu.

��Ch�opcu?

��Luc mu na imi�. M�j wnuk. W kwietniu ko�czy czterna�cie lat. Pewnie go widujesz na rynku.

Niejasno go sobie przypomnia�am: bezbarwny, zbyt poprawny w wyprasowanych flanelowych spodniach i tweedo-wej marynarce, oczy ch�odne, szarozielone, prosta g�adka grzywka. Przytakn�am.

��Uczyni�am go swoim spadkobierc� � powiedzia�a Ar-mande. � P� miliona frank�w. W powiernictwie do jego osiemnastych urodzin. � Wzruszy�a ramionami. � Nigdy go nie widuj� � doda�a kr�tko. � Caro nie pozwala.

Widzia�am ich oboje, ju� wiem. W drodze do ko�cio�a ch�opiec trzyma� matk� pod rami�. On jeden ze wszystkich tutejszych dzieci nigdy nie kupuje czekoladek w La Praline, chocia� czasami patrzy na wystaw�.

��Ostatnim razem przyszed� do mnie, kiedy mia� dziesi�� lat � powiedzia�a bezbarwnie. � Dla niego to tak jakby przed stu laty. � Sko�czy�a pi� czekolad�, odstawi�a szklank� na lad� z g�o�nym ostatecznym stukni�ciem. -Tamtego dnia by�y jego urodziny. Da�am mu ksi��k� z wierszami Rimbauda. By� bardzo grzeczny. � W tych s�owach zabrzmia�o rozgoryczenie. � Oczywi�cie widywa�am go od tamtego czasu na ulicy, nie uskar�am si�.

��Nie mo�e pani tam p�j��? � zapyta�am zaciekawiona. -Wzi�� go na spacer, porozmawia�, zaprzyja�ni� si� z nim? Armande potrz�sn�a g�ow�.

��Zerwa�y�my ze sob�, Caro i ja. � Przybra�a k��tliwy ton. Z�udzenie m�odo�ci ulecia�o z jej u�miechu i nagle wygl�da�a wstrz�saj�co staro. � Ona si� mnie wstydzi, nie wiadomo co opowiada ch�opcu. Poznaj� to po jego twarzy� ta grzeczna mina� te grzeczne puste s��wka na kartkach gwiazdkowych. Tak dobrze u�o�ony ch�opiec. -Roze�mia�a si� gorzko. � Taki grzeczny, dobrze u�o�ony ch�opiec. � Odwr�ci�a si� do mnie i zn�w zobaczy�am jej dzielny promienny u�miech. � Gdybym mog�a wiedzie�, co on robi � powiedzia�a � co czyta, jakich dru�yn jest kibicem, jakich ma koleg�w, jak mu idzie w szkole. Gdybym mog�a to wiedzie�

��Wtedy by pani�?

��Wtedy mog�abym sobie wmawia�. � Przez sekund� by�a bliska �ez. Potem z wysi�kiem zebra�a si�� woli. -Wiesz, chybabym zmie�ci�a nast�pny tw�j specja� czekoladowy. Nalejesz mi?

To by�a brawura, ale podziwia�am j� bardziej, ni� wypada�o mi powiedzie�. Ona jeszcze potrafi w swojej niedoli udawa� bunt. Prawie nonszalancko opar�a si� �okciami o lad� i zacz�a siorba� czekolad�.

��Sodoma i Gomora przez s�omk�. Mniam� mniam� A� mi si� wydaje, �e umar�am, posz�am do nieba. P�jd� ju� nied�ugo, tak czy owak.

��Mo�e ja bym si� dowiedzia�a o Luca dla pani. Gdyby pani chcia�a.

Rozwa�a�a to w milczeniu. Czu�am, �e spod spuszczonych powiek patrzy na mnie. Ocenia.

W ko�cu si� odezwa�a.

��Wszyscy ch�opcy lubi� s�odycze, prawda? � I kiedy odpowiedzia�am, �e wi�kszo�� ch�opc�w na pewno, zapyta�a: � Jego koledzy chyba tu przychodz�?

Odpowiedzia�am, �e nie wiem, kt�rzy to jego koledzy, ale wi�kszo�� cz�sto przychodzi.

��Mo�e wpadn� znowu � oznajmi�a. � Smakuje mi twoja czekolada, chocia� sto�ki s� straszne. Mo�e nawet b�d� sta�� klientk�.

��By�oby mi bardzo mi�o � zapewni�am.

Zn�w milczenie. Zrozumia�am, �e Armande Yoizin robi wszystko na sw�j w�asny spos�b, nie chce ani nacisku, ani rady. Czeka�am, a� si� zdecyduje.

��Prosz�. We� to. � Zdecydowa�a. Po�o�y�a na ladzie banknot stufrankowy.

��Aleja�

��Je�eli go zobaczysz, daj mu pud�o tego, co tylko zechce. Nie m�w mu, �e to ode mnie. Zanotowa�am.

��I uwa�aj, �eby jego matka nie dobra�a si� do ciebie. Najprawdopodobniej ju� zaczyna. Protekcjonalna plotka-

Ha. �e te� moje jedyne dziecko musia�o zosta� siostr� Armii Zbawienia Reynauda. � Zmru�y�a oczy z�o�liwie, tak �e w jej kr�g�ym policzku utworzy�y si� do�eczki. � Ju� rozsiewaj� pog�oski o tobie. Nie trzeba zgadywa� jakie. To, �e zadajesz si� ze mn�, opinii ci nie poprawi. Roze�mia�am si�.

��My�l�, �e sobie poradz�.

��S�dz�, �e potrafisz. � Nagle spojrza�a na mnie bacznie. � Jest w tobie co� � g�os jej zmi�k� ju� bez tej przekory � dobrze mi znanego. Ale chyba nie spotka�y�my si� przedtem, przed nasz� rozm�wk� w Les Marauds, prawda?

W Lizbonie, w Pary�u, we Florencji, w Rzymie. Tylu ludzi. Tyle istnie� przecinaj�cych si�, przelotnie si� krzy�uj�cych, muska�y�my na wytyczanej szale�czo na ukos trasie. Chyba jednak nigdy nie spotka�am Armande Yoizin.

��I jest jaki� zapach. Taki jak latem w dziesi�� sekund po uderzeniu pioruna. Wo� letniej burzy i �an�w zbo�a w strugach deszczu. � Armande z uniesieniem wpatrywa�a mi si� w oczy. � To prawda? To co ja powiedzia�am. Czym ty jeste�?

Zn�w to s�owo.

Roze�mia�a si� uradowana i uj�a mnie za r�k�. Poczu�am jej ch�odn� sk�r�, raczej li�� ni� sk�r�. Odwr�ci�a moj� d�o�.

��Wiedzia�am! � Powiod�a palcem po linii �ycia, linii serca. -Wiedzia�am od razu, kiedy ci� zobaczy�am! � Z g�ow� pochylon�, takim szeptem, �e to nieomal by� oddech, powt�rzy�a: � Wiedzia�am, wiedzia�am. Ale nie przypuszcza�am, �e zobacz� ci� tutaj, w tym miasteczku. � Podnios�a bystry podejrzliwy wzrok. � Czy Reynaud wie?

��Nie jestem pewna. � Rzeczywi�cie nie mia�am poj�cia, o czym ona m�wi. A przecie� owia� mnie zapach zmieniaj�cego si� wiatru. Daleki zapach ognia i ozonu. Zaskrzypia� dawno nieu�ywany mechanizm, maszyna piekielna synchronizacji. Ogarn�� mnie nastr�j objawienia? Czy mo�e Josephine mia�a racj� � Armande jest stukni�ta? Ostatecznie Armande widzia�a Pantoufle'a.

��Niech wi�c Reynaud nie wie � zaleci�a. Jej szalone �arliwe oczy b�yszcza�y. � Ty wiesz, kim on jest, prawda?

Zagapi�am si� na ni�. Z pewno�ci� uroi�am sobie, co ona wtedy powiedzia�a. Czy mo�e nasze sny mimochodem kt�rej� nocy dotkn�y si� w p�dzie.

On jest Cz�owiekiem w Czerni.

Reynaud. Jak z�a, z�owr�bna karta. Zn�w i zn�w. �mier� czekaj�ca.

D�ugo po za�ni�ciu Anouk k�ad�am karty mojej matki po raz pierwszy, odk�d umar�a. Trzyma�am je w szkatu�ce z drewna sanda�owego; s� mi�kkie, uperfumowane wspomnieniami. Przez chwil� omal ich nie zamkn�am z powrotem, oszo�omiona mnogo�ci� skojarze�, jakie mi nasuwa ten zapach. Nowy Jork: w kramach paruj�ce hot dogi. Cafe de la Paix ze swymi doskona�ymi kelnerami. Zakonnice jedz� lody przed hotelem Notre Dame. Pokoje hotelowe na jedn� noc, grubia�scy portierzy, podejrzliwi �andarmi, ciekawi tury�ci. I nad tym cie� tego, bezimiennej nieuchronno�ci, przed kt�r� ucieka�y�my.

Ja nie jestem moj� matk�. Nie jestem zbiegiem. Jednak musz� zobaczy�, wiedzie� i ta potrzeba jest tak wielka, �e nagle zn�w wyjmuj� karty ze szkatu�ki i k�ad� je jak moja matka na ��ku. Spogl�dam za siebie, czy Anouk nadal �pi. Nie chc�, �eby ona wyczu�a m�j niepok�j. Tasuj� karty, rozdzielam, tasuj�, rozdzielam, dop�ki nie zostaj� mi ostatnie cztery. Dziesi�� mieczy, �mier�. Trzy miecze, �mier�. Dwa miecze, �mier�. Rydwan. �mier�.

Pustelnik. Baszta. Rydwan. �mier�.

To karty mojej matki. To nie ma nic wsp�lnego ze mn�, m�wi� sobie, chocia� Pustelnika dosy� �atwo uto�sami�. Ale Baszta? Rydwan? �mier�?

Karta �mierci, s�ysz� w sobie g�os mojej matki, nie zawsze oznacza �mier� fizyczn�, mo�e oznacza� tylko �mier� jakiej� drogi �ycia. Zmian�. Inny kierunek wiatru. Czy w�a�nie to zapowiada teraz?

Nie wierz� we wr�by. Przynajmniej nie tak jak matka wierzy�a, znajduj�c w nich spos�b nakre�lania naszych przypadkowych tor�w. Dla mnie to nie jest pretekst do bierno�ci, podpora, kiedy wszystko z�e obraca si� na gorsze, porz�dkowanie chaosu wewn�trznego. S�ysz� jej g�os teraz; brzmi tak samo, jak brzmia� na statku, jej si�a wtedy ju� si� zmienia�a w czysty up�r, poczucie humoru zmieni�o si� w ob��dn� rozpacz.

A Disneyland? Jak my�lisz? Everglades na Florydzie? Tyle jest do zobaczenia w tym Nowym �wiecie, tyle �e nawet nie zacz�y�my marzy� o tym, no nie? Czy nie to m�wi� karty?

Wtedy ju� na ka�dej karcie by�a �mier� i by� Cz�owiek w Czerni, kt�ry zacz�� znaczy� to samo. Ucieka�y�my przed nim, a on pod��a� za nami wpakowany w szkatu�k� z drewna sanda�owego.

Dla odtrucia czyta�am Junga, Hermana Hesse i dowiadywa�am si� o zbiorowej nie�wiadomo�ci. Wr�by maj� nam m�wi� to, co ju� wiemy. To, czego si� l�kamy. Na �wiecie nie ma �adnych demon�w, jest tylko zbi�r prawzo-r�w wsp�lnych dla wszystkich cywilizacji. L�k przed utrat� � �mier�. L�k przed przemieszczeniem � Baszta. L�k przed przemijaniem � Rydwan.

A przecie� Matka umar�a.

Odk�adam karty pieczo�owicie do wonnej szkatu�ki. �egnaj, mamo. Tutaj nasza podr� si� ko�czy. Tutaj zostaniemy, �eby zmierzy� si� z tym, cokolwiek wiatr nam przyniesie. Ju� nie b�d� wr�y� z kart.

Niedziela, 23 lutego

Wybacz mi, Ojcze, bo zgrzeszy�em. Wiem, �e mnie s�yszysz, mon pere, a nikomu innemu nie chcia�bym si� wyspowiada�. Z pewno�ci� nie biskupowi bezpiecznemu w swojej dalekiej diecezji w Bordeaux. Ko�ci� wydaje mi si� taki pusty. G�upio mi u st�p o�tarza podnosi� wzrok na um�czonego Pana Naszego. Poz�ota zmatowia�a od dymu �wiec, ciemne plamy nadaj� figurze jak�� tajemnicz� chy-tro��, modlitwa, dawniej takie b�ogos�awie�stwo, �r�d�o rado�ci dla mnie, teraz jest brzemieniem, krzykiem ze zbocza ponurej g�ry, zagra�aj�cej w ka�dej chwili lawin�. Czy ja zw�tpi�em, mon pere? Ta cisza we mnie, ta niezdolno�� do wznoszenia mod��w, aby oczy�ci� si�, spokor-nie� czy to moja wina? Rozgl�dam si� po tym ko�ciele, kt�ry jest moim �yciem, i staram si� go kocha�. Kocha�, jak ty kocha�e� te figury � St. Jer�me z nad�upanym nosem, u�miechni�t�, Naj�wi�tsz� Maryj� Pann�, Joann� d'Arc ze sztandarem, �wi�tego Franciszka z pomalowanymi go��biami. Nie cierpi� ptak�w. Mo�e grzesz� tym przeciwko mojemu imiennikowi, ale nic na to nie poradz�. Ich skrzeczenie, ich brudy � nawet u drzwi i na pobielanych �cianach ko�cio�a zielonkawe ma�ni�cia odchod�w � �opot w czasie kazania� Truj� szczury, kt�re nawiedzaj� zakrysti� i podgryzaj� ornaty. Czy� wi�c nie powinienem r�wnie� tru� go��bi, kt�re zak��caj� moje nabo�e�stwo? Usi�owa�em, mon pere, lecz daremnie. Mo�e �wi�ty Franciszek je chroni.

Gdybym tylko m�g� by� wi�kszy duchem. Moja ma�o�� uprzedza mnie, inteligencja � o ile� wy�sza ni� inteligencja mojej trz�dki � tylko sprawia, �e tym s�absze, tym marniejsze jest naczynie, kt�re B�g wybra�, aby Mu s�u�y�o. Czy ta parafia to moje przeznaczenie? Marzy�em o wa�niejszych sprawach, o ofiarach, m�cze�stwie. Zamiast tego marnuj� czas na starania niegodne mnie, niegodne ciebie, mon pere.

M�j grzech to ma�ostkowo��. Z tej w�a�nie przyczyny B�g milczy w domu Swoim. Wiem o tym, ale nie mam poj�cia, jak wyleczy� si� z tej choroby. Zaostrzy�em sobie przestrzeganie wielkiego postu nawet w dni niepostne, Dzisiaj, na przyk�ad, wyla�em niedzielne wino na hortensje, co dobrze mi zrobi�o. Tylko wod� i kaw� b�d� popija� posi�ki, kaw� czarn� bez cukru, kt�ry os�odzi�by jej gorycz. Dzisiaj jad�em sa�atk� z marchwi i oliwek � jak korzenie i jagody na pustkowiu. Fakt, czuj� si� troch� oszo �omiony, lecz nie jest to nieprzyjemne. Sumienie wyrzuca mi, �e w umartwieniach znajduj� przyjemno��, przeto postanawiam wyj�� na �cie�k� pokusy. Postoj� przez pi�� minut przy oknie rotisserie, b�d� patrzy� na ro�en z kurczakami. Je�eli Arnauld zacznie mi dokucza�, tym lepiej, W ka�dym razie on powinien zamkn�� na ca�y wielki post,

Co do Yianne Rocher, w tych dniach raczej o niej nie my�la�em. Przechodz�c obok jej sklepu, odwracam g�ow�. Handel tam kwitnie pomimo postu i dezaprobaty prawomy�lne-go elementu Lansquenet. Nasi parafianie nie naj� za du�o pieni�dzy na codzienne potrzeby, a c� dopiero na subsydiowanie cukierni bardziej odpowiedniej w wielkim mie�cie.

La Celeste Praline. Nawet ta nazwa jest wykalkulowa-n� zniewag�. Pojad� autobusem do Agen i w agencji nieruchomo�ci z�o�� za�alenie. Przede wszystkim nie nale�a�o jej pozwoli� na wydzier�awienie. Taki sklep w centralnym punkcie przyci�ga ludzi, kusi. Trzeba poinformowa� biskupa. Mo�e on zdo�a wywrze� wp�yw, kt�rego ja nie posiadam. Napisz� dzisiaj do niego.

Widuj� j� czasami na ulicy. Ma p�aszcz przeciwdeszczowy, ��ty w zielone stokrotki, d�ugi, lecz przecie� dzieci�cy, troch� nieprzyzwoicie wygl�da na doros�ej kobiecie. W�os�w nie zas�ania nigdy, nawet przed deszczem, mokre b�yszcz� jak sk�ra foki. Wy�yma je jak powr�z, gdy wchodzi pod swoj� markiz�. Cz�sto pod t� markiz� chroni� si� ludzie, gdy deszcz tak pada niesko�czenie, i ogl�daj� wystaw�. Ona ju� zainstalowa�a kominek elektryczny do�� blisko kontuaru, aby jej by�o ciep�o, ale nie za blisko towaru, aby si� nie zepsu�. Z tymi sto�kami, szklanymi dzwonami pe�nymi �akoci i srebrnymi dzbankami podgrzewanej czekolady lokal ten wygl�da raczej jak kawiarnia ni� sklep. Bywa, �e widuj� tam dziesi�� albo i wi�cej os�b naraz, niekt�re stoj�, inne opieraj� si� o wy�cie�any kontuar i rozmawiaj�. W niedziel� i w �rod� po po�udniu bije stamt�d w wilgotne powietrze zapach pieczenia, a ona stoi w drzwiach, po �okcie w m�ce, i zuchwale zagaduje przechodni�w. Jestem zdumiony, �e tylu ich ju� zna po imieniu � zanim ja pozna�em ca�� moj� trz�d-k�, min�o sze�� miesi�cy � i mo�e m�wi� z nimi o ich sprawach, k�opotach. Z Balireau o artretyzmie. Z Lambertem o synu w wojsku. Z Narcisse'em o jego nagrodzonych storczykach. Ona wie nawet, jak si� wabi pies Duplessisa. Och, jest szczwana. Gdy tak stoi, nie spos�b przej��, nie widz�c jej. Ka�dy musi zareagowa�, inaczej wyda si� chamem. Nawet ja � nawet ja musz� u�miechn�� si� i kiwn�� g�ow�, aczkolwiek w duchu kipi�. Jej c�rka nie lepsza od niej, biega samopas w Les Marauds z band� przewa�nie starszych od niej dziewcz�t i ch�opc�w, o�mio- czy dziesi�cioletnich, kt�rzy traktuj� j� czule jak m�odsz� siostrzyczk�, jak maskotk�. Zawsze te smarkacze biegaj� razem, wrzeszcz�, udaj� bombowce albo �e strzelaj� do siebie, skanduj� co� ch�rem, bucz�. W�r�d nich jest Jean Drou ku zatroskaniu jego matki. Zakazy nie pomagaj�, ten hul-taj buntuje si� z dnia na dzie� coraz bardziej i wychodzi przez okno, gdy matka zamyka go na klucz.

Mam jednak�e, mon pere, powa�niejsze zmartwienia ni� wybryki kilkorga niesfornych bachor�w. Dzisiaj przed msz�, przechodz�c przez Les Marauds, zobaczy�em przycumowan� przy brzegu Tannes ��d� mieszkaln� z rodzaju takich, jakie ty, mon pere, i ja dobrze znamy. N�dzota pomalowana na zielono, lecz �uszcz�ca si� �a�o�nie, z male�kiego komina lec� czarne niezdrowe opary, buda jak sza�asy tekturowe w bidonvilles Marsylii, kryta blach� falist�. Ty, mon pere, i ja wiemy, co to znaczy. Co to przyniesie. Pierwsze wiosenne dmuchawce wysuwaj� si� z mokrej przydro�nej darni. Co rok oni pr�buj� p�yn�� w g�r� rzeki z du�ych miast, ze slums�w albo, co gorsza, z dalszych stron, z Algierii, z Maroka. Szukaj� pracy. Szukaj� miejsca, aby osi��� i si� rozmna�a� Pot�pi�em ich w dzisiejszym kazaniu, lecz wiem, �e i tak niekt�rzy parafianie -Narcisse mi�dzy innymi � powitaj� ich go�cinnie na z�o�� mnie.

To w��cz�dzy. Nie maj� ani krzty szacunku dla �adnych warto�ci. To rzeczni Cyganie, roznosiciele chor�b, z�odzieje, k�amcy, mordercy, gdy tylko wyst�pek mo�e im uj�� na sucho. Niech zostan�, a podepcz� wszystko, co my�my tu wypracowali, mon pere. Ca�e to nauczanie. Ich dzieci b�d� biega� z naszymi, a� wszystko, co�my dla naszych dzieci zrobili, obr�ci si� wniwecz. B�d� odbierali naszym dzieciom rozum. B�d� uczyli nienawidzi� i lekcewa�y� Ko�ci�. Leni� si� i wymigiwa� od odpowiedzialno�ci. Pope�nia� zbrodnie i za�ywa� narkotyki. Czy posz�o ju� w zapomnienie to, co sta�o si� tamtego lata? Czy parafianie tutaj my�l�, �e to si� nie powt�rzy? Czy s� a� tak bardzo g�upi?

Po po�udniu poszed�em do tej �odzi mieszkalnej. Jeszcze dwie do��czy�y, jedna czerwona, jedna czarna. Deszcz przesta� pada�, na sznurze rozpi�tym pomi�dzy tymi dwoma nowo przyby�ymi wisia�o pranie, odzie� dzieci�ca. Na pok�adzie czarnej �odzi siedzia� ty�em do mnie jaki� drab i �owi� ryby. D�ugie rude w�osy mia� zwi�zane szmat�, go�e r�ce a� do ramion wytatuowane henn�. Przystan��em i patrzy�em na te n�dzne �odzie, zastanawia�em si� nad t� bied� tak wyzywaj�c�. Co dobrego ci ludzie czyni� dla siebie? Jeste�my krajem zamo�nym, europejskim mocarstwem. Na pewno by�aby praca dla tych ludzi, dobra praca, dobre mieszkania� Dlaczego wi�c wol� �y� w nier�bstwie i nieszcz�ciu? Czy s� a� tak leniwi? Rudy drab na pok�adzie czarnej �odzi podni�s� dwa palce � jaki� znak ochronny na m�j widok � i zn�w zaj�� si� w�dkowaniem.

��Nie wolno wam tu zosta�! � zawo�a�em przez wod�. -To teren prywatny! Pop�y�cie dalej!

�miech i szyderstwa dolecia�y do mnie. Skronie mi za-pulsowa�y gniewem, lecz zachowa�em spok�j.

��Mo�ecie ze mn� porozmawia�! � zawo�a�em. � Jestem ksi�dzem! Mo�e znajdziemy jakie� rozwi�zanie!

Kilka twarzy ukaza�o si� w oknach i drzwiach �odzi. Zobaczy�em czworo dzieci, m�od� kobiet� z niemowl�ciem i kilkoro starszych, wyszarza�ych tak charakterystycznie, ich twarze by�y ostre i podejrzliwe. Zobaczy�em, �e odwracaj� si� do rudego, jakby on mia� zdecydowa�, wi�c zawo�a�em w jego stron�.

��Hej, ty!

Wsta� uprzejmie z ironicznym respektem.

��Mo�e podejd� tu porozmawia�! Lepiej wyja�ni�, o co chodzi, je�eli nie b�d� musia� wrzeszcze� przez p� rzeki! � zawo�a�em.

��Prosz� wyja�ni� � powiedzia�. M�wi� z okropnym akcentem marsylskim, z trudem rozumia�em s�owa. � Ja dobrze s�ysz�.

Tamci na innych �odziach tr�cali si� �okciami i bezczelnie chichotali. Czeka�em cierpliwie, dop�ki nie ucichli.

��To jest teren prywatny � powt�rzy�em. � Niestety, nie

mo�ecie tu zosta�. Tutaj mieszkaj� ludzie. � Wskaza�em domy nad rzek� na avenue des Marais. Niejeden z tych dom�w jest opuszczony, popada w ruin� wskutek wilgoci i zaniedbania, ale niekt�re s� jeszcze zamieszkane. Rudy patrzy� na mnie pogardliwie.

��Tutaj te� mieszkaj� ludzie. -Wskaza� tamtych.

��Rozumiem, niemniej� Przerwa� mi:

��Niech si� ksi�dz nie martwi. Nie zostaniemy d�ugo -o�wiadczy� bezapelacyjnie. � Musimy naprawi� �odzie, zebra� zapasy. Nie mo�emy tego zrobi� na g�uchej wsi. B�dziemy tu dwa tygodnie, trzy najd�u�ej. My�li ksi�dz, �e da si� to prze�y�, h�?

��Mo�e jaka� wi�ksza miejscowo�� � Mierzi�a mnie jego bezczelna mina, lecz zachowa�em spok�j. � W takim miasteczku jak Agen mo�e�

Przerwa� mi znowu.

��Tam niedobrze, stamt�d p�yniemy. � No pewnie. W Agen nie patyczkuj� si� z w��cz�gami. Gdyby�my tylko w Lansquenet mieli policj�. � Silnik mi przecieka. Ci�gn� olej po rzece ca�ymi kilometrami. Musz� naprawi�, zanim ruszymy dalej.

Wyprostowa�em ramiona.

��Nie s�dz�, aby�cie tutaj znale�li to, czego szukacie.

��No, ka�dy obstaje przy swoim zdaniu � powiedzia� na po�egnanie, prawie rozbawiony.

Kt�ra� ze starszych kobiet roze�mia�a si� ochryple.

��Nawet ksi�dz ma do tego prawo.

Jeszcze wi�cej �miechu. Zachowa�em spok�j i godno��. Tacy nie s� warci mojego gniewu. Odwr�ci�em si�, chc�c ju� odej��.

��Ho, ho, monsieur le cure � us�ysza�em za sob� g�os i wbrew woli si� wzdrygn��em. Armande Voizin zakraka�a �miechem. � Ksi�dz zdenerwowany? � zapyta�a z�o�liwie. -Nic dziwnego. Tutaj ksi�dz nie jest na swoim terytorium, prawda? W jakiej misji tym razem? Nawracanie pogan?

��Madame. � Pomimo bezczelno�ci uk�oni�em jej si� grzecznie. � Ufam, �e zdrowie pani s�u�y.

��Och, ufasz? � Nawet jej czarne oczy si� �mia�y. � Ale czy to nie przykre dla ciebie, kiedy chcia�by� mi jak najpr�dzej udzieli� ostatnich sakrament�w?

��Nic podobnego � powiedzia�em zimno, z godno�ci�.

���wietnie, bo ta stara owieczka nigdy nie wr�ci do zagrody � o�wiadczy�a. � Tak czy owak to dla ksi�dza przykre. Pami�tam, jak twoja mama m�wi�a�

Przerwa�em jej ostrzej, ni� zamierza�em.

��Obawiam si�, madame, �e dzi� nie mam czasu na pogaw�dk�. Trzeba tych ludzi � wskaza�em rzecznych Cygan�w � st�d usun��, zanim sytuacja wymknie si� z r�k. Musz� mie� na wzgl�dzie dobro mojej trz�dki.

��Ale z ciebie teraz krasom�wca -zauwa�y�a A^rmande ospale. � Dobro mojej trz�dki. Pami�tam, jak by�e� ma�ym ch�opcem i bawi�e� si� w Indian w Les Maramds. Czego nauczyli ci� w mie�cie opr�cz pompatyczno�ci i wysokiego mniemania o swoim pos�annictwie?

Bezsilnie skarci�em j� wzrokiem, Ona jedna w Lans-quenet z lubo�ci� mi przypomina to, o czym ch_c� zapomnie�. Przysz�o mi na my�l, �e kiedyumrze, pami�� o tym umrze razem z ni�, i prawie si� ucieszy�em.

��Pani mo�e si� podoba� najazd w��cz�g�w na. Les Ma-rauds � powiedzia�em jej ostro. � Ale inni� pani c�rka w�r�d nich� rozumiej�, �e je�eli ich si� wpu�ci na pr�g�

Parskn�a �miechem.

��Caro nawet m�wi tak jak ksi�dz � powiedzia�a. � Frazesy z ambony i bana�y nacjonalistyczne. Ja u\va�am, �e ci ludzie nie robi� nic z�ego. Po co a� krucjata, by ich wyrzuci�? Oni i bez tego wkr�tce wyjad�.

Wzruszy�em ramionami.

��Wyra�nie pani nie chce zrozumie�, o co cho dzi.

��No ju� powiedzia�am temu tem Roux � pomacha�a r�k� do draba na czarnej �odzi � powiedzia�am, �e on i jego towarzystwo b�d� tu mile widziani przez ca�y czas, jaki im zabierze naprawa silnika i uzupe�nienie zapas�w �ywno�ci. � Popatrzy�a na mnie chytrze, triumfalnie. � Wi�c nie mo�na im zarzuci� wtargni�cia. S� tutaj przed moim domem i z moim b�ogos�awie�stwem. � Zaznaczy�a ostatnie s�owo, aby mi dokuczy�. -Tak samo jak b�d� ich przyjaciele, kt�rzy do nich do��cz�. -I znowu popatrzy�a bezczelnie. -Wszyscy ich przyjaciele.

Powinienem by� si� tego spodziewa�. Zrobi�a to tylko na z�o�� mnie. Lubi tak si� popisywa�, pewna, �e mo�e sobie na wiele pozwoli� jako najstarsza mieszkanka Lan-squenet. Nie ma sensu spiera� si� z ni�, mon pere. Znam j�. Upaja�aby si� sporem, tak jak si� rozkoszuje styczno�ci� z tymi lud�mi. Nic dziwnego, �e ju� wie, jak si� nazywaj�. Nie dam jej satysfakcji, nie b�d� perswadowa�. Nie, musz� podej�� do tej sprawy inaczej.

Przynajmniej dowiedzia�em si� od Armande, �e przyp�yn� inni. Ilu ich, to si� oka�e. Jednak jest tak, jak si� obawia�em. Trzy �odzie dzisiaj. Jutro, mon pere, du�o nast�pnych?

Wracaj�c do domu, odwiedzi�em Caroline Clairmont. Ona rozg�osi t� wiadomo��. Przewiduj� troch� oporu � Armande jeszcze ma przyjaci�, Narcisse'a mo�e trzeba b�dzie przekona�. Ale w sumie licz� na wsp�prac�. Nadal jestem kim� w tym miasteczku. Moje zdanie co� znaczy. Rozmawia�em te� z Muscatem. Wi�kszo�� tutejszych przychodzi do jego kawiarni. On jest przewodnicz�cym komitetu mieszka�c�w. Prawomy�lny cz�owiek pomimo swoich wad, praktykuje sumiennie. I gdyby�my potrzebowali silnej r�ki � oczywi�cie, wszystkich nas gorszy przemoc, ale wobec tych z rzeki nie mo�emy wykluczy� takiej mo�liwo�ci � no, niew�tpliwie Muscat si� wywi��e.

Armande nazwa�a to krucjat�. Chcia�a mnie obrazi�, wiem, lecz i tak czuj� uniesienie na my�l o tym konflikcie. Czy w�a�nie to mog�oby by� zadaniem, do kt�rego B�g mnie wybra�?

Wszak dlatego przyjecha�em do Lansquenet, mon pere. Aby walczy� o tych, spo�r�d kt�rych si� wywodz�. Aby chroni� ich przed pokus�. Yianne Rocher zobaczy moc Ko�cio�a � mojego wp�ywu na poszczeg�lne dusze w tej spo�eczno�ci � i wtedy jakiekolwiek ma nadzieje i ambicje, uzna, �e przegra�a. Zrozumie, �e nie mo�e tu zosta�. Nie mo�e walczy�, nie maj�c �adnej szansy na zwyci�stwo.

Ja b�d� triumfowa�.

Poniedzia�ek, 24 lutego

Zaraz po mszy przysz�a do sklepu Caroline Clairmont. Towarzyszy� jej syn, ni�s� przewieszon� przez rami� torb� szkoln�. Wysoki ch�opiec, blady i oboj�tny. Caroline mia�a w r�ce plik ��tych kart.

U�miechn�am si� do nich obojga. W sklepie nie by�o klient�w � pierwsi z moich sta�ych przychodz� zwykle oko�o dziewi�tej, a jeszcze p� do dziewi�tej nie min�o. Anouk siedzia�a na ladzie, ko�czy�a pi� mleko, pain au chocolat trzyma�a przed sob�. Spojrza�a szybko na tego ch�opca, powitalnie machn�a do niego ciastkiem i dalej jad�a �niadanie.

Caroline rozejrza�a si� krytycznie, ale te� i zawistnie. Ch�opiec patrzy� prosto przed siebie, ale widzia�am, �e wzrok mu chce zboczy� w stron� Anouk, oczy mia� b�yszcz�ce, nie do odczytania pod kosmykami za d�ugiej grzywki.

��Prosz� � powiedzia�a Caroline tonem lekkim, sztucznie weso�ym, jej u�miech by� s�odki jak lukier i taki, jakby sobie na mnie ostrzy�a z�by. � Rozdaj� to. � Wyci�gn�a ku mnie plik kart. � Mo�e zechce pani wystawi� na widocznym miejscu. � Poda�a mi jedn� kart�. � Wszyscy je wystawiaj� � doda�a przekonywaj�co.

Wzi�am kart�. Przeczyta�am wypisany odr�cznie na ��tym kartonie czarnymi drukowanymi literami zakaz:

DOMOKR��COM i W��CZ�GOM WST�P WZBRONIONY PERSONEL MA PRAWO o KA�DEJ PORZE ODM�WI� OBS�U�ENIA

��A po co mi to? � Zmarszczy�am brwi zdumiona. � Dlaczego mia�abym komukolwiek odmawia�?

Caroline popatrzy�a na mnie z lito�ci� i pogard�.

��Oczywi�cie, pani tu jest nowa. � Przes�odzi�a u�miech. � Ale my ju� mieli�my k�opoty. To jest �rodek zapobiegawczy. Bardzo w�tpi�, czy kt�ry� z nich przyjdzie do pani. Ale zawsze lepiej si� zabezpieczy�, ni� potem �a�owa�, prawda?

Nadal nie rozumia�am.

��Czego �a�owa�?

��To przecie� Cyganie. Ci z rzeki. � Us�ysza�am w jej g�osie nut� zniecierpliwienia. � Znowu s� i maj� � zrobi�a wytworny grymasik obrzydzenia � jakie� tam zamiary.

��Wi�c? � zapyta�am �agodnie.

��Wi�c im poka�emy, �e nic z tego! � Rozpromieni�a si�. � Zgodnie wszyscy nie b�dziemy ich obs�ugiwa�. Zmusimy ich, �eby zabrali si� z powrotem tam, sk�d przyp�yn�li.

��Och. � Zastanowi�am si� nad tym. � Czy mo�emy im odm�wi�? Je�eli maj� pieni�dze, �eby zap�aci�, czy mo�emy im odm�wi�?

Odpowiedzia�a niecierpliwie.

��Oczywi�cie, �e mo�emy. Kto nam zabroni? Po chwili namys�u zwr�ci�am jej t� ��t� kart�. Zagapi�a si� na mnie.

��Pani si� nie zgadza? � Podnios�a g�os o p� oktawy, tak �e niewiele w nim zosta�o z tonacji damy. Wzruszy�am ramionami.

��Wydaje mi si�, �e je�eli kto� chce wyda� swoje pieni�dze u mnie, nie moj� rzecz� jest go od tego powstrzyma�.

��Ale nasza spo�eczno�� � nastawa�a. � Chyba nie chce pani tutaj takich typ�w� obie�y�wiat�w, z�odziei, Arab�w, na mi�o�� bosk��

B�ysn�o mi w pami�ci, przelecia�y migawki: nowojorscy od�wierni, paryskie panie, tury�ci z aparatami fotograficznymi przed Sacre-Coeur, twarz odwracaj�ca si� od m�odej �ebraczki o za d�ugich nogach, w za kr�tkiej sukience� Caroline Clairmont, chocia� wychowana na wsi, wie, �e warto znale�� modiste z prawdziwego zdarzenia. Ma na szyi dyskretny szalik z naszywk� od Hermesa i pachnie perfumami Coco Chanel. Moja odpowied� zabrzmia�a niezamierzenie szorstko.

��My�l�, �e ta spo�eczno�� powinna pilnowa� w�asnego nosa. Nie jestem powo�ana� nikt nie jest powo�any do stanowienia, w jaki spos�b ci ludzie maj� �y�.

Caroline spojrza�a na mnie jadowicie.

��No c�, skoro tak pani s�dzi � wynio�le odwr�ci�a si� do drzwi � nie b�d� pani d�u�ej odrywa� od interes�w. -Lekki nacisk na ostatnim s�owie, pogardliwe spojrzenie na sto�ki barowe. � Mam nadziej�, �e po�a�uje pani swojej decyzji.

��Dlaczego mia�abym �a�owa�? Wzruszy�a ramionami rozdra�niona.

��No, je�eli b�d� przykro�ci czy co�. Z tymi lud�mi wszystko jest mo�liwe. Narkotyki, przemoc� � Cierpki u�miech m�wi� nieomal, �e �yczy mi owych przykro�ci. Ch�opiec patrzy� na mnie, nic nie pojmuj�c. U�miechn�am si� do niego.

��Widzia�am si� wczoraj z twoj� babci� � powiedzia�am. � Du�o mi opowiada�a o tobie.

Ch�opiec si� zarumieni� i wymamrota� co� niezrozumiale.

Caroline zesztywnia�a.

��S�ysza�am, �e tu by�a. � Usi�owa�a si� u�miechn��. -Doprawdy nie nale�y jej zach�ca� � doda�a sztucznie filuternym tonem. � Ju� i bez tego jest do�� niezno�na.

��Och, mnie by�o bardzo mi�o w jej towarzystwie � powiedzia�am, nie odrywaj�c oczu od ch�opca. � O�ywia mnie. Jest nadzwyczaj bystra.

��Jak na sw�j wiek � powiedzia�a Caroline.

��Jak na ka�dy wiek � poprawi�am.

��No z pewno�ci� taka wydaje si� obcym � wycedzi�a Caroline przez z�by. � Ale swojej rodzinie� � Nagle b�ysn�a do mnie jeszcze jednym zimnym u�miechem. � Niech pani zrozumie, jest bardzo stara. Umys� jej nie pracuje jak dawniej. Poczucie rzeczywisto�ci� � Urwa�a, nerwowo machn�a r�k�. � Przecie� nie musz� tego wyja�nia�.

��Nie musi pani � powiedzia�am koj�co. � W ko�cu to nie m�j interes. � Zobaczy�am, �e zmru�y�a oczy, odnotowuj�c ten docinek. Mo�e fanatyczka, ale nie g�upia.

��To znaczy� � Pogubi�a si� na chwil�. Co� jakby iskierka uciechy mign�a w oczach ch�opca, chocia� mo�e tylko odnios�am takie wra�enie. -To znaczy, moja matka nie zawsze wie, co jest dla niej najlepsze. � Pozbiera�a si�. Jej u�miech by� tak polakierowany jak jej w�osy. -Ten pani sklep, na przyk�ad.

Przytakni�ciem okaza�am zainteresowanie.

��Matka ma cukrzyc� � ci�gn�a. � Doktor raz po raz j� ostrzega, �eby unika�a cukru. A ona nie chce s�ucha�. Nie chce si� leczy�. � Z jakim� triumfem zerkn�a na syna. -Niech pani sama powie, madame Rocher, czy to normalne? Czy normalne?! � powt�rzy�a g�osem piskliwym i k��tliwie podniesionym.

Zak�opotany ch�opiec spojrza� na sw�j zegarek. Oboj�tnie, lecz grzecznie powiedzia�:

��Maman, bo ja si� sp�ni�. � I zwr�ci� si� do mnie. -Przepraszam, madame. Musz� i�� do szko�y. Wyj�am spod lady paczuszk� w celofanie.

��Prosz�, to dla ciebie, specjalne pralinki. Od firmy.

��M�j syn nie jada czekoladek � zaprotestowa�a Caroline. � Jest nadmiernie pobudliwy. Chorowity. Wie, �e to mu szkodzi.

Przyjrza�am si� ch�opcu. Ani chorowity, ani pobudliwy, by� tylko znudzony i troch� onie�mielony.

��Twoja babcia bardzo ci� ceni � powiedzia�am mu. -Mo�e m�g�by� wpa�� tu kiedy�, �eby si� z ni� przywita�. Ona jest moj� sta�� klientk�.

Inteligentne oczy poni�ej prostej br�zowej grzywki zamigota�y.

��Mo�e � powiedzia� bez entuzjazmu.

��M�j syn nie ma czasu na przesiadywanie w sklepach z czekolad� � o�wiadczy�a Caroline wynio�le. � Nie marnuje swoich zdolno�ci i wie, ile zawdzi�cza rodzicom. -Troch� gro�na, bardzo pewna siebie, odwr�ci�a si� i przesz�a obok Luca, kt�ry ko�ysz�c torb�, ju� sta� przy drzwiach.

��Luc � powiedzia�am cicho, tonem perswazji. Odwr�ci� si� do mnie raczej niech�tnie. Jako� niezamierzenie si�gn�am w jego my�li. Pod uk�adn� oboj�tn� twarz� zobaczy�am� zobaczy�am�

��Podoba� ci si� Rimbaud? � zapyta�am machinalnie, bo przez g�ow� przelatywa�y mi obrazy. Zmiesza� si�.

��Co?

��Rimbaud. Dosta�e� od babci na urodziny tomik jego wierszy, prawda?

��T-tak � odpar� prawie niedos�yszalnie. Podni�s� b�yszcz�ce zielonoszare oczy i spojrza� mi w twarz. Lekko, jak gdyby ostrzegawczo, potrz�sn�� g�ow�. � N-nie� n-nie czyta�em ich � powiedzia� g�o�niej � nie l-lubi� p-poezji.

Ksi��ka z o�limi uszami ukryta na piersi pod kurtk�, ch�opiec szepcz�cy sobie te �liczne s�owa szczeg�lnie zawzi�cie.

Prosz�, przyjd�, szepn�am bezg�o�nie. Prosz� ze wzgl�du na Armande.

Co� w jego oczach si� zatli�o.

��Musz� ju� i��.

Caroline czeka�a niecierpliwie za drzwiami.

��Prosz�, we� to. � Da�am mu te pralinki. On ma sekrety. Czu�am, �e owe sekrety chcia�yby si� z niego wyrwa�.

Zr�cznie, �eby matka nie widzia�a, wzi�� paczuszk�. U�miechn�� si�. Mo�e tylko mi si� wydawa�o, co szepn��, zanim wyszed�:

"Niech jej pani powie, �e przyjd�. Niech jej pani powie, �e w �rod�, kiedy maman idzie do fryzjera".

P�niej przysz�a Armande. Powiedzia�am jej o wizycie Caroline, powt�rzy�am nasz� rozmow�. Z kubkiem mocha, kt�ry trzyma�a obur�cz jak w szponach, potrz�sa�a g�ow� i pok�ada�a si� ze �miechu.

��Che, che, che! � Zapadaj�c si� g��biej w fotel, jeszcze bardziej ni� przedtem przypomina�a lalk� zrobion� z jab�ka. � Moja biedna Caro. Nie lubi uwag, prawda? -Popi�a czekolad� weso�o. � Sk�d jej si� to wzi�o, h�? � zapyta�a nagle rozdra�niona. � �eby mi dyktowa�, co mog�, a czego nie mog� robi�. Cukrzyc� mam? Ten doktor lubi wmawia�. � Chrz�kn�a. � No, ja jeszcze �yj�, prawda? I jestem ostro�na. Ale im to nie wystarcza, o nie. Oni musz� kontrolowa�. � Zn�w potrz�sn�a g�ow�. � Biedny ten ch�opiec. J�ka si�, zauwa�y�a�.

Przytakn�am.

��Wina matki � rzuci�a z pogard�. � Gdyby� ona zostawi�a go w spokoju� gdzie tam! Wci�� go poprawia. Wci�� zmienia. Tylko na gorsze. Wci�� sobie wyobra�a, �e co� mu dolega. Phi!! Nie dolega mu nic, czego by nie uleczy�a porz�dna porcja �ycia � o�wiadczy�a z moc�. � Niech on troch� pobiega bez obawy, �e upadnie. Niech poczuje si� wolny. Niech pooddycha.

Powiedzia�am, �e naturalna jest troska matek o dzieci.

Armande spojrza�a na mnie po swojemu, ironicznie.

��Tak to nazywasz? Czy jemio�a te� naturalnie troszczy si� o jab�o�? � Zarechota�a. � Kiedy� mia�am w moim ogrodzie jab�onie. Jemio�a wyko�czy�a je wszystkie, jedn� po drugiej. Paskudna ro�lina, a wygl�da niewinnie, ma �adne jagody, niby nic wielkiego, ale, ojej, zaborcza! -

Zn�w popi�a. -I zatruwa wszystko, czego dotknie. � Pokiwa�a g�ow� autorytatywnie. -Taka jest moja c�rka � powiedzia�a. -Taka ona jest.

Po obiedzie widzia�am si� z Guillaume'em. Wst�pi� tylko, �eby powiedzie� dzie� dobry po drodze do kiosku z gazetami. Guillaume, chocia� nie bywa w kinie, nami�tnie czyta magazyny filmowe i co tydzie� dostaje ich ca�� pak� � "Video" i "Cine-Club Teleram�", i "Film Express". On jeden w Lansquenet ma talerz telewizji satelitarnej na dachu skromnego domku i telewizor z du�ym ekranem, i magnetowid Toshiba przy �cianie nad szafk� pe�n� kaset. Teraz znowu ni�s� Charly'ego, patrz�c apatycznie spod jego pachy. Co chwila g�aska� psa po �bie tym dobrze ju� mi znanym ruchem pe�nym tkliwo�ci i determinacji.

��Jak si� czuje Charly? � zapyta�am.

��Och, ma teraz dobre dni � odpowiedzia�. � Jeszcze mn�stwo animuszu.

I poszed� w swoj� stron�, spr�ysty niedu�y cz�owiek ze smutnym br�zowym psem, kt�rego tak tuli� do siebie, jakby od tego zale�a�o jego �ycie.

Potem przechodzi�a Josephine Muscat, ale si� nie zatrzyma�a. By�am tym troch� rozczarowana, bo mia�am nadziej� zn�w z ni� porozmawia�. Spojrza�a na mnie gor�czkowo, przechodz�c z r�kami g��boko w kieszeniach. Zobaczy�am, �e ma twarz spuchni�t�, usta jakby zasznurowane, oczy jak szparki � chocia� mo�e mru�y�a je przed ziarnistym deszczem � i g�ow� jak banda�em omotan� grubym szalikiem nijakiego koloru. Spr�bowa�am j� przywo�a�, ale przy�pieszy�a kroku, nieomal uciek�a.

Wzruszy�am ramionami, wolna droga. Takie sprawy si� wlok�. Nieraz niesko�czenie. Ale p�niej, kiedy Anouk bawi�a si� w Les Marauds i ju� zamkn�am sklep, ponios�o mnie na avenue des Francs Bourgeois do Cafe de la Repu-blique. To jest ma�y ciemny lokal z zamydlonymi oknami, z nabazgranym w poprzek szyby niezmiennym specialite du jour i poprzecieran� markiz�, kt�ra jeszcze bardziej przyciemnia wn�trze. Zajrza�am tam. Mi�dzy dwoma automatami do gry siedzia�o przy okr�g�ych stolikach kilku go�ci, ponuro rozmawiaj�c o byle czym nad nieko�cz�cymi si� de-mis i cafes-creme. Lekko olei�cie pachnia�o zn�w co� z rondli w kuchence mikrofalowej i w ca�ej sali wisia� ca�un t�ustego dymu papierosowego, chocia� nie zauwa�y�am, �eby kto� pali�. Przy otwartych drzwiach rzuca�a si� w oczy jedna z tych ��tych odr�cznie pisanych kart Caroline Clairmont. Nad wewn�trznymi drzwiami wisia� krucyfiks.

Po chwili wahania wesz�am. Muscat sta� za barem. Rozci�gn�� usta w u�miechu, przygl�daj�c mi si�, kiedy wchodzi�am. Zerka� na moje nogi, na moje piersi prawie niedostrzegalnie, ale odczuwa�am to jak chapni�cia � chap, chap � i oczy mu ja�nia�y jak tarcze tych automat�w. Po�o�y� d�o� na ekspresie do kawy, napi�� grube przedrami�.

��Co pani poda�?

��Cafe-cognac, poprosz�.

Kaw� dosta�am w ma�ej br�zowej fili�ance, dwie kostki cukru w papierkach. Usiad�am przy stoliku pod oknem. Dwaj staruszkowie � jeden z Legi� Honorow� przypi�t� do wystrz�pionej klapy marynarki � patrzyli na mnie podejrzliwie.

��Przysi��� si� do pani? � Muscat g�upio u�miecha� si� zza baru. � Pytam tylko dlatego, �e troch� smutno, kiedy pani tam siedzi sama jedna.

��Nie, dzi�kuj� � powiedzia�am mu grzecznie. � Przysz�am, bo my�la�am, �e mo�e zobacz� si� z Josephine. Czy ona jest tutaj?

Skrzywi� si�, straci� humor.

��Ach tak, pani przyjaci�ka od serca � powiedzia� oschle. � No, min�a si� z pani�. W�a�nie posz�a na g�r�, �eby si� po�o�y�. Znowu ma migren�. � Zacz�� wyciera� szklank� z jakim� szczeg�lnym okrucie�stwem. � Ugania si� popo�udniami po sklepach, to potem musi le�e� przez ca�y cholerny wiecz�r, a do roboty jestem tylko ja.

��Nie jest zdrowa? Spojrza� znad szklanki.

��Jest zdrowa jak ko� � nieomal sykn��. � Cholerna ja-�nie pani. Mog�aby podnie�� ten sw�j t�usty ty�ek raz na jaki� czas i wtedy mo�e by interes jako� nam szed�. � Pi�ci� owini�t� w �cierk� kr�ci� w szklance, chrz�kaj�c z wysi�ku. � No bo � zrobi� wymowny gest � no bo niech si� pani tylko rozejrzy. � Zn�w spojrza� na mnie, wyra�nie got�w jeszcze co� powiedzie�, i nagle ju� patrzy� na drzwi.

��H�. � Zwr�ci� si� do kogo�, kogo ze swego miejsca nie widzia�am. � Czy wy oczu nie macie? Zamkni�te!

Us�ysza�am m�ski g�os, niewyra�n� odpowied�. Muscat u�miechn�� si� szeroko, nieweso�o.

��Nie umiecie, idioci, czyta�? -Wskaza� ��t� kartk� za barem, bli�niaczk� kartki przy drzwiach. � Jazda st�d! Ju�!

Odwr�ci�am si� od stolika, �eby zobaczy�, co si� dzieje. Pi�� os�b sta�o niepewnie przed drzwiami kawiarni, dwaj m�czy�ni i trzy kobiety. Wszyscy pi�cioro w po�atanych spodniach, butach roboczych, sp�owia�ych trykotowych koszulach, �wiadcz�cych, �e nie s� miejscowi; nie wyr�niali si� niczym poza swoj� inno�ci�. Powinnam zna� ten wygl�d. Sama kiedy� tak wygl�da�am. Ten, kt�ry przed chwil� m�wi�, mia� rude w�osy zwi�zane zielon� apaszk�, �eby mu nie opada�y na twarz. Spojrzenie mia� ostro�ne, ton g�osu starannie oboj�tny.

��My niczego nie sprzedajemy � wyja�ni� � tylko chcemy wypi� par� piw i kaw. Nie b�dzie z nami �adnego k�opotu. Muscat patrzy� na niego pogardliwie.

��Powiedzia�em, zamkni�te.

Jedna kobieta, niechlujna chuda dziewczyna z przeci�t� brwi�, poci�gn�a rudego za r�kaw.

��To na nic, Roux. Lepiej�

��Chwileczk�. � Roux strz�sn�� jej r�k� niecierpliwie. � Nie rozumiem. Ta pani, kt�ra tu by�a przed chwil�� pana �ona� chcia�a nam�

��A niechby szlag moj� �on�! � Muscat prawie zapia�. -Moja �ona nawet z reflektorem nie znalaz�aby w�asnego ty�ka! Nie jej, tylko moje nazwisko jest tu nad drzwiami, ja wam m�wi�, �e zamkni�te! -Wyszed� trzy kroki zza baru i stan��, broni�c wst�pu, trzymaj�c si� pod boki jak rewolwerowiec z nadwag� we w�oskim westernie. Widzia�am ��tawy po�ysk k�ykci�w na jego pasku. S�ysza�am po�wist jego oddechu. By� rozw�cieczony.

��Dobrze � powiedzia� Roux oboj�tnie. Wolno, wrogo rozejrza� si� po go�ciach w sali. � Zamkni�te � Jeszcze jedno takie spojrzenie. Na chwil� jego i moje oczy si� spotka�y, � Zamkni�te dla nas.

��Nie taki� g�upi, na jakiego wygl�dasz � stwierdzi� Muscat na p� kwa�no, na p� weso�o. � Mieli�my dosy� waszej bandy poprzednim razem. Tym razem was nie zdzier�ymy!

��W porz�dku. � Roux odwr�ci� si�, �eby odej��. Muscat na sztywnych nogach ruszy� do drzwi jak pies w�sz�cy mo�liwo�� walki.

Zostawiaj�c niedopit� kaw� na stoliku, przesz�am obok Muscata bez s�owa. Mam nadziej�, �e nie spodziewa� si� napiwku.

Tych Cygan�w z rzeki dogoni�am w po�owie ivenue des Francs Bourgeois. Zn�w zacz�� pada� deszcz i wszyscy pi�cioro garbili si�, wyszarzali, pos�pni. Widzia�am teraz ich �odzie, dziesi�� czy dwadzie�cia na rzece przy brzegu Les Marauds, odbijaj�ce si� w ciemnozielonej wodzie � flotyll� zielono-��to-niebiesko-bia�o-czerwon� � niekt�re z flagami, z mokrym praniem na sznurach, niekt�re z namalowanymi obrazami arabskich nocy, lataj�cych dywan�w i r�nych odmian jednoro�c�w.

��Przykro mi, �e tak si� sta�o � powiedzia�am. � Ludzie tutaj w Lansquenet-sous-Tannes nie s� szczeg�lnie go�cinni. Roux bez zainteresowania zmierzy� mnie wsrokiem.

��Na imi� mi Yianne � ci�gn�am � mam la �hocolaterie naprzeciw ko�cio�a, La Celeste Praline.

Patrzy� na mnie, czekaj�c. Rozpozna�am siebie w jego starannie pozbawionej wyrazu twarzy. Chcia�am mu powiedzie�, wszystkim chcia�am powiedzie�, �e rozumiem ich w�ciek�o�� i upokorzenie, �e ja te� tego zaznawa�am, �e oni nie s� tutaj sami. Ale te� rozumia�am ich dum�, wyzywaj�c� zuchwa�o��, jaka pozostaje, kiedy wszystko inne sp�yn�o jak sp�ukane do �cieku. Oni za nic w �wiecie nie chc� wsp�czucia.

��Mo�e wpadniecie do mnie jutro? � zapyta�am niefrasobliwie. � Nie mam piwa, ale my�l�, �e moja kawa by wam smakowa�a.

Spojrza� na mnie bystro, jak gdyby podejrzewa�, �e z niego kpi�.

��Przyjd�cie � poprosi�am. � Napijecie si� kawy, zjecie po kawa�ku ciasta na rachunek firmy. Wszyscy.

Chuda dziewczyna popatrzy�a kolejno na swoje towarzystwo i wzruszy�a ramionami. Roux te� wzruszy� ramionami.

��Mo�e przyjdziemy � powiedzia� nieobowi�zuj�co.

��Mamy zapchany rozk�ad zaj�� � arogancko za�wier-ka�a dziewczyna. U�miechn�am si�.

��Znajd�cie okienko.

Roux znowu zmierzy� mnie podejrzliwym spojrzeniem.

��Mo�e przyjdziemy.

Jeszcze patrzy�am, jak schodz� w d� do Les Marauds, kiedy przybieg�a do mnie stamt�d pod g�r� Anouk w rozwianym czerwonym p�aszczyku nieprzemakalnym, trzepocz�cym jak skrzyd�a egzotycznego ptaka.

��Maman, maman! Zobacz! �odzie!

Podziwia�y�my przez chwil� p�askie barki, wysokie domki z blachy falistej, kominy z rur do piecyk�w, freski, wielobarwne flagi, napisy, malowid�a dla od�egnania nieszcz�liwych wypadk�w, ma�e ��dki, w�dki, wywieszone przed noc� garnki na langusty, os�aniaj�ce ten i �w pok�ad podarte parasole, zacz�tki ognisk w stalowych b�bnach nad rzek�. Snu�y si� zapachy drewna, dymu, benzyny i sma�onych ryb i dolatywa�y poprzez wod� d�wi�ki muzyki, kiedy saksofon zacz�� sw�j niesamowicie ludzki melodyjny lament. Wypatrzy�am posta� rudego m�czyzny, kt�ry stan�� na pok�adzie najzwyczajniejszej z tych wszystkich, czarnej �odzi mieszkalnej. Podni�s� r�k� w moj� stron�. Pomacha�am mu w odpowiedzi. By�o prawie ciemno, kiedy wraca�am z Anouk do domu. W Les Marauds do saksofonu przy��czy�a si� perkusja, b�bnienie roznosi�o si� po wodzie. Mijaj�ca Cafe de la Republique, nie zajrza�am tam.

Ledwie dosz�y�my na szczyt wzg�rza, poczu�am czyj�� obecno��. Odwr�ci�am si� i zobaczy�am, �e to Josephin�s Muscat, teraz bez p�aszcza, tylko w szaliku na g�owie na. p� zas�aniaj�cym jej twarz. Blada zjawa nocna w mroku.

��Biegnij do domu, Anouk, i czekaj na mnie. Anouk spojrza�a zaciekawiona, odwr�ci�a si� i pos�usz:-nie pobieg�a w roztrzepotanym p�aszczyku.

��S�ysza�am, co pani zrobi�a � zacz�a Josephine cich-o. � Wysz�a pani, bo Paul-Marie nie chcia� wpu�ci� tych ludzi z rzeki.

Przytakn�am.

��Oczywi�cie.

��By� w�ciek�y � m�wi�a dalej surowo, nieomal z pod giwera. � Powinna by�a pani s�ysze�, co m�wi. Roze�mia�am si�.

��Na szcz�cie ja nie musz� s�ucha� tego, co Paul-VIa-rie ma do powiedzenia.

��Ju� mi zakaza� rozmawia� z pani�. Uwa�a, �e pani wywiera z�y wp�yw. � Umilk�a i l�kliwie mi si� przyjrza�a. � On Mnie chce, �ebym mia�a przyjaci� � doda�a po chwili.

��Wydaje mi si�, �e s�ysz� raczej za du�o o tym, czego Paul-Marie nie chce � o�wiadczy�am jej �agodnie. � Na-prawd� on mnie a� tak nie interesuje. Natomiast pani � dotkn�am przelotnie jej r�ki � pani jest do�� interesuj�c: a.

Zarumieni�a si� i odwr�ci�a wzrok, jak gdyby my�la�a, �e kto� stan�� przy jej ramieniu.

��Pani nie rozumie � mrukn�a.

��Chyba rozumiem. � Zobaczy�am, �e czubkami palc�w dotkn�a szalika zas�aniaj�cego jej twarz. � Dlaczego pani to nosi? � zapyta�am nagle. � Mo�e pani powiedzie�?

Spojrza�a na mnie z nadziej� i ze strachem. Potrz�sn�a g�ow�. Lekko poci�gn�am szalik.

��Jest pani �adna � stwierdzi�am. � Mog�aby pani by� pi�kna.

�wie�y siniak znaczy� si� na jej podbr�dku niebieskawo w dogasaj�cym �wietle. Otworzy�a usta odruchowo, �eby sk�ama�. By�am szybsza.

��Nieprawda � powiedzia�am. �achn�a si�, oburzona.

��Sk�d pani wie? Jeszcze ani s�owa nie�

��Nie musia�a pani m�wi�.

Milcza�y�my. Na rzece flet rozrzuca� jasne d�wi�ki mi�dzy b�bnieniem. Kiedy si� odezwa�a, w jej g�osie a� chry-pia� wstr�t, jaki czu�a do siebie.

��G�upie, no nie? � Jej oczy by�y jak male�kie p�ksi�yce. � Nigdy go nie pot�piam. W�a�ciwie nigdy. Czasami nawet zapominam, co naprawd� si� sta�o. � Nabra�a g��boko tchu jak nurek przed wej�ciem pod wod�. -Wpadam na drzwi, spadam ze schod�w, prze� przewracam si� na grabie! � Wydawa�o si�, �e jest bliska �miechu. Us�ysza�am w jej s�owach histeri�. � Gapa, tak on m�wi o mnie. Gapa!

��O co posz�o tym razem? � zapyta�am delikatnie. � Czy o tych wodniak�w? Przytakn�a.

��Przecie� nie mieli z�ych zamiar�w. Chcia�am im poda�. � G�os jej podni�s� si� na sekund� do pisku. � Nie rozumiem, z jakiej racji musz� wci�� robi� to, czego chce ta lafirynda Clairmont! Och, powinni�my trzyma� si� razem � zacz�a przedrze�nia� Caroline okrutnie. � Ze wzgl�du na nasz� spo�eczno��. Na nasze dzieci, madame Muscat. -Zach�ysn�a si� i zn�w m�wi�a normalnym g�osem. � A nawet mi nie powie dzie� dobry na ulicy� i guzik j� obchodz�! � Jeszcze raz g��boko odetchn�a, z wysi�kiem opanowuj�c ten wybuch. � Zawsze Caro to, Caro tamto. Widz�, jak on na ni� patrzy w ko�ciele. Dlaczego nie mo�esz by� taka jak Caro Clairmont? � Teraz sta�a si� swoim m�em, g�os mia�a gruby z w�ciek�o�ci zaprawianej piwem. Nawet przybra�a jego zmanierowanie, wysun�a podbr�dek, nad�ta i zaczepna. � Ty przy niej wygl�dasz jak maciora. Ona ma styl. Ma udanego syna, kt�ry �wietnie si� uczy w szkole. A ty co masz, h�?

��Josephine.

Odwr�ci�a do mnie g�ow�, twarz udr�czon�.

��Przepraszam, na chwil� prawie zapomnia�am, gdzie�

��Wiem � ogarn�� mnie w�ciek�y gniew, a� k�uj�cy w kciukach.

��Pani pewnie my�li, �e jestem g�upia, bo zamiast odej��, tkwi� przy nim od tylu lat � powiedzia�a i oczy mia�a ciemne, pe�ne zniech�cenia.

��Wcale tak nie my�l�. Pu�ci�a to mimo uszu.

��No wi�c jestem g�upia � o�wiadczy�a. � G�upia i s�aba. Nie kocham go, nie pami�tam, kiedy go kocha�am� ale na sam� my�l, �eby naprawd� od niego odej�� -Urwa�a zmieszana. � Naprawd� od niego odej�� � powt�rzy�a cicho w zadumie. � Nie, nic z tego. � Zn�w spojrza�a na mnie zdeterminowana. � Dlatego ju� nie mog� z pani� rozmawia�. � W jej s�owach zabrzmia�a spokojna desperacja. -Tylko nie chc�, �eby pani my�la�a� pani nale�y si� wyja�nienie. Ale tak musi by�.

��Nie � zaprzeczy�am � nie musi.

��Ale� musi. � Ona rozpaczliwie broni si� przed mo�liwo�ci� pociechy. � Czy pani nie rozumie? Jestem nic niewarta. Kradn�. Sk�ama�am pani. Ja kradn� rzeczy. Wci�� kradn�.

�agodnie przytakn�am.

��Tak, wiem. -To jasne postawienie sprawy zako�ysa�o si� spokojnie pomi�dzy nami jak bombka na choince. -

Wszystko mo�e p�j�� lepiej � powiedzia�am w ko�cu. -Paul-Marie nie rz�dzi �wiatem.

��R�wnie dobrze m�g�by � odparowa�a Josephine uparcie.

U�miechn�am si�. Gdyby� ten jej up�r mo�na by�o wywr�ci� podszewk� na wierzch! Wszystko tym uporem by osi�gn�a? W dodatku potrafi�abym tego dokona�. Wyczuwa�am jej my�li tak blisko, tak zapraszaj�ce mnie w g��b. �atwo by�oby ni� zaw�adn�� Odepchn�am t� pokus� niecierpliwie. Nie mam prawa zmusza� jej do powzi�cia jakiejkolwiek decyzji.

��Przedtem nie mia�a pani do kogo przyj�� � powiedzia�am � teraz pani ma.

��Mam? � W jej ustach to zabrzmia�o prawie jak uznanie kl�ski.

Milcza�am. Niech sama sobie na to odpowie.

Patrzy�a na mnie przez chwil� oczami �wietlistymi od �wiate� rzecznych z Les Marauds. Zn�w mnie to uderzy�o: tak ma�o brakuje, �eby by�a pi�kna.

��Dobranoc, Josephine.

Nie obejrza�am si�, nie patrzy�am na ni�, ale wiem, �e ona obserwowa�a mnie, kiedy sz�am dalej do domu, i wiem, �e sta�a, patrz�c, jeszcze d�ugo, kiedy za rogiem znikn�am jej z oczu.

�roda, 25 lutego

Nadal ten nieko�cz�cy si� deszcz. Leje, jak gdyby kawa� nieba si� odchyli�, �eby przepe�ni� akwarium �ycia niedol�. Dzieci w nieprzemakalnych okryciach i gumowych butach jak jaskrawe kaczki z plastiku brodz� po rynku, ich piski i okrzyki odbijaj� si� od niskich chmur. Jednym okiem patrz�c na dzieci, pracuj� w kuchni.

Dzi� rano zdj�am z wystawy Bab�-Jag�, jej domek i wszystkie czekoladowe zwierz�ta o wyczekuj�cych po�yskliwych pyskach. Anouk i jej przyjaciele podzielili si� nimi w przerwie pomi�dzy wypadami w deszczowe stoj�ce wody Les Marauds. Jeannot Drou troch� umazany czekolad�, trzymaj�c w obu r�kach poz�acane pierniki, patrzy� na mnie b�yszcz�cymi oczami.

Anouk sta�a za nim, inni za Anouk � �ciana oczu i szept�w.

��Co teraz b�dzie? � zapyta� Jeannot. Ma g�os starszego ch�opca, ni� jest, i spos�b bycia niedbale bu�czuczny. -Co pani zrobi? Jak� wystaw�?

Wzruszy�am ramionami.

��To sekret. -Wylewam, mieszaj�c, creme de cacao z roztopion� couverture do emaliowanej miski.

��Nie, powa�nie � nastawa�. � Powinna pani co� zrobi� na Wielkanoc. Wie pani, jajka i w og�le. Czekoladowe kury, kr�liki, takie rzeczy. Jak w sklepach w Agen.

Pami�tam z dzieci�stwa paryskie chocolateries z koszykami jajek opakowanych w foli� i na p�kach kr�liki i kury, dzwonki marcepanowe, owoce i marrons glaces, amourettes i filigranowe gniazdka pe�ne petits fours i karmelk�w, i tysi�c i jedn� fantazj� z w��knistego cukru, przy czym owe lataj�ce dywany bardziej by pasowa�y do arabskiego haremu ni� do uroczysto�ci pasyjnych.

��Pami�tam � powiedzia�am dzieciom � jak moja mama m�wi�a mi o wielkanocnych czekoladach.

Nigdy nie by�o dosy� pieni�dzy na takie luksusy, ale zawsze mia�am swoj� niespodziank� w papierowym rogu obfito�ci, prezenty wielkanocne: monety, kwiaty z bibu�ki, jajka ugotowane na twardo, pomalowane jaskrawo, pude�ko z kolorowego papier-mache w dese� z kurcz�t, kr�lik�w, u�miechni�tych ch�opczyk�w i dziewczynek po�r�d motyli, to samo pude�ko co rok i troskliwie przechowywane na rok nast�pny. W pude�ku znajdowa�am owini�te w celofan czekoladki z rodzynkami i p�niej jad�am je d�ugo, powoli, napawaj�c si� ich smakiem w zagubionych godzinach tamtych dziwnych nocy na trasie z miasta do miasta, kiedy neony hotelowych szyld�w mruga�y przez szpary �aluzji, a oddech mojej matki rozlega� si� miarowo i jako� wieczy�cie w ��tej ciszy.

��Mama m�wi�a � powiedzia�am � �e w wigili� Wielkiego Pi�tku dzwony nagle ulatuj� po kryjomu z dzwonnic ko�cielnych i lec� na czarodziejskich skrzyd�ach do Rzymu.

Jeannot przytakn�� z min� cynicznego niedowierzania niezwyk�� u ma�ego dzieciaka.

��Rz�dem ustawiaj� si� dzwony przed papie�em w mitrze w z�ocie i bieli i z poz�acanym pastora�em. Du�e dzwony i male�kie dzwoneczki, clochettes i ci�kie bourdons, i car�llons, i kuranty, i do-si-do-mi soi, wszy &tkie czekaj� niecierpliwie na b�ogos�awie�stwo.

Ona, moja matka, mia�a zasoby takiej dzieci�cej wiedzy. Oczy jej ja�nia�y z zachwytu dla tych absurd�w. Wszystkie opowie�ci j� urzeka�y � o Jezusie, Esterze i o Ali Babie i raz po raz przerabia�a je z samodzia�u folkloru we wspania�� tkanin� wiary. By�y uleczenia kryszta�em i podr�e gwiezdne, porwania przez istoty pozaziemskie i spontaniczne samospalenia. W to wszystko moja matka wierzy�a, czy te� udawa�a, �e wierzy.

��1 papie� je b�ogos�awi�, ka�dy dzwon d�ugo w noc, a tysi�ce dzwonnic we Francji, pustych i cichych, oczekuje na ich powr�t, a� do rana w Wielk� Niedziel�.

Ja, c�rka mojej matki, z oczami szeroko otwartymi s�ucha�am jej uroczych apokryf�w na kanwie opowie�ci o Mitrze, Baldurze Pi�knym, Ozyrysie i Quetza'.coatlu, pradawnym meksyka�skim bogu, przeplatanych ba�niami o lataj�cych czekoladach, lataj�cych dywanach i Potr�jnej Bogini, i o kryszta�owej jaskini Aladyne pe�nej dziw�w, i o innej jaskini, w kt�rej Jezus zmartwychwsta� po trzech dniach. Amen, abrakadabra, amen.

��A b�ogos�awie�stwa papie�a zmieniaj� si� w czekoladki we wszystkich kszta�tach i wszelkiego rodzaju, dzwony obracaj� si� do g�ry wn�trzem, �eby zabra� te czekoladki ze sob�. I poprzez ciemno�� nocy lec�z powrotem, a kiedy dolatuj� do wie� i dzwonnic w Wielk� Niedziel�, zn�w si� obracaj� sercami do do�u i zaczynaj� ko�ysa�, �eby wydzwania� swoj� rado��

Dzwony Pary�a, Rzymu, Kolonii, Pragi. Poranne dzwony, �a�obne dzwony, wydzwaniaj�ce na przestrzeni lat naszej tu�aczki z mam�, dzwony wielkanocne, nawet w pami�ci takie g�o�ne, �e a� uszy bol�.

��A te czekoladki wylatuj� nad pola i miasteczka. Spadaj� jak z nieba, kiedy dzwony dzwoni�. Niekt�re uderzaj� w ziemi� i rozlatuj� si� na kawa�ki. Ale dzieci robi� gniazdka, wieszaj� je wysoko na drzewach, �eby do nich "Wpada�y jajka i kury, i kr�liki czekoladowe pralinki, i quimauves z migda�ami�

Jeannot odwr�ci� si� do mnie, o�ywiony, u�miechaj�c si� coraz szerzej.

��Fajne!

��To jest historyczne wyt�umaczenie, dlaczego dostaje si� czekolad� na Wielkanoc.

Z czci� nieomal i zarazem ostro, bo z nag�� pewno�ci�, powiedzia�:

��Niech pani to zrobi! Prosz�, niech pani to zrobi. Odwracam si�, �eby obtoczy� trufle w kakao.

��Co mam zrobi�?

��To! T� histori� wielkanocn�. By�oby tak fajnie� z dzwonami i papie�em, i wszystkim� i m�g�by by� festiwal czekolady� przez ca�y tydzie� mogliby�my mie� gniazdka� i szuka� wielkanocnych jajek� i� � Urwa�, w podnieceniu ci�gn�c mnie w�adczo za r�kaw. � Madame Rocher� b�agam pani��

Zza niego Anouk patrzy�a na mnie uwa�nie. Kilkana�cie upa�kanych czekolad� twarzy w tle nie�mia�o, b�agalnie porusza ustami.

Grand Festival du Chocolat. Rozwa�am ten pomys�. Zanim zakwitn� bzy. Zawsze robi� dla Anouk gniazdko z jajkiem i jej imieniem napisanym srebrzystym lukrem. M�g�by to by� nasz w�asny karnawa�, uczczenie faktu, �e akceptujemy to miejsce na �wiecie. Pomys� dla mnie nienowy, ale us�ysze� o nim od obcego dziecka znaczy prawie tyle, co dotkn�� jego realno�ci.

��B�d� nam potrzebne plakaty. � Udawa�am, �e si� waham.

��My je zrobimy � Anouk zaproponowa�a entuzjastycznie.

��I flagi� dekoracje�

��I czekoladowy Jezus na krzy�u�

��Papie� z bia�ej czekolady?

��Czekoladowe baranki�

��I mo�e by� konkurs toczenia jajek� polowanie na skarb�

��Wszystkich zaprosimy, b�dzie�

��Fajnie!

��Tak, fajnie!

�miej�c si� unios�am r�k�, �eby si� uciszyli. M�j gest zaznaczy�a arabeska z py�u kakao w powietrzu.

��Zr�bcie plakaty � powiedzia�am � a reszt� zostawcie mnie.

Anouk rzuci�a mi si� na szyj�. Pachnia�a sol� i wod� deszczow�, miedzianym oparem ziemi i przemok�� ro�linno�ci�. Jej spl�tane w�osy by�y kolczaste od kropel deszczu.

��Chod�cie do mojego pokoju! � wrzasn�a mi w ucho. � Mog�, prawda, �e mog�, maman, powiedz, �e mog�. Ja mam papier, kredki�

��Mog� � powiedzia�am.

W godzin� p�niej szyb� wystawow� zdobi� du�y plakat � projekt Anouk wykonany przez Jeannota. Zielone troch� dr��ce du�e litery g�osz�:

Grand Festival du Chocolat!

W La Celeste Praline Pocz�tek w Niedziel� Wielkanocn�

Wszystkich zapraszamy!!! Kupujcie zaraz, p�ki s� zapasy!!!

Wok� tego tekstu skacz� r�ne fantastyczne stworzenia. Jest posta� w szacie i w wysokiej koronie, zapewne papie�. Wycinanki w kszta�cie dzwon�w, przyklejone grub� warstw� kleju, stercz� u jego st�p. Wszystkie te dzwony si� u�miechaj�.

Przez prawie ca�e dzisiejsze popo�udnie hartuj� now� Parti� couverture i urz�dzam wystaw�. PulcHne pod�o�e z zielonej bibu�ki to trawa. Papierowe kwiatki � �onkile i stokrotki, wk�ad Anouk, przypinam do framugi okna.

Nagromadzone, pokryte zieleni� puszki po kakao tworz� poszarpane g�ry. Sztywny celofan spowija je jak pokrywa lodowa. W dole wije si� rzeka z niebieskiej jedwabnej wst�gi, na kt�rej stoi k�pa �odzi mieszkalnych. Poni�ej ustawiam poch�d figurek czekoladowych: kot�w, ps�w, kr�lik�w, niekt�rych z oczami z rodzynk�w, z r�owymi uszami z marcepanu, z ogonkami z laseczek lukrecji i z kwiatkami z cukru w pyskach� No i s� myszy. Na ka�dej nadaj�cej si� powierzchni myszy. Zbiegaj� z g�rskich zboczy, gnie�d�� si� w k�tach, s� nawet w �odziach. Myszy z r�owych i bia�ych kokosanek, myszy czekoladowe w r�nych kolorach i myszy pstre, myszy najrozmaitsze, po�y�-kowane mas� truflow� i kremem marsschino i myszy lekko poz�acane. Kr�luje nad nimi zaklinacz, wspania�y w czer-wono-��tym stroju, trzyma flet z cukru j�czmiennego w jednej r�ce, kapelusz w drugiej. Mam setki foremek, rozmaitej wielko�ci gliniane na kamee i na czekoladki z likierem, cienkie z plastiku na jajka i figurki. Mog� te� zrobi� wyraziste twarze. Nak�adam twarz na wydr��on� pow�ok�, dodaj� w�osy i wszelkie szczeg�y za pomoc� cieniutkich lejk�w, a potem zrobione oddzielnie korpusy i ko�czyny po��czy� drucikami i roztopion� czekolad�� Ma�y kamufla� � czerwona peleryna z marcepanu, tunika, kapelusz te� z marcepanu, na kapeluszu d�ugie pi�ra si�gaj�ce do obutych st�p. M�j zaklinacz rudow�osy, chocia� ubrany kolorowo, jest troch� podobny do Roux.

Nie mog� si� powstrzyma�: ta wystawa ju� dostatecznie przyci�ga wzrok, a przecie� nie mog� si� oprze� pokusie, �eby j� opromieni�, zamykaj�c oczy, rozz�oci� ca�o�� blaskiem zaproszenia. Urojony napis b�yska jak latarnia morska. Przyjd�cie do mnie. Chc� dawa�, sprzedawa� ludziom rado��, to na pewno nie szkodzi. Zdaj� sobie spraw�, �e moje zaproszenie chyba jest reakcj� na wrogo�� Caroline do ludzi z rzeki, ale w tej radosnej chwili nie widz� w tym nic z�ego. Odk�d z nim rozmawia�am, chc�, �eby przyszli. Widuj� ich od czasu do czasu i nadal wydaj� si� podejrzliwi, przyczajeni, jak miejskie lisy gotowe chapn�� po�ywienie, niedaj�ce jednak do siebie podej��. Najcz�ciej widuj� Roux, ich ambasadora, kiedy niesie skrzynki albo plastikowe torby pe�ne artyku��w spo�ywczych � rzadziej Zezette, t� chud� dziewczyn� o przeci�tej brwi. Wczoraj wieczorem dwoje dzieci usi�owa�o sprzedawa� lawend� przed ko�cio�em, dop�ki Reynaud ich nie przegoni�. Pr�bowa�am je przywo�a�, ale by�y zbyt ostro�ne, sko�nymi oczami popatrzy�y na mnie spode �ba i pop�dzi�y do Les Marauds.

By�am tak poch�oni�ta swoimi planami i urz�dzaniem wystawy, �e zatraci�am poczucie czasu. Anouk zrobi�a dla przyjaci� kanapki w kuchni, a potem zn�w pobieg�a z nimi nad rzek�. Nastawi�am radio i �piewa�am przy pracy, starannie uk�adaj�c piramidy czekolady. Czarodziejska g�ra otwiera si�, ods�ania na p� widoczny szereg osza�amiaj�cych bogactw; wielobarwne sterty kryszta�k�w cukru, owoce glace, s�odycze iskrz�ce si� jak klejnoty. Towar na sprzeda� mie�ci si� za os�oni�tymi przed �wiat�em, ukrytymi p�kami. Musz� ju� wkr�tce zabra� si� do zachwalania specja��w wielkanocnych, gdy� przewiduj� wzmo�ony ruch. Dobrze, �e mam miejsce na sk�ad w ch�odnej suterenie. I musz� ju� zamawia� bombonierki, wst��ki, celofan, ozdoby.

Drzwi s� na p� otwarte, tote� prawie nie us�ysza�am,

kiedy wesz�a Armande.

��No, witaj � m�wi Armande szorstko, po swojemu. -Przysz�am znowu na twoj� czekoladow� specjalno��, ale

widz�, �e jeste� zaj�ta.

Wysuwam si� ostro�nie z okna wystawowego.

��Nie, oczywi�cie, �e nie jestem � zapewniam. � Spodziewa�am si� pani. Zreszt� ju� prawie sko�czy�am i plecy

mnie piekielnie bol�.

��No, je�eli nie sprawiam ci k�opotu� Dzisiaj Armande jest inna. Ma g�os przesadnie �ywy, sztuczn� niedba�o�ci� maskuje napi�cie. I ubrana inaczej

��w wyra�nie nowym czarnym s�omkowym kapeluszu ze wst��k� i w czarnym p�aszczu te� nowym.

��Wygl�da dzi� pani bardzo szykownie. Ona si� �mieje.

��Tego nikt mi od pewnego czasu nie m�wi�. Jak my�lisz � wskazuje palcem jeden ze sto�k�w barowych � mog�abym si� wspi�� na t� grz�d� i nie z�ama� nogi?

��Przynios� pani krzes�o z kuchni � proponuj�, ale zatrzymuje mnie w�adczym gestem.

��A po co? � Patrzy na sto�ek. � Przywyk�am za m�odu do wspinaczki. � Podci�ga swoj� d�ug� sp�dnic�, tak �e wida� solidne buciki i obwarzanki grubych szarych po�czoch. � Na drzewa g��wnie. �azi�am po drzewach i rzuca�am ga��zkami w g�owy przechodni�w. Ha! � chrz�ka z zadowoleniem i przytrzymuj�c si� blatu, winduje si� na sto�ek w alarmuj�cym wirze szkar�atu spod czarnej sp�dnicy.

Nadal jako� niedorzecznie zadowolona z siebie, starannie obci�ga sp�dnic� na l�ni�cej szkar�atnej halce.

��Czerwona bielizna z jedwabiu. � U�miecha si�, widz�c moje spojrzenie. � Prawdopodobnie masz mnie za star� idiotk�, ale ja takie rzeczy lubi�. Przez tyle lat by�am w �a�obie� wydawa�o si�, �e za ka�dym razem,kiedy ju� mog� przyzwoicie si� ubiera� w kolory, kto� zaraz klap! umiera� wi�c ju� na og� poprzestaj� na czarnym.

��Podnosi oczy, w kt�rych wprost musuje �miech. � Ale nie pod spodem� to co innego. � Zni�a konspiracyjnie g�os: -Na zam�wienie pocztowe z Pary�a. Kosztuje maj�tek. -Ko�ysa�a si� w bezg�o�nym �miechu na swojej grz�dzie. -No wi�c co z t� czekolad�?

Przyrz�dzam mocn�, ciemn� i pami�taj�c o jej cukrzycy, daj� tak ma�o cukru, jak tylko si� odwa�am. Ale ona widzi, �e si� waham, stuka palcem w kubek.

��Bez rac jonowania! Prosz� o dodatki: wi�rki czekoladowe, �y�eczk� czekoladow� do zamieszania, wszystko. Nie zaczynaj by� taka jak tamci, mnie nie trzeba traktowa�, jakbym by�a niespe�na rozumu, nie potrafi�a zadba� o siebie. Czy wydaj� ci si� zdziecinnia�a? Przyznaj�, �e nie.

��No wi�c. � �yka troch� tej os�odzonej czekolady z widoczn� satysfakcj�. � Dobre. Hmm. Bardzo dobre. Chyba dodaje energii, prawda? Czy to nazywacie stymulantem?

Przytakuj�.

��Afrodyzjakiem tak�e, o ile wiem � dodaje Armande, szelmowsko patrz�c na mnie znad kubka. � Ci starcy tam w kawiarni powinni mie� si� na baczno�ci. Kobieta nigdy nie jest za stara, �eby si� zabawi�. � Kracze �miechem. Jest krzykliwa i spi�ta, szponiaste r�ce ma niepewne. Kilka razy unosi d�o� do ronda kapelusza, jak gdyby chcia�a je naprostowa�. Spogl�dam pod os�on� lady na zegarek, ale ona i to widzi.

��Nie spodziewaj si�, �e przyjdzie � m�wi. � Ten m�j wnuczek. W ka�dym razie ja si� nie spodziewam. � Ka�dy jej ruch temu przeczy, �ci�gna szyi s� nabrzmia�e jak u s�dziwej tancerki.

Rozmawiamy przez chwil� o b�ahych sprawach � m�wi� jej, �e dzieci umy�li�y sobie festiwal czekolady z Jezusem i bia�ym czekoladowym papie�em, I bardzo j� to bawi, a potem o rzecznych Cyganach. Okazuje si�, �e zacz�a ku wielkiemu oburzeniu Reynauda zamawia� zapasy �ywno�ci dla nich na swoje nazwisko. Roux aaproponowa� jej zap�at� got�wk�, ale uzna�a, �e lepiej, �eby w zamian naprawi� u niej przeciekaj�cy dach.

��M�j zi�� b�dzie w�ciek�y � m�wi zadowolona, u�miechaj�c si� psotnie. � Bo chcia�by �y� w przekonaniu, �e bez jego pomocy ja bym zgin�a. Oni oboje jednakowo lito�ciwie a� cmokaj�, �e wilgo� i �e niedo��niej�. Chc� mnie wysadzi� z tego domu, taka jest prawda. Z mojego mi�ego domu do jakiego� wszawego zak�adu dla starc�w, gdzie trzeba prosi� o pozwolenie, �eby p�j�� do �azienki. � Teraz jest oburzona, jej czarne oczy pa�aj�. � Na, ale ja im poka��. Roux kiedy� by� budowniczym, zanim poszed� na rzek�.

On i jego kumple dostatecznie dobrze naprawi� mi dach. I wol� im zap�aci� za to uczciwie, ni� pozwoli� temu debilowi zrobi� to za darmo. � Dr��cymi r�kami poprawi�a rondo kapelusza. � Nie spodziewam si�, �e przyjdzie, wiesz.

Wiem, �e ona m�wi ju� nie o swoim zi�ciu. Patrz� na zegarek. Dwadzie�cia po czwartej. Mrok zapada. Przecie� by�am taka pewna� No i tyle z tego, �e si� wtr�cam. Kln� na siebie w duchu. Tak �atwo sprawi� b�l ludziom, sobie.

��W og�le nie my�la�am, �e on przyjdzie � ci�gnie Ar-mande tym przesadnie �ywym, zdeterminowanym g�osem. -Wci�� pod okiem Caro. Dobrze wytresowany. -W�a�nie gramoli si� ze sto�ka. � Zabra�am ci za du�o czasu. Musz�

��M-memee.

Odwraca si� raptownie, a� serce mi zamiera, bo my�l�, �e spadnie. Ch�opiec wchodzi. Jest w d�insach, w granatowej trykotowej koszuli i mokrej od deszczu czapce baseballowej. Trzyma ksi��k�, niedu��, w wy�wiechtanej twardej ok�adce. M�wi cicho, nie�mia�o.

��Musia�em zaczeka�, a� m-mama wyjdzie. Do fryzjera. Nie wr�ci przed sz�st�.

Armande patrzy na niego. Nie dotykaj� si�, ale czuj�, �e co� przelatuje mi�dzy nimi jak pr�d elektryczny. Zbyt to skomplikowane dla mnie, �eby sprecyzowa�, ale wyczuwam w tym ciep�o i gniew, zak�opotanie i poczucie winy, i pod tym wszystkim obietnice pob�a�liwo�ci.

��Zmok�e�. Dam ci co� gor�cego -m�wi� i ruszam do kuchni.

Ch�opiec dalej m�wi cicho, z wahaniem.

��Dzi�kuj� za k-ksi��k�. Mam j� tu. � Pokazuje ksi��k� jak bia�� flag�. Pewnie nie by�a nowa, kiedy j� dosta�. Teraz jest bardzo zniszczona, jakby j� czyta� raz po raz. Armande to zauwa�a, ju� nie ma takiej zastyg�ej twarzy.

��Przeczytaj mi wiersz, kt�ry lubisz najbardziej � m�wi.

W kuchni nalewam czekolad� do dw�ch wysokich

szklanek i dodaj� krem, i kahlua, przy czym krz�tam si�

d�ugo i dostatecznie ha�a�liwie, �eby czuli si� odosobnieni, s�ysz� podniesiony g�os ch�opca, nienaturalny na pocz�tku, potem coraz spokojniej nabieraj�cy rytmu. Nie rozr�niam s��w, ale z daleka ten wiersz brzmi jak modlitwa albo szereg wyzwisk.

Zauwa�am, �e Luc, czytaj�c, wcale si� nie j�ka.

Pieczo�owicie postawi�am dwie szklanki na ladzie. Kiedy wesz�am, ch�opiec urwa� w p� zdania i popatrzy� na mnie z dyskretn� podejrzliwo�ci�. W�osy mu opada�y na oczy jak grzywa nie�mia�emu kucykowiBardzo grzecznie wzi�� szklank� i zacz�� popija� raczej nieufnie ni� ze smakiem.

��Nie powinienem tego pi� � powiedzia� z pow�tpiewaniem. � Mama m�wi, �e po cz-czekoladzie mam pryszcze.

��I �e ja po czekoladzie padn� trupem � dorzuci�: a Ar-mande. Roze�mia�a si�, widz�c wyraz jego twarzy. � No, ch�opcze, czy ty zawsze �wi�cie wierzysz we wszystko, co ci mama m�wi? Czy mo�e wypra�a ci z g�owy t� odrobin� rozumu, kt�r� zapewne odziedziczy�e� po mnie?

Luc si� zmiesza�.

��P-po prostu t-tak mama m�wi � wyj�ka�. Armande potrz�sn�a g�ow�.

��Je�eli zechc� s�ysze�, co Caro m�wi, mog� si� spotka� z ni� sam� � odpar�a. � Co ty od siebie masz do powiedzenia? Jeste� inteligentny, przynajmniej by�e�. Wi�c co ty my�lisz?

Luc napi� si� czekolady.

��My�l�, �e mama chyba przesadza � odrzek� z p�u�miechem. � Babcia, moim zdaniem, wygl�da z-zupe�nie dobrze.

��I nie ma pryszczy � zn�w dorzuci�a Armande.

Zaskoczony wybuchn�� �miechem Teraz podoba� mi si� bardziej, oczy mia� �wietli�cie zielone. W jego psotnym u�miechu dopatrzy�am si� dziwnego podobie�stwa do u�miechu Armande. Nadal by� ostro�ny, a przecie�

w g��bi, pod jego pow�ci�gliwo�ci�, zacz�am dostrzega� bystro�� i poczucie humoru.

Sko�czy� pi� czekolad�, ale nie chcia� wzi�� kawa�ka tortu, chocia� Armande zam�wi�a dwa. Przez nast�pne p� godziny rozmawiali, a ja udawa�am, �e zajmuj� si� swoimi sprawami. Raz czy dwa razy podchwyci�am jego wzrok, kiedy patrzy� na mnie rozwa�nie, z ciekawo�ci�, ale ten kontakt mi�dzy nami urwa� si�, ledwie si� nawi�za�. Zostawi�am ich samym sobie.

O p� do sz�stej si� rozstali. Nie by�o mowy o nast�pnym spotkaniu, tylko niedba�y ton po�egnania �wiadczy�, �e oboje zamierzaj� spotka� si� znowu. Troch� si� zdziwi�am. Kr��� wok� siebie ostro�nie jak przyjaciele po latach roz��ki, a tacy s� do siebie podobni. Te same manie-ryzmy, ta sama bezpo�rednio�� spojrzenia, te same uko�ne ko�ci policzkowe, ostro zarysowane podbr�dki. Kiedy on ma sw�j zwyk�y wyraz twarzy, �agodnie uk�adny, podobie�stwo wida� tylko cz�ciowo, ale gdy si� o�ywia, staje si� rzeczywi�cie bardzo podobny do swojej babki. Oczy Armande iskrzy�y si� spod ronda kapelusza. Luc wydawa� si� prawie odpr�ony, j�kanie zmieni�o si� w lekkie, prawie nieznaczne wahanie. Przystan�� w drzwiach, jak gdyby si� zastanawia�, czy nie powinien babci poca�owa�. Ch�opi�ca niech�� do czu�o�ci jest w nim jeszcze zbyt silna. Uni�s� r�k� w nie�mia�ym po�egnalnym ge�cie i wyszed�.

Armande odwr�ci�a si� do mnie rozp�omieniona., triumfalna. Przez sekund� nic na jej twarzy nie przys�ania�o mi�o�ci, nadziei i dumy. Potem zn�w sta�a si� pow�ci�gliwa, jak jej wnuk przybra�a wyraz niedba�ej oboj�tno�ci, szorstki ton g�osu.

��Bardzo mi by�o przyjemnie, Yianne. No�e przyjd� znowu. � Spojrza�a mi po swojemu prosto w oczy. Dotkn�a mego ramienia. -To ty go tu �ci�gn�a�. Ja nie wiedzia�abym, jak to zrobi�.

��I tak dosz�oby do tego pr�dzej czy p�niej � powiedzia�am. � Luc ju� nie jest dzieckiem. Na pewno uczy si� chodzi� w�asnymi drogami.

Potrz�sn�a g�ow�.

��Nie, to ty � powt�rzy�a uparcie. Sta�a blisko, jej perfumy pachnia�y konwali�. � Wiatr si� zmieni�, odk�d jeste� tutaj. Wci�� to czuj�. Wszyscy to czuj�. Wszystko w ruchu. Fiuu! � Wyda�a po�wist rozbawienia.

��Ale ja na nic tu nie mam wp�ywu � zaprotestowa�am, prawie �miej�c si� z ni� razem. � Zajmuj� si� tylko w�asnymi sprawami. Prowadz� sklep. Jestem sob�. � Jednak ogarn�� mnie niepok�j.

��To nie ma nic do rzeczy � powiedzia�a Armande. -W ka�dym razie ty tak w�a�nie dzia�asz. Popatrz na te wszystkie zmiany; ja, Luc, Caro, ci ludziska tam na rzece -podrzuci�a g�ow� w kierunku Les Marauds � i nawet on w tej swojej wie�y z ko�ci s�oniowej po tamtej stronie rynku. Wszyscy si� zmieniamy. Coraz pr�dzej. Jak stary zegar nakr�cony po latach pokazywania wci�� tej samej godziny.

Mniej wi�cej o tym my�la�am w zesz�ym tygodniu. Stanowczo potrz�sn�am g�ow�.

��To nie ja. To on. Reynaud. Nie ja.

Nagle, wy�aniaj�c si� spod �wiadomo�ci, stan�� mi przed oczami obraz jak odkryta karta. Cz�owiek w Czerni w swojej zegarowej wie�y nakr�ca ten mechanizm coraz pr�dzej, wydzwaniaj�c zmiany, wydzwaniaj�c alarm, wydzwaniaj�c nasze wygnanie z miasteczka� I zaraz ujrza�am inny obraz: jaki� starzec w ��ku le�y z rurkami w nosie, z ig�ami wbitymi w r�ce. Cz�owiek w Czerni stoi nad starcem, rozpacza czy mo�e triumfuje, a na jego plecach ogie�

��Czy to jego ojciec? � wypowiedzia�am swoj� pierwsz� my�l. � To znaczy, ten staruszek, kt�rego on odwiedza w szpitalu. Kto to jest?

Armande zdumiona spojrza�a na mnie bystro.

��Sk�d o tym wiesz?

Czwartek, 26 lutego

Dzi� rano, kiedy otworzy�am sklep, przed drzwiami czeka� Roux. Chyba czeka� do�� d�ugo, bo na w�osach zwi�zanych sznurkiem i na drelichowym kombinezonie mia� futro ze skroplonej porannej mg�y. Spojrza� najpierw na mnie z czym�, co niezupe�nie by�o u�miechem, a potem poza mnie w g��b sklepu, gdzie bawi�a si� Anouk.

��Cze��, ma�a nieznajoma � powiedzia� do niej, tym razem ju� z u�miechem rozja�niaj�cym jego czujn� twarz.

��Prosz�. � Zaprosi�am go gestem. � Powinien by� pan zapuka�. Nie wiedzia�am, �e pan tam jest.

Mrukn�� co� z tym swoim akcentem marsylskim i wszed�, raczej skr�powany. Porusza� si� dziwnie: z wdzi�kiem i zarazem niezdarnie, jak gdyby w czterech �cianach czu� si� nieswojo.

Nala�am dla niego wysok� szklank� czarnej czekolady zakropionej kahlua.

��M�g� pan przyprowadzi� przyjaci� � powiedzia�am lekko.

Odpowiedzia� wzruszeniem ramion. Widzia�am, �e si� rozgl�da zainteresowany, chocia� podejrzliwy

��Nie usi�dzie pan? � zapyta�am, wskazuj�c sto�ki przy ladzie.

Potrz�sn�� g�ow�.

��Dzi�kuj�. � Napi� si�. � W�a�ciwie to przyszed�em zapyta�, czy mog�aby mi pani pom�c. Nam pom�c. � Wydawa� si� jednocze�nie zak�opotany i rozgniewany. � Nie chodzi o pieni�dze � doda� szybko, nie dopuszczaj�c mnie do s�owa. � Zap�aciliby�my za to, a jak�e. Mam trudno�ci tylko ze� zorganizowaniem� � Zobaczy�am w jego oczach uraz�. � Armande� madame Yoizin� skierowa�a mnie do pani.

Przedstawi� sytuacj�. S�ucha�am w milczeniu, tylko przytakiwa�am zach�caj�co od czasu do czasu. Zrozumia�am, �e to, co bra�am za fataln� dykcj�, bierze si� po prostu z oporu, jaki on odczuwa, kiedy musi prosi�. Pomimo marsylskiego akcentu Roux m�wi jak inteligent. Wyja�ni�, �e przyrzek� Armande naprawi� jej dach. Robota stosunkowo �atwa, zabierze tylko dwa dni. Niestety Georges Clairmont, jedyny miejscowy dostawca drewna, farby i innych potrzebnych materia��w, nie chce ich dostarczy�. Powiedzia� te�ciowej, �e w sprawie naprawy dachu powinna zwr�ci� si� do niego, a nie do bandy szachraj�w i w��cz�g�w. Przecie� od lat j� wprost b�aga�, �eby mu pozwoli�a wykona� t� napraw� za darmo. Wpu�ci si� Cygan�w do jej domu i B�g jeden wie, co b�dzie! Kradzie�e pieni�dzy, rabunek kosztowno�ci� Ma�o to staruszek zosta�o pobitych, je�li nie zabitych z powodu garstki skromnych skarb�w. Nie, to projekt bez sensu i jemu sumienie nie pozwala�

���wi�toszek, cholerny dra� � okre�li� go Roux. � Nic o nas nie wie� nic! M�wi tak, jakby�my wszyscy byli z�odziejami i mordercami. Ja jestem wyp�acalny. Nigdy si� nie naprasza�em. Zawsze pracuj�

��Jeszcze czekolady � zaproponowa�am �agodnie, zn�w nape�ni�am jego szklank�. � Nie wszyscy my�l� tak jak Georges i Caroline Clairmont.

��Wiem. � Jako� obronnie Roux skrzy�owa� r�ce na piersiach.

��Clairmont zajmowa� si� remontem u mnie � ci�gn�am. � Powiem mu, �e chc� jeszcze co� naprawi� w moim domu. Je�eli da mi pan spis tego, czego pan potrzebuje, postaram si� o to.

��Zap�ac� � powiedzia� Roux znowu, jak gdyby wci�� i wci�� musia� to zaznacza�. � Pieni�dze naprawd� nie s� problemem.

��Oczywi�cie.

Odpr�y� si� nieco i wypi� czekolad�. Chyba dopiero teraz mu smakowa�a. Nagle u�miechn�� si� do mnie szczeg�lnie mi�o.

��Och, Armande jest �yczliwa � powiedzia� � zamawia dla nas �ywno�� i lekarstwa dla dziecka Zezette. Broni�a nas, kiedy zn�w si� pokaza� ten wasz ksi�dz z twarz� poke-rzysty.

��To nie jest m�j ksi�dz � przerwa�am szybko. � Uwa�a mnie za mniej wi�cej takiego intruza w Lansquenet jak pana. � Spojrza� na mnie ze zdumieniem. � Powa�nie � potwierdzi�am. � Pewnie sobie ubzdura�, �e mam deprawuj�cy wp�yw. Co noc orgie czekolady. Grzechy cielesne wtedy, gdy przyzwoici ludzie powinni by� w ��kach. Pojedynczo.

Roux roze�mia� si� i oczy mglistego niekoloru, jaki ma miejskie niebo w deszczu, b�ysn�y mu z�o�liwo�ci�. Anouk, kt�ra przys�uchiwa�a si�, niezwykle jak na ni� milcz�ca, te� parskn�a �miechem.

��Nie chce pan �niadania? � zaszczebiota�a. � Mamy pain au chocolat. Mamy croissants tak�e, ale pain au chocolat smaczniejszy.

Potrz�sn�� g�ow�.

��Raczej nie. Dzi�kuj�.

Po�o�y�am ciastko na talerzyku i postawi�am przed nim.

��Od firmy � powiedzia�am. � Niech pan spr�buje. Sama zrobi�am.

To by�o niew�a�ciwe. Zobaczy�am, jak jego twarz zn�w si� zamyka, weso�o�� zgas�a pod ju� znanym mi wyrazem ostro�nej nijako�ci.

��Mog� zap�aci� � rzek� troch� wyzywaj�co. � Mam pieni�dze. -Wygrzeba� gar�� monet z kieszeni kombinezonu. Monety potoczy�y si� po ladzie.

��Niech pan to schowa � poleci�am.

��M�wi� pani. Mog� zap�aci�. � Upiera� si� ze wzrastaj�cym gniewem. � Nie potrzebuj�

Po�o�y�am d�o� na jego r�ce. Czu�am op�r przez chwil�, potem spojrza� mi w oczy.

��Nikt niczego nie potrzebuje � powiedzia�am �agodnie. Ju� zdawa�am sobie spraw�, �e swoj� go�cinno�ci� zrani�am jego dum�. � Zaprosi�am pana. � Nadal patrzy� wrogo. -Tak samo zapraszam wszystkich innych: Caro Clairmont, Guil-laume'a, Duplessise'a, nawet Paul-Marie Muscata, tego, kt�ry wyprosi� was z kawiarni. I nie odmawiaj�. � Odczeka�am chwil�, �eby to do niego dotar�o. � Czym pan si� tak wyr�nia, �e tylko pan mo�e mi odmawia�?

Wyra�nie si� zawstydzi�, wymamrota� co� pod nosem w swoim marsylskim dialekcie. Napotka�am jego wzrok i u�miechn�� si�.

��Przepraszam. Nie zrozumia�em. � Zawaha� si� niezr�cznie i wzi�� ciastko. � Ale nast�pnym razem ja zaprosz� pani� i dziewczynk� do siebie � oznajmi� stanowczo. -I b�d� bardzo obra�ony, je�eli pani odm�wi.

Potem by� prawie swobodny, niemal nieskr�powany. Rozmawiali�my o pogodzie, szybko jednak rozmowa zesz�a na tor bardziej osobisty. Powiedzia� mi, �e jest na rzece od sze�ciu lat, z pocz�tku sam, z czasem w gromadzie. Kiedy� by� budowniczym i nadal zarabia, dokonuj�c remont�w, a latem i jesieni� pracuje przy zbiorach. Zorientowa�am si�, �e do prowadzenia takiego w�drownego trybu �ycia zmusi�y go jakie� k�opoty, ale roztropnie powstrzyma�am si� od pyta�.

Wyszed�, kiedy przyszli moi stali klienci. Guillaume, kt�ry powita� go grzecznie, Narcisse, kt�ry po swojemu skin�� szybko g�ow�. Chcia�am, �eby zosta�, porozmawia� z nimi, ale w�o�y� reszt� pain au chocolat do ust i wymasze-rowa� z t� bezczeln�, wynios�� min�, jak� sobie narzuca wobec �wiata.

Za rogiem odwr�ci� si� raptownie.

��Niech pani nie zapomni o zaproszeniu! � zawo�a� tak, jakby sam nagle sobie o tym przypomnia�.- Sobota, si�dma wieczorem! Z t� ma�� nieznajom�! -I odszed�, zanim zd��y�am mu podzi�kowa�.

Guillaume zwleka� nad swoj� czekolad� wyj�tkowo d�ugo. Narcisse wyszed�, kiedy przyszed� Georges, potem wst�pi� Arnauld po trzy trufle szampa�skie � zawsze to samo: trzy trufle i wyraz twarzy przepraszaj�co wyczekuj�cy � a Guillaume wci�� jeszcze siedzia� na swym z\vy-k�ym miejscu, niedu�y, o delikatnych rysach, mizerny, udr�czony. Zagadywa�am go, ale odpowiada� gniewnymi monosylabami i my�l� by� gdzie indziej. Charly le�a� pod stolikiem zwiotcza�y, bez ruchu.

��Rozmawia�em z cure Reynaudem � powiedzia� w ko�cu Guillaume tak raptownie, �e a� podskoczy�am. � Pyta�em go, co powinienem zrobi� z Charlym.

Tylko patrzy�am wyczekuj�co.

��Trudno mu wyt�umaczy� � m�wi� dalej swym �agodnym, kulturalnym g�osem. � W jego poj�ciu jestem uparty, skoro nie chc� s�ucha� weterynarza. I co gorsza, g�upi. Bo ostatecznie Charly to nie cz�owiek. � Umilk�, czu�am, z jakim trudem zachowuje panowanie nad sob�.

��Czy rzeczywi�cie jest tak �le? � Z g�ry zna�am odpowied�, widzia�am ten smutek.

��Chyba tak.

��Rozumiem.

Machinalnie pochyli� si� i pog�aska� Charly'ego. Pies zamerda� s�abo ogonem, zaskomla� cicho.

��Piesku mi�y. � Guillaume si� u�miechn��. � Cure Reynaud nie jest z�y. Nie chcia�by wydawa� si� okrutny. Ale jak m�g� powiedzie�, �e� w taki spos�l�

��Co powiedzia�?

Z bladym u�miechem, w oszo�omieniu Guillaume si� wyprostowa�, wzruszy� ramionami.

��Powiedzia�, �e robi� z siebie g�upca, troszcz�c si� o tego psa ju� od lat. �e jemu wszystko jedno, co robi�, ale to �mieszne cacka� si� ze zwierz�ciem jak z cz�owiekiem i marnowa� pieni�dze na bezu�yteczne leczenie.

Gniew a� mnie zabola�.

��Ile� w tym z�o�ci! Guillaume potrz�sn�� g�ow�.

��Cure nie rozumie � wyja�ni�. � Rzeczywi�cie nie lubi zwierz�t. Ale Charly i ja jeste�my razem ju� tak d�ugo� -�zy stan�y mu w oczach, szybko si� odwr�ci�, �eby je ukry�. � P�jd� do weterynarza, tylko sko�cz� pi�. � Jego szklanka sta�a na ladzie pusta od dwudziestu minut. � Mo�e to jeszcze nie b�dzie dzisiaj? � zapyta� prawie z rozpacz�. � On jeszcze jest weso�y. I ma ostatnio wi�kszy apetyt, wiem, �e tak. Nikt nie mo�e mnie do tego zmusi�. -Teraz m�wi� jak krn�brne dziecko. � B�d� wiedzia�, kiedy naprawd� przyjdzie czas. B�d� wiedzia�.

Nie mog�am podnie�� go na duchu, jednak usi�owa�am. Pochyli�am si�, pog�aska�am Charly'ego, poczu�am pod palcami sk�r� i ko�ci. Pewne schorzenia da si� wyleczy�. Rozgrza�am sobie palce i zacz�am delikatnie maca�. Ta naro�l chyba si� powi�kszy�a. Poj�am, �e nie ma nadziei.

��To pana pies, Guillaume � powiedzia�am. � Pan wie najlepiej.

��Tak. � Na chwil� jak gdyby si� rozja�ni�. -Lekarstwo mu pomaga. On ju� nie skomli w nocy.

Pomy�la�am o mojej matce w jej ostatnich miesi�cach. By�a blada, cia�o jej zanika�o, delikatny uk�ad kostny prze�wieca� przez sflacza�� sk�r�, oczy b�yszcza�y gor�czkowo. � "Floryda, kochanie, Nowy Jork, Chicago, Wielki Kanion, tyle do zobaczenia!". � I ukradkiem krzycza�a w nocy.

��Po pewnym czasie trzeba po�o�y� kres cierpieniu � powiedzia�am. � To bezcelowe. Ukrywanie si� pod uzasadnieniami, stawianie sobie kr�tkoterminowych cel�w, �eby przeci�gn�� jeszcze tydzie�. Po pewnym czasie brak godno�ci boli bardziej ni� wszystko inne. Trzeba odetchn��.

Kremacja w Nowym Jorku, popio�y rozrzucone w porcie. Dziwne, zawsze sobie wyobra�a�am �mier� w ��ku w�r�d ukochanych os�b. A zamiast tego a� za cz�sto spotkanie z ni� jest zawrotnie raptowne, panika i leci si� w zwolnionym tempie na daremne wy�cigi ze s�o�cem ko�ysz�cym si� jak wahad�o.

��Gdybym mia�a wyb�r, wybra�abym to. Niebolesny zastrzyk. Przyjazn� r�k�. To lepsze ni� samotne umieranie w nocy albo pod ko�ami taks�wki na ulicy, gdzie nikt si� nie zatrzyma, �eby drugi raz spojrze�. � Us�ysza�am, �e my�l� g�o�no. � Przepraszam, Guillaume � powiedzia�am, widz�c jego przera�enie. � Tak zamy�li�am si� o r�nych sprawach.

��W porz�dku � powiedzia� cicho, po�o�y� na lad� monety. � I tak ju� mia�em p�j��. � Wzi�� kapelusz jedn� r�k�, Charly'ego drug� i wyszed�, garbi�c si� troch� bardziej ni� zwykle; ma�a szara posta�, nios�ca co�, co mog�oby by� torb� zakup�w spo�ywczych czy starym p�aszczem nieprzemakalnym, czy czym� zupe�nie innym.

Sobota, 1 marca

Obserwuj� jej sklep. U�wiadamiam sobie, �e robi� to, odk�d si� wprowadzi�a. Obserwuj�, kto wchodzi, kto wychodzi i kto si� tam potajemnie gromadzi. Tak jak za m�odu urzeczony i pe�en wstr�tu obserwowa�em gniazda os. Zacz�li chytrze, przychodzili z pocz�tku ukradkiem o zmierzchu i wczesnym rankiem. Potem udawali klient�w. Fili�anka kawy, paczka rodzynk�w w czekoladzie dla dzieci. A teraz ju� wcale nie dbaj� o pozory. Ci Cyganie przychodz� bez �adnej �enady, wyzywaj�co patrz�c na moje zas�oni�te okno � ten rudy o bezczelnych oczach, dziewczyna chuda jak szczapa, utleniona blondynka, Arab z ogolon� g�ow�. Ona wo�a ich wszystkich po imieniu: Roux i Zezette, i Blanche, i Ahmed. Wczoraj o dziesi�tej podjecha�a pod sklep ci�ar�wka Clairmonta, kierowca bez s�owa wy�adowa� materia�y budowlane � deski, farby i smo��. Ona wypisa�a mu czek. Nast�pnie musia�em patrze�, jak jej u�miechni�ta kompania podnosi te skrzynie, legary, kartony na ramiona i ze �miechem zabiera je do Les Marauds. By� w tym podst�p. Podst�p i k�amstwo. Z jakiej� przyczyny ona chce, aby si� panoszyli. Oczywi�cie to na z�o�� mnie tak ich rozzuchwala. Nic nie mog� zrobi�, pozostaje mi tylko zachowa� z godno�ci� milczenie i modli� si� o jej upa-dek. Ona tak bardzo mi utrudnia pe�nienie powinno�ci. Od razu nale�a�o si� upora� z Armande Yoizin, kt�ra poleci�a na jej rachunek wydawa� �ywno�� dla nich. Nale�a�o od razu, teraz ju� jest za p�no, ci rzeczni Cyganie nabrali do�� zapas�w na dwa tygodnie. Codzienne zakupy � chleb, mleko � za�atwiaj� w Agen. Na my�l, �e mo�e zostan� d�u�ej, ��� podchodzi mi do gard�a. C� jednak mo�na poradzi�, gdy takie osoby ich wspieraj�? Od ciebie, mon pere, us�ysza�bym, co mam zrobi�, gdyby� tylko m�g� mi powiedzie�. Wiem, �e ty by� bez wahania wype�ni� swoj� powinno��, cho�by najbardziej nieprzyjemn�.

Gdyby� tylko m�g� mi powiedzie�. Najl�ejszy u�cisk palc�w by wystarczy�. Drgnienie rz�s, cokolwiek, cokolwiek, aby pokaza�, �e zosta�o mi wybaczone. Nie? Nie poruszasz si�, mon pere. Tylko ci�ko syczy, grzmi aparat, kt�ry oddycha za ciebie, przepuszcza powietrze przez twoje zwi�d�e p�uca. Wiem, kiedy� obudzisz si� uleczony i oczyszczony, i moje imi� b�dzie pierwszym s�owem, jakie wypowiesz. Widzisz, ja rzeczywi�cie wierz� w cuda. Ja, kt�ry przeszed�em przez ogie�, wierz�.

Postanowi�em porozmawia� z ni� dzisiaj. Rozumnie, niczego nie wypominaj�c, jak ojciec z c�rk�. Tak aby zrozumia�a. Zacz�li�my, �e tak powiem, ze z�ej beczki, ona i ja. Mo�e mogliby�my zacz�� znowu. By�em got�w, mon pere, okaza� wielkoduszno��. Got�w zrozumie�. Jednak podchodz�c do sklepu, zobaczy�em przez okno, �e ten Roux tam jest i wlepia we mnie twarde jasne oczy z owym kpi�cym lekcewa�eniem, jakie wszyscy jemu podobni lubi� okazywa�. Trzyma� szklank� z czym� w r�ce. Niebezpieczny brutal o d�ugich w�osach i w brudnym kombinezonie. Nawet przyznam, �e szarpn�� mn� niepok�j o t� kobiet�. Czy ona nie pojmuje, z jak wielkim igra niebezpiecze�stwem, zadaj�c si� z tymi lud�mi? Czy wcale nie dba o siebie, o swoje dziecko? Ju� mia�em odwr�ci� si� i odej��, gdy moj� uwag� przyci�gn�� plakat w oknie wystawowym. Przeczyta�em to og�oszenie, lecz udawa�em, �e jeszcze czytam, aby nieznacznie popatrze� na ni�, na nich przez okno. Ona by�a w sukni z jakiego� kosztownego materia�u koloru czerwonego wina i w�osy mia�a rozpuszczone. Ze sklepu dolatywa� jej �miech.

Przenios�em wzrok z powrotem na ten plakat. Pismo by�o dzieci�ce, niekaligraficzne:

Grand Festival du Chocolat!

W La Celeste Praline

Pocz�tek w Niedziel� Wielkanocn�

Wszystkich zapraszamy!!!

Przeczyta�em ponownie ze wzrastaj�cym oburzeniem. Ze sklepu nadal s�ysza�em jej g�os i brz�kanie szklanek. Ona, poch�oni�ta rozmow�, jeszcze mnie nie zauwa�y�a. Sta�a ty�em do drzwi z jedn� nog� wysuni�t� jak tancerka. Zobaczy�em jej p�askie p�ytkie pantofle z kokardkami i to, �e jest bez po�czoch.

Pocz�tek w Niedziel� Wielkanocn�

Ja ju� rozumiem ten festiwal. Jej z�o�liwo��, jej przekl�t� z�o�liwo��. Od samego pocz�tku musia�a planowa� ten sw�j festiwal czekolady, planowa� tak, aby si� zbieg� z najbardziej u�wi�conymi uroczysto�ciami ko�cielnymi. Od chwili przybycia w t�usty wtorek musia�a o tym my�le�, pragn�c podkopa� m�j autorytet, zrobi� po�miewisko z mojego nauczania. Ona ze swoj� kompani� z rzeki.

Rozgniewany, aczkolwiek powinienem si� wycofa�, pchn��em drzwi i wszed�em do sklepu. Brzd�kni�cie dzwonk�w zaanonsowa�o mnie jak kpina Odwr�ci�a si�, spojrza�a na mnie z u�miechem. W tym momencie, gdybym nie mia� ju� niezbitego dowodu jej m�ciwo�ci, m�g�bym przysi�c, �e to u�miech szczery.

��Monsieur Reynaud.

W sklepie by�o gor�co, pachnia�a czekolada. Zupe�nie inaczej ni� lekka czekolada w proszku, kt�r� pami�tam z dzieci�stwa, ta mia�a zapach mocny, d�awi�cy jak wonne ziarenka kawy w kramie na targowisku, przypominaj�cy amaretto i tiramisu, jaki� aromat w�dzenia, a� przenika�o to do ust i nap�ywa�a �lina. Srebrny czajnik z czekolad� sta� na kontuarze, lecia�a z niego para. Uprzytomni�em sobie, �e nie jad�em jeszcze �niadania.

��Mademoiselle. � �a�owa�em, �e nie mog� przybra� tonu bardziej autorytatywnego. Oburzenie zaciska�o mi krta�, wi�c zamiast s�usznie podnie�� g�os, tylko zaskrzecza�em jak ugrzeczniona �aba.

��Mademoiselle Rocher. � Spojrza�a na mnie zaintrygowana. � Widzia�em pani og�oszenie!

��Ach tak? Napije si� ksi�dz z nami?

��Nie!

��Moje chococcino jest doskona�e, je�li ma ksi�dz wyrobiony smak.

��Nie mam!

��Czy�by? � Jej g�os by� fa�szywie troskliwy. � Mo�e ksi�dz jednak si� napije creme? Lub mocha? Z wysi�kiem si� opanowa�em.

��Nie b�d� pani trudzi�, dzi�kuj�.

U jej boku ten rudy roze�mia� si� cicho i powiedzia� co� swoim rynsztokowym �argonem. Zauwa�y�em, �e ma r�ce pomazane farb�, biel w zag��bieniach d�oni i na k�ykciach. Czy�by pracowa�? Je�li tak, to u kogo? Gdyby�my byli w Marsylii, policja by go aresztowa�a za prac� na czarno. Przeszukanie jego �odzi mo�e by da�o dosy� materia�u dowodowego � narkotyki, rzeczy pochodz�ce z kradzie�y, pornografia, bro� � aby zamkn�� go definitywnie. Wszelako jeste�my w Lansquenet. Trzeba by powa�nego aktu przemocy, aby policja si� tutaj zjawi�a.

��Przeczyta�em pani plakat � zacz��em znowu z ca�� godno�ci�, jak� zdo�a�em w sobie zebra�. Ta jej mina uprzejmego zainteresowania, te pl�saj�ce oczy. � Musz� powiedzie� � Odchrz�kn��em, poniewa� znowu poczu�em smak ��ci. � Musz� powiedzie�, �e w moim przekonaniu czas takiej� imprezy� napawa mnie ubolewaniem.

��Czas? � Ta niewinna mina. � Ksi�dz m�wi o �wi�tach wielkanocnych? � U�miechn�a si� p�g�bkiem, z�o�liwie. � Przecie� to w�adze ko�cielne ustanowi�y te �wi�ta. Ksi�dz powinien si� z tym zwr�ci� do papie�a.

Utkwi�em w niej zimny wzrok.

��My�l�, �e pani dobrze wie, o czym m�wi�. -I znowu to jej uprzejme pytaj�ce spojrzenie. � Festiwal czekolady. Wszystkich zapraszamy. � Jak gotuj�ce si� mleko wzbiera� we mnie niepohamowanie gniew. Na chwil� doda� mi energii, mocy. Wycelowa�em w ni� oskar�ycielsko palec. -Niech si� pani nie zdaje, �e nie odgad�em, o co tu chodzi!

��Niech ja sama odgadn�. � Uda�a uprzejme zainteresowanie. � To ma by� atak na ksi�dza osobi�cie? Zamach, kt�ry by podwa�y� fundament Ko�cio�a katolickiego? -Nag�� piskliwo�ci� g�osu zdradzi�a, �e si� �mieje. � Bo�e uchowaj, w sklepie z czekolad� wielkanocne jajka na Wielkanoc! � Teraz mia�a g�os niepewny, prawie dr��cy, jak gdyby zl�k�a si� nie wiadomo czego. Gdy rudy patrzy� na mnie gro�nie, z wysi�kiem opanowa�a ten przelotny l�k, kt�ry zauwa�y�em, i powiedzia�a spokojnie: � Na pewno b�dzie miejsce dla nas dwojga. Mo�e ksi�dz jednak napije si� czekolady? Mog�abym wyja�ni�, co�

Potrz�sn��em g�ow� jak pies n�kany przez osy. Jej spok�j mnie rozw�cieczy�, zapach czekolady omal nie wprawia� w sza�. W uszach mi szumia�o, w oczach kot�owa�o. Przez chwil� mia�em zmys�y nienaturalnie wyostrzone, czu�em jej perfumy, pieszczot� lawendy, ciep�� korzenn� wo� jej sk�ry. I powiew z bagien, pi�mowy zapach oleju silnikowego, potu i farby zalatuj�cy od jej rudego kompana.

��Ja� nie� ja� � Jak w koszmarnym �nie zapomnia�em, co chcia�em powiedzie�. Co� o szacunku chyba, o spo�eczno�ci, o tym, aby�my pod��ali pospo�u w jednym kierunku i �e prawomy�lno��, przyzwoito��, moralno�� Tylko prze�yka�em powietrze, w g�owie wci�� mi si� kr�ci�o. � Ja� ja� � Nie mog�em si� oprze� wra�eniu, �e to jest jej dzia�anie, ona rozci�ga nici moich zmys��w, si�ga w m�j umys�� Pochyli�a si�, udaj�c troskliwo��. Zn�w mnie osacza� ten zapach.

��Ksi�dzu s�abo? � Us�ysza�em jej g�os jak z bardzo daleka. � Monsieur Reynaud?

Odepchn��em j� dr��cymi r�kami.

��To nic. -W ko�cu odzyska�em mow�. � Ma�a� niedyspozycja. Nic. Do widze�

Na o�lep ruszy�em ku drzwiom. Czerwona saszetka zwieszona z framugi otar�a mi si� o twarz. Jeszcze jaki� jej przes�d� I zn�w absurdalne wra�enie: to ta �mieszna rzecz powoduje moje z�e samopoczucie, zio�a i ko�ci w zeszytym woreczku wisz� tu, aby m�ci� mi umys�. Zach�ystuj�c si�, chwiejnie wyszed�em na rynek.

W g�owie mi si� rozja�ni�o, gdy tylko dotkn�� jej deszcz, wszelako szed�em przed siebie, szed�em i szed�em.

Zatrzyma�em si� dopiero przy twoim ��ku, mon pere. Serce mi �omota�o, pot sp�ywa� po twarzy, lecz wreszcie oczy�ci�em si� z obecno�ci tej kobiety. Czy tak w�a�nie, mon pere, czu�e� si� tamtego dnia dawno w starej kancelarii? Czy pokusa przybiera takie w�a�nie oblicze?

Dmuchawce si� pieni�, ich gorzkie li�cie wyrastaj� z czarnej ziemi, ich bia�e korzenie rozwidlaj� si� g��boko, w�eraj� mocno. Wkr�tce dmuchawce zakwitn�. Do domu wr�c� drog� nad rzek�, mon pere, aby popatrze� na to p�ywaj�ce ma�e miasto, kt�re nawet teraz si� powi�ksza na wezbranej Tannes. Sporo �odzi jeszcze przyp�yn�o, odk�d ostatnio by�em u ciebie, rzeka jest nimi wprost wybrukowana. Cz�owiek m�g�by przej�� na drugi brzeg such� nog�.

Wszystkich zapraszamy

Czy ona ma taki zamiar. Zgromadzi� tych ludzi, �wi�towa� grzech? Jake�my walczyli, mon pere, aby wypleni� te pozosta�e tradycje poga�skie, jake�my nauczali, przemawiali do serc. C� kiedy jajko, zaj�c, nadal �ywe symbole tego uporczywego korzenia poga�stwa, nadal s� wystawiane jako takie. Przez pewien czas byli�my czy�ci. Ale gdy ona tu jest, czyszczenie trzeba zacz�� na nowo. Jeszcze raz wyzwanie, pr�ba tym razem ci�sza. A moja trz�dka, t�pa, ufna trz�dka odwraca si� ku niej, s�ucha� Armande Yoizin, Michel Narcisse, Guillaume Duplessis, Josephine Muscat, Georges Clair-mont. Ci us�ysz� swoje nazwiska w jutrzejszym kazaniu, gdy b�d� m�wi� o wszystkich, kt�rzy si� ku niej sk�aniaj�. Festiwal czekolady to cz�� tego obrzydlistwa� Tak powiem. Bratanie si� z rzecznymi Cyganami, rozmy�lne deptanie naszych obyczaj�w i przepis�w, wp�yw, jaki ona wywiera na nasze dzieci � wszystko to s� oznaki, tak powiem, wszystko to s� oznaki zdradzieckich skutk�w jej obecno�ci tutaj.

Ten festiwal si� nie uda. Po prostu uda� si� nie mo�e wobec takiego sprzeciwu. Co niedziela b�d� pot�pia� jej przedsi�wzi�cie w kazaniach. B�d� wyczytywa� nazwiska jej kolaborant�w i modli� si� o ich wyzwolenie. Dobrze, �e ci Cyganie ju� wnie�li niepok�j. Muscat si� uskar�a, �e samo ich s�siedztwo odstrasza kawiarnianych go�ci, �e ha�as z ich obozowiska, ta muzyka, te ognie zmieni�y Les Ma-rauds w p�ywaj�ce slumsy, rzeka b�yszczy od rozlanego oleju, kupy �mieci p�yn� z nurtem. A jego �ona o ma�o nie przyj�a ich w kawiarni, jak s�ysza�em. Na szcz�cie Muscat nie da si� sterroryzowa�. I Clairmont mi m�wi�, �e z �atwo�ci� ich wyrzuci� w zesz�ym tygodniu, gdy przyszli do niego. Widzisz, mon pere, pomimo swego zuchwalstwa ci Cyganie to tch�rze. Muscat zablokowa� drog� z Les Marauds, aby ich zniech�ci� do przechodzenia obok jego domu. Przemoc powinna mnie przera�a�, mon pere, lecz poniek�d by�bym z czego� takiego rad. M�g�by to by� pretekst do wezwania policji z Agen. Chyba zn�w porozmawiam z Muscatem, on b�dzie wiedzia�, co zrobi�.

Sobota, 1 marca

��d� mieszkalna Roux jest jedn� z cumuj�cych najbli�ej brzegu rzeki, w pewnej odleg�o�ci od innych, naprzeciwko domu Armande, Dzi� wieczorem na jej dziobie i rufie wisia�y papierowe latarnie jak p�omienne owoce i kiedy dosz�y�my do Les Marauds, poczu�y�my ostry zapach pieczenia na ruszcie. Okna Armande by�y na o�cie� otwarte i �wiat�o rzuca�o nier�wne desenie na wod�. Zauwa�y�am, �e nie ma �mieci, oni starannie wszystkie odpadki pozbierali do stalowych b�bn�w, �eby je spali�. Z kt�rej� �odzi, dalej na rzece, dolatywa�y d�wi�ki gitary. Roux siedzia� na niedu�ym molo i patrzy� na wod�. Gromadka ludzi ju� si� do niego przy��czy�a, rozpozna�am Zezette i dziewczyn� imieniem Blanche, i Ahmeda z Afryki P�nocnej. Przy nich co� si� gotowa�o na przeno�nym mosi�nym piecyku pe�nym w�gla.

Anouk od razu tam pobieg�a. Podchodz�c, us�ysza�am, jak Zezette �agodnie j� ostrzega.

��Ostro�nie, kotku, to gor�ce.

Blanche poda�a mi kubek grzanego wina z korzeniami. Przyj�am.

��Co pani o tym powie?

Wino by�o s�odkie i ostre od cytryny i ga�ki muszkato�owej, a przy tym tak mocne, �e a� �cisn�o mnie w gardle. Po raz pierwszy od wielu tygodni zapad�a bezchmurna noc, para naszych oddech�w wygl�da�a jak ma�e bia�e smoki w nieruchomym powietrzu.

��Pantoufle tak�e chce. � Anouk wskaza�a rondel z tym zaprawionym korzeniami winem. Roux u�miechn�� si� szeroko.

��Pantoufle?

��Jej kr�lik � powiedzia�am szybko. � Jej� wymy�lony przyjaciel.

��Nie jestem pewny � zwr�ci� si� do Anouk � czy Pan-toufle'owi by to smakowa�o. Mo�e wola�by troch� soku z jab�ek?

��Zapytam go � powiedzia�a Anouk.

Roux � sylwetka w blasku ognia, kiedy dogl�da� tego, co gotowa� � wydawa� si� tutaj inny, swobodniejszy. Przypomnia�y mi si� rzeczne raki, roz�upywane i pieczone na �arze, sardynki, wczesna s�odka kukurydza, s�odkie kartofle i jab�ka w palonym cukrze. Jedli�my palcami z blaszanych talerzy, popijali�my cydr i to wino. Kilkoro dzieci zacz�o bawi� si� z Anouk na brzegu rzeki. Armande zesz�a do nas, rozgrza�a sobie r�ce przy piecyku.

��Gdybym tylko by�a m�odsza � westchn�a � mog�abym tak balowa� co noc. � Wzi�a gor�cy kartofel i w�gli i �onglowa�a nim zr�cznie, �eby go ostudzi�. � O takim w�a�nie �yciu marzy�am w dzieci�stwie. Domek na �odzi, mn�stwo przyjaci�, ka�dej nocy weso�o� � Spojrza�a z�o�liwie na Roux. � My�l�, �e uciekn� z tob� � o�wiadczy�a -zawsze mia�am s�abo�� do rudych m�czyzn. Mo�e jestem stara, ale r�cz�, �e jeszcze mog�abym ci� nauczy: tego i owego.

Roux si� u�miecha�. Dzisiaj nie widzia�am w nim ani �ladu skr�powania. By� w dobrym humorze, wci�� na nowo nape�nia� kubki winem czy cydrem, wzruszaj�co zadowolony, �e jest gospodarzem. Flirtowa� z Armande, prawi�c jej przesadne komplementy i tak j� roz�mieszaj�c, �e raz po raz kraka�a ze �miechu. Uczy� Anouk rzuca� p�asko kamyki po wodzie. W ko�cu pokaza� nam swoj� ��d�, starannie utrzyman� i czyst� � male�k� kuchni�, male�k� �adowni� ze zbiornikiem wody i zapasami �ywno�ci, sypialni� pod dachem z pleksiglasu.

��To by� wrak, kiedy j� kupi�em � powiedzia�. � Ale doprowadzi�em j� do porz�dku i teraz jest nie gorsza ni� dom na l�dzie. � U�miechn�� si� troch� �a�o�nie, jak gdyby si� przyznawa� do jakiej� dziecinady. � Mn�stwo w�o�y�em w ni� pracy, tylko po to, by le�e� na ��ku noc�, s�ucha� wody i patrze� w gwiazdy.

Anouk wylewnie wyrazi�a uznanie.

��Podoba mi si�! Strasznie mi si� podoba! I matka Jeannota wcale nie ma racji, to wcale nie jest kupa� kupa� jako� tak.

��Kupa gnoju � podsun�� Roux delikatnie. Szybko spojrza�am na niego, ale �mia� si�. � Nie jeste�my tacy okropni, jak niekt�rzy ludzie my�l�.

Anouk si� oburzy�a.

��My nie my�limy, �e jeste�cie okropni.

Wzruszy� ramionami.

P�niej by�a muzyka: flet i skrzypki, i par� b�bn�w zaimprowizowanych z puszek i pojemnik�w na �mieci. Anouk te� gra�a na swojej dzieci�cej tr�bce, dzieci ta�czy�y tak szale�czo i tak blisko brzegu, �e trzeba by�o je odprawi� na bezpieczn� odleg�o��. Wyruszy�y�my stamt�d ju� dobrze po jedenastej. Anouk, zm�czona, pada�a z n�g, ale upiera�a si�, �eby jeszcze zosta�.

��Na dzi� wystarczy � powiedzia� jej Roux. � Mo�esz tu wraca�, kiedy tylko zechcesz.

Podnosz�c j� w obj�ciach, podzi�kowa�am mu za mi�y wiecz�r.

��Prosz� bardzo. � Spojrza� poza mnie, pod g�r�. Ju� bez u�miechu, lekko zmarszczy� brwi.

��Co si� dzieje?

��Nie wiem. Prawdopodobnie nic.

W Les Marauds jest niewiele �wiate� ulicznych. Tote� jak rz�sist� iluminacj� wida� ��t� latarni� przed Cafe de la Republique, ja�niej�c� t�usto na w�skiej drodze. Dalej avenue des Francs Bourgeois rozszerza si� w dobrze o�wietlon� alej� drzew. Roux patrzy� jeszcze przez chwil�, mru��c oczy.

��Wydawa�o mi si�, �e kto� stamt�d schodzi. Pewnie to by�a gra �wiate�. Teraz nie widz� nikogo.

Nios�am Anouk do domu. Za nami cich�a katarynkowa muzyka p�ywaj�cego karnawa�u. Kiedy si� obejrza�am, na molo ta�czy�a Zezette � sylwetka na tle �uny dogasaj�cego ognia, poni�ej skaka� jej rozszala�y cie�. Mijaj�c Cafe de la Republique, zobaczy�am, �e drzwi s� uchylone, chocia� w kawiarni by�o ciemno. Us�ysza�am odg�os zamykania drzwi wewn�trznych, jak gdyby kto� przedtem czatowa�. Ale m�g� to by� przeci�g.

Niedziela, 2 marca

Ledwie marzec si� zacz��, deszcz si� sko�czy�. Niebo jest surowe, nagi b��kit pomi�dzy szybko sun�cymi chmurami. Wiatr, kt�ry zerwa� si� w nocy, wieje coraz silniejszy, dmucha w zakamarki, grzechocze oknami. Dzwony ko�cielne bij� jak szalone, mo�e te� przej�te nag�� zmian�. Na wie�y posta� z kos� obraca si� � obraca na tle kot�uj�cego nieba, jej zardzewia�a podstawa zgrzyta. Anouk w swoim pokoju �piewa piosenk� o wietrze.

Via l'bon vent, v'ld l'joli vem Via l'bon vent, ma mi� m'appelle

Via l'bon vent, v'ld l'joli vem Via l'bon vent, ma mi� m'attend

Wiatr marcowy to z�y wiatr, mawia�a moja matka. Mi wbrew temu wydaje si� dobry, pachnie sokiem ro�lin i ozonem, i sol� dalekiego morza. Dobrym miesi�cem jest marzec, kiedy luty ucieka tylnymi drzwiami, a od frontu ju� czeka wiosna � dobrym miesi�cem na smiany.

Przez pi�� minut stoj� na rynku z wyci�gni�tymi r�kami i czuj� wiatr we w�osach. Zapomnia�am narzuci� p�aszcz, czerwona sp�dnica k��bi si� wok� mnie i faluje. Jestem latawcem, lec� z wiatrem ponad wie�� ko�cio�a, ponad siebie sam�. Na chwil� trac� orientacj�. Widz� swoj� szkar�atn� figurk� daleko w dole. Kiedy opadam w siebie z powrotem, Reynaud patrzy z wysokiego okna. Oczy ma ciemne od niech�ci, twarz w s�o�cu blad�, prawie niepoz�ocon� s�onecznym blaskiem. D�onie zaciska na parapecie, k�ykcie bielej� matowo jak jego twarz.

Wiatr uderzy� mi do g�owy. Weso�o macham r�k� w stron� ksi�dza, zanim wchodz� z powrotem do sklepu. On to uzna za wyzwanie, wiem, ale dzi� rano jestem beztroska. Wiatr rozwia� moje obawy. Machaniem r�ki witam Cz�owieka w Czerni w jego wie�y, a wiatr ta�czy z moj� sp�dnic�. Jest mi tak, jakbym czeka�a na mi�e, mi�e niespodzianki.

Troch� tego nowego optymizmu poczuli chyba ludzie w Lansquenet. Widz�, jak spiesz� do ko�cio�a. Dzieci biegn� pod wiatr z r�kami roz�o�onymi jak skrzyd�a, psy szczekaj� tylko po to, �eby szczeka�, nawet doro�li s� pogodni, chocia� z oczu p�yn� im �zy, bo wiatr zimny. Caroline Clairmont w nowym wiosennym p�aszczu, w nowym kapeluszu trzyma syna za �okie�. Luc zerka na mnie, woln� r�k� zas�ania u�miech. Josephine i Paul-Marie Muscat id� rami� w rami� jak kochaj�ce si� ma��e�stwo, chocia� ona wci�� si� krzywi i patrzy wyzywaj�co spod nasuni�tego na czo�o br�zowego beretu. Jej m�� rzuca mi gro�ne spojrzenie przez szyb�, poruszaj�c ustami. Guillaume jest dzisiaj bez Charly'ego, tylko nadal z plastikow� smycz� na nadgarstku � samotny, �a�osny bez swojego psa. Arnauld k�ania mi si� z daleka. Narcisse zatrzymuje si�, �eby obejrze� geranium w cebrzyku przy drzwiach sklepu, rosgnia-ta jeden listek palcami, w�cha zielony sok. Ten mruk lubi s�odycze, wiem, �e przyjdzie p�niej na mocha i kupi czekoladowe trufle.

Dzwon bije wolniej, uporczywie dudni, domm! domm! � wierni wchodz� w otwarte drzwi ko�cio�a. Przelotnie widz� zn�w Reynauda � teraz w bia�ej kom�y z r�kami z�o�onymi � ochoczo wita swoj� trz�dk�. Wydaje mi si�, �e zn�w spogl�da na mnie poprzez rynek, lekko si� prostuje pod sutann� � ale nie jestem tego pewna.

Siadam przy ladzie i z kubkiem czekolady w r�ce czekam na koniec mszy.

Dzi� nabo�e�stwo trwa d�u�ej ni� zwykle. W miar� jak Wielkanoc si� zbli�a, Reynaud ma zapewne coraz wi�ksze wymagania. Dopiero po p�torej godziny ludzie zaczynaj� wychodzi� z ko�cio�a � jacy� wstydliwi, pochyleni, kiedy wiatr w porywach bezczelnie szarpie chustki na g�owach, niedzielne �akiety, lubie�nie wydyma sp�dnice. Arnauld g�upio u�miecha si� do mnie w przej�ciu, dzi� rano nie pozwoli sobie na trufle szampa�skie. Narcisse wchodzi do sklepu jak zwykle, ale jeszcze mniej ni� zwykle jest komunikatywny. Wyci�ga z kieszeni samodzia�owej marynarki gazet� i popijaj�c, czyta w ciszy. W pi�tna�cie minut p�niej po�owa wiernych wci�� jeszcze jest w ko�ciele, domy�lam si�, �e czekaj� w ogonku do spowiedzi. Zn�w nalewam sobie czekolad�, wypijam. Niedziela to dzie� guzdra�a. Lepiej uzbroi� si� w cierpliwo��.

Nagle zobaczy�am wysuwaj�cy si� z na p� otwartych drzwi ko�cio�a dobrze znany p�aszcz w szkock� krat�. Josephine rozejrza�a si� po pustym rynku i przebieg�a do sklepu. Widz�c Narcisse'a, waha�a si� chwil�, ale wesz�a, obronnie zaciskaj�c pi�ci w do�ku.

��Nie mog� zosta�, Paul si� spowiada, mam dwie minuty � powiedzia�a ostro, z po�piechem, a� s�owa zachodzi�y na siebie jak kostki domina u�o�one rz�dem. � Musi pani trzyma� si� z daleka od tych ludzi. Od tych wodniak�w. Musi pani im powiedzie�, �eby pop�yn�li dalej. Ostrzec ich. � W ten apel wk�ada�a wysi�ek wszystkich mi�ni twarzy. Otwiera�a pi�ci i zamyka�a.

Patrzy�am na ni�.

��Prosz�, Josephine. Niech pani usi�dzie. Napije si� pani czekolady.

��Nie mog�! � Gwa�townie potrz�sn�a g�ow�. Potargane wiatrem w�osy smaga�y j� w policzki. � Przecie� nie mam czasu. Niech pani mnie us�ucha. B�agam. � Spi�ta, wyczerpana, patrzy�a w stron� ko�cielnych drzwi, jakby si� ba�a, �e kto� j� zobaczy u mnie. � On ich pot�pi� w kazaniu � szepn�a. -I pani� te�. M�wi� o pani. M�wi� r�ne rzeczy.

�achn�am si�.

��I co z tego? Co mnie to obchodzi? Bezradnie przy�o�y�a pi�ci do skroni.

��Musi ich pani ostrzec � powt�rzy�a � powiedzie� im, �eby odp�yn�li. I ostrzec Armande. On dzisiaj wyczyta� jej nazwisko. I pani nazwisko. Moje te� wyczyta, je�eli mnie tu zobaczy, a Paul�

��Nie rozumiem, Josephine. Co on mo�e zrobi�? I w�a�ciwie dlaczego mia�abym si� tym przejmowa�?

��Tylko niech pani im powie, dobrze? � Zn�w patrzy�a na ko�ci�. Wysz�o stamt�d kilka os�b. � Nie mog� zosta� -powt�rzy�a � musz� i��. � Ruszy�a ku drzwiom

��Chwileczk�, Josephine� Odwr�ci�a si� do mnie bliska p�aczu.

��Zawsze tak jest � powiedzia�a ochryple -kiedy znajduj� przyjazn� dusz�, ju� on potrafi to zepsu�. Teraz te� tak b�dzie. Pani z tego wyjdzie ca�o, ale ja�

Podesz�am o krok, chcia�am j� uspokoi�. (Cofn�a si�, os�aniaj�c niezdarnie.

��Nie! Nie mog�! Wiem, �e pani chce dobrze, ale ja� po prostu� nie mog�! � Z wysi�kiem wzi�a si� w karby. -Czy pani mnie rozumie? Ja tu mieszkam. Musz� tu mieszka�. Pani jest wolna, mo�e jecha� wsz�dzie, dok�d�

��Pani te� mo�e � przerwa�am �agodnie. Popatrzy�a na mnie, wyci�gn�a r�k� i czubkami palc�w przelotnie dotkn�a mojego ramienia.

��Nie rozumie pani � rzek�a bez urazy. � bo pani jest inna. Ju� my�la�am, �e chyba mog�abym si� nauczy� te� by� inna.

Jej wzburzenie min�o. Wydawa�a si� oboj�tna, daleka w prawie mi�ym oderwaniu od rzeczywisto�ci. W�o�y�a r�ce do kieszeni p�aszcza.

��Przepraszam, Yianne � powiedzia�a po chwili � stara�am si�. Wiem, �e to nie pani wina. Tylko prosz�, niech pani powie wodniakom. Niech pani im powie, �e musz� odp�yn��. To nie jest te� ich wina� tylko nie trzeba, �eby komukolwiek sta�a si� krzywda � doko�czy�a cicho. � Powie im pani?

Wzruszy�am ramionami.

��Nikomu nie stanie si� krzywda � zapewni�am j�.

��To dobrze. � U�miechn�a si� tak bole�nie, �e a� wymownie. � A o mnie niech si� pani nie martwi. Mnie jest �wietnie, naprawd�. � Zn�w ten wymuszony bolesny u�miech.

Kiedy przesuwa�a si� obok mnie do drzwi, zauwa�y�am, �e ma w r�ce co� b�yszcz�cego i kieszenie p�aszcza wypchane galanteri�. Palcami drugiej r�ki przebiera�a pomadki do ust, puderniczki, naszyjniki i pier�cionki.

��To dla pani � powiedzia�a rze�ko, wtykaj�c mi gar�� ukradzionych skarb�w. � W porz�dku. Mam tego jeszcze mn�stwo. -I u�miechni�ta osza�amiaj�co s�odko, odesz�a, zostawi�a mnie z �a�cuszkami, kolczykami i drobiazgami z kolorowego tworzywa w poz�acanej oprawie, kapi�cymi mi z r�ki na pod�og� jak �zy.

P�niej, po po�udniu zabra�am Anouk na spacer do Les Marauds. Obozowisko wygl�da�o weso�o w nowym blasku s�o�ca, pranie trzepota�o na sznurach przeci�gni�tych mi�dzy �odziami, kt�re po�yskiwa�y szk�em i farb�. Ar-mande siedzia�a w fotelu na biegunach w swoim ocienionym ogrodzie przed domem i patrzy�a na rzek�. Roux i Ahmed przycupni�ci na stromym dachu umacniali lu�ne dach�wki. Ju� usun�li spod okap�w stare zbutwia�e listwy i przybili nowe, a same okapy i przycz�ki pomalowali na kolor jasno��ty. Pomacha�am do nich i usiad�am na murku przy Armande. Anouk pobieg�a na brzeg rzeki do swoich przyjaci� z wczorajszego wieczora.

Staruszka by�a wyra�nie zm�czona, troch� opuchni�ta pod du�ym rondem s�omkowego kapelusza. Na kolanach mia�a rob�tk�, kilim czy co� podobnego, ale nie haftowa�a. Powita�a mnie skinieniem g�owy, milcz�ca. Fotel na biegunach ko�ysa� si� prawie niedostrzegalnie tik-tik-tik-

��tik-tik. Pod fotelem spa� skulony kot.

��Caro przysz�a dzi� do mnie � powiedzia�a Armande w ko�cu. � Pewnie powinnam czu� si� zaszczycona. � Obruszy�a si� i ko�ysa�a dalej tik-tik-tik-tik. � Za kogo ona si� uwa�a? � warkn�a nagle. � Za cholern� Mari� Antonin�?

��Duma�a zawzi�cie przez chwil�, ko�ysa�a si� coraz szybciej. � Nic, tylko mi dyktuje, co mog� robi�, czego nie mog�. Przyszed� z ni� ten jej doktor� � Urwa�a. Podnios�a przenikliwe ptasie oczy. � Ona wsz�dzie wetknie nos. Zawsze by�a taka. Zawsze opowiada�a ojcu, co o kim wie. -Teraz nast�pi�o szczekni�cie �miechu. � W ka�dym razie tego mizdrzenia si� nie wzi�a po mnie. Sk�d�e znowu! I ja nigdy nie potrzebowa�am �adnego doktora� ani ksi�dza, �eby mi m�wi�, co mam my�le�.

Wysun�a podbr�dek wyzywaj�co, ko�ysa�a si� jeszcze mocniej.

��By� Luc? � zapyta�am.

��Nie. � Potrz�sn�a g�ow�. � Pojecha� do Agen na turniej szachowy. � Wyraz jej twarzy zmi�k�. � Caro nie wie, �e on przyszed� przedwczoraj. � U�miechn�a si�. � M�dry ten m�j wnuczek. Umie trzyma� j�zyk za z�bami,

��S�ysza�am, �e o pani i o mnie by�a dzi� rano mowa w ko�ciele � poinformowa�am j�. � Zadajemy si� z elementem niepo��danym, tak mi powiedziano.

Prychn�a.

��Nikomu nic do tego, co robi� w moim domu. M�wi� to Reynaudowi. I m�wi�am pere Antoine'owi przed nim. Groch o �cian�, niestety. Te� tylko gada� te same odwieczne bzdury. Duch spo�eczny. Tradycyjne warto�ci. Wci�� ta sama oklepana odwieczna zabawa w moralno��.

��Wi�c tak ju� kiedy� by�o? � zapyta�am zaciekawiona.

��A jak�e. � Energicznie skin�a g�ow�. � Przed laty, kiedy Reynaud by� mniej wi�cej w wieku Luca. Oczywi�cie nieraz od tamtego czasu mieli�my tu w�drownych Cygan�w, ale nigdy nie zostawali d�ugo. A� do teraz. � Popatrzy�a z zadowoleniem na sw�j od�wie�any dom. � Dobrze b�dzie wygl�da�, prawda? Roux m�wi, �e uko�cz� do wieczora. � Nagle zmarszczy�a brwi. � Przecie� mog� go zatrudnia�. To uczciwy cz�owiek i �wietnie pracuje. Georges nie ma prawa m�wi�, �e nie. Nie ma prawa. -Wzi�a w r�ce rob�tk�, ale po�o�y�a z powrotem, nie dodaj�c ani �ciegu. � Nie mog� si� skupi� � wyja�ni�a opryskliwie � za du�o tego dobrego. Najpierw skoro �wit budz� mnie dzwony, potem od razu musz� patrze� na mizdrz�c� si� Caro. Modlimy si� za ciebie, mamo, codziennie � zacz�a przedrze�nia� c�rk�. � Chcemy, �eby� rozumia�a, dlaczego tak bardzo si� o ciebie martwimy. Bardziej prawdopodobne, �e martwi� si� o swoj� opini� w oczach s�siad�w. To zbyt �enuj�ce mie� tak� matk� jak ja, kt�ra przypomina, od czego si� zaczyna�o.

U�miechn�a si� kr�tko, niemi�o, z satysfakcj�.

��Dop�ki ja �yj�, oni wiedz�, �e jest kto�, kto wszystko pami�ta � o�wiadczy�a. -W jaki k�opot ona si� wpakowa�a z tamtym ch�opakiem. Kto za to zap�aci�, eh? I on tak�e wie� Reynaud, ksi�dz bielszy ni� �nieg� � Oczy jej b�yszcza�y z�o�liwo�ci�. � R�cz�, �e opr�cz mnie ju� nikt nie �yje, kto by pami�ta� tak dawn� spraw�, zreszt� niewiele os�b wiedzia�o. By�by wielki skandal, gdybym nie nabra�a wody w usta. � Rzuci�a mi spojrzenie pe�ne czystej przekory. -I nie patrz tak na mnie, dziewczyno. Ja nadal potrafi� zachowa� sekret. My�lisz, �e dlaczego on zostawia mnie w spokoju? Mn�stwo m�g�by zrobi�, gdyby si� uwzi��. Caro zna jego mo�liwo�ci. Ju� pr�bowa�a go zwerbowa� � Ar-mande zachichota�a weso�o. � Che-che-che!

��Raczej bym my�la�a, �e Reynaud nie pochodzi st�d -rzuci�am, �eby j� poci�gn�� za j�zyk. Potrz�sn�a g�ow�.

��Niewielu ludzi go pami�ta � powiedzia�a. -Wyjecha� z Lansquenet, kiedy by� ma�ym ch�opcem. Rozwi�zanie dobre dla wszystkich. � Przez chwil� milcza�a, wspominaj�c. � Ale tym razem lepiej niech zostawi w spokoju ludzi z rzeki, niech przestanie czepia� si� Roux i jego przyjaci�. � Zas�pi�a si�, k��tliwa, chora staruszka. � Ja chc�, �eby byli tutaj. Sprawiaj�, �e czuj� si� m�oda. � Ma�ymi szponiastymi d�o�mi skuba�a bezwiednie rob�tk�. Kot wyczu� ruch, wyszed� spod fotela i wskoczy� jej na kolana, mrucz�c. Podrapa�a go po �ebku, a on mrucza� dalej, delikatnie szturcha� j� �apkami w podbr�dek. � Lariflette -powiedzia�a. Dopiero po chwili poj�am, �e tak si� ten kot nazywa. � To kotka. Mam j� dziewi�tna�cie lat. Czyli ona, licz�c wed�ug czasu kot�w, jest prawie w moim wieku. -Pocmoka�a do Lariflette odpowiadaj�cej g�o�niejszym pomrukiem. � Ubolewaj�, �e mam alergi�. Astm� czy co�. A ja im na to, �e wol� si� udusi�, ni� pozby� si� moich kot�w. Chocia� s� ludzie, kt�rych ch�tnie bym si� pozby�a

bez chwili namys�u.

Lariflette leniwie porusza�a w�sikami. Popatrzy�am na rzek�. Anouk bawi�a si� pod molo z dwojgiem czarnow�osych rzecznych dzieci starszych od niej. O ile dobrze s�ysza�am, to jednak ona nimi dyrygowa�a.

��Zosta� i napij si� kawy � zaproponowa�a Armande. -Mia�am w�a�nie zaparzy�, kiedy przysz�a�. Mam te� lemoniad� dla Anouk.

Sama zaparzy�am kaw� w dziwnej ma�ej kuchni Armande z �elaznym piecem kuchennym i niskim stropem. Bardzo tu jest czysto, ale w �wietle z jedynego male�kiego okna od strony rzeki zielonkawo jak pod wod�. Z ciemnych, niepomalowanych belek zwisaj� p�ki zi� w woreczkach z gazy, z hak�w na pobielonych �cianach miedziane

patelnie. Drzwi tak jak wszystkie inne drzwi w tym domu s� z otworem nad progiem, �eby koty mog�y przechodzi�. Du�e kocisko, le��c na wysokim parapecie, przygl�da�o mi si� z zainteresowaniem, kiedy zaparza�am kaw� w emaliowanym rondelku. Lemoniada, kt�rej skosztowa�am, by�a bez cukru, tylko jakie� s�odziki znalaz�am w salaterce. Pomimo swojej brawury Armande ostatecznie chyba stosuje jakie� �rodki ostro�no�ci.

��Paskudztwo � orzek�a obiektywnie, popijaj�c kaw� z pomalowanej r�cznie fili�anki. � M�wi�, �e nie ma r�nicy. Ale jest. � Skrzywi�a si�. � Caro mi te namiastki przynosi. Przeprowadza rewizj� w moich kredensach. Pewnie chce dobrze. C�, kiedy idiotka.

Powiedzia�am jej, �e jednak powinna bardziej dba� o siebie.

Prychn�a.

��W moim wieku � odpar�a � wszystko zaczyna szwankowa�. Jak nie to, to tamto. � Poci�gn�a nast�pny �yk gorzkiej kawy. � Rimbaud, kiedy mia� szesna�cie lat, powiedzia�, �e chce prze�y�, ile tylko si� da i to mo�liwie najintensywniej. No, ja ju� dobiegam osiemdziesi�tki i zaczynam przyznawa� mu racj�. � U�miechn�a si� szeroko, a mnie zn�w zachwyci�a m�odo�� jej twarzy, niezale�na od rys�w czy karnacji, b�d�ca odbiciem pogody ducha i nadziei, jak gdyby ona ledwie zacz�a odkrywa�, co �ycie ma do zaofiarowania.

��My�l�, �e pani jest chyba za stara, �eby wst�pi� do Legii Cudzoziemskiej � za�artowa�am. � I czy prze�ycia Rimbauda nie by�y czasem nadmiernie bujne?

Obrzuci�a mnie psotnym spojrzeniem.

��No w�a�nie � podchwyci�a. � Przyda�oby mi si� troch� wi�cej nadmiaru. Od dzisiaj b�d� nieumiarkowana� i p�ocha. B�d� si� cieszy� g�o�n� muzyk�, ponur� poezj�, b�d� rampant � o�wiadczy�a zadowolona.

Roze�mia�am si�.

��Pani jest absurdalna � powiedzia�am niby surowo. -Nic dziwnego, �e rodzina za�amuje r�ce nad pani�.

Ale chocia� Armande, ko�ysz�c si� w fotelu, �mia�a si� ze mn� rado�nie, teraz nie jej �miech pami�tam, tylko to, co dojrza�am za tym �miechem � �ywio�owe oszo�omienie, rozpaczliw� weso�o��.

Dopiero p�niej, w �rodku nocy, kiedy spocona obudzi�am si� z na p� zapomnianego koszmarnego snu, przypomnia�am sobie, gdzie widzia�am taki wyraz twarzy ju� przedtem.

Mo�e Floryda, kochanie. Everglades i wyspy Florydy? Di-sneyland, cherie, albo Nowy Jork, Chicago, Wielki Kanion, Chinatown, Nowy Meksyk, G�ry Skaliste?

Ale Armande nie ma w sobie ani troch� l�ku, jaki moj� matk� zmusza� do delikatnych unik�w i potyczek ze �mierci�, i szalonych, przynaglanych jakim� poczuciem winy ucieczek fantazji w nieznane. W Armande jest tylko g��d, pragnienie, straszna �wiadomo�� mijania czasu.

Zastanawiam si�, co ten doktor rzeczywi�cie jej powiedzia� dzi� rano i ile z tego ona rzeczywi�cie rozumie. D�ugo le�� bezsennie, rozmy�laj�c, i kiedy wreszcie zasypiam, �ni mi si�, �e jad� z Armande przez Disneyland i Reynaud tam idzie pod r�k� z Caro. Bia�y Kr�lik z Kr�low� z "Alicji w Krainie Czar�w". Oboje maj� na r�kach wielkie, bia�e tekturowe r�kawice, Caro ma na swej olbrzymiej g�owie czerwon� koron�. Armande niesie dwa patyki z wat� cukrow�. Gdzie� daleko szumi ruch uliczny w Nowym Jorku, klaksony s�ycha� coraz bli�ej.

"Ojej, nie jedz tego, to trucizna" � skrzeczy g�o�no Reynaud, ale Armande dalej pa�aszuje wat� cukrow�; widz� jej twarz spokojn� i �wiec�c�. Usi�uj� ostrzec j� przed taks�wk�, ale ona tylko patrzy na mnie.

"�ycie � m�wi g�osem mojej matki � to karnawa�, cherie, coraz wi�cej ludzi rocznie umiera, przechodz�c przez jezdni�. Takie s� dane statystyczne". I dalej zajada �ar�ocznie, a Reynaud odwraca si� do mnie i skrzeczy tym gro�niej, �e jego g�os wcale nie brzmi.

"To przez ciebie, przez ciebie i ten tw�j festiwal czekolady, wszystko by�o w porz�dku, dop�ki ty si� nie zjawi�a�, teraz wszyscy umieraj�. Umieraj�, umieraj�, umiera-j��".

Wyci�gam r�ce obronnie.

"Nie przeze mnie � szepcz�. � Przez ciebie, to masz by� ty, jeste� Cz�owiekiem w Czerni, jeste�� -I padam w ty�, w lustro i po drugiej stronie lustra wsz�dzie wok� mnie rozlatuj� si� karty. � Dziewi�� mieczy, �mier�. Trzy miecze, �mier�. Baszta, �mier�. Rydwan, �mier�".

Budz� si� z krzykiem. Anouk stoi nade mn�, pochyla ciemn� twarzyczk�, zaspana i niespokojna.

��Maman, co ci jest? � Ciep�ymi r�kami oplata mi szyj�. Pachnie czekolad�, wanili� i dzieci�cymi niezm�conymi godzinami snu.

��Nic. Jakie� majaki. Nic.

Grucha co� do mnie s�abym, cichym g�osikiem i a� s�abn� z wra�enia, �e �wiat si� wywr�ci�, �e ja wtapiam si� w ni� jak jednokom�rkowy glon w swoj� spiral� � w k�ko, w k�ko, w k�ko � kiedy jej r�ka ch�odzi mi czo�o, jej usta muskaj� moje w�osy.

��Precz-precz-precz � szepce Anouk machinalnie. � Z�e duchy, zabierajcie si� st�d. Ju� w porz�dku, maman. Wszystkie posz�y.

Nie wiem, sk�d to zna. Nie przypominam sobie, �ebym kiedykolwiek uczy�a si� tych zakl�� mojej matki, a przecie� nieraz je stosuj�, jak stary swojski przepis. Przytulam si� do niej obezw�adniona mi�o�ci�.

��B�dzie dobrze, prawda, Anouk?

��No pewnie � odpowiada g�osem czystym, ufnym, doros�ym. � Pewnie, �e tak. � K�adzie mi g�ow� na ramieniu i zwija si� w k��bek w moich obj�ciach. � Ja te� ci� kocham, maman.

Za oknem �wit migocze daleko na szarzej�cym horyzoncie. Mocno trzymam c�rk�, kt�ra zasypiaj�c, �askocze mnie k�dziorami w policzek. Czy w�a�nie tego moja matka si� l�ka�a? � zastanawiam si�, przys�uchuj�c ptakom: pojedynczym kra kra z pocz�tku, potem ca�ym ch�rom. -Czy od tego ucieka�a? Nie przed �mierci�, tylko od tysi�cy male�kich skrzy�owa� jej �ycia z �yciem innych, od zerwanych zwi�zk�w, od ogniw b�d�cych ogniwami wbrew samym sobie, od obowi�zk�w? Czy przez tamte wszystkie lata ucieka�y�my od naszych mi�o�ci, przyjaci�, przypadkowych s��w wypowiedzianych w przej�ciu, s��w, kt�re mog� zmieni� kurs ca�ego �ycia.

Pr�buj� rozpami�tywa� m�j sen, twarz Reynauda -wyraz zagubienia i przestrachu na jego twarzy � sp�ni�em si�, sp�ni�em si� � on tak�e ucieka od czy do jakiego� niewyobra�alnego przeznaczenia, w kt�rym ja nie�wiadomie, nieumy�lnie odgrywam jak�� rol�. Ale ten sen rozpad� si� na fragmenty rozrzucone jak karty w podmuchach wiatru. Trudno mi sobie przypomnie�, czy Cz�owiek w Czerni prze�laduje, czy jest prze�ladowany. Trudno wiedzie�, czy on to w�a�nie Cz�owiek w Czerni. Znowu widz� Bia�ego Kr�lika jak twarz przera�onego dziecka na karuzeli rozpaczliwie pragn�cego ju� zej��.

��Kto wydzwania zmiany? � W zam�cie my�l�, �e kto� mnie pyta; w sekund� potem pojmuj�, �e to ja pyta�am. Ale zasypiaj�c jestem prawie pewna, �e s�ysz�, jak inny g�os odpowiada, g�os troch� Armande, troch� mojej matki.

Ty, Yianne � m�wi mi cicho. � Ty wydzwaniasz.

Wtorek, 4 marca

Pierwsza ziele� wiosennego zbo�a sprawia, mon pere, �e krajobraz jest pogodniejszy ni� ten, do kt�rego przywykli�my. Z daleka ziele� wydaje si� soczysta � kilka wczesnych trutni lata nad zbo�em, kt�re lekko si� chwieje, i pola wydaj� si� niejako senne. Ale my wiemy, �e za par� miesi�cy to b�dzie spalona s�o�cem szczecina i na ziemi go�ej, sp�kanej, szkli�cie czerwonej nawet osty nie zechc� wyrosn��. Gor�cy wiatr, zmiataj�c to, co jeszcze zosta�o, przyniesie susz� i cuchn�cy bezruch, w kt�rym l�gn� si� choroby. Pami�tam lato 1975 roku, mon pere, martwy upa�, rozgrzane do bia�o�ci niebo. Mieli�my plag� po pladze tamtego lata. Najpierw rzeczni Cyganie w swoich brudnych p�ywaj�cych norach przype�zli po rzece Tannes i utkn�li w Les Marauds na spieczonych mieliznach. Potem choroba porazi�a ich zwierz�ta, a nast�pnie nasze -w jakim� ob��dzie wywraca�y �lepiami, mia�y s�abe drgawki, wzd�cia pomimo wodowstr�tu, poci�y si�, trz�s�y i zdycha�y pod nawa�em fioletowoczarnych much. Bo�e, to g�ste od much powietrze, przejrza�e i md�e, jak zepsuty owoc. Pami�tasz, mon pere? Taki by� upa�, �e z�aknione dzikie zwierz�ta wychodzi�y z zaschni�tych marais do rzeki. Lisy, tch�rze, �asice, psy. Wiele w�ciek�ych, przygnanych z ich �rodowiska g�odem i susz� zabijali�my z broni palnej albo kamieniami, gdy zatacza�y si� na brzegach rzeki. Dzieci rzuca�y kamieniami r�wnie� w Cygan�w,lecz oni jak zwierz�ta wci�� wracali. Powietrze robi�o si� sine od smrodliwego dymu, gdy ogniem usi�owali wypali� t� chorob�. Nasze konie najpierw uleg�y, potem krowy, wo�y, kozy, psy. Trzymali�my tych Cygan�w z daleka, nie chcieli�my im sprzedawa� towar�w ani wody, odmawiali�my im lekarstw. Na mieliznach kurcz�cej si� Tannes pili piwo butelkowe i wod� rzeczn�. Pami�tam, jak noc� obserwowa�em i s�ysza�em dobiegaj�ce stamt�d przez ciemn� wod� szlochy kobiety czy mo�e dziecka.

Niekt�rzy parafianie, s�abeusze � Narcisse w�r�d nich � zacz�li m�wi� o mi�osierdziu. O lito�ci. Wszelako ty, mon pere, pozostawa�e� silny. Ty wiedzia�e�, co robi�.

Na mszy wyczyta�e� nazwiska wszystkich, kt�rzy nie chcieli wsp�pracowa�. Muscat � stary Muscat, ojciec Pau-la � s�u�y� ci pomoc�, nie wpuszcza� tych opornych do kawiarni, dop�ki si� nie opami�tali. W ciemno�ciach bywa�y b�jki. Ko�ci� profanowano. Lecz ty, mon pere, trwa�e� przy swych s�usznych racjach nieugi�cie.

Pewnego dnia zobaczyli�my, jak Cyganie usi�uj� przeci�gn�� �odzie po mieliznach na �rodek rzeki. Mu� by� jeszcze mi�kki, �lizgali si� i zapadali po uda, gramolili si�, przytrzymuj�c o�lizg�ych kamieni. Jedni ci�gn�li zaprz�gni�ci do barek linami, drudzy popychali barki z ty�u. Widzieli, �e patrzymy, kilku ordynarnie nas przeklina�o ochryp�ymi g�osami. Wszelako min�y jeszcze dwa tygodnie, zanim w ko�cu odeszli, pozostawiaj�c swoje wraki. Po�ar, powiedzia�e�, mon pere, ogie� niedop ilnowany przez pijaka i jego niechlujn� kobiet�, tote� p�omienie z ich �odzi roznios�y si� w suchym naelektryzowanym powietrzu, rozszala�y si� na rzece. Wypadek.

Niekt�rzy ludzie gadali, niekt�rzy zawsze gadaj�. Sporo o tym, �e ty, mon pere, zach�ca�e� do tego swoimi kazaniami. I z mrugni�ciem przem�drzale wskazywali starego Muscata i jego m�odszego syna, i wydziwiali, �e chocia� z kawiarni du�o wida� i s�ycha�, ci dwaj tamtej nocy nic nie widzieli i nic nie s�yszeli. Na og� jednak oddychano z ulg�. A gdy spad�y zimowe deszcze i Tannes zn�w wezbra�a, nawet te wypalone kad�uby znikn�y.

Dzi� rano zn�w przechodzi�em tamt�dy. Denerwuje mnie ta okolica. Les Marauds wygl�da prawie tak samo jak dwadzie�cia lat temu, jest tam jaki� chytry spok�j, nastr�j wyczekiwania. Firanki drgaj� w brudnych oknach, gdy przechodz�. Wydaje mi si�, �e nieustanny nieg�o�ny �miech dolatuje z ciszy. Czy b�d� dostatecznie silny, mon pere� Czy mo�e pomimo moich ze wszech miar dobrych intencji zawiod�?

Trzy tygodnie. Ju� trzy tygodnie sp�dzi�em na odludziu. Powinienem by� oczyszczony ze zw�tpie� i s�abo�ci. C�, kiedy l�k we mnie pozostaje. Ona �ni�a mi si� tej nocy. Och, nie by� to sen zmys�owy, tylko sen niepoj�cie gro�ny. Nastr�j nie�adu, jaki ona wnosi, mon pere, tak na mnie dzia�a. Takie bezludzie.

Jej c�rka, jak mi powiedzia�a Joline Drou, jest nie lepsza od niej. Biega samopas po Les Marauds, m�wi o obrz�dach i zabobonach. Joline powiedzia�a, �e to dziecko nigdy nie chodzi�o do ko�cio�a, nigdy nie mog�o si� modli�. Gdy opowiada�a w klasie o Wielkanocy i rezurekcji, to dziecko plot�o trzy po trzy jakie� poga�skie bzdury. A ten festiwal. W ka�dym sklepowym oknie wisi plakat. Dzieci szalej� z podniecenia.

��Niech ksi�dz da im spok�j, pere. Ksi�dz sam by� kiedy� smykiem � powiedzia� mi Georges Clairmont pob�a�liwie. Jego �ona popatrzy�a na mnie kokieteryjnie spod wyskubanych brwi.

��No, w�a�ciwie nie wiem, czemu by to mog�o zaszkodzi� � �wierka�a, wyginaj�c si�. Podejrzewam, �e ich syn okaza� zainteresowanie. � I przecie�, prosz� ksi�dza, wszystko si� przyczynia do �wi�towania Wielkanocy�

Nawet nie usi�uj� im wyja�nia�. Pot�piaj�c uroczysto�� dzieci�c�, wystawi�bym si� na po�miewisko. I tak Narcisse podobno z nieprzyzwoitym chichotem m�wi o mojej brygadzie antyczekoladowej. Jednak to j�trzy. To, �e ona wykorzystuje �wi�to ko�cielne, aby podkopa� szacunek do Ko�cio�a, do mnie� Ju� narazi�em na szwank moj� godno��. Nie odwa�am si� posun�� dalej. A z ka�dym dniem wp�yw tej Rocher si� rozszerza.

Po cz�ci powoduje to ten sklep. Na p� kawiarnia, na p� confiserie wprowadza nastr�j przytulno�ci i sprzyja zwierzeniom. Dzieci bardzo lubi� czekoladki w r�nych kszta�tach za ceny mieszcz�ce si� w granicach ich kieszonkowego. Doros�ych poci�ga chytrze niekonwencjonalny lokal, w kt�rym mo�na szepta� swoje sekrety, przewietrza� swoje bol�czki. Kilka rodzin zacz�o zamawia� tort czekoladowy na ka�dy niedzielny obiad; patrz�, jak oni po mszy zabieraj� pud�a z tymi tortami. Mieszka�cy Lansquenet-sous-Tannes nigdy dot�d nie jedli tyle czekolady. Toinette Arnauld jad�a � jad�a! � przy konfesjonale. Czu�em zapach czekolady w jej oddechu, ale udawa�em, �e szanuj� jej anonimowo��.

��Prosz�, mon pere, o wybaczenie, bom zgrze-szy�a. -S�ysza�em, jak �uje, s�ysza�em te ciche mla�ni�cia. Gniew we mnie narasta�, gdy spowiada�a si� z b�ahych grzech�w, nawet nie wiem jakich, a w tej zamkni�tej kabinie zapach czekolady bi� mi w nozdrza z sekundy na sekund� coraz mocniej. M�wi�a g�osem a� grubym, a mnie �lina nap�ywa�a do ust. W ko�cu ju� nie mog�em tego znie��.

��Ty co� jesz, c�rko � warkn��em.

��Nie, mon pere. � Prawie si� oburzy�a. � Jem? Jak�ebym ja�

��Przecie� s�ysz�. � Ju� nie zni�a�em g�osu. Na p� wsta�em w ciemno�ci konfesjona�u, chwyci�em si� parapetu. -Nie jestem idiot�. � Zn�w us�ysza�em mla�ni�cie �liny o j�zyk i rozgniewa�em si� bardzo. � S�ysz�, madame Arnauld! Czy mo�e si� pani zdaje, �e pani nie tylko nie wida�, ale i nie s�ycha�?

��Mon pere, zapewniam ksi�dza�

��Prosz� zamilkn��, madame Arnauld, do�� krzywoprzysi�stwa! � rykn��em i nagle ju� nie by�o zapachu czekolady ani mla�ni��, tylko zd�awiony �zami okrzyk oburzenia i paniczne szuranie, kiedy nieszcz�sna kobieta uciek�a od konfesjona�u, �lizgaj�c si� podczas biegu na wysokich obcasach po posadzce.

Sam w konfesjonale usi�owa�em odtworzy� sobie ten zapach, ten odg�os, t� pewno��, jak� czu�em � s�uszno�� mojego gniewu. Ale gdy zn�w zamkn�a si� wok� mnie ciemno�� pachn�ca nie czekolad�, lecz kadzid�em i dymem �wiec, zw�tpi�em. I nagle u�wiadomi�em sobie niedorzeczno�� tego incydentu. Wprost zwin��em si� w pa-roksyzmie �miechu niespodziewanym i niepokoj�cym. Ledwie przesta�em si� �mia�, roztrz�siony, mokry od potu, z �o��dkiem podje�d�aj�cym do gard�a. Zn�w raptownie przysz�o mi na my�l, �e doceni� w pe�ni komizm tej sytuacji mog�aby jedynie ona. To wystarczy�o, by wywo�a� nast�pne konwulsje. W rezultacie musia�em czas wys�uchiwania spowiedzi skr�ci� pod pretekstem lekkiej niedyspozycji. Krokiem niepewnym wracaj�c do zakrystii, zauwa�y�em, �e kilka os�b dziwnie na mnie patrzy. Powinienem by� ostro�niejszy. Od plotek roi si� w Lan-squenet.

Odt�d jest spokojnie. M�j wybuch w konfesjonale k�ad� na karb lekkiej gor�czki, kt�ra potem w ci�gu nocy spad�a. Ten incydent si� nie powt�rzy. Zastosowa�em �rodek ostro�no�ci, ograniczy�em mianowicie wieczorny posi�ek jeszcze bardziej, aby nie mie� k�opot�w trawiennych, prawdopodobnie b�d�cych przyczyn�� Wszelako czuj� wok� siebie niepewno�� � prawie wyczekiwanie. Wiatr sprawia, �e dzieciom wywraca si� w g�owach, biegaj� po rynku z wyci�gni�tymi r�kami, nawo�uj�c si� jak ptaki. Doro�li r�wnie� wydaj� si� nieogl�dni, nerwowi, sk�onni wpada� z jednej ostateczno�ci w drug�. Kobiety m�wi� za g�o�no, cichn� nie�mia�o na m�j widok, inne s� p�aczliwe, niekt�re agresywne. Rozmawia�em z Josephine Muscat dzi� rano, gdy siedzia�a przy Cafe de la Repub-lique. Ta apatyczna, ma�om�wna kobieta dzi� by�a obel�ywa, oczy jej pa�a�y, g�os dr�a� w niepohamowanej furii.

��Niech ksi�dz mnie zostawi! � sykn�a. � Czy nie do�� ju� ksi�dz namota�?

Zachowa�em godno�� i w obawie, �e wdam si� tylko w wymian� wrzask�w, nie zni�y�em si�, aby jej odpowiedzie�. Istotnie ta kobieta si� zmieni�a, zhardzia�a poniek�d, na jej zwykle zm�czonej twarzy maluje si� teraz jakie� nienawistne skupienie. Jeszcze jedna przesz�a do obozu nieprzyjacielskiego.

Dlaczego, mon pere, ci ludzie nie mog� zrozumie�? Dlaczego nie mog� zrozumie�, jak ta Rocher nam szkodzi? Ju� prawie z�ama�a ducha naszej spo�eczno�ci. Nasze poczucie celu. Igra z tym, co najgorsze i najs�absze w skrytym ludzkim sercu. Zaskarbia sobie sympati�, lojalno��, czego � Bo�e dopom�! � ja w s�abo�ci swojej nieomal jej zazdroszcz�. Naucza parodii dobrej woli, tolerancji, lito�ci dla biednych bezdomnych wyrzutk�w na rzece, podczas gdy przez ca�y czas to zepsucie zakorzenia si� coraz g��biej. Z�o si� szerzy nie poprzez z�o, tylko poprzez s�abo��. Kto jak kto, lecz ty, mon pere, wiesz o tym. Gdzie jeste�my bez si�y i czysto�ci naszych przekona�? Jak� mamy pewno�� jutra? Jak szybko ta choroba dosi�gnie nawet Ko�cio�a? Ju� przekonali�my si�, �e ten korze� b�yskawicznie si� rozrasta. Wkr�tce oni b�d� prowadzi� kampani� na rzecz wychowania bez religii, uwzgl�dnia� alternatywne "systemy wiary", zlikwiduj� konfesjona� jako zb�dn� instancj� i b�d� celebrowa� "ja��". Zanim si� spostrzeg�, mon pere, z tym swoim pozornie post�powym my�leniem, pozornie nieszkodliwym liberalizmem znajd� si� bezpowrotnie na brukowanej dobrymi ch�ciami drodze do piek�a!

Ironia losu, prawda? Jeszcze tydzie� temu podawa�em w w�tpliwo�� w�asn� wiar�. Zanadto by�em poch�oni�ty sob�, aby widzie� te oznaki, zanadto os�abiony na umy�le, aby pe�ni� swoj� powinno��. A przecie� Biblia m�wi nam zupe�nie wyra�nie, co mamy robi�. Chwasty i zbo�e nie mog� rosn�� spokojnie razem. Ka�dy ogrodnik to powie.

�roda, 5 marca

Luc znowu dzi� przyszed�, �eby porozmawia� z Armande. Chocia� nadal si� j�ka, jest pewniejszy siebie, swobodniejszy, nawet od czasu do czasu delikatnie �artuje i zaraz u�miecha si� troch� zdumiony, jak gdyby dotychczas nie wiedzia�, �e potrafi by� dowcipny. Armande czarny s�omkowy kapelusz zast�pi�a dzi� szalikiem i by�a w doskona�ej formie. Policzki mia�a jak jab�uszka � usta te� niezwykle czerwone, jednak � podejrzewam � nie tyle dzi�ki samopoczuciu, ile po si�gni�ciu do kosmetyk�w. Szybko babcia i wnuk odkryli, �e maj� ze sob� wi�cej wsp�lnego, ni� kiedykolwiek przedtem mogli przypuszcza�; nieskr�powani obecno�ci� Caro s� ze sob� za pan brat. A� trudno pami�ta�, �e jeszcze dwa tygodnie temu tylko pozdrawiali si� z daleka. Teraz panuje jaka� �yczliwo�� mi�dzy nimi. Zni�enie g�osu mog�oby ju� �wiadczy� o za�y�o�ci. Polityka, muzyka, szachy, religia, rugby, poezja � przerzucaj� si� z tematu na temat jak smakosze przy bufecie, kt�rzy po prostu musz� skosztowa� ka�dej potrawy. Armande ca�y sw�j wdzi�k roztacza przed wnukiem � w jednej chwili wulgarna, w drugiej intelektualistka, na zmian� ujmuj�ca, szelmowska, powa�na, m�dra.

Nie ulega w�tpliwo�ci: sztuka uwodzenia. Tym razem Armande zwr�ci�a uwag� na zegar.

��Robi si� p�no, ch�opcze � oznajmi�a szorstko. � Czas, �eby� wraca�.

Luc urwa� w p� zdania, niedorzecznie roz�alony.

��Ja� ja nie wiedzia�em, �e tak p�no. � Nie kwapi� si� do wyj�cia. � Chyba tak � powiedzia� bez entuzjazmu. � Bo m-mama w-wpadnie w sz-sza�. Czy w co�-� tam. Babcia wie, j-jaka m-mama jest.

Roztropnie Armande powstrzymuje si� od wystawienia na pr�b� lojalno�ci syna wobec matki, pilnuje si�, �eby przy nim nie dyskredytowa� Caro. S�ysz�c t� po�redni� krytyk�, u�miechn�a si� z�o�liwie.

��Wiem nie tylko ja � powiedzia�a. � Luc, czy ty nigdy nie masz ochoty si� zbuntowa� tak troszeczk�? � Patrzy�a na niego oczami roze�mianymi jak s�oneczne lato. -W twoim wieku powiniene� by� zbuntowany� zapu�ci� w�osy, s�ucha� rocka, zaczepia� dziewczyny i w og�le. Inaczej nie b�dziesz mia� czego �a�owa�, kiedy stuknie ci osiemdziesi�t lat.

Luc potrz�sn�� g�ow�.

��Za du�e ryzyko � powiedzia� kr�tko. � J-jeszcze mi �ycie mi�e.

Parskn�a �miechem rozbawiona.

��Wi�c w przysz�ym tygodniu? � zapyta�a. -Te� w �rod�? Tym razem poca�owa� j� lekko w policzek.

��Chyba mi si� uda.

��Mam bal w domu jutro wieczorem � powiedzia�a mu nagle. � Podzi�kowanie za remont mojego dachu. Mo�esz przyj��, je�eli chcesz.

Przez chwil� by� niepewny.

��Oczywi�cie � doda�a ironicznie � gdyby Caro si� sprzeciwi�a� � Urwa�a, spogl�daj�c na niego wyzywaj�co.

��N-na pewno z-znajd� jak�� wym�wk�. � Zmobilizowa� si� pod jej wzrokiem. � M-mog�aby by� dobra zabawa.

��Bardzo dobra � zapewni�a go rze�ko. � Wszyscy u mnie b�d�. Oczywi�cie z wyj�tkiem Reynauda i jego biblijnych fanek. � Chytrze u�miechn�a si� do wnuka. � Co uwa�am za wielk� �askawo�� losu.

Zanim g�upawo si� u�miechn��, uciecha przewa�y�a nad tresur�.

��Biblijne fanki, Memee, to naprawd� super!

��Ja zawsze jestem super � powiedzia�a Armande z godno�ci�.

��Postaram si� przyj��.

Armande dopi�a czekolad� i ju� mia�am zamkn�� sklep, kiedy wszed� Guillaume. Prawie go nie widywa�am w tym tygodniu. Jaki� cichy, bezbarwny, oczy spogl�da�y smutno spod ronda pil�niowego kapelusza. Zawsze forma-lista, przywita� si� powa�nie, prawie ceremonialnie, ale wiedzia�am, �e jest rozstrojony. Kurtka zwisa�a mu ze zgarbionych ramion pionowo jak z wieszaka. Jego wielkooka ma�a twarz z tym wyrazem udr�ki przypomina�a pyszczek kapucynki. Charly'ego nie by�o, ale zn�w zauwa�y�am smycz oplatan� na nadgarstku Guillaume'a. Anouk zaciekawiona przygl�da�a mu si� z kuchni.

��Wiem, �e pani ju� zamyka. � M�wi� urywanie, poprawnie akcentuj�c jak dzielny oficer zaraz po �lubie wyruszaj�cy na wojn� w kt�rym� z jego ulubionych angielskich film�w. � Nie b�d� pani d�ugo zatrzymywa�.

Poda�am mu demitasse najczarniejszego chocolat espresso i dwie jego ulubione florentynki na talerzyku. Anouk przysz�a, wspi�a si� na barowy sto�ek, spojrza�a na florentynki z zazdro�ci�.

��Mnie si� nie �pieszy � powiedzia�am.

��Mnie te� nie � o�wiadczy�a Armande po swojemu bez ogr�dek. � Ale mog� ju� i��, je�eli tak wolisz. Guillaume potrz�sn�� g�ow�.

��Nie, oczywi�cie, �e nie. � U�miechn�� si� bez przekonania. -To nie jest specjalnie wa�na sprawa.

Ju� prawie wiedzia�am, ale czeka�am na wyja�nienie. Wzi�� florentynk�, ugryz� machinalnie, podk�adaj�c d�o�, �eby nie nakruszy�.

��W�a�nie pochowa�em staruszka Charly'ego � powiedzia� tym szczekliwym g�osem � pod drzewem r�anym w moim ogr�dku. Charly tak by chcia�.

Przytakn�am.

��Na pewno. � Poczu�am zapach �a�oby Guillaume'a, cierpki, ostry zapach ziemi i rosy. Za paznokciami mia� piach. Anouk patrzy�a na niego z powag�.

��Biedny Charly � powiedzia�a. Chyba tego nie us�ysza�.

��Musia�em si� w ko�cu zdecydowa� � ci�gn��. � On ju� nie m�g� chodzi� i skomla�, kiedy go nosi�em. Dzi� w nocy nie przestawa� skomle�. Siedzia�em przy nim przez ca�y czas, ale wiedzia�em. � Podni�s� wzrok prawie przepraszaj�co, rozpaczy nie potrafi� wyrazi� s�owami. -Wiem, �e to g�upie. Tylko pies, jak powiedzia� cure. G�upio robi� z takiego powodu tyle szumu.

��Wcale nie � wtr�ci�a si� niespodziewanie Armande. -Przyjaciel to przyjaciel. A Charly by� dobrym przyjacielem. Nie spodziewaj si�, �e Reynaud rozumie takie rzeczy.

Spojrza� na ni� z wdzi�czno�ci�.

��Mi�o, �e pani tak m�wi. � Zwr�ci� si� do mnie: -I pani jest mi�a, madame Rocher. Stara�a si� pani mnie ostrzec w zesz�ym tygodniu, ale jeszcze nie by�em got�w. Pewnie sobie wyobra�a�em, �e kiedy b�d� ignorowa� wszystkie te oznaki, to jako� zatrzymam Charly'ego przy �yciu w niesko�czono��.

Armande patrzy�a na niego z dziwnym wyrazem swoich czarnych oczu.

��Czasami przetrwanie jest gorsze � zauwa�y�a �agodnie.

Przytakn��.

��Powinienem by� zdecydowa� si� wcze�niej � powiedzia�. � Da� Charly'emu troch� godno�ci. � Jego u�miech tylko obna�y� cierpienie. � Przynajmniej nam obu bym oszcz�dzi� tej ostatniej nocy.

Nie wiedzia�am, co mu powiedzie�. Odrzucaj�c oklepane frazesy, nie powiedzia�am nic. Zreszt� chyba nie potrzebowa� moich s��w, sam chcia� m�wi�.

Sko�czy� florentynk� i jeszcze raz blado si� u�miechn��.

��To zgroza � powiedzia� � ale ja mam taki apetyt. Zupe�nie jakbym nie jad� od miesi�ca. Dzi� pochowa�em swojego psa, a m�g�bym zje�� � Urwa� zmieszany. � Jako� okropnie to nie w porz�dku � powiedzia� � jak mi�so w Wielki Pi�tek.

Armande zakraka�a �miechem i po�o�y�a mu r�k� na ramieniu. Przy nim wydawa�a si� bardzo krzepka, bardzo na miejscu.

��P�jdziesz ze mn� � poleci�a. � Mam w domu chleb i rillettes, i dobry camembert akurat dojrza�y. I aha� Yianne. � Odwr�ci�a si� do mnie z w�adczym gestem. -Wezm� pude�ko tych czekoladowych frykas�w, jak one si� nazywaj�? Floren tynki? Porz�dne, du�e pud�o.

Przynajmniej tym mog�am s�u�y�. S�ab�, by� mo�e, pociech� cz�owiekowi, kt�ry utraci� najbli�szego przyjaciela. Ukradkiem czubkami palc�w nakre�li�am na pokrywce pr�dko ma�y znak przynosz�cy szcz�cie, ochraniaj�cy.

Guillaume zacz�� protestowa�, ale Armande natychmiast go uciszy�a.

��Bredzisz. � Nie da�a mu si� odezwa�, swoj� energi� pompowa�a w tego mizeraka wbrew jego woli. � Co masz lepszego do roboty? Zamkniesz si� w domu osowia�y? Mowy nie ma! Od dawna ju� nie przyjmowa�am �adnego m�czyzny. B�dzie mi bardzo mi�o. Poza tym � doda�a z namys�em � jest co�, o czym chc� z tob� porozmawia�.

Armande stawia na swoim. W�a�ciwie z zasady. Patrzy�am na nich oboje, owijaj�c pude�ko florentynek bibu�k�, owi�zuj�c d�ugimi srebrzystymi wst��kami. Guillaume ju� reagowa� na jej serdeczno��, zdezorientowany, ale zadowolony.

��Madame Yoizin� Upomnia�a go stanowczo:

��Armande. Madame mnie postarza.

��Armande.

Odnios�a wi�c ma�e zwyci�stwo.

��I to mo�esz tak�e zostawi� za sob�. � Delikatnie od-pl�ta�a smycz z jego r�ki. Jej wsp�czucie by�o szorstkie, ale nie protekcjonalne. � Co za sens nosi� bezu�yteczny balast? To nic a nic nie zmieni.

Wymanewrowa�a Guillaume'a za drzwi. Zatrzymuj�c si� w drzwiach, mrugn�a do mnie. A� zrobi�o mi si� ciep�o, tak bardzo lubi� ich oboje.

Wyszli w wieczorny mrok.

P�niej z ��ka patrz�, jak niebo powoli ko�uje w oknie. Anouk i ja jeszcze nie �pimy. Anouk by�a bardzo powa�na po wizycie Guillaume'a, daleka od zwyk�ej �ywio�owo�ci. Zostawi�a drzwi mi�dzy naszymi pokojami otwarte. Le�� i ze strachem czekam na nieuniknione pytanie, kt�re do�� cz�sto zadawa�am sobie w tamte noce po �mierci mojej matki i na kt�re nie znajduj� odpowiedzi. Ale to pytanie nie przychodzi. Natomiast Anouk, kiedy ju� my�l�, �e chyba zasn�a, wsuwa si� do mojego ��ka. Wtyka mi zimn� pi�stk� w d�o�.

��Maman. -Wie, �e ja nie �pi�. -Ty nie umrzesz, prawda?

�miej� si� cicho w ciemno�ciach.

��Nikt nie mo�e tego przyrzec � odpowiadam delikatnie.

��Ale niepr�dko w ka�dym razie � nie ust�puje. � Dopiero za lata i lata.

��Mam nadziej�.

��Och! � Przetrawia to przez chwil�, ca�ym cia�em przytula si� do mnie, wygodnie. � My �yjemy d�u�ej ni� psy, prawda?

Odpowiadam, �e tak. Zn�w milczy.

��Jak my�lisz, maman, gdzie jest teraz Charly? S� k�amstwa, kt�re mog�abym jej m�wi�, pocieszaj�ce k�amstwa. Ale dochodz� do wniosku, �e nie mog�.

��Nie wiem, Anouk. Lubi� my�le� �e zaczynamy znowu. W nowym ludzkim ciele, kt�re nie jest stare ani chore. Albo w ptaku, albo w drzewie. Rzeczywi�cie nie wie nikt.

��Och! � S�ysz� w jej g�osie pow�tpiewanie. � Nawet psy mog� zaczyna�?

��Czemu� by nie?

To jest pi�kna fantazja. Nieraz jak dziecko przywi�zane do swojego urojenia przy�apuj� si� na tym, �e widz� �yw� twarz mojej matki w twarzy mojej ma�ej, obcej�

��Wi�c powinny�my � m�wi Anouk inteligentnie � odnale�� dla Guillaume'a jego psa. Mog�yby�my to zrobi� jutro. Czy b�dziesz wtedy weselsza?

Usi�uj� wyt�umaczy�, �e to nie jest takie proste, ale ona si� upiera.

��Mog�yby�my pochodzi� po wszystkich farmach, dowiedzie� si�, kt�re psy maj� szczeni�ta. My�lisz, �e my by�my nie rozpozna�y Charly'ego?

Wzdycham. Powinnam ju� przywykn�� do tej kr�tej logiki. Anouk ze swoim prze�wiadczeniem tak bardzo przypomina mi matk�, �e jestem bliska �ez.

��Nie wiem. Ona uparcie:

��Pantoufle by go rozpozna�.

���pij ju�, Anouk. Jutro szko�a.

��Rozpozna�by, wiesz, �e tak. Pantoufle widzi wszystko.

��Psst.

S�ysz� wreszcie, jak ona powoli oddycha. Widz� jej twarz odwr�con� we �nie do okna, mokre rz�sy w po�wiacie gwiazd. Gdybym tylko mog�a by� pewna, to ze wzgl�du na ni�� Ale nie ma �adnych cud�w. Czary ostatecznie nie uratowa�y mojej matki, chocia� wierzy�a w nie bez zastrze�e�. I chocia� nic z tego, co czarowa�y�my razem, nie da�oby si� wyt�umaczy� prostym zbiegiem okoliczno�ci. Nic nie jest �atwe, m�wi� sobie; te karty, �wiece, kadzid�a, zaklinanie, nawet dzieci�ca sztuczka z niedopuszczaniem ciemno�ci. A przecie� boli mnie my�l o rozczarowaniu Anouk.Takiej pogodnej we �nie, takiej ufnej. Wyobra�am sobie t� nasz� jutrzejsz� wypraw�, dwie wariatki ogl�daj�ce ka�dego szczeniaka, i serce mi si� �ciska. Jak mog�am jej powiedzie� co�, czego nie mog� udowodni�

Ostro�nie, �eby si� nie obudzi�a, wstaj� z ��ka. Deski pod�ogi s� g�adkie i zimne pod moimi bosymi stopami. Drzwi troch� skrzypi�, kiedy je otwieram, ale ona nie budzi si�, tylko mamrocze przez sen. Ci��y na mnie obowi�zek, m�wi� sobie. Niechc�cy obieca�am.

Rzeczy mojej matki s� nadal zapakowane w skrzyni, w zamkni�tych zapachach drewna sanda�owego i lawendy. Karty, zio�a, ksi��ki, olejki, wonny atrament, kt�rego u�ywa�a do wr�enia, amulety, kryszta�y, r�nokolorowe �wiece. Poza tym, �e czasami wyjmuj� �wiece, rzadko otwieram skrzyni�. Za mocno pachnie zmarnowan� nadziej�. Ale dla Anouk� Anouk, tak przypominaj�cej moj� matk�, chyba warto spr�bowa�. Czuj� si� troch� �miesznie. Powinnam teraz spa�, nabiera� si� do jutrzejszego pracowitego dnia. Ale wci�� mam przed oczami twarz Guillaume'a. I przecie� nie zasn� po tym, co powiedzia�a Anouk. To mo�e by� niebezpieczne, m�wi� sobie zdesperowana, mog� co� pokr�ci�, prawie zapomnia�am, jak si� to robi. A nawet je�li nie, tylko pog��bi� nasz� inno�� i trudniej nam b�dzie zosta� w Lansquenet,

Nawyk obrz�du porzucony na tyle lat ni st�d, ni zow�d powraca. Nakre�lenie kr�gu, woda w szklance, talerzyk z sol� i zapalona �wieca na pod�odze � prawie komfortowy powr�t do czas�w, kiedy wszystko mia�o proste wyt�umaczenie. Siadam na pod�odze po turecku, zamykam oczy i oddycham powoli.

Moja matka rozkoszowa�a si� obrz�dami, zaklinaniem. Ja by�am mniej ch�tna. Masz zahamowania, m�wi�a mi, chichocz�c. Z zamkni�tymi oczami czuj� j� teraz blisko, czuj� jej wo� w kurzu na plecach. Mo�e dzi�ki temu dzi� p�jdzie �atwiej. Ludzie, kt�rzy nic nie wiedz� o prawdziwych czarach, wyobra�aj� sobie jakie� bajeczne bogactwo efekt�w. Podejrzewam, �e w�a�nie dlatego moja matka, kt�ra kocha�a teatralno��, czyni�a z czar�w takie widowisko. A przecie� prawdziwe czarowanie nie jest zgo�a dramatyczne, to po prostu skupienie my�li na upragnionym celu. Nie ma �adnych cud�w, ani nag�ych zjawisk. I oto widz� zamkni�tymi oczami umys�u idealnie wyra�nie Char-ly'ego w z�ocistej �unie powitania na progu nowego �ycia, tylko �e �aden inny pies nie pojawia si� w tym kr�gu. Mo�e jutro albo pojutrze � pozorny zbieg okoliczno�ci jak ten pomara�czowy fotel czy czerwone sto�ki barowe, kt�re sobie wyobrazi�y�my naszego pierwszego dnia. Albo mo�e nic si� nie pojawi.

Spogl�dam na zegarek le��cy na pod�odze: dochodzi p� do czwartej. Sp�dzi�am tu wi�cej czasu, ni� przypuszcza�am, �wieca si� dopala, r�ce i nogi mam zimne i zdr�twia�e. A przecie� niepok�j znikn��, jestem dziwnie wypocz�ta, zadowolona z powod�w niezupe�nie dla mnie zrozumia�ych.

Wracam do ��ka, Anouk powi�kszy�a swoje imperium, rozrzuci�a r�ce, zajmuj�c ca�e poduszki. Zwram si� w jej cieple. �yczeniu mojej wymagaj�cej ma�ej obcej stanie si� zado��. Osuwaj�c si� mi�kko w sen, przez chwil� chyba s�ysz� szept mojej matki. Blisko.

Pi�tek, 7 marca

Cyganie odp�ywaj�. Gdy dzi� rano szed�em przez Les Ma-rauds, przygotowywali si� do drogi, ustawili swoje wi�cie-rze, zdejmowali nieko�cz�ce si� sznury prania. Niekt�rzy odp�yn�li ju� wczoraj w nocy � s�ysza�em ich gwizdki i tr�bki jak jakie� ostateczne wyzwanie � ale wi�kszo�� czeka�a zabobonnie na �wiat�o dnia. Przechodzi�em tamt�dy o si�dmej rano. W zielonkawej szaro�ci �witu wygl�dali jak uchod�cy wojenni; bladzi, pos�pni, pakowali ostatnie resztki swojego p�ywaj�cego cyrku w tobo�y. Tandeta, wczoraj w nocy jaskrawa i magiczna, teraz by�a tylko n�dzn� szarzyzn�, odart� ze swojego blichtru. Zapach spalenizny, oleju silnikowego wisia� we mgle. P��tna trzepota�y, dolatywa�y pierwsze poranne odg�osy warkotu silnik�w. Niewielu z nich pofatygowa�o si� cho�by spojrze� na mnie. Krz�tali si� z ustami zaci�ni�tymi i z oczami przekrwionymi. Nikt nic nie m�wi�. W�r�d tych marude-r�w nie widzia�em Roux. Mo�e odp�yn�� z pierwsz� grup�. Ze trzydzie�ci �odzi jeszcze jest na rzece, dzioby si� chyl� pod ci�arem nagromadzonego baga�u. Ta dziewczyna Zezette pracowa�a przy kad�ubie wraku, przynosi�a nie-rozpoznawalne cz�ci czego� sczernia�ego do swojej �odzi.

Na osmolonym materacu postawi�a niepewnie klatk� z kurczakami i pud�o pe�ne czasopism. Spojrza�a na mnie nienawistnie, ale nic nie powiedzia�a.

Nie my�l, mon pere, �e ja nie wsp�czuj� tym ludziom. �adnej osobistej urazy do nich nie �ywi�, musz� jednak my�le� o moich parafianach. Nie mog� marnowa� czasu, nieproszony prawi� kaza� obcym przybyszom, nara�aj�c si� na szyderstwa i zniewagi. A przecie� nie jestem niedost�pny. Ka�dy z nich by�by mile widziany w moim ko�ciele, gdyby okaza� szczer� skruch�. Oni wiedz�, �e je�eli potrzebuj� przewodnictwa, mog� przyj�� do mnie.

�le spa�em tej nocy. Od pocz�tku wielkiego postu cierpi� na zaburzenia snu. Cz�sto wstaj� z ��ka przed �witem, maj�c nadziej�, �e ogarnie mnie senno�� nad stronicami ksi��ki lub na ciemnych uliczkach Lans�tenet czy na brzegu Tannes. Tej nocy zn�kany bezsenno�ci� bardziej ni� zwykle wyszed�em z domu, aby godzin� pospacerowa� nad rzek�. Omijaj�c Les Marauds i obozowisko Cygan�w, pow�drowa�em przez pola w g�r� Tannes, chocia� i tam s�ycha� by�o ha�asy. Patrz�c w d� rzeki, widzia�em ogniska na brzegu i sylwetki ta�cz�ce w pomara�czowej �unie. Gdy spojrza�em na zegarek, stwierdzi�em, �e spaceruj� ju� prawie godzin�, wi�c zawr�ci�em. Nie zamierza�em przechodzi� przez Les Marauds, ale powrotna droga przez pola zabra�aby mi co najmniej nast�pne p� godziny, a ju� troch� s�ania�em si� ze zm�czenia. Co gorsza, zimne powietrze w po��czeniu z niewyspaniem sprawi�o, �e poczu�em dotkliwy g��d, kt�rego zreszt�, jak ju� wiedzia�em, nie mia� w pe�ni zaspokoi� poranny posi�ek z�o�ony z kawy i chleba. Tote� zawr�ci�em kr�tsz� drog� przez Les Marauds, mon pere. Moje buty na grubej podeszwie grz�z�y w nadrzecznej glinie, para oddechu ja�nia�a w blasku cyga�skich ognisk. By�em do�� niedaleko, by wiedzie�, co si� u nich dzieje. Urz�dzali zabaw�. Pali�y si� latarnie, a �wiece zatkni�te po bokach barei nadawa�y tej lunaparkowej scenie dziwne pozory pobo�no�ci. Zapach dymu z pal�cych si� drew i czego� zwodniczego, co mo�e by�o piek�cymi si� sardynkami, i przede wszystkim ta ostra wo� czekolady Yianne Rocher nios�y si� nad rzek�. Powinienem by� wiedzie�, �e ona tam jest. Gdyby nie ona, Cyganie ju� dawno by odp�yn�li. Zobaczy�em j� na molo poni�ej domu Armande Yoizin. W d�ugim czerwonym p�aszczu i z rozpuszczonymi w�osami wydawa�a si� w�r�d tych ognisk dziwnie poga�ska. Na sekund� odwr�ci�a si� ku mnie i nagle sinawy p�omie� buchn�� z jej wyci�gni�tych r�k, co� pali�o si� w jej palcach, o�wietlaj�c purpurowo twarze woko�o�

Na chwil� zamar�em ze strachu. Irracjonalne my�li -o tajemnym sk�adaniu ofiar, o kulcie diab�a, o paleniu �ywych istot w ho�dzie dla jakiego� barbarzy�skiego przedwiecznego b�stwa � przelatywa�y mi przez g�ow�. Prawie rzuci�em si� do ucieczki, potykaj�c si� i ledwie wyci�gaj�c nogi z g�stego mu�u, rozk�ada�em r�ce szeroko, aby nie przewr�ci� si� w g�szcz tarniny, kt�ry mnie zas�ania�. Potem ulga. Ulga, bo zrozumienie, lecz tak�e wstyd przed samym sob� wobec niedorzeczno�ci moich supozycji. Ot� ona zn�w odwr�ci�a si� w moj� stron�, z tym p�omieniem ju� dogasaj�cym.

Matko Boska! Omal si� nie zapad�em w mu�. To przecie� nale�niki. Nale�niki flambees. Nic poza tym. Teraz chcia�o mi si� histerycznie �mia�. A� mi tchu zabrak�o. �o��dek mnie rozbola�, trzyma�em si� za brzuch, aby ten �miech powstrzyma�. Gdy patrzy�em, ona zapali�a nast�pny stos nale�nik�w i podawa�a je zr�cznie z patelni, a p�ynny p�omie� przelatywa� z talerza na talerz jak b��kitne ogniki.

Nale�niki.

To w�a�nie oni ze mn� zrobili, mon pere. To w�a�nie ona ze mn� zrobi�a. Ona i jej kamraci z rzeki. A przecie� na poz�r taka niewinna. Twarz mia�a szczer�, uradowan�. G�os jej rozlega� si� po wodzie, jej �miech brzmia� w�r�d �miechu tamtych � powabny, d�wi�czny, weso�y i nader serdeczny. Zacz��em si� zastanawia�, jak brzmia�by g�os w�r�d tamtych, m�j �miech w po��czeniu z jej �mie chem, i wtedy poczu�em si� bardzo samotny, mrok wok� mnie wydawa� si� bardzo zimny, bardzo pusty.

Nawet pomy�la�em, jak by to by�o, gdybym m�g� wyj�� zza os�ony krzak�w i przyst�pi� do nich. Je��, pi� Nagle my�l o jedzeniu sta�a si� nie do wytrzymania, do ust mi nap�yn�a �lina. Naje�� si� nale�nik�w, rozgrza� si� przy tym �elaznym piecu i w blasku jej z�ocistej sk�ry�

Czy to pokusa, mon pere? M�wi� sobie, �e si� tej pokusie opar�em, �e moja si�a wewn�trzna pokona�a pokus�, �e modli�em si� � b�agam, och, b�agam, och, b�agam, b�agam � o uwolnienie od pokusy, a nie o spe�nienie tego pragnienia.

Mon pere, czy ty r�wnie� tak to odczuwa�e� przed laty Modli�e� si�? A gdy uleg�e� tamtego dnia w kancelari czy owa przyjemno�� by�a jasna, ciep�a jak cyga�skie ognisko, czy te� by�a suchym szlochem z wyczerpania ostatecznym niedos�yszalnym krzykiem w ciemno�ci?

Nie powinienem by� pot�pia� ciebie, mon pere. Jeden cz�owiek � nawet ksi�dz � nie mo�e powstrzymywa� wi�c: nie fali przyp�ywu. A ja by�em za m�ody, aby zna� samotno�� pokusy, cierpki smak zawi�ci. Za m�ody by�em, pere. Podnosi�em wzrok na ciebie. Nie tyle zauwa�y� czyn jako taki ani z kim si� go dopu�ci�e�, ile sam fakt, by�e� zdolny do grzechu. Nawet ty, mon pere. I wiedz�c to zda�em sobie spraw�, �e nic nie jest bezpieczne. Nikt, nawet ja sam.

Nie wiem, jak d�ugo patrzy�em na t� zabaw�. Chyba d�ugo, bo wiem, �e gdy w ko�cu stamt�d ruszy�em, i nogi mia�em bez czucia. Widzia�em Rouxw tym zgromadzeniu i jego kompani�: Blanche, Zezette, Armande i Yoizin, Luca Clairmonta, Narcisse'a, tego Araba, Gu -laume'a Duplessisa, dziewczyn� z tatua�em, grub� t� w zielonej chustce na g�owie. By�y tam nawet dzieci, g��wnie dzieci rzeczne, ale te� takie jak Jeannot i oczywi�cie Anouk Rocher � inne spa�y, niekt�re ta�czy�y na brzegu albo jad�y kie�baski owini�te grubymi j�czmiennymi nale�nikami, albo pi�y lemoniad� z imbirem. Powonienie tak mi si� wyczuli�o, �e przekazywa�o nieomal smak tych potraw � ryby upieczonej w popiele, pieczonego koziego sera, cieniutkich nale�nik�w, jasnego gor�cego tortu czekoladowego, confit de canard i pikantnej mer-guez� S�ysza�em g�os Armande przekrzykuj�cy inne g�osy i jej �miech, taki jakby si� �mia�o przem�czone dziecko, latarnie i �wiece odbija�y si� w wodzie i wygl�da�y jak �wiat�a na Bo�e Narodzenie.

Ten alarm, ten wrzask z pocz�tku uzna�em za okrzyk rozbawienia. Ostry pisk czy mo�e histeryczny �miech. Potem przez chwil� my�la�em, �e kt�re� z dzieci wpad�o w rzek�. Potem zobaczy�em po�ar.

Pali�o si� na jednej z �odzi najbli�szych brzegu, w pewnej odleg�o�ci od biesiadnik�w. Mo�e latarnia na co� spad�a czy niedbale rzucony papieros, �wieca kapn�a pal�c� si� stearyn� na zw�j suchego p��tna. Cokolwiek to by�o, ogie� rozszerza� si� b�yskawicznie. W jednej sekundzie zaj�� dach tej �odzi, w drugiej p�omie� ju� pl�sa� na pok�adzie. P�omienie by�y najpierw mgliste, sine jak z nale�nik�w flambees, potem bucha�y �arem jaskrawopomara�-czowe jak p�on�cy st�g siana w upaln� noc w sierpniu. Ten rudy Roux pierwszy rzuci� si� do gaszenia. Przypuszcza�em, �e to jego chudoba si� pali�a. P�omienie prawie nie zmieni�y koloru, gdy ten skaka� z �odzi na ��d�. Kt�ra� z kobiet przywo�ywa�a go rozpaczliwie z powrotem. Ale on nie zwraca� na to uwagi. Zadziwiaj�co lekko si� porusza�. Przebieg� przez dwie �odzie w nieca�e p� minuty, rozerwa� liny, kt�rymi by�y po��czone, kopniakami je odepchn��, tak �e ju� nieuwi�zane si� oddzieli�y, gdy uwalnia� nast�pne. Zobaczy�em, jak Yianne Rocher z roz�o�onymi r�kami patrzy na niego, inni r�wnie� spogl�dali z mola zaskoczeni. Barki, kt�re odwi�za�, sun�y powoli w d� rzeki. Woda by�a wzburzona od ich ko�ysania. �odzi Roux nie da�o si� uratowa�. Czarne szcz�tki wzlatywa�y i nios�y si� na s�upie �aru sun�cym po wodzie. Roux jednak�e chwyci� zw�j na p� zw�glonego brezentu i bezskutecznie pr�bowa� zdusi� rozszala�e p�omienie. P�omienna iskra przylgn�a do jego d�ins�w, druga do koszuli, smyrgn�� brezent i d�o�mi zdusi� ogie� na swojej odzie�y. Os�aniaj�c twarz przedramieniem, spr�bowa� jeszcze dotrze� do kabiny. Us�ysza�em, jak rozjuszony blu�ni� w swoim mar-sylskim �argonie. Armande zawo�a�a co� do niego g�osem ostrym ze zdenerwowania. Co� o benzynie i zbiornikach.

L�k, eufori� i s�odycz nostalgii odczuwa�em wprost fizycznie w trzewiach. By�o tak jak dawno temu; zapach pal�cej si� gumy, ryk ognia, odbicia w wodzie� M�g�bym nieomal uwierzy�, �e znowu jestem ch�opcem, a ty, mon pere, jeste� tu cure, my obaj jakim� cudem jeste�my rozgrzeszeni, wolni od odpowiedzialno�ci.

W dziesi�� sekund p�niej Roux wyskoczy� z p�on�cej �odzi. Zobaczy�em, jak p�ynie w stron� brzegu, chocia� zbiornik z benzyn� wybuchn�� dopiero kilka minut p�niej. Wybuch ten rozleg� si� g�uchym grzmotni�ciem, nie by� jaskrawym fajerwerkiem, jakiego si� spodziewa�em. Na kilka minut Roux znikn�� za d�ugimi p�omieniami �lizgaj�cymi si� lekko po wodzie. Wsta�em, ju� nie ba�em si�, �e oni mnie zobacz�, wykr�caj�c szyj�, wypatrywa�em Roux i chyba si� modli�em.

��Tak, mon pere. Nie brak mi wsp�czucia. L�ka�em si� o niego.

Yianne Rocher wesz�a do wody po biodra, zanurzy�a si� w tej �limaczej Tannes, jej czerwony p�aszcz by� mokry po pachy. Os�ania�a d�oni� oczy i r�wnie� wypatrywa�a Roux. Stoj�ca powy�ej zdenerwowana Armande wydawa�a si� bardzo stara. Gdy ociekaj�cego wyci�gn�li go na molo, poczu�em ulg� tak wielk�, �e kolana si� pode mn� ugi�y, upad�em w mu� nadrzeczny na kl�czki, jak do modlitwy. Ale ta euforia, ten widok ich obozowiska w p�omieniach to by�o wspania�e, wt�rnie ch�opi�ce, ta rado�� obserwowania po kryjomu, rado��, �e si� wie� W moich ciemno�ciach, mon pere, czu�em, �e jako� ja to spowodowa�em � po�ar, zam�t, uj�cie tego cz�owieka z �yciem � �e jako� swoj� obecno�ci� wnios�em odtworzenie tamtego dawnego lata. To nie cud. Nic tak efekciarskiego. Wszelako to jaki� znak. Na pewno jaki� znak.

Wraca�em do domu po cichu, nie wychodz�c z cienia. W�r�d gapi�w, p�acz�cych dzieci, gniewnych albo oniemia�ych doros�ych w blaskach p�omiennej rzeki trzymaj�cych si� za r�ce, jak oszo�omione sieroty w jakiej� z�ej bajce, jedna osoba mog�a �atwo przej�� niepostrze�enie. Jedna czy dwie.

Zobaczy�em go, gdy wszed�em na wzg�rze. By� u�miechni�ty, zarumieniony, rozgrzany po swojej robocie, okulary mia� zamazane, r�kawy koszuli w szachownic� podwini�te do �okci, i w krwawej �unie znad rzeki jego twarda zaczerwieniona sk�ra wygl�da�a jak politurowane drewno cedrowe. Widz�c mnie, nie okaza� zdumienia, tylko si� u�miechn��. G�upawo, chytrze jak smarkacz, kt�rego na czym� przy�apa� pob�a�liwy rodzic. Poczu�em, �e pachnie benzyn�.

��Dobry wiecz�r, mon pere.

Nie odwa�y�em si� odpowiedzie�. Zignorowa�em go, jak gdyby to mog�o uwolni� mnie od odpowiedzialno�ci, kt�r� on tym samym musi wzi�� na siebie. Pochylaj�c g�ow� jak niech�tny spiskowiec, pod��y�em dalej. Z twarz� l�ni�c� od potu i odblasku po�aru patrzy� za mn� d�ugo, wiedzia�em o tym, ale gdy si� w ko�cu obejrza�em, jego ju� nie by�o.

Kapn�� wosk ze �wiecy. Papieros rzucony na wod� odbi� si� o stert� drewna. Kolorowy papier kt�rej� z latar�, �arz�c si�, spad� na pok�ad. Wszystko mog�o zapr�szy� ogie�.

Absolutnie wszystko.

Sobota, 8 marca

Dzisiaj wczesnym rankiem zn�w posz�am do Armande. Zasta�am j� w niskim saloniku. Z jednym z kot�w na kolanach lekko ko�ysa�a si� w fotelu. Od czasu po�aru w Les Marauds jest mizerna i zdeterminowana, t� twarz okr�g�� jak jab�ko ma obecnie zapadni�t�. Oczy i usta znikaj� w�r�d zmarszczek. By�a w szarym szlafroku i grubych czarnych po�czochach.

��Odp�yn�li, widzia�a� � powiedzia�a bezbarwnie, prawie oboj�tnie. � Ani jednej �odzi nie ma na rzece.

��Wiem.

Kiedy schodz� ze wzg�rza do Les Marauds, ich nieobecno�� nadal jest dla mnie takim wstrz�sem jak widok brzydkich po�aci po��k�ej trawy tam, gdzie prze dtem sta� cyrk. Pozosta� tylko niedopa�ek �odzi Roux, kad�ub dna odcina� si� czerni� od niebieskiego dna kilka st�p pod wod�.

��Blanche i Zezette przenios�y si� kawa�ek dalej w d� Tannes. Powiedzia�y, �e wpadn� tu dzisiaj zobaczy�, co si� dzieje. � Armande zacz�a splata� d�ugie pasma ��to-siwych w�os�w w warkocz palcami niezdarnymi i sztywnymi jak patyki.

��A Roux? Jak on si� czuje?

��Rozgniewany.

Nie bez racji. Roux wie, �e ten po�ar to nie przypadek, wie, �e nie ma dowodu, wie, �e nawet gdyby mia� dow�d, nic by nie wsk�ra�. Blanche i Zezette zaproponowa�y mu miejsce na swojej zagraconej �odzi, ale stanowczo odm�wi�- Powiedzia�, �e praca przy domu Armande jest jeszcze nieuko�czona i �e najpierw musi tego dopatrzy�. Ja sama z nim nie rozmawia�am od nocy po�aru. Widzia�am go raz kr�tko nad rzek�, kiedy spala� resztki zostawionych �mieci. By� ponury i ma�om�wny, oczy mia� czerwone od dymu, nie chcia� rozmawia�, kiedy go zagadn�am. Troch� w�os�w straci� w po�arze, reszt� obci�� kr�tko, tak �e teraz wygl�da jak �wie�o zgaszona zapa�ka.

��Co on b�dzie robi�? Armande wzruszy�a ramionami.

��A bo ja wiem. My�l�, �e sypia w jednej z tych ruder dalej na mojej ulicy. Wczoraj wieczorem zostawi�am tam prowiant na progu, dzi� rano ju� nie le�a�. Proponowa�am mu pieni�dze, ale nie chcia� wzi��. � Rozdra�niona szarpn�a zapleciony warkocz. � Uparty m�ody g�upiec. Du�o mi przyjdzie z tych pieni�dzy w moim wieku? Mog� r�wnie dobrze da� jemu jak Clairmontom. Znaj�c ich, prawdopodobnie i tak to wszystko by wyl�dowa�o w skarbonce Reynauda. � Prychn�a szyderczo. � Uparciuch, ot co. Ci rudow�osi m�czy�ni. Bo�e uchowaj. Nic nie daj� sobie powiedzie�. � Potrz�sn�a g�ow�. � Wymaszerowa� wczoraj rozgniewany i tyle go widzia�am.

Wbrew woli si� u�miechn�am.

��Dobrana z was para � zauwa�y�am. � Dwoje uparciuch�w.

Armande strzeli�a spojrzeniem oburzona.

��Ja? � wykrzykn�a. � Stawiasz mnie na r�wni z tym awanturnikiem, kt�ry ma �eb jak marchewka! Ze �miechem to odwo�a�am.

��Postaram si� go znale�� � powiedzia�am, wychodz�c.

Nie znalaz�am go, chocia� szuka�am nad rzek� przez ca�� godzin�. Nawet metody mojej matki zawiod�y. Jednak wydedukowa�am, gdzie nocuje. Niedaleko domu Ar-mande, w jednej ze stosunkowo najporz�dniejszych ruder. �ciany s� o�lizg�e od wilgoci, ale pi�tro wydaje si� dosy� suche i w kilku oknach zosta�y szyby. Drzwi tego domu kto� najwidoczniej otworzy� si�� i niedawno rozpali� tam w kominku. Zobaczy�am te� w�r�d kilku mebli, przypuszczalnie kiedy� pozostawionych jako bezu�yteczne rupiecie, zw�glony zw�j brezentu uratowany z po�aru i stert� drewna z rzeki. Wo�a�am Roux, ale nie us�ysza�am odpowiedzi.

O p� do dziewi�tej musia�am otworzy� La Praline, wi�c zaniecha�am poszukiwa�. Roux zjawi si�, gdy zechce. Kiedy przysz�am, czeka� Guillaume. Sta� przed sklepem, chocia� drzwi nie by�y zamkni�te na klucz.

��Powinien by� pan wej��, poczeka� w sklepie.

��Och, nie � powiedzia� �artobliwie z powa�n� min�. -Nie pozwoli�bym sobie na takie zuchwalstwo. Roze�mia�am si�.

��Trzeba w �yciu ryzykowa�. Niech pan wejdzie i spr�buje moich nowych religieuses.

On nadal po �mierci Charly'ego wydaje si� mniejszy, skurczony, jego zasuszon� chochlikowat� m�odo-star� twarz wci�� ��obi smutek. Ale poczucie humoru, kpi�ca ironia chroni� go przed litowaniem si� nad sob�. Dzisiaj mia� omawia� nast�pstwa po�aru u rzecznych Cygan�w.

��Na dzisiejszej mszy s�owo nie pad�o o tym z ust cure Reynauda � oznajmi�, nalewaj�c sobie czekolady ze srebrnego czajnika. � Na wczorajszej te� nic. Ani s�owa.

Przyzna�am, �e milczenie Reynauda, zwa�ywszy na to, jak interesowa� si� t� w�drown� spo�eczno�ci�, jest niezwyk�e.

��Mo�e on wie co�, o czym nie mo�e powiedzie� � podsun�� Guillaume. � Pani rozumie. Tajemnica konfesjona�u.

Powiedzia�, �e widzia� Roux rozmawiaj�cego z Narcis-se'em przy jego inspektach. Mo�e Narcisse zaproponuje Roux jak�� prac�, pomy�la�am z nadziej�.

��Narcisse cz�sto zatrudnia dorywczych pracownik�w

��ci�gn��. � Jest wdowcem. Bezdzietny. Nie ma nikogo do zarz�dzania farm� poza jednym siostrze�cem w Marsylii. I wszystko mu jedno, kogo najmie latem, kiedy b�dzie mia� du�o roboty. Byleby to byli ludzie solidni, dla niego nie ma znaczenia, czy chodz� do ko�cio�a, czy nie chodz�.

��U�miechn�� si� niepewnie, jak zwykle przed wypowiedzi�, kt�r� uwa�a za zbyt �mia��. � Czasami si� zastanawiam � zacz�� z namys�em � czy Narcisse nie jest lepszym chrze�cijaninem w najprawdziwszym tego s�owa znaczeniu ni� ja albo Georges Clairmont� albo nawet cure Reynaud. � Wypi� �yk czekolady. � No bo Narcisse przynajmniej pomaga. Daje prac� ludziom, kt�rzy potrzebuj� pieni�dzy. Pozwala Cyganom obozowa� na swojej ziemi. Wszyscy wiedz�, �e od lat sypia ze swoj� gospodyni� i nigdy nie fatyguje si� do ko�cio�a, chyba �e chce tam spotka� kogo� z klient�w, ale przynajmniej pomaga.

Zdj�am pokryw� z p�miska pe�nego religieuses i po�o�y�am jedn� na jego talerzyku.

��My�l� � powiedzia�am � �e nie ma czego� takiego jak dobry czy z�y chrze�cijanin. S� tylko dobrzy i �li ludzie. Przytakn�� i wzi�� w dwa palce okr�g�e ciasteczko.

��By� mo�e.

Nast�pi�a d�uga chwila ciszy. Nala�am sobie szklank� czekolady i likieru noisette z wi�rkami orzech�w laskowych, zapach by� ciep�y, o�ywczy jak zapach drewna w p�nym jesiennym s�o�cu. Guillaume dok�adnie zjada� swoj� religieuse, ze smakiem. Zebra� okruchy z talerzyka zwil�onym palcem wskazuj�cym.

��W takim razie to wszystko, w co wierz� przez ca�e �ycie� grzech i pokuta, Zmartwychwstanie� pani by powiedzia�a, �e nic z tego nie ma �adnego znaczenia? Czy tak?

U�miechn�am si�, widz�c jego powag�,

��Powiedzia�abym, �e pan si� nas�ucha� Armande. I powiedzia�abym, �e ma pan prawo do swoich wierze�, je�eli mog� pana uszcz�liwi�.

��Och! � Spojrza� na mnie ostro�nie, jak gdyby mia�y mi wyrosn�� rogi. � A w co� je�eli to pytanie nie jest impertynencj�� w co pani wierzy?

��W lataj�ce dywany, runy, czary. W Ali Bab�, podr�e po gwiazdach i wr�enie z fus�w w kieliszku czerwonego wina�

Floryda? Disneyland? Everglades? Wi�c jak, cherie? Co ty na to, hein?

Budda, wyprawa Frodo do Mordor, przeistoczenie Sakramentu, Doro i Toto. Kr�lik Wielkanocny. Istoty z kosmosu. Co� w szafie. Zmartwychwstanie i �ycie na odkrytej karcie� W to wszystko wierzy�am w takim czy innym czasie. Czy te� udawa�am, �e wierz�. Czy te� udawa�am, �e nie wierz�.

A teraz? W co ja wierz� teraz?

��Wierz�, �e wa�ne jest tylko, �eby �y� szcz�liwie -m�wi� wreszcie Guillaume'owi.

Szcz�cie. Proste jak szklanka, jak czekolada albo te� kr�te jak �cie�ki serca. Gorzkie. S�odkie. �ywe.

Po po�udniu przysz�a Josephine. Anouk w�a�nie wr�ci�a ze szko�y i prawie zaraz � w czerwonej kurtce z kapturem � pobieg�a do Les Marauds, �eby tam si� pobawi�, ale tylko dop�ki � pami�taj! � deszcz nie zacznie pada�. Ostry zapach �wie�o nar�banego drewna s�a� si� nisko przy w�g�ach budynk�w. Josephine by�a w p�aszczu zapi�tym pod szyj�, w czerwonym berecie, nowy czerwony szalik trzepota� wok� jej twarzy, kiedy wkroczy�a z wyzywaj�c� min�, z rumianymi policzkami i oczami roziskrzonymi od wiatru; efektowna, pewna siebie, promienna kobieta. Ale to z�udzenie prys�o. Zn�w sta�a si� sob�. Wepchn�a r�ce do kieszeni i wysun�a g�ow�, jak gdyby do odparcia jakiego� niewiadomego napastnika. Zdj�a beret, ods�aniaj�c bardzo potargane w�osy i krwaw� pr�g� na czole. Patrzy�a na mnie przera�ona i zarazem w uniesieniu.

��Zrobi�am to � oznajmi�a. -Yianne, zrobi�am to.

Przez jedn� straszn� chwil� my�la�am, �e zamordowa�a m�a. Tak wygl�da�a � te jakie� szalone samozatracenia -wargi rozci�gni�te, z�by obna�one, jak gdyby skosztowa�a kwa�nego owocu. L�k bi� od niej raz gor�cymi, raz zimnymi falami.

��Odesz�am od Paula � powiedzia�a. � W ko�cu to zrobi�am.

Oczy mia�a jak no�e. Po raz pierwszy zobaczy�am Josephine tak�, jaka by�a dziesi�� lat temu, zanim Paul-

��Marie Muscat zgasi� j�, uczyni� z niej niezdar�. Ba�a si� ob��dnie, ale pod tym ob��dem zobaczy�am zdrowy rozum, kt�ry normuje temperatur� serca.

��On ju� wie? � zapyta�am, pomagaj�c jej zdj�� p�aszcz. Kieszenie by�y ci�kie. Ale, pomy�la�am, to nie bi�uteria.

Potrz�sn�a g�ow�.

��Wys�a� mnie po zakupy. � Zach�ysn�a si�. � Zabrak�o nam pizz do mikrofal�wki. Kaza� kupi�. � U�miechn�a si� prawie dzieci�co psotnie. -Wzi�am troch� z pieni�dzy na dom. Trzyma� je w puszce po biskwitach pod barem. Dziewi��set frank�w. � Bez p�aszcza sta�a teraz w czerwonym swetrze i czarnej plisowanej sp�dnicy. Dotychczas zawsze widywa�am j� w d�insach. Spojrza�a na zegarek. � Poprosz� o chocolat espresso i du�� torb� migda��w. � Po�o�y�a pieni�dze na ladzie. � Akurat zd��� wypi� przed odjazdem autobusu.

��Autobusu? � zaintrygowa�a mnie. � Dok�d?

��Do Agen � odpowiedzia�a, uparta i ju� w defensywie.

��A potem nie wiem. Do Marsylii mo�e. Byle jak najdalej od niego. � Spojrza�a na mnie podejrzliwie i ze zdumieniem. � Tylko Yianne, niech pani nie m�wi, �e nie powinnam. Ja w�a�nie dzi�ki pani� Mnie by to nigdy na my�l nie przysz�o, gdyby pani mi tego nie podsun�a.

��Wiem, ale�

Jej s�owa zabrzmia�y jak oskar�enie.

��Pani mi powiedzia�a, �e jestem wolna.

To fakt. Wolna, �eby uciec, wolna, �eby wyruszy� w �wiat na jedno s�owo w�a�ciwie nieznajomej, odci�� si� i jak balon polecie� ze zmiennym wiatrem. L�k nagle lodem �ci�� mi serce. Czy to jest cena, za jak� mog� pozosta� tutaj? Ona ma st�d wyjecha� zamiast mnie? I co rzeczywi�cie da�am jej do wyboru?

��Ale by�a pani pewna jutra � wykrztusi�am z trudem, widz�c w jej twarzy twarz mojej matki. Rezygnacja z pewno�ci jutra za troch� wiedzy poznawczej, migni�cie oceanu� a p�niej? Wiatr zawsze nas przynosi z powrotem do st�p tego samego muru. Nowojorska taks�wka. Ciemny zau�ek. Srogi mr�z.

��Nie mo�na tak po prostu uciec od wszystkiego � zacz�am. � Ja wiem, pr�bowa�am.

��No, w Lansquenet nie mog� zosta�! � Krzykn�a bliska p�aczu. � Nie przy nim. Ju� nie! Ju� nie!

��Pami�tam, my�my tak �y�y. Wci�� w drodze. Wci�� ucieka�y�my.

Josephine te� ma swojego Cz�owieka w Czerni. Potrafi� go widzie� jej oczami. Te� jest w�adczy, przera�a, obezw�adnia swym g�osem nieznosz�cym sprzeciwu, swoj� pozorn� logik� zmusza do pos�usze�stwa. Ale ucieka� ze strachu przed nim, ucieka� z rozpacz� i nadziej� tylko po to, by stwierdzi�, �e przez ca�y czas nosi si� go w sobie� W ko�cu moja matka poj�a to. Widzia�a go na ka�dym ulicznym rogu, w fusach na dnie ka�dej fili�anki. U�miecha� si� do niej z plakat�w, obserwowa� j� znad kierownicy sportowego samochodu. Zbli�a�a si� coraz bardziej z ka�dym uderzeniem jej serca.

��Zacznij ucieka�, a b�dziesz ucieka� zawsze � powiedzia�am gwa�townie. � Niech pani zostanie u mnie. I razem powalczymy.

Patrzy�a na mnie.

��U pani? � zapyta�a zdumiona prawie komicznie.

��Czemu� by nie? Mam wolny pok�j, ��ko polowe. -Ju� protestowa�a, potrz�saj�c g�ow�, ale powstrzyma�am si�, �eby chwyci� j� za ramiona, zmusi�, by zosta�a. Wiedzia�am, �e i bez tego j� zatrzymam. � Tylko na jaki� czas, dop�ki pani nie znajdzie innego miejsca, posady�

Roze�mia�a si� histerycznie.

��Posady? A co ja umiem? Poza tym, �e sprz�tam� gotuj� i myj� popielniczki� nalewam piwo i kopi� w ogrodzie, i le�� pod moim m-m�em w ka�d� noc z pi�-pi�tku na sobot�. � �mia�a si�, niemal si� d�awi�c, teraz trzyma�a si� za brzuch.

Si�gn�am po jej r�k�.

��Josephine. M�wi� powa�nie. Znajdziesz co�. Nie trzeba�

��Powinna pani czasami go zobaczy�. � Jeszcze si� �mia�a, ka�de jej s�owo by�o jak gorzki pocisk, g�os d�wi�-cza� z nienawi�ci do samej siebie. -Wieprz w rui. W�ochaty, t�usty wieprz. � I ju� p�aka�a, cho� przed chwil� si� �mia�a. Zaciska�a powieki, przyciska�a d�onie do policzk�w, jak gdyby usi�owa�a nie dopu�ci� do jakiej� wewn�trznej eksplozji.

Czeka�am.

��A kiedy ju� jest po wszystkim, on odwraca si� i s�ysz� chrapanie, i rano usi�uj� � skrzywi�a si� z wysi�kiem, kontynuuj�c � usi�uj� wytrzepa� jego zaduch z po�cieli i ci�gle my�l�: Co si� ze mn� sta�o? Z Josephine Bonnet? Tak dobrze si� uczy�am w szkole, tak pragn�am by� t-tancerk��

Odwr�ci�a si� do mnie nagle uspokojona, chocia� jeszcze rozpalona.

��G�upia jestem, ale kiedy� my�la�am, �e na pewno gdzie� zasz�a pomy�ka i kt�rego� dnia kto� przyjdzie i powie mi, �e to si� nie dzieje naprawd�, �e to wszystko tylko si� �ni jakiej� innej kobiecie, �e nic z tego nigdy nie mog�oby sta� si� mnie�

Wzi�am j� za dr��c�, zimn� r�k�. Jeden paznokie� mia�a naderwany, krew zaschni�t� na d�oni.

��Dziwna rzecz, pr�buj� sobie przypomnie�, jakie to musia�o by� uczucie kocha� go, ale nic takiego nie ma. Pami�tam wszystko inne� pierwszy raz, kiedy mnie uderzy�, och, pami�tam� A wydawa�oby si�, �e nawet o Pau-lu-Marie powinno by� co� mi�ego do wspominania. Co�, co by by�o usprawiedliwieniem tej poniewierki, tego ca�ego zmarnowanego czasu.

Umilk�a i spojrza�a na zegarek.

��Za du�o m�wi� � o�wiadczy�a ze zdumieniem. � Ju� nie wypij� czekolady, je�eli mam zd��y� na autobus. Patrzy�am na ni�.

��Doradzam czekolad� zamiast autobusu � powiedzia�am. � Na rachunek firmy. Tylko �a�uj�, �e to nie szampan.

��Musz� i��. � G�os jej si� za�amywa�. Raz po raz przyciska�a pi�ci do do�ka. G�ow� opu�ci�a jak szar�uj�cy byk.

��Nie, Josephine. � Nie odrywa�am od niej wzroku. -Musisz zosta�. Musisz pokona� go twarz� w twarz. Inaczej b�dzie tak, jakby� wcale od niego nie odesz�a.

Popatrzy�a mi w oczy na p� wyzywaj�co, na p� z rozpacz�.

��Nie mog�. Nie zdo�am. On b�dzie m�wi� r�ne rzeczy, b�dzie przekr�ca��

��Masz przyjaci�. Tutaj � doda�am �agodnie. -I nawet je�eli jeszcze sobie tego nie u�wiadamiasz, jeste� silna.

Wtedy usiad�a bardzo powoli na czerwonym sto�ku ba rowym. Po�o�y�a g�ow� na ladzie i bardzo cicho zap�aka�a,

Pozwoli�am jej p�aka�. Nie powiedzia�am, �e wszystko b�dzie dobrze. Nie stara�am si� jej pociesza�.Czasami le piej nie ingerowa�, niech �al sam si� roz�aduje. Posz�am do kuchni i d�ugo przygotowywa�am chocolat espresso. Dola�am koniaku, dorzuci�am wi�rk�w czekoladowych, na ��tej tacy postawi�am fili�anki na spodkach, na ka�dym spodku po�o�y�am kostk� cukru w papierku Tymczasem

Josephine si� uspokoi�a. Wiedzia�am, �e to s� pomniejsze czary, ale nieraz dzia�aj�.

��Co sprawi�o, �e si� rozmy�li�a�? � zapyta�am, kiedy wypi�a ju� p� swojego espresso. � Kiedy ostatnio o tym rozmawia�y�my, wydawa�a� si� bardzo pewna, �e nie odejdziesz od Paula.

Wzruszy�a ramionami, unikaj�c mojego wzroku.

��Odesz�a�, bo zn�w ci� uderzy�? Wyra�nie si� zdumia�a. Dotkn�a czo�a, na kt�rym rozdarcie sk�ry gorza�o gniewnie.

��Nie.

��Wi�c co ci� sk�oni�o?

Zn�w odwr�ci�a wzrok. Czubkami palc�w pomaca�a fili�ank�, jak gdyby sprawdza�a jej realno��.

��Nic. Nie wiem. Nic.

Sk�ama�a, oczywi�cie. Si�gn�am w jej my�li, tak otwarte przez chwil�. Chcia�am wiedzie�, czy sama zdecydowa�a, czy ja to sprawi�am, zmusi�am j� wbrew swoim dobrym ch�ciom. Ale teraz jej my�li by�y nijakie, zadymione. Zobaczy�am tylko ciemno��.

Daremnie bym nalega�a. Jest w Josephine up�r nie do prze�amania. Z czasem ona mi powie. Je�eli zechce.

Pod wiecz�r przyszed� Muscat, szuka� �ony. Ju� pos�a�am dla niej ��ko w pokoju Anouk � na razie Anouk b�dzie spa�a na ��ku polowym przy mnie. Anouk godzi si� z jej obecno�ci�, tak jak akceptuje tyle innych rzeczy. Z przykro�ci� zabra�am mojej c�rce ten pierwszy w�asny pok�j, jaki kiedykolwiek mia�a, ale przyrzekam jej, �e to tylko na razie.

��Mam pomys� � powiedzia�am. � Mo�e: przerobimy cz�� poddasza na pok�j dla ciebie, z drabin� do wchodzenia i z klap� nad drabin�, i wytnie si� w dachu okr�g�e okienko. Chcia�aby�?

Projekt niebezpiecznie �udz�cy. Sugeruje, �e zostaniemy tu d�ugo.

��A b�dzie wida� gwiazdy? � zapyta�a Anouk skwapliwie.

��Naturalnie.

��Cudnie! � wykrzykn�a i w podskokach pobieg�a na g�r�, �eby powiedzie� Pantoufle'owi.

We trzy zasiad�y�my do sto�u w ciasnej kuchni. Ten toporny sosnowy st� zosta� z czas�w dawnej piekarni. Poznaczony jest �ladami no�y, rowkami, w kt�re w�ar�o si� chlebowe ciasto, tak �e blat wygl�da jak z po�y�kowanego marmuru. Talerze s� rozmaite, jeden zielony, drugi bia�y, talerz Anouk w kwiatki. Szklanki te� r�ne, jedna wysoka, druga niska, trzecia jeszcze z etykietk� Moutarde Amora. A przecie� po raz pierwszy mamy takie rzeczy na w�asno��. U�ywa�y�my zastawy hotelowej, plastikowych no�y i widelc�w. Nawet w Nicei, gdzie mieszka�y�my ponad rok, wyposa�enie by�o po�yczone, wydzier�awione ze sklepem. Fakt, �e co� mamy, jest dla nas nowo�ci�, nadal egzotyczn�, cenn�, podniecaj�c�. Zazdroszcz� temu sto�owi jego blizn, przypale� od gor�cych blach z chlebem. Zazdroszcz� temu sto�owi spokojnego trwania w czasie i �a�uj�, �e nie mog� powiedzie�: t� rys� zrobi�am pi�� lat temu, ten kr��ek to �lad mokrego kubka z kaw�, ta czarna plamka to od papierosa, ta drabinka na grubow��knistym drewnie od krajania, a tutaj w tajemnym miejscu za nog� sto�u Anouk wydrapa�a swoje inicja�y, kiedy mia�a sze�� lat, a t� rys� ja ciachn�am w upalny dzie� siedem lat temu scyzorykiem. Pami�tasz? Pami�tasz tamto lato, kiedy rzeka wysch�a? Pami�tasz?

Zazdroszcz� temu sto�owi spokojnego trwania w czasie. W czasie tutaj takim d�ugim. Ten st� przynale�y do tego miejsca.

Josephine pomog�a mi przygotowa� kolacj�: sa�atk� z zielonej fasoli i pomidor�w w oliwie z korzeniami, czerwone i czarne oliwki kupione w kramie na czwartkowym

targowisku, chleb orzechowy, �wie�� bazyli� od Narcis-se'a, kozi ser, czerwone wino z Bordeaux. Rozmawia�y�my, jedz�c, ale nie o jej m�u. Opowiada�am jej o nas, o sobie i Anouk. O miastach, w kt�rych by�y�my, o chocolaterie w Nicei. O naszych czasach w Nowym Jorku po narodzinach Anouk i o moich czasach przedtem. O Pary�u, Neapolu, o tych wszystkich miejscach postoju, gdzie mama i ja mia�y�my chwilowy dom w naszej d�ugiej ucieczce poprzez �wiat. Dzi� wieczorem chcia�am przywo�ywa� tylko pogodne chwile, zabawne, dobre rzeczy. Ju� i tak za du�o jest smutnych my�li w powietrzu. Postawi�am na stole bia�� �wiec�, �eby usun�� z�e wp�ywy, i jej wo� budzi�a nostalgi�, pociesza�a. Wspomina�am ma�y kana� w Ourc�, Panteon, Place des Artistes, urocz� alej� Unter den Lin-den, prom na Jersey, wiede�skie wypieki kupowane w gor�cych papierkach od ulicznych przekupni�w, nabrze�e Juan-les-Pins, ta�ce na ulicach San Pedro. Josephine troch� si� o�ywi�a. Opowiedzia�am, jak moja mama sprzeda�a os�a rolnikowi w wiosce pod Rivoli i jak ten osio� raz po raz odnajdywa� nas nawet na przedmie�ciu Mediolanu. Opowiedzia�am o kwiaciarkach w Lizbonie i jak wyje�d�a�y�my stamt�d pe�n� kwiat�w ci�ar�wk� ch�odni�, kt�ra przywioz�a nas po czterech godzinach na p� zlodowacia�e do rozgrzanych bia�ych dok�w w Porto. Josephine zacz�a si� u�miecha�, potem ju� si� �mia�a. Czasami miewa�y�my pieni�dze, moja mama i ja, Europa stawa�a si� s�oneczna, pe�na obietnic. O tym m�wi�am dzisiaj; ten Arab, d�entelmen w bia�ej limuzynie �piewa� mamie serenady tamtego dnia w San Remo, za�miewa�y�my si� wtedy. Matka by�a taka szcz�liwa i d�ugo potem �y�y�my za pieni�dze, kt�re on nam da�.

��Tyle widzia�a� � zauwa�y�a Josephine z zazdro�ci� i niejak� czci�. � A jeste� jeszcze taka m�oda.

��Prawie w twoim wieku. Potrz�sn�a g�ow�.

��Ja jestem o tysi�c lat starsza. � U�miechn�a si� mi�o i rzewnie. � Chcia�abym by� poszukiwaczk� przyg�d. Jecha� za s�o�cem, mie� jedn� tylko walizk�, nie wiedzie�, gdzie b�d� jutro.

��Zapewniam ci� � powiedzia�am �agodnie � �e to m�cz�ce. I po jakim� czasie wsz�dzie zaczyna by� tak samo. Pow�tpiewa�a.

��Mo�esz mi wierzy� � powiedzia�am. � Tak jest.

To niezupe�nie prawda. Miejsca maj� sw�j charakter i powr�t do miasta, w kt�rym si� przedtem mieszka�o, wydaje si� powrotem do dawnego przyjaciela. Ale ludzie rzeczywi�cie zaczynaj� wygl�da� tak samo; te same twarze powtarzaj�ce si� w miastach oddalonych od siebie o tysi�ce kilometr�w, te same wyrazy twarzy. Bezduszny i wrogi wzrok urz�dnika. Zaciekawione spojrzenia wie�niaka. T�pe, oboj�tne oczy turyst�w. I wsz�dzie s� ci sami zakochani, matki z niemowl�tami, �ebracy, kaleki, przekupnie, spacerowicze, dzieci, policjanci, taks�wkarze, alfonsi. I z czasem wpada si� w lekk� paranoj�, jak gdyby ci ludzie potajemnie je�dzili za nami z miasta do miasta, zmieniali ubrania, rysy twarzy, ale pozostawali zasadniczo niezmienni, zajmowali si� swymi nudnymi sprawami, wci�� chytrze jednym okiem �ypi�c na nas, intruzki. Z pocz�tku w nowym mie�cie ma si� kompleks wy�szo�ci. Jeste�my inn� ras�, my, podr�nicy, widzimy przewa�nie o wiele wi�cej ni� oni � osiadli zjadacze chleba, kt�rym wystarcza smutne �ycie w nieko�cz�cym si� ko�owrocie sen � praca � sen, dopieszczanie schludnych ogrod�w, identycznych dom�w, ma�ych marze�. My troch� nimi gardzimy. Potem, ale nie pr�dko, przychodzi zawi��. Za pierwszym razem jest prawie zabawna � nagle k�uje ostrym ��d�em, lecz to tylko chwila. Kobieta w parku pochylona nad dzieckiem w spacer�wce, obie twarze roz�wietlone czym�, co nie jest s�o�cem. P�niej nast�puje drugi raz, trzeci � dwoje m�odych na nadmorskiej promenadzie, obejmuje si�, id�c; gromadka dziewcz�t z biura w czasie przerwy obiadowej, chichota�y nad kaw� i croissants.

Wkr�tce b�l uk�ucia staje si� uporczywy. Miejsca nie trac� to�samo�ci, jakkolwiek daleko si� pojedzie. Zmienia� si� zaczyna poddane erozji serce. W niekt�re poranki w�asna twarz w lustrze hotelowym wydaje si� zamazana, jak gdyby wskutek wy�wiechtania b�d�cego przyczyn� ogl�dania siebie w zbyt wielu przypadkowych �azienkach. O dziesi�tej rano prze�cierad�a po nas b�d� uprane, dywan wyczyszczony. Nazwiska w ksi�dze hotelowej b�d� inne, my przemijamy. Nie pozostawiamy �adnych �lad�w, jad�c dalej. Jak duchy nie rzucamy cienia.

Wyrwa�o mnie z zadumy �omotanie do drzwi frontowych. Josephine na p� wsta�a ju� z l�kiem w oczach, z pi�ciami zaci�ni�tymi przy �ebrach. To by�o to, czego si� spodziewa�y�my; kolacja, rozmowa by�y tylko pozorem normalno�ci. Wsta�am od sto�u.

��W porz�dku. Ja mu otworz�. Josephine mia�a oczy szkliste z l�ku.

��Nie b�d� z nim rozmawia� � wyszepta�a cicho. � Nie mog�.

��Nie musisz � powiedzia�am. � Ale dobrze. Nie przejdzie przez �cian�.

U�miechn�a si� dr��co.

��Nawet nie chc� s�ysze� jego g�osu. Ty nie wiesz, Yianne, jaki on jest. Powie, �e� Ruszy�am do nieo�wietlonego sklepu.

��Wiem dok�adnie, jaki jest � odpar�am stanowczo. -I cokolwiek tobie si� zdaje, nie jest unikatem. Dzi�ki podr�om przynajmniej po pewnym czasie si� pojmuje, �e ludzie tu czy tam, czy na ko�cu �wiata rzeczywi�cie nie s� tak bardzo r�ni.

��Ja tylko nie cierpi� scen � mamrota�a Josephine, kiedy zapala�am �wiat�a w sklepie. -I nie cierpi� wrzask�w.

��Zaraz b�dzie po wszystkim � powiedzia�am. Walenie do drzwi zn�w si� zacz�o. � Anouk mo�e ci zrobi� czekolad�.

Otworzy�am drzwi, nie zdejmuj�c �a�cucha. Za�o�y�am ten �a�cuch, kiedy si� wprowadzi�y�my, bo przywyk�am do zabezpiecze� w mie�cie, chocia� tutaj nie by�o to potrzebne. A� do teraz. W smudze �wiat�a ze sklepu zobaczy�am twarz Muscata zastyg�� z w�ciek�o�ci.

��Czy jest tu moja �ona? � zapyta� ochryple i poczu�am jego oddech cuchn�cy piwem.

��Jest. � Nie by�o sensu kr�ci�. Lepiej od razu postawi� spraw� jasno. Niech on wie, na czym stan�o. � Obawiam si�, �e ona pana porzuci�a, monsieur Muscat. Zaproponowa�am jej, �eby zatrzyma�a si� u mnie na par� dni, dop�ki wszystko si� nie u�o�y. To chyba najlepsze wyj�cie. -Stara�am si� m�wi� neutralnie, grzecznie. Znam takie typy jak on. Spotyka�y�my takich jak on, matka i ja, tysi�ce razy w tysi�cach miejsc.

Gapi� si� na mnie os�upia�y. Po chwili przeb�ys�a jego s�aba inteligencja, przymru�y� oczy i roz�o�y� r�ce, pokazuj�c, �e nie bardzo rozumie, jest niegro�ny, got�w pozna� si� na �artach. Nawet wydawa� si� nieomal czaruj�cy. Ale podszed� bli�ej do drzwi i buchn�� odorem piwa, dymu papieros�w i skwa�nia�ego gniewu.

��Madame Rocher � zacz�� mi�kko, prawie b�agalnie. � Niech pani powie tej mojej t�ustej krowie, �eby natychmiast ruszy�a st�d sw�j ty�ek, bo wejd� i sam j� wyprowadz�. I tylko spr�buj mi stan�� na drodze � wrzasn�� � ty rozpalona dziwko! � Szarpn�� klamk�. � Prosz� zdj�� �a�cuch. � U�miechn�� si� przymilnie. W�ciek�o�� w nim kipia�a, paruj�c s�abym chemicznym smrodkiem. � Zdj�� �a�cuch, bo go kopn� i wyleci. � G�os mia� w tym gniewie niem�ski. Kwicza� jak w�ciek�a �winia.

Bardzo powoli wyja�ni�am mu sytuacj�. Kl�� i wrzeszcza� bezsilnie. Kopn�� drzwi kilka razy, zawiasy podskakiwa�y.

��Je�eli pan si� w�amie do mojego domu, monsieur Muscat � powiedzia�am spokojnie � uznam, �e jest pan niebezpiecznym intruzem. Mam tu puszk� Contre-Atta�,

kt�r� zwykle trzyma�am w szufladzie w kuchni, kiedy mieszka�am w Pary�u. Wypr�bowa�am ten �rodek nieraz. Bardzo skuteczny.

Tym go zaskoczy�am. Chyba wierzy, �e tylko on jeden ma prawo grozi�.

��Pani nie rozumie � zaskomla�. � Ona jest moj� �on�, zale�y mi na niej. Nie wiem, co ona pani opowiada, ale�

��To, co ona opowiada, nie ma znaczenia, monsieur. Wa�ne jest to, co zdecydowa�a. Ja na pana miejscu przesta�abym robi� z siebie przedstawienie i posz�abym do domu.

��Cholera! � M�wi� tak blisko drzwi, �e strzela� we mnie gor�c�, plugaw� �lin�. � To przez ciebie, dziwko. Ty nabi�a� jej g�ow� t� ca�� bzdurn� emancypacj�! � Przedrze�niaj�c Josephine, zapiszcza� w�ciekle falsetem: -"Yianne m�wi to,Yianne my�li tamto". Chc� z ni� chwil� porozmawia� przez minut� i zobaczymy, co teraz ona powie dla odmiany.

��Nie s�dz�, �eby�

��Dobrze. � Josephine stan�a za mn� cicho. Kubek czekolady otula�a d�o�mi, jak gdyby dla rozgrzewki. � Porozmawiam z nim, inaczej nigdy nie odejdzie.

Popatrzy�am na ni�. By�a spokojniejsza. Oczy mia�a czyste. Kiwn�am g�ow�, odsun�am si� na bok. Podesz�a do drzwi. Muscat zacz�� m�wi�, ale przerwa�a mu g�osem zdumiewaj�co ostrym i r�wnym.

��Paul. S�uchaj. � Przeci�a jego be�kot w p� zdania. -Odejd�. Nic wi�cej nie mam ci do powiedzenia. W porz�dku?

Dr�a�a, ale panowa�a nad g�osem. Nagle dumna z niej, u�cisn�am jej r�k�. Muscat milcza�. Dopiero po chwili powiedzia� przymilnie, chocia� w jego tonie s�ysza�am w�ciek�o�� jak szum zak��ce� w sygnale radiowym.

��Jose, g�upia sprawa. Po prostu wyjd� i porozmawiamy jak m�� z �on�. Jeste� moj� �on�, Jose. Czy to nie zas�uguje przynajmniej na jeszcze jedn� pr�b�?

Potrz�sn�a g�ow�.

��Za p�no, Paul � powiedzia�a stanowczo. � Przykro mi. � I zamkn�a drzwi bardzo delikatnie. Jeszcze dobija� si� przez kilka minut, na zmian� kl��, prosi�, grozi� i nawet p�aka�, roztkliwiaj�c si�, wierz�c w swoj� fikcj�. My�my jednak ju� nie reagowa�y.

O p�nocy s�ysz�, jak on wrzeszczy pod domem. Gruda ziemi uderza w okno z t�pym grzmotni�ciem, glina plami czyst� szyb�. Wstaj� z ��ka, �eby zobaczy�, co si� dzieje. Muscat stoi na rynku jak przysadzisty z�o�liwy stworek z bajki. R�ce tak wpycha w kieszenie, �e a� wida� mi�kki wa�ek jego �o��dka nad paskiem spodni. Chyba jest bardzo pijany.

��Nie mo�ecie tam siedzie� wiecznie! � �wiat�o zapali�o si� w jednym z okien domu za nim. � B�dziecie musia�y kiedy� wyj��. A wtedy, wy dziwki! Wtedy!�

Machinalnie wyci�gam rozsuni�te dwa palce w jego stron�, pstrykam kciukiem i palcem wskazuj�cym drugiej r�ki i "z�y duchu precz st�d! A kysz!".

Jeszcze jeden z zakorzenionych odruch�w mojej matki. A przecie� to dziwne, �e od razu czuj� si� o wiele pewniej. Potem d�ugo le�� spokojnie, bezsennie, s�ucham, jak oddycha miarowo we �nie moja c�rka, i patrz� na przypadkowy zmienny dese� po�wiaty ksi�yca w�r�d li�ci. Chyba staram si� znowu wr�y�, w tym ruchomym deseniu szukam znak�w, zapewnie� Noc� �atwiej wierzy� w takie rzeczy, kiedy na zewn�trz Cz�owiek w Czerni pe�ni wart�, a posta� z kos� na szczycie ko�cielnej wie�y zgrzyta gri-gri. Ale nic w po�wiacie nie zobaczy�am, nic nie czu�am i w ko�cu zn�w zasn�am i �ni� mi si� Reynaud stoj�cy przed jakim� starcem w szpitalnym ��ku, trzymaj�cy w jednej r�ce krzy�, w drugiej pude�ko zapa�ek.

Niedziela, 9 marca

Armande przysz�a dzi� rano na czekolad� i plotki. W nowym kapeluszu z jasnej s�omki ozdobionym czerwon� wst��k� wydawa�a si� �ywsza, bardziej �wie�a, ni� by�a wczoraj. Ostatnio chyba dla efektu chodzi z lask� i jaskra-woczerwona kokarda na tej lasce wygl�da jak ma�a flaga wyzwania. Zam�wi�a chocolat viennais oraz kawa�ek mojej czarno-bia�ej stefanki, wygodnie rozsiad�a si� na sto�ku. Josephine, kt�ra chwilowo pomaga w sklepie, zanim zdecyduje si�, co robi� dalej, patrzy�a z kuchni z lekkim niepokojem.

��S�ysza�am, �e by�y brewerie wczoraj w nocy � powiedzia�a Armande bez ogr�dek, po swojemu. Dobrotliwo�� w jej b�yszcz�cych czarnych oczach okupywa�a impertynencj�. -Ten gbur Muscat podobno rozbija� si� tu i wrzeszcza�.

Wyja�ni�am jej spraw�, jak mog�am najdelikatniej. S�ucha�a z uznaniem.

��Dziwi� si� tylko, dlaczego nie zostawi�a� go wiele lat temu � powiedzia�a do Josephine stoj�cej w drzwiach kuchni z dzbankiem gor�cego mleka. � Jego ojciec by� nie lepszy. Obaj sobie zanadto pozwalali. I te ich �apy. � Weso�o pokiwa�a do Josephine g�ow�. � Zawsze wiedzia�am,

dziewczyno, �e kiedy� zaczniesz m�drze�. Tylko nie daj sobie tego odradzi�.

Josephine si� u�miechn�a.

��Nie ma obawy � powiedzia�a � nie dam.

Guillaume przyszed� w porze obiadowej z Anouk. W podnieceniu ostatnich dw�ch dni rozmawia�am z nim tylko kr�tko par� razy, teraz rzuci�a mi si� w oczy zmiana, jaka w nim zasz�a. Ju� nie by� taki skurczony i ma�y. Wkroczy� dziarsko, mia� na szyi czerwony szalik, nieomal nadaj�cy mu szyk. K�cikiem oka zobaczy�am u jego st�p co� ciemnawego, Pantoufle. Niedbale machaj�c torb� szkoln�, Anouk przebieg�a obok niego, �eby mnie poca�owa�.

��Maman/ � hukn�a mi w ucho. � Guillaume ma psa!

Z r�kami jeszcze pe�nymi mojej c�rki odwr�ci�am si� i spojrza�am. U jego st�p b�ogo si� rozci�gn�� ma�y br�zo-wo-bia�y kundelek, jeszcze szczeniak.

��Psst. Anouk. To nie jest m�j pies. � Na twarzy Guil-laume'a malowa�o si� zadowolenie po��czone z zak�opotaniem. � B��ka� si� po Les Marauds. Mo�liwe, �e kto� chcia� si� go pozby�.

Anouk ju� karmi�a psiaka kostkami cukru.

��Roux go znalaz�! � pisn�a. � Us�ysza�, jak p�acze nad wod�. Tak mi powiedzia�.

��Och? Widzia�a� Roux?

Przytakn�a roztargniona i po�askota�a pieska, kt�ry przewr�ci� si� na grzbiet z radosnym warkni�ciem.

��Jest taki �liczny � powiedzia�a. � Pan go zatrzyma? Guillaume u�miechn�� si� troch� smutno.

��Chyba nie, serduszko. Wiesz, ja po Charlym�

��Ale on si� zgubi�, nie ma dok�d�

��Na pewno mn�stwo ludzi b�dzie chcia�o da� takiemu mi�emu psiakowi dobry dom. � Pochyli� si� i lekko poci�gn�� pieska za ucho. � Przyjazny facecik, pe�en �ycia.

Nie ustawa�a.

��Jak pan go nazwie?

Potrz�sn�� g�ow�.

��Chyba nie b�d� go trzyma� tak d�ugo, �eby go nazwa�.

Anouk zrobi�a do mnie min�, ja potrz�sn�am ostrzegawczo g�ow�.

��Pomy�la�em, �e mo�e pani b�dzie mog�a wywiesi� na wystawie kartk� � powiedzia� Guillaume, siadaj�c przy ladzie. -I mo�e kto� si� po niego zg�osi, wie pani.

Poda�am mu fili�ank� mocha i dwie florentynki na talerzyku.

��Oczywi�cie. � U�miechn�am si�. Po chwili piesek siedzia� na jego kolanach i jad� flo-rentynk�. Anouk mrugn�a do mnie.

Narcisse przyni�s� mi koszyk cykorii ze swoich inspekt�w i widz�c Josephine, da� jej bukiecik szkar�atnych anemon�w, kt�ry wyj�� z kieszeni p�aszcza, burcz�c, �e z nimi b�dzie "troch� weselej". Josephine si� zarumieni�a i wyra�nie zadowolona usi�owa�a mu podzi�kowa�. Niemrawo wyszed� zak�opotany, opryskliwy, nie chcia� podzi�kowania.

Po tych �yczliwych zjawili si� ciekawi. Odk�d w czasie kazania rozesz�a si� wie��, �e Josephine Muscat przeprowadzi�a si� do La Praline, klienci nap�ywali przez ca�e przedpo�udnie. Joline Drou i Caro Clairmont w wiosennych "bli�niakach", w jedwabnych szalikach na g�owach przysz�y z zaproszeniem na herbatk� z kwest� w Niedziel� Palmow�. Armande na ich widok zakraka�a uradowana.

��Ho, ho, c� za przedpo�udniowa rewia wiosennej mody. Caro si� zirytowa�a.

��Maman, naprawd� nie powinna� by� tutaj � skarci�a matk�. � Przecie� wiesz, co doktor powiedzia�.

��Wiem, zaiste � odpowiedzia�a Armande. � O co ci chodzi? Umieram nie do�� pr�dko dla ciebie? Czy dlatego musisz sprowadza� mi t� trupi� czaszk� na kiju i psu� poranek?

Upudrowane policzki Caro pociemnia�y.

��Naprawd�, maman, nie powinna� m�wi� takich rzeczy�

��B�d� si� gry�� w j�zyk akurat tak, jak ty si� gryziesz w sw�j � warkn�a Armande.

Caro gwa�townie si� odwr�ci�a, �eby wyj��. O ma�o przy tym nie roz�upa�a kafli pod�ogi wysokimi obcasami.

W tej samej chwili przysz�a Denise Arnauld zapyta�, czy czego� nie potrzebujemy z jej sklepu.

��Tak na wszelki wypadek � powiedzia�a i oczy jej b�yszcza�y ciekawo�ci� � bo teraz kiedy pani ma go�cia w domu i w og�le�

Zapewni�am j�, �e je�eli b�dziemy czego� potrzebowa�y, zwr�cimy si� do niej.

Zaraz potem przyszli Charlotte Edouard, Lydie Perrin, Georges Dumoulin. Charlotte chcia�a kupi� urodzinowy prezent, Georges by� ciekaw szczeg��w festiwalu czekolady � nadzwyczaj oryginalny pomys�, madame � Lydie zgubi�a torebk� przed ko�cio�em, wi�c czy ja tej torebki przypadkiem nie widzia�am.

Josephine sta�a za lad�. Spisuje si� zdumiewaj�co dobrze. Do kuchni da�am jej jeden z moich czystych ��tych fartuch�w, �eby nie pobrudzi�a swoich rzeczy czekolad�. Dba teraz o wygl�d. W tym czerwonym swetrze i czarnej sp�dnicy prezentuje si� tak jak trzeba, ciemne w�osy starannie zwi�za�a wst��k�. U�miecha si� profesjonalnie, g�ow� trzyma wysoko i chocia� od czasu do czasu zerka niespokojnie ku otwartym drzwiom, nie sprawia wra�enia kobiety dr��cej ze strachu o siebie czy o swoj� reputacj�.

��Ani krzty wstydu, taka ona jest � sykn�a Joline Drou do Caro Clairmont, kiedy pospiesznie wychodzi�y. � Bez-wstydnica.Tylko pomy�le�, co ten biedak musia� znosi� z�

Josephine sta�a odwr�cona ty�em, ale zobaczy�am, �e sztywnieje. W sklepie akurat by�o cicho, wi�c sykni�cie Joline da�o si� dobrze s�ysze�, chocia� Guillaume spr�bowa� je zag�uszy� udawanym atakiem kaszlu.

Nast�pi�o lekkie zak�opotanie.

Nagle Armande powiedzia�a rze�ko:

��No dziewczyno, wiesz, �e wygra�a�, skoro te dwie kr�c� nosami. Witaj po niew�a�ciwej stronie barykady!

Josephine spojrza�a szybko i podejrzliwie, a potem uspokojona, �e Armande z niej nie �artuje, roze�mia�a si� g�o�no. �miech jej by� szczery, beztroski. Zdumiona podnios�a r�k� do ust, jak gdyby sprawdza�a, czy to ona tak si� �mieje. Ten gest rozbawi� j� jeszcze bardziej i wszystkich nas ogarn�a niepohamowana weso�o��. Jeszcze nie przestali�my si� �mia�, kiedy dzwonek przy drzwiach zad�wi�cza� i do sklepu wszed� Francis Reynaud.

��Monsieur le cure. � Jeszcze zanim go zobaczy�am, widzia�am, jak Josephine zn�w przyciska r�ce do do�ka i jak jej twarz si� zmienia, staje si� wroga i g�upia.

Reynaud z powag� skin�� g�ow�.

��Madame Muscat � specjalnie zaakcentowa� s�owo "madame". � Ubolewam, �e nie by�o dzi� pani w ko�ciele.

Burkn�a co� niedos�yszalnie. Reynaud stan�� o krok od lady, a ona, chocia� by�a gotowa uciec do kuchni, jednak si� rozmy�li�a i odwr�ci�a do niego.

��W�a�nie, dziewczyno � pochwali�a j� Armande. � Postaw si�. -I unosz�c widelczyk z kawa�kiem stefanki, upomnia�a Reynauda: � Nie praw jej kazania, Francis. Je�eli ju�, to powiniene� udzieli� jej b�ogos�awie�stwa.

Reynaud zignorowa� Armande.

��Ma filie � powiedzia� z powag�. � Musimy porozmawia�. � Przesun�� pogardliwie wzrokiem po czerwonej saszetce "na szcz�cie" wisz�cej przy drzwiach. � Nie tutaj.

Josephine potrz�sn�a g�ow�.

��Przykro mi. Tu mam prac�. I wcale nie chc� s�ucha� tego, co ksi�dz ma mi do powiedzenia. Reynaud zacisn�� uparcie usta.

��Nigdy pani nie potrzebowa�a Ko�cio�a tak bardzo jak teraz. � Zimno szybko spojrza� w moj� stron�. � Os�ab�a pani i da�a si� sprowadzi� na manowce. �wi�to�� przysi�gi ma��e�skiej�

Armande zn�w mu przerwa�a szyderczym krakaniem.

���wi�to�� przysi�gi ma��e�skiej? Gdzie� ty to wykopa�? My�la�abym, �e w�a�nie kto jak kto, ale ty�

��Prosz�,madameYoizin� -Przynajmniej co� drgn�o w jego g�osie. Oczy by�y lodowate. � By�bym niezmiernie wdzi�czny, gdyby pani�

��M�w tak, jak m�wi�e� w domu � warkn�a Armande. -Ta twoja matka przecie� ciebie nie uczy�a m�wi� z kartoflami w ustach, prawda? � Zachichota�a. � Udajemy, �e jeste�my lepsi ni� posp�lstwo, zapomnieli�my wszystkiego o sobie w tej wykwintnej szkole?

Reynaud zdr�twia�. Czu�am jego zdenerwowanie, wprost bi�o od niego. Bardzo zeszczupla� w ci�gu ubieg�ych paru tygodni, sk�r� na ciemnych zapadni�tych skroniach mia� napi�t� jak sk�ra tamburynu, stawy szcz�ki wyra�nie widoczne. Proste uko�ne pasmo w�os�w na czole chytrze nadaje mu wygl�d niedo��gi, ale reszta �wiadczy o sprawno�ci dopi�tej na ostatni guzik.

��Josephine � powiedzia� tonem �agodnie w�adczym, wykluczaj�cym wszystkich innych w sklepie tak skutecznie, jakby z ni� by� sam � wiem, �e pani chce, abym pom�g�. Rozmawia�em z Paulem-Marie. On m�wi, �e jest pani w stanie silnego podniecenia. M�wi�

Josephine potrz�sn�a g�ow�.

��Mon pere. � G�upi wyraz znikn�� z jej twarzy, by�a teraz pogodna. � Wiem, �e ksi�dz ma dobre ch�ci. Ale ja swojej decyzji nie zmieni�.

��Wszelako sakrament ma��e�stwa� � Ju� wzburzony, pochyli� si� nad lad� i chwyci� si� obur�cz wy�cie�anego blatu, jak gdyby potrzebowa� podpory. Ukradkiem rzuci� spojrzenie na jaskraw� saszetk� przy drzwiach. � Pani jest zdezorientowana. Ulega pani wp�ywom � doda� znacz�co. � Gdyby�my tylko mogli porozmawia� na osobno�ci.

��Nie � powiedzia�a Josephine stanowczo. � Zostan� tutaj, uYianne.

��Jak d�ugo? � W jego g�osie zabrzmia� strach, chocia� mia�o to by� niedowierzanie. � Madame Rocher mo�e jest pani przyjaci�k�, Josephine, ale jest te� kobiet� interesu, prowadzi sklep, ma dziecko na utrzymaniu. Jak d�ugo b�dzie tolerowa� obc� osob� w domu?

Ten strza� by� celniejszy, trafi�. Zn�w zobaczy�am w oczach Josephine niepewno��. Zawsze rozpoznam taki wyraz nieufno�ci i l�ku, bo cz�sto mia�a to w oczach moja matka. Nie potrzebujemy nikogo, tylko siebie nawzajem. Przypomnia� mi si� gwa�towny szept w upalnej ciemno�ci jakiego� tam pokoju hotelowego. Po co nam, do diab�a, kto� jeszcze? Dzielne s�owa, a je�eli dzielne nie by�y �zy, to ciemno�� je ukrywa�a. Ale czu�am, �e matka, obejmuj�c mnie pod ko�dr�, trz�sie si� prawie niedostrzegalnie. Mo�e to z powodu tej gor�czki, do kt�rej si� nie przyznawa�a, ucieka�a od nich, od tych �yczliwych m�czyzn, �yczliwych kobiet, gotowych si� z ni� zaprzyja�ni�, kocha� j� i rozumie�. Obie by�y�my zagro�one, rozgor�czkowane od nieufno�ci i pychy. Tym, co jest ostatni� desk� ratunku istot niechcianych.

��Proponuj� Josephine posad� u mnie. � Postara�am si�, �eby m�j g�os brzmia� mi�o i rzeczowo. � Potrzebuj� du�o pomocy w czasie przygotowa� do mojego festiwalu czekolady na Wielkanoc.

Reynaud w ko�cu si� ods�oni�, patrzy� na mnie z czyst� nienawi�ci�.

��Naucz� j� podstawowych rzeczy o czekoladzie � ci�gn�am. � Mo�e zast�powa� mnie w sklepie, kiedy b�d� pracowa� w kuchni. � Josephine patrzy�a na mnie oszo�omiona. Mrugn�am do niej. � Odda mi tym wielk� przys�ug�, a pieni�dze, kt�re zarobi, na pewno jej si� przydadz�. � M�wi�am g�adko. � Co do mieszkania� � teraz zwr�ci�am si� bezpo�rednio do niej i przytrzyma�am jej wzrok � Josephine, bardzo prosz�, mieszkaj tu tak d�ugo, jak zechcesz. Przyjemnie mie� ci� tutaj.

Armande zakraka�a �miechem.

��Wi�c widzisz, mon pere � powiedzia�a weso�o � nie musisz marnowa� ani minuty wi�cej swojego cennego czasu. Wszystko doskonale uk�ada si� bez ciebie. � Popi�a czekolad� z min� pe�n� przekory. � Ten nap�j chybaby ci dobrze zrobi�. Wygl�dasz mizernie, Francis. Zn�w goln�-�e� wina mszalnego?

Zdzieli� j� u�miechem jak zaci�ni�t� pi�ci�.

��Bardzo �mieszne, madame. Wida�, �e pani nie traci poczucia humoru. � Odwr�ci� si� na pi�cie, sk�oni� g�ow� i z kr�tkim � Monsieur, dames � w stron� klient�w wyszed� jak kulturalny hitlerowiec w kiepskim filmie wojennym.

Poniedzia�ek, 10 marca

Ich �miech �ciga� mnie do rynku niczym stado ptak�w. Wo� czekolady doprowadzi�a mnie nieomal do w�ciek�o�ci. Mieli�my racj�, mon pere. To, co si� dzieje teraz, oczyszcza nas ca�kowicie. Uderzaj�c w trzy najbli�sze nam obszary � w spo�eczno��, w �wi�ta ko�cielne, a teraz w jeden z najbardziej u�wi�conych sakrament�w � ona wreszcie si� odkrywa. Jej zgubny wp�yw szybko si� nasila, nasienie ju� posiane w dziesi�tki �ywych umys��w. Dzi� rano na cmentarzu zobaczy�em pierwszy tej wiosny dmuchawiec. Grubo�ci palca wyrasta� z ciemnej g��bi pod nagrobkiem. Nie mog�em tam dosi�gn��, aby wyrwa� zielsko z korzeniami. Zerwa�em go tylko, wi�c za tydzie� ca�a ta ro�lina si� rozro�nie, stanie si� mocniejsza.

Muscat przyst�pi� do komunii dzi� rano, chocia� u spowiedzi nie by�. Mizerny, gniewny, lecz w niedzielnym ubraniu. Bardzo si� przejmuje odej�ciem �ony. Gdy wyszed�em z chocolaterie, czeka� na mnie, pal�c papierosa i opieraj�c si� o ten ma�y �uk przy g��wnym ko�cielnym wej�ciu.

��No i co, pere?

��Rozmawia�em z twoj� �on�.

��Kiedy wr�ci?

Potrz�sn��em g�ow�.

��Nie chcia�bym ci� �udzi� fa�szyw� nadziej� � odezwa�em si� taktownie.

��Uparta krowa � powiedzia�, upu�ci� papierosa i zdepta� obcasem. � Przepraszam za m�j j�zyk, pere, ale tak jest. Kiedy pomy�l�, z czego to ja zrezygnowa�em dla tej stukni�tej dziwki� ile pieni�dzy ona mnie kosztuje�

��Ona te� nie ma lekkiego �ycia � upomnia�em go, pami�taj�c wiele jego spowiedzi. Wzruszy� ramionami.

��Och, nie jestem anio�em � przyzna�. � Znam swoje u�omno�ci. Ale niech mi ksi�dz powie � roz�o�y� r�ce b�agalnie � czy nie mo�na mnie zrozumie�? Co dzie� budz� si� i widz� jej g�upi�, t�p� min�. I przy�apuj� j� raz po raz z kieszeniami pe�nymi ukradzionych towar�w, szminek, perfum, bi�uterii. W ko�ciele wszyscy si� gapi� i �miej� si�? Che? � Popatrzy� na mnie zwyci�sko. � Che, mon pere? Czy ja nie mam krzy�a do d�wigania?

Ju� si� nas�ucha�em do�� o jej niechlujstwie, g�upocie, z�odziejstwie, lenistwie. Nie wymaga si� ode mnie wydawania opinii w takich sprawach. Moj� rol� jest s�u�y� rad� i pociech�. A jednak on mnie napawa wstr�tem przez te swoje wykr�ty i prze�wiadczenie, �e gdyby nie ta �ona, m�g�by osi�gn�� w �yciu B�g wie co.

��Nie jeste�my tu, aby ustala�, kto jest winny. � Przybra�em ton surowej nagany. � Zastan�wmy si�, jak uratowa� wasze ma��e�stwo.

Tym natychmiast go pow�ci�gn��em.

��Przepraszam, mon pere. Nie� nie powinienem m�wi� tych rzeczy. � W niby szczerym u�miechu pokaza� z�by, ��te niczym stara ko�� s�oniowa. � Niech ksi�dz nie my�li, �e nie jestem do niej przywi�zany. To znaczy, przecie� chc� j� mie� z powrotem, no nie?

Och, tak. Aby mu gotowa�a posi�ki, prasowa�a ubrania, prowadzi�a kawiarni�. I udowadnia�a, �e nikt nie zrobi g�upca z Paula-Marie, nikt. Pogardzam jego ob�ud�. Rzeczywi�cie musi j� odzyska�. Zgadzam si� przynajmniej co do tego. Lecz z zupe�nie innego powodu.

��Je�eli chcesz j� z powrotem, Muscat � powiedzia�em mu cierpko � to zabiegasz o ni� jak dot�d w niezwykle idiotyczny spos�b.

Zje�y� si�.

��Nie uwa�am, bym koniecznie�

��Nie b�d� g�upcem.

Bo�e, mon pere, sk�d bra�e� tyle cierpliwo�ci do tych ludzi?

��Pogr�ki, blu�nierstwa, zesz�ej nocy haniebnie awanturowa�e� si� po pijanemu. My�lisz, �e tak co� osi�gniesz? Odpowiedzia� ponuro:

��Zrobi�a mi krzywd� i tego nie mog� jej darowa�. Wszyscy m�wi�, �e �ona mnie rzuci�a. A ta Rocher, rozra-biara, dziwka� � Zmru�y� swe kr�tkowzroczne oczy za okularami w drucianej oprawie. � Mia�aby za swoje, gdyby co� si� sta�o z tym jej fiu b�dziu sklepikiem � powiedzia� stanowczo. � Lepiej pozby� si� tej dziwki raz na zawsze.

Badawczo popatrzy�em na niego.

��Och?

To by�o, mon pere, zbyt bliskie tego, o czym sam my�la�em. Bo�e dopom�, gdy zobaczy�em tamt� ��d� w p�omieniach� Ogarn�o mnie wtedy jakie� pierwotne upojenie niegodne mojego powo�ania, poga�skie, nie powinienem tego doznawa�. Sam si� z tym boryka�em, mon pere, do p�na w nocy. Zd�awi�em to w sobie, lecz jak dmuchawce znowu to ro�nie, wypuszcza zdradliwe ma�e korzenie. Mo�e dlatego� dlatego, �e zrozumia�em, zapyta�emMuscata niezamierzenie ostro:

��Co mianowicie masz na my�li? Wymamrota� co� ledwie dos�yszalnie.

��Po�ar mo�e? Dogodny po�ar? � Czu�em nap�r w�ciek�o�ci na �ebra. Smak w�ciek�o�ci metalowy i zarazem md�y, zgni�y nape�ni� mi usta. � Czy taki po�ar, jaki wykurzy� Cygan�w?

U�miechn�� si� idiotycznie.

��Mo�e. Strasznie �atwo palne niekt�re z tych starych dom�w.

��Pos�uchaj. � Nagle przerazi�a mnie my�l, �e on moje milczenie tamtej nocy m�g� mylnie uzna� za wsp�win�. -Gdybym bodaj przypuszcza�� podejrzewa�� poza konfesjona�em, �e ty mia�e� co� do czynienia z t� spraw�� gdyby co� sta�o si� z tym sklepem� � Uj��em go za rami�, wpi�em palce w to ciastowate cia�o.

Wydawa� si� roz�alony.

��Ale� sam ksi�dz m�wi�, �e�

��Nic nie m�wi�em. � Szybko zni�y�em g�os, odbijaj�cy si� po rynku tat-tat-tat. � Z pewno�ci� nigdy nie chcia�em, aby�� � Odchrz�kn��em, poniewa� g�os mi uwi�z� w gardle. � Nie �yjemy w �redniowieczu, Muscat � powiedzia�em sucho. � My nie� interpretujemy praw Bo�ych wed�ug w�asnego uznania. Ani praw naszego kraju -doda�em, gro�nie patrz�c mu w oczy. Rog�wki mia� r�wnie ��te jak z�by. � Rozumiemy si�?

Odpowiedzia� niech�tnie.

��Tak.

��Albowiem, Muscat, je�eli co� si� stanie, cokolwiek, rozbita szyba, ma�y po�ar, cokolwiek� � Przewy�szam go o g�ow�, jestem m�odszy, sprawniejszy od niego, a on reaguje instynktownie na zagro�enie fizyczne. Lekkim pchni�ciem przypar�em go do kamiennej �ciany. Prawie nie mog�em opanowa� w�ciek�o�ci. To, �e on by �mia�� �mia�� przej�� moj� rol� to, �e w�a�nie on, ten n�dzny zadufany pijak� on stawia mnie w sytuacji, w kt�rej musz� chroni� t� kobiet�, b�d�c� moim wrogiem� Opami�ta�em si� z wysi�kiem.

��Trzymaj si� z daleka od jej sklepu, Muscat. Je�eli co� jest do zrobienia, zrobi� to ja. Rozumiesz?

Spokornia� teraz, jego awanturnictwo wywietrza�o.

��Tak, pere.

��Zostaw t� spraw� mnie.

Trzy tygodnie do jej grand festival, czasu niewiele. Trzy tygodnie, aby znale�� jaki� spos�b zatamowania jej wp�ywu. Wyst�puj� przeciwko niej w kazaniach w ko�ciele, lecz bez skutku, tylko nara�am si� na �mieszno��. Czekolada, m�wi� ludzie, nie jest spraw� moralno�ci. Nawet Clairmontowie uwa�aj� moj� tward� postaw� za troch� nienormaln�: ona si� mizdrzy niby to zaniepokojona, �e jestem przepracowany, a on po prostu si� u�miecha. Sama Yianne Rocher niczym si� nie przejmuje. Bynajmniej nie usi�uj�c w��czy� si� w spo�eczno��, afiszuje si� swoj� obco�ci�, impertynencko wo�a do mnie "dzie� dobry" przez ca�y rynek, zach�ca takie osoby jak Armande do wybryk�w i wci�� oblegaj� j� dzieci coraz bardziej rozhukane za jej spraw�, i wsz�dzie si� wyr�nia. Gdy inni id� ulic�, ona biegnie. Jej w�osy wci�� rozwiewa wiatr, nosi odzie� w dzikich kolorach � pomara�czowym, ��tym � w grochy i w kwiaty. Papudze na wolno�ci wr�ble nie dadz� przetrwa� rozdra�nione jaskrawo�ci� papuziego upierzenia. Tutaj ona jest akceptowana, ludzie odnosz� si� do niej z sympati�, nawet z rozbawieniem. Cudaczno��, kt�ra gdzie indziej wywo�a�aby marszczenie brwi, toleruj�, bo to w�a�nie Yianne. Nawet Clairmont nie opiera si� jej urokowi, a antypatia jego �ony, niemaj�ca nic wsp�lnego z wy�szo�ci� moraln�, wynika wy��cznie z zazdro�ci, co raczej nie �wiadczy o Caro dobrze. Przynajmniej Yianne Rocher nie jest hipokrytk�, nie u�ywa s��w Bo�ych, aby si� wywy�sza�. Wszelako to spostrze�enie � sugeruj�ce przychylno�� czy nawet sympati�, na jak� cz�owiek z moj� pozycj� nie mo�e sobie pozwoli� � stanowi jeszcze jedno niebezpiecze�stwo. Ja nie mog� mie� �adnych sympatii. Gwa�towna antypatia czy sympatia s� jednakowo niestosowne. Musz� by� bezstronny ze wzgl�du na Ko�ci� i na t� spo�eczno��. Im przede wszystkim musz� by� wierny.

�roda, 12 marca

Nie rozmawiali�my z Muscatem ju� od kilku dni. Josephine, kt�ra przez pewien czas nie chcia�a wychodzi� z Praline, teraz daje si� nam�wi� na wypad beze mnie do piekarni albo do kwiaciarni po drugiej stronie rynku. Nie chce jednak p�j�� do Cafe de la Republique po swoje rzeczy, wi�c po�yczy�am jej troch� moich. Dzisiaj jest w niebieskim swetrze i sarongu w kwiaty, wygl�da �wie�o,�adnie. W ci�gu tych kilku dni zmieni�a si�, wyraz wrogo�ci nie pojawia si� nawet przelotnie na jej twarzy, znikn�y te� odruchy obronne. Wydaje si� wy�sza, szykowniejsza, bo ju� si� nie garbi i nie ma na sobie tylu warstw ubrania, bardzo j� pogrubiaj�cych. Prowadzi sklep, kiedy ja pracuj� w kuchni, i ju� j� nauczy�am hartowa� i miesza� r�ne gatunki czekolady, a tak�e zrobi� niekt�re prostsze rodzaje pra-linek. Ma sprawne, szybkie r�ce. Ze �miechem przypominam jej zr�czno�� rewolwerowca, jak� si� wykaza�y pierwszego dnia naszej znajomo�ci.

Ona si� rumieni.

��Nigdy bym niczego tobie nie zabra�a! � Jej oburzenie jest wzruszaj�co szczere. -Yianne, nie my�lisz chyba, �e

ja bym�

��Oczywi�cie, �e nie.

��Ty wiesz, �e ja�

��Oczywi�cie.

Ona i Armande, chocia� dawniej prawie si� nie zna�y, bardzo si� zaprzyja�ni�y. Staruszka przychodzi teraz codziennie, czasami, �eby porozmawia�, czasami po tr�bk� swoich ulubionych trufli morelowych. Cz�sto przychodzi z Guillaume'em, jak zawsze sta�ym go�ciem. Dzisiaj by� tutaj Luc i we tr�jk� nad czajnikiem czekolady i ekierkami d�ugo siedzieli razem w k�cie, do kuchni dolatywa�y ich okrzyki i �miechy.

Przed samym zamkni�ciem wszed� Roux, rozejrza� si� ostro�nie, nie�mia�o. Po raz pierwszy zobaczy�am go tak z bliska od czasu po�aru. Zmieni� si� zdumiewaj�co. Jest szczuplejszy, w�osy ma przylizane do ty�u, na jednej r�ce brudny banda�, jedna strona pos�pnej oboj�tnej twarzy jeszcze rozogniona, jak gdyby fatalnie przypiek�o go s�o�ce.

By� zaskoczony widokiem Josephine.

��Przepraszam. My�la�em, �e Yianne jest� � Odwr�ci� si� raptownie, �eby wyj��.

��Nie. Prosz�. Ona jest na zapleczu. � Josephine jest o wiele swobodniejsza, odk�d pracuje w sklepie, ale teraz wydawa�a si� przera�ona, by� mo�e, jego wygl�dem.

Roux zawaha� si�.

��Pani jest z kawiarni � powiedzia� w ko�cu. � Pani jest�

��Josephine Bonnet � przerwa�a mu. � Obecnie mieszkam tutaj.

��Ach tak.

Wysz�am z kuchni. Jeszcze patrzy� na ni�, zastanawiaj�c si� nad czym�, odczyta�am to z jego jasnych oczu. Ale nie rozwin�� tematu, a Josephine z zadowoleniem wycofa�a si� do kuchni.

��Dobrze Roux znowu ci� widzie� � powiedzia�am mu wprost. � Chcia�am ci� prosi� o przys�ug�.

��Mnie?

On potrafi temu zaimkowi nada� du�e znaczenie. Zawar� w nim grzeczno��, niedowierzanie, podejrzliwo��. I czeka� jak zdenerwowany kot, got�w si� rzuci�.

��Potrzebne s� naprawy w tym domu, nie wiem, czy chcia�by�� -Trudno by�o sformu�owa� to odpowiednio, przecie� by nie przyj�� �adnej propozycji, w kt�rej m�g�by si� dopatrzy� mi�osierdzia.

��Nie ma w tym udzia�u naszej przyjaci�ki, Armande? � zapyta� tonem lekkim, ale niemi�ym. Odwr�ci� si� w stron� Armande siedz�cej z Guillaume'em i wnukiem. -Zn�w ukradkowa dobroczynno��? � zawo�a� z�o�liwie.

Kiedy z powrotem odwr�ci� si� do mnie, mia� twarz bez wyrazu.

��Nie przyszed�em tu, �eby prosi� o prac�. Przyszed�em, �eby zapyta�, czy nie widzia�a� kogo� kr�c�cego si� ko�o mojej �odzi tamtej nocy.

Potrz�sn�am g�ow�.

��Niestety, Roux. Nie widzia�am nikogo.

��Dobrze. � Odwr�ci� si� do drzwi. � Dzi�kuj�.

��S�uchaj, zaczekaj! � zawo�a�am za nim. � Mo�esz przynajmniej napi� si� czekolady.

��Kiedy indziej � nieomal burkn��. Czu�am, jak jego gniew szuka czego�, �eby si� wy�adowa�.

��Nadal jeste�my twoimi przyjaci�mi � powiedzia�am, kiedy doszed� do drzwi. � Armande i Luc, i ja. Usi�ujemy ci pom�c.

Odwr�ci� si� raptownie. Ponury. Oczy mia� jak ostrza sierp�w.

��Zrozumcie, wy wszyscy � powiedzia� cicho z nienawi�ci�, akcentem tak marsylskim, �e s�owa by�y ledwie zrozumia�e. � Nie potrzeba mi niczyjej pomocy. W og�le nie powinienem zadawa� si� z wami, od tego si� zaczyna. Jestem tu tak d�ugo, bo my�la�em, �e mo�e si� dowiem, kto podpali� moj� ��d�.

I wyszed�, zataczaj�c si� niezdarnie w drzwiach przy gniewnym d�wi�czeniu dzwonka.

Kiedy wyszed�, wszyscy popatrzyli�my na siebie.

��Ci rudzi m�czy�ni � powiedzia�a Armande ze wsp�czuciem. � Uparci jak mu�y. Josephine by�a wstrz��ni�ta.

��Okropny cz�owiek � powiedzia�a. � Ty nie podpali�a� |jego �odzi. Jakim prawem on tak ci� traktuje? Wzruszy�am ramionami.

��Czuje si� bezradny, miota si�, nie wie, kogo wini� -wyja�ni�am jej. -To naturalna reakcja. I wydaje mu si�, |�e proponujemy mu pomoc, bo litujemy si� nad nim.

��Nie cierpi� scen. � Josephine si� wzdrygn�a, oczywi�cie my�l�c o swoim m�u. � Chwa�a Bogu, �e sobie poszed�. Teraz chyba wyjedzie z Lansquenet?

Potrz�sn�am g�ow�.

��Nie s�dz� � powiedzia�am. � Ostatecznie dok�d mia�by pojecha�?

��

Czwartek, 13 marca

Wczoraj po po�udniu posz�am do Les Marauds, �eby porozmawia� z Roux. Zn�w daremnie. Zasta�am drzwi tej rudery zamkni�te na k��dk� od wewn�trz, wszystkie okna zas�oni�te okiennicami. Wyobra�a�am sobie, jak on ze swoj� w�ciek�o�ci� zaszy� si� w mroku. Wo�a�am go i na pewno s�ysza�, ale si� nie odzywa�. Chcia�am zostawi� mu kartk� na drzwiach, szybko jednak si� rozmy�li�am. Je�eli raczy przyj��, to na w�asnych warunkach.

Anouk by�a ze mn�, mia�a papierow� ��dk�, kt�r� jej zrobi�am z ok�adki magazynu.

Kiedy sta�am pod drzwiami Roux, pobieg�a na brzeg rzeki i pu�ci�a t� ��dk� na wod�, przytrzymuj�c j� gi�tk� d�ug� ga��zi�. Roux si� nie pokazywa�, wi�c zdecydowa�am si� wr�ci� do La Praline, gdzie Josephine ju� zacz�a robi� couverture na nast�pny tydzie�. Anouk zosta�a nad rzek�.

��Uwa�aj na krokodyle � powiedzia�am jej powa�nie.

U�miechn�a si� do mnie spod ��tego beretu. Z tr�bk� w jednej r�ce i z witk� w drugiej zacz�a alarmuj�co i niemelodyjnie �piewa�. Przeskakiwa�a z nogi na nog�, coraz bardziej podniecona.

��Krokodyle! Atak krokodyli! Strzela� z armat!

��Wolnego! � ostrzeg�am j�. � Nie wpadnij do wody.

Przes�a�a mi zamaszy�cie ca�usa i bawi�a si� dalej. Kiedy na szczycie wzg�rza si� odwr�ci�am, bombardowa�a krokodyle grudkami darni i dolatywa�o cienkie buczenie jej tr�bki � pauu-pi-rau przeplatane efektami d�wi�kowymi bitwy � prask! plum!

Zaskakuj�ce, �e to wci�� jeszcze mnie zdumiewa � ta raptowna fala czu�o�ci. Gdybym porz�dnie zmru�y�a oczy w uko�nie padaj�cych promieniach s�o�ca, prawie bym zobaczy�a d�ugie, br�zowe krokodyle w wodzie, za jej czerwonym p�aszczykiem i ��tym beretem odcinaj�cym si� od cienia. Prawie wyobra�a�am sobie t� na p� widzialn� mena�eri� wok� Anouk. A ona odwraca si�, macha do mnie r�k� i piszczy:

��Kocham ci�! � po czym zn�w zajmuje si� powa�n� spraw�, jak� jest zabawa.

Sklep dzi� po po�udniu by� zamkni�ty. Razem z Josephine robi�y�my pralinki i trufle na reszt� tygodnia. Ju� zacz�am robi� czekoladki wielkanocne. Josephine szybko si� nauczy�a ozdabia� czekoladowe zwierz�ta, uk�ada� je w pude�kach, owija� pude�ka wielobarwn� wst��k�. Piwnica sta�a si� idealnym magazynem. Ch�odno tam, ale nie tak zimno, �eby utworzy� si� na czekoladzie bia�y nalot, ciemno, sucho, �wietnie nadaje si� do przechowywania wszystkich naszych specja��w w kartonach i jeszcze wystarczy miejsca na zapasy domowe. Pod�oga ze starych p�yt brukowych jest zapastowana, br�zowa jak d�bowa posadzka. U sufitu wisi jasna �ar�wka. Drzwi s� z go�ej so�niny z otworem nisko wyci�tym dla kota, kt�rego od lat ju� nie ma. Nawet Anouk lubi t� piwnic�, ch��d pachn�cy kamieniem i starym winem. Na pobielanych �cianach i p�ytach pod�ogi narysowa�a kolorowymi kredkami ptaki i gwiazdy.

Armande i Luc zostali w zamkni�tym sklepie, �eby jeszcze troch� porozmawia�, a potem wyszli razem. Ostatnio spotykaj� si� cz�ciej, chocia� nie zawsze w La Pra-line; Luc dwukrotnie w zesz�ym tygodniu by� u niej w domu i godzin� przepracowa� w jej ogrodzie.

��B-babcia musi mie� porz�dne te klomby, teraz kiedy dom jest wyremontowany � powiedzia� mi z powag�. � Nie mo�e kopa� sama tak jak dawniej, a chce w tym roku mie� k-kwiaty, nie chwasty.

Wczoraj zani�s� do Armande tac� ro�lin z inspekt�w Narcisse'a i zasadzi� je w �wie�o przekopanej ziemi pod murkiem.

��Kupi�em lawend�, pierwiosnki, tulipany i �onkile -powiedzia�. � Babcia lubi najbardziej te kolorowe, pachn�ce. Nie widzi ich wszystkich dobrze, wi�c wzi��em tak�e bez, wonny lak i sz-szczodrzenic� miotlast�. S� du�e, b�dzie widzia�a. � U�miechn�� si� nie�mia�o. � Chc�, �eby si� zadomowi�y przed jej urodzinami.

Zapyta�am go, kiedy s� urodziny Armande.

��Dwudziestego �smego marca � pad�a odpowied� -sko�czy osiemdziesi�t jeden lat. Ju� wymy�li�em p-pre-zent dla niej.

��Tak? Kiwn�� g�ow�.

��Jedwabn� halk� � oznajmi� troch� defensywnie. -Lubi bielizn�.

Powstrzymuj�c u�miech, przyzna�am, �e to chyba �wietny pomys�.

��B�d� musia� pojecha� do Agen � m�wi� wci�� z powag� � i schowa� przed m-mam�, boby si� stuka�a w czo�o. -U�miechn�� si� nagle. � Mo�e zr�bmy dla babci uroczysto��. Wie pani, na powitanie jej nast�pnych dz-dziesi�ciu lat.

��Mo�e zapytamy, co ona na to � podsun�am.

O czwartej Anouk wr�ci�a do domu, weso�a, zm�czona, zab�ocona po pachy. Josephine zaparzy�a dla niej herbat� cytrynow�, ja przygotowa�am k�piel. Rozebra�am Anouk i zanurzy�am w ciep�ej pachn�cej miodem wodzie, a po-

tem we trzy jad�y�my podwieczorek: pain au chocolat i brioche z d�emem malinowym, i pulchne s�odkie morele z cieplarni Narcisse'a. Josephine wydawa�a si� roztargniona, raz po raz obraca�a morel� w d�oni.

��Wci�� my�l� o tym cz�owieku � powiedzia�a w ko�cu.

��Wiesz, o tym, kt�ry tu by� dzi� rano.

��Roux. Przytakn�a.

��Jego ��d� si� zapali�a� � zacz�a niepewnie. � My�lisz, �e to m�g� by� wypadek?

��On tak nie my�li. M�wi�, �e czu� zapach benzyny.

��Co by zrobi�, gdyby si� dowiedzia� � zapyta�a z wysi�kiem � kto podpali�?

Wzruszy�am ramionami.

��Naprawd� nie wiem. Ale dlaczego, Josephine� Masz jakie� podejrzenie? Zaprzeczy�a szybko.

��Nie. Gdyby jednak kto� wiedzia�� i nie powiedzia��

��zaj�kn�a si� �a�o�nie. � Czy on� to znaczy� co by�

Patrzy�am na ni�. Nie chcia�a spojrze� mi w oczy, tylko obraca�a bezwiednie t� morel� w d�oni. Podchwyci�am przelotny dymek z jej my�li.

��Ty wiesz kto, prawda?

��Nie.

��S�uchaj, Josephine, je�eli co� wiesz�

��Nie, nie wiem � mrukn�a stanowczo. � Chcia�abym wiedzie�.

��Dobrze. Nikt ciebie w to nie wci�ga. � Postara�am si� przybra� ton przymilny.

��Nie, nie wiem � powt�rzy�a piskliwie. � Naprawd�. Zreszt� on wyje�d�a, tak m�wi�, i nie jest st�d, i nigdy przedtem tu nie by� i� � J�zyk jej g�o�no mlasn�� o z�by.

��Widzia�am go dzi� nad rzek� � oznajmi�a Anoukz buzi� pe�n� brioche. � Widzia�am jego dom. Odwr�ci�am si� do niej, troch� ciekawa.

��Rozmawia� z tob�?

Przytakn�a zamaszy�cie.

��No pewnie. M�wi�, �e nast�pnym razem zrobi sobie ��d� porz�dn�, drewnian�, kt�ra nie zatonie. To znaczy, je�eli te bumkarty tak�e jej nie podpal�. � Anouk doskonale na�laduje akcent Roux, A� hasaj� i warcz� w jej ustach duchy jego s��w.

Odwr�ci�am g�ow�, �eby ukry� u�miech.

��W jego domu jest ch�odno � ci�gn�a. � Pali ognisko na �rodku dywanu. M�wi�, �e mog� przychodzi�, kiedy tylko b�d� chcia�a. Och� -W poczuciu winy unios�a r�k� do ust. � M�wi�, �e je�eli tobie nie powiem. � Westchn�a teatralnie. � A ja ci powiedzia�am, maman. No nie?

U�ciska�am j� ze �miechem.

��Powiedzia�a�.

Josephine by�a zaniepokojona.

��My�l�, �e nie powinna� wchodzi� do tego domu -zwr�ci�a si� do Anouk. � Przecie� naprawd� nie znasz tego cz�owieka. On m�g�by by� brutalny.

��Ja uwa�am, �e nic jej si� nie stanie. � Mrugn�am do Anouk. � Dop�ki ona rzeczywi�cie wszystko mi m�wi. Anouk odpowiedzia�a mrugni�ciem.

Dzisiaj odby� si� pogrzeb jednej ze staruszek z Les Ma-rauds mieszkaj�cej dalej nad rzek� � d�uga sprawa wskutek l�ku czy szacunku. Nieboszczka mia�a dziewi��dziesi�t cztery lata, by�a krewn� zmar�ej �ony Narcisse'a, powiedzia�a mi Clothilde z kwiaciarni. Narcisse w starej marynarce z samodzia�u, w�o�y� czarny krawat i tylko tym zaznaczy� smutn� okoliczno��. Reynaud w czerni i bieli, ze srebrnym krzy�em w jednej r�ce i z drug� wyci�gni�t� powitalnie, sta� przy drzwiach ko�cio�a, �eby wita� �a�obnik�w. Tych by�o niewielu. Mo�e ze dwana�cie nieznanych mi starych kobiet, jedna w fotelu na k�kach i z jasnow�os� piel�gniark�, niekt�re kr�g�e i ptasie jak Armande, inne prawie przezroczyste chucherka zamarynowane w swojej p�nej staro�ci � wszystkie na czarno, w czarnych po�czochach i czarnych czepkach czy chustkach, jedne w czarnych r�kawiczkach, inne z go�ymi r�kami bladymi, i powykr�canymi, przy czym przyciska�y je do p�askich piersi jak u Madonn Griinewalda. Widzia�am na og� same ich g�owy, kiedy zbite w gromad� sz�y od minibusu. Spo�r�d pochylonych g��w od czasu do czasu miga�a szara twarz i z tej bezpiecznej enklawy podejrzliwie spogl�da�y czarne oczy na mnie, podczas gdy piel�gniarka kompetentna, rezolutna, weso�o pchaj�ca fotel na k�kach nadawa�a ich przemarszowi tempo. Nie wydawa�o si�, �eby one by�y smutne. Ta w fotelu mia�a ma�y czarny msza� i przed drzwiami ko�cio�a za�piewa�a wysokim miaucz�cym g�osem. Inne, zanim znika�y w ko�cielnym mroku, cicho mija�y Reynauda, przewa�nie kiwaj�c g�owami, niekt�re dawa�y mu kartk� z czarn� obw�dk� do odczytania podczas mszy. Jedyny miejscowy karawan przyjecha� p�no. W karawanie spoczywa�a spowita w czarn� krep� trumna, na kt�rej le�a� wieniec z kwiat�w. Bicie pojedynczego dzwonu brzmia�o p�asko. Potem w pustym sklepie us�ysza�am muzyk� organ�w, apatyczne d�wi�ki, jak gdyby kamyki wpada�y do studni.

Josephine wyj�a z piekarnika bezy i przysz�a do mnie.

��To okropne � powiedzia�a^ wzdrygaj�c si�.

Pami�tam wielkomiejskie krematorium i organy -"Toccata" Bacha � i tamt� tani� po�yskliw� trumn�, zapach politury i kwiat�w. Tamten duchowny �le wym�wi� nazwisko � Jean Roacher. I po dziesi�ciu minutach ju� by�o po wszystkim.

�mier� powinna by� uroczysto�ci� � m�wi�a moja matka. � Jak urodziny. Ja chc� wzlecie� jak rakieta, kiedy m�j czas przyjdzie, i spa�� w chmur� gwiazd i s�ysze�, jak wszyscy wzlatuj�. Aach!

Jej popio�y rozrzuci�am w porcie noc� czwartego lipca. By�y sztuczne ognie i wata cukrowa. Powietrze ostro pachnia�o kordytem i hot dogami, sma�on� cebul� i �mieciami zalegaj�cymi w wodzie. To by�a ta Ameryka, o jakiej ona zawsze marzy�a. Ameryka ogromnej zabawy, neon�w, muzyki, t�um�w ludzi pchaj�cych si�, roz�piewanych, ta ca�a sentymentalna, mi�a tandeta, jak� ona kocha�a. Czeka�am na najwspanialsz� cz�� pokazu i kiedy niebo ju� by�o jedn� wielk� rozedrgan� eksplozj� �wiate� i kolor�w, wtedy rzuci�am popio�y w podmuch. Ulecia�y mi�kko, mieni�c si� niebiesko-bia�o-czerwono� Powiedzia�abym co� w tamtej chwili, ale wydawa�o si�, �e nic nie zosta�o do powiedzenia.

��Okropne � powt�rzy�a Josephine. � Nie cierpi� pogrzeb�w. Nigdy na pogrzeby nie chodz�.

Milcza�am, patrzy�am na cichy rynek i s�ucha�am tych organ�w. Przynajmniej to nie by�a "Toccata". Karawaniarze wnie�li trumn� do ko�cio�a. Wygl�da�a na bardzo lekk�, szli po bruku z kocich �b�w �wawo i raczej niepogrzebowo.

��Wola�abym nie by� tak blisko ko�cio�a � powiedzia�a Josephine niespokojnie. � Nie mog� zebra� my�li, kiedy pogrzeb odbywa si� tu� za drzwiami.

��W Chinach ludzie na pogrzebach s� w bieli � powiedzia�am jej. � I przynosz� prezenty, jaskrawoczerwone paczki, na szcz�cie. Puszczaj� fajerwerki. Rozmawiaj�, �miej� si� i ta�cz� i p�acz�. A w ko�cu wszyscy przeskakuj� nad dogasaj�cym �arem stosu pogrzebowego jeden po drugim, �eby pob�ogos�awi� ten dym.

Patrzy�a na mnie z ciekawo�ci�.

��Tam te� mieszka�a�? *

Potrz�sn�am g�ow�.

��Nie. Ale zna�y�my mn�stwo Chi�czyk�w w Nowym Jorku. Dla nich �mier� jest �wi�towaniem �ycia osoby zmar�ej.

Pow�tpiewa�a.

��Nie rozumiem, jak mo�na �wi�towa� umieranie � powiedzia�a w ko�cu.

��Nie umieranie � wyja�ni�am. � �ycie. Ca�e �ycie, nawet sam koniec. � Zdj�am czajnik z czekolad� z gor�cej p�ytki i nape�ni�am dwie szklanki.

Potem wesz�y�my do kuchni po dwa jeszcze ciep�e eklery. Syropiaste w czekoladowych pow�okach i poda�y�my je sobie z g�stym creme chantilly i posiekanymi orzechami laskowymi.

��Tak troch� nie w porz�dku je�� to w czasie pogrzebu � zauwa�y�a Josephine, ale zjad�a.

By�o prawie po�udnie, kiedy pogrzeb si� sko�czy� i te babiny wysz�y na rynek oszo�omione, mrugaj�ce w s�onecznym blasku. Czekoladki i ekierki zosta�y przez ten czas zrobione. Znowu zobaczy�am Reynauda w drzwiach, a potem staruszki odjecha�y swoim minibusem z jaskrawo��tym napisem "Les Mimosas" na boku � i rynek zn�w by� taki jak zwykle. Narcisse przyszed� zaraz po wyekspediowaniu �a�obniczek, bardzo si� poc�c w ciasnym ko�nierzyku. Z�o�y�am mu kondolencje. Oboj�tnie wzruszy� ramionami.

��W�a�ciwie jej nie zna�em � powiedzia�. � Jedna z ciotecznych babek mojej �ony. Umie�cili j� w Le Mortoir dwadzie�cia lat temu. Goni�a w pi�tk�.

Le Mortoir. Zobaczy�am, jak Josephine krzywi si� na t� nazw�. Les Mimosas pod ca�� mimozow� s�odycz� to w�a�nie miejsce �mierci. Narcisse u�y� okre�lenia konwencjonalnego. Ta krewna jego �ony od dawna ju� nie �y�a.

Poda�am mu czarn�, s�odko-gorzk� czekolad�.

��Mo�e kawa�ek tortu � zaproponowa�am. Zastanawia� si� przez chwil�.

��Lepiej nie, dop�ki jestem w �a�obie � o�wiadczy�. -A co to za tort?

��Bayaroise z karmelowym lukrem.

��Mo�e kawal�tek.

Josephine wygl�da�a przez okno na pusty rynek.

��Ten cz�owiek zn�w si� tu kr�ci � zauwa�y�a. � Ten z Les Marauds. Wchodzi teraz do ko�cio�a.

Wyjrza�am z drzwi. Roux sta� tu� przy bocznych drzwiach St. Jer�me. Wyra�nie wzburzony, przebiera� nogami, obejmowa� si� r�kami tak, jakby mu by�o zimno.

Co� niedobrze. Nabra�am nagle pewno�ci. Co� bardzo niedobrze. Kiedy patrzy�am, Roux odwr�ci� si�^ i ruszy� prosto do La Praline. Prawie przybieg�. Na progu sklepu zatrzyma� si� z pochylon� g�ow�, sztywny, skruszony, nieszcz�liwy.

��Armande � powiedzia�. � Chyba j� zabi�em. Przez chwil� wpatrywali�my si� w niego. Bezradnie, niedorzecznie macha� r�kami, jak gdyby odpycha� z�e my�li.

��Chcia�em zawiadomi� tego ksi�dza. On nie ma telefonu, wi�c my�la�em, �e mo�e on� � Urwa�. W rozpaczy m�wi� z tym swoim egzotycznym akcentem, niezrozumiale. Ten j�zyk pe�en dziwnych gard�owych sp�g�osek, skowyt�w m�g�by by� arabskim czy hiszpa�skim, czy verlan, czy te� jakim� tajemniczym po��czeniem wszystkich trzech.

��Widzia�em, �e ona� i powiedzia�a mi, �ebym poszed� do lod�wki i� tam jest lekarstwo. � Zn�w urwa� coraz bardziej wzburzony. � Nie tkn��em jej. Ja bym nie� -Wypluwa� s�owa z wysi�kiem jak wy�amane z�by. � Powiedz�, �e napad�em na ni�, �e chcia�em zabra� jej pieni�dze. To nieprawda. Da�em jej koniaku i ona po prostu�

Umilk�. Widzia�am, jak straszliwie stara si� panowa� nad sob�.

��W porz�dku � odpar�am spokojnie. � Reszt� opowiesz mi po drodze. Josephine mo�e zosta� w sklepie. Narcisse mo�e z kwiaciarni zatelefonowa� po doktora.

��Ja tam nie wr�c� � upar� si�. � Zrobi�em wszystko, co mog�em. Nie chc�

Chwyci�am go za r�k� i poci�gn�am ze sob�.

��Nie mamy czasu na ceregiele. Musisz tam ze mn� p�j��.

��Powiedz�, �e to moja wina. Policja�

��Jeste� potrzebny Armande. No, chod��e!

W drodze do Les Marauds us�ysza�am dalszy ci�g tej niesk�adnej opowie�ci. Roux zawstydzony swoim wczorajszym wybuchem w La Praline zobaczy�, �e drzwi Armande

s� otwarte i zdecydowa� si� j� odwiedzi�. Zasta� j� prawie nieprzytomn� w fotelu na biegunach. Zdo�a� j� ocuci� na tyle, �e powiedzia�a par� s��w: "lekarstwo� lod�wka�". Na lod�wce sta�a butelka brandy. Nape�ni� kieliszek, wla� Armande troch� brandy w usta.

��A ona po prostu� si� osun�a. Ju� nic nie mog�em poradzi�. � Rozpacz bi�a od niego. � Potem sobie przypomnia�em, �e ma cukrzyc�. Prawdopodobnie tym j� zabi�em.

��Nie zabi�e� jej � wykrztusi�am bez tchu. Biegli�my tak szybko, �e dosta�am kolki w lewym boku. � Nic jej nie b�dzie. Sprowadzasz pomoc na czas.

��A je�eli umrze? My�lisz, �e kto mi uwierzy? � zapyta� ochryple.

��Nie m�w tyle. Zaraz u niej b�dzie doktor.

Drzwi Armande s� nadal otwarte, jeden z kot�w w�a�nie wychodzi. W domu cicho. Przez dziur� w rynnie kapie woda deszczowa z dachu. Widz�, jak Roux spogl�da na rynn� fachowym okiem: "B�d� to musia� naprawi�". Staje przy drzwiach, jak gdyby czeka� na zaproszenie.

Armande le�y na dywaniku przed kominkiem, twarz ma ziemist�, koloru grzyba, wargi sinawe. On przynajmniej u�o�y� j� w odpowiedniej pozycji: z jedn� r�k� pod g�ow�, z szyj� pod takim k�tem, �e do p�uc mo�e dochodzi� powietrze. Jest nieruchoma, ale oddycha, o czym �wiadczy prawie niedostrzegalny wiaterek pomi�dzy jej z�bami. Rob�tka spad�a na dywanik przy niej, rozlana kawa z kubka tworzy plam� w kszta�cie przecinka. Ta scena jest dziwnie p�aska, jak fotos z niemego filmu. Dotykam policzka Armande, sk�ry cienkiej jak mokra krepa. Czarna sp�dnica podjecha�a nad kolana, ods�aniaj�c karmazy-now� falbank�. Przez chwil� smutno mi bezbrze�nie na widok tych artretycznych starych kolan w czarnych po�czochach i jej jedwabnej halki pod byle jak� domow� sukni�.

��No? � pyta Roux tak niespokojnie, �e to jest nie pytanie, tylko warkni�cie.

��My�l�, �e nic jej nie b�dzie.

Wlepia we mnie oczy pociemnia�e z niedowierzania i podejrzliwo�ci.

��Na pewno jest w lod�wce insulina � m�wi�. � Chyba prosi�a o insulin�. Po�pieszmy si�.

Armande przechowuje insulin� przy jajkach. Plastikowe pude�ko zawiera sze�� ampu�ek i kilka strzykawek jednorazowych. Z drugiej strony stoi w lod�wce pude�ko trufli opatrzone napisem: La Celeste Praline. Poza tym prawie nic nie ma do jedzenia: otwarta puszka sardynek, reszta klopsik�w w papierze, par� pomidor�w.

Zastrzyk robi� w zgi�cie �okcia. To spos�b, kt�ry dobrze znam. W ostatnich fazach choroby mojej matki po wypr�bowaniu tylu innych kuracji � akupunktury, homeo-patii, autosugestii � ostatecznie wr�ci�y�my do dobrej, starej morfiny, czarnorynkowej, je�eli nie mog�y�my dosta� jej na recept�, morfiny, kt�r� moja matka, chocia� nie znosi�a narkotyk�w, wita�a z rado�ci�, kiedy by�o jej duszno, a wie�owce Nowego Jorku chwia�y si� jej przed oczami.

Armande prawie nic nie wa�y w moich obj�ciach; ze zwisaj�c� g�ow�, �ladem r�u na policzkach wygl�da desperacko i b�aze�sko. �ciskam jej zimne sztywne d�onie, rozlu�niam stawy, rozcieram palce.

��Armande. Zbud� si�, Armande. Roux stoi z daleka, patrzy niepewnie. Jej palce w moich d�oniach s� jak wi�zka kluczy.

��Armande � m�wi� ostro, rozkazuj�co. � Nie mo�esz teraz spa�. Trzeba si� obudzi�.

Jest. Co� zadrga�o, jakby listek zatrzepota� o listek.

��Yianne.

W jednej sekundzie Roux ju� kl�czy przy niej. Twarz

ma popielat�, ale oczy mu b�yszcz�. i.

��Och, powiedz to jeszcze raz, stara uparciucho. � Jego ulga jest przejmuj�ca, a� boli. -Wiem, �e �yjesz, Armande. Wiem, �e mnie s�yszysz. � Patrzy na mnie ochoczo, prawie si� �mieje. � Ona si� odezwa�a, prawda? Nie wydawa�o mi si�?

Potrz�sn�am g�ow�.

��Jest silna � m�wi�. -I ty� j� znalaz� w por�, zanim zapad�a w �pi�czk�. Poczekamy, zastrzyk podzia�a. Nie przestawaj m�wi� do niej.

��Dobrze. � Prawie bez tchu Roux zaczyna do�� niesk�adnie przemawia�, wypatruje na twarzy Armande oznak przytomno�ci. Ja dalej rozcieram jej r�ce, kt�re z wolna si� rozgrzewaj�.

��Nikogo pani nie oszuka, Armande, stara czarownico. Pani jest silna jak ko�. Mog�aby pani �y� wiecznie. W dodatku naprawi�em ten dach. Chyba pani nie my�li, �e tak si� napracowa�em tylko po to, �eby pani c�rka zaraz odziedziczy�a wszystko! Armande, wiem, �e pani s�ucha. Wiem, �e pani mo�e mnie s�ysze�. I na co pani czeka? Mam pani� przeprosi�? Zgoda, wi�c przepraszam. � �zy �y�kuj� mu twarz. � S�yszy pani? Przeprosi�em. Nie jestem niewdzi�czny dra�, no, jeszcze raz przepraszam. No, zbud� si� i�

���Skurczybyku.

W p� zdania Roux urywa. Armande bezg�o�nie chichocze, jej usta si� poruszaj�, oczy s� �ywe, przytomne. Roux obur�cz delikatnie ujmuje jej twarz.

��Przestraszy�am ci�? � pyta Armande s�abiusie�ko.

��Nie.

��Jednak przestraszy�am. � Jest w tym odrobina satysfakcji i przekory.

Roux wyciera oczy wierzchem d�oni.

��Jeszcze jest mi pani winna pieni�dze za moj� prac� -m�wi dr��cym g�osem. � Ba�em si� tylko, �e nigdy pani nie odzyska przytomno�ci, �eby mi zap�aci�.

Armande zn�w chichocze. Ju� nabra�a si� i udaje nam si� j� podnie��, posadzi� w fotelu. Bardzo blada, twarz ma troch� zapadni�t�, jak zwi�d�e jab�ko, ale spojrzenie jasne i bystre. Roux odwraca si� do mnie, odpr�ony po raz pierwszy od czasu po�aru. Nasze r�ce si� stykaj�. Przez sekund� widz� jego g�ow� w ksi�ycowej po�wiacie, zaokr�glenie nagiego ramienia na trawie i odurza mnie widmowa wo� bz�w� Czuj� nagle, jak oczy mi si� szeroko otwieraj� w g�upim zdumieniu. Roux te� chyba co� poczu�, bo si� odsuwa.

Armande za nami cicho chichocze.

��Prosi�am Narcisse'a, �eby zatelefonowa� po doktora � informuj� j� niby niefrasobliwie. � Doktor b�dzie tu lada chwila.

Armande patrzy na mnie. Pr�d wiedzy przebiega mi�dzy nami i to nie po raz pierwszy. Zastanawiam si�, jak jasno ona widzi.

��Nie �ycz� sobie tej trupiej czaszki w moim domu -m�wi Armande. � Mo�esz go od razu odprawi�, gdy przyjdzie. Nie b�dzie mi dyktowa�, co mam robi�.

��Ale pani jest chora � protestuj�. � Gdyby Roux nie przyszed�, mog�a pani umrze�.

Ona strzela kpi�cym spojrzeniem.

��Yianne � t�umaczy cierpko. -To w�a�nie robi� wszyscy starzy ludzie. Umieraj�. To fakt. Na porz�dku dziennym.

��Tak, ale�

��I ja si� nie wybieram do Le Mortoir. Mo�esz im tak ode mnie powiedzie�. Nie zmusz� mnie. Mieszkam w tym domu sze��dziesi�t lat i je�li umr�, to tylko tutaj.

��Nikt pani nie zmusi do �adnej przeprowadzki � m�wi Roux ostro. � Zaniedba�a pani swoj� kuracj�, ot i pow�d. Nast�pnym razem b�dzie pani m�drzejsza.

Armande si� u�miecha.

��To nie takie proste.

��Dlaczego? Wzrusza ramionami.

��Guillaume wie. Sporo z nim rozmawia�am. Zrozumia�. � Jej g�os brzmi prawie normalnie, chocia� jeszcze jest s�aba. � Ja nie chc� codziennie bra� tych zastrzyk�w. Nie chc� trzyma� si� bez ko�ca diety. Nie chc�, �eby ko�o mnie skaka�y dobrotliwe piel�gniarki, jakbym by�a w ��obku. Mam osiemdziesi�t lat, na lito�� bosk�, wi�c chyba mo�na mi wierzy�, �e w moim wieku ju� wiem, czego� � Raptownie urwa�a. � Kto tam znowu?

S�uch jej nie zawodzi. Ja te� s�ysz� podje�d�aj�cy samoch�d. Doktor.

��Je�eli to ten ob�udny szarlatan, powiedzcie mu, �e marnuje czas � warczy Armande. � Powiedzcie, �e kwitn� zdrowiem. Powiedzcie, �eby sobie znalaz� kogo� innego do diagnozy. Ja go nie chc�.

Wygl�dam przed dom.

��On, zdaje si�, przyjecha� z po�ow� Lansquenet � zauwa�y�am. W samochodzie � niebieskim citroenie � pe�no ludzi. Jest doktor, blady w ciemnobr�zowym garniturze, s� st�oczeni na tylnym siedzeniu: Caroline Clairmont, jej przyjaci�ka Joline i Reynaud. Na przednim siedzeniu wyra�nie niesw�j Georges Clairmont, przeciwny tej wyprawie, ale potulny. Drzwiczki samochodu trzaskaj�, nag�y gwar i gniewny piskliwy g�os Caroline.

��M�wi�am jej. No czy nie m�wi�am, Georges? Nikt nie mo�e mi zarzuci�, �e nie jestem dobr� c�rk�, �y�y sobie wypruwam dla niej i prosz�, jak ona�

Szybkie kroki na kamieniach, potem kakofonia g�os�w, kiedy nieproszeni go�cie wchodz� do domu frontowymi drzwiami.

��Maman? Maman? Spokojnie, kochanie, to ja!

��T�dy, monsieur Cussonnet, t�dy do� ach, pan tu ju� by� przecie�.

��Ojej, tyle razy jej m�wi�am� nie ulega�o w�tpliwo�ci, �e co� takiego si� stanie� Georges s�abo protestuje.

��Caro, naprawd� my�lisz, kotku, �e powinni�my si� wtr�ca�? To znaczy, mo�e niech doktor sam si� tym zajmie? Wiesz?�

��W ka�dym razie zastanawiaj�ce, co on robi� w jej domu� � odezwa�a si� ch�odno Joline.

���powinien by� przyj�� do mnie� -\rzek� prawie nie-dos�yszalnie Reynaud.

Czuj�, jak Roux sztywnieje jeszcze przed ich wkroczeniem do pokoju, i rozgl�da si� szybko, kt�r�dy wyj��. Ale ju� za p�no. Wchodz�. Najpierw Caroline i Joline w bli�niakach i szalikach od Hermesa, uczesane w nieskazitelne koczki, za nimi Clairmont w ciemnym ubraniu i krawacie � niezwyk�e w powszedni dzie� zawiadywania sk�adem drewna. Czy�by �onka kaza�a mu przebra� si� na t� okazj�? � potem doktor i ksi�dz. Jak w scenie z melodramatu wszyscy przy drzwiach nieruchomiej�, na ich twarzach maluje si� zgorszenie, uprzejmo��, poczucie winy, roz�alenie, furia. Roux z r�k� zabanda�owan� patrzy na nich bezczelnie spod wilgotnych opadaj�cych mu na oczy w�os�w, ja w pomara�czowej sp�dnicy zab�oconej po biegu do Les Marauds stoj� przed nim, Armande, blada, ale spokojna ko�ysze si� weso�o w fotelu na biegunach. Czarne jej oczy b�yskaj� z�o�liwo�ci�, podnosi r�k�, zginaj�c palec jak Baba-Jaga.

��Wi�c ju� s� tutaj s�py � m�wi gro�nie. � Uwin�li�cie si� raz-dwa. � Rzuca bystre jadowite spojrzenie na Reynauda, zamykaj�cego ty�y tej delegacji. � My�la�e�, Francis, �e wreszcie b�dziesz mia� swoj� szans�, co? My�la�e�, �e szybko zd��ysz podrzuci� par� b�ogos�awie�stw, dop�ki nie jestem compos menti? � Prezentuje sw�j najbardziej wulgarny chichot. � Niedobrze, Francis, jeszcze nie jestem gotowa do ostatnich obrz�d�w.

��Na to wygl�da � m�wi cierpko Reynaud i rzuca szybkie spojrzenie w moj� stron�. � To szcz�liwie, �e made-moiselle Rocher jest tak� obeznana� z zastrzykami. -Jest w tych s�owach wyra�na aluzja.

Caroline stoi sztywno z twarz� jak u�miechni�ta maska �alu.

��Maman, cherie, widzisz, co si� dzieje, kiedy jeste�

zdana na siebie. Wszystkich przerazi�a�! � Armande s�ucha znudzona. � Wszystkich poderwa�a� tym razem, wytr�ci�a� ludzi z� � Armande z roztargnieniem g�aszcze Lari-flette, kt�ra w�a�nie wskoczy�a jej na kolana. � Teraz,; maman, rozumiesz, dlaczego my ci wci�� powtarzamy�

���e lepiej mi b�dzie w Le Mortoir? � ko�czy Armande. � Rzeczywi�cie, Caro, nie rezygnujesz, co? Wykapany ojciec. G�upia, ale wytrwa�a. Wytrwa�o�� to by�a jedna z najmilszych cech jego charakteru.

Caro jest rozdra�niona.

��Nie Le Mortoir, tylko Les Mimosas i gdyby� tylko |tam si� rozejrza�a�

��Jedzenie przez rurk�, kto� zawsze zaprowadzi do toa-'lety, bo a nu� bym si� potkn�a.

��Nie b�d� �mieszna. Armande si� roze�mia�a.

��Moja kochana, w tym wieku mog� by� taka, jaka tylko chc� by�. �mieszna te�, je�eli tak mi si� podoba. Jestem do�� stara, �eby wszystko mi uchodzi�o.

��Teraz zachowujesz si� jak dziecko. � Caro si� d�sa. -Les Mimosas to doskona�y, bardzo ekskluzywny dom spokojnej staro�ci, mog�aby� tam rozmawia� z lud�mi z twojego pokolenia, je�dzi� na wycieczki, mie� �ycie zorganizowane�

��To brzmi wprost cudownie. � Armande nadal ko�ysze si� leniwie w fotelu.

Caro odwraca si� do doktora, kt�ry stoi niezr�cznie u jej boku � nieznany mi szczup�y cz�owiek, wyra�nie za�enowany tym, �e w og�le tu si� teraz znalaz�, jak nie�mia�y m�odzieniaszek na orgii.

��Simon, powiedz jej.

��Hmm� nie jestem pewny, czy rzeczywi�cie to moja�

��Simon zgadza si� ze mn� � przerwa�a mu Caro. -W twoim stanie i w twoim wieku po prostu nie mo�esz dalej mieszka� tutaj sama. No przecie� w ka�dej chwili mog�aby��

��Tak, madame Yoizin � odezwa�a si� Joline ciep�o i rozs�dnie � Chyba powinna pani rozwa�y� argumenty Caro� to znaczy, oczywi�cie pani nie chce utraci� swojej niezale�no�ci, jednak dla w�asnego dobra�

Armande ma oczy bystre, inteligentne i szorstkie teraz jak papier �cierny. Wlepia je w Joline przez chwil� w milczeniu. Joline si� naje�a, odwraca wzrok zarumieniona.

��Chc�, �eby�cie st�d wyszli � m�wi Armande �agodnie. � Wszyscy.

��Ale�, maman�

��Wszyscy � powtarza Armande stanowczo. � Dam temu szarlatanowi tutaj dwie minuty sam na sam ze mn�� I chyba musz� panu przypomnie�, monsieur Cussonnet, t� wasz� przysi�g� Hipokratesa� Kiedy z nim sko�cz�, niech was tu, myszo�owy, nie b�dzie. � Pr�buje wsta�, d�wiga si� z trudem z fotela. Bior� j� pod r�k�, �eby podtrzyma�, a ona u�miecha si� cierpko, z�o�liwie. � Dzi�kuj�, Yianne. I tobie tak�e� � zwraca si� do Roux jeszcze stoj�cego w drugim ko�cu pokoju, jakiego� zszarza�ego, oboj�tnego. � Po rozmowie z doktorem chc� porozmawia� z tob�. Wi�c ty nie odchod�.

��Z kim? Ze mn�? � pyta Roux niespokojnie. Caro spogl�da na niego z nieukrywan� pogard�.

��My�l�, maman, �e w takiej chwili rodzina powinna by�

��Je�eli b�dziesz mi potrzebna, wiem, gdzie ci� szuka� � m�wi Armande. � Na razie chc� za�atwi� pewne sprawy. Caro d�u�ej patrzy na Roux.

��Och. � Ta monosylaba jest o�lizg�a od antypatii. -Sprawy?

Wodzi po nim wzrokiem od g��w do st�p i widz� jego reakcj�. Ten sam odruch, jaki widzia�am przedtem u Josephine � zesztywnienie, lekkie zgarbienie ramion, wbicie r�k w kieszenie, �eby si� zmniejszy�, jak gdyby b�d�c pod ostrza�em. Taki demaskuj�cy wzrok ujawnia ka�dy feler. Przez sekund� Roux widzi siebie oczami Caro -

jest nieokrzesany, brudny. Przewrotnie czyni jej zado��. Warczy:

��Co pani sobie my�li, do cholery! Musi pani si� na mnie gapi�?

Teraz ona si� wzdryga i cofa. Armande u�miecha si� szeroko.

��Do widzenia � m�wi. -I dzi�kuj�.

Caro wychodzi za mn� wyra�nie roz�alona. W rozterce mi�dzy ciekawo�ci� i niech�ci� do rozmowy ze mn� jest zarazem towarzyska i protekcjonalna. Opowiadam jej rzeczowo wszystko tak, jak by�o, nie komentuj�. Reynaud przys�uchuje si� z twarz� bez wyrazu, przybra� t� jedn� ze swoich masek. Georges usi�uje by� dyplomat�. U�miechni�ty potulnie, prawi jakie� bana�y.

Nikt mi nie zaproponowa�, �ebym zabra�a si� z nimi samochodem.

Sobota, 1 5 marca

Zn�w przyszed�em dzi� sam do Armande Yoizin. I zn�w nie chcia�a mnie widzie�. Jej rudy pies �a�cuchowy otworzy� drzwi, warkn�� na mnie swoim paskudnym �argonem i zapar� si� ramionami we framug�, abym nie m�g� wej��. Armande czuje si� zupe�nie dobrze, powiedzia�. Troch� wypocznie i b�dzie zdrowa. Wnuk jest u niej, przyjaciele odwiedzaj� j� codziennie � powiedzia� z takim sarkazmem, �e musia�em ugry�� si� w j�zyk. Jej nie mo�na denerwowa�, doda�. Irytuje mnie dyskutowanie z tym cz�owiekiem, mon pere, lecz znam swoj� powinno��. W jakkolwiek n�dzn� kompani� Armande Yoizin wpad�a i jakkolwiek szydzi ze mnie, moja powinno�� jest jasna. Pociesza� nawet tam, gdzie pociech� si� odrzuca � prowadzi�. Jednak�e nie spos�b m�wi� temu cz�owiekowi o duszy. Jego oczy s� puste i oboj�tne jak oczy zwierz�cia. Usi�owa�em mu wyt�umaczy�, �e Armande jest stara. Stara i uparta. Niewiele czasu jej pozosta�o, niewiele wi�c czasu pozosta�o mnie dla niej. Czy on tego nie rozumie? Czy pozwoli, aby ta staruszka sama si� zabi�a niedbalstwem i arogancj�?

Wzruszy� ramionami.

��Czuje si� �wietnie � powt�rzy�. � Nikt jej nie zaniedbuje. B�dzie zdrowa.

��To nieprawda � powiedzia�em rozmy�lnie szorstko. -Ona gra w rosyjsk� ruletk� ze swoj� kuracj�. Nie chce s�ucha� doktora. Jada chocolates. Na mi�o�� bosk�! Czy nikt z was nie pojmuje, jak bardzo to mo�e zaszkodzi� w jej stanie? Dlaczego�

Przerwa� mi wrogi i niedost�pny.

��Ona nie chce ksi�dza widzie�.

��Czy to nic? Czy to nic, �e zabija si� �akomstwem?

Wzruszy� ramionami. Poczu�em kipi�c� w nim pod cienkim pozorem oboj�tno�ci w�ciek�o��. Nie spos�b odwo�a� si� do lepszej strony jego natury � on po prostu stoi na stra�y, tak jak ona mu poleci�a. Podobno proponowa�a mu pieni�dze, jak wiem od Muscata. Przeto mo�e mu zale�e� na tym, aby umar�a. Znam jej przewrotno��. Wydziedziczenie rodziny na rzecz tego obcego to akurat co�, co by jej si� podoba�o.

��Zaczekam � powiedzia�em. � Nawet ca�y dzie�, je�eli b�d� musia�.

Czeka�em dwie godziny przy jej ogrodzie. Potem deszcz zacz�� pada�. Nie mia�em parasola, sutanna na mnie przemok�a i dr�twia�em, a� zrobi�o mi si� s�abo. Po jakim� czasie jedno z okien si� otworzy�o, zalecia� z kuchni doprowadzaj�cy do sza�u zapach kawy i gor�cego chleba. Zobaczy�em, jak ten pies �a�cuchowy patrzy na mnie z chamskim lekcewa�eniem. Wiedzia�em, �e m�g�bym upa�� nieprzytomny na ziemi�, a on by si� nie ruszy�, aby mi pom�c. Czu�em na plecach jego wzrok, gdy odwr�ci�em si� powoli i ruszy�em pod g�r� do domu. Gdzie� znad rzeki chyba s�ysza�em �miech.

Nie powiod�o mi si� r�wnie� z Josephine Muscat. Aczkolwiek ona nie chce chodzi� do ko�cio�a, rozmawia�em z ni� kilka razy, niestety bez rezultatu. Zawzi�a si�. Obecnie jest poniek�d wyzywaj�ca, pomimo �e grzecznie okazuje mi szacunek. Nigdy nie odwa�a si� oddala� od La Praline, w�a�nie przed tym sklepem zagadn��em j� dzisiaj. Zamiata bruk przy drzwiach. W�osy mia�a zwi�zane ��tym szalikiem. Podchodz�c do niej, s�ysza�em, jak �piewa cicho.

��Dzie� dobry, madame Muscat � powita�em j� grzecznie. Wiem, �e je�eli j� da si� odzyska�, to tylko �agodno�ci� i rozs�dkiem. Mo�e nawet oka�e wielk� skruch� p�niej, gdy dokonamy dzie�a.

U�miechn�a si� do mnie p�g�bkiem. Ostatnio bardziej pewna siebie, trzyma si� prosto, g�ow� podnosi wysoko, po prostu na�laduje Yianne Rocher.

��Teraz jestem Josephine Bonnet, mon pere.

��Nie w my�l prawa, madame.

��Bof, takie prawo. � Wzruszy�a ramionami.

��M�wi� o prawie Boga � upomnia�em j� z naciskiem. -

Modl� si� za ciebie, ma filie. Modl� si� o twoje wyzwolenie.

Parskn�a �miechem, w kt�rym nie by�o niegrzeczno�ci.

��Wi�c modlitwy ksi�dza ju� s� wys�uchane, pere. Nigdy dot�d nie by�am taka szcz�liwa.

Chyba nic do niej nie dociera. Niespe�na tydzie� min��, odk�d zaw�adn�a ni� tamta kobieta, a ju� s�ysz� g�os tamtej w jej g�osie. �miech tak jednej, jak drugiej jest nie do zniesienia. Ich kpiny, tak jak kpiny Armande, wprost d�gaj�, dra�ni� i og�upiaj�. Ju� co� g�upio reaguje we mnie. Ulegam, a my�la�em, �e jestem odporny. Patrz�c przez rynek na t� chocolaterie, na te weso�e okna, na te skrzynki z r�owym, czerwonym i pomara�czowym geranium na balkonie i z obu stron drzwi, czuj�, jak mi w umys� wpe�za zdradzieckie zw�tpienie. Przypomina mi si� ta wo� krem�w, �lazu i karmelu, mocnej mieszaniny koniaku i �wie�o zmielonych ziarenek kakao. Jest w tym r�wnie� wo� w�os�w kobiecych z mi�kkiego zag��bienia na karku. Wo� dojrza�ych moreli w s�o�cu, ciep�ej brioche i bu�ek z cynamonem, herbaty cytrynowej i konwalii. Jest dym kadzid�a, kt�ry niesie si� z wiatrem i niczym flaga rewolucji rozwija si� mi�kko, ten �lad diab�a, nie siarkowy, jak nas nauczono w dzieci�stwie, lecz ten najl�ejszy,najbardziej wonny, po��czona esencja tysi�cy korzeni, laka, �e w g�owie si� kr�ci, a duch wzlatuje. I oto ni st�d, ni zow�d stoj� przed ko�cio�em, g�ow� podnosz� pod wiatr i usi�uj� wci�gn�� w nozdrza podmuch tych woni. To zalewa moje sny, budz� si� spocony i wyg�odzony. W moich snach najadam si� czekoladkami, tarzam si� w czekoladkach, nie kruchych, tylko mi�kkich jak usta, jak gdyby tysi�c ust delikatnymi skubni�ciami po�era�o mnie ca�ego. Umrze� pod ich czu�ym ob�arstwem to chyba szczyt wszelkich pokus, jakich kiedykolwiek doznaj�, i w takich chwilach prawie mog� zrozumie� Armande Yoizin, ryzykuj�c� �ycie przy ka�dym frenetycznym k�sie.

Powiedzia�em: "prawie".

Znam swoj� powinno��, mon pere. Sypiam teraz bardzo ma�o, rozci�gaj�c moj� pokut� na te przypadkowe momenty samozatracenia. Stawy mnie bol�, lecz rad witam tak� dystrakcj�. Fizyczna przyjemno�� jest szczelin�, w kt�r� diabe� wsuwa swoje korzenie. Unikam mi�ych woni. Jadam jeden posi�ek dziennie i to najprostszy, bez zb�dnych przypraw. Kiedy nie pe�ni� obowi�zk�w w parafii, pracuj� na cmentarzu: kopi� klomby i wyrywam chwasty przy grobach. Od dw�ch lat go zaniedbywano i z niepokojem patrz� na wybuja�� ro�linno�� w tym dawniej porz�dnym ogrodzie. Lawenda, majeranek, naw�o� i fioletowa sza�wia wyros�y obficie, niepohamowanie w�r�d trawy i niebieskich ost�w. Denerwuje mnie tyle zapach�w. Chcia�bym tu widzie� rz�dy krzew�w i kwiat�w, mo�e �ywop�ot bukszpanowy wok� ca�o�ci. Ten nadmiar wydaje si� dziwnie grzeszny, uchybiaj�cy; dzikie pchanie si� do �ycia, jedna ro�lina dusi drug� w p�onnym wysi�ku, aby dominowa�. Dane nam jest panowanie nad tymi sprawami, m�wi Biblia. A przecie� ja tu nie czuj� si� panem. Czuj� si� raczej bezradny, poniewa� gdy rozkopuj�, obcinam, przestrze� za moimi plecami wype�niaj� zwarte zielone armie, kt�re wyci�gaj� swe d�ugie zielone j�zyki, jakby szydzi�y z moich wysi�k�w. Narcisse patrzy na mnie z rozbawieniem i pogard�.

��Lepiej niech ksi�dz co� zasadzi � doradza � wype�ni te miejsca czym�, co jest warte zachodu. Inaczej chwasty zawsze tu si� wedr�.

Ma oczywi�cie racj�. Zam�wi�em wi�c u niego sto sadzonek, ro�liny, kt�re posadz� rz�dami. Lubi� bia�e begonie, kar�owate irysy, blado��te dalie i bezwonne lilie wielkanocne, ale jak�e mi�e ze sztywnymi, skr�conymi listkami. Mi�e, lecz nie zaborcze, zapewnia� Narcisse. Przyroda ujarzmiona przez cz�owieka.

Yianne Rocher przysz�a popatrze� na moj� prac�. Ignorowa�em j�. By�a w truskawkowym pulowerze, d�insach i fioletowych zamszowych butach z kr�tkimi cholewkami. Jej w�osy s� jak flaga piracka na wietrze.

��Ma ksi�dz uroczy ogr�d � zauwa�y�a. Przeci�gn�a r�k� po wykopanej ro�linno�ci i gar�� pe�n� woni podnios�a do twarzy.

��Tyle zi� � powiedzia�a. � Melisa, mi�ta jak eau de co-logne i sza�wia ananasowa.

��Nie znam ich nazw � uci��em. � Nie jestem ogrodnikiem. Poza tym to tylko zielsko.

��Ja lubi� zielsko.

Z pewno�ci�. Serce rozpiera� mi gniew � czy mo�e ten zapach. Wsta�em w si�gaj�cej do kolan faluj�cej trawie i strzykn�o mi w dolnych kr�gach.

��Prosz� mi co� powiedzie�, mademoiselle. U�miechn�a si� us�u�nie.

��Prosz� mi powiedzie�, co pani chce osi�gn��, zach�caj�c moich parafian, aby rezygnowali ze swojej pewno�ci jutra i wyrywali swoje �ycie z korzeniami.

Popatrzy�a na mnie pustym wzrokiem.

��Z korzeniami? � Przenios�a wzrok pytaj�co na stos zielska przy �cie�ce.

��M�wi� o Josephine Muscat � zaznaczy�em sucho.

��Och! � Skuba�a �odyg� zielonej lawendy. � Josephine by�a nieszcz�liwa � powiedzia�a, jak gdyby to wszystko wyja�nia�o.

��My�li pani, �e skoro z�ama�a przysi�g� ma��e�sk�, zostawi�a ca�e swoje mienie i podepta�a dotychczasowe �ycie, b�dzie szcz�liwsza?

��Oczywi�cie.

���wietna filozofia � ju� szydzi�em. � Je�eli si� jest z gatunku os�b niewierz�cych w grzech. Roze�mia�a si�.

��W�a�nie ja nie wierz� � o�wiadczy�a. � Zdecydowanie.

��Przeto lituj� si� nad pani biednym dzieckiem � powiedzia�em cierpko. � Wychowywanym bez Boga i bez zasad moralnych.

Przymru�y�a oczy. Spowa�nia�a.

��Anouk wie, co jest s�uszne, a co nies�uszne � powiedzia�a. I wiem, �e wreszcie jej dosi�gn��em. Jeden ma�y punkt zaliczy�em. � A co do Boga� � Urwa�a. � W�tpi�, czy ten bia�y ko�nierzyk daje ksi�dzu wy��czno�� na sprawy boskie � doko�czy�a �agodniej. � Chyba jest gdzie� miejsce dla nas obojga, ksi�dz tak nie my�li?

Nie raczy�em odpowiedzie�. Widz�, co si� kryje pod jej pozorn� tolerancj�.

��Je�eli pani rzeczywi�cie chce czyni� dobro � powiedzia�em z godno�ci� � to niech pani nak�oni madame Muscat, aby rozwa�y�a swoj� pochopn� decyzj�. I niech przem�wi pani do rozumu Armande Yoizin.

��Do rozumu? � Udawa�a, �e nie wie, o czym m�wi�.

Powt�rzy�em mniej wi�cej to, co m�wi�em temu psu �a�cuchowemu. Armande jest stara, powiedzia�em jej. Samowolna i uparta. Pokolenie Armande na og� nie ma poj�cia o medycynie. O znaczeniu diety i lek�w � st�d taki up�r, zatykanie uszu na niezbite fakty�

��Ale Armande jest zupe�nie szcz�liwa tam, gdzie mieszka. � Jej g�os zabrzmia� prawie rozs�dnie. � Nie chce zostawi� swojego domu, przeprowadzi� si� do przytu�ku. Chce umrze� u siebie.

��Nie ma prawa! � Us�ysza�em w�asny g�os ch�oszcz�cy jak bicz. � To nie ona decyduje. Mog�aby �y� jeszcze d�ugo, jeszcze z dziesi�� lat�

��I mo�e � przerwa�a mi z wyrzutem. � Jest nadal sprawna, bystra, samodzielna�

��Samodzielna! � Prawie nie zdo�a�em ukry� lekcewa�enia. � Za sze�� miesi�cy b�dzie zupe�nie �lepa. Co wtedy zrobi?

Po raz pierwszy Yianne Rocher si� zmiesza�a.

��Nie rozumiem � powiedzia�a w ko�cu. � Armande widzi zupe�nie dobrze. To znaczy, nawet nie nosi okular�w. Patrzy�em na ni� badawczo. Nie wiedzia�a.

��Pani nie rozmawia�a z doktorem, prawda?

��Ja? A po co? Armande� Przerwa�em jej.

��Armande ma coraz wi�ksze trudno�ci � o�wieci�em j�. � Trudno�ci, kt�re systematycznie lekcewa�y. A� tak jest uparta. Nie chce przyzna� si� nawet przed rodzin�, nawet przed sob�.

��Niech mi ksi�dz powie. Prosz�. � Jej oczy by�y twarde jak agaty.

Powiedzia�em jej.

Niedziela, 16 marca

Z pocz�tku Armande udawa�a, �e nie rozumie, o co chodzi. Potem przybra�a w�adczy ton.

��Kto nagada�? � zapyta�a i zacz�a perorowa�, �e jestem w�cibska i co� mi si� pokr�ci�o.

��Armande � poprosi�am, kiedy tylko umilk�a, �eby zaczerpn�� tchu. � Porozmawiajmy szczerze. Niech mi pani powie, co to znaczy cukrzycowa retinopatia�

Wzruszy�a ramionami.

��W�a�ciwie mog� ci powiedzie�, ten cholerny doktor b�dzie o tym tr�bi� wsz�dzie � ust�pi�a rozdra�niona. -Traktuje mnie, jakbym by�a ju� niezdolna do decydowania o sobie. � Popatrzy�a na mnie surowo. -I ty jeste� nie lepsza, moja pani. Cmokasz nade mn�, robisz tyle szumu� Yianne, ja nie jestem dzieckiem.

��Wiem.

��No c�. � Si�gn�a po fili�ank� z herbat� stoj�c� przy jej �okciu. Zobaczy�am, jak starannie ujmuje fili�ank� i ostro�nie podnosi do ust. To nie ona, to ja by�am �lepa. Ozdobiona czerwon� kokardk� laska, niepewne ruchy, nieuko�czona rob�tka, wiele kapeluszy, zawsze z rondem ocieniaj�cym oczy� � Nie jest tak, �eby mo�na by�o co� zaradzi� � ci�gn�a �agodniej. � O ile wiem, to nieuleczalne, wi�c to moja sprawa. � Wypi�a �yk herbaty i skrzywi�a si�. � Rumianek � powiedzia�a � podobno usuwa toksyny. Smakuje jak kocie siu�ki. � Postawi�a fili�ank� ostro�nie. � Brak mi ksi��ek � przyzna�a. � Ostatnio za s�abo widz� druk. Ale Luc mi czasami czyta. Pami�tasz, kaza�am nu poczyta� g�o�no Rimbauda w tamt� pierwsz� �rod�? Przytakn�am.

��M�wi pani tak, jakby tamta �roda by�a przed laty.

��Bo by�a. � Ton jej si� zmieni�, teraz prawie bez intonacji. � Mam to, co uwa�a�am za niemo�liwe, Yianne. M�j wnuk odwiedza mnie codziennie. Rozmawiamy jak dwoje doros�ych. To dobry ch�opiec, ma do�� serca, �eby troch� si� o mnie martwi�

��Armande, on pani� kocha � przerwa�am � wszyscy pani� kochamy. Zachichota�a.

��Mo�e nie wszyscy. Ale to niewa�ne. Wszystko, czego kiedykolwiek chcia�am, mam tutaj i teraz. Mam Sw�J dom, przyjaci�, wnuka� -Wlepi�a we mnie oczy. � nie dam sobie tego zabra� � o�wiadczy�a buntowniczo.

��Nie rozumiem. Nikt nie mo�e pani zmusi� do�

��Nie m�wi� o ludziach � przerwa�a. � Cussonnet niech bajdurzy, ile chce, o przeszczepach rog�wek i badaniach, i terapii laserowej, i o czym� tam � wyra�nie takie osi�gni�cia medycyny jej nie imponuj� � ale to nie zmieni nagich fakt�w. Prawd� jest, �e trac� wzrok i niewiele ktokolwiek mo�e zrobi�, �eby to powstrzyma�. � Zaplot�a r�ce zrezygnowana. � Powinnam by�a zwr�ci� si� do niego wcze�niej � podj�a po chwili. -Teraz pogarsza si� nieodwracalnie. To najwy�ej sze�� miesi�cy cz�ciowego widzenia, tyle on mo�e mi zapewni�, a potem Le Mortoir, czy chc�, czy nie chc�, a� do dnia, w kt�rym umr�. � Umilk�a na chwil�. � Mog�abym �y� jeszcze dziesi�� lat -powiedzia�a w zamy�leniu, jakby powtarza�a s�owa Reynauda.

Otworzy�am usta, �eby zaprotestowa�, powiedzie�, �e mo�e nie jest tak �le, ale zaraz je zamkn�am.

��Nie miej takiej miny, dziewczyno. � Kpi�co szturchn�a mnie �okciem. � Po uczcie z�o�onej z pi�ciu da� chcia�oby si� kawy i likieru, prawda? No, bo przecie� nie uzna�oby si� nagle, �e czas na miseczk� kleiku, prawda? Mo�na by sobie zam�wi� dodatkowy deser.

��Armande�

��Nie przerywaj. � Oczy jej b�yszcza�y. � M�wi� o tym, �e trzeba wiedzie�, kiedy sko�czy�, Yianne. Trzeba wiedzie�, kiedy odsun�� talerz i zam�wi� likiery. Za dwa tygodnie b�d� mia�a osiemdziesi�t jeden lat�

��To wcale nie taka staro��. � Ten protest by� lamentem wbrew mojej woli. � Nie mog� uwierzy�, �e pani tak do tego podchodzi.

Popatrzy�a na mnie.

��A czy to nie ty powiedzia�a� Guillaume'owi, �eby zostawi� Charly'emu troch� godno�ci?

��Pani nie jest psem! � paln�am gniewnie.

��Nie jestem � odpowiedzia�a spokojnie Armande -wi�c mam wyb�r.

Srogie miasto ten Nowy Jork z blichtrem swoich tajemnic. Zimne w zimie i upalne latem. Po trzech miesi�cach nawet ten ha�as staje si� swojski, zwyczajny. Odg�osy samochod�w, gwar uliczny tworz� jedn� d�wi�kow� p�acht� powlekaj�c� t� metropoli� jak deszcz. Przechodzi�a przez jezdni�, wracaj�c z delikates�w, trzyma�a obur�cz br�zow� torb� z naszym obiadem, spotka�am j� w po�owie drogi, podchwyci�am jej wzrok na tej ruchliwej ulicy, gdzie za ni� na tablicy og�oszeniowej by�a reklama papieros�w Marlboro: m�czyzna stoj�cy na tle czerwonego krajobrazu g�r. Zobaczy�am, jak nadje�d�a� Otworzy�am usta, �eby krzykn��, ostrzec j�� Zdr�twia�am. Na sekund�, tylko na jedn� jedyn� sekund�. Czy l�k mi przyku� j�zyk do podniebienia? Czy po prostu tak wolno si� reaguje wobec nieuchronno�ci niebezpiecze�stwa i my�l dociera przez ca�� straszn� wieczno��? Czy te� mo�e to sprawi�a nadzieja, ten jej rodzaj, kt�ry przychodzi, kiedy ju� wszystkie marzenia ulecia�y w strz�pach, a to, co pozostaje, jest d�ug� powoln� udr�k� udawania?

Oczywi�cie, maman. Oczywi�cie pojedziemy na Floryd�. Oczywi�cie.

Jej twarz jest sztywna, u�miechni�ta; oczy �wietliste o wiele za bardzo, �wietliste jak sztuczne ognie czwartego lipca.

Co ja bym robi�a, co ja bym robi�a bez ciebie?

Dobrze jest, maman. Pojedziemy. Daj� ci s�owo. Zaufaj mi.

Cz�owiek w Czerni stoi z boku, u�miech mu drga na twarzy i przez wieczno�� tej sekundy wiem, �e s� gorsze rzeczy, znacznie gorsze ni� umieranie. Potem parali� mija i krzycz�, ale ten krzyk oskar�enia rozlega si� za p�no. Ona troch� odwraca g�ow�, u�miecha si� bladymi ustami � dlaczego, o co chodzi, kochanie? � a m�j krzyk, kt�ry powinien by� wo�aniem: maman! � zag�uszaj� zgrzytem hamulce�

"Florida!" to brzmi jak kobiece imi� wrza�ni�te poprzez jezdni�, kiedy ta m�oda kobieta z twarz� wykrzywion� biegnie w�r�d samochod�w, gubi�c zakupy � nar�cze artyku��w spo�ywczych, karton mleka. To brzmi jak imi�, jak gdyby ta starsza, umieraj�ca na jezdni rzeczywi�cie mia�a na imi� Florida. Dobiegam do niej, a ona ju� umar�a cicho i bez dramatu, a� niemal mi wstyd, �e podnios�am taki rwetes. Jaka� pot�na kobieta w r�owym dresie obejmuje mnie mi�sistymi r�kami, ale to, co czuj�, jest przede wszystkim ulg� jak po przeci�ciu wrzodu, i moje �zy s� �zami ulgi, gorzkiej pal�cej ulgi, bo ju� wreszcie prze�y�am ten koniec. Prze�y�am nietkni�ta, czy mo�e prawie nietkni�ta.

��Nie powinna� p�aka� � powiedzia�a Armande koj�co. � Czy nie ty zawsze m�wisz, �e naprawd� wa�ne jest, aby �y� szcz�liwie.

Zdumiewaj�ce, twarz mia�am mokr� od �ez.

��Poza tym potrzebuj� twojej pomocy. � Pragmatyczna jak zawsze Armande da�a mi swoj� chusteczk�. Chusteczk� pachn�c� lawend�. � Urz�dzam przyj�cie na moje urodziny � oznajmi�a. � To pomys� Luca. Wydatki nie odgrywaj� �adnej roli. Chc�, �eby� ty by�a dostawczyni�.

��Co? � Dezorientuj�ce by�o takie przechodzenie od ucztowania do �mierci i z powrotem.

��Moje ostatnie danie � wyja�ni�a. � Do urodzin b�d� si� kurowa� jak grzeczna dziewczynka. Nawet b�d� pi�a ten wstr�tny rumianek. Chc� sp�dzi� osiemdziesi�te pierwsze urodziny, Yianne, ze wszystkimi przyjaci�mi. Mo�e nawet zaprosz� t� idiotk�, moj� c�rk�. To b�dzie dobra zapowied� festiwalu czekolady. A potem� � Szybko, oboj�tnie wzruszy�a ramionami. � Nie ka�dy ma takie szcz�cie � zauwa�y�a � mo�liwo�� zaplanowania wszystkiego, posprz�tania we wszystkich k�tach. I co� jeszcze� � Strzeli�a we mnie spojrzeniem o mocy lasera. � Ani s�owa nikomu. Nikomu. Nie �ycz� sobie niczyjej ingerencji. To jest m�j wyb�r, Yianne. U mnie przyj�cie. Nie chc�, �eby ktokolwiek p�aka� i w�osy rwa� z g�owy na moim przyj�ciu. Rozumiesz?

Przytakn�am.

��Dajesz s�owo? � zapyta�a mnie jak niesforn� smarkul�.

��Daj� s�owo.

Z zadowoleniem, jak zwykle, kiedy m�wi o dobrym jedzeniu, zatar�a r�ce.

��Wi�c teraz jad�ospis.

Wtorek, 18 marca

Josephine komentowa�a moje milczenie, kiedy razem pracowa�y�my. Mamy ju� trzysta gotowych pude�ek wielkanocnych, owi�zanych wst��kami, ustawionych porz�dnie w piwnicy, ale zaplanowa�am dwa razy wi�cej. Je�eli wszystkie sprzedamy, b�dziemy mia�y spory zysk, mo�e do�� pieni�dzy, �eby osiedli� si� tutaj na dobre. Je�eli nie� � ale o takiej ewentualno�ci nie my�l�, chocia� posta� z kos� na szczycie ko�cielnej wie�y �mieje si� ze mnie zgrzytaniem. Roux ju� zacz�� przerabia� cz�� strychu na pok�j dla Anouk. Festiwal to ryzyko, ale moje �ycie zawsze by�o takie. I czynimy wszystkie wysi�ki, �eby festiwal si� uda�. Plakaty wys�a�am do Agen i okolicznych miasteczek. W miejscowym radiu b�d� zapowiedzi festiwalu codziennie przez ca�y Wielki Tydzie�. Postara�am si� o orkiestr� � kilku starych przyjaci� Narcisse'a -i o kwiaty, wymy�li�am konkursy, zainteresowa�am niekt�rych kramarzy z wtorkowego targowiska, wi�c b�d� na rynku kramy ze �wiecide�kami i pami�tkami. Poszukiwanie jajek wielkanocnych dla dzieci poprowadz� Anouk i jej przyjaciele, ka�dy uczestnik dostanie cornet-suryrise. A w La Praline stanie ogromny czekoladowy pos�g Aurory z k�osami w jednej r�ce, a w drugiej koszykiem pe�nym jajek do rozdania go�ciom. Zosta�y nieca�e dwa tygodnie. Robimy wykwintne czekoladki z likierem, li�cie p�atk�w r�anych, czekoladowe monety w z�otych blaszkach, fio�kowe krem�wki, wi�nie w czekoladzie. Na wysmarowanych t�uszczem blachach rozk�adamy rolki migda�owe w partiach po pi��dziesi�t, �eby ostyg�y. Ostro�nie otwieramy i nadziewamy tymi rolkami jajka i figurki zwierz�t puste w �rodku. W gniazdach uwitych z w�oskiego karme-tlu s� twarde jajeczka z cukru, na kt�rych umieszczam Itriumfamie pulchne czekoladowe kury; �aciate kr�liki Ici�kie od poz�acanych migda��w stoj� rz�dem, �eby je zapakowa� w pude�ka, marcepanowe stworzonka maszeruj� po p�kach. W ca�ym domu pachnie wanili�, koniakiem i jab�kami pieczonymi w cukrze, i gorzk� czekolad�. A teraz dochodzi przygotowanie przyj�cia u Armande. iMam spis jej zam�wie� w Agen -foirgras, szampan, trufle li �wie�e chanterelles z Bordeaux, plateaux de fruit de mer |od tamtejszego tratteur. Ja dostarcz� torty i czekoladki.

��To chyba b�dzie uciecha � weso�o wo�a Josephine Iz kuchni, kiedy m�wi� jej o tym przyj�ciu. Musz� pami�ta�, co przyrzek�am Armande.

��Ty te� jeste� zaproszona � wo�am. -Tak powiedzia�a. Josephine rumieni si� uradowana.

��To mi�o � odpowiada. � Wszyscy s� tacy �yczliwi.

Niezwyk�e, wcale nie jest zgorzknia�a, ch�tnie dopatruje si� �yczliwo�ci w ka�dym. Nawet Paul-Marie nie pozbawi� jej tego optymizmu. Ona nawet twierdzi, �e po cz�ci sama go tak rozpu�ci�a, �e on jest zasadniczo s�aby, Ipowinna stawi� mu czo�o ju� dawno temu. Caro Clairmont |i jej kumy zbywa u�miechem.

��Po prostu s� g�upie � m�wi inteligentnie.

Taka prostoduszna. Teraz pogodna, pogodzona ze �wiatem. Ja natomiast jako� przewrotnie staj� si� coraz mniej ufna. Ale zazdroszcz� jej. Wystarczy�o tak niewiele, �eby doprowadzi� j� do tego stanu. Troch� serdeczno�ci, kilka

po�yczonych ciuch�w i poczucie bezpiecze�stwa w pokoju go�cinnym� Jak kwiat ona ro�nie w stron� �wiat�a, nie analizuj�c, co ni� powoduje. Chcia�abym by� taka.

Przy�apuj� si� na rozmy�laniu o niedzielnej rozmowie z Reynaudem. Nadal nie wiem, co nim powoduje. Jako� desperacko Reynaud ostatnio pracuje na cmentarzu, rozkopuje i okopuje z furi� � nierzadko wyrywa ca�e k�py krzew�w i kwiat�w razem z chwastami, przy czym pot mu si� leje po plecach, a� wida� ciemny tr�jk�t na jego sutannie. Jemu nie sprawia przyjemno�ci praca fizyczna. Z twarz� wykrzywion� z wysi�ku jest pe�en nienawi�ci do ziemi, w kt�rej kopie, nie cierpi ro�lin, przez kt�re si� przedziera. Wygl�da jak sk�piec z musu wrzucaj�cy swoje banknoty �opat� do pieca, g�odny, pe�en obrzydzenia, op�tany. A przecie� w tym nie ustaje. Patrz�c na niego, czuj� dobrze znane uk�ucie l�ku, chocia� nie wiem przed czym. Ten robot, ten cz�owiek, ten m�j wr�g. I czuj�, �e my�li o mnie. Musz� zebra� w sobie ca�� odwag�, �eby mu spojrze� w oczy, u�miecha� si�, udawa� nonszalanck� � co� we mnie krzyczy, szamocze si� gor�czkowo, �eby uciec. Nie rozw�ciecza go sam tylko festiwal czekolady. Wiem o tym z pewno�ci�, jak gdybym podchwyci�a to z jego ponurych my�li. Rozw�ciecza go samo moje istnienie. Jestem dla niego �yw� zniewag�. Ukradkiem mnie teraz obserwuje ze swojego rozkopanego ogrodu, spogl�da z ukosa na moje okno, a potem zn�w z chytr� satysfakcj� zajmuje si� prac�. Nie rozmawia�am z nim od niedzieli i jest pewny, �e ma punkt przewagi nade mn�. Armande nie przychodzi do La Praline i z oczu mu bije przekonanie, �e to za jego spraw�. Niech tak my�li, je�eli to go cieszy,

Anouk mi powiedzia�a, �e wczoraj przyszed� do szko�y. M�wi� dzieciom o znaczeniu Wielkanocy � nieszkodliwie, chocia� zimno mi na my�l, �e moja c�rka jest pod jego duchow� opiek�. Co� im przeczyta�, obieca� przyj�� znowu. Zapyta�am Anouk, czy rozmawia� z ni�.

��Och tak � wykrzykn�a rado�nie. � Jest mi�y. Powiedzia�, �e je�eli chc�, mog� przychodzi� do jego ko�cio�a, zobaczy� �wi�tego Franciszka i te wszystkie zwierz�tka.

��A chcesz? Wzruszy�a ramionami.

��Chyba � odpowiedzia�a.

M�wi� sobie � nad ranem, kiedy wszystko wydaje si� mo�liwe i nerwy mi zgrzytaj� jak nienaoliwione zawiasy tej postaci z kos� na wie�y � �e m�j l�k jest irracjonalny. Co on mo�e nam zrobi�? Jak m�g�by nas skrzywdzi�, nawet je�eli ma taki zamiar? On nic nie wie. Nie mo�e nic o nas wiedzie�. Nie ma �adnej mocy.

Oczywi�cie, �e ma � m�wi we mnie g�os mojej matki. -On jest Cz�owiekiem w Czerni.

Anouk, uczulona na moje nastroje, przewraca si� we �nie niespokojnie. Wie, �e nie �pi�, dlatego usi�uj� si� wynurzy� z grz�zawiska majak�w. Oddycham miarowo przez d�u�sz� chwil�, a� znowu spokojnie zasypia.

Cz�owiek w Czerni to fikcja, m�wi� sobie stanowczo. Uciele�nienie l�k�w pod�wiadomo�ci, maska karnawa�owa. Opowie�� na ciemne wieczory. Cienie w obcym pokoju.

Potwierdzenia nie ma, tylko znowu widz� ten obraz, jasny jak na szkle: Reynaud przy ��ku starca, czeka, porusza wargami, mo�e si� modli, za Reynaudem ogie� jak blask s�o�ca wpadaj�cy przez witra�. Ten obraz nie uspokaja. Jest co� drapie�nego w postaci ksi�dza, jest pomi�dzy tymi dwoma twarzami zaczerwienionymi �un� jakie� podobie�stwo tajemniczo gro�ne. Si�gam w studia psychologiczne. To wizerunek Cz�owieka w Czerni, pierwowz�r, kt�ry jest odbiciem mojego l�ku przed nieznanym. Nieprzekonuj�ce. Cz�stka mnie, nie moja, tylko mojej matki, ujmuje spraw� dosadniej.

Jeste� moj� c�rk�, Yianne � przypomina mi nieub�aganie � wi�c wiesz, co to znaczy.

To znaczy przenoszenie si� z podmuchem zmiennego wiatru, ogl�danie przysz�o�ci w odkrytej karcie, nasze �ycie jest jak ci�g�a fuga�

��Nie jestem niczym specjalnym � prawie bezwiednie m�wi� na g�os.

��Maman � odzywa si� Anouk zaspanym g�osikiem.

��Psst � uciszam j�. � Jeszcze nie dzie�, �pij dalej.

��Za�piewaj mi piosenk�, maman � mamrocze, wyci�gaj�c do mnie r�k� w mroku � za�piewaj zn�w o wietrze.

�piewam i s�ucham, jak �piewam przy akompaniamencie cichego zgrzytania wiatrowskazu na ko�cielnej wie�y

Via l'bon vent, v'la l'joli vent, Via l'bon vent, ma mi� m'appelle, Via l'bon vent, v'la l'joli vent, Via l'bon vent, ma mi� m'attend

Po chwili Anouk oddycha miarowo, znaczy si� � �pi. Jej d�o� mi�knie w mojej d�oni. Kiedy Roux sko�czy prac� na strychu, ona zn�w b�dzie mia�a sw�j nowy pok�j i obie b�dziemy sypia�y lepiej. Dzisiejsza noc wydaje si� zbyt bliska tamtych nocy w pokojach hotelowych, w kt�rych sypia�y�my we dwie, moja matka i ja, i wilgo� naszych oddech�w skrapla�a si� na okiennych szybach, i nigdy nie cich�y odg�osy ruchu ulicznego za oknem.

Via l'bon vent, v'la l'joli vent�

Nie tym razem, przyrzekam sobie w ciszy. Tym razem zostaniemy, cokolwiek si� stanie. A jednak nawet kiedy ju� zasypiam, powtarzam t� my�l nie tylko z pragnieniem, ale i z niewiar�.

�roda, 19 marca

Wydaje si�, �e ostatnio w sklepie tej Rocher jest mniejszy ruch. Armande Yoizin przesta�a przychodzi�, chocia� odk�d wr�ci�a do zdrowia, widzia�em j� kilkakrotnie, sz�a krokiem zdecydowanym i tylko troch� korzysta�a z laski. Nieraz idzie u jej boku Guillaume Duplessis, ci�gn�c za sob� tego chudego szczeniaka, a Luc Clairmont codziennie odwiedza j� w Les Marauds. Caroline Clairmont, gdy nadmieni�em, �e jej syn potajemnie widuje si� z Armande, sztucznie si� u�miechn�a.

��Nie mog� sobie z nim ostatnio poradzi�, mon pere -poskar�y�a si�. � W jednej chwili taki grzeczny ch�opiec, taki pos�uszny, a ju� w nast�pnej� � Unios�a wymanikiurowane d�onie do dekoltu teatralnym gestem. � Tylko mu powiedzia�am� bardzo �agodnie� �e chyba powinien mi m�wi�, kiedy idzie w odwiedziny do babci. -Westchn�a. -Tajemniczy, jak gdyby my�la�, �e ja bym mia�a mu za z�e, g�uptas. Oczywi�cie, �e nie mam, powiedzia�am mu. To cudownie, �e jeste� z babci� w dobrej komitywie� Ostatecznie ty b�dziesz po niej dziedziczy�. A on nagle wrzasn�� na mnie i powiedzia�, �e nie obchodz� go te pieni�dze, �e nie chce mi nic m�wi�, bo wie, �e wszystko bym zepsu�a. I �e ja jestem w�cibsk� bibliofank�� to jej okre�lenie, mon pere, sam tego nie wymy�li�. � Otar�a oczy wierzchem d�oni uwa�nie, aby nie rozmaza� nieskazitelnego makija�u. � Czym zawini�am, pere� Przecie� nieba bym mu przychyli�a, daj� mu wszystko. A on odwraca si� ode mnie, rzuca mi to wszystko w twarz, bo tak go nastawia ta kobieta� � G�os mia�a mocny pomimo �ez. -Ostrzejsza ni� jad w�a! � J�kn�a. � Ksi�dz nie mo�e sobie wyobrazi�, co to znaczy dla matki.

��Och, nie pani jedna cierpi wskutek dobrych ch�ci wsz�dobylskiej madame Rocher � powiedzia�em. � Niech pani si� rozejrzy, jakie ona tu zmiany wprowadzi�a zaledwie w ci�gu kilku tygodni.

Caroline poci�gn�a nosem.

��Dobrych ch�ci! � powt�rzy�a szyderczo. � Ksi�dz jest zbyt �askawy. To wied�ma! Matki omal mi nie zabi�a, syna mi zbuntowa�a�

Potakiwa�em.

��Ju� nie m�wi�c o tym, �e rozbi�a ma��e�stwo Muscat�w � ci�gn�a Caroline. � Ksi�dz mnie zdumiewa, mon pere, tyle ma do niej cierpliwo�ci. Rzeczywi�cie ksi�dz mnie zdumiewa. � Wlepi�a we mnie oczy, w kt�rych b�yska�a z�o�liwo��. -I nie rozumiem, dlaczego ksi�dz nie wykorzystuje swojego wp�ywu przeciwko niej.

Wzruszy�em ramionami.

��Och, jestem tylko wiejskim ksi�dzem � powiedzia�em � nie mam �adnego wp�ywu. Mog� pot�pi�, lecz� Przerwa�a mi.

��Mo�e ksi�dz zrobi� o wiele wi�cej, ni� pot�pia�! Powinni�my byli pos�ucha� ksi�dza od pocz�tku. Ani przez chwil� nie powinni�my byli tolerowa� jej tutaj.

Wzruszy�em ramionami.

��Ka�dy jest m�dry po fakcie � upomnia�em j�. � Nawet pani popiera�a jej sklep, o ile pami�tam. Zaczerwieni�a si�.

��Mogliby�my pom�c ksi�dzu � powiedzia�a. � Georges,

Paul Muscat, Arnauldowie i oboje Drou, Prudhom-me'owie� Mogliby�my po��czy� si�y. Rozg�osi�. Wyst�pi� przeciwko niej, nawet teraz.

��Na jakiej podstawie? Ta kobieta nie narusza prawa, uznano by to za z�o�liwe plotki i nic by�cie nie zyskali. U�miechn�a si� p�g�bkiem.

��Mogliby�my storpedowa� ten jej drogocenny festiwal � powiedzia�a.

��Tak?

��W�a�nie. � W tym podnieceniu sta�a si� szpetna. -Georges widuje si� z mn�stwem ludzi. Jest bogaty. Muscat tak�e ma znajomo�ci. Widuje si� z lud�mi. Umie przekona�. Komitet mieszka�c�w�

��Aha, Muscat. Pami�tam jego ojca, lato rzecznych Cygan�w.

��Je�eli ona na tym festiwalu splajtuje� a s�ysza�am, �e w przygotowanie ju� w�o�y�a sporo pieni�dzy�, to mo�e pod naciskiem�

��Mo�e � przytakn��em nieopatrznie, lecz si� zreflektowa�em. � Naturalnie ja bym w tym nie uczestniczy�� nie okaza�bym� braku mi�osierdzia.

S�dz�c z wyrazu jej twarzy, zrozumia�a doskonale.

��Naturalnie. � Przytakn�a, ju� kwapi�c si� do intrygowania. Przez chwil� czu�em dla niej wy��cznie pogard�, dysza�a i �asi�a si� niczym suka z cieczk�, lecz nierzadko za pomoc� takich w�a�nie niegodnych narz�dzi, mon pere, dokonuje si� naszego dzie�a.

Ostatecznie ty, mon pere, powiniene� wiedzie�,

Pi�tek, 21 marca

Strych prawie uko�czony, tynk jeszcze miejscami mokry, ale jest nowe okienko, okr�g�e w mosi�nej oprawie, jak iluminator na statku. Jutro Roux po�o�y deski pod�ogi i kiedy si� je wypastuje i wyfroteruje, wniesiemy ��ko Anouk do jej nowego pokoju. Drzwi nie ma. Do klapy w pod�odze prowadzi dwana�cie schodk�w. Anouk bardzo si� cieszy. Ze schodk�w wystawia g�ow� przez otwart� klap�, dogl�da pracy, instruuje Roux, co trzeba zrobi�. Reszt� wolnego czasu sp�dza ze mn� w kuchni i obserwuje operacje przedwielkanocne. Cz�sto towarzyszy jej Jeannot. Siedz� przy kuchennych drzwiach i oboje m�wi� naraz. Musz� ich przekupywa�, �eby odeszli. Roux od dnia zas�abni�cia Armande bardziej wydaje si� dawnym sob�, pogwizduje, wyka�czaj�c �ciany pokoju Anouk. Spisa� si� doskonale, chocia� z �alem wspomina utracone narz�dzia. Teraz u�ywa narz�dzi wypo�yczonych ze sklepu Clairmonta i m�wi, �e s� gorsze. Kiedy tylko b�dzie m�g�, kupi sobie nowe.

��W Agen sprzedaj� stare �odzie rzeczne � powiedzia� mi dzisiaj nad czekolad� z ekierkami. � M�g�bym tam kupi� jaki� stary kad�ub i doprowadzi� go do porz�dku przed zim�. Zrobi�bym ��d� �adn� i wygodn�.

��Ile pieni�dzy by� potrzebowa�? Wzruszy� ramionami.

��Mo�e pi�� tysi�cy frank�w na pocz�tek, mo�e cztery. To zale�y.

��Armande by ci po�yczy�a.

��Nie. � W tej sprawie jest nieugi�ty. � Dosy� ju� zrobi�a dla mnie. � Palcem wskazuj�cym zatoczy� kr�g wok� swego kubka. � Zreszt� Narcisse zaproponowa� mi prac�. W jego szk�ce, a potem przy winobraniu, a potem przy kartoflach, fasoli, og�rkach, bak�a�anach� Dosy� pracy, �ebym by� zaj�ty do listopada.

��To dobrze. � Nagle rozgrza� mnie jego entuzjazm, dobry humor. I on wygl�da teraz lepiej, nie taki spi�ty, bez tego strasznego wyrazu wrogo�ci i podejrzliwo�ci, z kt�rym jego twarz by�a jak zabite deskami okno nawiedzonego domu. Ostatnio nocuje u Armande na jej wyra�ne �yczenie.

��Na wypadek gdybym zn�w mia�a atak � powiedzia�a Armande z powag� i zrobi�a do mnie min� za jego plecami. Da� si� nabra� czy nie da�, mi�o mi, �e jest w Lans-quenet.

Czego nie mog� powiedzie� o Caro Clairmont. W �rod� rano przysz�y do mnie do La Praline � ona i Joline Drou -niby to w sprawie Anouk. Roux siedzia� przy ladzie i pi� mocha. Josephine, kt�ra wci�� jeszcze boi si� Roux, pakowa�a czekoladki w kuchni. Anouk ko�czy�a je�� �niadanie: ��t� czark� z chocolat au lait i p� croissanta mia�a na ladzie przed sob�. Obie damy s�odko si� do niej u�miechn�y i ostro�nie, lekcewa��co popatrzy�y na Roux. Odwzajemni� im si� zuchwa�ym spojrzeniem.

��Mam nadziej�, �e nie przysz�am nie w por�? � zacz�a Joline wy�wiczonym �agodnym tonem zainteresowania i wsp�czucia. Pod tym jej tonem jednak kryje si� tylko oboj�tno��.

��Ale� sk�d! W�a�nie zjedli�my �niadanie. Poda� co� do picia?

��Nie, nie. Ja nie jadam �niada�. � L�kliwie zerkn�a na Anouk, kt�ra z nosem w ��tej czarce tego nie zauwa�y�a. � Czy mog�abym porozmawia� z pani� na osobno�ci?

��Tak � odpar�am. � Ale my�l�, �e to niepotrzebne. Nie

mo�e pani tutaj powiedzie�, o co chodzi? Roux na pewno

nie b�dzie mia� nic przeciwko temu.

Roux u�miechn�� si�, a Joline powiedzia�a skwaszona:

��No, to raczej delikatna sprawa.

��W takim razie czy to w�a�nie ze mn� nale�y o tym porozmawia�? Chyba stosowniej by�oby z cure Reynau-dem�

��Nie � wycedzi�a Joline � stanowczo chc� porozmawia� z pani�.

��Och � zdziwi�am si� grzecznie. � O czym?

��To dotyczy pani c�rki, � U�miechn�a si� do mnie sucho. � Jak pani wie, jestem wychowawczyni� jej klasy.

��Wiem. � Nala�am nast�pn� mocha dla Roux, � Co z ni�? Op�niona? Ma trudno�ci?

Wiem doskonale, �e Anouk nie ma �adnych trudno�ci. Poch�ania ksi��ki, odk�d w wieku czterech i p� lat nauczy�a si� czyta�. M�wi po angielsku prawie tak dobrze jak po francusku, spu�cizna z naszych czas�w nowojorskich.

��Nie, nie � zapewni�a mnie Joline � to bardzo inteligentna dziewczynka. � Zn�w szybko zerka�a w stron� Anouk, ale moja c�rka by�a teraz zaj�ta croissantem. My�l�c, �e ja nie patrz�, chytrze podw�dzi�a z gabloty czekoladow� myszk� i wepchn�a w to ciasto, �eby je upodobni� do pain au chocolat.

��Wi�c chodzi o jej zachowanie? � zapyta�am przesadnie zatroskana. � Czy rozrabia? Jest niepos�uszna? Niegrzeczna?

��Nie, nie. Oczywi�cie, �e nie. Nic takiego.

��Wi�c co?

Caro si� w��czy�a z min� kwa�n� jak ocet.

��Cure Reynaud wizytowa� szko�� par� razy w tym tygodniu � poinformowa�a mnie. � Rozmawia� z dzie�mi o Wielkanocy, o znaczeniu �wi�t ko�cielnych i tak dalej.

Potakiwa�am uprzejmie. Joline zn�w patrzy�a na mnie ze wsp�czuj�cym u�miechem.

��No, Anouk chyba� � p�ochliwie zerkn�a w stron� Anouk � no, niezupe�nie rozrabia, ale zadawa�a ksi�dzu bardzo dziwne pytania. � Jej u�miech zw�zi� si� w grymasie dezaprobaty. � Bardzo dziwne pytania � powt�rzy�a.

��No c� � powiedzia�am lekko. � Zawsze by�a ciekawa. Na pewno nie chcia�aby pani zd�awi� g�odu wiedzy w �adnym ze swoich podopiecznych. A poza tym � doda�am, bo mnie podkusi�o � niech mi pani nie m�wi, �e na pytania z jakiejkolwiek dziedziny monsieur Reynaud nie ma gotowych odpowiedzi.

Joline zby�a to g�upim u�mieszkiem i wycedzi�a:

��Madame, ona m�ci w g�owach dzieciom.

��Czy�by?

��Podobno im m�wi, �e Wielkanoc w�a�ciwie wcale nie jest �wi�tem chrze�cija�skim i �e nasz Pan� hm� �e rezurekcja to nawr�t do jakiego� tam b�stwa zbo�a, jakiego� b�stwa p�odno�ci z czas�w poga�skich. � Postara�a si� roze�mia�, ale ten �miech by� lodowaty.

��Tak. � Dotkn�am przelotnie k�dziork�w Anouk. -Ona jest oczytana, ta ma�a, prawda, Nanou?

��Ja tylko pyta�am o Auror� � wyja�ni�a Anouk �mia�o. � Cure Reynaud m�wi�, �e tego ju� nikt nie �wi�tuje, a ja mu powiedzia�am, �e my �wi�tujemy.

Zas�oni�am usta d�oni�.

��Pewnie ksi�dz nie zrozumia�, kochanie � powiedzia�am. � Mo�e nie powinna� zadawa� tylu pyta�, je�eli to go denerwuje.

��To denerwuje dzieci, madame � napomnia�a Joline.

��Wcale nie denerwuje � zaprotestowa�a Anouk. -Jeannot m�wi, �e powinni�my zrobi� ognisko na to �wi�to, i mie� czerwone i bia�e �wiece, i w og�le Jeannot m�wi, �e�

Znowu w��czy�a si� Caroline:

��Jeannot, zdaje si�, sporo m�wi.

��Widocznie ma to po matce � odparowa�am. Joline poczu�a si� dotkni�ta.

��Pani chyba nie traktuje tej sprawy zbyt powa�nie -

zauwa�y�a z troch� przygaszonym u�miechem.

Wzruszy�am ramionami.;

��Nie widz� problemu. Moja c�rka bierze udzia� w dyskusji szkolnej. Czy o tym pani chcia�a mi powiedzie�?

��Niekt�re tematy nie powinny podlega� dyskusji -paln�a Caro i przez chwil� pod t� pastelow� s�odycz� widzia�am Armande � impertynenck� i apodyktyczn�. Nawet mi si� spodoba�a. � Niekt�re sprawy trzeba przyjmowa� na wiar� i gdyby to dziecko mia�o nale�yte zasady moralne� � urwa�a w p� zdania, trac�c w�tek. � Daleka jestem od tego, �eby m�wi�, jak pani ma wychowywa� swoje dziecko � doko�czy�a niemrawo.

��To �wietnie. � U�miechn�am si�. � Nie chcia�abym k��ci� si� z pani�. -I zwr�ci�am si� do nich obu, wype�nionych bezsiln� antypati�. � Czy na pewno nie napij� si� panie czekolady?

Caro t�sknym wzrokiem powiod�a po gablocie: pralinki, trufle, makaroniki i nugaty, ekierki, florentynki, wi�nie w likierze, lukrowane migda�y.

��Dziwne, �e temu dziecku nie psuj� si� z�by � wysili�a si� Caro na komentarz. Popatrzy�a, jak Anouk szczerzy z�by w u�miechu. Chyba nie by�a zadowolona, �e s� takie bia�e, wi�c powiedzia�a ch�odno do Joline: � Marnujemy czas tutaj.

Milcza�am, Roux zachichota�. Z kuchni s�ycha� by�o ma�e radio Josephine � przez kilka sekund tylko blaszane kwiki spikera.

��Chod�my � ponagli�a Caro jeszcze wahaj�c� si� przyjaci�k�. � Chod�my ju�, m�wi�. � Zirytowana, machn�a r�k� i wysz�a ze sklepu przed Joline. � Niech pani nie my�li, �e nie wiem, w co si� pani bawi! � rzuci�a mi na po�egnanie.

Po czym obu ich ju� nie by�o, tylko wysokie obcasy stuka�y na kamieniach, kiedy sz�y przez rynek do ko�cio�a.

Nazajutrz znale�li�my pierwsze ulotki zgniecione w kul� i rzucone na bruk. Josephine je znalaz�a, zamiataj�c chodnik, i przynios�a do sklepu. R�owe kartki z�o�one na p�, ksero maszynopisu. Styl poniek�d pozwala� domy�la� si�, czyja to tw�rczo��.

Tytu�: WIELKANOC I NAWR�T DO WIARY

Przeczyta�am szybko. Tekst na og� by� do przewidzenia. Samooczyszczenie, uniesienie, grzech i rado�� rozgrzeszenia, rado�� modlitwy. Ale w po�owie stronicy przyci�gaj�cy uwag� podtytu� napisany wi�kszymi literami: NOWI REAKTYWISCI

Niedziela, 23 marca Niedziela Palmowa

D�wi�ki dzwonu obijaj� si� o pobielane �ciany dom�w i sklep�w. Nawet o kocie �by bruku, tak �e czuj� g�uchy rezonans przez podeszwy. Narcisse dostarczy� rameaux, palemki w kszta�cie krzy�a, kt�re rozdam parafianom po nabo�e�stwie i kt�re b�d� mieli w butonierkach, na parapetach komin�w, na stolikach nocnych do ko�ca Wielkiego Tygodnia. Przynios� ci jedn�, mon pere, jak r�wnie� �wiec�, aby si� przy twoim ��ku pali�a, bo i czemu� mia�oby to by� tobie odm�wione. Piel�gniarki patrz� na mnie ze �le ukrywanym rozbawieniem. Gdyby nie to, �e moja sutanna budzi bo ja�� i szacunek, �mia�yby si� g�o�no. Ich r�ane ��obkowo-piel�gniarskie twarze ja�niej� powstrzymywanym �miechem. Na korytarzu ich dziewcz�ce g�osy podnosz� si� i zni�aj�, lecz co m�wi�, nie mog� dos�ysze� z daleka przez z�� akustyk� szpitala. "Jemu si� zdaje, �e ten stary s�yszy � och, tak � i �e si� ocknie � nie! naprawd�? � nie! � przemawia do niego, kochana � sama raz s�ysza�am � modli si�". Potem pensjonarskie chichoty � hihi-hihihi! � jak rozsypane koraliki na kaflach pod�ogi.

Oczywi�cie nie odwa�� �mia� mi si� w twarz. Mog�yby zakonnicami w swoich czystych bia�ych uniformach, w wykrochmalonych czepkach, ze spuszczonymi oczami. Klasztorne wychowanki, kt�re szepc� przepisowo z respektem � oui, mon pere, non, mon pere � a serca maj� pe�ne sekretnej weso�o�ci.

W moich parafianach jest r�wnie� taki duch wagar�w � zuchwale rozgl�daj� si� w czasie kazania, p�niej nieprzyzwoicie �piesz� w stron� chocolaterie � dzisiaj jednak wszyscy s� zdyscyplinowani. Witaj� mnie z szacunkiem, prawie z l�kiem. Narcisse przeprosi�, �e rameaux nie s� z prawdziwej palmy, tylko z cedru skr�conego i zaplecionego, aby przypomina� te bardziej tradycyjne li�cie.

��Palma nie jest tutejsza, pere � wyja�ni� swoim gburowatym tonem � nie ros�aby nale�ycie. Mr�z by j� zwarzy�.

Po ojcowsku klepn��em go w rami�.

��Nie ma zmartwienia, mon fils. � Ich powr�t do owczarni poprawi� mi nastr�j, przeto jestem dobroduszny, pob�a�liwy. � Nie ma zmartwienia.

Caroline Clairmont podaje mi d�o� w r�kawiczce.

��Urocze nabo�e�stwo � m�wi ciep�o.

��Takie urocze nabo�e�stwo � jak echo powtarza Georges jej s�owa.

Luc stoi przy niej nad�sany. Za nimi stoj� oboje Drou z synem w marynarskim ko�nierzyku. Nie widz� Muscata w�r�d odchodz�cych, a na pewno gdzie� tam jest.

Caroline Clairmont u�miecha si� do mnie figlarnie.

��Wygl�da na to, �e nam si� uda�o � m�wi z zadowoleniem. � Mamy petycj�, ponad sto podpis�w�

��Festiwal czekolady � przerywam jej szeptem, niezadowolony. To zbyt publiczne miejsce, aby o tym rozmawia�. Ona tego nie pojmuje.

��Oczywi�cie! � wykrzykuje g�o�no. � Rozda�y�my dwie�cie ulotek. Zebra�y�my podpisy po�owy ludzi w Lan-squenet. By�y�my w ka�dym domu� � milknie i poprawia si� skrupulatnie � no, prawie w ka�dym. � U�miecha si� g�upio. � Oczywi�cie z kilkoma wyj�tkami.

��Tak � m�wi� lodowato. � Mo�e mogliby�my porozmawia� o tym kiedy indziej.

Widz�, �e poj�a. Zdenerwowa�a si�.

��Oczywi�cie.

Jednak zrobi�a swoje. Skutek jest widoczny. W sklepie z czekolad� prawie pusto w tych dniach. Dezaprobata komitetu mieszka�c�w tak samo jak milcz�ca dezaprobata Ko�cio�a to nieb�aha sprawa w tej zamkni�tej spo�eczno�ci. Kupowanie tam, szastanie i ob�eranie pod okiem dezaprobuj�cych wymaga wi�kszej odwagi, mocniejszego ducha rewolty, ni� ta Rocher moim parafianom przypisuje. Ostatecznie jak d�ugo ona tu mieszka? B��dz�ce jagni� wraca do owczarni, mon pere. Instynktownie. Ona jest dla nich chwilow� rozrywk�, niczym wi�cej. I w ko�cu oni zawsze wracaj� do zagrody. Nie oszukuj� si�, �e sprowadza ich z powrotem g��boka skrucha czy przeobra�enie duchowe � owce nigdy nie by�y wielkimi my�licielami � wiem tylko, �e instynkty zakorzenione w nich od ko�yski s� zdrowe. Same nogi nios� ich, gdzie trzeba, nawet gdy umys�y zb��dzi�y. Dzi� czuj� przyp�yw mi�o�ci do nich, do mojej trz�dki, moich ludzi. Chc� �ciska� im prawice, dotyka� ich, takich ciep�ych, takich g�upich, napawa� si� ich boja�ni� i ufno�ci�.

Czy o to si� modli�em, mon pere? Czy to jest ta lekcja, kt�rej mia�em si� nauczy�? Wzrokiem szukam w t�umie Muscata. On zawsze jest na niedzielnej mszy, na pewno by nie opu�ci� nabo�e�stwa. A przecie� gdy ko�ci� pustoszeje, nadal go nie widz�. Nie przypominam sobie, czy by� u komunii. I chybaby nie wyszed�, nie zamieniaj�c paru s��w ze mn�. Mo�e jeszcze czeka w ko�ciele, m�wi� sobie. Ogromnie jest przej�ty odej�ciem �ony. Mo�e potrzebuje dalszego przewodnictwa.

Zmniejsza si� stos palemek u mojego boku. Ka�d� zanurzam w wodzie �wi�conej, szepcz� b�ogos�awie�stwo, dotykam r�ki. Luc Clairmont z gniewnym pomrukiem cofa si� przed moim dotkni�ciem. Jego matka protestuje s�abo, przeprasza mnie g�upim u�miechem nad pochylonymi g�owami. Nadal nie widz� Muscata. Patrz� w g��b ko�cio�a, lecz poza kilkorgiem starszych ludzi, jeszcze kl�cz�cych przed o�tarzem, nie ma nikogo. �wi�ty Franciszek stoi przy drzwiach, otoczony gipsowymi go��biami, niedorzecznie jak na �wi�tego weso�y, jego rozpromienione oblicze wydaje si� raczej twarz� wariata albo pijanego. Z irytacj� my�l� o owym kim�, kto postawi� t� figur� tak blisko wej�cia. Uwa�am, �e m�j imiennik powinien by� dostojniejszy, mie� wi�cej godno�ci. A tymczasem ta toporna figura wydaje si� kpi� ze mnie: jedna r�ka wyci�gni�ta w niewyra�nym b�ogos�awie�stwie, drug� bierze gipsowego ptaka pod okr�g�y brzuch, jak gdyby marz�c o go��biu w cie�cie. Usi�uj� przypomnie� sobie, czy ten �wi�ty sta� tu przy drzwiach, przed laty. Nie pami�tasz, mon pere� Mo�e potem go tu przesun�li jacy� zawistni, kt�rzy chc� kpi� ze mnie. �wi�ty Hieronim, pod kt�rego wezwaniem ten ko�ci� zosta� zbudowany, nie stoi na tak poczesnym miejscu, w swojej ciemnej wn�ce jest na tle sczernia�ego obrazu olejnego prawie niewidoczny � ten stary pos�g z marmuru jest nikotynowo��ty od dymu tysi�ca �wiec. Natomiast �wi�ty Franciszek pomimo wilgoci gipsu pozostaje bia�y jak pieczarka, wydaj�c si� przy tym beztrosko nie�wiadom milcz�cej dezaprobaty swego �wi�tego kolegi. Notuj� w pami�ci, �e trzeba przenie�� t� figur� w jakie� odpowiedniejsze miejsce mo�liwie jak najszybciej.

Muscata wci�� nie ma w ko�ciele. Sprawdzam na cmentarzu, wci�� jeszcze my�l�c, �e on gdzie� czeka na mnie, ale tam go nie ma. Mo�e jest chory, m�wi� sobie. Tylko ci�ka choroba przeszkodzi�aby tak sumiennemu praktykuj�cemu nie by� na mszy w Niedziel� Palmow�. Przebieram si� w codzienn� sutann�, zostawiam szaty liturgiczne w zakrystii. Kielich mszalny i tac� chowam i zamykam na klucz. W twoich czasach, mon pere, klucz by� zbyteczny, ale w tych obecnych, jak�e niepewnych, nie mo�na niczego zostawia� na wierzchu. W��cz�dzy i Cyganie � nie m�wi�c o niekt�rych naszych wie�niakach � mogliby perspektyw� zdobycia got�wki traktowa� powa�niej ni� perspektyw� pot�pienia wiekuistego.

Id� w kierunku Les Marauds szybkim krokiem. Muscat jest od zesz�ego tygodnia niekomunikatywny i widzia�em go tylko w przej�ciu. �le wygl�da, garbi si�, twarz ma ziemist�, ponurych pokutnie oczu prawie nie wida� pod spuchni�tymi powiekami. Niewiele os�b przychodzi teraz do jego kawiarni, mo�e on ludzi odstrasza swoim wygl�dem i porywczo�ci�. Wybra�em si� do niego w pi�tek. W sali by�o prawie pusto. Pod�oga niezamiatana, odk�d Josephine odesz�a. Niedopa�ki papieros�w, popielniczki, papierki po cukierkach wala�y si� pod nogami. Puste, brudne szklanki sta�y wsz�dzie. Pod szklanym blatem kontuaru zobaczy�em tylko par� kanapek i czerwonawy skr�cony kawa�ek czego�, mo�e pizzy, oraz plik ulotek Ca-roline przyci�ni�ty brudnym kuflem. Zalatywa�o troch� wymiocinami i zgnilizn�, lecz przede wszystkim cuchn�o gauloisami.

Muscat by� pijany.

��Wi�c to ksi�dz � burkn�� prawie wojowniczo. � Przyszed� ksi�dz mi powiedzie�, �e mam znowu nadstawi� drugi policzek? � Zaci�gn�� si� g��boko wilgotnym papierosem wetkni�tym mi�dzy z�by. � Powinien ksi�dz si� cieszy�. Nie zbli�am si� do tej krowy od wielu dni.

Potrz�sn��em g�ow�.

��Nie mo�na by� zawzi�tym � powiedzia�em.

��We w�asnym barze mog� by�, jaki chc� � wybe�kota� agresywnie. � Bo czy to nie m�j bar? Baru ksi�dz chyba nie da jej na talerzu?

Powiedzia�em mu, �e rozumiem jego roz�alenie. Jeszcze raz si� zaci�gn��, po czym zakaszla� mi �miechem i odorem nie�wie�ego piwa prosto w twarz.

��To dobrze, mon pere. � Paskudny by� jego oddech, gor�cy jak zwierz�cia. � To bardzo dobrze. oCzywi�cie, ksi�dz rozumie. OCzywi�cie. Ko�ci� zabra� ksi�dzu jaja, jak ksi�dz sk�ada� przysi�gi. To nic dziwnego, �e ksi�dz nie chce, bym ja zachowa� swoje.

��Muscat, jeste� pijany! � hukn��em na niego.

��W sam raz trafione � warkn��. � Wszystko ksi�dz zauwa�y, co? � Machn�� r�k�, w kt�rej trzyma� papierosa. -Powinna zobaczy�, jaki tu bajzel � powiedzia� ochryple. -Tylko tego jej brak do szcz�cia, teraz kiedy wie, �e mnie zrujnowa�a. � Ju� mia� w oczach �zy pijackiej, wylewnej lito�ci nad sob�. -Wie, �e rzuci�a nasze ma��e�stwo ludziom na po�miewisko� � obrzydliwie bekn��, na p� zaszlocha� � wie, �e z�ama�a moje cholerne serce! -Wytar� nos wierzchem d�oni. � Niech ksi�dz nie my�li, �e nie wiem, co tam si� dzieje � powiedzia� ciszej. � Co ta dziwka i ci zbocze�cy, jej przyjaciele, robi�. Przecie� wiem. � Zn�w podnosi� g�os, a� rozejrza�em si� skr�powany. Nieliczni go�cie gapili si� na niego. Uszczypn��em go w r�k� ostrzegawczo.

��Nie tra� nadziei, Muscat � powiedzia�em, walcz�c z obrzydzeniem. -W ten spos�b jej nie odzyskasz.Pami�taj, �e wiele par ma��e�skich miewa momenty zw�tpie�, a przecie��

Zarechota�.

��Zw�tpie�? � Zn�w zarechota�. � Powiem ksi�dzu co�� Dajcie mi pi�� minut z ni� sam na sam, a ja to jej zw�tpienie rozwi��� raz na zawsze. R�ni�ciem j� odzyskam na pewno.

Niegodziwy i g�upi. S�owa ledwie be�kota�, u�miechaj�c si� jak rekin. Uj��em go za ramiona i powiedzia�em dobitnie, przyst�pnie, z nadziej�, �e przynajmniej troch� z mojego pouczenia mo�e do niego dotrze.

��Nie, Muscat � rzek�em, ignoruj�c gapi�cych si� pijak�w przy kontuarze. � Masz si� zachowywa� przyzwoicie, Muscat, masz post�powa� w my�l przepisowej procedury, je�eli zechcesz podj�� akcj�; najlepiej trzymaj si� z daleka od nich obu! Zrozumia�e�? � Zaciska�em r�ce na jego ramionach.

Protestowa�, skomla� spro�no�ci.

��Muscat, ostrzegam ci� � powiedzia�em. � Tolerowa�em wiele twoich uchybie�, ale takiego� zastraszania tolerowa� nie b�d�. Rozumiesz?

Wybe�kota� przeprosiny czy gro�b�, nie wiem. W tej chwili my�la�em, �e m�wi: "�a�uj�", lecz teraz my�l�, �e r�wnie dobrze mog�oby to by� "po�a�ujesz". Oczy mu l�ni�y pod�o�ci� za sp�kanym szkliwem pijackich niewylanych �ez.

Kto ma �a�owa�? I czego?

Id�c szybko do Les Marauds, zn�w si� zastanawiam, czy dobrze rozpozna�em te oznaki. Czy on by�by zdolny pope�ni� samob�jstwo? Mo�e ja w swojej �arliwo�ci, aby nie dopu�ci� do dalszych awantur, przeoczy�em prawd�, fakt, �e ten cz�owiek jest na samym dnie rozpaczy? Przed zamkni�t� Cafe de la Republique, gdy tam dochodz�, stoj� ludzie, patrz� na jedno okno na pi�trze. W�r�d tych gapi�w widz� Caro Clairmont, Joline Drou, Duplessisa niedu�ego i trzymaj�cego si� godnie w odwiecznym pil�niowym kapeluszu i z psem na smyczy rozbrykanym u jego n�g. Z okna s�ycha� jaki� ha�as to g�o�niejszy, to chwilami prawie s�owa, zdania, krzyk�

��Pere. � Caro jest zdyszana i zarumieniona. Wygl�da troch� jak te wiecznie zach�y�ni�te i wielkookie pi�kno�ci w pewnych po�yskliwych magazynach z najwy�szej p�ki w kiosku, o kt�rych gdy tylko pomy�l�, zaraz si� rumieni�.

��Co si� dzieje? � pytam szorstko. � Muscat?

��To Josephine � m�wi Caro podniecona. � Dopad� j� tam w pokoju na g�rze, wi�c ona wrzeszczy.

W tej samej chwili ha�as z okna si� wzmaga � po��czone krzyki, z�orzeczenia wniebog�osy, �oskot rozbijaj�cych si� pocisk�w. Grad szcz�tk�w pada na kocie �by. I nagle rozlega si� do�� mocny, by szk�o p�k�o, kobiecy pisk, chyba nie strachu, tylko dzikiej w�ciek�o�ci, po czym prawie zaraz wybucha jeszcze jeden domowy szrapnel. I lec� ksi��ki, ga�gany, p�yty, kasety, bibeloty � ca�a doczesna artyleria domowego konfliktu.

Wo�am w g�r� w kierunku okna.

��Muscat! S�yszysz mnie? Muscat!

Pusta klatka kanarka wylatuje w powietrze.

��Muscat!

Nie ma odpowiedzi. Wydaje si�, �e tych dwoje przeciwnik�w to nie ludzie, tylko jaki� troll, jaka� harpia, a� robi mi si� nieswojo, jak gdyby �wiat si� osun�� jeszcze g��biej, jeszcze troch� dalej w owo p�kole mrok�w, kt�re oddziela nas od �wiat�o�ci. Gdyby otworzy�y si� drzwi kawiarni, co m�g�bym zobaczy�?

Na jedn� straszn� sekund� wraca wspomnienie. Mam znowu trzyna�cie lat, otwieram drzwi starej przybud�wki ko�cielnej, jeszcze dzi� zwanej przez niekt�rych star� kancelari�. Z p�mrocznego ko�cio�a przechodz� w g��bszy cie�. Id�c prawie bezszelestnie po g�adkiej posadzce, s�ysz� dziwny �omot i j�ki jakiego� niewidocznego potwora. Otwieram te drzwi � serce mi wali w gardle, pi�ci mam zaci�ni�te, oczy szeroko otwarte i widz� na pod�odze przede mn� blad� wygi�t� w �uk besti�, jej proporcje prawie mi znane, ale cudacznie podw�jne, dwie twarze uniesione ku mnie, ich zastyg�y wyraz konsternacji, grozj i furii�

Maman! Pere!

�mieszne, ja wiem. To jest wspomnienie bez zwi�zku. A przecie� patrz�c teraz na rozgor�czkowanie Caro Clairmont, zastanawiam si�, czy ona r�wnie� odczuwa ten erotyczny, �mi�cy w brzuchu dreszcz bezprawia, taki dreszcz jak w momencie w�adzy, gdy zapa�ka si� zapala, gdy butelka z benzyn� spada i ju� jest ogie�

To tylko twoja zdrada, mon pere, sprawi�a, �e krew mi si� w �y�ach �ci�a i sk�ra na skroniach napi�a si� jak na b�bnie. O grzechu, o grzechach cielesnych wiedzia�em, lecz wydawa�y mi si� tylko jak�� abstrakcj�, nie mniej obrzydliw� ni� sp�kowanie ze zwierz�tami. Fakt, �e w grzechu cielesnym mo�na znajdowa� rozkosz, by� dla mnie prawie niepoj�ty. Aczkolwiek ty z moj� matk� wypracowywa�e� rozkosz w �w mechaniczny spos�b jak dwa t�oki, oboje naoliwieni sob�, rozgrzani, rozpromienieni, niezupe�nie nadzy, lecz tym bardziej spro�ni w rozche�stanej bluzce, zmi�tej sp�dnicy, podci�gni�tej sutannie� Nie, to nie cielesno�� tak mnie oburzy�a, na t� scen� patrzy�em po prostu z zimn�, oboj�tn� odraz�. Oburzy� mnie straszliwie fakt, �e ja si� narazi�em dla ciebie, mon pere, zaledwie dwa tygodnie przedtem, narazi�em swoj� dusz� dla ciebie � t� butelk� benzyny �lisk� w mojej d�oni, tym dreszczem prawowitej w�adzy, westchnieniem zachwytu, gdy butelka przelecia�a w powietrzu i uderzaj�c o pok�ad n�dznej �odzi mieszkalnej buchn�a jasn� fal� p�omieni g�odnych, trzaskaj�cych, trzask, trzask, trzask na suchym brezencie, krrkrr na sp�kanym suchym drewnie, i li��cych lubie�nie weso�o� Podejrzewano podpalenie, mon pere, lecz nigdy ludziom by na my�l nie przysz�o, �e m�g�by to zrobi� grzeczny, spokojny ch�opiec Reynaud�w, no przecie� nie Francis, kt�ry �piewa� w ko�cielnym ch�rze i siedzia� taki blady i skupiony w czasie twoich kaza�. Nie ten blady, m�odziutki Francis, kt�ry nigdy nawet nie rozbi� szyby. Muscat, niewykluczone. Stary Muscat i jego syn, chuligan, mo�liwe. Przez jaki� czas odnoszono si� do nich ch�odno, by�y nie�yczliwe domys�y i ostatecznie brakowa�o dowod�w. W�r�d ofiar po�aru nie by�o nikogo z naszych. I kto by dopatrywa� si� zwi�zku pomi�dzy tym po�arem a zmian� w �yciu Reynaud�w, separacj� rodzic�w, wys�aniem syna na p�noc do ekskluzywnej szko�y� Ja to zrobi�em dla ciebie, mon pere, z mi�o�ci do ciebie. Te p�omienie na mieli�nie, blaski na tle br�zowego nocnego nieba, Cyganie uciekaj�, wrzeszcz�, wdrapuj� si� na spieczone s�o�cem brzegi wyschni�tej Tannes, niekt�rzy usi�uj� beznadziejnie wyci�ga� mu� z jej koryta kilkoma pozosta�ymi kub�ami, aby ugasi� po�ar. Ja wtedy czeka�em w krzakach, w ustach mi zasycha�o, gor�ca rado�� rozgrzewa�a mi brzuch.

Sk�d mia�em wiedzie�, �e w tej mieszkalnej �odzi �pi� jacy�, m�wi�em sobie. Pijani. Spali tak mocno, �e nawet ogie� ich nie obudzi�. �nili mi si� p�niej zw�gleni, spleceni ze sob�, stopieni jak idealni kochankowie� Przez d�ugie miesi�ce krzycza�em w nocy, widz�c te r�ce wyci�gaj�ce si� b�agalnie do mnie, s�ysz�c g�osy � szept popio��w � wymawiaj�ce moje imi� zbiela�ymi wargami.

Wszelako, ty mon pere, udzieli�e� mi rozgrzeszenia. Tylko jeden pijak i jego ladacznica, powiedzia�e� mi, nic niewarte wraki na brudnej rzece. Dwadzie�cia Ojczenasz i tyle� Zdrowasiek zap�aci�y za ich �ycie. Z�odzieje profanuj�cy nasz ko�ci�, obra�aj�cy naszego ksi�dza nie zas�ugiwali na nic wi�cej. A ja, m�ody ch�opiec, mam pi�kn� przysz�o�� przed sob� i kochaj�cych rodzic�w, kt�rzy by si� zasmucili, kt�rzy by byli strasznie nieszcz�liwi, gdyby wiedzieli� Poza tym, powiedzia�e� przekonuj�co, to mo�e by� przypadek. Nigdy nic nie wiadomo, powiedzia�e�. B�g mo�e w�a�nie tak pokierowa�.

Uwierzy�em w to. Czy te� udawa�em, �e wierz�. I nadal jestem ci wdzi�czny.

Kto� dotyka mojej r�ki. Wzdrygam si�, zaskoczony. Patrz�c w otch�a� wspomnie�, chwilowo zatraci�em si� w czasie. To Armande stoi za mn� obok Duplessisa. Patrzy na mnie przenikliwie m�drymi czarnymi oczami.

��Zrobisz co�, Francis, czy pozwolisz temu nied�wiedziowi Muscatowi pope�ni� morderstwo? � pyta sucho i zimno. W jednej r�ce jak w szponach trzyma lask�, drug� jak wied�ma wskazuje mi zamkni�te drzwi kawiarni.

��Nie moja sprawa � s�ysz� sw�j g�os piskliwy, jak gdyby dzieci�cy, wcale nie m�j � nie moj� spraw� jest interwen�

��Pleciesz! � stuka mnie lask� w k�ykcie. � Ja nie pozwol�, Francis. P�jdziesz ze mn� czy do wieczora b�dziesz tu sta� i si� gapi�? � Nie czeka na moj� odpowied�, tylko pchni�ciem pr�buje otworzy� drzwi.

��Zamkni�te na klucz � m�wi� s�abo.

Wzrusza ramionami. Lask� rozbija jedn� z szybek w tych oszklonych drzwiach.

��Klucz jest w zamku. Si�gnij tam, Guillaume.

Drzwi otwieraj� si� po przekr�ceniu klucza. Id� za ni� na schody. Tu s�ycha� jeszcze g�o�niej krzyk i brz�k t�uk�cego si� szk�a. T�gi Muscat stoi przed drzwiami pokoju na g�rze, prawie zastawia sob� podest. Drzwi s� zabarykadowane od wewn�trz, tylko przez ma�� szpar� przy framudze pada w�ska smuga �wiat�a. Muscat znowu rzuca si� na drzwi, s�ycha� taki �oskot, jakby co� za nimi si� przewr�ci�o, on chrz�ka z zadowoleniem i dostaje si� do pokoju.

Krzyk.

Josephine kuli si� pod �cian� w g��bi. Meble � toaletka, szafa, krzes�a � stoj� zsuni�te przy drzwiach, lecz Muscat w ko�cu przedziera si� przez t� barykad�. Josephine nie zdo�a�a przesun�� ��ka, ci�kiego, z kutego �elaza, lecz dzi�ki temu mo�e teraz schroni� si� za materacem, kucaj�c przy ma�ej stercie swoich pocisk�w. Wytrzyma�a przez ca�y czas nabo�e�stwa, my�l� z niejakim podziwem. Uciekaj�c przed Muscatem, broni�a si�, o czym �wiadczy pot�uczone szk�o na schodach. Zamkn�a drzwi za sob� na klucz, on je wywa�a�, to wida�, stolik do kawy pos�u�y� mu za taran. Na jego twarzy s� �lady jej paznokci, krwawy p�ksi�yc na skroni, nos spuchni�ty. I koszul� na nim podar�a. Na schodach krew: kropla, plama, stru�ka. Na drzwiach czerwone odciski d�oni.

��Muscat! � S�ysz� sw�j g�os piskliwy i dr��cy.

Odwraca si� do mnie. Jego oczy s� jak dwa nak�ucia ig�� w cie�cie. Armande stoi przy mnie, lask� trzyma jak miecz, najleciwsza awanturnica na �wiecie. Wo�a do Josephine:

��Nic ci nie jest, z�otko?

��Wyrzu�cie go st�d! Ka�cie mu odej��!

Muscat pokazuje mi zakrwawione d�onie. Jest rozjuszony, lecz zarazem wyczerpany i oszo�omiony, jak dzieciak, kt�ry si� zapl�ta� w bijatyk� znacznie starszych ch�opak�w.

��Ksi�dz ju� rozumie? � skomli. � Co ja ksi�dzu m�wi�em? Ksi�dz ju� rozumie?

Armande przepycha si� obok mnie.

��Nie mo�esz wygra�, Muscat. � Wydaje si� m�odsza i silniejsza ni� ja, a� musz� sobie przypomnie�, �e jest s�dziwa i chora. � Nie b�dzie tak, jak by�o. Sfolguj i daj jej odej��.

Muscat spluwa na ni� i gdy ona szybko i celnie niczym kobra odwzajemnia si� pluni�ciem, zdumiony nieruchomieje na sekund�. Potem wyciera twarz i wygra�a.

��No, ty stara�

Guillaume wysuwa si� przede mnie, niedorzeczny obro�ca. Jego pies ujada cienko. Armande przechodzi obok nas ze �miechem.

��Nie pr�buj mnie przestraszy�, Paul-Marie Muscacie � ostrzega. � Pami�tam, jak by�e� smarkaczem i ukrywa�e� si� w Les Marauds przed pijanym ojcem. Nie zmieni�e� si� tak bardzo, tyle �e wyros�e� i jeste� brzydszy. No, wycofaj si�!

Muscat cofa si� og�upia�y, wyra�nie got�w zda� si� na mnie.

��Pere, ksi�dz jej powie. � Jego oczy wygl�daj� tak, jakby je pociera� sol�. � Ksi�dz mnie rozumie. Prawda?

Udaj�, �e nie s�ysz�. Ja i ten cz�owiek to niebo i ziemia. Poza wszelkim por�wnaniem. Cuchnie jego koszula od dawna nieprana i nie�wie�y piwny oddech; ujmuje mnie za r�k�.

��Ksi�dz rozumie � powtarza rozpaczliwie. � Ja ksi�dzu pomog�em w sprawie tych Cygan�w. Ksi�dz zapomnia�. Przecie� pomog�em.

Mo�e Armande jest na p� �lepa, ale widzi wszystko, niech j� diabli. Wszystko. Czuj� jej wzrok.

��Och, naprawd�? -Wulgarnie, jak to ona, chichocze. -Dobra�o si� dw�ch, co cure?

��Nie wiem, o czym m�wisz, cz�owieku � przybieram ton bardzo osch�y. � Jeste� pijany jak wieprz.

��Ale, pere � Muscat szuka s��w wykrzywiony, purpurowy -pere, sam ksi�dz powiedzia�� Ja niewzruszenie:

��Nic nie powiedzia�em.

On otwiera usta znowu jak ryba na mieli�nie Tannes w lecie.

��Nie?

Armande i Guillaume wyprowadzaj� Josephine, trzymaj�c j� pod pachy. Ta kobieta rzuca mi dziwnie inteligentne spojrzenie, prawie straszne. Ma brudne smugi na policzkach i zakrwawione r�ce, lecz w tej chwili jest pi�kna, wprost niepokoj�co. Patrzy na mnie, jak gdyby mog�a mnie przejrze� na wskro�. Chc� jej powiedzie�, �e nie powinna mnie pot�pia�. Ja nie jestem taki jak on, jestem ksi�dzem, nie m�czyzn�, inny gatunek � ale ta my�l to absurd, nieomal herezja.

Wychodz� i zostaj� sam z Muscatem, jego �zy kapi� mi na szyj�, gdy mnie obejmuje. Przez chwil� zdezorientowany, ton� we wspomnieniach. Potem zaczynam uwalnia� si� z obj�� mo�liwie delikatnie, lecz coraz gwa�towniej odpycham si� od jego sflacza�ego brzucha � d�o�mi, pi�ciami, �okciem� i przez ca�y czas zag�uszam jego b�aganie dono�nym, piskliwym, pe�nym zawzi�to�ci g�osem, nie swoim.

��Precz ode mnie, ty skurczysynie, wszystko zepsu�e�, ty�

Francis, przykro mi, ja�

��Mon pere.

��Wszystko zepsu�e�� wszystko! Precz! � St�kaj�c z wysi�ku, wyrywam si� ostatecznie z gor�cego u�cisku z nag�� rozpaczliw� rado�ci� � wolny, wreszcie! Zbiegam na d�, zahaczam nog� o nieprzybit� na schodach p�yt�, tak �e skr�cam kostk�. A jego �zy, jego g�upie lamenty ci�gn� si� za mn� jak niechciane potomstwo�

P�niej znalaz�em czas, aby porozmawia� z Clairmontami. Z Muscatem rozmawia� nie b�d�. Ju� rozchodzi si� pog�oska, �e wyjecha�, za�adowa� wszystko, co m�g�, do swojego starego samochodu i wyni�s� si� z Lansquenet. Kawiarnia jest zamkni�ta, tylko zbita szybka w drzwiach �wiadczy o tym, co si� sta�o dzi� rano. Poszed�em tam o zmierzchu i d�ugo sta�em pod tym oknem na pi�trze. Niebo za Les Marauds by�o ch�odne i sepiowozielone z jednym mlecznym w��knem ob�oku na horyzoncie. Rzeka by�a ciemna i cicha.

Powiedzia�em Caro, �e Ko�ci� nie poprze jej kampanii przeciwko festiwalowi czekolady. Ja nie popr�. Czy ona nie pojmuje? Komitet nie b�dzie mia� wiarygodno�ci po tym, co Muscat zrobi�. Tym razem awanturowa� si� zbyt publicznie, zbyt brutalnie. Szkoda, �e nie widzieli go przedtem, tak jak ja go widzia�em, rozgorza�ego nienawi�ci� i ob��dem. Co innego wiedzie�, �e kto� bije �on�, wiedzie� nieoficjalnie, co innego zobaczy� to na w�asne oczy w ca�ej tego szpetocie� Nie. On si� ju� nie wyd�wignie. Wi�c Caro teraz b�dzie m�wi�a ludziom, �e go przejrza�a, �e nigdy nie mia�a co do niego z�udze�. Wypl�cze si� z tego najlepiej, jak tylko potrafi. "Biedna ja, tak si� da�am nabra�!". Byli�my z nim za blisko, t�umacz� jej. Dogodnie si� nim pos�ugiwali�my. Musimy zatrze� wra�enie. Dla naszego dobra musimy si� wycofa�. Nie m�wi� jej o tej sprawie, o sprawie ludzi z rzeki, ale to tak�e le�y mi na sercu. Armande podejrzewa. Z czystej z�o�liwo�ci mo�e pu�ci� j�zyk w ruch. No i tamta sprawa od tak dawna zapomniana wci�� jeszcze nie wygas�a w tej starej g�owie� Nie. Jestem bezradny. Co gorsza, musz� nawet zaznaczy�, �e patrz� na ten festiwal czekolady pob�a�liwie. Inaczej zrodz� si� plotki i kto wie, jak mo�e si� to sko�czy�? Jutro musz� w kazaniu zaleca� tolerancj�, odwr�ci� fal�, kt�ra ju� p�ynie, zmieni� ich nastawienie. Pozosta�e ulotki zniszcz�. Plakaty przygotowane do rozlepienia wsz�dzie w Lansquenet po Montauban trzeba r�wnie� zniszczy�. To mnie boli, mon pere, ale c� mog� zrobi�? Skandal by mnie zabi�.

Jest Wielki Tydzie�. Jeden tydzie� do festiwalu. I ona wygra�a, mon pere. Wygra�a. Teraz tylko cud m�g�by nas uratowa�.

�roda, 26 marca

Nadal Muscata nie wida�. Josephine by�a w La Praline przez wi�kszo�� poniedzia�ku, ale wczoraj rano zdecydowa�a si� wr�ci� do kawiarni. Tym razem poszed� z ni� Roux i zastali tam tylko ba�agan. Pog�oski si� potwierdzaj�, Mu-scat rzeczywi�cie wyjecha�. Roux ju� uko�czy� nowy pok�j Anouk na strychu i zacz�� pracowa� w kawiarni. Zak�ada nowe zamki na drzwiach, usuwa stare linoleum z pod�ogi, zrywa z okien brudne firanki. On uwa�a, �e wystarczy troch� wysi�ku, pobielenie �cian, odnowienie poobijanych starych mebli i mn�stwo myd�a i wody, a ten lokal stanie si� jasny i przytulny. Ofiarowa� si� wykona� wszystko za darmo, Josephine o tym nie chce s�ysze�. Muscat naturalnie wyczy�ci� ich wsp�lne konto w banku, ale ona ma troch� w�asnych pieni�dzy i jest pewna, �e nowa kawiarnia b�dzie przynosi� zyski. Wisz�cy od trzydziestu lat wyblak�y szyld: Cafe de la Republique zosta� wreszcie zdj�ty. Zamiast niego jest jaskrawa markiza, czerwono-bia�a � bli�niaczka mojej markizy -i dostarczony z zak�adu Clairmonta szyld z odr�cznym napisem Cafe des Marauds. Narcisse zasadzi� w skrzynkach okiennych z kutego �elaza pelargonie, b�d� ros�y przy �cianach i otwiera� swe szkar�atne p�ki. Armande ze swojego ogrodu u st�p wzg�rza patrzy z uznaniem na kawiarni�.

��Dzielna dziewczyna � m�wi. � Da sobie rad�, teraz kiedy si� pozby�a tego �lubnego pijaka.

Roux mieszka chwilowo w jednym z wolnych pokoi w kawiarni, a Luc zast�puje go u Armande ku wielkiej irytacji matki.

��To nie miejsce do nocowania dla ciebie! � S�ysz�, jak Caroline wykrzykuje. Stoj� na rynku, kiedy oni id� z ko�cio�a. Luc w niedzielnym ubraniu. Caro w znowu innym ze swoich niezliczonych pastelowych kostium�w i w jedwabnym szaliku zasup�anym na g�owie.

Odpowied� syna jest grzeczna i stanowcza:

��Ja tylko w tym tygodniu do-do p-przyj�cia. Kto� musi by� u babci. N-na wszelki wypadek.

��Bzdura! � zbywa to Caroline. � Powiem ci, co babcia robi. Stara si� wedrze� pomi�dzy nas. Zabraniam ci, stanowczo zabraniam nocowa� u niej. A je�li chodzi o to �mieszne przyj�cie�

��My�l�, m-maman, �e nie powinna� mi z-zabrania�.

��A niby dlaczego? Jeste� moim synem, do licha, nie b�dziesz mi m�wi�, �e wolisz s�ucha� tej zwariowanej staruszki! � Caro ma w oczach �zy gniewu. G�os jej si� za�amuje.

��Nie ma dramatu, m-maman. � Luc bierze matk� pod r�k�, nie przejmuje si� tym pokazem. � To tylko do urodzin, p-przyrzekam.Ty te� jeste� zaproszona. Babcia by si� cieszy�a, gdyby� p-przysz�a.

��Ja nie chc� przyj��! � m�wi cicho Caro, uparcie, p�aczliwie, jak zm�czone dziecko. Luc wzrusza ramionami.

��Wi�c nie przychod�. Ale n-nie spodziewaj si� p�niej, �e babcia ci� us�ucha. Caro patrzy na niego.

��Co to znaczy?

��T-to znaczy, �e m�g�bym z ni� porozmawia�, p-przeko-na� j�. � On zna swoj� matk�, spryciarz. � M-m�g�bym j� nam�wi�. Ale je�eli ty nie chcesz sp-spr�bowa�

��Tego nie powiedzia�am. � Caro obejmuje go, � M�j m�dralo. � Ju� odzyska�a r�wnowag�. � M�g�by� to zrobi�? � powtarza przymilnie i id� dalej pod r�k�, ten ch�opiec wy�szy od matki patrzy na ni� jak pob�a�liwy ojciec na kapry�ne dziecko.

Och, on wie.

Kiedy Josephine jest zaj�ta swoimi sprawami, niewiele mi pomog� w moich przygotowaniach wielkanocnych. Na szcz�cie prawie wszystko ju� jest gotowe i zosta�o tylko kilka tuzin�w pude�ek do nape�nienia. Wieczorami robi� ciasteczka i trufle, dzwonki z piernika i poz�acane pains d'epices. Brak mi lekkiej r�ki Josephine przy robieniu opakowa� i ozd�b, ale Anouk pomaga, jak potrafi najlepiej, spulchnia falbanki z celofanu, przypina jedwabne r�e na niezliczonych saszetkach.

Do chwili ods�oni�cia wystawy w Wielkanocn� Niedziel� okno wystawowe jest zakryte i fasada sklepu prezentuje si� raczej tak jak wtedy, gdy�my tu przyby�y. Ale t� srebrn� papierow� zas�on� Anouk ozdobi�a wyci�tymi z kolorowego papieru jajkami i zwierz�tkami, a po�rodku du�y plakat g�osi�:

Wielki Festiwal Czekolady Niedziela, place St. Jer�me

Teraz kiedy zacz�y si� ferie szkolne, na rynku roi si� od dzieciarni. Co chwila kt�re� z dzieci przyciska nos do szyby, maj�c nadziej� zobaczy� co� z przygotowa�. Ju� na ��czn� sum� ponad o�miu tysi�cy frank�w dosta�am zam�wienia miejscowe i z Montauban, i nawet z Agen � i wci�� jeszcze ludzie z zam�wieniami przychodz�, tak �e w sklepie rzadko bywa pusto.

Ulotkowa kampania Caroline jako� usta�a. Guillaume s�ysza�, jak ksi�dz zapewnia wiernych, �e w pe�ni popiera festiwal czekolady wbrew pog�oskom szerzonym przez z�o�liwych plotkarzy. Pomimo to on nieraz mnie obserwuje ze swego ma�ego okna i widz� w jego oczach zg�odnia�� nienawi��. Czuj�, �e on bardzo �le mi �yczy, tylko d�awi w sobie ten jad. Pr�bowa�am dowiedzie� si� czego� od Armande, kt�ra wie o wiele wi�cej, ni� m�wi, ale potrz�sn�a g�ow� i odpowiedzia�a wymijaj�co.

��To wszystko by�o bardzo dawno temu. Nie mam ju� pami�ci takiej jak kiedy�.

I zaraz zacz�a mnie wypytywa� o szczeg�y menu na przyj�cie, z g�ry wszystkim uradowana. Mia�a mn�stwo pomys��w. Brandade truffee, vol aux-vents aux trios cham-pignons ugotowane w winie i w �mietanie i przybrane dzikimi chanterelles, langoustine z rusztu z sa�atk� z aruguli, torty czekoladowe w pi�ciu r�nych rodzajach, jej ulubionych, domowe lody czekoladowe� Oczy jej b�yszcza�y zachwytem i przekor�.

��Nigdy nie mia�am przyj�� za m�odu � wyja�ni�a. -Ani jednego. By�am raz na zabawie w Montauban z ch�opcem z wybrze�a. Ho, ho! � Zrobi�a wymowny spro�ny gest.

��Ciemny jak melasa, ten amant, i r�wnie s�odki. Pili�my szampana, jedli�my sorbet truskawkowy i ta�czyli�my�

��Westchn�a. -Trzeba ci by�o widzie� mnie wtedy,Yianne. Nie uwierzy�aby�, �e to ja. On wci�� powtarza�, �e wygl�dam jak Greta Garbo, pochlebca, i oboje udawali�my, �e m�wi serio. � Zachichota�a cicho. � Oczywi�cie nie by� z tych, kt�rzy si� �eni� � powiedzia�a filozoficznie � oni nigdy nie s� z tych.

Ostatnio prawie co noc le�� bezsennie i �liwki w cukrze ta�cz� mi przed oczami. Anouk �pi w swojej nowej sypialni na strychu, a ja �ni� na jawie, drzemi�, zn�w �ni� na jawie, a� mam migotki z braku snu i pok�j ko�ysze si� wok� mnie jak statek na wzburzonych falach. Jeszcze jeden dzie�, m�wi� sobie, jeszcze jeden dzie�.

Wczoraj w nocy wsta�am i wyj�am karty ze szkatu�ki, chocia� postanowi�am trzyma� je zamkni�te. Ch�odzi�y moje palce, by�y ch�odne jak ko�� s�oniowa � wachlarz kolor�w w d�oni b��kit-purpura-ziele�-czer� � dobrze znane

obrazki nasuwa�y si� i wysuwa�y, jakbym ogl�da�a kwiaty zasuszone pomi�dzy czarnymi szybkami. Baszta. Kochankowie. �mier�. Sze�� mieczy. �mier�. Pustelnik. �mier�. M�wi�am sobie, �e to nic nie znaczy. Moja matka w to wierzy�a, ale co jej to dawa�o? Ucieka�a i ucieka�a. Posta� z kos� na szczycie wie�y St. Jer�me niesamowicie przycich�a. Nie by�o wiatru. Ta cisza denerwowa�a mnie bardziej ni� zgrzytanie starego �elastwa. Jest ju� ciep�o, w powietrzu nowe zapachy zbli�aj�cego si� lata. Do Lansquenet lato przychodzi szybko, w �lad za marcowym wiatrem, pachnie cyrkiem, trocinami, sma�eniem nale�nik�w, obcinaniem ga��zi i �ajaniem. Moja matka we mnie szepta�a: Czas na zmian�. W domu Armande pali�o si� �wiat�o, widzia�am ma�e ��te kwadraty, �wietlist� szachownic� na wodach Tannes. Zastanawia�am si�, co Armande teraz robi. Od czasu tamtej jednej rozmowy nic nie m�wi mi o swoich planach. Podaje przepisy kulinarne, co zrobi�, �eby biszkopt by� lekki, ile powinno by� cukru, ile alkoholu, je�li chcemy mie� najlepsze wi�nie w koniaku. Przeczyta�am o jej chorobie w moim leksykonie lekarskim. �argon medycyny to tak�e rodzaj ucieczki, niejasny, hipotetyczny jak te obrazki na kartach. A� niepoj�te, �e takie s�owa odnosz� si� do cia�a z krwi i ko�ci. Wzrok Armande s�abnie, ciemne wyspy dryfuj� przez jej pole widzenia, rzeczywisto�� staje si� dla niej �aciata, coraz ciemniejsza i w ko�cu b�dzie zupe�n� ciemno�ci�.

Rozumiem jej sytuacj�. Mia�aby walczy� po to, by troch� przed�u�y� stan nieuchronnie skazanej? My�l o marnotrawstwie � my�l mojej matki przyswojona w latach oszcz�dzania i niepewno�ci � tu nie ma sensu, m�wi� sobie. Lepsza ta rozrzutno��, wybuch, rz�siste �wiat�a i zaraz nag�a ciemno��. A przecie� co� we mnie p�acze, �e to nie jest w porz�dku! Dziecinnie nadal ma nadziej� na cud � znowu my�l mojej matki. Armande jest m�drzejsza.

W ostatnich tygodniach morfina zaczyna�a panowa� nad ka�d� chwil�, moja matka, wci�� szklistooka, traci�a kontakt z rzeczywisto�ci� na ca�e godziny, bujaj�c w�r�d r�nych fantazji jak motyl w�r�d kwiat�w. Niekt�re j� uszcz�liwia�y: marzenia o szybowaniu, o �wiat�ach, o bezcielesnych spotkaniach ze zmar�ymi gwiazdami filmowymi i z istotami z za�wiat�w. Niekt�re mieni�y si� czarno paranoj�. W tych Cz�owiek w Czerni nigdy si� nie oddala�, czyha� za rogami ulic, siedzia� w oknie wagonu restauracyjnego czy za lad� sklepu z galanteri�. Czasami by� taks�wkarzem; jego taks�wka przypomina�a czarny karawan, taki jak te, kt�re widuje si� w Londynie, i mia� nasuni�t� na oczy czapk� baseballow� z napisem "Szachraje". A to dlatego, powiedzia�a, �e on czatuje na ni�, na nas, na tych wszystkich, kt�rzy wykiwali go w przesz�o�ci, ale nie na zawsze, powiedzia�a, kr�c�c g�ow� wszechwiedz�ce, nie na zawsze. Kiedy� w takim czarnym nastroju wyci�gn�a i pokaza�a mi ��t� plastikow� teczk�, pe�n� wycink�w z gazet z p�nych lat sze��dziesi�tych i wczesnych siedemdziesi�tych. Wszystkie te notatki prasowe, przewa�nie francuskie, ale te� i w�oskie, niemieckie, greckie, dotyczy�y porwa�, znikni��, napad�w na dzieci.

��Takie to �atwe � powiedzia�a i oczy mia�a wtedy ogromne i b��dne. � W wielkich miastach. Tak �atwo zgubi� dziecko. Tak �atwo zgubi� takie dziecko jak ty. � Mrugn�a do mnie m�tnie. Pog�aska�am j� po r�ce.

��Wszystko jest dobrze, maman � powiedzia�am uspokajaj�co. � Zawsze by�a� ostro�na. Pilnowa�a� mnie. Ja nigdy si� nie zgubi�am.

Mrugn�a znowu.

��Och, zgubi�a� si�. Zgu-u-bi�a� si�. � Z u�miechem-gry-masem zapatrzy�a si� gdzie� w przestrze�, jej palce w mojej d�oni by�y jak wi�zka suchych ga��zek. � Zguu-bi-�a� si� � powt�rzy�a �a�o�nie i wybuchn�a p�aczem.

Pociesza�am j�, jak tylko mog�am. Wpychaj�c te wycinki z powrotem do teczki, zauwa�y�am, �e kilka dotyczy�o tej samej sprawy � znikni�cia p�torarocznej SylYiane Caillon w Pary�u. Matka zostawi�a j� na siedzeniu w samochodzie i wesz�a do apteki, a kiedy po dw�ch minutach wr�ci�a, dziecka ju� nie by�o. Znikn�a te� torba z dzieci�cym ekwipunkiem i zabawki: pluszowy czerwony s�o� i br�zowy mi�.

Zobaczy�a, �e czytam t� notatk�, i u�miechn�a si� znowu.

��My�l�, �e wy by�y�cie wtedy dwie � powiedzia�a chytrze � albo prawie dwie. I ona by�a o wiele ja�niejsza ni� ty. To nie mog�a� by� ty, prawda? W ka�dym razie ja by�am lepsz� matk� ni� tamta.

��Oczywi�cie � zapewni�am � by�a� lepsz� matk�, cudown� matk�. Nie martw si�. Nigdy na nic mnie nie narazi�a�.

Ko�ysa�a si� i u�miecha�a.

��Nieostro�na � grucha�a � po prostu nieostro�na. Czy zas�ugiwa�a na tak� ma�� dziewczynk�?

Potrz�sn�am przecz�co g�ow� i nagle zrobi�o mi si� zimno, a ona dziecinnie zapyta�a:

��Nie by�am z�a, prawda, Yianne?

Dr�a�am. Te wycinki z gazet zacz�y mi ci��y� w r�ku.

��Nie � zapewni�am. � Nie by�a� z�a.

��Opiekowa�am si� tob� dobrze, prawda? Nigdy ci� nie zostawi�am. Nawet kiedy ten ksi�dz powiedzia�� to, co powiedzia�. Ja nigdy.

��Tak, maman. Ty nigdy.

Zimno ju� mnie obezw�adnia�o, utrudnia�o mi rozumowanie. Mog�am tylko my�le� o tym imieniu tak podobnym do mojego, o datach� I czy nie pami�ta�am tego s�onia, ju� tak wytartego, �e plusz si� zmieni� w czerwone p��tno �aglowe, wo�onego niestrudzenie z Pary�a do Rzymu, z Rzymu do Wiednia?

Oczywi�cie to mog�o by� jedno z jej uroje�. Miewa�a ich niema�o. W�� pod po�ciel�, kobieta w lustrach. Mog�o to by� na niby. Tak bardzo �ycie mojej matki by�o w�a�nie takie. A zreszt� � po tylu latach, czy to istotne?

Dzi� wsta�am o trzeciej z gor�cej, skot�owanej po�cieli, oddalona od snu o miliony kilometr�w. Z zapalon� �wiec� i szkatu�k� wesz�am do pustej sypialni Josephine. Karty ze swego dawnego miejsca w szkatu�ce przenios�y si� skwapliwie w moje r�ce. Kochankowie. Baszta. Pustelnik. �mier�. Siedz�c po turecku na go�ej pod�odze, tasowa�am je nie bez celu. Baszt�, z kt�rej mury si� krusz� i ludzie spadaj�, to mog�am zrozumie�. To m�j nieustanny l�k przed przeniesieniem, l�k przed drog�, przed utrat�. Pustelnik w kapturze i z latarni� wygl�da jak Reynaud, chytra blada twarz ukryta w cieniu. �mier� znam bardzo dobrze i teraz machinalnie jak dawniej czyni� znak dwoma rozsuni�tymi palcami nad kart� � avert! Ale Kochankowie? My�l� o Roux i Josephine tak podobnych do siebie, chocia� wcale o tym nie wiedz�, i nie mog� nie poczu� uk�ucia zawi�ci. Nagle jednak nabieram przekonania, �e ta karta jeszcze nie zdradzi�a wszystkich swoich sekret�w. Pachn� bzy. Mo�e korek kt�rej� z buteleczek w szkatu�ce jest nieszczelny. Robi si� ciep�o pomimo ch�odu nocy, upa� muska mnie w splot s�oneczny. Roux? Roux?

Odrzucam t� kart� po�piesznie, palce mi dr��.

Jeszcze jeden dzie�. Cokolwiek to jest, mo�e poczeka� jeszcze jeden dzie�. Zn�w tasuj� karty, ale nie mam wprawy, jak� mia�a moja matka, wysuwaj� mi si� z r�k na pod�og�. Pustelnik pada do g�ry twarz� i nadal w pe�gaj�cym blasku �wiecy wygl�da jak Reynaud. Twarz pod kapturem wydaje si� zjadliwie u�miechni�ta. Znajd� spos�b, on obiecuje sobie chytrze. My�lisz, �e wygra�a�, ale ja jeszcze znajd� spos�b. Jego wrogo�� mrowieniem przesz�a mi przez czubki palc�w.

Moja matka nazwa�aby to znakiem.

Nagle pod wp�ywem impulsu, kt�ry jeszcze niezupe�nie zrozumia�am, podnios�am Pustelnika do p�omienia �wiecy. Przez chwil� p�omie� igra� z t� sztywn� kart�, potem jej powierzchni� pokry�y p�cherzyki. Blada twarz skrzywi�a si� i sczernia�a.

��Ja ci poka�� � szepn�am. � Spr�buj si� wtr�ci�, a ja�

J�zyczek p�omienia rozja�ni� si� niepokoj�co i upu�ci�am kart�. P�on�a i zgas�a, iskry i popi� rozlecia�y si� po pod�odze.

Ogarn�a mnie rado��.

Kto teraz wydzwania zmiany, maman?

A przecie� przez ca�y dzisiejszy dzie� mam wra�enie, �e jako� jestem manipulowana, popychana do ujawnienia czego�, co mo�e lepiej by�oby zostawi� w spokoju. Nic nie zrobi�am, m�wi� sobie. Nie mia�am �adnych z�o�liwych zamiar�w.

I wieczorem nadal nie mog� si� pozby� tej my�li. Czuj� si� lekka, niekonkretna, jak puszek mlecza gotowa ulecie� z ka�dym wiatrem.

Pi�tek, 28 marca Wielki Pi�tek

Powinienem by� z moj� trz�dk�, mon pere. W ko�ciele g�sto od kadzid�a i pogrzebowo z fioletem i czerni�, bez odrobiny srebra i kwietnych wie�c�w. Powinienem by� tam. Dzisiaj, mon pere, jest m�j najwi�kszy dzie�, pe�en uroczystej powagi i pobo�no�ci. Organy brzmi� jak bicie olbrzymiego dzwonu pod wod� � a same moje dzwony milcz� oczywi�cie w �a�obie po Ukrzy�owanym Chrystusie. Ja w czerni i fiolecie, m�j g�os wplata si� w muzyk� organ�w, intonuj�c s�owa. Oni na mnie patrz� rozszerzonymi, pociemnia�ymi oczami. Nawet odst�pcy s� tu dzisiaj, ubrani na czarno i z brylantyn� na w�osach. Potrzeby moich parafian, ich oczekiwania wype�niaj� pustk� we mnie. Przez t� jak�e kr�tk� chwil� czuj� mi�o��, mi�o�� do ich grzech�w, do ich ostatecznego odkupienia, do b�ahych spraw, ich znikomo�ci. Wiem, �e ty, mon pere, to rozumiesz, bo te� by�e� ich ojcem. W bardzo prawdziwym sensie tego okre�lenia umar�e� za nich. Aby ich uchroni� od twoich grzech�w i ich grzech�w. Oni tego nie wiedz�, czy� nie, mon pere� Ode mnie si� nie dowiedzieli. Ale gdy zasta�em ci� z moj� matk� w kancelarii�

Udar m�zgu, powiedzia� lekarz. Musia�e� dozna� zbyt wielkiego wstrz�su. Wycofa�e� si�. Odszed�e� w g��b siebie, chocia� wiem, �e mo�esz mnie s�ysze�, wiem, �e widzisz teraz lepiej ni� kiedykolwiek przedtem. I wiem, �e kiedy� wr�cisz do nas. Poszcz� i modl� si�, mon pere. Poni�am si� pe�en pokory. A przecie� czuj� si� niegodny. Nadal jest co�, czego nie zrobi�em.

Po nabo�e�stwie dzisiaj jedna z dziewczynek, Mathilde Arnauld, podesz�a do mnie. W�o�y�a r�k� w moj� d�o� i szepn�a z u�miechem:

��Monsieur le cure, czy ksi�dzu te� przynios� czekoladki?

��Kto ma przynie�� czekoladki? � zapyta�em ze zdumieniem.

Odpowiedzia�a niecierpliwie.

��Przecie� dzwony! -I zachichota�a. � Lataj�ce!

��Aha, dzwony. Oczywi�cie.

By�em tak zaskoczony, �e przez chwil� nie wiedzia�em, co powiedzie�. Mathilde ci�gn�a mnie za sutann�.

��Ksi�dz wie, te dzwony. Lec� do Rzymu zobaczy� si� z papie�em i wracaj� z czekoladkami�

To staje si� mani� prze�ladowcz�. Refrenem z�o�onym z jednego s�owa, szeptanym, wrzeszczanym, przeplataj�cym wszystkie my�li. Wbrew woli podnios�em g�os tak gniewnie, �e jej ochocza twarz zmi�a si� ze strachu. Rykn��em:

��Czy wszyscy tu macie w g�owach tylko czekoladki?

Mathilde z p�aczem uciek�a na rynek, daremnie j� przywo�ywa�em, a okno wystawowe tego sklepiku, zapakowane jak prezent, u�miecha�o si� triumfalnie.

Dzi� wieczorem odb�dzie si� uroczyste z�o�enie Hostii do Grobu i ostatnie chwile naszego Pana b�d� odtwarza� dzieci z parafii; �wiece zapalimy, gdy mrok zapadnie. Zwykle to dla mnie jest jeden z najbardziej donios�ych moment�w w roku, moment, w kt�rym oni nale�� do mnie, moje dzieci czarno odziane i powa�ne. Ale w tym roku, czy wznios� si� duchem, czy mo�e do ust im b�dzie nap�ywa� �lina na my�l o czekoladzie? Te jej opowie�ci � lataj�ce dzwony i ucztowanie � przenikaj�, uwodz�. Staram si� w kazaniach tchn�� moje uwodzicielstwo, lecz c� znacz� dla nich ciemne splendory ko�cio�a w por�wnaniu z lataniem na jej czarodziejskich dywanach?

Po po�udniu poszed�em do Armande Voizin. Dzi� s� jej urodziny, w domu panowa�o zamieszanie. Oczywi�cie wiedzia�em, �e ma tam si� odby� przyj�cie urodzinowe. Wcale jednak nie przypuszcza�em, �e a� takie. Caro wspomina�a mi o tym par� razy � ona nie chce, lecz b�dzie na przyj�ciu, poniewa� ma nadziej� przy tej sposobno�ci doj�� z matk� do ostatecznego porozumienia, chyba jednak nawet ona nie przewiduje, jaka tam b�dzie huczna zabawa. Yianne Rocher prawie od samego rana przygotowywa�a w kuchni uczt�. Josephine Muscat odst�pi�a kuchni� kawiarni, aby by�o dodatkowe miejsce do tych przygotowa�, gdy� dom Armande jest za ma�y na takie wielkie zamieszanie. Gdy tam przyszed�em, ca�a falanga pomocnik�w przynios�a z kawiarni p�miski, rondle i wazy. Mocny zapach wina dolatywa� od otwartego okna i wbrew sobie stwierdzi�em, �e do ust nap�ywa mi �lina, Narcisse pracowa� w ogrodzie, umieszcza� kwiaty na czym� w rodzaju altany, postawionej pomi�dzy domem a furtk�. Efekt zaskakuj�cy: powojnik, pow�j, bzy i ja�minek zdaj� si� rozwleka� z tych drewnianych krat, tworz�c kolorow� strzech�, przez kt�r� prze�wieca s�o�ce. Armande nigdzie nie widzia�em.

Odwr�ci�em si� zirytowany t� okaza�o�ci�. Typowe dla Armande Yoizin, �e wybra�a na swoj� uroczysto�� Wielki Pi�tek. Wystawno�� tego wszystkiego � kwiaty, jedzenie, skrzynki szampana dostarczone do drzwi razem z lodem, aby szampan si� mrozi� � to prawie blu�nierslwo, kpiny z Wielkiego Pi�tku. Musz� z ni� jutro porozmawia�. Ju� mia�em odej��, gdy zobaczy�em Guillaume'a Duplessisa. Sta� przy murku i g�aska� jednego z kot�w Armande. Grzecznie uchyli� kapelusza.

��Pan pomaga? � zapyta�em.

Guillaume przytakn��.

��Powiedzia�a, �e m�g�bym pom�c. Jeszcze jest mn�stwo roboty przed wieczorem.

��Dziwi� si�, �e pan chce mie� z tym cokolwiek wsp�lnego � upomnia�em ostro. -I to w�a�nie dzisiaj! Doprawdy my�l�, �e madame Yoizin posuwa si� za daleko. Te koszty, ju� nie m�wi�c o braku szacunku dla Ko�cio�a�

Guillaume roz�o�y� r�ce.

��Ma prawo do swoich urodzin � powiedzia� �agodnie.

��Prawdopodobnie umrze z przejedzenia.

��Jest doros�a, mo�e robi�, co chce � odpar�. Przyjrza�em mu si� krytycznie. Zmieni� si�, odk�d zacz�� bywa� u tej Rocher. Wyraz �a�osnej pokory znikn�� z jego twarzy i jest w nim teraz jaka� samowola, niemal wyzywaj�ca. -Nie podoba mi si�, �e rodzina Armande chce kierowa� jej �yciem za ni� � ci�gn�� uparcie.

Wzruszy�em ramionami.

��Nie spodziewa�em si�, �e pan, w�a�nie pan, stanie po jej stronie.

���ycie jest pe�ne niespodzianek � powiedzia� Guillaume.

��Chcia�bym, aby by�o.

Pi�tek, 28 marca Wielki Pi�tek

W jakiej� chwili zupe�nie zapomnia�am, dlaczego ma odby� si� to przyj�cie, i zacz�am si� nim cieszy�. Kiedy Anouk bawi�a si� w Les Marauds, organizowa�am przygotowania i pogr��a�am si� w soczystych szczeg�ach wielkiej sutej uczty, o jakiej nigdy dot�d mi si� nie �ni�o. Mia�am trzy kuchnie: moje du�e piece w La Praline, gdzie piek�am torty, kuchni� Cafe des Marauds niedaleko, gdzie przyrz�dza�am mi�czaki, i male�k� kuchni� Armande, gdzie gotowa�am zup�, robi�am sosy i przybrania. Josephine chcia�a po�yczy� Armande sztu�ce i zastaw�, ale Armande z u�miechem potrz�sn�a g�ow�.

��To ju� za�atwione � oznajmi�a.

Rzeczywi�cie w czwartek rano przywieziono ci�ar�wk� z du�ej firmy w Limoges trzy skrzynie: kieliszki, srebro sto�owe oraz pi�kn� porcelan� � wszystko to opakowane w papierowe wi�rki. Dostawca u�miecha� si�, kiedy Armande podpisywa�a pokwitowanie.

��Kt�ra� z pani wnuczek wychodzi za m��? Hein? � zapyta� weso�o.

Armande zachichota�a.

��Mo�liwe � odpowiedzia�a � mo�liwe.

Przez ca�y pi�tek by�a w �wietnym humorze. Rzekomo nadzorowa�a ostatnie przygotowania, ale naprawd� przeszkadza�a. Jak psotne dziecko zanurza�a palce w sosach, zagl�da�a pod nakrycia p�misk�w i pod pokrywki gor�cych rondli, a� w ko�cu poprosi�am Guillaume'a, �eby zabra� j� na dwie godziny do fryzjera w Agen. Wr�ci�a z Agen przeobra�ona � w�osy szykownie podci�te, zawadiacki nowy kapelusz, nowe r�kawiczki, nowe pantofle. Pantofle, r�kawiczki i kapelusz w identycznym wi�niowym kolorze, jej ulubionym.

��Robi� post�py � poinformowa�a mnie z zadowoleniem, siadaj�c w fotelu na biegunach, gotowa zn�w nadzorowa� akcj�. � Jutro mog�abym zdoby� si� na odwag� i kupi� czerwon� sukni�. Wyobra�asz mnie sobie, jak wchodz� w tej czerwieni do ko�cio�a? Ho, ho.

��Niech pani si� prze�pi � powiedzia�am jej surowo. -Dzi� wieczorem przyj�cie. Nie chc�, �eby pani zasn�a w �rodku deser�w.

��Nie zasn� � zapewni�a.

Ale uci�a sobie godzinn� drzemk� w s�o�cu p�nego popo�udnia, kiedy pomocnicy poszli odpocz�� i przebra� si� na wiecz�r, a ja nakrywa�am do sto�u. To st� z czarnego d�bu niedorzecznie du�y w ma�ej jadalni Armande, nietrudno pomie�ci� przy nim tyle os�b. Trzeba by�o czterech ludzi, �eby go wnie�� do nowej altany, kt�r� zbudowa� Narcisse, i postawi� pod baldachimem z li�ci i kwiat�w. Obrus jest adamaszkowy, obszyty pi�kn� koronk� i pi�knie pachn�cy, bo le�a� w lawendzie od dnia �lubu Armande � nigdy nieu�ywany prezent jej babki. Porcelana z Limoges jest bia�a, obrze�ona szlaczkiem z ��tych kwiatk�w, kieliszki � trzy rodzaje � s� kryszta�owe, ma�e gniazda s�onecznego blasku rzucaj�ce t�czowe c�tki na biel obrusa. Po�rodku sto�u pyszni si� ozdoba z wiosennych kwiat�w, dzie�o Narcisse'a, przy talerzykach le�� �adnie z�o�one serwetki i na ka�dej serwetce kartka z imieniem i nazwiskiem.

Armande Yoizin, Yianne Rocher, Anouk Rocher, Caroline Clairmont, Georges Clairmont, Luc Clairmont, Guillaume Duplessise, Josephine Bonnet, Julien Narcisse, Michel Roux, Blanche Dumont, Cerizette Plangon.

Przez chwil� nie rozpoznawa�am tych dw�ch ostatnich, potem sobie przypomnia�am Blanche i Zezette, kt�re nadal przebywaj� w okolicy, na rzece. Zda�am sobie spraw�, �e dotychczas nie wiedzia�am, jak Roux si� nazywa -przyjmowa�am, �e Roux to przezwisko, mo�e z powodu jego rudych w�os�w.

Go�cie zacz�li przybywa� o �smej. Wysz�am z kuchni o si�dmej, �eby wzi�� prysznic i szybko si� wystroi�, i kiedy wr�ci�am, ��d� ju� cumowa�a przed domem, wchodzili rzeczni go�cie � Blanche w swojej zwyk�ej czerwonej ch�opce i koronkowej koszuli, Zezette w starej czarnej sukni wieczorowej z tatua�em z henny na r�kach i z rubinem na brwi, Roux w czystych d�insach i bia�ej trykotowej koszuli. Ka�de z nich nios�o prezent' zapakowany w �wistek z�otego papieru, w tapet�, w kawa�ek p��tna. Potem przyby� Narcisse w niedzielnym garniturze, potem Guillaume z ��tym kwiatkiem w butonierce, a potem weseli Clairmontowie. Caro patrzy�a na ludzi z rzeki ostro�nie, niemniej by�a gotowa dobrze si� bawi�, skoro takiej ofiary si� od niej wymaga�

Przy aperitifach, solonych pinioletach i male�kich herbatnikach patrzyli�my, jak Armande rozpakowuje prezenty: od Anouk portret kota w czerwonej kopercie, od Blanche s�oik miodu, od Zezette saszetki z lawend�, zdobne w wyhaftowany monogram B.

��Nie zd��y�am zmieni� na pani liter� � wyja�ni�a Zezette niefrasobliwie � ale obiecuj�, w przysz�ym roku zmieni�.

Od Roux wyrze�biony w drewnie li�� d�bu z ki�ci� �o��dzi przy �odydze, misterny jak prawdziwy. Od Narcisse'a du�y koszyk pe�en owoc�w i kwiat�w. Hojniejsze prezenty by�y od Clairmont�w: srebrny wazon od Caro i szalik � nie od Hermesa, ale jedwabny. Od Luca co� po�yskliwego, czerwonego w kopercie z karbowanej bibu�ki, co�, co on ukry� przed matk� najlepiej, jak zdo�a�, pod stert� odrzuconych opakowa� Armande u�miechn�a si� do mnie i powiedzia�a:

��Ho, ho!

Josephine da�a jej ma�y z�oty medalionik, u�miechaj�c si� przepraszaj�co.

��Nie jest nowy � zaznaczy�a.

Armande w�o�y�a medalionik na szyj�, szorstko u�ciska�a Josephine i zuchwale nala�a sobie St Raphaela. S�ysz� z kuchni rozmow�. Podawanie takiej ilo�ci jedzenia to sprawa absorbuj�ca, ale dociera do mnie sporo z tego, co si� dzieje. Caro jest �askawa, chce by� zbawiona, Josephine milczy, Roux i Narcisse znajduj� wsp�lne zainteresowanie: egzotyczne drzewa owocowe. Zezette piskliwym g�osem �piewa kawa�ek jakiej� piosenki ludowej, swoje niemowl� trzyma niedbale pod pach�. Nawet to male�stwo zosta�o od�wi�tnie pomazane henn� i poc�tkowane, z�ociste z szarozielonymi oczami wygl�da jak pulchny ma�y melon gris nantais.

Zasiadaj� do sto�u. Armande w �wietnym humorze wnosi du�y wk�ad w rozmow�. S�ysz� mi�y niski g�os Luca, kt�ry m�wi o jakiej� ksi��ce. G�os Caro troch� si� zaostrza � podejrzewam, �e Armande nala�a sobie jeszcze jeden kieliszek St Raphaela.

��Maman, wiesz, �e nie powinna� � m�wi Caro, ale Armande tylko si� �mieje.

��To jest moje przyj�cie � o�wiadcza. � Nikt nie b�dzie sobie niczego �a�owa� na przyj�ciu u mnie. A ju� na pewno nie ja.

Na razie temat jest wyczerpany. S�ysz�, jak Zezette flirtuje z Georges'em. Roux i Narcisse rozmawiaj� o �liwach.

��Belle du Languedoc � m�wi Narcisse i powag�. � Moim zdaniem najlepsza. �liwki s�odkie, mat�, kwiecie jak skrzyd�a motyla.

Ale Roux trwa przy swoim.

��Mirabelka � m�wi stanowczo. � Jedyna ��ta �liwka, ko�o kt�rej warto chodzi�. Mirabelka.

Wracam do kuchni i przez chwil� nic wi�cej nie s�ysz�.

To jest umiej�tno�� samouka, rezultat obsesji. Nikt mnie nie uczy� gotowa�. Moja matka warzy�a czarodziejskie zio�a i napoje mi�osne; ja wszystko bym przetwarza�a w alchemi� s�odyczy. Wcale nie by�y�my do siebie podobne. Ona �ni�a o szybowaniu, o spotkaniach w za�wiatach, o tajemnych esencjach, ja �l�cza�am nad przepisami kuchennymi i zw�dzonymi w restauracjach spisami potraw, na kt�re nigdy nie mog�y�my sobie pozwoli�. Ona �agodnie szydzi�a z moich przyziemnych zainteresowa�.

��To dobrze, �e nie mamy pieni�dzy � m�wi�a mi. � Inaczej by�aby� gruba jak �winka.

Moja biedna matka. Trawi� j� rak, a nadal by�a do�� pr�na, �eby cieszy� si�, �e zeszczupla�a. Kiedy wr�y�a z kart i mamrota�a do siebie, ja przegl�da�am kolekcj� jad�ospis�w, recytuj�c nazwy nieznanych da� jak zakl�cia, jak mantr�, jak tajemnicze formu�ki nie�miertelno�ci. Boeuf en daube. Champignons farcis d la greque. Escalopes d la Reine. Creme caramel. Schokoladentorte. Tiramisu. Skrycie w kuchni mojej wyobra�ni robi�am to wszystko, kosztowa�am, dodawa�am do mojego zbioru przepis�w gdziekolwiek przyjecha�y�my, przykleja�am je w albumie jak fotografie starych przyjaci�. Przepisy nadawa�y znaczenie tu�aczce, po�yskliwe wycinki z magazyn�w ja�niej�ce na wyt�uszczonych stronicach stawa�y si� drogowskazami przy naszym b��dnym szlaku.

Teraz te przepisy przywo�a�am jak dawno niewidzianych przyjaci�. Soupe de tomatesd la gasconne podaj� ze �wie�� bazyli� i kawa�kami tartelette mendonale na cienkiej jak herbatnik pdte b�see, soczystej od oliwy i sardeli. Podaj� pyszne miejscowe pomidory z oliwkami, pieczone powoli, �eby wydoby� koncentrat aromat�w, kt�ry wydaje si� prawie niemo�liwy. Do wysokich kieliszk�w nalewam

chablis 85. Anouk ma w swoim kieliszku lemoniad� i popija z min� przesadnie zblazowan�. Narcisse wypytuje o sk�adniki moich specja��w, omawia wy�szo�� tego miejscowego zdeformowanego pomidora Rousette nad niemaj�cym smaku uprawianym na kontynencie pomidorem Moneyspinner. Roux zapala w�gle w �elaznych koszach z obu stron sto�u i skrapia je cytronellolem dla odstraszenia owad�w. Widz�, jak Caro patrzy na Armande z dezaprobat�. Jem niewiele. Po wdychaniu kuchennych woni prawie przez ca�y dzie� g�ow� teraz mam lekk�, jestem podniecona i niezwykle wra�liwa, tak �e kiedy podaj� do sto�u i Josephine nieumy�lnie szturcha mnie �okciem w udo, podskakuj� nieomal z okrzykiem. Chablis jest ch�odne i cierpkie, pij� wi�cej, ni� powinnam. Kolory staj� si� jaskrawe, d�wi�ki krystaliczne. S�ysz�, jak Armande chwali potrawy. Podaj� sa�atk� z zi�, �eby oddzieli� smak dalszych potraw, a potem foie gras na ciep�ych grzankach. Zauwa�am, �e Guillaume przyprowadzi� do sto�u swego psa i ukradkiem cz�stuje go pod szeleszcz�cym obrusem. Przeskakujemy w rozmowie z sytuacji politycznej na separatyst�w baskijskich i na mod� damsk�, i na najlepszy spos�b uprawiania aruguli i na dzik� sa�at� o ile� lepsz� ni� hodowlana. Chablis leje si� jak p�ynny jedwab. Potem vol-au-vents, lekkie jak wietrzyk latem, potem sorbet z kwiat�w czarnego bzu, a po nim plateau defruits de mer. homarce z rusztu, szare krewetki, ostrygi, berniques, kraby paj�kowate i wi�ksze, tourteaux, kt�re mog� odci�� palce cz�owiekowi tak �atwo, jak ja �cinam �odyg� rozmarynu, ma��e palourdes, a przede wszystkim ogromny czarny homar, kr�lewski na �o�u z wodorost�w. Ogromny p�misek l�ni czerwieni� i r�owo�ci�, i morskimi zieleniami, i per�ow� biel� � istna spi�arnia syreny, swoim s�ynnym zapachem budz�ca t�sknot� do dzieci�cych czar�w nad morzem. Rozdajemy krakersy pod szczypce krab�w, male�kie widelczyki do skorupiak�w, s� �wiartki cytryn i majonez. Nie spos�b zachowywa� pow�ci�gliwo�� przy takim daniu, ono wymaga pe�nej uwagi i bezceremonialno�ci. Kieliszki, srebrne sztu�ce migocz� w �wietle latar� zwisaj�cych z kraty nad naszymi g�owami. Noc pachnie mn�stwem kwiat�w i rzek�. Armande ma palce zwinne jak koronczarka. Niemal skokowo ro�nie na talerzu przed ni� stos odrzuconych skorupek. Przynosz� jeszcze wi�cej chablis. Oczy b�yszcz�, twarze r�owiej� od wysi�ku wyci�gania �liskiego mi�ska ze skorupiak�w.

Przy jedzeniu trzeba si� napracowa� i to wymaga czasu. Josephine usi�uje si� upora� ze szczypcami kraba, ju� nie jest taka spi�ta, nawet zaczyna co� m�wi� do Caro. A Caro przez nieuwag� tryska sobie w oczy s�on� wod� z kraba. Josephine si� �mieje. Po chwili Caro �mieje si� z ni� razem. I ja te� staj� si� rozmowna. To wino jasne i zdradzieckie odrzuca, a niby takie jedwabiste. Caro ju� jest wstawiona, twarz jej p�onie, w�osy wymykaj� si� z koczka jak w�sy ro�liny. Georges przyciska moj� nog� pod obrusem, mruga lubie�nie. Blanche m�wi o podr�ach � wspominamy miasta, w kt�rych by�y�my. Ona i ja. Nicea, Wiede�, Zurych. Niemowl� Zezette podnosi lament. Zezette macza palec w chablis i daje mu do possania. Armande dyskutuje z Lukiem o Alfredzie de Musset. Luc im wi�cej pije, tym mniej si� j�ka. W ko�cu zabieram spustoszony plateau i dwana�cie talerzy z per�owym gruzem. Stawiam na stole czarki z wod� cytrynow� do op�ukania palc�w i talerzyki z sa�atk� z mi�ty. Sprz�tam kieliszki po chablis, zast�puj� je coupes d champagne. Caro zn�w jest wyra�nie zaniepokojona. Kiedy jeszcze raz wchodz� do kuchni, s�ysz� jej g�os zni�ony i natarczywy, a nast�pnie odpowied� Armande:

��O tym porozmawiaj ze mn� p�niej. Dzisiaj chc� �wi�towa�.

Przynosz� szampana. Armande skrzeczy uradowana.

Na deser podaj� czekoladowe fondue. Trzeba to robi� w pogodny dzie� � w pochmurny nie b�dzie po�ysku na roztopionej czekoladzie � siedemdziesi�t gram�w ciemnej czekolady z dodanymi w ostatniej, ostatniej minucie mas�em, olejkiem i g�st� �mietan�. Podgrzewa si� to lekko na palniku i zanurza si� w tym ciastka czy owoce pokrojone w kawa�ki, wszystko, co kto lubi. Dzi� do fondue przeznaczy�am tylko le gdteau de savoie.

Caro twierdzi, �e ju� nic nie mo�e zje��, ale bierze dwa kawa�ki br�zowo-bia�ej czekoladowej roulade bicolore. Armande pr�buje wszystkiego po kolei, ju� rozp�omieniona i z chwili na chwil� coraz wylewniejsza. Josephine t�umaczy Blanche, dlaczego odesz�a od m�a. Georges uwodzi mnie u�miechem zza pomazanych czekolad� palc�w. Luc przekomarza si� z Anouk, prawie zasypiaj�c� na krze�le. Pies Guillaume'a figlarnie ogryza nog� sto�u. Zezette bez �enady zaczyna karmi� swoje dziecko piersi�. Caro chce to skomentowa�, ale ostatecznie wzrusza ramionami i nic nie m�wi. Otwieram jeszcze jedn� butelk� szampana.

��Babciu, na pewno dobrze si� czujesz? � Luc cicho pyta Armande. -To mo�e ci zaszkodzi�? Wzi�a� lekarstwo? Armande si� �mieje.

��Za bardzo si� przejmujesz jak na ch�opca w swoim wieku � upomina go. � Powiniene� rozrabia�, denerwowa� matk�, a nie poucza� babk�, co ma robi�. � Chocia� nadal ma dobry humor, jest ju� troch� zm�czona. Siedzimy przy stole prawie od czterech godzin. Za dziesi�� minut b�dzie p�noc.

��Wiem � m�wi Luc z u�miechem. � Ale mi si� nie �pieszy do dziedziczenia. � Ona go klepie po r�ce i zn�w nape�nia mu kieliszek, niezupe�nie pewn� r�k�. Troch� rozlewa na obrus.

��Nie ma zmartwienia � m�wi weso�o. � Zosta�o jeszcze mn�stwo szampana.

Na zako�czenie kolacji s� moje domowe lody czekoladowe, trufle oraz kawa w male�kich demitasses i po szampanie calvados w gor�cych kubkach, pachn�cy jak eksplozja kwiat�w. Anouk ��da canard, kostki cukru nas�czonej kilkoma kroplami likieru, i zaraz chce drug� kostk� dla Pantoufle'a. Kubki zostaj� opr�nione, talerzyki nieomal wylizane. Ogie� w �elaznych koszach przygasa. Armande jeszcze rozmawia i �mieje si�, ale coraz s�abiej i powieki jej opadaj�. Trzyma Luca za r�k� pod sto�em.

��Kt�ra jest godzina? � pyta po chwili.

��Dochodzi pierwsza � odpowiada Guillaume. Armande wzdycha.

��Czas, �ebym posz�a spa� � o�wiadcza. � Nie jestem taka m�oda jak niegdy�. -Wstaje chwiejnie, zabiera spod krzes�a nar�cze prezent�w. Widz�, jak Guillaume patrzy na ni� uwa�nie. Wie. Ona u�miecha si� do niego szczeg�lnie mi�o i koj�co. � Nie my�lcie, �e wyg�osz� przem�wienie � m�wi tonem �artobliwie szorstkim. � Nie znosz� przem�wie�. Chcia�am tylko podzi�kowa� wam wszystkim� wszystkim i powiedzie�, �e bardzo dobrze si� bawi�am. Nie przypominam sobie lepszego przyj�cia. Nie my�lcie, �e w og�le kiedy� bawi�am si� lepiej. Ludziom zawsze si� zdaje, �e na staro�� trzeba sko�czy� z zabaw�. No, wcale nie trzeba.

Roux bije brawo i Georges, i Zezette. Armande roztropnie kiwa g�ow�.

��Jednak nie przychod�cie do mnie jutro zbyt wcze�nie � upomina z lekkim grymasem. � Odk�d sko�czy�am dwadzie�cia lat, chyba nie wypi�am tyle, co dzisiaj i potrzebuj� snu. � Rzuca mi szybkie spojrzenie, prawie przestrog�. � Potrzebuj� snu � powtarza, odchodz�c od sto�u.

Caro wstaje, �eby j� podtrzyma�, ale ona to zbywa machni�ciem r�ki.

��Nie r�b szumu, dziewczyno � m�wi. � Zawsze by�a� taka. Zawsze ten szum. � Przenosi wzrok na mnie. -Yianne mo�e mi pom�c. Reszta mo�e poczeka� do rana.

Poprowadzi�am j� do sypialni. Go�cie powoli wychodzili, jeszcze �miali si� i rozmawiali. Caro trzyma�a si� ramienia Georges'a; Luc podtrzymywa� j� z drugiej strony. Z ca�kowicie rozpuszczonymi w�osami wygl�da�a m�odo i rysy twarzy mia�a mniej ostre. Zanim otworzy�am drzwi sypialni, us�ysza�am:

���w�a�ciwie obieca�a, �e przeniesie si� do Les Mimo-sas. Jaki� ci�ar spad� mi z serca�

Armande te� to us�ysza�a i zachichota�a sennie.

��Nie�atwo mie� matk� na bakier z prawem � powiedzia�a. � Po�� mnie do ��ka, Yianne. Zanim padn�.

Pomog�am jej si� rozebra�. P��cienna koszula nocna le�a�a przy poduszce. Z�o�y�am jej rzeczy, kiedy wci�ga�a koszul� przez g�ow�.

��Prezenty � powiedzia�a. � Po�� je tak, �ebym mog�a je widzie�. � Poruszy�a r�k� w stron� bieli�niarki. � Hm. Tak dobrze.

Wykonywa�am jej polecenia dziwnie oszo�omiona. Mo�e te� wypi�am za du�o i st�d m�j spok�j. S�dz�c po liczbie ampu�ek z insulin� w lod�wce, wiedzia�am, �e ona przesta�a si� kurowa� dwa dni temu. Chcia�am j� zapyta�, czy jest pewna, �e rzeczywi�cie wie, co robi. Ale tylko udrapowa�am prezent Luca � jedwabn� halk� koloru wspaniale, bezsprzecznie i bezczelnie czerwonego � na oparciu krzes�a, �eby dobrze zobaczy�a. Zachichota�a znowu, wyci�gn�a r�ce do halki.

��Mo�esz ju� i��, Yianne � powiedzia�a �agodnie, ale stanowczo. � By�o �licznie.

Waha�am si�. Mign�o mi odbicie nas obu w lustrze toaletki. Ze �wie�o podci�tymi w�osami wygl�da�a jak starzec z mojej wizji, ale jej d�onie by�y zamalowane karmazynem i u�miecha�a si�. Przymkn�a oczy.

��Zostaw �wiat�o, Yianne. � Odprawi�a mnie ostatecznie. � Dobranoc.

Poca�owa�am j� lekko w policzek.

Pachnia�a lawend� i czekolad�. Posz�am do kuchni, �eby doko�czy� zmywanie.

Roux zosta�, bo chcia� mi pom�c. "Wszyscy inni go�cie ju� odeszli. Anouk z kciukiem w buzi spa�a na kanapie. Pozmywali�my w milczeniu, nowy serwis i kieliszki wstawi�am do kredensu Armande. Par� razy ROUx co� m�wi�, ale jako� nie mog�am z nim rozmawia�. Tylko szcz�kanie porcelany i pobrz�kiwanie szk�a przeszywa�o cisz�.

���le si� czujesz? � zapyta� w ko�cu. Delikatnie po�o�y� mi r�k� na ramieniu. Jego w�osy s� jak nagietki. Powiedzia�am to, co mi przysz�o do g�owy.

��My�la�am o mojej matce. � Do�� dziwne, ale zda�am sobie spraw�, �e to prawda. � By�aby dzisiaj zachwycona. Kocha�a� fajerwerki.

Patrzy� na mnie. Jego jasne oczy sta�y si� niemal fioletowe w m�tnym ��tym o�wietleniu kuchni. Zrobi�o mi si� �al, �e nie mog� mu powiedzie� o Armande.

��Nie wiedzia�am, �e masz na imi� Michel � powiedzia�am po d�ugiej chwili. Wzruszy� ramionami.

��Imiona s� niewa�ne.

��Gdzie tw�j akcent? � zdziwi�am si� nagle. � M�wi�e� z takim wyra�nym marsylskim akcentem, a teraz�

Odpowiedzia� rzadko widywanym u niego u�miechem.

��Akcenty te� s� niewa�ne.

Uj�� moj� twarz w d�onie. D�onie m�czyzny pracuj�cego fizycznie, a przecie� bia�e i mi�kkie jak kobiece. Zastanowi�am si�, czy cokolwiek, co m�wi�, jest prawd�. Ale teraz to nie mia�o znaczenia. Poca�owa�am go. Pachnia� farb�, myd�em i czekolad�, poczu�am smak czekolady w jego ustach i pomy�la�am o Armande. Chocia� on lgnie do Josephine i nawet ca�uj�c go, wiedzia�am o tym, nadszed� jedyny moment czar�w pomi�dzy nami, �eby zwalczy� t� noc. To czary najprostsze, jak b�yskawice na stokach g�rskich, w tym roku troch� za wcze�nie. Ma�a pociecha na przek�r ciemno�ci. Jego d�onie ju� szuka�y moich piersi pod swetrem.

Przez sekund� si� waha�am. Zawsze by�o za du�o m�czyzn po drodze, takich jak ten, dobrych m�czyzn, kt�rzy mi si� podobali, ale kt�rych nie kocha�am. Je�eli mam racj�, je�eli on i Josephine nale�� do siebie, czy to teraz mog�oby zawa�y� na ich losie? Na moim losie? Jego usta by�y lekkie, jego dotkni�cie naturalne. Na fali ciep�ego powietrza z �elaznych kosz�w w ogrodzie zalecia�a przez okno wo� bzu.

��Nie tutaj � szepn�am � w ogrodzie.

Spojrza� na Anouk, kt�ra spa�a na kanapie, i skin�� g�ow�. Razem wyszli�my z domu pod gwie�dziste fioletowe niebo.

W ogrodzie by�o jeszcze ciep�o od �uny z kosz�w. Ja�min i bzy z kraty Narcisse'a otula�y nas swoj� woni�. Le�eli�my na trawie jak dzieci. Nie obiecywali�my sobie nic, nie wypowiadali�my s��w mi�o�ci. On by� delikatny, prawie beznami�tny, porusza� si� powoli, przyjemnie muska� mnie trzepotliwymi poca�unkami. Ponad jego g�ow� rozci�ga�o si� niebo czarno-fioletowe jak jego oczy, i widzia�am szerok� wst�g� Drogi Mlecznej, szlak naoko�o �wiata. Wiedzia�am, �e to mo�e by� nasz jedyny raz, ale mia�am tego tylko mglist� �wiadomo��. Coraz bardziej dojmuj�ce uczucie obecno�ci, uczucie spe�nienia pokonywa�o moj� samotno��, nawet �al z powodu Armande. Na smutek przyjdzie czas p�niej. W tej chwili dzieje si� po prostu cud, we mnie le��cej nago na trawie, z tym milcz�cym m�czyzn� przy mnie, w bezmiarze nad nami, w bezmiarze w nas. Le�eli�my d�ugo, Roux i ja, a� och�on�li�my i biega�y po nas ma�e owady, i pachnieli�my lawend� i tymiankiem z klombu u naszych st�p, kiedy trzymaj�c si� za r�ce, patrzyli�my, jak niezno�nie powoli ko�uje niebo.

Roux cicho za�piewa� urywek piosenki.

Via l'bon vent, via l'joli vent Via l'bon vent, ma mi� m'appelle�

Ten wiatr czu�am teraz w sobie, szarpa� mn� w�adczo i bezlito�nie. Ale w samym �rodku znajdowa�o si� cudownie spokojne miejsce, poczu�am co� nowego� To tak�e rodzaj czar�w, kt�rego moja matka nigdy nie rozumia�a, a przecie� niezbicie jestem pewna" tego nowego, cudownego �ywego ciep�a we mnie. Wreszcie rozumiem, dlaczego wyci�gn�am kart� Kochank�w tamtej nocy. Tul�c to objawienie w sercu, zamkn�am oczy i spr�bowa�am marzy� o niej, tak jak marzy�am o Anouk w miesi�cach przed jej urodzeniem, marzy� o ma�ej obcej z rumianymi policzkami i b�yskaj�cymi czarnymi oczami.

Kiedy si� obudzi�am, Roux nie by�o, a wiatr znowu zmieni� kierunek.

Sobota, 29 marca Wielka Sobota

Pom� mi, pere. Czy� nie dosy� si� modl�? Nie dosy� cierpi� za moje grzechy? Wszak pokutuj� przyk�adnie. W g�owie mi si� kr�ci z g�odu i braku snu. Czy� to nie jest pora odkupienia, gdy wszystkie grzechy s� odpuszczone? Srebro zn�w l�ni na o�tarzu, �wiece pal� si� w oczekiwaniu. Kwiaty po raz pierwszy od pocz�tku wielkiego postu ozdabiaj� kaplic�. Nawet ten pomylony �wi�ty Franciszek ma wi�zank� lilii, kt�re pachn� jak czyste cia�o. Czekali�my tak d�ugo ty, mon pere, i ja. Sze�� lat od twojego pierwszego udaru. Ju� wtedy nie odzywa�e� si� do mnie. chocia� do innych m�wi�e�. Potem w zesz�ym roku drugi wylew. M�wi�, �e nic do ciebie nie dociera, lecz ja wiem, �e udajesz, czekasz. Ockniesz si� w swoim czasie.

Dzisiaj rano znaleziono Armande Yoizin sztywn� i u�miechni�t� w ��ku; jeszcze kto�, kto nam si� wymkn��. Udzieli�em ostatniego namaszczenia, chocia� ona by mi za to nie podzi�kowa�a. Mo�e ju� tylko ja jeden czerpi� pociech� z takich obrz�d�w.

Zamierza�a umrze� tej nocy, zorganizowa�a wszystko w najdrobniejszych szczeg�ach � jedzenie, trunki, towarzystwo. Rodzin� sprowadzi�a, zwodz�c obietnicami, �e si� poprawi. Ta jej karygodna buta. Ona zap�aci, zapewnia mnie Caro, dwadzie�cia mszy, trzydzie�ci mszy. Niech si� ksi�dz modli za ni�. Niech si� ksi�dz modli za ni�. A ja wci�� jeszcze trz�s� si� z w�ciek�o�ci, nie mog� odpowiedzie� Caro pow�ci�gliwie. Pogrzeb b�dzie we wtorek. Wyobra�am sobie j� wystawion� na widok publiczny, le��c� w szpitalnej kostnicy z peoniami przy g�owie i z tym u�mieszkiem zastyg�ym na jej bia�ych ustach i ogarnia mnie nie lito�� ani nawet nie zadowolenie, tylko straszna, bezsilna furia.

Oczywi�cie wiemy, kto si� za tym kryje. Ta Rocher. Och, Caro opowiada�a. Ta Rocher wywiera wp�yw, mon pere, jest paso�ytem, kt�ry wdar� si� do naszego ogrodu. Powinienem by� s�ucha� g�osu instynktu. Wyrwa� j� st�d i usun�� w momencie, gdy pierwszy raz j� zobaczy�em -wszak�e od pocz�tku przeszkadza�a mi na ka�dym kroku, i �mieje si� ze mnie za swoim zas�oni�tym oknem wystawowym, szerzy zepsucie na wszystkie strony. By�em g�upcem, mon pere. W istocie moja g�upota zabi�a Armande Yoizin. Z�o mieszka w�r�d nas. Z�o u�miecha si� ujmuj�co i przyodziewa si� w jaskrawe kolory. Gdy by�em dzieckiem, ze strachem s�ucha�em bajki o domku z piernika, o wied�mie, kt�ra zwabia�a ma�e dzieci, aby je zje��. Widz� jej sklep, ca�y spowity w b�yszcz�ce papiery jak prezent czekaj�cy na rozpakowanie, i zastanawiam si�, ile os�b, ile dusz ona ju� skusi�a, tak �e nie ma dla nich odkupienia. Armande Yoizin, Josephine Muscat, Paul-Marie Muscat. Julien Narcisse, Luc Clairmont. Trzeba j� wyrwa� z korzeniami. I tego jej bachora r�wnie�. W jaki� spos�b to mo�e si� uda�. Na finezje za p�no, mon pere. Ja ju� swoj� dusz� narazi�em. Chcia�bym mie� znowu dwana�cie lat. Usi�uj� przywr�ci� w sobie bestialstwo dwunastolatka, pomys�owo�� ch�opca, jakim kiedy� by�em. Ch�opca, kt�ry rzuci� t� butelk� i zostawi� spraw� za sob�. Wszelako tamte czasy si� sko�czy�y. Powinienem by� sprytny. Nie mog� kompromitowa� mojego stanowiska. A przecie� je�eli nie sprostam�

Co zrobi�by Muscat? Och, to brutal pod�y na sw�j spos�b. Lecz ujrza� to niebezpiecze�stwo o wiele wcze�niej ni� ja. Co on by zrobi�? Musz� za wz�r wybra� Muscata, t� �wini�, brutala chytrego jak �winia.

Co on by zrobi�?

Festiwal czekolady ju� jutro. Od niego zale�y jej sukces lub kl�ska. Za p�no na nastawienie parafian przeciwko niej. Wszak musz� w ich oczach pozostawa� bez skazy.

Za jej tajemniczym oknem tysi�ce czekoladek czeka na sprzeda�. Jajka, zwierz�ta, wielkanocne gniazda owini�te wst��kami, bombonierki, kr�liczki w falbankach z celofanu� Jutro sto dzieci obudzi si� na d�wi�k wielkanocnych dzwon�w i ich pierwsz� my�l� nie b�dzie "On zmartwychwsta�!", tylko "Czekolada!", "Wielkanocne czekoladki!". No i co, je�li �adnych czekoladek nie b�dzie?

Ta my�l mnie obezw�adni�a. Przez sekund� gor�co mi si� zrobi�o z rado�ci. Sprytna �winia we mnie szczerzy z�by i podnosi ryj. Mo�na by w�ama� si� do jej donu, kwiczy. Tylne drzwi tam s� stare, zapewne zbutwia�e. Mo�na by je podwa�y�. Wkra�� si� do sklepu z jak�� maczug�. Czekolada jest krucha, �atwo j� zmia�d�y�. Pi�� minut w�r�d tych bombonierek by wystarczy�o. Ona �pi na pi�trze. Chybaby nie s�ysza�a. Zreszt� zrobi�bym to szybko. I m�g�bym si� zamaskowa�, wi�c nawet by mnie nie zobaczy�a� Wszyscy by podejrzewali, �e to Muscat, jego zemsta. On wyjecha�, nie zaprzeczy, a poza tym�

Mon pere, poruszy�e� si�? By�em pewny przes chwil�, �e r�ka ci zadrga�a, dwa palce si� zgi�y jak do b�ogos�awie�stwa. Znowu ten spazm artylerzysty �ni�cego o dawnych bitwach. Znak.

Chwa�a Bogu. Znak.

Niedziela, 30 marca Wielka Niedziela

GODZINA CZWARTA RANO

Poniedzia�ek, 31 marca Poniedzia�ek Wielkanocny

Wypu�ci�am Reynauda, kiedy dzwony ucich�y. Nie odprawi� mszy. Bez s�owa uciek� do Les Marauds. Niewiele os�b odczu�o, �e go nie ma. Festiwal zacz�� si� wcze�nie od gor�cej czekolady i ciastek na rynku przed La Praline, ja w tym czasie szybko sprz�ta�am ca�y ten ba�agan. Na szcz�cie by�o tego ma�o: kilkaset czekoladek rozsypanych na pod�odze, ale �adna z bombonierek nieuszkodzona. Co� nieco� poprawi�am na wystawie i ju� wszystko wygl�da�o dobrze.

Festiwal nie zawi�d� naszych nadziei. By�y kramy, fanfary, orkiestra Narcisse'a -to niespodzianka, on z pe�nym werwy zami�owaniem gra na saksofonie � i �onglerzy, i po�ykacze ognia. Ludzie z rzeki wr�cili � przynajmniej na ten dzie� � i o�ywili ulice Lansquenet swoj� malowniczo�ci�. Niekt�rzy postawili stragany i sprzedawali d�emy i miody, tatuowali henn�, przepowiadali przysz�o��. Roux sprzedawa� lalki, kt�re wyrze�bi� w drewnie nanoszonym przez rzek�. Tylko Clairmont�w nie by�o. Wci�� przed oczami mia�am Armande, jak gdybym nie mog�a sobie wyobrazi� jej nieobecno�ci na takiej fecie. Wci�� widzia�am przygarbion� kobiet� � jej czerwony szalik i s�omkowy kapelusz weso�o przybrany wi�niami, podskakuj�cy ponad g�owy �wi�tecznego t�umu. Wydawa�o mi si�, �e Armande jest wsz�dzie. Dosy� to dziwne, ale nie czu�am ani odrobiny smutku, tylko pog��bia�o si� przekonanie, �e w ka�dej chwili ona mo�e si� zjawi�, zagl�da� pod wieka pude�, ciekawa, co w nich jest, �akomie oblizywa� palce, wykrzykiwa�, radowa� si� tym gwarem, t� zabaw�, t� weso�o�ci� festiwalu. W pewnej chwili, si�gaj�c po paczk� rodzynk�w w czekoladzie, nawet us�ysza�am jej g�os � ho, ho! � tu� przy mnie, chocia� kiedy spojrza�am, nie by�o nikogo. Moja matka by zrozumia�a.

Kwadrans po czwartej ju� wszystkie zam�wienia zosta�y za�atwione i sprzeda�am ostatni� bombonierk�. W poszukiwaniu jajek wielkanocnych zwyci�y�a Lucie Prudhomme, ale wszyscy uczestnicy dostali cornet-surpri-ses pe�ne czekoladek oraz tr�bki, tamburyny i chor�giewki. Przez Lansquenet przejecha� char z prawdziwymi kwiatami reklamuj�cy szk�k� Narcisse'a. Co m�odsi zdobyli si� na odwag� i pod surowym nadzorem ko�cio�a St Jer�me zacz�li na rynku ta�czy�. S�o�ce �wieci�o przez ca�y dzie�.

A przecie� teraz kiedy nad tomem bajek siedz� przy Anouk w naszym cichym domu, czuj� si� nieswojo. M�wi� sobie: to jest normalna reakcja, nieunikniona po d�ugo oczekiwanym, podniecaj�cym wydarzeniu. Zm�czenie, by� mo�e wspomnienie w�amania Reynauda, w ostatniej chwili, skutki s�o�ca, tego t�oku� A tak�e �a�oba po Ar-mande wynurzaj�ca si�, odk�d gwar zabawy ucich�, smutek zabarwiony sprzecznie samotno�ci�, utrat�, niedowierzaniem i jakim� spokojnym poczuciem s�uszno�ci� Moja kochana Armande. Tobie tak bardzo dzisiejszy dzie� by si� podoba�. Ty mia�a� swoje w�asne fajerwerki, prawda? Guillaume przyszed� wieczorem, kiedy ju� dawno sprz�tn�y�my wszystkie �lady festiwalu. Anouk z oczami jeszcze pe�nymi festiwalowych �wiate� k�ad�a si� spa�.

��Mog� wej��? � Psiak ju� si� nauczy� reagowa� na polecenia i czeka� z powag� przy drzwiach. Guillaume mia� w r�ce kopert�. � Armande prosi�a, �ebym to pani da�. Wie pani. Po wszystkim.

Wzi�am ten list. W kopercie zagrzechota�o co� niedu�ego i twardego.

��Dzi�kuj�.

��Nie zostan� d�ugo. � Guillaume popatrzy� na mnie i wyci�gn�� r�k�, ceremonialnie, a przecie� dziwnie wzruszaj�co. U�cisk jego d�oni by� mocny i ch�odny. Oczy mnie piek�y, kropla spad�a na jego r�kaw, jego �zy czy moje, nie wiem.

��Dobranoc, Yianne.

��Dobranoc, Guillaume.

Wyj�am z koperty arkusz papieru. Co� wypad�o na st� � chyba monety. Armande napisa�a du�ymi literami z wyra�nym wysi�kiem.

Droga Yianne

Dzi�kuj� za wszystko. Wiem, jak si� czujesz. Porozmawiaj z Guillaume'em, je�eli chcesz � on rozumie lepiej ni� wszyscy inni. �a�uj�, �e nie mog�am by� na twoim festiwalu, ale widzia�am go w wyobra�ni tak cz�sto, �e w�a�ciwie to nie ma znaczenia. Uca�uj Anouk ode mnie i daj jej jedn� z za��czonych � druga jest dla nast�pnej. My�l�, �e wiesz, co mam na my�li.

Jestem ju� zm�czona i czuj� zmian� wiatru. My�l�, �e sen dobrze mi zrobi. I kto wie, mo�e kiedy� zn�w si� spotkamy.

Twoja Armande Yoizin.

PS Nie zawracaj sobie g�owy p�j�ciem na pogrzeb. To b�dzie przyj�cie wydane przez Caro i chyba ona ma do tego prawo, je�eli lubi takie rzeczy. Raczej zapro� wszystkich naszych przyjaci� do La Praline i wypijcie czajnik czekolady.

Kocham was. A.

Sko�czy�am czyta�, po�o�y�am list i poszuka�am tych monet, bo gdzie� si� poturla�y. Jedn� znalaz�am na stole, drug� na krze�le: dwa z�ote suwereny b�yszcz�ce czerwonawo na mojej d�oni. Jedna dla Anouk � a ta druga? Instynktownie si�gn�am my�l� w to miejsce we mnie, to tajemne miejsce, kt�rego jeszcze w pe�ni nie ujawni�am nawet sobie.

Anouk opiera lekko g�ow� o moje rami�. Czytam jej g�o�no, a ona, prawie zasypiaj�c, grucha do Pantoufle'a. Niewiele o Pantoufle'u s�ysza�y�my w ci�gu paru ubieg�ych tygodni, usun�o go w cie� bardziej namacalne towarzystwo do zabawy. To znamienne, �e wr�ci�, gdy powinien wr�ci�, teraz kiedy wiatr si� zmieni�. Co� we mnie czuje nieuchronno�� zmiany. Moje podbudowane fantazj� starania, �eby osiedli� si� w Lansquenet na sta�e, rozpad�y si� jak zamki z piasku, kt�re kiedy� budowa�y�my na pla�y, czekaj�c na przyp�yw. Nawet bez przyp�ywu takie zamki nie przetrwaj� w s�o�cu; nazajutrz prawie ich ju� nie ma. Troch� mnie ta nieuchronno�� gniewa, troch� boli. A jednak poci�ga mnie zapach karnawa�u, ten silny wiatr, gor�cy wiatr z� Sk�d to by�o? Z po�udnia? Ze wschodu? Z Ameryki? Z Anglii? To tylko sprawa czasu. Lansquenet ze wszystkim, z czym mi si� kojarzy, zatraca ju� realno��, uchodzi ju� z pami�ci. Ta maszyneria ju� staje, mechanizm ucich�. Mo�e, jak podejrzewa�am to od pocz�tku, Reynaud i ja zaz�biali�my si� niczym tryby, r�wnowa��c sw�j wp�yw, wi�c bez niego moja obecno�� nie ma celu.

O cokolwiek w tym chodzi�o, Lansquenet ju� mnie nie potrzebuje. Czuj� zadowolenie tego miasteczka, w kt�rym nie ma dla mnie miejsca. W domach wsz�dzie pary si� kochaj�, dzieci si� bawi�, psy szczekaj�, telewizory hucz�. Bez nas. Guillaume g�aszcze swego psa i ogl�da "Casablank�". Luc sam w swoim pokoju na g�os czyta Rimbauda, wcale si� nie j�kaj�c. Roux i Josephine we dwoje

w swoim �wie�o pomalowanym domostwie po trochu wzajemnie si� odkrywaj�. Radio-Gascogne dzi� wieczorem nada�o audycj� o festiwalu czekolady po dumnej zapowiedzi: "Festiwal w Lansquenet-sous-Tannes, urocza miejscowa tradycja". Tury�ci nie b�d� tylko przeje�d�a� przez Lansquenet w drodze do innych miejscowo�ci. Niewidoczne dot�d miasteczko umie�ci�am na mapie.

Wiatr niesie zapach ozonu i sma�eniny, promenady nadmorskiej w Juan-les Pins, nale�nik�w i olejku kokosowego, i w�gla drzewnego, i potu. Tyle miejsc czeka, �eby wiatr si� zmieni�. Tyle ludzi w potrzebie. Jak d�ugo tym razem? Sze�� miesi�cy? Rok? Anouk wtula twarz w moje rami� i trzymam j� za blisko, za mocno, bo na p� si� budzi, mamrocze z pretensj�. La Celeste Praline zn�w b�dzie piekarni�. Czy mo�e b�dzie confiserie-patisserie z guimauves zwisaj�cymi z sufitu jak sznury pastelowych kie�basek i z pude�kami pain d'epices opatrzonymi powielonym napisem Souvenir de Lansquenet-sous-Tannes. Przynajmniej mamy pieni�dze, a� nadto pieni�dzy, �eby zacz�� gdzie� indziej. W Nicei, mo�e w Cannes, Londynie czy w Pary�u. Anouk mamrocze przez sen. Ona te� to czuje.

A jednak posun�y�my si� naprz�d. Ju� nie dla nas bezimienno�� pokoi hotelowych, mruganie neonu, przenoszenie si� z p�nocy na po�udnie, ilekro� tak nakazuje odkryta karta. Wreszcie stawi�y�my czo�o, Anouk i ja, Cz�owiekowi w Czerni, zobaczy�y�my, czym on jest; g�upiec daj�cy si� nabra� samemu sobie, przebieraniec karnawa�owy. Nie zostaniemy tu na zawsze. Ale mo�e on wybrukowa� nam drog� do miejsca, gdzie zostaniemy. Mo�e w jakim� nadmorskim mie�cie. Albo w wiosce nad rzek� z polami pszenicy i winnicami. Nasze imiona si� zmieni�. I nazwa naszego sklepu te� b�dzie inna. Mo�e La Truffle Enchantee. Albo Tentation Divines ku pami�ci Reynauda. I tym razem mo�emy wzi�� tak du�o z Lansquenet ze sob�. Trzymam prezent Armande na d�oni. Te monety s� ci�kie, masywne. Z�oto jest czerwonawe, prawie jak w�osy Roux. I zn�w zastanawiam si�, sk�d Armande wiedzia�a. Jak daleko mog�a si�ga� wzrokiem? Jeszcze jedno dziecko � nie bez ojca tym razem, chocia� on nigdy o tym si� nie dowie. Zastanawiam si�, czy ona b�dzie mia�a jego w�osy, jego oczy koloru dymu. Nie w�tpi�, �e to b�dzie dziewczynka. Nawet wiem, jak dam jej na imi�.

Wszystkie inne sprawy mo�emy zostawi� za sob�. Cz�owieka w Czerni nie b�dzie. Sw�j g�os s�ysz� ju� inny, �mielszy, mocniejszy. I z jak�� nut�, kt�r�, je�li s�ucham uwa�nie, prawie rozpoznaj�. To nuta wyzwania, nawet rado��. L�k mnie opu�ci�. I ty tak�e odesz�a�, maman, chocia� zawsze b�d� ci� s�ysza�a, jak m�wisz do mnie. Ju� nie musz� ba� si� swojej twarzy w lustrze. Anouk u�miecha si� przez sen. Mog�abym zosta� tutaj, maman. Mamy ten dom, przyjaci�. Posta� z kos� na ko�cielnej wie�y obraca si�, obraca. Wystarczy sobie wyobrazi�, �e s�yszy si� jej zgrzytanie tydzie� po tygodniu, rok po roku wiosn�, latem, jesieni� i zim�. Wystarczy sobie wyobrazi�, �e patrzy si� przez to moje okno w zimowy poranek. Nowy g�os we mnie si� �mieje i ten �miech jest jak powr�t do siebie. Nowe �ycie we mnie porusza si� mi�kko, s�odko. Anouk m�wi przez sen, sylaby bez sensu. Nagle jej ma�e d�onie zaciskaj� si� przy moim ramieniu.

��Prosz�. � Jej g�os jest przyt�umiony moim swetrem. -Maman, za�piewaj mi piosenk�. � Otwiera oczy, kt�re s� jak ziemia widziana z zawrotnej wysoko�ci, s� w�a�nie takie niebieskozielone.

��Dobrze.

Zamyka oczy, a ja zaczynam cicho �piewa�:

Via l'bon vent, via l'joli vent Via l'bon vent, ma mi� m'appelle�

Mam nadziej�, �e tym razem to pozostanie ko�ysank�. �e tym razem wiatr nie us�yszy. �e tym razem � prosz�, tylko tym razem � wiatr odleci bez nas.