��Dlaczego w�a�ciwie to zrobi�em? � spyta� Golan Trevize.

Pytanie to dr�czy�o go od chwili, kiedy przyby� na Gaj�. Zdarza�o si� nawet, �e budzi� si� w �rodku nocy i stwierdza�, �e w g�owie pulsuje mu, niczym miarowy, monotonny odg�os b�bna, wci�� to samo: �Dlaczego to zrobi�em? Dlaczego to zrobi�em?�

Teraz jednak skierowa� je po raz pierwszy do innej osoby, do Doma, starca z Gai.

Dom zdawa� sobie doskonale spraw� z napi�cia, w jakim znajduje si� Trevize, gdy� specyficznym dla gajan zmys�em wyczuwa� stan jego umys�u. Nie zrobi� jednak nic. Gai nie wolno by�o pod �adnym pozorem nawet tkn�� my�li Trevizego, a najlepszym sposobem unikni�cia takiej pokusy by�o staranne ignorowanie tego, co Dom wyczuwa�.

��Dlaczego co zrobi�e�, Trev? � spyta�. Trudno mu by�o zwraca� si� do kogo� wi�cej ni� jedn� sylab� jego nazwiska, a zreszt� nie by�o to wa�ne. Trevize powoli przyzwyczaja� si� do tego.

��Dlaczego podj��em tak� decyzj� � odpar� Trevize. � Dlaczego wybra�em dla Galaktyki przysz�o�� w stylu Gai.

��Post�pi�e� w�a�ciwie � rzek� Dom, patrz�c mu prosto w oczy. Musia� przy tym podnie�� g�ow�, gdy� on siedzia�, a Trevize sta� przed nim.

��To tylko s�owa � odpar� z irytacj� Trevize.

��Ja-my-Gaja wiemy, �e post�pi�e� w�a�ciwie. W�a�nie dlatego jeste� dla nas tak cenny. Posiadasz dar podejmowania s�usznych decyzji na podstawie niepe�nych danych i podj��e� tak� w�a�nie decyzj�. Wybra�e� model Gai! Odrzuci�e� anarchi� imperium galaktycznego opieraj�cego si� na technice Pierwszej Fundacji, a tak�e anarchi� imperium opieraj� tego si� na mentalistyce Drugiej Fundacji. IW szed�e� do wniosku, �e ani jedno, ani drugie nic przetrwa�oby d�ugo i dlatego wybra�e� model proponowany przez Gaj�.

��W�a�nie! � odpar� Trevize. � Tak zrobi�em. Wybra�em Gaj� superorganizm, planet� o wsp�lnym dla wszystkich umy�le i osobowo�ci, co� tak niezwyk�ego, �e trzeba by�o stworzy� dziwny zaimek �ja-my-Gaja�, �eby jednostka mog�a wyrazi� to, czego s�owami wyrazi� si� nie da. � M�wi�c to, przemierza� niespokojnie pok�j tam i z powrotem. � I w ko�cu ma to doprowadzi� do powstania Galaxii, super-superorganizmu, obejmuj�cego ca�o�� Drogi Mlecznej.

Zatrzyma� si�, odwr�ci� niemal gwa�townie do Doma i powiedzia�:

��Podobnie jak ty, czuj�, �e post�pi�em s�usznie. ale wy pragniecie utworzenia Galaxii i dlatego wystarczy wam, �e podj��em tak� decyzj�. Jednak ja wcale nie pragn� takiej przysz�o�ci i dlatego nie wystarczy mi zapewnienie, �e post�pi�em s�usznie. Chc� wiedzie�, dlaczego podj��em tak� decyzj�, chc� zwa�y� wszystkie za i przeciw. Dopiero wtedy b�d� spokojny. To, �e czuj�, �e post�pi�em s�usznie, to za ma�o. Ale jak mog� si� przekona�, �e mia�em racj�? Co sprawia, �e podejmuj� w�a�ciwe decyzje?

��Ja-my-Gaja nie wiemy, jak to si� dzieje, �e podejmujesz s�uszne decyzje. Czy to takie wa�ne, skoro decyzja ju� zapad�a i jest w�a�ciwa?

��M�wisz w imieniu ca�ej planety, prawda? Przemawia przez ciebie zbiorowa �wiadomo��, kt�rej cz�ci� jest ka�da kropla rosy, ka�dy kamyk, nawet p�ynne j�dro planety, tak?

��Tak, m�wi� w imieniu ca�ej planety. To samo mog�aby powiedzie� ka�da inna jej cz��, w kt�rej zbiorowa �wiadomo�� jest wystarczaj�co intensywna.

��I ca�ej tej waszej zbiorowej �wiadomo�ci wystarczy, �e u�y�a mnie jako swego rodzaju czarnej skrzynki, tak? Skoro czarna skrzynka dzia�a, to czy to wa�ne, co jest w jej wn�trzu? Ale mnie to nie odpowiada. Nie chc� by� czarn� skrzynk�. Chc� wiedzie�, co jest w jej wn�trzu. Chc� wiedzie�, jak i dlaczego wybra�em Gaj� i Galaxi� jako przysz�o�� ludzko�ci. Inaczej nie zaznam spokoju.

��Ale dlaczego tak ci si� nie podoba decyzja, kt�r� podj��e�? Dlaczego sam sobie nie ufasz?

Trevize zaczerpn�� g��boko powietrze i powiedzia� wolno, cichym i stanowczym g�osem:

��Dlatego, �e nie chc� by� cz�ci� jakiego� superorganizmu. Nie chc� by� cz�ci�, kt�rej mo�na si� pozby�, kiedy tylko ten superorganizm uzna, �e by�oby to z po�ytkiem dla ca�o�ci.

Dom popatrzy� na Travizego w zamy�leniu. Czy�by� zatem chcia� zmieni� sw� decyzj�, Trev? Wiesz, �e mo�esz to zrobi�.

��Bardzo chcia�bym j� zmieni�, ale nie mog� tego zrobi� tylko dlatego, �e mi si� nie podoba. �eby teraz co� zrobi�, musz� wiedzie�, czy ta decyzja jest s�uszna czy b��dna. To, �e czuj�, �e jest s�uszna, absolutnie mi nie wystarcza.

��Je�li czujesz, �e jest s�uszna, to jest s�uszna. Przez sam kontrast z jego wewn�trznym niepokojem cichy, �agodny g�os Doma jeszcze bardziej wyprowadzi� Trevizego z r�wnowagi.

Po chwili, przerywaj�c ci�g�e wahanie si� mi�dzy tym, co czu�, a tym, czego pragn��, Trevize rzek� cicho:

��Musz� odnale�� Ziemi�.

��Dlatego, �e ma ona co� wsp�lnego z tym, czego tak bardzo chcesz si� dowiedzie�?

��Dlatego, �e jest ona drugim problemem, kt�ry nie daje mi spokoju i dlatego, i� czuj�, �e jest mi�dzy jednym i drugim jaki� zwi�zek. Czy� nie jestem czarn� skrzynk�? C z u j �, �e istnieje mi�dzy tymi sprawami jaki� zwi�zek. Czy to nie wystarczy, aby� uzna�, �e tak jest faktycznie?

��By� mo�e � odpar� Dom ze spokojem.

��Je�li przyjmiemy za pewnik, �e od tysi�cy lat, mo�e od dwudziestu tysi�cy lat, ludzie interesuj� si� Ziemi�, to jak to mo�liwe, �eby�my wszyscy zapomnieli o planecie, z kt�rej pochodzimy?

��Dwadzie�cia tysi�cy lat to okres d�u�szy, ni� mo�esz sobie wyobrazi�. Jest wiele spraw dotycz�cych wczesnego Imperium, o kt�rych prawie nic nie wiemy, jest wiele opowie�ci, kt�re prawie na pewno s� zmy�lone, a kt�re mimo to stale powtarzamy, w kt�re nawet wierzymy, poniewa� nie mamy ich czym zast�pi�. A Ziemia jest znacznie starsza ni� Imperium.

��Ale na pewno s� jakie� zapiski. M�j przyjaciel Pelorat zbiera mity i legendy odnosz�ce si� do Ziemi, wszystko, co mo�e gdziekolwiek wygrzeba�. To jego zaw�d, co wi�cej � to jego pasja. Te mity i legendy to wszystko, co pozosta�o. Nie ma �adnych zapisk�w z prawdziwego zdarzenia, �adnych dokument�w.

��Dokument�w, kt�re liczy�yby sobie dwadzie�cia tysi�cy lat? Wszystkie rzeczy si� starzej�, rozsypuj� si�, ulegaj� zniszczeniu w wyniku nieodpowiedniego obchodzenia si� z nimi albo wojen.

��Ale przecie� powinny istnie� jakie� wzmianki o tych zapiskach, kopie, kopie kopii, materia�y licz�ce mniej ni� dwadzie�cia tysi�cy lat. Wszystkie zosta�y usuni�te. Biblioteka Galaktyczna na Trantorze musia�a posiada� w swoich zbiorach dokumenty dotycz�ce Ziemi. Powohzj� si� na te dokumenty znane nam prace historyczne, a mimo to w Bibliotece Galaktycznej nie ma ich. S� wzmianki o nich, ale brak jakichkolwiek cytat�w.

��Nie zapominaj o tym, �e kilka wiek�w temu Trantor zosta� z�upiony.

��Ale Biblioteka pozosta�a nietkni�ta. Uchroni� j� przed zniszczeniem personel, kt�ry sk�ada� si� z ludzi z Drugiej Fundacji. I to w�a�nie oni niedawno odkryli, �e w Bibliotece nie ma ju� �adnych materia��w odnosz�cych si� do Ziemi. Zosta�y celowo usuni�te w ostatnich czasach. Dlaczego? � Trevize przerwa� nerwowy spacer po pokoju i intensywnie wpatrywa� si� w Doma. � Je�li odnajd� Ziemi�, to dowiem si�, co kryje�

��Kryje?

��Co ona kryje albo co si� na niej kryje. Mam wra�enie, �e kiedy si� tego dowiem, to zrozumiem, dlaczego wybra�em Gaj� i Galaxi�, mimo �e oznacza to koniec istnienia ludzi jako niezale�nych jednostek, obdarzonych indywidualn� �wiadomo�ci. Przypuszczam, �e w�wczas b�d� wiedzia�, a nie tylko czu�, �e podj��em s�uszn� decyzj�, a je�li jest ona s�uszna � wzruszy� bezradnie ramionami � to niech b�dzie tak, jak ma by�.

��Je�li czujesz, �e tak si� sprawy maj� � rzek� Dom � i je�li czujesz, �e musisz odnale�� Ziemi�, to oczywi�cie pomo�emy ci w miar� naszych mo�liwo�ci. Ale ta pomoc b�dzie ograniczona. Na przyk�ad ja-my-Gaja nie wiemy, w jakim miejscu tej niezmiernie wielkiej przestrzeni, kt�ra tworzy Galaktyk�, znajduje si� Ziemia.

��Mimo to � powiedzia� Trevize � musz� szuka� Nawet je�li niesko�czona liczba gwiazd w Galaktyce sprawia, �e poszukiwania te wydaj� si� beznadziejne i nawet je�li b�d� musia� prowadzi� je samotnie.

Trevizego otacza�a ujarzmiona, �agodna natura Gai. Temperatura, jak zawsze, by�a umiarkowana, wia� przyjemny wietrzyk, kt�ry ch�odzi� cia�o, lecz nie zi�bi�. Po niebie leniwie przesuwa�y si� ob�oki, zas�aniaj�c od czasu do czasu s�o�ce, ale je�li w tym czy w innym miejscu planety zmniejszy si� znacz�co poziom wilgoci przypadaj�cej na metr kwadratowy powierzchni l�du, to bez w�tpienia spadnie odpowiednia ilo�� deszczu, aby wyr�wna� ubytek.

Drzewa ros�y w regularnych odst�pach, jak w sadzie. Bez w�tpienia by�o tak na ca�ej planecie. Na l�dach i w morzach �y�y organizmy ro�linne i zwierz�ce w takiej ilo�ci i w takiej r�norodno�ci, aby zosta�a zachowana r�wnowaga ekologiczna, a liczba osobnik�w poszczeg�lnych gatunk�w bez w�tpienia to zmniejsza�a si�, to zwi�ksza�a, utrzymuj�c si� na poziomie uznanym za optymalny� Odnosi�o si� to r�wnie� do ludzi.

Spo�r�d wszystkich przedmiot�w znajduj�cych si� w polu widzenia Trevizego tylko jeden nie pasowa� do ca�o�ci. Przedmiotem tym by� jego statek, �Odleg�a Gwiazda�. �Odleg�a Gwiazda� zosta�a dok�adnie oczyszczona i odnowiona przez grup� ludzkich sk�adnik�w Gai. Uzupe�niono zapasy �ywno�ci, odnowiono lub wymieniono osprz�towanie, sprawdzono dzia�anie przyrz�d�w mechanicznych. Trevize osobi�cie sprawdzi� komputer pok�adowy.

Nie trzeba by�o uzupe�nia� zapas�w paliwa, gdy� �Odleg�a Gwiazda� by�a jednym z kilku zaledwie statk�w o nap�dzie grawitacyjnym, jakimi dysponowa�a Fundacja. Statki tego typu czerpa�y energi� z og�lnego pola grawitacyjnego Galaktyki, a by�o jej do��, by mog�y z niej korzysta�, bez mierzalnego spadku intensywno�ci, wszystkie floty, jakie zdo�a zbudowa� ludzko��, i to przez wszystkie eony jej prawdopodobnego istnienia.

Trzy miesi�ce temu Trevize by� radnym na Terminusie. M�wi�c innymi s�owy, by� cz�onkiem cia�a ustawodawczego Fundacji i, ex officio, wa�n� osobisto�ci� w Galaktyce. Czy to naprawd� by�o zaledwie trzy miesi�ce temu? Trevizemu wydawa�o si�, �e od czasu, kiedy piastowa� t� funkcj�, kiedy interesowa�o go tylko to, czy wielki Plan Seldona dzia�a czy nie, czy g�adkie przej�cie Fundacji z roli planetarnej wioski do pot�gi galaktycznej zosta�o wcze�niej odpowiednio zaprogramowane czy nie, dzieli go p� �ycia. A mia� trzydzie�ci dwa lata.

Z drugiej wszak�e strony nic si� nie zmieni�o. Nadal by� radnym. Zachowa� sw�j status i przywileje, tyle tylko �e nie spodziewa� si�, by kiedykolwiek mia� powr�ci� na Terminusa i korzysta� z tego statusu i przywilej�w. Tak samo nie pasowa� do chaosu Fundacji, jak do porz�dku Gai. Nigdzie nie czu� si� w domu, wsz�dzie by� obcym.

Zacisn�� szcz�ki i ze z�o�ci� przeczesa� palcami swe czarne w�osy. Zanim zacznie marnowa� czas, rozpaczaj�c nad swym losem, musi znale�� Ziemi�. Je�li wyjdzie ca�o z tych poszukiwa�, to b�dzie mia� dosy� czasu, �eby siedzie� i u�ala� si� nad sob�. Zreszt� wtedy b�dzie mia�, by� mo�e, wi�cej powod�w ku temu.

Z tym niez�omnym postanowieniem cofn�� si� my�l� w przesz�o��

Trzy miesi�ce temu opu�ci� Terminusa razem z Janovem Peloratem, zdolnym, lecz naiwnym uczonym. Peloratem kierowa�o pragnienie odkrycia dawno zapomnianej Ziemi, a on, Trevize, traktowa� misj� Pelorata jako przykrywk� dla zrealizowania swych w�asnych plan�w. Nie znale�li Ziemi, ale za to znale�li Gaj� i Trevize zosta� zmuszony do podj�cia owej, brzemiennej w skutki, decyzji.

I oto teraz on, Trevize, obr�ci� si� niespodziewanie o sto osiemdziesi�t stopni i pragn�� znale�� Ziemi�.

Je�li chodzi o Pelorata, to on r�wnie� znalaz� co�, czego si� nie spodziewa�. Znalaz� t� ciemnow�os� i czarnook� Bliss, dziewczyn�, kt�ra by�a Gaj� w tym samym stopniu co Dom� w tym samym stopniu, co ziarnko piasku czy �d�b�o trawy. Pelorat, prze�ywaj�c drug� m�odo��, zakocha� si� w kobiecie dwa razy m�odszej od siebie i, co dziwniejsze, ta m�oda kobieta wydawa�a si� z tego cieszy�.

By�o to co prawda dziwne, ale Pelorat by� na pewno szcz�liwy i Trevize pomy�la� z rezygnacj�, �e ka�dy musi znale�� sw�j spos�b na szcz�cie. By�a to sprawa indywidualnych zapatrywa�, kt�re Trevize, przez sw�j wyb�r, usuwa� (z czasem) na zawsze z Galaktyki.

B�l znowu powr�ci�. �wiadomo�� decyzji, kt�r� podj��, kt�r� musia� podj��, doskwiera�a mu niczym otarty nask�rek na pi�cie, by�a�

��Golan!

Czyj� g�os przerwa� jego ponure rozmy�lania. Odwr�ci� si�, mru��c oczy przed promieniami s�o�ca.

��A, to ty, Janov � rzek� serdecznie, tym serdeczniej, �e nie chcia�, aby Pelorat domy�li� si�, �e co� go gn�bi. Zdoby� si� nawet na �art: � Widz�, �e uda�o ci si� oderwa� na chwil� od Bliss.

Pelorat potrz�sn�� g�ow�. �agodny wietrzyk potarga� jego jedwabiste, siwe w�osy, a jego d�uga, powa�na twarz zachowa�a sw�j skupiony wyraz.

��Prawd� m�wi�c, stary, to w�a�nie ona zasugerowa�a, �ebym si� z tob� spotka�, �eby� �eby pom�wi� z tob� o pewnej sprawie. To oczywi�cie nie znaczy, �ebym sam nie chcia� si� z tob� spotka�, ale wydaje si�, �e ona my�li szybciej ni� ja.

Trevize u�miechn�� si�.

��W porz�dku, Janov. Rozumiem, �e przyszed�e�, �eby si� ze mn� po�egna�.

��No, niezupe�nie. Prawd� m�wi�c, wprost przeciwnie. Golam kiedy odlatywali�my z Terminusa, chcia�em koniecznie znale�� Ziemi�. Po�wi�ci�em na to praktycznie ca�e �ycie.

��A ja to b�d� kontynuowa�. Teraz to jest moje zadanie.

��Tak, ale tak�e moje. Nadal moje.

��Ale� � Trevize machn�� r�k� pokazuj�c ca�y otaczaj�cy ich �wiat.

��Chc� lecie� z tob� � wyrzuci� z siebie nagle Pelorat.

Trevize by� zupe�nie zaskoczony.

��Chyba nie m�wisz tego powa�nie, Janov? Masz teraz Gaj�.

��Kiedy� do niej wr�c�, ale nie mog� pozwoli�, �eby� lecia� sam.

��Na pewno mo�esz. Potrafi� sam zadba� o siebie.

��Nie obra� si�, Golam ale za ma�o wiesz. To ja znam te mity i legendy. Mog� ci� poprowadzi�.

��I zostawisz Bliss? Co� takiego!

Policzki Pelorata pokry� rumieniec.

��W�a�ciwie, stary, to ja nie bardzo mam na to ochot�, ale ona powiedzia�a�

Trevize zmarszczy� brwi.

��To znaczy, �e ona chce si� ciebie pozby�, Janov. Obieca�a mi�

��Nie, nie rozumiesz. Pos�uchaj mnie, prosz�, Golan. Masz taki nieprzyjemny zwyczaj pochopnego wyci�gania wniosk�w, zanim wys�uchasz kogo� do ko�ca. Wiem, �e to twoja specjalno��, a w dodatku sprawia mi trudno�� wyra�anie si� zwi�li, ale�

��No dobrze � rzek� Trevize ju� spokojnie powiedz mi dok�adnie, o co chodzi Bliss. M�w tak, jak ci wygodnie, a ja obiecuj� cierpliwie wys�ucha� ci� do ko�ca.

��Dzi�kuj�. Je�li obiecujesz s�ucha� cierpliwie, to my�l�, �e uda mi si� powiedzie� to kr�tko. No wi�c, widzisz, Bliss te� chce lecie�.

��Bliss te� chce lecie�? � powt�rzy� Trevize. Zaraz, m�wi� spokojnie. Nie wybuchn�. Powiedz mi� a dlaczego to Bliss chce ze mn� lecie�? Jak widzisz, pytam spokojnie.

��Tego mi nie powiedzia�a. Chce o tym sama z tob� porozmawia�.

��No to dlaczego tu nie przysz�a, co?

��My�l� � rzek� Pelorat � powtarzam, my�l� �e ona chyba uwa�a, �e jej nie lubisz, Golam i �e chyba boi si� zbli�a� do ciebie. Zapewnia�em j�, jak mog�em, �e nie masz nic przeciw niej. Nie wierz�, �eby kto� m�g� o niej my�le� inaczej ni� dobrze. Mimo to wola�a, �ebym� jakby to powiedzie� poruszy� najpierw z tob� ten temat. Mog� jej powiedzie�, �e chcesz si� z ni� zobaczy�?

��Oczywi�cie, zaraz si� z ni� zobacz�.

��I b�dziesz zachowywa� si� spokojnie? Widzisz, stary, jej bardzo na tym zale�y. Powiedzia�a, �e to sprawa najwy�szej wagi i �e musi lecie� z tob�.

��Ale nie powiedzia�a dlaczego, prawda?

��Nie, ale je�li ona uwa�a, �e musi lecie�, to na pewno uwa�a tak Gaja.

��Co znaczy, �e nie mog� odm�wi�. Zgadza si�, Janov?

��Tak, Golam my�l�, �e nie mo�esz.

Po raz pierwszy w czasie swego kr�tkiego pobytu na Gai Trevize przekroczy� pr�g domu Bliss, kt�ry teraz s�u�y� r�wnie� Peloratowi.

Trevize obrzuci� wn�trze kr�tkim spojrzeniem. Domy na Gai by�y proste. Prawie zupe�ny brak jakichkolwiek kaprys�w pogody, umiarkowana przez okr�g�y rok temperatura w tej szeroko�ci geograficznej i �agodne ruchy tektoniczne, je�li w og�le musia�o do nich dochodzi�, sprawia�y, �e nie by�o potrzeby budowania dom�w chroni�cych ich mieszka�c�w przed gro�nym otoczeniem ani tworzenia wygodnych zak�tk�w po�r�d niego�cinnej przyrody. Ca�a planeta by�a, je�li mo�na tak powiedzie�, jednym wielkim domem daj�cym schronienie jej mieszka�com.

Dom Bliss, znajduj�cy si� wewn�trz owego planetarnego domu, by� ma�y, o oknach raczej przes�oni�tych ni� oszklonych. Nieliczne meble pe�ni�y funkcje �ci�le u�ytkowe. Na �cianach wisia�y zdj�cia holograficzne; jedno z nich przedstawia�o Pelorata z min� raczej zdumion� i zak�opotan�. Trevize skrzywi� usta, ale ukry� rozbawienie poprawiaj�c starannie sw�j pas.

Bliss obserwowa�a go uwa�nie. Nie u�miecha�a si�, jak to mia�a w zwyczaju. Z szeroko otwartymi, �adnymi oczami i w�osami opadaj�cymi na ramiona �agodn� fal�, wygl�da�a raczej powa�nie. Tylko pe�ne usta, mu�ni�te czerwon� pomadk�, o�ywia�y nieco jej twarz.

��Dzi�kuj�, �e przyszed�e�, Trev.

��Janov bardzo na to nalega�, Blissenobiarella.

Bliss u�miechn�a si� lekko.

��Dobra riposta. Je�li b�dziesz m�wi� mi Bliss, postaram si� zwraca� do ciebie pe�nym nazwiskiem, Trevize. � Zaj�kn�a si�, niemal niezauwa�alnie, przy drugiej sylabie.

Trevize uni�s� praw� r�k�: � To by�by dobry uk�ad. Rozumiem, �e macie zwyczaj u�ywania przy wyra�aniu my�li jednosylabowych cz�ci nazwiska, wi�c nie obra�� si�, je�li od czasu do czasu powiesz mi �Trev�. Mimo to b�d� czu� si� znacznie lepiej, je�li postarasz si� jak najcz�ciej zwraca� do mnie pe�nym nazwiskiem. W zamian za to ja b�d� ci m�wi� �Bliss�.

Trevize przygl�da� si� jej badawczo, jak zawsze, kiedy j� spotyka�. Jako jednostka, by�a m�od�, dwudziestoparoletni� kobiet�. Jednak jako cz�� Gai mia�a wiele tysi�cy lat. Nie mia�o to �adnego wp�ywu na jej wygl�d, ale mia�o wp�yw na spos�b, w jaki niekiedy m�wi�a, i na atmosfer�, kt�ra j� otacza�a. Czy chcia�by, �eby tak samo by�o z ka�dym cz�owiekiem? Nie! Na pewno nie, a jednak�

��Przejd� do sedna sprawy � powiedzia�a Bliss. � M�wi�e�, �e pragniesz znale�� Ziemi�

��M�wi�em o tym Domowi � rzek� Trevize, zdecydowany nie ulega� Gai i nie rezygnowa� �atwa ze swojego punktu widzenia.

��Owszem, ale m�wi�c o tym Domowi, m�wi�e� tym samym Gai, ka�dej jej cz�ci, a wi�c r�wnie�, na przyk�ad, mnie.

��S�ysza�a�, jak o ty m�wi�em?

��Nie, bo ci� nie s�ucha�am, ale gdybym p�niej chcia�a, to mog�abym sobie przypomnie� wszystko, co powiedzia�e�. Zostawmy to, prosz�, i id�my dalej� M�wi�e�, �e pragniesz znale�� Ziemi� i upiera�e� si�, �e to bardzo wa�ne. Nie rozumiem, dlaczego to takie wa�ne, ale skoro posiadasz dar trafnego wnioskowania, to ja-my-Gaja musimy przyj��, �e jest tak, jak m�wisz. Je�li ta misja ma kluczowe znaczenie dla twojej decyzji dotycz�cej Gai, to ma r�wnie� kluczowe znaczenie dla Gai, a w zwi�zku z tym Gaja musi polecie� z tob�, cho�by po to tylko, by spr�bowa� zapewni� ci ochron�.

��Kiedy m�wisz, �e musi polecie� ze mn� Gaja, to oczywi�cie masz na my�li siebie, prawda?

��Ja jestem Gaj� � odpar�a po prostu Bliss.

��Ale jest ni� te� wszystko inne na tej planecie. Dlaczego zatem musisz to by� ty? Dlaczego nie mia�aby ze mn� polecie� jaka� inna cz�stka Gai?

��Dlatego, �e chce lecie� z tob� Pel, a on nie by�by zadowolony, gdyby polecia�a z wami jaka� inna cz�stka.

Pelorat, kt�ry dot�d siedzia� dyskretnie na krze�le w innym ko�cu pokoju (plecami � jak zauwa�y� Trevize � do swej holograficznej podobizny), powiedzia� �agodnie:

��To prawda, Golan. Bliss jest moj� cz�ci� Gai.

Bliss nagle si� u�miechn�a:

��To nawet do�� podniecaj�ce by� ocenianym w ten spos�b, cho�, oczywi�cie, jest mi zupe�nie obcy taki styl my�lenia.

��No dobrze, zastan�wmy si�. � Trevize za�o�y� r�ce na kark i przechyli� si� z krzes�em do ty�u. Cienkie n�ki krzes�a zaskrzypia�y ostrzegawczo, wi�c doszed�szy do wniosku, �e mebel nie wytrzyma takiej zabawy, szybko opu�ci� je z powrotem na cztery nogi. � Czy je�li opu�cisz Gaj�, nadal b�dziesz jej cz�ci�?

��Niekoniecznie. Mog� si� od niej oddzieli�, na przyk�ad gdyby wygl�da�o na to, �e grozi mi niebezpiecze�stwo, kt�rego skutki mog�yby dotkn�� Gaj� albo gdyby by�a po temu inna wa�na przyczyna. Sta�oby si� tak jednak tylko w wyj�tkowej sytuacji. Normalnie b�d� nadal cz�ci� Gai.

��Nawet je�li zrobimy skok przez nadprzestrze�?

��Nawet wtedy, chocia� to troch� skomplikuje sprawy.

��Nie mog� powiedzie�, �ebym si� z tego cieszy�.

��Dlaczego?

Trevize zmarszczy� nos, jakby poczu� przykry zapach.

��To znaczy, �e je�li zrobi� czy powiem na swoim statku cokolwiek, co zobaczysz czy us�yszysz, to b�dzie to widziane czy s�yszane przez wszystkich na Gai.

��Jestem Gaj�, a wi�c Gaja us�yszy, zobaczy i poczuje wszystko, co ja us�ysz�, zobacz� i poczuj�. � No w�a�nie. Nawet ta �ciana zobaczy to, us�yszy i poczuje.

Bliss spojrza�a na �cian� i wzruszy�a ramionami.

��Tak, ta �ciana te�. Jej �wiadomo�� jest bardzo niewielka, a wi�c czuje ona i rozumie bardzo niewiele, ale przypuszczam, �e jej reakcj� na to, o czym teraz m�wimy, s� na przyk�ad jakie� zmiany na poziomie wewn�trzatomowym, kt�re umo�liwiaj� jej zespolenie si� z Gaj� w bardziej celowym dzia�aniu dla wsp�lnego dobra.

��A je�li zale�y mi na intymno�ci? Mo�e nie �ycz� sobie, �eby ta �ciana wiedzia�a, co robi� czy m�wi�?

Bliss mia�a wyra�nie zirytowan� min�. Wtedy nagle wtr�ci� si� Pelorat:

��S�uchaj, Golam nie chc� si� miesza�, bo nie wiem zbyt wiele o Gai, ale jestem ju� troch� czasu z Bliss i wydaje mi si�, �e zorientowa�em si� co nieco w tym wszystkim� Je�li znajdziesz si� w t�umie na Terminusie, to widzisz i s�yszysz wiele rzeczy. To i owo mo�esz zapami�ta�. Mo�e nawet, pod wp�ywem odpowiedniej stymulacji m�zgu, potrafi�by� odtworzy� swoje spostrze�enia, ale przewa�nie nie obchodzi ci� to, co si� wok� ciebie dzieje. Nie zwracasz na to uwagi. Nawet je�li w danej chwili zainteresuje ci� jaka� emocjonuj�ca scena z udzia�em obcych ci ludzi, to � je�li nie dotyczy to bezpo�rednio ciebie � zaraz o niej zapominasz. � Tak samo jest na pewno na Gai. Nawet je�li ca�a Gaja zna dok�adnie twoje sprawy, to nie znaczy, �e zwraca na to uwag�, �e j� to obchodzi� Mam racj�, Bliss?

��Nigdy nie my�la�am o tym w ten spos�b, Pel, ale jeste� bliski prawdy. Niemniej jednak ta intymno��, o kt�rej m�wi Trev� chcia�am powiedzie� Trevize� nie jest u nas w cenie. Prawd� m�wi�c, ja-my-Gaja nie potrafimy tego zrozumie�. Nie �yczy� sobie by� cz�ci�� nie chcie�, aby nas s�yszano� aby wiedziano, co robimy� aby odbierano nasze my�li� � Bliss potrz�sn�a energicznie g�ow�. M�wi�am ju�, �e w nag�ych przypadkach mo�emy si� odizolowa� od ca�o�ci, ale kto chcia�by �y� w ten spos�b, cho�by tylko przez godzin�!

��Ja � powiedzia� Trevize. � W�a�nie dlatego musz� znale�� Ziemi�. Musz� dowiedzie� si�, co, je�li w og�le by�o co� takiego, spowodowa�o, �e wybra�em dla ludzko�ci taki okropny los.

��Taki los nie jest wcale okropny, ale nie roztrz�sajmy ju� tej sprawy. Polec� z tob� nie jako szpieg, lecz jako przyjaciel i pomocnik. Gaja b�dzie z tob�, ale nie b�dzie ci� �ledzi�, lecz pomaga� ci.

��Gaja pomog�aby mi najbardziej, gdyby wskaza�a mi, gdzie jest Ziemia � rzek� ponuro Trevize.

Bliss wolno potrz�sn�a g�ow�.

��Gaja nie zna po�o�enia Ziemi. Dom ju� ci o tym m�wi�.

��Nie bardzo w to wierz�. W ko�cu musicie mie� jakie� zapiski. Dlaczego przez ca�y czas mojego pobytu tutaj nie mog�em ich ujrze�? Nawet je�li Gaja naprawd� nie wie, gdzie mo�e si� znajdowa� Ziemia, to mo�e ja m�g�bym znale�� w tych zapiskach jakie� wskaz�wki. Znam dosy� dobrze Galaktyk�, na pewno o wiele lepiej ni� Gaja. By� mo�e m�g�bym w waszych �r�d�ach znale�� jakie� aluzje, kt�re s� niezrozumia�e dla Gai.

��O jakich zapiskach m�wisz?

��O jakichkolwiek. O ksi��kach, filmach, nagraniach, hologramach, wytworach dawnych epok� czy ja wiem, co wy tu macie? Przez ca�y czas, odk�d tu jestem, nie widzia�em nic, co mo�na by uzna� za zapiski. A ty, Janov?

��Ja te� nie � odpar� Pelorat z oci�ganiem ale, prawd� m�wi�c, nie bardzo ich szuka�em.

��Ale ja szuka�em po cichu � rzek� Trevize � i nic nie znalaz�em. Nic! Mog� si� tylko domy�la�, �e ukryto je przede mn�. Zastanawiam si� dlaczego. Czy kto� mo�e mi to wyja�ni�?

Bliss zmarszczy�a czo�o i rzek�a ze zdziwieniem:

��Dlaczego nie zapyta�e� o to wcze�niej? Ja-my-Gaja niczego nie ukrywamy i nie opowiadamy �adnych k�amstw. K�amstwa mo�e opowiada� izol � jednostka wyizolowana z otoczenia. Jednostka jest ograniczona i strachliwa, w�a�nie dlatego, �e ograniczona. Ale Gaja jest organizmem obejmuj�cym ca�� planet�, ma ogromn� si�� umys�ow� i nie boi si� niczego. Opowiadanie k�amstw, tworzenie opis�w niezgodnych z rzeczywisto�ci� jest Gai zupe�nie niepotrzebne.

Trevize parskn��.

��Wobec tego dlaczego trzymacie mnie ca�y czas z dala od swoich zapisk�w? Podaj mi jakie� sensowne wyja�nienie.

��Oczywi�cie. � Wyci�gn�a przed siebie obie r�ce, d�o�mi do g�ry. � Nie mamy �adnych zapisk�w.

Pierwszy doszed� do siebie Pelorat. Wydawa� si� mniej zaskoczony ni� Trevize.

��Moja kochana � powiedzia� �agodnie � to zupe�nie niemo�liwe. Nie mo�e istnie� cywilizacja bez zapisk�w w jakiej� formie.

Bliss unios�a brwi.

��Zdaj� sobie z tego spraw�. To, co powiedzia�am, znaczy tylko tyle, �e nie mamy �adnych zapisk�w w rodzaju tych, o jakich m�wi Trev� Trevize i �e w�a�nie dlatego nie m�g� nic znale��. Nie mamy ani pism, ani druk�w, ani film�w, ani bank�w danych, niczego w tym typie. Nawet napis�w naskalnych. To wszystko. A poniewa� nie mamy nic z tych rzeczy, to jest zupe�nie naturalne, �e Trevize nic nie znalaz�.

��Je�li nie macie �adnych zapisk�w, kt�re potrafi�bym zidentyfikowa� jako zapiski, no to co wobec tego macie? � spyta� Trevize.

��Ja-my-Gaja mamy pami�� � odpar�a Bliss, wymawiaj�c s�owa starannie, jak gdyby zwraca�a si� do dziecka. � Ja zapami�tuj� i pami�tam.

��Co pami�tasz? � spyta� Trevize.

��Wszystko.

��Wszystkie dane?

��Oczywi�cie.

��Z jakiego czasu? Sprzed ilu lat?

��Z okresu tak d�ugiego, �e trudno to okre�li�. Sprzed bardzo, bardzo wielu lat.

��Mog�aby� poda� mi dane historyczne, biograficzne, geograficzne, naukowe? Nawet miejscowe plotki?

��Wszystko.

��Wszystko w tej ma�ej g��wce! � Trevize wskaza� ironicznie palcem na skro� Bliss.

��Nie � odpar�a. � Pami�� Gai nie ogranicza si� do tego, co zawiera ta akurat g�owa. Pos�uchaj � w tym momencie przybra�a oficjalny, nawet troch� surowy ton, jak gdyby przesta�a by� tylko sob� i sta�a si� amalgamatem r�nych jednostek � by� na pewno taki czas, zanim � zacz�a si� historia, kiedy ludzie byli na tyle prymitywni, �e cho� potrafili zapami�tywa� r�ne wydarzenia, to nie potrafili m�wi�. Potem wynaleziono mow�, kt�ra pos�u�y�a do wyra�ania wspomnie� i przekazywania ich innym. Potem wynaleziono pismo, aby utrwala� wspomnienia i przekazywa� je nast�pnym pokoleniom. W ca�ym post�pie technologicznym, kt�ry dokona� si� od tamtej pory, chodzi�o o to, aby uzyska� wi�cej miejsca dla przekazywania i przechowywania wspomnie� oraz u�atwi� wyszukiwanie i odtwarzanie tych wspomnie�, kt�re w danej chwili by�y potrzebne. Jednak�e z chwil�, kiedy ludzie po��czyli si� i utworzyli Gaj�, wszystko to sta�o si� nie potrzebne. Mo�emy wr�ci� do pami�ci, podstawowego systemu przechowywania danych, na kt�rym opiera si� ca�a reszta. Rozumiesz?

��Chcesz przez to powiedzie�, �e ca�kowita suma m�zg�w na Gai jest w stanie zapami�ta� wi�cej danych ni� jeden m�zg? � rzek� Trevize.

��Oczywi�cie.

��Ale je�li te wszystkie dane s� rozproszone w og�lnoplanetarnej pami�ci, to jaki po�ytek masz z nich ty, jako jedna cz�� Gai?

��Taki po�ytek, jakiego mo�esz zapragn��. Wszystko, co chc� wiedzie�, jest gdzie�, w czyim� m�zgu. Niekt�re informacje mog� by� w wielu m�zgach. Je�li s� to wiadomo�ci podstawowe, takie jak na przyk�ad znaczenie wyrazu �krzes�o�, to zawarte s� we wszystkich m�zgach. Ale nawet je�li jest to co� bardzo rzadkiego i specjalnego, co znajduje si� tylko w jakiej� jednej, ma�ej cz�ci m�zgu Gai, to je�li zajdzie taka potrzeba, mog� to sobie przypomnie�, chocia� trwa to troch� d�u�ej ni� wtedy, kiedy pami�� o czym� jest bardziej powszechna� Je�li chcesz dowiedzie� si� o czym�, o czym nie ma �adnych informacji w twoim m�zgu, to szukasz tego w odpowiednich ksi��kach, na ta�mach albo w komputerowych bankach danych. Ja natomiast szukam tego w zbiorowym umy�le Gai.

��A jak si� bronisz przed zalewem tych informacji? � spyta� Trevize. � Przecie� mog�yby wszystkie nap�yn�� do twego m�zgu i rozsadzi� ci g�ow�.

��Dlaczego szydzisz sobie ze mnie?

��Daj spok�j, Golam nie b�d� niemi�y � rzek� Pelorat.

Trevize popatrzy� na niego, potem na Bliss i z wolna rozchmurzy� si�. Wida� by�o, �e przychodzi mu to z trudem.

��Przepraszam � powiedzia�. � Czuj� si� przyt�oczony spoczywaj�c� na mnie odpowiedzialno�ci�. Chc� si� od niej uwolni�, ale nie wiem, jak to zrobi�. Dlatego mog�, nawet wbrew swoim intencjom, powiedzie� czasem co� przykrego. Ale je�li chodzi o moje pytanie, Bliss, to naprawd� chc� wiedzie�, jak sobie dajesz z tym rad�. W jaki spos�b udaje ci si� korzysta� z wiedzy zawartej w m�zgach innych bez zatrzymywania jej w twoim w�asnym m�zgu i przeci��ania jego pojemno�ci?

��Nie wiem, jak to si� dzieje, Trevize, tak samo jak ty nie wiesz dok�adnie o wszystkim, co dzieje si� w twoim m�zgu � odpar�a Bliss. � Przypuszczam, �e wiesz, jaka jest odleg�o�� od s�o�ca waszego uk�adu do najbli�szej gwiazdy, ale na pewno nie zawsze my�lisz o tym �wiadomie. Przechowujesz gdzie� t� informacj� i, je�li trzeba, przywo�ujesz j�. Je�li nie jest ci do niczego potrzebna, to z czasem mo�esz o niej zapomnie�, ale zawsze mo�esz od�wie�y� j�, zwracaj�c si� do jakiego� banku danych. M�zg Gai mo�na potraktowa� jako ogromny bank danych, z kt�rego mog� korzysta�, ale nie musz� zapami�tywa� �wiadomie �adnej konkretnej informacji, z kt�rej skorzysta�am. Skoro ju� wykorzystam jaki� fakt czy wiadomo��, to mog� sobie pozwoli� na to, �eby o nim czy o niej zapomnie�. Je�li ju� o tym mowa, to mog� tak� informacj� z powrotem umie�ci� w miejscu, z kt�rego j� zaczerpn�am.

��A ilu ludzi �yje na Gai, Bliss?

��Oko�o miliarda. Chcesz wiedzie�, ilu jest dok�adnie w tej chwili?

Trevize u�miechn�� si� ponuro.

��Rozumiem, �e je�li zechcesz, mo�esz zaraz dowiedzie� si�, jaka jest dok�adna liczba, ale wystarczy mi to, co poda�a� w przybli�eniu.

��Faktycznie � powiedzia�a Bliss � populacja jest sta�a i oscyluje wok� pewnej konkretnej liczby, kt�ra nieznacznie przekracza miliard. Rozszerzaj�c swoj� �wiadomo�� i hmm� �czuj�c� granice, jestem w stanie powiedzie�, o ile w danej chwili faktyczna liczba mieszka�c�w jest wi�ksza czy mniejsza od tego optimum. Nie potrafi� tego lepiej wyja�ni�. Trzeba by tego do�wiadczy�, �eby to zrozumie�.

��W ka�dym razie wydaje mi si�, �e miliard m�zg�w, z kt�rych pewna cz�� to m�zgi dzieci, to za ma�o, �eby pomie�ci� w pami�ci wszystkie informacje, kt�re potrzebne s� rozwini�tej i z�o�onej spo�eczno�ci.

��Ale ludzie nie s� jedynymi �ywymi istotami na Gai, Trev.

��Chcesz powiedzie�, �e informacje zawarte s� tak�e w m�zgach zwierz�t?

��M�zgi zwierz�t nie mog� przechowywa� takich ilo�ci informacji jak m�zg cz�owieka, a poza tym znaczna cz�� pojemno�ci m�zgu, i to zar�wno ludzkiego, jak i zwierz�cego, musi by� przeznaczona na wspomnienia indywidualne, kt�re s� u�yteczne prawie wy��cznie dla tego akurat sk�adnika �wiadomo�ci og�lnoplanetarnej, w kt�rego m�zgu si� znajduj�. Mimo to w m�zgach zwierz�t mo�na zgromadzi�, i gromadzi si�, znacz�ce ilo�ci danych. To samo zreszt� odnosi si� do tkanki ro�lin i mineralnej struktury planety.

��Mineralnej struktury planety? To znaczy do ska� i �a�cuch�w g�rskich?

��Tak, a w przypadku pewnych rodzaj�w danych, r�wnie� do oceanu i atmosfery. One te� sk�adaj� si� na Gaj�.

��Ale co mo�e przechowa� przyroda nieo�ywiona?

��Bardzo du�o. Nat�enie informacji jest niskie, ale pojemno�� og�lna jest tak du�a, �e wi�ksza cz�� ca�kowitej wiedzy Gai zawarta jest w jej ska�ach. Z drugiej strony, uzyskanie informacji zgromadzonych w ska�ach czy zast�pienie ich innymi zabiera troch� wi�cej czasu, tak �e s� one idealnym miejscem dla przechowywania martwych � je�li mo�na tak powiedzie� � danych, to znaczy, z kt�rych normalnie bardzo rzadko si� korzysta.

��A co si� dzieje, kiedy umiera kto�, kogo m�zg zawiera dane du�ej wagi?

��Dane te nie gin�. Co prawda, w miar� jak m�zg po �mierci ulega powoli dezorganizacji, dane te ulatniaj� si�, ale jest dosy� czasu, aby umie�ci� je w pami�ci innych cz�ci Gai. Z kolei dzieci, rozwijaj�c si� z wiekiem, snuj� nie tylko w�asne my�li i gromadz� osobiste wspomnienia, ale te� m�zgi ich karmione s� odpowiedni� wiedz� z innych �r�de�. To, co nazwa�by� edukacj�, u mnie, u nas na Gai jest ca�kowicie automatyczne.

��Naprawd�, Golan � rzek� Pelorat � wydaje mi si�, �e wiele przemawia na korzy�� tej idei �ywego �wiata.

Trevize zerkn�� z ukosa na swego rodaka.

��Jestem tego pewien, Janov, ale wcale mnie to nie zachwyca. Ta planeta, jakkolwiek du�a i zr�nicowana, to jeden m�zg. Tylko jeden! Ka�dy nowy m�zg, jak tylko si� pojawi, zostaje wtopiony w ca�o��. Gdzie tu mo�liwo�� niezgody, gdzie szansa na opozycj�? Kiedy my�lisz o ludzkiej historii, to my�lisz o pojedynczych ludzkich istnieniach, o indywidualno�ciach, kt�rych pogl�dy mog� by� pot�piane przez spo�ecze�stwo, ale kt�re w ko�cu zwyci�aj� i zmieniaj� �wiat. A jak� szans� mieliby na Gai wielcy buntownicy naszej historii?

��U nas te� istnieje wewn�trzny konflikt � powiedzia�a Bliss. � Nie ka�dy element Gai musi podziela� opini� powszechn�.

��Ale ten konflikt musi by� bardzo ograniczony � rzek� na to Trevize. � Organizm nie mo�e by� zanadto wewn�trznie sk��cony, gdy� nie funkcjonowa�by sprawnie. Je�li post�p i rozw�j nie zosta�y w og�le ca�kowicie zatrzymane, to na pewno musia�y zosta� spowolnione. Czy mamy narzuci� to ca�ej Galaktyce? Ca�ej ludzko�ci?

��Czy�by� kwestionowa� teraz swoj� w�asn� decyzj�? � spyta�a Bliss, nie okazuj�c �adnych emocji. � Zmieni�e� zdanie i uwa�asz, �e Gaja proponuje ludziom niedobr� przysz�o��?

Trevize zacisn�� usta i zastanawia� si� przez chwil�. W ko�cu powiedzia� wolno:

��Chcia�bym zmieni� zdanie, ale� jeszcze nie teraz. Podj��em tamt� decyzj� na jakiej� podstawie, dzia�aj�c pod�wiadomie, i dop�ki nie dowiem si�, co wp�yn�o na to, �e dokona�em takiego w�a�nie wyboru, co to by�a za podstawa, nie potrafi� z pe�nym przekonaniem zdecydowa� si�, czy podtrzyma� tamt� decyzj�, czy j� zmieni�. Wr��my zatem do sprawy Ziemi.

��Bo czujesz, �e tam dowiesz si�, co by�o podstaw� twojej decyzji, tak?

��Tak w�a�nie czuj� No wi�c Dom utrzymuje, �e Gaja nie zna po�o�enia Ziemi. Domy�lam si�, �e jeste� tego samego zdania.

��Oczywi�cie, �e tak. Jestem tak samo Gaj�, jak on.

��I nie ukrywasz nic przede mn�? To znaczy �wiadomie?

��Oczywi�cie, �e nie. Nawet gdyby Gaja mog�a k�ama�, to nie ok�amywa�aby ciebie. Nasz los zale�y od twoich decyzji. Chcemy, �eby by�y one trafne, a to wymaga, �eby opiera�y si� na prawdzie.

��W takim razie � powiedzia� Trevize � skorzystajmy z waszej pami�ci. Sprawd�, jak daleko si�ga pami�� waszego �wiata.

Bliss zawaha�a si�. Przez chwil� patrzy�a na niego pustym wzrokiem, jak gdyby znajdowa�a si� w transie. Potem powiedzia�a:

��Pi�tna�cie tysi�cy lat wstecz.

��Dlaczego zawaha�a� si�?

��Potrzeba na to by�o troch� czasu. Stare, naprawd� stare wspomnienia znajduj� si� prawie w ca�o�ci w korzeniach g�r i na wydobycie ich stamt�d potrzeba troch� czasu.

��A wi�c pi�tna�cie tysi�cy lat wstecz? To wtedy za�o�ono Gaj�?

��Nie, zgodnie z tym, co nam wiadomo, nast�pi�o to jakie� trzy tysi�ce lat wcze�niej�

��Dlaczego nie masz pewno�ci? Czy ty � albo Gaja � nie pami�tasz?

��To wydarzy�o si�, zanim Gaja rozwin�a si� na tyle, �e pami�� sta�a si� zjawiskiem og�lnoplanetarnym.

��Ale zanim dosz�o do tego, �e mogli�cie zacz�� polega� na waszej zbiorowej pami�ci, na Gai musia�y znajdowa� si� jakie� zapiski. Zapiski w normalnym znaczeniu tego s�owa, Bliss � nagrania, filmy, pisma i tak dalej.

��Przypuszczam, �e tak istotnie by�o, ale nie mog�y przetrwa� tyle czasu.

��Mog�y zosta� skopiowane albo, jeszcze lepiej, ich tre�� mog�a zosta� utrwalona w pami�ci zbiorowej, gdy ju� osi�gn�li�cie ten etap.

Bliss zmarszczy�a czo�o. Znowu si� zawaha�a, tym razem d�u�ej.

��Nie mog� znale�� nawet �ladu tych wcze�niejszych zapisk�w.

��A dlaczego?

��Nie wiem, Trevize. Przypuszczam, �e okaza�y si� niezbyt wa�ne. My�l�, �e zanim zorientowano si�, �e te wczesne, niepami�ciowe zapiski niszczej�, zdecydowano, �e s� one zbyt archaiczne i w zwi�zku z tym niepotrzebne.

��Nie wiesz tego. Przypuszczasz, my�lisz, ale nie wiesz na pewno. Gaja nie wie tego.

Bliss spu�ci�a oczy. � Musi by� tak, jak powiedzia�am.

��Musi? Ja nie jestem cz�ci� Gai, wi�c nie musz� przypuszcza� tego, co przypuszcza Gaja. To przyk�ad na to, jak wa�na jest niezale�no��. Ja, cz�owiek niezale�ny, izol � jak m�wisz � przypuszczam co� zupe�nie innego.

��Co przypuszczasz?

��Przede wszystkim jednego jestem pewien. Ot� jest zupe�nie niemo�liwe, �eby kwitn�ca cywilizacja zniszczy�a swe wczesne zapiski, �wiadectwa swej przesz�o�ci. Nie tylko nie uwa�a�aby ich za niepotrzebne nikomu prze�ytki, ale traktowa�aby je z niezwyk�ym szacunkiem i robi�aby wszystko, �eby je zachowa�. Je�li zapiski z czas�w, kiedy Gaja nie by�a jeszcze jednym organizmem, zosta�y zniszczone, to na pewno wasi przodkowie nie zrobili tego z w�asnej woli.

��No to jak to wyja�nisz?

��Wszystkie wzmianki na temat Ziemi, kt�re znajdowa�y si� w Bibliotece na Trantorze zosta�y usuni�te przez kogo� czy przez co� spoza Drugiej Fundacji. Czy zatem nie mog�o by� tak, �e r�wnie� tu, na Gai, wszystkie wzmianki dotycz�ce Ziemi zosta�y usuni�te przez kogo� nie b�d�cego Gaj�, nie nale��cego do Gai?

��A sk�d wiesz, �e te stare zapiski dotyczy�y Ziemi?

��Powiedzia�a�, �e Gaja zosta�a za�o�ona przynajmniej osiemna�cie tysi�cy lat temu. W tym czasie nie istnia�o jeszcze Imperium Galaktyczne, ludzie dopiero kolonizowali Galaktyk�, a planet�, od kt�rej si� to wszystko zacz�o, by�a Ziemia. Pelorat na pewno to potwierdzi.

Pelorat, zaskoczony niespodziewanym zaproszeniem do rozmowy, chrz�kn�� i powiedzia�:

��Tak m�wi� legendy, kochanie. Traktuj� te legendy powa�nie i, tak jak Golan Trevize, my�l�, �e pierwotnie rodzaj ludzki zamieszkiwa� tylko jedn� planet�, w�a�nie Ziemi�. Pierwsi osadnicy pochodzili z Ziemi.

��Je�li zatem � podj�� na nowo Trevize � Gaja zosta�a za�o�ona w czasach, kiedy podr�e przez nadprzestrze� by�y jeszcze nowo�ci�, to jest bardzo prawdopodobne, �e za�o�yli j� przybysze z Ziemi, a przynajmniej z jakiego� niezbyt starego �wiata, kt�ry zosta� nied�ugo przedtem skolonizowany przez Ziemian. Z tego wzgl�du zapiski z czas�w, kiedy zak�adano Gaj� i z pierwszych kilku tysi�cleci po jej za�o�eniu musia�y zawiera� informacje na temat Ziemi i Ziemian. I zapiski te zagin�y. Co� musi troszczy� si� o to, �eby w �adnych �r�d�ach w Galaktyce nie by�o nawet wzmianki o Ziemi. A je�li tak, to musi by� jaki� pow�d, dla kt�rego to robi.

��To tylko domys�y, Trevize � powiedzia�a z oburzeniem Bliss. � Nie masz na to �adnego dowodu.

��Ale to przecie� Gaja ca�y czas utrzymuje, �e mam szczeg�lny talent wyci�gania w�a�ciwych wniosk�w z analizy sk�pych danych. A wi�c je�li twierdz�, �e jest tak a nie inaczej, to nie gadaj mi, �e nie mam �adnych dowod�w.

Bliss nic na to nie odpowiedzia�a.

��Tym bardziej wi�c nale�y znale�� Ziemi�. Chc� wystartowa�, jak tylko �Odleg�a Gwiazda� b�dzie gotowa do podr�y. Nadal chcecie ze mn� lecie�?

��Tak � odpar�a natychmiast Bliss.

��Tak � zawt�rowa� jej Pelorat.

Kiedy zamkn�a si� za nimi pokrywa luku, Trevize poczu� si� tak, jakby wyzwoli� si� od gniot�cej mu piersi zmory. No, mo�e zmora to za mocne okre�lenie, ale w ka�dym razie by�o to co� nienormalnego, co utrudnia�o mu swobodne oddychanie.

Zdawa� sobie doskonale spraw�, �e w osobie Bliss zosta� z nim jaki� element tej nienormalno�ci. Dop�ki by�a ona na statku, dop�ty by�a tam te� Gaja. Jednak mimo to on r�wnie� by� prze�wiadczony, �e jej obecno�� na statku jest konieczna. Znowu zacz�a dzia�a� �czarna skrzynka�. Mia� nadziej�, �e nigdy nie dojdzie do tego, �e zacznie jej zbytnio ufa�.

Rozejrza� si� z zadowoleniem po statku. Od chwili kiedy Harla Branno, burmistrz Fundacji, zmusi�a go, aby uda� si� w przestrze� w charakterze �ywego piorunochronu i �ci�gn�� na siebie grom ze strony tych, kt�rzy jej zdaniem zagra�ali Fundacji, by� to jego statek. Wykona� ju� wprawdzie zadanie, ale nie mia� zamiaru zwr�ci� statku. �Odleg�a Gwiazda� by�a nadal jego statkiem.

Nale�a�a do niego zaledwie od kilku miesi�cy, ale wydawa�a mu si� domem. Sw�j prawdziwy dom na Terminusie pami�ta� jak przez mg��.

Terminus! Po�o�ony na skraju Galaktyki, by� jednak centrum Fundacji, kt�rej przeznaczeniem, zgodnie z Planem Seldona, by�o utworzenie za p� tysi�ca lat drugiego, pot�niejszego ni� pierwsze, imperium galaktycznego. I oto on, Trevize, udaremni� ten plan. Swoj� w�asn� decyzj� sprowadzi� rol� Fundacji do zera, umo�liwiaj�c powstanie spo�ecze�stwa zupe�nie nowego rodzaju, stwarzaj�c warunki do uformowania si� zupe�nie nowej formy �ycia, do przera�aj�cej rewolucji � najwi�kszej ze wszystkich, kt�re mia�y miejsce od czasu wykszta�cenia si� organizm�w wielokom�rkowych.

Teraz rozpoczyna� podr�, kt�ra mia�a mu dostarczy� dowod�w na to (lub przeciw temu), �e post�pi� s�usznie.

Stwierdzi� nagle ze z�o�ci�, �e zamiast przyst�pi� do dzia�ania, pogr��y� si� w rozmy�laniach. Otrz�sn�� si� i szybko przeszed� do sterowni. Komputer by� na swoim miejscu. Ca�y a� l�ni�, l�ni�o wszystko wok�, dok�adnie wyczyszczone i wypucowane. Sprawdzi� na chybi� trafi� kilka przycisk�w. Wszystkie dzia�a�y bez zarzutu, wydawa�o si� nawet, �e lepiej ni� przedtem. System wentylacyjny pracowa� bez najl�ejszego szmeru, tak �e musia� potrzyma� r�k� nad otworami, aby si� upewni�, czy rzeczywi�cie przep�ywa przez nie strumie� powietrza.

Kr��ek �wiat�a na p�ycie sto�u jarzy� si� zach�caj�co. Trevize dotkn�� go i �wiat�o zala�o ca�� p�yt�, ukazuj�c zarysy wg��bie� na d�onie. Zaczerpn�� g��boko powietrza i dopiero wtedy u�wiadomi� sobie, �e na chwil� wstrzyma� oddech. tajanie nie mieli poj�cia o technice, kt�r� dysponowa�a Fundacja i mogli niechc�cy uszkodzi� komputer. Jak dot�d, wszystko by�o w porz�dku � wg��bienia na d�onie by�y nienaruszone.

Zasadniczy sprawdzian mia� si� jednak zacz�� dopiero z chwil�, kiedy umie�ci we wg��bieniach swe d�onie. Przez chwil� waha� si�. Zorientowa�by si� prawie natychmiast, gdyby co� nie by�o w porz�dku, ale� co m�g�by w takiej sytuacji zrobi�? Musia�by dla naprawy komputera wr�ci� na Terminusa, a by� prawie pewien, �e gdyby to zrobi�, Branno nie pozwoli�aby mu odlecie�. A gdyby zosta� na Terminusie�

Czu� gwa�towne bicie serca. Nie by�o sensu przed�u�a� tej niepewno�ci.

Wysun�� szybko r�ce przed siebie i po�o�y� je we wg��bieniach. Natychmiast poczu� �agodny, ciep�y u�cisk, jak gdyby jego d�onie znalaz�y si� w innych d�oniach. Jego zmys�y spot�gowa�y si� i m�g� nimi si�gn�� poza statek. Widzia� Gaj� wok� siebie, z przodu, z bok�w i z ty�u, widzia� wilgotn� ziele� pokrywaj�cej j� trawy i Gajan, kt�rzy nadal stali doko�a statku. Kiedy wyrazi� w my�li �yczenie, �e chce spojrze� do g�ry, zobaczy� chmury. Zapragn�� spojrze� poza chmury i w tej samej chwili ujrza� czyste, b��kitne niebo, na kt�rym �wieci�o s�o�ce Gai. W odpowiedzi na nast�pne �yczenie b��kit rozst�pi� si� i Trevize zobaczy� gwiazdy.

Star� ten obraz, wyrazi� inne �yczenie i ujrza� Galaktyk� niczym ogie� sztuczny w skr�cie perspektywicznym. Sprawdzi� obraz komputerowy, reguluj�c jego ustawienie, odwracaj�c pozorny up�yw czasu i obracaj�c go najpierw w jedn�, a potem w drug� stron�. Zlokalizowa� s�o�ce Sayshell, najbli�sz� od Gai du�� gwiazd�, potem s�o�ce Terminusa, a potem Trantora. Podr�owa� z gwiazdy na gwiazd� po mapie Galaktyki, kt�ra zakodowana byka we wn�trzu komputera.

Wreszcie cofn�� r�ce i na powr�t znalaz� si� w rzeczywistym �wiecie. Dopiero wtedy zda� sobie spraw� z faktu, �e przez ca�y czas sta� pochylony nad komputerem, aby mie� z nim kontakt. Zesztywnia�y mu plecy, wi�c zanim usiad�, musia� rozprostowa� mi�nie.

Patrzy� na komputer z uczuciem ulgi. Urz�dzenie dzia�a�o bez zarzutu. Je�li co� si� w og�le zmieni�o, to tylko na korzy��, wydawa�o mu si� bowiem, �e komputer reaguje na jego polecenia jeszcze szybciej ni� przedtem. Dla uczucia, kt�re go wype�nia�o, nie znajdowa� innego okre�lenia ni� mi�o��. W ko�cu, kiedy ujmowa� �jego d�onie� (nie chcia� przyzna� sam przed sob�, �e my�li o tym jako o �jej d�oniach�), ka�de z nich by�o cz�ci� drugiego, a jego wola kierowa�a pot�niejsz� osobowo�ci�, by�a jej cz�ci� i do�wiadcza�a tego. On i komputer musieli w pewnym stopniu czu� to (pomy�la� niespodziewanie dla siebie samego i zdenerwowa� si�), co czuje, w znacznie wi�kszym stopniu, Gaja.

Potrz�sn�� g�ow�. Nie! W ich przypadku to on, Trevize, sprawowa� ca�kowit� kontrol�. Komputer by� mu absolutnie podporz�dkowany.

Podni�s� si� i przeszed� do ma�ego pomieszczenia spe�niaj�cego rol� kuchni i jadalni. By�y tam obfite zapasy r�nego jad�a, z odpowiednimi urz�dzeniami do ch�odzenia i szybkiego podgrzewania potraw. Zdo�a� ju� wcze�niej zauwa�y�, �e ksi��kofilmy w jego kabinie by�y ustawione w takim porz�dku, w jakim je zostawi�, i by� prawie pewien, nie � ca�kowicie pewien, �e biblioteka Pelorata zosta�a odpowiednio zabezpieczona. Gdyby by�o inaczej, to na pewno do tej pory ju� by si� o tym od niego dowiedzia�.

Pelorat! To mu o czym� przypomnia�o. Wszed� do jego kabiny.

��Czy znajdzie si� tu miejsce dla Bliss, Janov? � spyta�.

��Tak, tak, oczywi�cie.

��Mog� przeznaczy� salon na sypialni� dla niej.

Bliss spojrza�a na niego szeroko otwartymi oczami.

��Nie chc� osobnej sypialni. To, �e mog� tu zosta� z Pelem, zupe�nie mi odpowiada. Ale my�l�, �e kiedy b�d� potrzebowa�a, b�d� te� mog�a korzysta� z innych pomieszcze�. Na przyk�ad z salki gimnastycznej.

��Oczywi�cie. Ze wszystkich pomieszcze�, z wyj�tkiem mojej kabiny.

��Dobrze. W�a�nie taki uk�ad bym zaproponowa�a, gdyby to ode mnie zale�a�o. Naturalnie ty nie b�dziesz wchodzi� do naszej kabiny.

��Naturalnie � powiedzia� Trevize, spogl�daj�c pod nogi i widz�c, �e prawie przest�pi� pr�g kabiny. Cofn�� si� o p� kroku i rzek� ponuro:

��To nie jest apartament na miesi�c miodowy, Bliss.

��Bior�c pod uwag� jego skromne rozmiary, cho� Gaja powi�kszy�a je o po�ow�, powiedzia�abym, �e w�a�nie jest.

Trevize stara� si� ukry� u�miech.

��B�dziecie musieli bardzo zaprzyja�ni� si� ze sob�.

��Ju� to zrobili�my � powiedzia� Pelorat, wyra�nie za�enowany tematem rozmowy � ale m�g�by�, stary, zostawi� nam samym za�atwienie tych spraw.

��Kiedy w�a�nie nie mog� � powiedzia� wolno Trevize. � Chc�, �eby by�o jasne, �e te pomieszczenia nie zosta�y przygotowane z my�l� o miesi�cu miodowym. Mo�ecie sobie robi�, co chcecie za obop�ln� zgod�, ale musicie sobie u�wiadomi�, �e nie ukryjecie waszych intymnych spraw. Mam nadziej�, Bliss, �e mnie rozumiesz.

��S� tu drzwi � odpar�a Bliss � i my�l�, �e nie b�dziesz nam przeszkadza�� to znaczy z wyj�tkiem jakich� nag�ych wypadk�w.

��Oczywi�cie, �e nie b�d�. Ale to pomieszczenie nie jest d�wi�koszczelne.

��Chcesz przez to powiedzie� � rzek�a Bliss �e b�dziesz zupe�nie wyra�nie s�ysza� ka�d� nasz� rozmow� i ka�dy g�o�niejszy ruch, kt�ry wykonamy, uprawiaj�c mi�o��.

��Tak, to w�a�nie chc� powiedzie�. W zwi�zku z tym podejrzewam, �e b�dziecie musieli ograniczy� swoje zap�dy. B�dzie to dla was na pewno nieprzyjemne i przykro mi z tego powodu, ale taka jest sytuacja.

Pelorat chrz�kn�� i powiedzia� cicho:

��Prawd� m�wi�c, Golam ja ju� wcze�niej stan��em przed tym problemem. Zdajesz sobie spraw�, �e wszystko, co prze�ywa Bliss, kiedy jest ze mn�, jest prze�ywane przez ca�� Gaj�.

��My�la�em o tym, Janov � rzek� Trevize z min� �wiadcz�c� o tym, �e walczy ze sob�, �eby si� nie skrzywi�. � Nie chcia�em ci jednak o tym m�wi� na wszelki wypadek, gdyby ci to samemu nie przysz�o do g�owy.

��Ale, niestety, przysz�o � powiedzia� Pelorat.

��Nie przesadzaj, Trevize � powiedzia�a Bliss. � W ka�dej chwili tysi�ce ludzi na Gai uprawiaj� mi�o��, a miliony oddaj� si� jedzeniu, piciu czy innym przyjemnym czynno�ciom. W wyniku tego powstaje og�lna aura rozkoszy, kt�ra otacza Gaj�, a kt�r� czuje jej ka�da cz��. Zwierz�ta ni�sze, ro�liny i minera�y te� maj� swoje, odpowiednio mniejsze przyjemno�ci, dzi�ki kt�rym r�wnie� one maj� sw�j udzia� w tym og�lnym uczuciu rado�ci, kt�re zawsze odczuwa Gaja we wszystkich swoich cz�ciach, a kt�re jest zupe�nie nieznane innym �wiatom.

��My mamy swoje indywidualne przyjemno�ci, kt�rymi mo�emy, je�li chcemy, dzieli� si� do pewnego stopnia z innymi albo zachowa� je dla siebie powiedzia� Trevize.

��Gdyby� m�g� cho� raz do�wiadczy� tego, co my czujemy, to przekona�by� si�, jak ubodzy jeste�cie pod tym wzgl�dem.

��A sk�d mo�esz wiedzie�, co my czujemy?

��Nie trzeba tego wiedzie�, �eby doj�� do wniosku, �e przyjemno��, w kt�rej maj� udzia� wszyscy jest bardziej intensywna ni� przyjemno��, kt�ra jest dost�pna tylko dla pojedynczej, wyizolowanej z otoczenia jednostki.

��By� mo�e, ale nawet je�li moje przyjemno�ci s� ubogie, to wol� zadowoli� si� nimi, ale za to mie� je tylko dla siebie i pozosta� sob� ni� by� krewnym jakiej� ska�y.

��I po co te drwiny? � spyta�a Bliss. � Cenisz sobie ka�dy mineralny kryszta� znajduj�cy si� w twoich ko�ciach czy w z�bach i za nic nie chcia�by�, �eby kt�ry� z nich zosta� uszkodzony, chocia� ich �wiadomo�� nie jest wi�ksza ni� �wiadomo�� przeci�tnego kryszta�u skalnego tej samej wielko�ci.

��Owszem, to prawda � zgodzi� si� niech�tnie Trevize � ale zeszli�my z tematu. Nie obchodzi mnie, Bliss, nic a nic to, czy Gaja ma udzia� w twoich rozkoszach, ale ja nie chc� w nich uczestniczy�. B�dziemy tu mieszkali blisko siebie i nie chc� by� nawet biernym uczestnikiem waszych przyjemno�ci.

��Nie ma si� o co spiera�, przyjacielu � odezwa� si� Pelorat. � Mnie zale�y tak samo jak tobie na tym, �eby twoje prawo do intymno�ci nie zosta�o pogwa�cone. Zreszt� moje te�. Bliss i ja b�dziemy na to uwa�ali. Prawda, Bliss?

��B�dzie tak, jak chcesz, Pel.

��W ko�cu � ci�gn�� Pelorat � b�dziemy przypuszczalnie sp�dza� o wiele wi�cej czasu na planetach ni� w przestrzeni, a na planetach jest wi�cej okazji do prawdziwej intymno�ci.

��Nie obchodzi mnie, co b�dziecie robi� na planetach � przerwa� mu Trevize � ale na tym statku ja rz�dz�.

��Oczywi�cie � odpar� Pelorat.

��No to skoro ju� to wyja�nili�my, pora lecie�.

��Zaczekaj! � Pelorat chwyci� Trevizego za r�kaw. � Dok�d lecie�? Ani ty, ani ja, ani Bliss nie wiemy, gdzie znajduje si� Ziemia. Tw�j komputer te� nie, bo ju� dawno temu powiedzia�e� mi, �e nie ma w nim �adnych danych na temat Ziemi. Co zatem zamierzasz zrobi�? Nie mo�esz przecie� lecie� na o�lep ani tu�a� si� bez �adnego planu po przestrzeni.

W odpowiedzi Trevize u�miechn�� si� z prawdziw� satysfakcj�. Po raz pierwszy, od czasu kiedy wpad� w r�ce Gai, czu� si� panem swego losu.

��Zapewniam ci�, Janov � powiedzia� � �e nie mam najmniejszego zamiaru tu�a� si� po przestrzeni. Wiem dok�adnie, dok�d chc� lecie�.

Pelorat wszed� cicho do sterowni, nie doczekawszy si� odpowiedzi na swe nie�mia�e pukanie. Trevize by� tak poch�oni�ty obserwowaniem gwiazd, �e nawet go nie zauwa�y�.

��Golan� � odezwa� si� Pelorat i umilk�.

Trevize podni�s� g�ow�.

��A, to ty, Janov� Siadaj� A gdzie Bliss?

���pi� Widz�, �e jeste�my ju� w przestrzeni.

��Dobrze widzisz. � Trevize nie by� zaskoczony zdumieniem Pelorata. Znajduj�c si� na statku o nap�dzie grawitacyjnym, nie spos�b by�o zorientowa� si�, kiedy statek startuje. Startowi nie towarzyszy�y bowiem �adne efekty b�d�ce skutkiem dzia�ania si�y bezw�adu � nie odczuwa�o si� ani przyspieszenia, ani wibracji, a w dodatku wszystko odbywa�o si� bezg�o�nie.

Posiadaj�c zdolno�� uniezale�nienia si�, nawet ca�kowitego, od zewn�trznych p�l grawitacyjnych, �Odleg�a Gwiazda� mog�a wznie�� si� nad powierzchni� ka�dej planety zupe�nie tak, jak gdyby unosi�a si� na falach jakiego� kosmicznego morza, a w czasie kiedy si� to odbywa�o, dzia�anie si�y ci�ko�ci wewn�trz statku nie ulega�o, paradoksalnie, �adnym zmianom.

Kiedy statek znajdowa� si� jeszcze w atmosferze, nie by�o oczywi�cie potrzeby przyspieszania, a wi�c nie s�ysza�o si� �wistu powietrza, przez kt�re szybko przedziera� si� statek, i nie odczuwa�o si� wywo�anej jego oporem wibracji. Natomiast po wyj�ciu z atmosfery mo�na by�o nawet gwa�townie przyspieszy�, gdy� nie powodowa�o to absolutnie �adnych niemi�ych dozna� u za�ogi.

By� to szczyt komfortu i Trevize nie wyobra�a� sobie, �eby � dop�ki ludzie nie odkryj� sposobu przemieszczania si� przez nadprzestrze� bez pomocy statk�w i bez obawy o to, �e znajduj�ce si� w pobli�u pola grawitacyjne mog� by� zbyt silne � mo�na by�o w tym wzgl�dzie jeszcze co� udoskonali�. Teraz jednak �Odleg�a Gwiazda� b�dzie musia�a przez kilka dni oddala� si� od s�o�ca Gai, zanim jego pole grawitacyjne os�abnie na tyle, by mogli spr�bowa� wykona� skok.

��S�uchaj, stary � rzek� Pelorat � czy mog� z tob� przez chwil� porozmawia�? Nie jeste� za bardzo zaj�ty?

��Sk�d�e! Wszystkim zajmie si� komputer, je�li dam mu odpowiednie polecenia. Czasami zdaje si� nawet odgadywa�, jakie to b�d� polecenia i spe�nia je, zanim zd��� je wypowiedzie�. � Pog�adzi� pieszczotliwie p�yt� biurka.

��Bardzo si� zaprzyja�nili�my, Golam przez ten kr�tki okres, kiedy si� znamy, cho� musz� przyzna�, �e mnie ten okres wcale nie wydaje si� kr�tki. Tyle si� w tym czasie wydarzy�o. Kiedy pomy�l� o swoim, dosy� ju� przecie� d�ugim �yciu, to uderza mnie, �e po�owa wydarze�, w kt�rych przysz�o mi uczestniczy�, mia�a miejsce w kilku ostatnich miesi�cach. Tak mi si� przynajmniej wydaje. By�bym nawet got�w pomy�le�, �e�

Trevize przerwa� mu ruchem r�ki:

��Janov, jestem pewien, �e odbiegasz od tematu. Zacz��e� od tego, �e w kr�tkim czasie bardzo si� zaprzyja�nili�my. Owszem, to prawda. 1 nadal jeste�my przyjaci�mi. Skoro ju� o tym mowa, to Bliss znasz jeszcze kr�cej, a zaprzyja�ni�e� si� z ni� nawet bardziej ni� ze mn�.

��No, to oczywi�cie zupe�nie co innego � rzek� Pelorat, chrz�kaj�c z zak�opotaniem.

��Oczywi�cie � zgodzi� si� Trevize � ale co wynika z tej naszej, od niedawna trwaj�cej przyja�ni?

��Je�li nadal jeste�my, jak sam przed chwil� powiedzia�e�, przyjaci�mi, to musz� przej�� do sprawy Bliss, kt�ra � to te� powiedzia�e� � jest mi szczeg�lnie droga.

��Rozumiem. No i co z tego?

��Wiem, Golam �e nie lubisz Bliss, ale chcia�bym, �eby� przez wzgl�d na mnie�

Trevize znowu uni�s� r�k�.

��Chwileczk�, Janov. Nie zachwycam si� Bliss, ale te� nie �ywi� do niej nienawi�ci. Prawd� m�wi�c, nie mam jej nic do zarzucenia. Jest ona atrakcyjn� m�od� kobiet�, a nawet gdyby ni� nie by�a, to � przez wzgl�d na ciebie � by�bym sk�onny za tak� j� uwa�a�. To Gai nie lubi�.

��Ale Bliss jest Gaj�.

��Wiem, Janov. To w�a�nie komplikuje sprawy. Dop�ki my�l� o Bliss jako o kobiecie, nie ma �adnego problemu. Ale kiedy pomy�l� o niej jako 0 Gai, zaczynaj� si� problemy.

��Ale nie da�e� Gai �adnej szansy, Golan� S�uchaj, stary, pozw�l, �e ci co� wyznam. Kiedy jestem blisko Bliss, to czasami, na jak�� minut�, pozwala mi zespoli� si� ze sob� my�lowo. Na minut�, nie d�u�ej, bo m�wi, �e jestem za stary, �eby si� do tego przystosowa� Oj, nie �miej si�, Golan! Ty te� by�by� na to za stary. Gdyby izol, kto� taki jak ty czy ja, pozostawa� cz�ci� Gai d�u�ej ni� przez jedn� czy dwie minuty, to grozi�oby mu uszkodzenie m�zgu, a gdyby przed�u�y�o si� to do pi�ciu czy dziesi�ciu minut, to zmiany by�yby nieodwracalne� Gdyby� m�g� pozna� to uczucie, Golan�

��Jakie uczucie? Nieodwracalne zmiany w m�zgu? Dzi�kuj�, nie skorzystam.

��Nie udawaj, �e mnie nie rozumiesz, Golan. Chodzi mi o ten kr�tki moment wsp�lnoty z Gaj�. Nawet nie wiesz, co tracisz. Tego si� nie da opisa�. Bliss m�wi, �e to uczucie szcz�cia i rado�ci. To tak, jakby� napi� si� wody w chwili, kiedy prawie umierasz z pragnienia. Nie potrafi� nawet w przybli�eniu tego okre�li�. Uczestniczysz w rozkoszach do�wiadczanych przez miliard ludzi naraz. To nie jest sta�e uczucie. Gdyby takim by�o, to szybko przesta�by� zwraca� na to uwag�. To wibruje, drga jakim� dziwnym, pulsuj�cym rytmem, kt�ry nie pozwala ci zapomnie� czy zoboj�tnie�. To wi�ksza rozkosz� nie, nie wi�ksza � lepsza rozkosz, ni� zdarzy�o ci si� kiedykolwiek do�wiadczy� samemu, bez tej wi�zi z innymi. Kiedy Bliss zamyka mi do niej dost�p, to chce mi si� p�aka�

Trevize potrz�sn�� g�ow�.

��Jeste� zadziwiaj�co elokwentny, przyjacielu, ale to, co mi tu opowiadasz, brzmi jak opis uzale�nienia od pseudoderfiny czy jakiego� innego narkotytku, kt�ry szybko doprowadza do ekstazy, ale po za�yciu kt�rego d�ugo �yje si� w ci�g�ym przera�eniu. To nie dla mnie. Nie chc� sprzeda� swojej osobowo�ci za kr�tkotrwa�e uczucie rozkoszy.

��Zachowa�em swoj� osobowo��, Golan.

��Ale na jak d�ugo? Jak d�ugo pozostaniesz sob�, je�li nadal b�dziesz si� temu oddawa�? B�dziesz b�aga� o coraz wi�ksz� dawk� tego narkotyku, a� wreszcie sko�czy si� to uszkodzeniem twego m�zgu. Janov, nie mo�esz pozwala� Bliss, �eby to robi�a� Mo�e lepiej b�dzie, je�li pom�wi� z ni� o tym.

��Nie! Nie! Wiesz o tym, �e nie jeste� wzorem taktu, a nie chc�, �eby� j� urazi�. Zapewniam ci�, �e w tym wzgl�dzie dba o mnie bardziej, ni� mo�esz sobie wyobrazi�. Bardziej ni� ja przejmuje si� mo�liwo�ci� uszkodzenia mego m�zgu. Mo�esz by� tego pewien.

��No dobrze, wobec tego pom�wi� o tym z tob�. Nie r�b tego wi�cej, Janov. Przez pi��dziesi�t dwa lata mia�e� swoje w�asne przyjemno�ci i rozkosze. Tw�j m�zg przystosowa� si� do tego i znosi to dobrze. Nie wpadaj teraz w jaki� nowy, niezwyk�y na��g. B�dziesz musia� za to zap�aci� � je�li nie od razu, to po pewnym czasie.

��Tak, Golan � odpar� Pelorat cichym g�osem, przypatruj�c si� czubkom swoich but�w. Potem powiedzia�: � Przypu��my, �e spojrza�by� na to z innego punktu widzenia. Za��my, �e jeste� jednokom�rkowcem�

��Wiem, co chcesz powiedzie�, Janov. Daj temu spok�j. Bliss ju� si� raz odwo�ywa�a do tej anagii.

��Tak, ale pomy�l przez chwil�. Wyobra�my sobie organizmy jednokom�rkowe o �wiadomo�ci na takim samym poziomie jak �wiadomo�� cz�owieka i o takiej samej zdolno�ci my�lenia i przypu��my, �e nagle stan�yby wobec mo�liwo�ci po��czenia si� w jeden, wielokom�rkowy, organizm. Czy te jednokom�rkowe organizmy nie obawia�yby si� utraty swojej indywidualnej osobowo�ci? Czy ka�dej z tych istot nie oburza�aby perspektywa stania si� tylko cz�ci� obejmuj�cego je wszystkie organizmu, perspektywa stania si� tylko fragmentem wi�kszej osobowo�ci? I czy nie by�yby w b��dzie? Czy pojedyncza kom�rka jest w stanie wyobrazi� sobie pot�g� ludzkiego m�zgu?

Trevize gwa�townie potrz�sn�� g�ow�.

��Nie, Janov, to jest fa�szywa analogia. Organizmy jednokom�rkowe nie maj� ani �wiadomo�ci, ani zdolno�ci my�lenia, a je�li nawet maj�, to jest ona tak minimalna, �e mo�na j� uwa�a� za zerow�. Dla takiego organizmu utrata osobowo�ci to utrata czego�, czego nigdy w rzeczywisto�ci nie mia�. Natomiast cz�owiek posiada i �wiadomo��, i zdolno�� my�lenia. Ma do stracenia prawdziw�, rzeczywi�cie istniej�c� �wiadomo�� i rzeczywisty, niezale�ny umys�, a wi�c analogia ta jest chybiona.

Umilk�. Pelorat te� si� nie odzywa�. W ko�cu milczenie zacz�o im ci��y�, wi�c Pelorat spr�bowa� skierowa� rozmow� na inny temat.

��Dlaczego obserwujesz ekran? � spyta�.

��Z przyzwyczajenia � odpar� Trevize, u�miechaj�c si� krzywo. � Komputer m�wi mi, �e nie leci za nami �aden statek gaja�ski ani nie zbli�a si� do nas flotylla statk�w sayshellskich. Ale mimo tego, �e sensory komputera s� setki razy doskonalsze od moich zmys��w i dostrzegaj� to, czego ja nie jestem w stanie dostrzec, wpatruj� si� z niepokojem w ekran i oddycham z ulg�, �e niczego nie mog� dostrzec. Co wi�cej, komputer potrafi zarejestrowa� pewne subtelne w�a�ciwo�ci przestrzeni, kt�rych ja nie m�g�bym w �aden spos�b uchwyci� swoimi zmys�ami. A jednak, wiedz�c o tym, nie mog� nie patrze�.

��Golam je�li naprawd� jeste�my przyjaci�mi� � zacz�� Pelorat.

��Obiecuj� � przerwa� mu Trevize � �e nie zrobi� nic, co mog�oby urazi� Bliss, a przynajmniej, �e b�d� si� od tego powstrzymywa�.

��Tym razem chodzi mi o co innego. Trzymasz przede mn� w tajemnicy cel naszej podr�y, zupe�nie jakby� mi nie ufa�. Mo�esz mi powiedzie�, dok�d lecimy? Uwa�asz, �e wiesz, gdzie znajduje si� Ziemia?

Trevize spojrza� na niego, unosz�c w g�r� brwi.

��Przepraszam. Zazdro�nie strzeg� tej tajemnicy, prawda?

��Tak, ale dlaczego?

��No w�a�nie, dlaczego? � odpar� Trevize. Zastanawiam si�, stary, czy nie ma to zwi�zku z Bliss.

��Z Bliss? A wi�c nie chcesz, �eby ona o tym si� dowiedzia�a? S�uchaj, jej naprawd� mo�na ca�kowicie zaufa�.

��To nie o to chodzi. No i co z tego, �e nie b�d� jej ufa�? Podejrzewam, �e je�eli zechce, to wyczyta w moim m�zgu ka�d� tajemnic�. Wydaje mi si�, �e pow�d jest raczej dziecinny. Mam takie uczucie, �e ca�� uwag� po�wi�casz tylko jej i �e ja dla ciebie praktycznie nie istniej�.

Pelorat zrobi� zdumion� min�.

��Ale� to nieprawda!

��Wiem, ale pr�buj� po prostu g�o�no przeanalizowa� swoje uczucia. Przyszed�e� tu pe�en obaw o to, czy nadal jeste�my przyjaci�mi, a ja, my�l�c o tym, dochodz� do wniosku, �e chyba te� mam takie same obawy. Nie przyznawa�em si� do tego sam przed sob�, ale my�l�, �e czu�em si� odsuni�ty przez ciebie z powodu Bliss. By� mo�e pr�bowa�em si� odegra� na tobie, trzymaj�c pewne sprawy w tajemnicy. To dziecinada.

��Golan!

��Przecie� powiedzia�em, �e to dziecinada. Nie s�ysza�e�? Ale z drugiej strony, czy ka�dy z nas nie zachowuje si� czasem jak dziecko? W ka�dym razie jeste�my nadal przyjaci�mi. Wyja�nili�my t� spraw�, wi�c nie b�d� si� ju� bawi� w te dziecinne gierki. Lecimy na Comporellon.

��Na Comporellon? � powt�rzy� Pelorat, jakby po raz pierwszy s�ysza� t� nazw�.

��Chyba przypominasz sobie mego by�ego przyjaciela, Munna Li Compora? Spotkali�my go na Sayshell.

Na twarzy Pelorata pojawi� si� wyraz ol�nienia.

��Oczywi�cie, �e sobie przypominam. Comporellon to �wiat jego przodk�w.

��Mo�e. Nie musz� wierzy� we wszystko, co m�wi� Compor. Ale Comporellon to znany �wiat, a Compor m�wi�, �e jego przodkowie wiedzieli o istnieniu Ziemi. A wi�c polecimy tam i sprawdzimy. Mo�e okaza� si�, �e to nas donik�d nie zaprowadzi, ale to jedyny punkt zaczepienia.

Pelorat chrz�kn�� i spyta� z pow�tpiewaniem:

��Jeste� tego pewien?

��W tej sprawie nie mo�na by� niczego pewnym. Mamy tylko ten jeden trop i cho�by by� bardzo nik�y, musimy nim pod��y�. Nie mamy innego wyboru.

��Zgoda, ale je�li opieramy si� na tym, co nam powiedzia� Compor, to by� mo�e powinni�my wzi�� pod uwag� wszystko, co powiedzia�. Zdaje mi si�, �e m�wi�, i to z naciskiem, �e na Ziemi nie istnieje �ycie, �e jej powierzchnia jest radioaktywna. A je�li jest tak naprawd�, to nie mamy po co lecie� na Comporellon.

Siedzieli w tr�jk� w jadalni, wype�niaj�c sob� ca�� jej przestrze�.

��To jest naprawd� smaczne � powiedzia� z wyra�nym zadowoleniem Pelorat. � Czy to jeszcze z naszych terminuskich zapas�w?

��Ale� sk�d � odpar� Trevize. � Ju� dawno si� sko�czy�y. To jest z zapas�w, kt�re zrobili�my na Sayshell, przed odlotem na Gaj�. Niespotykany smak, prawda? To jaka� ro�lina morska, ale do�� chrupka. A to z kolei� kiedy to kupowa�em, by�em przekonany, �e to kapusta, ale ma zupe�nie inny smak.

Bliss s�ucha�a, ale sama nic nie m�wi�a. Jad�a ma�o, jakby nie mia�a apetytu.

��Musisz je��, kochanie � rzek� �agodnie Pelorat.

��Wiem o tym, Pel. Jem.

��Mamy produkty gaja�skie � powiedzia� Trevize z lekk� irytacj�, kt�rej nie potrafi� st�umi�.

��Wiem � odpar�a Bliss � ale wol� je zostawi� na p�niej. Nie wiemy, ile czasu przyjdzie nam sp�dzi� w przestrzeni i w ko�cu b�d� musia�a si� przyzwyczai� do jedzenia tego, co jedz� izole.

��Czy to �le? A mo�e Gaja musi zjada� sam� siebie?

Bliss westchn�a. � Prawd� m�wi�c, jest u nas takie powiedzenie: �Kiedy Gaja zjada sam� siebie, to nie ma z tego ani straty, ani zyksu�. To nic innego jak przenoszenie si� �wiadomo�ci z g�ry w d� i z do�u w g�r�. Wszystko, co jem na Gai, jest Gaj� i kiedy w moim organizmie pokarm ulega przemianie i staje si� mn�, to nadal jest Gaj�. Zreszt� dzi�ki temu to, co zjadam, ma mo�liwo�� bardziej intensywnego udzia�u w zbiorowej �wiadomo�ci, cho�, oczywi�cie, pewne cz�ci pokarmu nie zostaj� wch�oni�te przez m�j organizm, s� wydalane i w zwi�zku z tym ich pozycja na skali �wiadomo�ci wydatnie spada.

Ugryz�a spory k�s, �u�a przez chwil� energicznie, po�kn�a i ci�gn�a dalej:

��To jest ci�g�a cyrkulacja na ogromn� skal�. Ro�liny rosn� i s� zjadane przez zwierz�ta. Zwierz�ta jedz� i same s� zjadane. Ka�dy organizm, kt�ry umiera, jest stopniowo wch�aniany przez bakterie gnilne, kom�rki �yj�ce w glebie i tak dalej, i s�u��c powstawaniu innych organizm�w pozostaje Gaj�. W tym ci�g�ym kr��eniu �wiadomo�ci ma udzia� nawet materia nieorganiczna, a wszystko, co uczestniczy w tym procesie, ma co jaki� czas szans� na udzia� w warstwie bardziej intensywnej �wiadomo�ci.

��To wszystko � rzek� Trevize � mo�na powiedzie� o ka�dym �wiecie. Ka�dy atom mojego cia�a ma d�ug� histori�. Zanim sta� si� cz�ci� mnie, m�g� by� cz�ci� wielu stworze�, wliczaj�c w to ludzi, m�g� te� przez d�ugie okresy czasu by� cz�ci� morza albo bry�y w�gla, cz�ci� ska�y albo wiatru.

��Ale na Gai � powiedzia�a Bliss � wszystkie atomy s� co jaki� czas cz�ci� wy�szej, planetarnej �wiadomo�ci, o kt�rej nie masz absolutnie poj�cia.

��No dobrze � rzek� Trevize. � Co si� zatem dzieje z tymi warzywami z Sayshell, kt�re jesz w tej chwili? Czy one te� staj� si� cz�ci� Gai?

��Tak� cho� powoli. A to, co wydalam, tak samo powoli przestaje by� cz�ci� Gai. W ko�cu to, co opuszcza moje cia�o, traci kontakt z Gaj�. Nie ma nawet tego, ju� nie tak bezpo�redniego kontaktu, kt�ry ja, dzi�ki wy�szemu poziomowi mojej �wiadomo�ci, mog� z ni� utrzymywa� w nadprzestrzeni. To w�a�nie dzi�ki temu nadprzestrzennemu kontaktowi produkty, kt�re nie pochodz� z Gai, staj� si� powoli Gaj�, kiedy je spo�ywam.

��A co stanie si� z zapasami, kt�re zabrali�my z Gai? Czy powoli przestan� by� Gaj�? Je�li tak, to lepiej jedz je, dop�ki mo�esz.

��Tym nie musz� si� przejmowa� � powiedzia�a Bliss. � Te zapasy, kt�re zabrali�my z Gai, zosta�y tak przygotowane, �e jeszcze przez d�ugi czas pozostan� jej cz�ci�.

��A co si� stanie, je�li my je zjemy? � spyta� nagle Pelorat. � A w og�le, czy co� si� z nami dzia�o, kiedy jedli�my wasze produkty na Gai? Czy my te� z wolna stajemy si� Gaj�?

Bliss potrz�sn�a przecz�co g�ow�, a na jej twarzy pojawi� si� wyraz zmieszania.

��To, co zjedli�cie, jest dla nas stracone. Przynajmniej ta cz��, kt�ra uleg�a przemianie materii w waszych tkankach. To, co wydalili�cie, pozosta�o Gaj� albo powoli sta�o si� na powr�t Gaj�, tak �e w ostatecznym rachunku r�wnowaga zosta�a zachowana, ale w rezultacie waszego pobytu na naszym �wiecie du�a liczba atom�w sk�adaj�cych si� na Gaj� przesta�a by� Gaj�.

��A to dlaczego? � spyta� z zaciekawieniem Trevize.

��Dlatego, �e nie znie�liby�cie przemiany, nawet cz�ciowej. Byli�cie naszymi go��mi, kt�rzy w pewnym sensie znale�li si� u nas przymusowo, tak �e musieli�my chroni� was przed niebezpiecze�stwem, nawet za cen� utraty ma�ych cz�ci Gai. By�a to cena, na kt�r� przystali�my dobrowolnie, cho� bynajmniej nie z rado�ci�.

��Przykro nam z tego powodu � rzek� Trevize � ale czy jeste� pewna, �e �ywno�� nie pochodz�ca z Gai, a przynajmniej pewne jej rodzaje, nie zaszkodzi dla odmiany tobie?

��Nie � odpar�a Bliss. � To, co jest jadalne dla was, jest jadalne i dla mnie, tyle tylko �e powstaje dodatkowy problem przyswojenia tego, co spo�ywam, przez Gaj�, jak te� przez tkanki mego cia�a. Stwarza to pewn� barier� psychologiczn� i dlatego jem tak ma�o i tak wolno, ale z czasem to przezwyci��.

��A nie boisz si� jakiej� infekcji? � spyta� przera�onym g�osem Pelorat. � Nie rozumiem, jak to si� sta�o, �e nie pomy�la�em o tym wcze�niej. Przecie� na ka�dym �wiecie, na kt�rym si� znajdziesz, mog� �y� jakie� mikroorganizmy, na kt�re nie jeste� uodporniona! Mo�esz umrze� z powodu zwyk�ej infekcji. Golam musimy wraca�.

��Nie wpadaj w panik�, Pel � rzek�a z u�miechem Bliss. � Mikroorganizmy, kt�re dostan� si� do mojego organizmu z po�ywieniem czy jak�� inn� drog�, te� zostan� zasymilowane przez Gaj�. Je�li b�dzie wygl�da�o na to, �e mi szkodz�, to zostan� zasymilowane jeszcze szybciej, a kiedy ju� stan� si� Gaj�, nie zrobi� mi nic z�ego.

Obiad dobieg� ko�ca. Pelorat �ykn�� podgrzanego soku wieloowocowego z korzeniami.

��No � rzek� oblizuj�c wargi � my�l�, �e pora zmieni� temat. Wygl�da na to, �e moim jedynym zaj�ciem na tym statku jest zmienianie temat�w. Ciekawe, jaka jest tego przyczyna?

��Taka, �e Bliss i ja mamy odmienne zdania na ka�dy temat i za �adn� cen� nie odst�pimy od swoich pogl�d�w � rzek� powa�nie Trevize. � W tobie nadzieja, Janov, �e nie popadniemy w ob��d� A wi�c o czym chcia�by� m�wi�?

��Przejrza�em swoje materia�y na temat Comporellona i okazuje si�, �e ca�y tamten sektor obfituje w stare legendy. Mieszka�cy tamtejszych �wiat�w utrzymuj�, �e zosta�y one za�o�one w bardzo dawnych czasach, w pierwszych tysi�cleciach po wynalezieniu metody podr�y w nadprzestrze�. Comporellon twierdzi nawet, �e zna nazwisko swego legendarnego za�o�yciela. Mia� nim by� niejaki Benbally, cho� nie podaj�, sk�d pochodzi�. Wed�ug nich pierwotnie ich �wiat nazywa� si� �wiatem Benbally�ego.

��A ile, twoim zdaniem, jest w tym prawdy?

��Jest pewnie ziarnko prawdy, ale jak stwierdzi�, co jest tym ziarnkiem?

��Nigdy nie s�ysza�em o �adnym Benballym. A ty? Spotka�e� si� z tym nazwiskiem w jakim� rzetelnym �r�dle historycznym?

��Nie, ale sam wiesz, �e w okresie p�nego Imperium usilnie starano si� wymaza� z historii wszystko to, co dzia�o si� w czasach przedimperialnych. W ostatnich, niespokojnych stuleciach istnienia Imperium jego w�adcom bardzo zale�a�o na st�umieniu lokalnego patriotyzmu, gdy� uwa�ali, zreszt� s�usznie, �e niszczy on wewn�trzn� sp�jno�� Imperium. Dlatego te� w prawie ka�dym sektorze Galaktyki prawdziwa historia, maj�ca oparcie w �r�d�ach i operuj�ca �cis�� chronologi�, zaczyna si� dopiero w momencie, kiedy staj� si� tam silne wp�ywy Trantora i dany sektor zawiera przymierze z Imperium albo zostaje przez nie zaanektowany.

��Nigdy bym nie pomy�la�, �e histori� jest tak �atwo wymaza� � rzek� Trevize.

��No, nie jest to takie �atwe � odpar� Pelorat � ale silny i zdecydowany rz�d mo�e du�o zrobi�, �eby przestano si� ni� interesowa�. Kiedy to zainteresowanie dostatecznie os�abnie, to materia�y ulegaj� rozproszeniu, wiedza o dawnych czasach degeneruje si� i mo�e przetrwa� tylko w opowie�ciach ludowych. A takie opowie�ci maj� to do siebie, �e s� bardzo przesadzone i ka�dy sektor jest w nich zawsze starszy i pot�niejszy, ni� by� naprawd�. I bez wzgl�du na to, jak nieprawdopodobna jest taka legenda i jakie nonsensy zawiera, mieszka�cy danego sektora uwa�aj� za sw�j patriotyczny obowi�zek �wi�cie w ni� wierzy�. M�g�bym ci przytoczy� opowie�ci z wszystkich k�t�w Galaktyki, m�wi�ce o tym, �e �wiaty, na kt�rych powsta�y, zosta�y za�o�one przez ludzi przyby�ych tam bezpo�rednio z Ziemi, cho� nie zawsze jest to nazwa, kt�r� okre�laj� planet� przodk�w.

��A jak j� jeszcze nazywaj�?

��R�nie. Czasami Jedyna, czasami Najstarsza. Nazywaj� j� te� Ksi�ycowym �wiatem, co � zdaniem niekt�rych � jest aluzj� do jej olbrzymiego satelity. Inni natomiast utrzymuj�, �e w czasach pregalaktycznych �ksi�ycowy� znaczy�o tyle, co �bezludny� albo �porzucony�.

��Janov, prosz� ci�, przesta�! � przerwa� mu �agodnie Trevize. � B�dziesz m�wi� bez ko�ca o zwolennikach to jednego, to zn�w drugiego pogl�du. Powiadasz, �e takie legendy mo�na znale�� wsz�dzie?

��O tak! Prawie wsz�dzie. Wystarczy tylko, aby� si� z nimi zapozna�, a zrozumiesz, �e ludzie maj� zwyczaj zaczyna� od jakiego� okruchu prawdy, a potem otaczaj� ten okruch coraz grubszymi warstwami zmy�le� � zupe�nie jak te ostrygi z Rhampory, kt�re tworz� per�y, otaczaj�c ziarnko piasku coraz to nowymi warstwami swej wydzieliny. To por�wnanie przysz�o mi do g�owy, kiedy�

��Janov, znowu zaczynasz. Przesta�! Powiedz mi lepiej, czy w legendach comporellia�skich jest co�, co r�ni je od innych.

��Co? � Pelorat patrzy� przez chwil� na Trevizego nieprzytomnym wzrokiem. � Co�, co je r�ni od innych? Hmm, Comporellianie utrzymuj�, �e Ziemia le�y niedaleko od nich i to jest niezwyk�e. Na wi�kszo�ci �wiat�w, na kt�rych �ywe s� legendy o Ziemi, jej po�o�enie okre�la si� bardzo niejasno, umieszczaj�c j� gdzie� daleko albo zgo�a w jakim� nie istniej�cym miejscu.

��Zupe�nie tak, jak na Sayshell, gdzie nam opowiadano, �e Gaja znajduje si� w nadprzestrzeni � powiedzia� Trevize.

Bliss roze�mia�a si�.

Trevize obrzuci� j� szybkim spojrzeniem.

��To szczera prawda. Tak nam m�wiono.

��Nie w�tpi� w to. �miej� si� dlatego, �e to zabawne. Oczywi�cie chcemy, �eby wierzyli, �e jest tak, jak m�wi�. Na razie �yczymy sobie tylko jednego, �eby nas zostawiono w spokoju, a gdzie mo�e by� spokojniejsze miejsce ni� w nadprzestrzeni? Je�li ludzie s�dz�, �e si� tam znajdujemy, to jest tak, jakby�my si� tam znajdowali naprawd�.

��Owszem � rzek� szorstko Trevize � zgodnie z t� sam� zasad� co� dba o to, �eby ludzie wierzyli, �e Ziemia nie istnieje albo znajduje si� gdzie� daleko, albo �e jej powierzchnia jest radioaktywna.

��Tyle tylko � doda� Pelorat � �e Comporellianie s� przekonani, i� znajduje si� ona dosy� blisko od ich planety.

��Ale s� r�wnie� przekonani, �e jest ska�ona radioaktywno�ci�. Ka�da planeta, na kt�rej znana jest jaka� legenda o Ziemi, jest przekonana, �e, z takiego czy innego powodu, Ziemia jest niedost�pna.

��Tak to z grubsza wygl�da � przyzna� Pelorat.

��Wiele os�b na Sayshell uwa�a � powiedzia� Trevize � �e Gaja znajduje si� niedaleko. Niekt�rzy potrafi� nawet prawid�owo wskaza� gwiazd�, wok� kt�rej kr��y, a mimo to wszyscy s� przekonani, �e jest ona niedost�pna. By� mo�e r�wnie� na Comporellonie s� ludzie, kt�rzy wierz� �wi�cie, �e Ziemia jest radioaktywna i martwa, ale potrafi� wskaza� gwiazd�, wok� kt�rej kr��y. Je�li tak, to b�dziemy wiedzieli, dok�d mamy lecie� i polecimy tam, nawet gdyby uwa�ali, �e jest niedost�pna. Przecie� akurat tak post�pili�my w przypadku Gai.

��Ale Gaja chcia�a, �eby�cie przylecieli � powiedzia�a Bliss. � Nie mogli�cie wprawdzie uciec z naszych r�k, ale nie zamierzali�my uczyni� wam nic z�ego. A je�li Ziemia jest r�wnie� pot�na, ale bynajmniej nie �yczliwa? Co wtedy?

��Musz� tam si� dosta�, bez wzgl�du na konsekwencje. Ale to tylko moja sprawa. Kiedy zlokalizuj� Ziemi�, b�dziecie mogli rozsta� si� ze mn�. Wysadz� was na najbli�szym �wiecie nale��cym do Federacji Fundacyjnej albo, je�li b�dziecie chcieli, odstawi� was z powrotem na Gaj� i potem polec� sam na Ziemi�.

��S�uchaj, stary � powiedzia� wyra�nie przygn�biony Pelorat. � Nie m�w, prosz�, takich rzeczy. Nawet mi przez g�ow� nie przesz�o, �eby zostawi� ci� samego.

��A mnie, �eby zostawi� Pela � powiedzia�a Bliss, g�adz�c Pelorata po policzku.

��No wi�c dobrze. Nied�ugo b�dziemy mogli wykona� skok na Comporellon, a potem � miejmy nadziej� � na Ziemi�.

��Czy Trevize m�wi� ci, �e w ka�dej chwili mo�emy wykona� skok i wej�� w nadprzestrze�? spyta�a Bliss, wchodz�c do ich wsp�lnej kabiny.

Pelorat, kt�ry siedzia� w�a�nie pochylony nad dyskiem obrazowym, podni�s� g�ow� i powiedzia�:

��Prawd� m�wi�c, zajrza� tu tylko i powiedzia�: �za p� godziny�.

��Niepokoi mnie sama my�l o tym. Nigdy nie lubi�am skok�w. Podczas skoku mam takie dziwne uczucie, jakbym si� wywraca�a na drug� stron�.

Pelorat spojrza� na ni� z zaskoczeniem.

��Nie przypuszcza�em, �e jeste� tak� podr�niczk�.

��W�a�ciwie nie jestem, i to nie tylko jako akurat ten element Gai. Gaja w og�le nie ma okazji do regularnych podr�y w przestrzeni. Z samej swojej natury ja-my-Gaja nie szukamy innych planet, nie prowadzimy z nikim wymiany handlowej ani nic urz�dzamy wycieczek turystycznych. Mimo to kto� musi by� na stacjach orbitalnych strzeg�cych wej�cia na Gaj�

��Tak jak wtedy, kiedy mieli�my szcz�cie ci� spotka�.

��Tak, Pel � u�miechn�a si� do niego ciep�o. � Albo nawet, z r�nych powod�w, lecie� na Sayshell i w inne regiony gwiezdne� zwykle potajemnie. Ale czy potajemnie czy nie, musi wykonywa� skoki i oczywi�cie odczuwa to ca�a Gaja. Skacze przecie� to, co jest jej cz�ci�.

��To niedobrze � rzek� Pelorat.

��Mog�oby by� jeszcze gorzej. Ca�a, du�a przecie�, masa planety nie bierze udzia�u w skoku, wi�c jego skutki s� os�abione. Wydaje si� jednak, �e ja odczuwam to znacznie silniej ni� reszta Gai. Zgodnie z tym, co stale t�umaczy Trevizemu � �e poszczeg�lne elementy Gai nie s� identyczne. Istniej� mi�dzy nami r�nice i na przyk�ad moja struktura jest z jakiej� przyczyny szczeg�lnie wra�liwa na skoki.

��Zaczekaj! � powiedzia� Pelorat, przypominaj�c sobie nagle o czym�. � Trevize wyja�ni� mi to kiedy�. Te sensacje odczuwa si� w zwyk�ych statkach. W takim statku, wchodz�c w nadprzestrze�, opuszcza si� normalne pole grawitacyjne Galaktyki. a wychodz�c z nadprzestrzeni, powraca si� do niego. I w�a�nie wyj�cie z normalnej przestrzeni i powr�t do niej powoduj� te sensacje. Ale �Odleg�a Gwiazda� jest statkiem o nap�dzie grawitacyjnym. Jest zupe�nie niezale�na od pola grawitacyjnego, w zwi�zku z czym faktycznie ani z niego nie wychodzi, ani do niego nie powraca. Dlatego nic w og�le nie b�dziemy czuli. Zapewniam ci�, kochanie, na podstawie swojego w�asnego do�wiadczenia.

��To wspaniale! Szkoda, �e wcze�niej o tym nie porozmawiali�my. Zaoszcz�dzi�oby mi to niepotrzebnych obaw.

��Ma to jeszcze inn� zalet� � powiedzia� Pelorat, czerpi�c niezwyk�� przyjemno�� z faktu, �e mo�e wyst�pi� w nowej dla siebie roli eksperta od spraw astronautyki. � Po to, aby wykona� skok. normalny statek musi si� znacznie oddali� od cia� o wielkiej masie, takich jak gwiazdy. Cz�ciowo dlatego, �e im bli�ej gwiazdy, tym silniejsze pole grawitacyjne, a co za tym idzie, tak�e te przykre sensacje odczuwane podczas skoku. Poza tym, im silniejsze pole grawitacyjne, tym bardziej skomplikowane r�wnania, kt�re trzeba rozwi�za�, aby wykona� skok bezpiecznie i znale�� si� po nim w tym miejscu normalnej przestrzeni, w kt�rym chce si� znale��. Jednak�e na statku o nap�dzie grawitacyjnym nie odczuwa si� w og�le �adnych sensacji spowodowanych skokiem. W dodatku ten statek jest wyposa�ony w komputer, kt�ry znacznie przewy�sza normalne komputery i kt�ry potrafi z niezwyk�� szybko�ci� rozwi�zywa� nawet bardzo skomplikowane r�wnania. Skutkiem tego �Odleg�a Gwiazda� nie musi, jak inne statki, odsuwa� si� od jakiej� gwiazdy przez wiele tygodni na odleg�o�� gwarantuj�c� bezpieczny i wygodny skok, gdy� potrzebuje na to tylko dw�ch albo trzech dni. Jest to mo�liwe przede wszystkim dlatego, �e nie podlegamy dzia�aniu pola grawitacyjnego, a wi�c nie dzia�a na nas si�a bezw�adno�ci, i �e � tu musz� przyzna�, �e nie rozumiem jak to mo�liwe, ale Trevize zapewnia� mnie, �e tak jest � mo�emy uzyska� znacznie wi�ksze przyspieszenie ni� jakikolwiek statek o normalnym nap�dzie.

��To �wietnie, a fakt, �e Trev potrafi kierowa� tym niezwyk�ym statkiem, dobrze �wiadczy o jego umiej�tno�ciach.

Pelorat lekko zmarszczy� Brwi.

��Bliss, prosz� ci�, m�w �Trevize�.

��No przecie� tak m�wi�. Jednak kiedy go nie ma, mog� sobie pozwoli� na lekkie odpr�enie.

��Nie r�b tego. To tak jak z na�ogiem, kochanie, nie mo�na sobie pozwoli� nawet na troch�, bo znowu si� wpada. On jest taki dra�liwy na tym punkcie.

��Nie na tym. To ja go dra�ni�. Nie lubi mnie.

��To nie jest tak � powiedzia� Pelorat z przekonaniem. � Rozmawia�em z nim o tym� No, nie r�b takiej chmurnej miny. Stara�em si� by� bardzo taktowny, dziecko. Zapewni� mnie, �e nie ma absolutnie nic przeciwko tobie. Jest nieufny w stosunku do Gai i przygn�biony faktem, �e musia� wybra� tak� przysz�o�� dla ludzko�ci. Musimy mu to wybaczy�. Minie mu ten nastr�j, kiedy zrozumie, jakie po�ytki p�yn� z takiego wyboru.

��Mam nadziej�, �e si� tak stanie, ale tu nie chodzi tylko o Gaj�. Bez wzgl�du na to, co on ci m�wi, Pel � a pami�taj, �e bardzo ci� lubi i nie chcia�by zrani� twoich uczu� � on nie lubi mnie jako jednostki, a nie jako Gai.

��Nie, Bliss. To niemo�liwe.

��To, �e ty mnie kochasz, Pel, nie znaczy, �e ka�dy musi mnie kocha�. Pozw�l, �e ci wyja�ni�, o co tu chodzi. Trev� no dobrze, Trevize� uwa�a, �e jestem robotem.

Na nieruchomej zazwyczaj twarzy Pelorata pojawi� si� wyraz zdumienia.

��Na pewno nie uwa�a, �e jeste� sztucznie stworzon� istot� ludzk� � powiedzia�.

��Dlaczego to ci� tak zdumiewa? Gaja zosta�a za�o�ona przy pomocy robot�w. To fakt dobrze znany.

��Roboty mog�y w tym pomaga�, tak jak maszyny, ale to ludzie za�o�yli Gaj�, ludzie z Ziemi. t Tak w�a�nie s�dzi Trevize. Wiem, �e tak s�dzi.

��Jak ju� m�wi�em tobie i Trevizemu, w pami�ci Gai nie zachowa�o si� nic na temat Ziemi. Ale za j to, cho� min�o od tamtych czas�w trzy tysi�ce lat, w naszych wspomnieniach przetrwa�y roboty, kt�re pracowa�y nad przekszta�ceniem Gai w �wiat nadaj�cy si� do zamieszkania. My tworzyli�my wtedy Gaj� jako og�lnoplanetarn� �wiadomo�� Zaj�o to sporo czasu, Pel, i jest to kolejny pow�d tego, �e nasze wspomnienia z najdawniejszej przesz�o�ci s� tak nieostre. I by� mo�e, wbrew temu, co my�li Trevize, to wcale nie by�o tak, �e wymaza�a je Ziemia�

��Dobrze, Bliss � powiedzia� ze zniecierpliwieniem Pelorat � ale co z tymi robotami?

��No c�, kiedy ju� powsta�a Gaja, roboty wyr nios�y si�. Nie chcieli�my takiej Gai, kt�ra obejmowa�aby te� roboty, bo byli�my i jeste�my nadal przekonani, �e na d�u�sz� met� taki element jak one by�by szkodliwy dla ludzkiej spo�eczno�ci, bez wzgl�du na to, czy by�aby to spo�eczno�� izoli czy spo�eczno�� og�lnoplanetarna. Nie wiem, w jaki spos�b doszli�my do tego wniosku, ale mo�liwe, �e opierali�my si� na wypadkach, kt�re mia�y miejsce w tak wczesnych dziejach Galaktyki, �e nie si�ga do nich pami�� Gai.

��Je�li roboty wynios�y si�

A je�li cz�� ich pozosta�a? A je�li jestem jednym z nich� licz�cym mo�e nawet pi�tna�cie tysi�cy lat? Trevize podejrzewa, �e tak w�a�nie jest.

Pelorat wolno potrz�sn�� g�ow�. � Ale nie jeste�.

��Na pewno wierzysz w to, co m�wisz?

��Oczywi�cie. Nie jeste� robotem.

��A sk�d wiesz?

��Po prostu wiem. Nie ma w tobie nic sztucznego. Je�li ja nic takiego nie zauwa�y�em, to na pewno nie m�g� tego zauwa�y� nikt inny.

��A czy nie jest mo�liwe, �e zosta�am tak znakomicie, w najdrobniejszych szczeg�ach skonstruowana, �e nie mo�na mnie odr�ni� od prawdziwego cz�owieka? Gdyby tak by�o, to czy by�by� w stanie odr�ni� mnie od prawdziwego cz�owieka?

��Nie s�dz�, �eby skonstruowanie takiego robota by�o mo�liwe � powiedzia� Pelorat.

��No a gdyby, wbrew temu, co s�dzisz, by�o to jednak mo�liwe?

��Ja po prostu w to nie wierz�.

��No to przyjmijmy, �e jest to przypadek czysto hipotetyczny. Jak by� si� czu�, gdybym by�a robotem, kt�rego nie mo�na odr�ni� od cz�owieka?

Pelorat strzeli� nagle palcami prawej r�ki.

��Wiesz, s� legendy o kobietach, kt�re zakocha�y si� w sztucznych m�czyznach, i odwrotnie. Zawsze my�la�em, �e ma to jakie� alegoryczne znaczenie i nigdy nie przysz�o mi do g�owy, �e te opowie�ci mog� by� prawdziwe� Oczywi�cie ani Golam ani ja nie znali�my nawet s�owa �robot�, dop�ki nie wyl�dowali�my na Sayshell, ale kiedy teraz o tym my�l�, to jestem przekonany, �e te sztuczne kobiety i sztuczni m�czy�ni byli robotami. Najwidoczniej w bardzo dawnych czasach istnia�y takie roboty. Znaczy to, �e te legendy trzeba b�dzie przeanalizowa� na nowo�

Umilk� nagle i zamy�li� si�. Bliss czeka�a chwil�, a kiedy nadal milcza�, klasn�a g�o�no w d�onie. Pelorat podskoczy�.

��Pel, kochany � powiedzia�a Bliss. � Uciekasz w t� swoj� mitologi�, �eby uchyli� si� od odpowiedzi na moje pytanie. Pytam wi�c ponownie: I �Jak by� si� czu�, kochaj�c si� z robotem?�

Popatrzy� na ni� z zak�opotaniem.

��Z takim, kt�rego naprawd� nie mo�na odr�ni� od cz�owieka? Z absolutnie nieodr�nialnym?

��Tak.

��Wydaje mi si�, �e robot, kt�rego w �aden spos�b nie mo�na odr�ni� od cz�owieka, jest cz�owiekiem. Gdyby� by�a takim robotem, to dla mnie by�aby� cz�owiekiem.

��To w�a�nie chcia�am us�ysze�, Pel.

Pelorat czeka� chwil�, a potem powiedzia�:

��No, teraz kiedy ju� to us�ysza�a� powiesz mi chyba, �e jeste� prawdziw� istot� ludzk� i �e nie musz� ju� si� zmaga� z hipotetycznymi sytuacjami?

��Nie. Nie powiem nic takiego. Zdefiniowa�e� istot� ludzk� jako obiekt, kt�ry posiada wszystkie w�asno�ci istoty ludzkiej. Je�li stwierdzasz, �e ja mam wszystkie te w�asno�ci, to zamyka to dyskusj�. Mamy definicj� operacyjn� i nie potrzeba nam innej. Zreszt� sk�d mog� wiedzie�, czy ty sam nie jeste� robotem, kt�rego nie mo�na odr�ni� od prawdziwego cz�owieka?

��St�d, �e ja to m�wi�.

��Tak, tylko �e gdyby� by� robotem, kt�rego nie mo�na odr�ni� od cz�owieka, to mo�e by�by� tak skonstruowany, �eby mi powiedzie�, �e jeste� cz�owiekiem i mo�e nawet tak by ci� zaprogramowano, �eby� sam wierzy�, �e tak jest. Nie mamy i nie mo�emy mie� nic opr�cz tej definicji operacyjnej.

Zarzuci�a Peloratowi ramiona na szyj� i poca�owa�a go. Poca�unek by� d�ugi i nami�tny. W ko�cu Pelorat zdo�a� wykrztusi�:

��Przecie� obiecali�my Trevizemu, �e nie b�dziemy go stawia� w k�opotliwej sytuacji, przekszta�caj�c ten statek w przybytek mi�o�ci.

��Dajmy si� ponie�� uczuciom i nie my�lmy o obietnicach � powiedzia�a zalotnie Bliss.

Pelorat rzek� z zak�opotaniem:

��Nie mog� tego zrobi�, kochanie. Wiem, �e musi ci� to irytowa�, Bliss, ale tak� ju� mam natur�, �e nie mog� przesta� my�le� i podda� si� emocjom. By�oby to sprzeczne z moimi zwyczajami. Prawdopodobnie dla innych te zwyczaje s� denerwuj�ce, ale nic na to nie poradz�. Nie zdarzy�o mi si� spotka� kobiety, kt�ra po pewnym okresie po�ycia ze mn� nie zg�asza�aby z tego powodu pretensji. Moja pierwsza �ona� ale obawiam si�, �e to nie jest odpowiedni temat do rozmowy z tob��

��Raczej nie; ale nie obra�am si� o to. Ty te� nie jeste� moim pierwszym m�czyzn�.

��Och! � powiedzia� Pelorat, nie bardzo wiedz�c, jak si� ma zachowa�, ale zaraz, dostrzegaj�c u�miech Bliss, doda�: � Ale� oczywi�cie. Nigdy by mi nie przysz�o do g�owy, �e jestem. W ka�dym razie mojej pierwszej �onie nie podoba�o si� to.

��Ale mnie si� podoba. Uwa�am, �e to twoje ustawiczne pogr��anie si� w my�lach jest bardzo poci�gaj�ce.

��Nie wierz� w to, ale w�a�nie nasun�a mi si� inna my�l. Robot czy cz�owiek, to nie ma znaczenia. Zgadzamy si� co do tego. Jednak�e jestem izolem. Wiesz o tym. Nie jestem cz�ci� Gai i kiedy kochamy si�, twoje uczucia kieruj� si� poza Gaj�. Jest tak nawet wtedy, kiedy pozwalasz mi na kr�tko z��czy� si� z Gaj�. By� mo�e nie prze�ywasz tego tak intensywnie, jak mog�aby� prze�ywa�, gdyby� kocha�a si� z kim� nale��cym do Gai.

��Mi�o�� do ciebie i z tob�, Pel, ma swoje uroki � rzek�a na to Bliss. � Nie chc� niczego wi�cej.

��Ale to nie jest tylko twoja sprawa. Nie jeste� tylko i po prostu sob�. A je�li Gaja uwa�a, �e twoja mi�o�� do mnie to perwersja?

��Gdyby tak by�o, to wiedzia�abym o tym, gdy� jestem Gaj�. Skoro ja znajduj� w tym przyjemno��, to Gaja te�. Kiedy kochamy si�, ca�a Gaja czuje w jakim� stopniu rozkosz. Kiedy m�wi�, �e ci� kocham, to znaczy to, �e kocha ci� Gaja, chocia� tylko ta jej cz��, kt�r� jestem ja, bierze w tym bez, po�redni udzia�� Wygl�dasz na speszonego.

��B�d�c izolem, Bliss, nie jestem w stanie dok�adnie tego zrozumie�.

��Zawsze mo�na przeprowadzi� por�wnanie z cia�em izola. Kiedy wygwizdujesz jak�� melodi�, to ca�e twoje cia�o, ty jako organizm, chce wygwizdywa� t� melodi�, ale bezpo�redni udzia� w tym procesie bior� tylko twoje usta, j�zyk i p�uca. Du�y palec u prawej nogi nie robi nic.

��Mo�e przytupywa� do taktu.

��Ale nie jest to niezb�dne do wykonania tej czynno�ci. Przytupywanie nie jest t� czynno�ci�, lecz reakcj� na ni�. Podobnie wszystkie cz�ci Gai mog� w jaki� spos�b reagowa� na moje emocje, a ja z kolei na ich emocje.

��My�l�, �e nie ma sensu przejmowa� si� tym rzek� Pelorat.

��Oczywi�cie, �e nie.

��A jednak czuj� z tego powodu jak�� dziwn� odpowiedzialno��. Kiedy staram si�, �eby� by�a ze mn� szcz�liwa, to wydaje mi si�, �e musz� stara� si� o to, �eby ka�dy organizm na Gai by� szcz�liwy.

��Ka�dy atom� ale przecie� w istocie robisz to. Przyczyniasz si� do tej wsp�lnej rado�ci, w kt�rej pozwalam ci kr�tko uczestniczy�. My�l�, �e tw�j udzia� jest za ma�y, aby mo�na go by�o �atwo zmierzy�, ale te� si� liczy i, wiedz�c o tym, powiniene� odczuwa� jeszcze wi�ksz� przyjemno��.

��Chcia�bym mie� pewno�� � powiedzia� Pelorat � �e Golan jest tak zaj�ty tym swoim manewrowaniem w nadprzestrzeni, �e jeszcze przez pewien czas zostanie w sterowni.

��Chcesz skorzysta� z uciech miesi�ca miodowego, co?

��Tak.

��No to we� kartk�, napisz na niej �Przybytek Mi�o�ci�, przyczep j� do drzwi i je�li b�dzie chcia� tu wej��, to jego zmartwienie.

Pelorat zrobi�, jak mu powiedzia�a Bliss, i kiedy tu� potem oddali si� nader przyjemnym zaj�ciom, �Odleg�a Gwiazda� wykona�a skok. �adne z nich w og�le nie zauwa�y�o jakiejkolwiek zmiany. Zreszt� nie zauwa�yliby �adnej zmiany, nawet gdyby starali si� j� zauwa�y�.

Min�o zaledwie kilka miesi�cy od czasu, kiedy Pelorat pozna� Trevizego i opu�ci� Terminus. Zanim jednak to si� sta�o, prze�y� ponad p� wieku (wed�ug standardowego czasu galaktycznego) nie wychylaj�c nosa poza planet�.

W swoim mniemaniu sta� si� w czasie tych kilku miesi�cy starym wyg� przestrzeni. Ogl�da� z przestrzeni trzy planety: Terminusa, Sayshell i Gaj�. A teraz ogl�da� czwart�, cho� tylko na ekranie, uchwycon� przez sterowany komputerem teleskop. T� czwart� by� Comporellon. I po raz czwarty czu� si� dziwnie rozczarowany. Nadal bowiem wyobra�a� sobie, �e patrz�c z przestrzeni na zamieszkany �wiat powinno si� widzie� kontury kontynent�w otoczonych morzem albo kontury jezior otoczonych l�dem, gdyby ogl�dany �wiat by� akurat such� planet�.

Tymczasem rzeczywisto�� zawsze by�a inna. Je�li �wiat nadawa� si� do zamieszkania, to mia� zar�wno atmosfer�, jak i hydrosfer�. A skoro by�a tam i woda, i powietrze, to by�y te� chmury, a skoro by�y chmury, to przes�ania�y widok z przestrzeni. A wi�c Pelorat raz jeszcze stwierdzi�, �e widzi tylko wiruj�ce bia�e chmury, spoza kt�rych mignie niekiedy skrawek wyp�owia�ego b��kitu lub rdzawa plama.

Zastanawia� si� ponuro, czy kto� potrafi�by zidentyfikowa� jakikolwiek �wiat z odleg�o�ci, powiedzmy, trzech tysi�cy kilometr�w, ogl�dany do tego na ekranie. Jak mo�na odr�ni� jeden k��b wiruj�cych chmur od innego?

Bliss spojrza�a na Pelorata z pewnym niepokojem.

��O co chodzi, Pel? Masz tak� nieszcz�liw� min�.

��Przekona�em si�, �e wszystkie planety ogl�dane z przestrzeni wygl�daj� tak samo.

��No i co z tego, Janov? � powiedzia� Trevize. � Wszystkie wyspy na Terminusie wygl�daj� tak samo, je�li widzisz je na linii horyzontu� chyba �e wiesz, czego wypatrywa�, na przyk�ad szczytu jakiej� g�ry albo jakiego� charakterystycznego p�wyspu.

��Zapewne � odpar� Pelorat z wyra�nym niezadowoleniem � ale czego mo�na wypatrywa� w masie wiruj�cych chmur? A nawet je�li spr�bujesz co� tam dojrze�, to zanim zorientujesz si�, czy to jest w�a�nie to, czego szukasz, znajdziesz si� prawdopodobnie z drugiej, nie o�wietlonej strony planety.

��Przypatrz si� lepiej, Janov. Je�li skoncentrujesz uwag� na kszta�cie chmur, to przekonasz si�, �e uk�adaj� si� one w pewien wz�r. Ca�o�� otacza planet� i kr��y wok� swego �rodka. Ten �rodek wypada mniej wi�cej nad jednym z biegun�w planety.

��Nad kt�rym? � spyta�a z zaciekawieniem Bliss.

��Poniewa� z naszego punktu widzenia planeta kr�ci si� zgodnie z ruchem wskaz�wek zegara, to na mocy definicji � patrzymy na jej po�udniowy biegun. Dalej, poniewa� �rodek tego wiru zdaje si� by� oddalony o oko�o pi�tna�cie stopni od terminatora � to ta linia cienia � a o� planety nachylona jest o dwadzie�cia jeden stopni w kierunku prostopad�ej p�aszczyzny jej obrotu, to znajdujemy si� nad stref�, gdzie jest akurat pe�nia wiosny albo pe�nia lata. To, jaka jest faktycznie pora, zale�y od tego, czy biegun przesuwa si� w kierunku od czy do terminatora. Komputer mo�e obliczy� orbit� planety i poda� mi szybko dok�adne dane. Stolica znajduje si� na p�noc od r�wnika, a wi�c jest tam teraz �rodek jesieni albo �rodek zimy.

Pelorat zmarszczy� czo�o. � To a� tyle mo�esz powiedzie�? � Spojrza� na warstw� chmur, jak gdyby my�la�, �e mu odpowie, ale oczywi�cie nic nie odpowiedzia�a.

��Nawet wi�cej � rzek� Trevize. � Je�li spojrzysz na strefy wok� biegun�w, to spostrze�esz, �e w warstwie chmur nie ma przerw, chocia� dalej od biegun�w s� takie przerwy. W rzeczywisto�ci tam te� s� przerwy, ale wida� przez nie l�d, kt�ry te� jest bia�y i st�d si� bierze to z�udzenie.

��No, faktycznie � odpar� Pelorat. � My�l�, �e gdzie jak gdzie, ale na biegunach mo�na si� spodziewa� lodu.

��Oczywi�cie na biegunach zamieszkanych planet. Planety, na kt�rych nie istnieje �ycie, mog� by� pozbawione wody albo powietrza, a je�li jest na nich l�d czy chmury, to pewne oznaki mog� �wiadczy� o tym, �e ani ten l�d, ani chmury nie sk�adaj� si� z wody.

Inna rzecz, kt�ra rzuca si� w oczy, to obszar nieprzerwanej bieli po dziennej stronie terminatora. Do�wiadczone oko dostrze�e od razu, �e obszar ten jest wi�kszy, ni� to zazwyczaj bywa. Co wi�cej, je�li si� dok�adnie przyjrze�, to mo�na zauwa�y�, �e �wiat�o odbite od tej powierzchni ma lekko pomara�czowy odcie�. Znaczy to, �e s�o�ce Comporellona jest zimniejsze ni� s�o�ce Terminusa. Chocia� Comporellon znajduje si� bli�ej swego s�o�ca ni� Terminus swego, to nie jest na tyle blisko, �eby mog�o to skompensowa� ni�sz� temperatur� jego s�o�ca. Dlatego Comporellon jest, jak na zamieszkane �wiaty, �wiatem zimnym.

��Czytasz z tego obrazu jak z ksi��ki, stary rzek� z podziwem Pelorat.

��Nie wpadaj w zbytni zachwyt � powiedzia�, u�miechaj�c si�, Trevize. � Komputer dostarczy� mi odpowiednich danych statystycznych na temat tego �wiata, w tym �rednie temperatury roczne, kt�re s� do�� niskie. �atwo jest wydedukowa� co�, o czym si� ju� wie. Prawd� powiedziawszy, Comporellon znajduje si� na progu ery lodowcowej i gdyby konfiguracja jego kontynent�w by�a nieco inna, to era ta ju� by si� zacz�a.

Bliss zagryz�a usta. � Nie lubi� zimna.

��Mamy ciep�e ubrania � powiedzia� Trevize.

��To nie ma znaczenia. Ludzie nie s� przystosowani do zimnego klimatu. Naprawd�. Nie mamy � ani g�stych futer, ani upierzenia, ani podsk�rnej grubej warstwy t�uszczu. Je�li jaki� �wiat ma zimny klimat, to wskazuje to na pewn� oboj�tno��, z jak� odnosi si� do swoich cz�ci.

��A czy ca�a Gaja ma �agodny klimat? � spyta� Trevize.

��Wi�ksza cz��. Jest troch� zimnych rejon�w dla ro�lin i zwierz�t przystosowanych do zimna i troch� gor�cych, dla ro�lin i zwierz�t przystosowanych do takiego klimatu, ale na przewa�aj�cej cz�ci jej obszaru panuje klimat �agodny, gdzie nigdy nie jest zbyt gor�co ani zbyt zimno dla organizm�w, w��czaj�c w to oczywi�cie organizmy ludzkie, kt�re nie lubi� takich skrajno�ci.

��W��czaj�c w to, oczywi�cie, organizmy ludzkie. Wszystkie cz�ci Gai s� �ywe i r�wne pod . tym wzgl�dem, ale ludzie najwidoczniej s� r�wniejsi.

��Nie b�d� taki idiotycznie sarkastyczny � odci�a si� Bliss. � Poziom i intensywno�� �wiadomo�ci i wiedzy to wa�ne rzeczy. Cz�owiek jest bardziej po�yteczn� cz�ci� Gai ni� ska�a o tej samej wadze, nic wi�c dziwnego, �e w�a�ciwo�ci i funkcje Gai jako ca�o�ci ustawione s� pod k�tem potrzeb cz�owieka, jednak nie w takim stopniu jak na waszych �wiatach. Co wi�cej, kiedy wymaga tego interes ca�ej Gai, jej funkcje i w�a�ciwo�ci ustawia si� pod k�tem jej innych cz�ci. Mo�e si� nawet zdarzy�, �e b�d� ustawione pod k�tem potrzeb jej skalnego wn�trza. Ono r�wnie� wymaga opieki i gdyby jej zabrak�o, mog�yby ucierpie� wszystkie cz�ci Gai. Nie chcieliby�my przecie� zb�dnego wybuchu wulkanu, prawda?

��Faktycznie � odpar� Trevize. � Zb�dnego nie.

��Zrobi�o to na tobie wra�enie, co?

��S�uchaj � rzek� Trevize � s� �wiaty, kt�re s� zimniejsze, ni� si� normalnie spotyka, i �wiaty, kt�re s� cieplejsze, �wiaty, kt�rych znaczne cz�ci pokrywaj� tropikalne lasy, i �wiaty, na kt�rych olbrzymie obszary zajmuj� sawanny. Nie ma dw�ch �wiat�w, kt�re by�yby identyczne, a ka�dy z nich jest domem dla ludzi, kt�rzy do niego przywykli. Ja jestem przyzwyczajony do do�� �agodnego klimatu Terminusa � ujarzmili�my pogod�, tak �e jest prawie taka, jak na Gai � ale lubi�, przynajmniej na jaki� czas, znale�� si� w innym otoczeniu. Tym, Bliss, co mamy my, a czego nie ma Gaja, jest zr�nicowanie. Czy ka�dy �wiat b�dzie musia� zmieni� sw�j klimat na �agodny, je�li Gaja obejmie ca�� Galaktyk� i stanie si� Galsxi�? Takie ujednolicenie by�oby nie do zniesienia.

��Je�li jest tak, jak m�wisz, i je�li r�norodno�� wydaje si� po��dana, to zostanie utrzymana � odpar�a Bliss.

��Jako dar centralnego komitetu, co? � rzek� zimno Trevize. � I tylko tyle r�norodno�ci, ile b�dziecie mogli �cierpie�, tak? Wol� pozostawi� to naturze.

��Ale przecie� nie pozostawili�cie tego naturze. Ka�dy zamieszkany �wiat w Galaktyce zosta� zmieniony. Ka�dy zastali�cie takim, jakim go ukszta�towa�a natura, w stanie pierwotnym, kt�ry wam nie odpowiada�, i ka�dy przekszta�cili�cie tak, aby uczyni� go � w miar� swoich mo�liwo�ci � jak najbardziej wygodnym. Jestem pewna, �e ten �wiat tutaj jest zimny tylko dlatego, �e jego mieszka�cy nie mogli uczyni� go cieplejszym bez nadmiernego wydatku energii, a i tak te jego cz�ci, kt�re s� faktycznie zamieszkane, s� na pewno sztucznie ogrzewane. A zatem nie b�d� z tego taki dumny i nie opowiadaj, �e zostawili�cie to naturze.

��Przypuszczam, �e m�wisz w imieniu Gai rzek� Trevize.

��Zawsze m�wi� w jej imieniu. Jestem przecie� Gaj�.

��To dlaczego Gaja potrzebowa�a mojej decyzji, skoro jest tak pewna swej wy�szo�ci? Dlaczego nie prze do przodu, nie ogl�daj�c si� na mnie?

Bliss przez chwil� milcza�a, jakby zbieraj�c my�li. Wreszcie powiedzia�a:

��Dlatego, �e nie jest m�drze by� zbyt pewnym swoich racji. Jest rzecz� naturaln� i oczywist�, �e wyra�niej dostrzegamy swoje zalety ni� wady. Pragniemy robi� to, co s�uszne, lecz nie to, co nam si� wydaje s�uszne, ale co jest obiektywnie s�uszne, je�li w og�le istnieje co� takiego jak obiektywna s�uszno��. Ze wszystkich znanych nam os�b ty wydajesz si� najbli�szy owej obiektywnej s�uszno�ci. Dlatego zdajemy si� na ciebie.

��Tak � odpar� ze smutkiem Trevize � jestem tak bliski obiektywnej s�uszno�ci, �e nie rozumiem swej w�asnej decyzji i musz� szuka� dla niej uzasadnienia.

��Znajdziesz je � powiedzia�a Bliss. � Mam nadziej� � odpar� Trevize.

��Je�li mam by� szczery, stary � odezwa� si� Pelorat � to wydaje mi si�, �e w tej dyskusji g�r� jest Bliss. Dlaczego nie chcesz przyj�� do wiadomo�ci faktu, �e jej argumenty uzasadniaj� twoj� decyzj�?

��Dlatego � odpar� szorstko Trevize � �e w chwili kiedy j� podejmowa�em, nie zna�em tych argument�w. Nie zna�em �adnych szczeg��w dotycz�cych Gai. Co� na mnie wp�yn�o, przynajmniej pod�wiadomie. Co�, co nie zale�y od tych szczeg��w, co�, co ma zupe�nie podstawowe znaczenie. I to co� musz� znale��.

Pelorat uni�s� r�k� w uspokajaj�cym ge�cie.

��Nie z�o�� si�, Golan.

��Nie z�oszcz� si�. Ale �yj� teraz w takim napi�ciu, �e nie mog� tego znie��. Nie chc� by� centrum Galaktyki.

��Nie mam o to do ciebie pretensji � powiedzia�a Bliss � i naprawd� jest mi przykro, �e twoja struktura psychiczna narzuci�a ci w pewnym sensie tak� rol� Kiedy wyl�dujemy na Comporellonie?

��Za trzy dni � odpar� Trevize � i to dopiero po przej�ciu przez kt�ry� z tych posterunk�w granicznych na orbicie.

��Chyba nie powinno by� z tym �adnych problem�w, co? � spyta� Pelorat.

Trevize wzruszy� ramionami.

��To zale�y od liczby statk�w, kt�re chc� l�dowa�, od liczby posterunk�w granicznych, a przede wszystkim od przepis�w reguluj�cych zasady udzielania i nieudzielania zgody na l�dowanie. Takie przepisy od czasu do czasu si� zmieniaj�.

��Jak to nieudzielania zgody? � rzek� z oburzeniem Pelorat. � Jak mog� nie udzieli� zgody obywatelom Fundacji? Przecie� Comporellon nale�y do Federacji?

��Hmm, i tak, i nie. To kwestia interpretacji prawnej. Nie wiem, jak oni to interpretuj�. Przypuszczam, �e istnieje mo�liwo��, �e nie udziel� nam zgody na l�dowanie, ale my�l� zarazem, �e to ma�o prawdopodobne.

��A co zrobimy, je�li nam odm�wi�?

��Nie wiem � odpar� Trevize. � Zamiast �ama� sobie g�owy nad tym, co zrobi�, je�li nas nie wpuszcz�, lepiej poczekajmy i zobaczmy, co nam powiedz�.

Byli ju� tak blisko Comporellona, �e widzieli go bez pomocy teleskopu jako du�� kul�. Kiedy patrzyli przez teleskop, widzieli te� stacje graniczne. Znajdowa�y si� one w du�o wi�kszej odleg�o�ci od planety ni� inne stacje orbitalne i by�y dobrze o�wietlone.

Poniewa� �Odleg�a Gwiazda� zbli�a�a si� do planety od strony jej po�udniowego bieguna, widzieli p�kul� ca�y czas sk�pan� w �wietle s�onecznym. Naturalnie stacje graniczne znajduj�ce si� po stronie pogr��onej w mroku nocy by�y lepiej widoczne, gdy� dzi�ki jasnemu o�wietleniu wyra�nie odcina�y si� od ciemnego t�a. Naliczyli ich sze�� (bez w�tpienia po o�wietlonej stronie globu te� by�o sze�� stacji). Okr��a�y planet� z t� sam�, jednakow� pr�dko�ci�.

Pelorat, nieco przestraszony tym widokiem, powiedzia�:

��Bli�ej planety wida� jakie� inne �wiat�a. Co to jest?

��Nie znam tej planety, wi�c nie mog� nic powiedzie�. Niekt�re mog� by� �wiat�ami orbitalnych fabryk, laboratori�w, obserwatori�w czy nawet miast. Pewne planety wol�, �eby obiekty znajduj�ce si� na orbitach wok� nich, z wyj�tkiem stacji granicznych, nie by�y o�wietlone. Tak jest na przyk�ad na Terminusie. Comporellon, jak wida�, ma w tym wzgl�dzie bardziej liberalne zasady.

��Do kt�rej stacji podlecimy, Golan?

��To zale�y od nich. Wys�a�em pro�b� o pozwolenie na l�dowanie i w ko�cu dostaniemy wskaz�wki, kiedy i do kt�rej stacji mamy podlecie�. Du�o zale�y od tego, ile statk�w stara si� w tej chwili o pozwolenie l�dowania. Je�li przy ka�dej stacji czeka tuzin statk�w, to nie mamy innego wyboru ni� uzbroi� si� w cierpliwo��.

��Do tej pory tylko dwa razy zdarzy�o mi si� znale�� w odleg�o�ci nadprzestrzennej od Gai, ale by�am wtedy albo na, albo blisko Sayshell. Nigdy nie by�am tak daleko jak teraz � powiedzia�a Bliss.

Trevize przyjrza� si� jej bacznie.

��A czy to ma jakie� znaczenie? Jeste� przecie� nadal Gaj�, prawda?

Bliss zrobi�a zirytowan� min�, ale po chwili u�miechn�a si� z zak�opotaniem.

��Musz� przyzna�, �e tym razem uda�o ci si� mnie z�apa�. S�owo �Gaja� ma dwa znaczenia. Mo�na go u�ywa� w odniesieniu do planety jako cia�a niebieskiego, ale mo�na go te� u�ywa� w odniesieniu do �ywego tworu, kt�ry obejmuje r�wnie� to cia�o. W�a�ciwie powinni�my u�ywa� dwu r�nych s��w na okre�lenie tych dwu r�nych poj��, ale za ka�dym razem kontekst okre�la, w kt�rym znaczeniu zosta�o to s�owo u�yte. Niemniej jednak musz� przyzna�, �e izolowi mo�e by� czasem trudno w tym si� po�apa�.

��No dobrze � rzek� Trevize � ale czy znajduj�c si� wiele tysi�cy parsek�w od planety Gaja, jeste� nadal cz�ci� Gai jako �ywego tworu?

��Je�li o to chodzi, to nadal jestem Gaj�.

��Nie odczuwasz �adnego os�abienia wi�zi?

��W sprawach zasadniczych � nie. Na pewno ju� ci m�wi�am, �e kontakt z Gaj� przez nadprzestrze� jest troch� skomplikowany, ale mimo to nadal jestem Gaj�.

��Nigdy nie przysz�o wam do g�owy � spyta� Trevize � �e Gaja to co� w rodzaju galaktycznego krakena, tego legendarnego potwora, kt�rego macki si�gaj� wsz�dzie? Wystarczy, �eby�cie umie�cili po kilku Gajan na ka�dym z zamieszkanych �wiat�w i ju� b�dziecie mie� t� wasz� Galaxi�. Zreszt� prawdopodobnie ju� to zrobili�cie. Gdzie umie�cili�cie waszych ludzi? Przypuszczam, �e jest co najmniej jeden na Terminusie i co najmniej jeden na Trantorze. Jak daleko si� posun�li�cie?

Bliss mia�a niewyra�n� min�.

��Powiedzia�am, �e nie b�d� ci� ok�amywa�a, Trevize, ale to nie znaczy, �e musz� ci powiedzie� ca�� prawd� o nas. S� pewne rzeczy, o kt�rych nie musisz wiedzie�. Nale�y do nich sprawa rozmieszczenia i identyfikacji pojedynczych cz�ci Gai.

��A czy mog� wiedzie�, jaka jest przyczyna istnienia tych waszych macek, skoro nie mog� wiedzie�, dok�d one si�gaj�?

��Zdaniem Gai nie mo�esz.

��Przypuszczam, �e mog� przynajmniej stara� si� odgadn��. Uwa�acie si� za stra�nik�w Galaktyki.

��Pragniemy silnej i bezpiecznej Galaktyki; Galaktyki, w kt�rej panuje pok�j i ludziom �yje si� dobrze. Plan Seldona, przynajmniej w swej pierwotnej postaci, ma na celu doprowadzi� do powstania Drugiego Imperium Galaktycznego; do imperium, kt�re by�oby trwalsze i bardziej operatywne ni� pierwsze. Ten plan, stale udoskonalany przez Drug� Fundacj�, dzia�a jak dot�d zupe�nie dobrze.

��Ale Gaja nie chce utworzenia Drugiego Imperium Galaktycznego w klasycznej postaci, prawda? Chcecie Galaxii � �ywej Galaktyki.

��Poniewa� pozwoli�e� na to, mamy nadziej� za jaki� czas osi�gn�� sw�j cel. Gdyby� nie pozwoli�, to d��yliby�my do utworzenia Drugiego Imperium Galaktycznego, staraj�c si�, w miar� naszych mo�liwo�ci, aby by�o jak najbardziej bezpieczne.

��No, ale co jest z�ego w � � W tym momencie do jego uszu dotar�o ciche brz�czenie. � Wzywa mnie komputer � powiedzia�. � Przypuszczam, �e otrzymuje w�a�nie instrukcje, do kt�rej stacji mamy podlecie�. Zaraz wr�c�.

Wszed� do sterowni, u�o�y� d�onie we wg��bieniach na pulpicie i przekona� si�, �e komputer faktycznie otrzyma� ju� instrukcje � wsp�rz�dne stacji granicznej, do kt�rej mieli si� uda�, okre�lone w odniesieniu do linii przeprowadzonej od centrum Comporellona do jego bieguna p�nocnego, drogi podej�cia do tej stacji.

Trevize potwierdzi� odbi�r instrukcji i wyprostowa� si� w fotelu.

Plan Seldona! Prawie zapomnia� o nim. Pierwsze Imperium Galaktyczne rozpad�o si� i od pi�ciuset lat rozwija�a si� Fundacja, najpierw we wsp�zawodnictwie z Imperium, a potem na jego gruzach, ca�y czas w zgodzie z Planem.

Ten systematyczny rozw�j zosta� na pewien czas przerwany przez Mu�a. Planowi grozi�o unicestwienie, ale ostatecznie Fundacja wysz�a z tego ca�o, prawdopodobnie z pomoc� ca�y czas kryj�cej si� przed ni� Drugiej Fundacji, a by� mo�e z pomoc� jeszcze lepiej ukrytej Gai.

Teraz jednak Plan stan�� w obliczu niebezpiecze�stwa o wiele powa�niejszego ni� Mu�. Zamiast do restauracji Imperium mia� doprowadzi� do czego� niespotykanego dot�d w dziejach ludzko�ci, do Galaxii. A on, Trevize, zgodzi� si� na to.

Dlaczego? Czy�by w Planie by� jaki� b��d? Czy�by oparty by� on na jakim� b��dnym za�o�eniu? Przez chwil� wydawa�o si� Trevizemu, �e istotnie kryje si� tam jaki� b��d i �e, co wi�cej, wie on, na czym ten b��d polega i �e wiedzia� to w chwili, kiedy podejmowa� t� decyzj�, ale to wra�enie znikn�o r�wnie szybko, jak si� pojawi�o, i zosta� z niczym.

By� mo�e by�o to tylko z�udzenie, zar�wno wtedy, kiedy podejmowa� decyzj�, jak i teraz. W ko�cu, poza podstawowymi przes�ankami, na kt�rych opiera�a si� psychohistoria, nie wiedzia� o Planie absolutnie nic. Nie zna� �adnych jego szczeg��w, nie mia� poj�cia o matematyce, na kt�rej Plan si� opiera�.

Zamkn�� oczy i wyt�y� umys��

I nic.

A mo�e pom�g� mu dostrzec to komputer? Po�o�y� d�onie na pulpicie i poczu� na nich ciep�y u�cisk komputera. Ponownie zamkn�� oczy i wyt�y� umys��

I znowu nic.

Comporellianin, kt�ry wszed� na ich statek, mia� przypi�t� do munduru holograficzn� kart� identyfikacyjn�. Przedstawia�a ona niezwykle wiernie jego puco�owat�, pokryt� lekkim zarostem twarz. Pod zdj�ciem widnia�o jego nazwisko, A. Kendray.

By� raczej niski, o lekko zaokr�glonej, pasuj�cej do twarzy figurze. Zachowywa� si� swobodnie i z widocznym zdumieniem rozgl�da� si� po statku.

��W jaki spos�b zjawili�cie si� tutaj tak szybko? � spyta�. � Nie spodziewali�my si� was wcze�niej ni� za dwie godziny.

��To statek nowego typu � powiedzia� grzecznie, lecz wymijaj�co Trevize.

Kendray nie by� jednak taki naiwny, na jakiego wygl�da�. Wszed� do sterowni i od razu powiedzia�:

��Nap�d grawitacyjny?

Trevize nie widzia� powodu, �eby zaprzecza� rzeczom oczywistym.

��Tak � odpowiedzia� oboj�tnym tonem.

��To bardzo interesuj�ce. S�yszy si� o nich, ale jako� nie mo�na ich zobaczy�. Silniki w obudowie kad�uba?

��Tak.

Kendray spojrza� na komputer. � Obwody komputera te�?

��Tak. W ka�dym razie tak mi powiedziano. Nie sprawdza�em.

��W porz�dku. Mnie potrzebne s� tylko dane statku: numer silnika, miejsce produkcji, kod identyfikacyjny, wszystkie te historie. Na pewno jest to w komputerze i za p� sekundy mog� dosta� wszystko na w�a�ciwym blankiecie.

Istotnie zaj�o to tylko troch� wi�cej czasu. Kendray znowu rozejrza� si�.

��Jest was tylko troje?

��Zgadza si� � odpar� Trevize.

��Macie jakie� zwierz�ta? Ro�liny? Stan zdrowia?

��Nie. Stan zdrowia dobry � odpar� kr�tko Trevize.

��Taa� � mrukn�� Kendray, zapisuj�c to w notesie. � M�g�by pan w�o�y� tu d�o�? To po prostu formalno�� Praw�.�

Trevize popatrzy� nieprzychylnym okiem na przyrz�d, kt�ry wyci�gn�� Kendray. By� on coraz powszechniej u�ywany i ustawicznie udoskonalany. Wystarczy� rzut oka na mikrodetektor, �eby si� zorientowa�, czy dany �wiat jest zacofany czy nie. By�o niewiele �wiat�w, cho�by nie wiadomo jak zacofanych, kt�re w og�le nie u�ywa�y mikrodetektor�w. Zacz�y wchodzi� w u�ycie tu� po ostatecznym upadku Imperium, kiedy ka�dy �wiat powsta�y na jego gruzach zacz�� dba� o to, �eby nie przenikn�y tam choroby i drobnoustroje z innych �wiat�w.

��Co to jest? � spyta�a z zaciekawieniem Bliss, wyci�gaj�c szyj� jak �uraw, �eby lepiej przyjrze� si� instrumentowi.

��Zdaje mi si�, �e to si� nazywa mikrodetektor � powiedzia� Pelorat.

��Nie ma w tym nic tajemniczego � doda� Trevize. � To urz�dzenie automatycznie sprawdza jak�� cz�� cia�a, zar�wno z zewn�trz, jak i od wewn�trz, i wykrywa drobnoustroje, kt�re mog� przenosi� choroby.

��To tutaj tak�e je klasyfikuje � powiedzia� Kendray z dum�. � Zosta�o wykonane u nas, na Comporellonie� Mo�e jednak b�dzie pan uprzejmy w�o�y� tu praw� d�o�.

Trevize w�o�y� r�k� i patrzy�, jak na ekranie, wzd�u� poziomych linii, miga ci�g czerwonych kropek. Kendray wcisn�� guzik i w otworze ukaza�o si� kolorowe zdj�cie obrazu.

��Zechce pan to podpisa� � powiedzia�.

Trevize z�o�y� sw�j podpis.

��No i jak wypad�em? � spyta�. � Chyba nie grozi mi �adna niebezpieczna choroba?

��Nie jestem lekarzem � odpar� Kendray wi�c trudno mi powiedzie� co� konkretnego, ale aparat nie wykazuje niczego, co dawa�oby podstaw� do odm�wienia panu prawa l�dowania albo do poddania pana kwarantannie. Nic wi�cej mnie nie interesuje.

��Co za szcz�ciarz ze mnie � powiedzia� sucho Trevize, potrz�saj�c r�k�, aby pozby� si� uczucia lekkiego mrowienia.

��Teraz pan � powiedzia� Kendray.

Pelorat w�o�y� z pewnym oci�ganiem d�o� do otworu aparatu, a potem podpisa� zdj�cie.

��A pani?

Chwil� potem Kendray, gapi�c si� na wynik badania, powiedzia�:

��Nigdy dot�d nie widzia�em nic podobnego. Spojrza� na Bliss z wyrazem l�ku na twarzy. � Ma pani wynik ujemny. Ca�kowicie ujemny.

Bliss u�miechn�a si� ujmuj�co. � Mi�o to us�ysze�.

��Tak, prosz� pani. Zazdroszcz� pani � spojrza� ponownie na pierwsze zdj�cie i powiedzia�: Poprosz� pa�ski dow�d to�samo�ci, panie Trevize.

Trevize wr�czy� mu sw�j dow�d. Kendray spojrza� na niego i znowu podni�s� g�ow� z zaskoczeniem:

��Radny z Terminusa?

��Zgadza si�.

��To wysoka ranga w administracji Fundacji.

��Zgadza si� dok�adnie � powiedzia� ch�odno Trevize. � A wi�c za�atwimy wreszcie te formalno�ci, co?

��Pan jest kapitanem tego statku?

��Tak, ja.

��Cel wizyty?

��Bezpiecze�stwo Fundacji. To wszystko, co mam panu do powiedzenia na ten temat. Rozumie pan?

��Tak, prosz� pana. Jak d�ugo ma pan zamiar tu si� zatrzyma�?

��Nie wiem. Mo�e tydzie�.

��Dobrze. A ten drugi pan?

��To profesor Janov Pelorat � powiedzia� Trevize. � Ma pan tu jego podpis, a poza tym mog� zar�czy� za niego. Jest naukowcem na Terminusie, a w tej wyprawie jest moim pomocnikiem.

��Rozumiem, prosz� ~ pana, ale musz� zobaczy� jego dow�d to�samo�ci. Przepisy to przepisy i nic na to nie poradz�. Mam nadziej�, �e pan to rozumie.

Pelorat pokaza� swoje papiery. Kendray skin�� g�ow�.

��A pani? � powiedzia�.

��Obawiam si�, �e nie mam �adnych papier�w, prosz� pana � odpar�a Bliss.

Kendray zmarszczy� czo�o. � Przepraszam, ale nie rozumiem.

��Ta pani nie zabra�a dokument�w ze sob� wtr�ci� si� Trevize. � To zwyk�e przeoczenie, ale wszystko jest w porz�dku. Ca�� odpowiedzialno�� za to bior� na siebie.

��Bardzo �a�uj�, ale nie mog� si� na to zgodzi� � rzek� Kendray. � To ja jestem odpowiedzialny za wszystko, co si� tu dzieje. W tych warunkach nie jest to zreszt� takie wa�ne. Nie powinno by� �adnych k�opot�w z uzyskaniem duplikat�w. Ta m�oda dama, jak s�dz�, jest z Terminusa.

��Nie.

��A wi�c z jakiego� �wiata Fundacji?

��Prawd� m�wi�c, nie.

Kendray spojrza� uwa�nie na Bliss, a potem na Trevizego.

��To komplikuje sprawy, panie radny � powiedzia�. � Uzyskanie duplikat�w ze �wiata nie nale��cego do Fundacji mo�e zabra� wi�cej czasu. Skoro nie jest pani obywatelk� Fundacji, pani Bliss, musi mi pani poda� nazw� �wiata, na kt�rym si� pani urodzi�a, i nazw� �wiata, kt�rego jest pani obywatelk�. Potem b�dzie pani musia�a zaczeka�, a� dotr� tu duplikaty pani dokument�w.

��Niech pan pos�ucha, panie Kendray � powiedzia� Trevize. � Nie widz� powodu, �eby to przeci�ga�. Jestem cz�onkiem rz�du Fundacji i przybywam tu w sprawach wielkiej wagi. Nie mog� traci� czasu z powodu jakich� b�ahych papierk�w.

��Nic na to nie poradz�, panie radny. Gdyby to zale�a�o ode mnie, to mogliby�cie zaraz lecie� na Comporellon, ale niestety mam tu grub� ksi�g� przepis�w, kt�re precyzyjnie okre�laj� moje obowi�zki. Musz� si� do nich �ci�le stosowa� albo wylec� z pracy� Przypuszczam, oczywi�cie, �e czeka na pana jaka� wa�na osoba z naszego rz�du. Je�li zechce pan poda� mi jej nazwisko, to zaraz skontaktuj� si� z ni� i je�li poleci mi, abym pa�stwa wpu�ci�, to natychmiast to zrobi�.

Trevize zawaha� si�.

��To by�oby niedyplomatyczne, panie Kendray. Czy mog� si� zobaczy� z pana bezpo�rednim prze�o�onym?

��Oczywi�cie, ale nie mo�na tego za�atwi� od r�ki�

��Jestem pewien, �e zjawi si� tu natychmiast, kiedy si� dowie, �e ma rozmawia� z przedstawicielem w�adz Fundacji�

��Prawd� m�wi�c � rzek� Kendray � tak mi�dzy nami, to by tylko pogorszy�o sprawy. Rozumie pan, nie jeste�my cz�ci� Fundacji. Oficjalnie wyst�pujemy jako pa�stwo stowarzyszone i traktujemy t� nazw� powa�nie. Nie chcemy uchodzi� za marionetki w r�kach Fundacji � cytuj� tylko powszechn� opini�, prosz� mnie dobrze zrozumie� � i na wszelkie sposoby demonstrujemy niezale�no��. M�j prze�o�ony dosta�by dodatkowe punkty za to, �e nie zgodzi� si� potraktowa� cz�onka w�adz Fundacji ze specjalnymi wzgl�dami.

Trevize spochmurnia�. � Pan te�? � spyta�.

Kendray potrz�sn�� g�ow�. � Mnie nie interesuje polityka. Mnie nikt nie daje za nic dodatkowych punkt�w. Jestem zadowolony, �e dostaj� pensj�. Ale chocia� nie dostaj� za nic dodatkowych punkt�w, to mog� dosta� nagan�, i to bardzo �atwo. Nie chc�, �eby mnie to spotka�o.

��Niech pan zwa�y, jak� mam pozycj�. Mog� panu pom�c, rozumie pan?

��Nie, prosz� pana. Przepraszam, je�li czuje si� pan tym ura�ony, ale nie s�dz�, �eby m�g� pan to zrobi� I jeszcze jedno � niezr�cznie mi o tym m�wi�, ale prosz� nie dawa� mi �adnych prezent�w. Funkcjonariusz, kt�ry zgodzi si� na co� takiego, zostaje przyk�adnie ukarany i z miejsca wylatuje z pracy.

��Nie mia�em zamiaru pr�bowa� pana przekupi�. My�l� tylko o tym, co mo�e panu zrobi� burmistrz Terminusa, je�li utrudni mi pan wykonanie zadania.

��Panie radny, dop�ki stosuj� si� do przepis�w, nic mi nie grozi. Je�li cz�onkowie naszego prezydium zostan� za to w jaki� spos�b ukarani przez Fundacj�, to ich zmartwienie, a nie moje� Ale je�li mo�e to w czym� panu pom�c, to mog� przepu�ci� pana i profesora Pelorata. Zostawcie pani� Bliss tutaj i jak tylko dotr� duplikaty jej dokument�w, przetransportujemy j� na planet�. Gdyby�my, z jakiego� powodu, nie mogli uzyska� jej papier�w, to ode�lemy j� na jej �wiat naszym statkiem handlowym. Obawiam si� jednak, �e w takim przypadku kto� musia�by zap�aci� za podr�.

Trevize spostrzeg�, jak zareagowa� na to Pelorat i powiedzia�:

��Panie Kendray, czy m�g�bym porozmawia� z panem chwil� na osobno�ci, w sterowni?

��Prosz� bardzo, ale nie mog� tu przebywa� za d�ugo, bo b�d� pytania.

��To nie zajmie du�o czasu � rzek� Trevize.

Kiedy weszli do sterowni, Trevize dok�adnie zamkn�� drzwi, staraj�c si�, aby nie usz�o to uwagi Kendraya, a potem powiedzia� cicho:

��By�em ju� w wielu miejscach, panie Kendray, ale jeszcze nigdy nie zdarzy�o mi si� znale�� w miejscu, gdzie by tak skrupulatnie przestrzegano przepis�w wjazdowych, szczeg�lnie w odniesieniu do ludzi z Fundacji i do cz�onk�w jej w�adz.

��Ale ta kobieta nie pochodzi z Fundacji.

��Mimo wszystko.

��W tych sprawach raz jest tak, raz inaczej. Mieli�my ostatnio par� afer i st�d te obostrzenia. Mo�e gdyby przylecia� pan za rok, to nie by�oby �adnych problem�w, ale teraz nie mog� nic dla pana zrobi�.

��Niech pan spr�buje, panie Kendray � powiedzia� Trevize aksamitnym g�osem. � Zdaj� si� na pana �ask� i prosz� jak m�czyzna m�czyzn�. Ja i Pelorat jeste�my ju� �adny kawa�ek czasu w tej podr�y. Przez ca�y ten czas byli�my tylko we dw�ch. Tylko on i ja. Jeste�my, co prawda, przyjaci�mi, ale zacz�a nam doskwiera� samotno��. My�l�, �e pan wie, co mam na my�li. No i niedawno Pelorat znalaz� t� panienk�. Nie musz� panu chyba wyja�nia�, co potem nast�pi�o, w ka�dym razie postanowili�my zabra� j� ze sob�. To, �e mo�emy od czasu do czasu skorzysta� z jej us�ug, dobrze nam robi. Ot� s�k w tym, �e Pelorat zostawi� kogo� na Terminusie. Mnie jest wszystko jedno, rozumie pan, ale on jest ju� w wieku, kiedy cz�owiek robi si� troch�, no� uczuciowy. Prze�ywa drug� m�odo�� czy co� w tym stylu. W ka�dym razie on nie chce si� z ni� rozsta�. Z drugiej strony, je�li gdzie� pojawi si� cho�by wzmianka o niej, to Pelorat mo�e mie� spore k�opoty, kiedy wr�ci na Terminusa.

Nie ma w tym nic z�ego, niech mnie pan zrozumie. Panna Bliss, jak si� sama przedstawia � nawiasem m�wi�c, imi� odpowiednie dla dziewczyny tej profesji � nie jest zbytnio rozgarni�ta. Nie dlatego przecie� wzi�li�my j� ze sob�. Musi pan w og�le wspomina� o niej? Nie mo�e pan przymkn�� na to oczu i zapisa�, �e na statku jeste�my tylko ja i Pelorat? W dokumentach statku figurujemy tylko my dwaj. Nie musi pan w og�le odnotowywa� oficjalnie jej obecno�ci. W ko�cu jest zupe�nie zdrowa. Sam pan to stwierdzi�.

Kendray zrobi� niepewn� min�.

��Ja naprawd� nie chc� wam przeszkadza�. Rozumiem wasz� sytuacj� i, niech mi pan wierzy, wsp�czuj� wam. Je�li my�li pan, �e mie� przez par� miesi�cy s�u�b� na tej stacji to przyjemno��, to jest pan w b��dzie. I nie ma tu mieszanej za�ogi, na Comporellonie to nie do pomy�lenia. � Potrz�sn�� g�ow�. � Ja te� mam �on�, wi�c rozumiem� ale nawet je�li was przepuszcz�, to jak tylko zorientuj� si�, �e ta� no� ta panienka nie ma dokument�w, to wsadz� j� do wi�zienia, a pan i pan Pelorat b�dziecie mieli akurat takie k�opoty, jakich chcecie unikn��. A ja na pewno wylec� z pracy.

��Panie Kendray � rzek� Trevize � prosz� mi zaufa�. Jak tylko znajd� si� na Comporellonie, b�dzie po k�opotach. Mog� o tym porozmawia� z w�a�ciwymi lud�mi. Wezm� na siebie ca�kowit� odpowiedzialno�� za to, co si� tu wydarzy�o, je�li kiedykolwiek wyjdzie to na jaw, w co w�tpi�. Co wi�cej, zarekomenduj� pana na wy�sze stanowisko i na pewno dostanie pan awans, bo je�li kto� b�dzie mia� co do tego jakie� w�tpliwo�ci, to dopilnuj�, �eby Terminus je rozwia�� A Pelorat odetchnie.

Kendray waha� si� chwil�, a w ko�cu powiedzia�: � Zgoda. Przepuszcz� was� ale ostrzegam, �e od tej chwili pocz�wszy zaczynam my�le� o tym, jak ocali� sw�j ty�ek, je�li si� ta sprawa wyda. Nie b�d� was kry�. Poza tym ja wiem, jak te sprawy wygl�daj� na Comporellonie, a wy nie i musz� panu powiedzie�, �e nie jest to przyjemne miejsce dla ludzi, kt�rzy wy�amuj� si� z regu�.

��Dzi�kuj� panu, panie Kendray � powiedzia� Trevize. � Nie b�dzie �adnych k�opot�w. Zapewniam pana.

Przepuszczono ich. Stacja graniczna zosta�a daleko w tyle i mala�a coraz bardziej, wygl�daj�c jak odleg�a, szybko trac�ca blask gwiazda. Za par� godzin powinni przej�� przez warstw� chmur otulaj�c� planet�.

Statek o nap�dzie grawitacyjnym nie musia� podchodzi� do l�dowania wykonuj�c wok� planety wiele okr��e� o coraz mniejszym promieniu, ale te� nie m�g� zni�y� si� zbyt gwa�townie. To, �e nie podlega� dzia�aniu si�y ci�ko�ci, nie znaczy�o jednak, �e nie dzia�a� na� op�r powietrza. M�g� wprawdzie schodzi� ku planecie po linii prostej, ale manewr ten nale�a�o wykonywa� bardzo ostro�nie � pr�dko�� nie mog�a by� zbyt du�a.

��Gdzie si� kierujemy? � spyta� Pelorat ze zdezorientowan� min�. � W tych chmurach nie potrafi� odr�ni� jednego miejsca od drugiego.

��Ja te� nie � powiedzia� Trevize � ale mamy tu urz�dow� map� holograficzn� Comporellona, na kt�rej wida� kszta�ty l�d�w i troch� przerysowan� rze�b� terenu � wzniesienia na l�dzie i g��biny morskie, a tak�e podzia� administracyjny planety. Wprowadzi�em map� do komputera i on ju� zrobi, co trzeba. Por�wna widok powierzchni z map�, ustalaj�c w ten spos�b po�o�enie statku, a potem skieruje statek po cykloidzie do stolicy.

��Je�li polecimy do stolicy, to wpadniemy w wir polityki � powiedzia� Pelorat. � Je�li panuj� tu, jak sugerowa� ten facet na stacji granicznej, nastroje antyfundacyjne, to napytamy sobie k�opot�w.

��Ale stolica musi by� intelektualnym centrum planety, a wi�c je�li chcemy uzyska� jakie� informacje, to tylko tam � rzek� Trevize. � Co si� tyczy nastroj�w antyfundacyjnych, to w�tpi�, aby okazywali je otwarcie. To, �e burmistrz nie darzy mnie zbytni� sympati�, nie znaczy, �e mog�aby dopu�ci� do tego, aby potraktowano tu �le radnego z Terminusa. Mog�oby to stworzy� niebezpieczny precedens.

Z toalety wysz�a Bliss. Mia�a jeszcze wilgotne r�ce. Poprawi�a bez �ladu za�enowania majtki i powiedzia�a:

��Tak zupe�nie na marginesie: my�l�, �e nasze odchody podlegaj� dok�adnej utylizacji.

��Nie mamy wyboru � powiedzia� Trevize. Jak my�lisz, na ile starczy�yby nasze zapasy wody, gdyby�my nie uzdatniali i nie wykorzystywali tej, kt�ra jest w odchodach? A na czym rosn� te smakowite dro�d�owe ciasteczka, kt�rymi urozmaicamy mro�onki, co? Mam nadziej�, moja ty wydajna panno, �e to ci nie zepsuje apetytu.

��A niby dlaczego mia�oby mi to zepsu� apetyt? Jak my�lisz, sk�d si� bierze woda i �ywno�� na Gai, na tej planecie czy na Terminusie?

��Oczywi�cie na Gai odchody s� tak samo �ywe jak ty � powiedzia� Trevize.

��Nie �ywe. �wiadome, a to du�a r�nica. Naturalnie poziom ich �wiadomo�ci jest bardzo niski.

Trevize poci�gn�� wymownie nosem, ale powstrzyma� si� od komentarza.

��Id� do sterowni dotrzyma� towarzystwa komputerowi � powiedzia�. � Nie znaczy to bynajmniej, �e jestem mu potrzebny.

��Mo�emy i�� z tob�? � spyta� Pelorat. � Nie mog� si� przyzwyczai� do tego, �e on sam prowadzi statek, �e potrafi wyczu� inne statki, burze czy co tam jeszcze�

Trevize u�miechn�� si� szeroko.

��Musisz si� do tego przyzwyczai�. Statek jest o wiele bezpieczniejszy pod jego kontrol� ni� pod moj�� Ale oczywi�cie mo�ecie i�� ze mn�. Dobrze wam zrobi, je�li sobie troch� popatrzycie.

Znajdowali si� teraz nad o�wietlon� p�kul�, gdy�, jak wyja�ni� im Trevize, komputerowi by�o �atwiej por�wna� map� z powierzchni� planety w s�o�cu ni� w ciemno�ci.

��To oczywiste � powiedzia� Pelorat.

��Wcale nie takie oczywiste. Komputer mo�e r�wnie szybko dzia�a� w podczerwieni, kt�r� powierzchnia emituje w ciemno�ciach, jak przy �wietle dziennym. Jednak�e fale promieniowania podczerwonego s� d�u�sze, przez co komputer nie ma takiego rozeznania jak przy �wietle widzialnym. To znaczy w podczerwieni komputer nie widzi tak ostro i dok�adnie jak przy �wietle dziennym i dlatego, je�li nas nic nie pili, to wol� u�atwi� mu zadanie.

��A je�li stolica le�y na p�kuli, kt�ra jest teraz w cieniu?

��Mamy szanse p� na p�, �e le�y z tej strony � powiedzia� Trevize � ale kiedy ju� komputer zgra map� z terenem, to poprowadzi nas bezb��dnie do stolicy, nawet gdyby znajdowa�a si� na zaciemnionej p�kuli. A poza tym, zbli�aj�c si� do niej, b�dziemy przechodzili przez pasma fal ultrakr�tkich i dostaniemy wskaz�wki, jak dotrze� do najdogodniejszego portu� Nie ma si� czym martwi�.

��Jeste� tego pewien? � spyta�a Bliss. � Wieziecie mnie bez dokument�w, nie mog�c poda� nazwy mojej ojczystej planety, kt�r� by ci ludzie tutaj znali i zaakceptowali, a ja jestem zdecydowana w �adnym przypadku nie zdradzi� nazwy Gai. Co zrobimy, je�li za��daj� ode mnie dokument�w?

��To raczej nieprawdopodobne � odpar� Trevize. � Ka�dy b�dzie my�la�, �e zosta�y sprawdzone na stacji granicznej.

��No ale je�li jednak ich za��daj�?

��No to wtedy b�dziemy si� martwi�. Na razie nie stwarzajmy sztucznych problem�w.

��Kiedy si� pojawi� problemy, mo�e by� za p�no, �eby je rozwi�za�.

��Ufam w swoj� pomys�owo�� i nie boj� si�, �e b�dzie za p�no.

��Skoro ju� o tym mowa, to jakim sposobem uda�o ci si� przekona� tego cz�owieka na stacji, �eby nas przepu�ci�?

Trevize popatrzy� na Bliss i u�miechn�� si� szelmowsko. Wygl�da� zupe�nie jak kilkunastoletni �obuziak ciesz�cy si� z wyrz�dzonej psoty.

��G��wka pracuje.

��No, ale co zrobi�e�, stary? � spyta� Pelorat.

��Trzeba by�o po prostu zwr�ci� si� do niego we w�a�ciwy spos�b. Pr�bowa�em gr�b i przekupstwa. Apelowa�em do jego rozs�dku i lojalno�ci wobec Fundacji. Wszystko na pr�no, wi�c zosta�a ostatnia deska ratunku. Powiedzia�em mu, Janov, �e zdradzasz �on�.

���on�? Przecie� ja nie mam �adnej �ony, stary!

��Wiem, ale on o tym nie wiedzia�.

��Zdaje mi si�, �e przez ��on� rozumiecie sta�� towarzyszk� jakiego� m�czyzny � powiedzia�a Bliss.

��Co� wi�cej, Bliss � rzek� Trevize. � Legaln� towarzyszk�, tak�, kt�ra w rezultacie tego zwi�zku ma pewne niepodwa�alne prawa.

��Bliss, ja nie mam �ony � rzek� ze zdenerwowaniem Pelorat. � By�em par� razy �onaty, ale ju� od dawna nie jestem. Gdyby ci zale�a�o na formalnym potwierdzeniu naszego zwi�zku�

��Och, daj spos�b, Pel � powiedzia�a Bliss, machn�wszy r�k� � dlaczego mia�oby mi na tym zale�e�? Mam nieprzeliczone rzesze towarzyszy, kt�rzy s� mi tak bliscy, jak twoja jedna r�ka drugiej. Tylko izole czuj� si� tak samotni i wyobcowani, �e musz� ucieka� si� do jakiej� sztucznej konwencji, �eby uzyska� niepewn� namiastk� prawdziwego uczucia.

��Ale ja te� jestem izolem, Bliss.

��W miar� up�ywu czasu b�dziesz nim w coraz mniejszym stopniu, Pel. Prawdopodobnie nigdy nie staniesz si� w pe�ni Gaj�, ale nie b�dziesz zupe�nym izolem. Wtedy b�dziesz mia� mn�stwo towarzyszy.

��Chc� tylko ciebie, Bliss.

��To dlatego, �e nic o tym nie wiesz. Ale dowiesz si�.

Podczas tej rozmowy Trevize ze sztuczn� oboj�tno�ci� obserwowa� ekran. Zbli�yli si� do warstwy chmur i na chwil� otoczy�a ich szara mg�a.

�Ogl�d mikrofalowy� wyda� w my�li polecenie i komputer natychmiast prze��czy� si� na odbi�r radarowy. Chmury znikn�y i ukaza�a si� powierzchnia Comporellona. Mia�a nienaturalny kolor, a granice mi�dzy rejonami o r�nej budowie by�y nieco zamazane i dr��ce.

��To tak to ju� teraz b�dzie wygl�da�o? � zapyta�a ze zdumieniem Bliss.

��Tylko do czasu, gdy wyjdziemy z chmur. W s�o�cu wszystko znowu b�dzie wygl�da�o normalnie. � Akurat gdy ko�czy� to m�wi�, ukaza�o si� s�o�ce i powr�ci� normalny obraz.

��Tak, widz� � rzek�a Bliss. � Nie rozumiem, dlaczego dla tego funkcjonariusza stra�y granicznej okaza�o si� takie wa�ne to, �e Pel zdradza �on�.

��Powiedzia�em temu Kendrayowi, �e gdyby ci� zatrzyma�, to wiadomo�� o tym mog�aby dotrze� na Terminusa i tym samym do �ony Pelorata. W konsekwencji Pelorat znalaz�by si� w k�opotach. Nie sprecyzowa�em, jakiego rodzaju by�yby te k�opoty, ale da�em mu do zrozumienia, �e bardzo powa�ne� Mi�dzy m�czyznami istnieje pewnego rodzaju solidarno�� � Trevize wyszczerzy� z�by w u�miechu i �aden m�czyzna nie zdradzi drugiego. Co wi�cej, je�li go o to poprosi ten drugi, to ch�tnie pomo�e. Wydaje mi si�, �e opiera si� to na rozumowaniu: �Dzisiaj ja tobie, jutro ty mnie�. Przypuszczam doda� nieco powa�niej � �e podobna solidarno�� panuje te� w�r�d kobiet, ale poniewa� nie jestem kobiet�, nigdy nie mia�em okazji z czym� takim si� spotka�.

Twarz Bliss przypomina�a chmur� gradow�.

��To ma by� �art? � spyta�a.

��Ale� sk�d! M�wi� zupe�nie powa�nie � odpar� Trevize. � Nie twierdz�, �e ten Kendray przepu�ci� nas tylko dlatego, �eby uchroni� Janova przed gniewem jego �ony. By� mo�e moje wcze�niejsze argumenty przemawia�y do niego, a m�ska solidarno�� by�a po prostu tym, co przewa�y�o szal� na nasz� korzy��.

��Przecie� to straszne. Tym, co ��czy i spaja spo�ecze�stwo, s� zasady. Czy mo�na je �ama� z jakiego� b�ahego powodu?

��No � powiedzia� Trevize, przyjmuj�c natychmiast postaw� obronn� � niekt�re z tych zasad s� same w sobie b�ahe. W czasach pokoju i rozkwitu wymiany handlowej, takich, jakie � dzi�ki Fundacji � mamy teraz, niewiele �wiat�w drobiazgowo reguluje zasady wchodzenia w nale��c� do nich przestrze� i wychodzenia z niej. Z jakich� powod�w nale�y do nich Comporellon� prawdopodobnie ma to jaki� zwi�zek z ich sprawami wewn�trznymi. Ale dlaczego my mamy cierpie� z tego powodu?

��To nie ma nic do rzeczy. Gdyby�my przestrzegali tylko tych zasad, kt�re sami uznajemy za s�uszne i m�dre, to nie osta�aby si� �adna zasada, bo nie ma takiej, kt�ra by si� wszystkim podoba�a. A kiedy mamy na wzgl�dzie nasz� osobist� korzy��, to � jak widzimy na tym przyk�adzie � zawsze znajdziemy jaki� pow�d, �eby uzna�, �e zasada, kt�ra nam przeszkadza w osi�gni�ciu tej korzy�ci, jest nies�uszna i niem�dra. A zatem to, co zaczyna si� od sprytnego obej�cia jakiej� zasady, ko�czy si� og�lnym chaosem i nieszcz�ciem, kt�re dotyka nawet spryciarza, co obszed� t� zasad�, poniewa� on te� nie przetrwa upadku spo�eczno�ci, w kt�rej �yje.

��Spo�ecze�stwa nie upadaj� tak �atwo � rzek� na to Trevize. � M�wisz jako Gaja, a Gaja prawdopodobnie nie potrafi zrozumie� zwi�zku wolnych jednostek. Zasady, kt�re w momencie ich ustanowienia by�y s�uszne i m�dre, mog�, kiedy zmieni� si� okoliczno�ci, sta� si� niepotrzebnymi i nie przynosz�cymi �adnych korzy�ci prze�ytkami, ale nadal trwa� si�� bezw�adu, a w�wczas ich z�amanie jest nie tylko s�uszne, ale tak�e po�yteczne, gdy� zwraca uwag� na fakt, �e s� one niepotrzebne, a mo�e nawet szkodliwe.

��Skoro tak, to ka�dy z�odziej czy morderca mo�e przekonywa�, �e przys�u�y� si� ludzko�ci.

��Popadasz w skrajno��. W tym superorganizmie, kt�rym jest Gaja, panuje automatyczna zgoda na wszystkie zasady, kt�re rz�dz� waszym spo�ecze�stwem, i nikomu nawet nie przyjdzie do g�owy, �e m�g�by je z�ama�. R�wnie dobrze mo�na by powiedzie�, �e Gaja wegetuje i powoli staje si� skamielin�. Na pewno w wolnym zwi�zku jest pewien element nieporz�dku, ale jest to cena, kt�r� trzeba zap�aci� za zdolno�� do wprowadzania zmian i nowo�ci� Og�lnie bior�c, nie jest to zbyt du�a cena.

Bliss rzek�a nieco podniesionym g�osem:

��Jeste� w wielkim b��dzie, je�li uwa�asz, �e Gaja wegetuje i zmienia si� w skamielin�. Ca�y czas kontrolujemy nasze dzia�ania i pogl�dy. Nie s� one przyjmowane bezmy�lnie i nie trwaj� si�� bezw�adu. Gaja opiera si� na swoim do�wiadczeniu i na swoich przemy�leniach i stale uczy si�. Dlatego zmienia si�, je�li jest to konieczne.

��Nawet je�li jest tak, jak m�wisz, to ta samokontrola i nauka musz� przebiega� bardzo powoli, gdy� na Gai nie ma niczego, co nie by�oby Gaj�. Natomiast u nas, w wolnym spo�ecze�stwie, nawet je�li prawie wszyscy w czym� si� zgadzaj�, to zawsze jest przynajmniej kilku, kt�rzy si� nie zgadzaj� i niekiedy w�a�nie oni mog� mie� racj�. A je�li s� przy tym wystarczaj�co inteligentni, je�li maj� do�� zapa�u i s� wystarczaj�co pewni swej s�uszno�ci, to w ko�cu ich racje zwyci�aj�, a oni sami staj� si� w przysz�o�ci bohaterami. Taki by� na przyk�ad Hari Seldon, kt�ry stworzy� psychohistori�, przeciwstawi� sw� my�l ca�emu Imperium Galaktycznemu i zwyci�y�.

��Zwyci�a� tylko do tej pory. Drugie Imperium, kt�re zaprojektowa�, nigdy nie powstanie. Zamiast niego powstanie Galaxia.

��Na pewno? � spyta� pos�pnie Trevize.

��To by�a twoja decyzja i cho� teraz robisz, co mo�esz, �eby mnie przekona� o wy�szo�ci izoli i ich wolno�ci do zbrodni i g�upoty, to jest co� w zakamarkach twego m�zgu, co zmusi�o ci�, w chwili kiedy dokonywa�e� wyboru, do przyznania racji mnie � nam � Gai.

��To, co kryje si� w zakamarkach mego m�zgu � odpar� jeszcze pos�pniej Trevize � jest w�a�nie tym, czego szukam� Na pocz�tek tam � doda�, wskazuj�c na ekran, na kt�rym wida� by�o wielkie, rozpo�cieraj�ce si� a� po horyzont, miasto. Sk�ada�o si� z niskich budynk�w, tylko gdzieniegdzie przedzielonych jakim� wy�szym gmachem. Otacza�y je pokryte szronem pola.

Pelorat pokr�ci� g�ow�.

��Niedobrze. Chcia�em si� z bliska przyjrze� planecie, ale zaciekawi�a mnie wasza dyskusja i przegapi�em odpowiedni� chwil�.

��Nie przejmuj si�, Janov � powiedzia� Trevize. � B�dziesz m�g� si� dok�adnie przyjrze�, jak b�dziemy st�d odlatywa�. Obiecuj�, �e nie odezw� si� ani s�owem, je�li tylko zdo�asz przekona� Bliss, �eby te� nic nie m�wi�a.

�Odleg�a Gwiazda�, pod��aj�c za naprowadzaj�cym j� na w�a�ciwy tor mikrofalowym sygna�em, podesz�a do l�dowania.

Kendray mia� ponur� min�, kiedy powr�ci� na stacj� i przygl�da� si� oddalaj�cej si� �Odleg�ej Gwie�dzie�. Pod koniec s�u�by by� w dalszym ci�gu wyra�nie przygn�biony.

Siada� w�a�nie do kolacji, kiedy zjawi� si� jeden z jego koleg�w � wysoki ko�cisty m�czyzna o g��boko osadzonych oczach, rzadkich jasnych w�osach i brwiach tak jasnych, �e z daleka wydawa�o si�, �e ich w og�le nie ma.

��Co si� sta�o, Ken? � spyta�.

Kendray skrzywi� usta.

��Ten statek, kt�ry dopiero co przepu�ci�em, mia� nap�d grawitacyjny, Gatis.

��Ten o takim dziwnym kszta�cie i zerowej radioaktywno�ci?

��W�a�nie dlatego nie by� radioaktywny. Nie u�ywa �adnego paliwa. Czysta grawitacja.

Gatis skin�� g�ow�.

��Ten, na kt�ry mieli�my uwa�a�, tak?

��Tak.

��No i trafi� si� tobie. Szcz�ciarz z ciebie.

��Nie taki szcz�ciarz. By�a na nim kobieta bez papier�w� i nie zameldowa�em o tym.

��Co?! Nawet nie m�w mi o tym. Ani s�owa. Nie chc� o tym wiedzie�. Jestem twoim kumplem, ale nie mam zamiaru dosta� za wsp�udzia�.

��Tym si� akurat nie przejmuj�. W ka�dym razie nie za bardzo. I tak musia�em przepu�ci� ten statek. Chcieli mie� grawitacyjny � ten albo inny. Wiesz o tym.

��Jasne, ale mog�e� przynajmniej zameldowa� o tej kobiecie.

��Nie chcia�em. To nie by�a m�atka. Zabrali j� dla� dla rozrywki.

��A ilu facet�w by�o na pok�adzie?

��Dw�ch.

��I zabrali j� dla� w tym celu. Musz� by� z Terminusa.

��Zgad�e�.

��Na Terminusie robi�, co chc�.

��No.

��Odra�aj�ce. I uda�o im si�.

��Jeden z nich jest �onaty i nie chcia�, �eby jego �ona dowiedzia�a si� o tym. Gdybym zameldowa� o tej kobiecie, to by si� dowiedzia�a.

��Przecie� ona jest chyba na Terminusie?

��Oczywi�cie, ale i tak by si� dowiedzia�a.

��No to faktycznie mu si� przys�u�y�e�, je�li jego stara si� o tym dowie.

��Zgoda� ale to nie b�dzie moja wina.

��Dostaniesz za to, �e o niej nie zameldowa�e�. To, �e chcia�e� oszcz�dzi� temu facetowi k�opot�w, nie jest �adnym usprawiedliwieniem.

��A ty by� zameldowa�?

��My�l�, �e bym musia�.

��Wcale by� nie musia�. Rz�d chce mie� ten statek. Gdybym si� upiera�, �e musz� o tym zameldowa�, to ci faceci mogliby zmieni� zamiar i odlecie� na jak�� planet�, a rz�d nie chcia�by, �eby si� tak sta�o.

��Ale czy ci uwierz�?

��My�l�, �e tak� Ta kobieta by�a bardzo �adna. Wyobra� sobie tak� kobiet�, kt�ra zgadza si� polecie� z dwoma facetami, i �onatych facet�w, kt�rzy nie boj� si� skorzysta� z takiej okazji� To niez�a pokusa.

��My�l�, �e nie chcia�by�, �eby szefowa dowiedzia�a si� o tym� albo �eby jej takie podejrzenie przysz�o do g�owy.

��A kto jej o tym powie? Ty? � rzek� wyzywaj�co Kendray.

��Daj spok�j. Przecie� mnie znasz. � Wyraz oburzenia szybko znikn�� z twarzy Gatisa. � To, �e przepu�ci�e� tych facet�w � powiedzia� � nie wyjdzie im na dobre.

��Wiem.

��Tam na dole szybko zorientuj� si� w sytuacji i nawet je�li tobie si� upiecze, to ima na pewno nie.

��Wiem � powt�rzy� Kendray � ale szkoda mi ich. To, co ich czeka z powodu tej kobiety, to pestka w por�wnaniu z tym, co ich czeka z powodu tego statku. Kapitan napomkn���

Kendray przerwa�, wi�c Gatis zapyta� z zainteresowaniem:

��O czym?

��Niewa�ne � odpar� Kendray. � Gdyby si� to wyda�o, to dosta�bym za swoje.

��Nikomu nie powiem.

��Ja te� nie. Ale szkoda mi tych facet�w.

Ka�dy, kto by� w przestrzeni i zna jej monotoni�, dobrze wie, �e prawdziwe podniecenie podr� kosmiczn� odczuwa si� dopiero wtedy, kiedy statek ma l�dowa� na obcej planecie. Za oknem b�yskawicznie pojawiaj� si� i nikn� to skrawki ziemi, to zn�w wody, figury i linie geometryczne, kt�re mog� przedstawia� pola i drogi, ziele� ro�linno�ci, szaro�� betonu, br�z i czer� go�ej ziemi, biel �niegu. Jednak najbardziej emocjonuj�cy jest widok miast, gdy� na ka�dym �wiecie maj� one inn� geometri� i inn� architektur�.

L�dowanie w normalnym statku dostarcza dodatkowych wra�e� w momencie zetkni�cia si� pojazdu z ziemi� i p�niej, podczas jego �lizgu po pasie startowym. W przypadku �Odleg�ej Gwiazdy� wygl�da�o to inaczej. Statek p�yn�� w powietrzu, stopniowo trac�c szybko�� dzi�ki zr�cznemu manipulowaniu oporem powietrza i si�� ci�ko�ci, a� w ko�cu zatrzyma� si� nad portem kosmicznym. Wia� porywisty wiatr, co stwarza�o dodatkow� komplikacj�. Po przygotowaniu jej na minimaln� reakcj� na przyci�ganie grawitacyjne �Odleg�a Gwiazda� mia�a nie tylko nienormalnie nisk� wag�, ale r�wnie� mas�. Je�li masa jej zbli�y�aby si� za bardzo do zera, to wiatr m�g�by j� zdmuchn��. Dlatego trzeba by�o nieco zwi�kszy� reakcj� na przyci�ganie, w��czaj�c silniki rakietowe, kt�rych ci�g trzeba by�o nast�pnie ostro�nie regulowa�, tak aby zr�wnowa�y� si�� wiatru. Bez odpowiedniego komputera manewr ten by�by raczej niemo�liwy.

Statek powoli opada� w d�, przesuwaj�c si� czego nie mo�na by�o unikn�� � to w jedn�, to w drug� stron�, a� w ko�cu osiad� �agodnie na przeznaczonym dla niego miejscu.

Kiedy Odleg�a Gwiazda� wyl�dowa�a, niebo mia�o bladoniebieski, przetykany biel�, kolor. Na p�ycie portu wiatr by� nie mniej porywisty ni� nad nim i chocia� jego podmuchy nie zagra�a�y ju� statkowi, Trevize zadr�a�. By�o po prostu bardzo zimno. Trevize u�wiadomi� sobie od razu, �e ca�a odzie�, kt�r� mieli na statku, by�a zupe�nie nieodpowiednia na pogod�, kt�ra panowa�a na Comporellonie.

Natomiast Pelorat rozejrza� si� z uznaniem i g��boko, z wyra�n� przyjemno�ci�, zaczerpn�� powietrza, rozkoszuj�c si�, przynajmniej w pierwszej chwili, uk�uciem mrozu. Rozpi�� nawet kurtk�, aby poczu� na piersi powiew wiatru. Wiedzia�, �e za chwil� zapnie j� znowu i poprawi nawet szalik, ale na razie chcia� poczu�, �e wok� jest atmosfera. Na statku nigdy si� tego nie czu�o.

Bliss ciasno owin�a si� w kurtk� i naci�gn�a czapk� na uszy. R�ce schowa�a w r�kawiczkach. Wygl�da�a jak obraz nieszcz�cia i wydawa�o si�, �e zaraz si� rozp�acze.

��To z�y �wiat � mrukn�a. � Nie lubi nas i dlatego nas tak wita.

��Nic podobnego, Bliss � powiedzia� z przekonaniem Pelorat. � Jestem pewien, �e miejscowi lubi� ten �wiat i �e on� no, tego� lubi ich, je�li chcesz to uj�� w ten spos�b. Zaraz znajdziemy si� w jakim� pomieszczeniu, a tam b�dzie ciep�o.

Jak gdyby po namy�le okry� j� po�� swej kurtki. Przytuli�a si� do niego.

Trevize stara� si� nie zwraca� uwagi na temperatur�. Dosta� od zarz�du portu namagnetyzowan� kart� i zaraz sprawdzi� na komputerze kieszonkowym, czy s� tam wszystkie niezb�dne szczeg�y numer pasa i stanowisko, nazwa statku i numer silnika, i tak dalej. Raz jeszcze sprawdzi� statek, �eby si� upewni�, czy jest dobrze zamkni�ty i podj�� wszelkie �rodki ostro�no�ci, aby zabezpieczy� go przed niepo��danymi go��mi (zbytecznie zreszt�, gdy� � bior�c pod uwag� prawdopodobny poziom techniki comporello�skiej � statkowi nic nie grozi�o, a gdyby grozi�o, to i tak �adne odszkodowanie nie zrekompensowa�oby jego utraty).

Trevize znalaz� post�j taks�wek tam, gdzie powinien by� by� (wiele urz�dze� w portach kosmicznych by�o znormalizowanych pod wzgl�dem wygl�du, sposobu korzystania i umiejscowienia, co by�o zrozumia�e, zwa�ywszy, �e korzysta�a z nich wielo�wiatowa klientela).

Przywo�a� taks�wk�. Kierowcy powiedzia� kr�tko: �Do miasta�.

Taks�wka mia�a diamagnetyczne p�ozy. Podjecha�a do nich i zatrzyma�a si�, spychana nieco wiatrem, drgaj�c lekko skutkiem wibracji spowodowanych niezbyt cich� prac� silnika. Mia�a ciemnoszary kolor, a na tylnych drzwiach emblemat. Taks�wkarz by� ubrany w ciemn� kurtk� i bia�� futrzan� czapk�.

Pelorat, spostrzeg�szy to, powiedzia� cicho:

��Wydaje si�, �e gustuj� tu w czerni i bieli.

��W samym mie�cie mog� by� �ywsze kolory powiedzia� Trevize.

Kierowca spyta� przez ma�y mikrofon, by� mo�e po to, aby nie otwiera� okna:

��Do miasta?

M�wi� z lekkim za�piewem. Mia�o to pewien urok, a przy tym nietrudno by�o go zrozumie�, co powitali z ulg� na obcym �wiecie.

��Tak � odpar� Trevize i otworzy�y si� tylne drzwi pojazdu.

Najpierw wesz�a Bliss, potem Pelorat, a na ko�cu Trevize. Drzwi same zamkn�y si� za nimi i owion�o ich ciep�e powietrze.

Bliss roztar�a d�onie i z ulg� westchn�a.

Taks�wka wolno ruszy�a.

��Statek, kt�rym przylecieli�cie, ma nap�d grawitacyjny, tak? � spyta� kierowca.

��Bior�c pod uwag� spos�b, w jaki l�dowa�, chyba nie ma pan co do tego w�tpliwo�ci? � odpar� sucho Trevize.

��A wi�c jest z Terminusa? � pyta� dalej taks�wkarz.

��A zna pan inny �wiat, gdzie by mogli zbudowa� taki statek? � powiedzia� Trevize.

Kierowca umilk�, jakby przetrawia� odpowied�, a tymczasem taks�wka nabiera�a pr�dko�ci. W ko�cu spyta�:

��Zawsze odpowiada pan pytaniem na pytanie?

Trevize nie m�g� si� powstrzyma�.

��A dlaczego nie?

��W takim razie jak by pan odpowiedzia�, gdybym spyta�, czy nazywa si� pan Golan Trevize?

��Odpowiedzia�bym: �Dlaczego pan pyta?�

Taks�wka zatrzyma�a si� przy wyje�dzie z portu, a kierowca powiedzia�:

��Z ciekawo�ci. Pytam ponownie: pan jest Golanem Trevize?

��A co to pana obchodzi? � odpar� wrogo Trevize.

��Drogi przyjacielu � rzek� na to taks�wkarz. � Nie ruszymy si� st�d, dop�ki nie odpowie pan na to pytanie. I je�li za dwie sekundy nie us�ysz� jasnej odpowiedzi � tak lub nie � to wy��czam ogrzewanie w kabinie pasa�erskiej i potem mo�emy poczeka�. Czy pan jest Golanem Trevize, radnym z Terminusa? Je�li odpowie pan przecz�co, to b�dzie pan musia� pokaza� mi swoje papiery.

��Tak, jestem Golan Trevize � powiedzia� Trevize � i jako radny z Fundacji oczekuj� traktowania nale�nego memu stanowisku. Je�li mi pan w czym� uchybi, to wpakuje si� pan w niez�e tarapaty. No i co teraz?

��Teraz mo�emy porozmawia� nieco swobodniej. � Taks�wka znowu ruszy�a. � Starannie dobieram pasa�er�w i spodziewa�em si� podwie�� tylko dw�ch m�czyzn. Obecno�� tej kobiety by�a dla mnie niespodziank�, wi�c pomy�la�em, �e mog�em si� pomyli�. Ale skoro ju� was mam, to sami wyja�nicie na miejscu, sk�d si� ona wzi�a.

��Nie wie pan, do jakiego miejsca jedziemy.

��Tak si� sk�ada, �e wiem. Jedziecie do Ministerstwa Komunikacji.

��To nie jest miejsce, gdzie chc� jecha�.

��To nie ma absolutnie �adnego znaczenia, panie radny. Gdybym by� taks�wkarzem, to zawi�z� bym pana, gdzie pan chce. Poniewa� nim nie jestem, zawioz� was tam, gdzie ja chc�.

��Przepraszam � rzek� Pelorat, pochylaj�c si� do przodu � ale pan wygl�da na taks�wkarza. Prowadzi pan taks�wk�.

��Ka�dy mo�e prowadzi� taks�wk�, ale nie ka�dy ma zezwolenie. I nie ka�dy samoch�d, kt�ry wygl�da jak taks�wka, jest taks�wk�.

��Sko�czmy t� zabaw� � powiedzia� Trevize. � Kim pan jest i co pan wyrabia? Niech pan pami�ta, �e odpowie pan za to przed Fundacj�.

��Ja na pewno nie � odpar� kierowca. � Mo�e moi prze�o�eni. Jestem agentem comporello�skiej s�u�by bezpiecze�stwa. Mam rozkaz traktowa� pana z szacunkiem nale�nym panu z racji stanowiska, ale musi pan jecha� tam, gdzie pana wioz�. I niech pan uwa�a na swoje reakcje, bo ten pojazd jest uzbrojony, a ja mam rozkaz broni� si� w razie ataku.

Samoch�d, osi�gn�wszy normaln� dla taks�wki szybko��, jecha� dalej g�adko i bez zatrzymywania si�, a Trevize siedzia� w milczeniu, jak skamienia�y. Wiedzia� bez patrzenia, �e Pelorat spogl�da co chwila na niego z wyrazem niepewno�ci na twarzy, jakby pyta�: �I co teraz zrobimy? No, powiedz�.

Bliss, jak przekona� si� zerkn�wszy na ni�, siedzia�a spokojnie, najwyra�niej wcale nie przejmuj�c si� sytuacj�. No jasne, przecie� by�a ca�ym �wiatem. Ca�a Gaja, cho� odleg�a w przestrzeni, znajdowa�a si� w jej ciele. W razie prawdziwego niebezpiecze�stwa mia�a si� czym broni�.

Ale o co tu chodzi�o?

Widocznie ten funkcjonariusz ze stacji granicznej przes�a� zwyk�y sh~�bowy raport, nie wspominaj�c w nim o Bliss, i raport ten wzbudzi� zainteresowanie s�u�by bezpiecze�stwa i przede wszystkim Ministerstwa Komunikacji. Dlaczego?

Czasy by�y pokojowe. Trevize nic nie wiedzia� o �adnym napi�ciu w stosunkach Terminusa z Comporellonem. W ko�cu sam by� cz�onkiem w�adz Fundacji�

Zaraz, przecie� sam powiedzia� temu funkcjonariuszowi na stacji granicznej � nazywa� si� chyba Kendray � �e przybywa tu, aby spotka� si� w wa�nej sprawie z rz�dem Comporellona. Powiedzia� to z naciskiem, chc�c sk�oni� Kendraya, aby ich przepu�ci�. Kendray musia� o tym wspomnie� w swoim raporcie i to w�a�nie wzbudzi�o zainteresowanie rz�du.

Nie przewidzia�, a powinien by� przewidzie�.

No i co teraz z tym jego rzekomym darem podejmowania s�usznych decyzji? Czy�by zaczyna� wierzy�, �e jest � jak my�la�a albo tylko m�wi�a, �e tak my�li, Gaja � czarn� skrzynk�:? Czy�by to nadmierna pewno�� siebie, oparta na przes�dzie, wp�dzi�a go w te tarapaty?

Jak m�g� da� si� wci�gn�� w to szale�stwo? Czy nigdy si� nie pomyli�? Czy wiedzia�, jaka jutro b�dzie pogoda? Czy uda�o mu si� kiedy� wygra� jak�� du�� sum� na loterii? Oczywi�cie, �e nie.

A wi�c nie myli� si� nigdy tylko wtedy, kiedy chodzi�o o wielkie, dopiero tworz�ce si� zdarzenia? Sk�d m�g� to wiedzie�?

Mniejsza z tym! W ko�cu sam fakt, �e stwierdzi�, i� ma do za�atwienia spraw� pa�stwowej wagi� nie, powiedzia�, �e chodzi o bezpiecze�stwo Fundacji�

No dobrze, wi�c sam fakt, �e przybywa tu w sprawie dotycz�cej bezpiecze�stwa Fundacji, i do tego w tajemnicy i bez uprzedzenia, na pewno obudzi� zainteresowanie jego osob�� No tak, ale przecie� dop�ki nie dowiedzieliby si� o co chodzi, dzia�aliby z najwi�ksz� ostro�no�ci�. Byliby ugrzecznieni i traktowaliby go jak wysokiego dygnitarza. Na pewno nie porwaliby go i nie uciekli si� do gr�b.

A przecie� to w�a�nie zrobili. Dlaczego? Co sprawi�o, �e poczuli si� na tyle silni i pot�ni, �eby w taki spos�b potraktowa� radnego z Terminusa?

Czy�by by�a to sprawka Ziemi? Czy�by ta si�a, kt�ra tak skutecznie trzyma�a w tajemnicy miejsce po�o�enia �wiata, z kt�rego pochodzi�a ludzko��, �e nawet pot�ni mentali�ci z Drugiej Fundacji nie mieli o nim poj�cia, teraz chcia�a przerwa� ju� w pierwszym stadium jego poszukiwania? Czy�by Ziemia by�a wszechwiedz�ca? Wszechmocna?

Potrz�sn�� g�ow�. To prowadzi�o do paranoi. Czy�by chcia� o wszystko obwinia� Ziemi�? Czy ka�de niezrozumia�e zachowanie, ka�dy zakr�t drogi, ka�da niespodziewana zmiana sytuacji mia�y by� rezultatem ukrytych machinacji Ziemi? Gdyby zacz�� tak my�le�, to by�oby to r�wnoznaczne z jego pora�k�.

W tym momencie poczu�, �e samoch�d zwalnia i od razu powr�ci� do rzeczywisto�ci.

U�wiadomi� sobie, �e ani razu, nawet przelotnie, nie spojrza� na miasto, przez kt�re przeje�d�ali. Rozejrza� si� teraz, troch� nerwowo. Budynki by�y niskie, ale planeta by�a zimna � prawdopodobnie wi�ksza cz�� ka�dego budynku znajdowa�a si� pod ziemi�. Nie zauwa�y� nawet �ladu jakiego� �ywszego koloru i wyda�o mu si� to sprzeczne z natur� ludzk�.

Tu i �wdzie wida� by�o jakiego� przechodnia, solidnie opatulonego. Prawdopodobnie ludzie, tak jak budynki, w wi�kszo�ci tkwili pod ziemi�.

Taks�wka zatrzyma�a si� przed niskim, d�ugim budynkiem, usytuowanym w zag��bieniu, kt�rego dna Trevize nie m�g� dostrzec. Min�o kilka minut, ale dalej tam stali. Kierowca siedzia� bez ruchu. Jego pot�na bia�a czapa prawie dotyka�a sufitu pojazdu.

Patrz�c na to, Trevize zastanawia� si� przez chwil�, jak kierowcy udaje si� wchodzi� i wychodzi� z samochodu, nie str�caj�c przy tym czapy, a potem powiedzia�, ze starannie kontrolowanym gniewem, kt�rego nale�a�o si� spodziewa� od potraktowanego niew�a�ciwie wynios�ego dygnitarza:

��No, i co dalej, kierowco?

Comporello�ska wersja b�yszcz�cej przegrody utworzonej przez pole si�owe mi�dzy kabin� kierowcy i kabin� pasa�ersk� nie by�a bynajmniej prymitywna. Przepuszcza�a fale d�wi�kowe, ale Trevize by� pewien, �e przedmioty materialne o du�ej energii nie mog�yby przez ni� przenikn��.

��Kto� po was przyjdzie. Niech pan usi�dzie wygodniej i spokojnie czeka � odpowiedzia� kierowca.

Zaledwie to powiedzia�, gdy z zag��bienia, w kt�rym znajdowa� si� budynek, wy�oni�y si� trzy g�owy, a za nimi powoli i p�ynnie zacz�li si� wy�ania� ich w�a�ciciele. Najwidoczniej korzystali z czego� w rodzaju ruchomych schod�w, ale z miejsca, gdzie siedzia�, Trevize nie m�g� dostrzec �adnych detali tego urz�dzenia.

Kiedy podesz�a do nich ta tr�jka, otworzy�y si� drzwi od kabiny pasa�erskiej i do wn�trza wtargn�a fala zimna.

Trevize wysiad�, zapi�wszy kurtk� a� po szyj. Za nim wyszli jego towarzysze, Bliss z wyra�n� niech�ci�. Comporellianie wygl�dali prawie karykaturalnie, gdy� ich ubrania � prawdopodobnie elektrycznie ogrzewane � wydyma�y si� jak balony, zniekszta�caj�c ich sylwetki. Trevize stwierdzi� to z pogardliw� wy�szo�ci�. Na Terminusie takie rzeczy by�y raczej niepotrzebne. Kiedy jeden jedyny raz, sp�dzaj�c zim� na pobliskim Anakreonie, wypo�yczy� ogrzewan� kurtk�, przekona� si�, �e nagrzewa si� ona bardzo powoli, tak �e zanim zorientowa� si�, �e za bardzo si� nagrza�a, zd��y� si� ju� nie�le spoci�.

Kiedy podeszli bli�ej, Trevize zauwa�y� z oburzeniem, �e cala tr�jka by�a uzbrojona. Nawet nie starali si� tego ukry�. Przeciwnie � ka�dy mia� miotacz w kaburze przytroczonej do pasa na kurtce.

Jeden z nich podszed� do Trevizego, mrukn��: �Pozwoli pan, panie radny� i bezceremonialnie rozpi�� jego kurtk�, po czym szybko przesuwa� d�o�mi po plecach, piersiach, bokach i udach Trevizego. Potem obmaca� kurtk� i potrz�sn�� ni�. Trevize by� tak zaskoczony, �e kiedy zorientowa� si�, �e zosta� szybko i dok�adnie przeszukany, by�o ju� po wszystkim.

Pelorat, z opuszczon� w d� brod� i skrzywion� min�, znosi� to samo upokorzenie ze strony drugiego Comporellianina.

Trzeci podszed� do Bliss, ale ta nie czeka�a, a� zacznie j� obmacywa�. Ona przynajmniej jako� zorientowa�a si�, czego mo�e si� spodziewa�, gdy� zrzuci�a kurtk� i przez chwil� sta�a tam w swym cienkim ubraniu, wystawiona na lodowate podmuchy wiatru. Powiedzia�a tonem r�wnie lodowatym jak ten wiatr:

��Widzi pan, �e nie mam broni.

Rzeczywi�cie, ka�dy m�g� to dostrzec. Comporelianin potrz�sn�� kurtk�, jak gdyby chcia� si� zorientowa� po jej wadze, czy nie zawiera jakiej� broni � mo�e faktycznie by�by w stanie to stwierdzi� � i odszed�.

Bliss za�o�y�a kurtk�, ciasno si� ni� owijaj�c i przez chwil� Trevize podziwia� jej zachowanie. Wiedzia�, jak �le znosi zimno, a mimo to, stoj�c tam tylko w cienkiej bluzce i spodniach, nie tylko si� nie skuli�a, ale nawet nie zadr�a�a (potem pomy�la�, �e nie wiadomo, czy przypadkiem � w nag�ej potrzebie � nie mo�e uzyska� ciep�a od reszty Ciai).

Jeden z Comporellian skin�� r�k� i tr�jka przybysz�w ruszy�a za nim. Pozostali dwaj Comporellianie ustawili si� z ty�u. Nieliczni przechodnie nie zwracali uwagi na ten poch�d. Albo byli przyzwyczajeni do takich widok�w, albo � co bardziej prawdopodobne � my�leli tylko o tym, aby jak najszybciej znale�� si� w jakim� wn�trzu.

Trevize zorientowa� si� teraz, �e to. co uwa�a� za ruchome schody, by�o ruchom� ramp�. Zwioz�a ich ona w d�, po czym ca�a sz�stka przesz�a przez drzwi, niemal tak skomplikowane jak luk wej�ciowy statku kosmicznego, chocia� bez w�tpienia urz�dzenie to mia�o zapobiega� wydostawaniu si� na zewn�trz raczej ciep�a ni� powietrza.

I od razu po wej�ciu znale�li si� w wielkiej sali.

W pierwszej chwili Trevize mia� wra�enie, �e znalaz� si� w dekoracjach do hiperdramatu, a konkretnie do historycznego romansu, kt�rego akcja rozgrywa si� w czasach Imperium. By� taki specjalny zestaw dekoracji, z paroma wymiennymi elementami (z tego, co wiedzia� Trevize, m�g� istnie� tylko w jednym egzemplarzu, z kt�rego korzystali wszyscy producenci), kt�ry przedstawia� pot�ne, zajmuj�ce ca�� powierzchni� planety, miasto Trantor w szczycie rozkwitu.

By�y tam wielkie przestrzenie, przez kt�re przelewa� si� t�um p�dz�cych dok�d� przechodni�w i drogi przeznaczone dla ruchu p�dz�cych po nich ma�ych pojazd�w.

Trevize podni�s� g�ow�, przekonany, �e ujrzy taks�wki powietrzne znikaj�ce w sklepionych, ciemnych tunelach, ale tego przynajmniej elementu brakowa�o w obecnej scenerii. Zreszt�, kiedy min�o pocz�tkowe zdumienie, stwierdzi�, �e sala by�a o wiele mniejsza od tych, jakich mo�na si� by�o spodziewa� na Trantorze. By� to tylko jeden budynek, a nie cz�� kompleksu rozci�gaj�cego si� tysi�ce mil w ka�dym kierunku.

Kolory te� by�y inne. Hiperfilmy zawsze przedstawia�y Trantor jako niesamowicie barwny, wr�cz pstrokaty �wiat, a ubiory jego mieszka�c�w, je�li faktycznie tak wygl�da�y, by�y zupe�nie niepraktyczne i niefunkcjonalne. W rzeczywisto�ci jednak wszystkie te krzykliwe barwy, falbanki, koronki i fintyluszki mia�y znaczenie symboliczne i podkre�la�y dekadencj� (w czasach Trevizego by�a to oficjalna opinia) Imperium, a szczeg�lnie Trantora.

Je�li istotnie mi�dzy tymi zjawiskami istnia�a taka zale�no��, to Comporellon by� zupe�nym przeciwie�stwem dekadencji, gdy� uboga gama kolor�w, na kt�r� Pelorat zwr�ci� uwag� w porcie, widoczna by�a r�wnie� w tej sali.

�ciany by�y w r�nych odcieniach szaro�ci, sufit bia�y, a ubiory ludzi w czarnej, szarej i bia�ej tonacji. Sporadycznie mo�na by�o spostrzec osoby odziane w jednolit� czer�, cz�ciej ca�e ubrane na szaro, ale ani jednej ca�ej w bieli. Natomiast fasony ubra� by�y przer�ne, jak gdyby ludzie, pozbawieni mo�liwo�ci swobodnego wyboru koloru, chcieli w ten spos�b zaakcentowa� sw�j indywidualny gust.

Twarze by�y bez wyrazu albo ponure. Kobiety nosi�y w�osy kr�tko obci�te, m�czy�ni d�u�sze, ale zaczesane do ty�u i splecione w kr�tkie warkoczyki. Ludzie mijali si�, nie spogl�daj�c w og�le na siebie. Ka�dy wydawa� si� zaaferowany, jak gdyby my�la� tylko o tym, �eby za�atwi� jak najszybciej swoj� spraw�, i o niczym wi�cej. Kobiety wygl�da�y prawie identycznie jak m�czy�ni, jedynie d�ugo�� w�os�w, szeroko�� bioder i lekkie wypuk�o�ci na poziomie piersi �wiadczy�y o ich p�ci.

Trevizego, Pelorata i Bliss wprowadzono do windy, kt�ra zwioz�a ich pi�� pi�ter w d�. Tam kazano im wysi��� i zaprowadzono ich przed drzwi z tabliczk�, na kt�rej ma�e bia�e litery na czarnym tle uk�ada�y si� w napis �Muza Lizalor, Min. Kom.�

Comporellianin, kt�ry szed� przodem, dotkn�� napisu, kt�ry po chwili za�wieci� czerwonym �wiat�em. Drzwi otworzy�y si� i weszli do �rodka.

Pok�j by� du�y i raczej pusty. By� mo�e wielko�� pokoju, kt�rej nie ogranicza�o sk�pe umeblowanie, mia�a �wiadczy� o w�adzy urz�duj�cej w niej osoby.

Pod �cian�, naprzeciw drzwi, sta�o dw�ch wartownik�w. Twarze mieli bez wyrazu, a oczy utkwione w przybysz�w. �rodek pokoju zajmowa�o pot�ne biurko. Za biurkiem siedzia� kto�, przypuszczalnie Mitza Lizalor, o pot�nym ciele, g�adkiej twarzy i ciemnych oczach. Na blacie biurka spoczywa�y silne r�ce o d�ugich, kwadratowo zako�czonych palcach.

MinKom (Minister Komunikacji, jak domy�li� si� Trevize) ubrany by� w ciemnopopielaty �akiet o szerokich, o�lepiaj�co bia�ych klapach. Pod klapami bieg�y uko�nie, krzy�uj�ce si� na piersi dwa bia�e pasy. Trevize zauwa�y�, �e aczkolwiek �akiet skrojony by� tak, aby zamaskowa� piersi, to bia�e X zwraca�o na nie uwag�.

Minister by� bez w�tpienia kobiet�. Nawet je�li pomin�� jej wydatny biust, wskazywa�y na to kr�tko obci�te w�osy i chocia� nie mia�a makija�u, rysy jej twarzy te� dobitnie o tym �wiadczy�y.

R�wnie� g�os, g��boki kontralt, nale�a� niew�tpliwie do kobiety.

��Dzie� dobry � powiedzia�a. � Niecz�sto mamy zaszczyt przyjmowa� tu go�ci z Terminusa� A tak�e nie zapowiedziane przez stacje graniczne kobiety. � Przenosi�a wzrok z jednego na drugiego, a� wreszcie zatrzyma�a spojrzenie na Trevizem, kt�ry sta� sztywno wyprostowany, ze zmarszczonym czo�em. � Jak r�wnie� cz�onk�w Rady.

��Jestem radnym z Fundacji � powiedzia� Trevize, staraj�c si�, aby jego g�os zabrzmia� jak najsilniej. � Radny Golan Trevize w misji specjalnej.

��W misji specjalnej? � minister unios�a brwi.

��W misji specjalnej � powt�rzy� Trevize. Dlaczego zostali�my potraktowani jak przest�pcy? Dlaczego zostali�my zatrzymani przez uzbrojonych agent�w i przyprowadzeni tu jak wi�niowie? Rada Fundacji nie b�dzie zadowolona, kiedy si� o tym dowie. Mam nadziej�, �e pani rozumie.

��A poza tym � powiedzia�a Bliss g�osem, kt�ry w por�wnaniu z g�osem pani minister zabrzmia� do�� piskliwie � czy mamy tu tak sta� bez ko�ca?

Minister przez d�u�sz� chwil� przypatrywa�a si� ch�odno Bliss, a potem podnios�a r�k� i powiedzia�a:

��Trzy krzes�a! Natychmiast!

Otworzy�y si� drzwi i wbieg�o truchcikiem, nios�c trzy krzes�a, trzech Comporellian ubranych wed�ug miejscowej, ponurej mody.

��No � powiedzia�a minister z lodowatym u�miechem � teraz lepiej?

Trevize bynajmniej tak nie uwa�a�. Krzes�a by�y bez poduszek, zimne w dotyku, o p�askim siedzeniu i oparciu, zupe�nie nie dostosowane do kszta�tu cia�a. � Dlaczego si� tu znale�li�my? � spyta�.

Minister zajrza�a do papier�w na biurku. � Wyja�ni� to; jak tylko sprawdz� pewne fakty. Wasz statek to �Odleg�a Gwiazda� z Terminusa. Zgadza si�, panie radny?

��Tak.

Minister podnios�a g�ow� znad papier�w.

��Zwracaj�c si� do pana, panie radny, pami�tam o pana tytule. Mo�e zechcia�by pan w zamian pami�ta� o moim?

��Czy wystarczy �pani minister�? A mo�e jest jaki� specjalny zwrot?

��Nie ma �adnego specjalnego zwrotu.

��A wi�c odpowied� na pani pytanie brzmi: �Tak, pani minister�.

��Kapitanem statku jest Golan Trevize, obywatel Fundacji i cz�onek Rady Terminusa� dok�adniej � nowy radny. A pan nazywa si� Trevize. Czy to wszystko zgadza si�, panie radny?

��Tak, pani minister. A poniewa� jestem obywatelem Fundacji�

��Jeszcze nie sko�czy�am, panie radny. Niech pan poczeka ze swoimi protestami, a� sko�cz�. Towarzyszy panu Janov Pelorat, uczony, historyk i obywatel Fundacji. To pan, nieprawda�, profesorze Pelorat?

Pelorat nie m�g� opanowa� lekkiego drgni�cia, kiedy minister bystro spojrza�a na niego.

��Tak, sta� � zacz��, ale przerwa� i poprawi� si�. � Tak jest, pani minister.

Minister splot�a ciasno d�onie.

��W raporcie, kt�ry zosta� mi dor�czony, nie ma �adnej wzmianki o kobiecie. Czy ta kobieta nale�y do za�ogi statku?

��Tak, pani minister � odpar� Trevize.

��A wi�c zwr�c� si� bezpo�rednio do niej. Pani nazwisko?

��Zazwyczaj m�wi� do mnie Bliss � powiedzia�a Bliss, siedz�c sztywno wyprostowana i m�wi�c wyra�nie i spokojnie � chocia� moje pe�ne nazwisko jest d�u�sze. Chce je pani zna� ca�e, pani minister?

��Na razie wystarczy mi Bliss. Czy jest pani obywatelk� Fundacji?

��Nie, pani minister.

��A wi�c jakiego �wiata jest pani obywatelk�, Bliss?

��Nie mam dokument�w stwierdzaj�cych obywatelstwo jakiegokolwiek �wiata, pani minister.

��Nie ma pani �adnych papier�w, Bliss? � Zrobi�a jaki� znak na papierach le��cych przed ni�. Ten fakt zosta� odnotowany. Co pani robi na pok�adzie tego statku?

��Jestem jego pasa�erk�, pani minister.

��Czy radny Trevize albo profesor Pelorat chcieli zobaczy� pani papiery, zanim wesz�a pani na statek?

��Nie, pani minister.

��Czy poinformowa�a ich pani, �e nie ma papier�w?

��Nie, pani minister.

��A jak� funkcj� spe�nia pani na pok�adzie tego statku, Bliss? Czy pani imi� wskazuje na pani funkcj�?

��Jestem pasa�erk� i nie mam �adnych innych funkcji � odpar�a dumnie Bliss.

��Dlaczego pani dr�czy t� kobiet�, pani minister? Czy z�ama�a jakie� prawo?

Spojrzenie minister Lizalor przenios�o si� z Bliss na Trevizego.

��Jest pan obco�wiatowcem, panie radny, i nie zna pan naszych praw � powiedzia�a. � Mimo to je�li znajdzie si� pan tutaj, to pan te� im podlega. Nie sprowadza pan waszych praw ze sob�. Jest to, jak s�dz�, generalna zasada prawa galaktycznego.

��Oczywi�cie, pani minister, ale to nie wyja�nia, kt�re z waszych praw ona z�ama�a.

��Panie radny, w ca�ej Galaktyce obowi�zuje zasada, �e podr�ny ze �wiata le��cego poza granicami przestrzeni nale��cej do �wiata, kt�ry akurat odwiedza, musi mie� przy sobie dokumenty stwierdzaj�ce jego to�samo��. Wiele �wiat�w, kt�rym zale�y na turystyce albo niezbyt zale�y na porz�dku prawnym, nie bardzo dba o przestrzeganie tej zasady. Ale tu, na Comporellonie, dbamy o to. Jeste�my �wiatem prawa i surowo go przestrzegamy. Ta kobieta jest bez�wiatowcem i, jako taka, �amie nasze prawo.

��Nie mia�a w tym wzgl�dzie wyboru � powiedzia� Trevize. � To ja prowadzi�em ten statek i ja przywioz�em j� na Comporellon. Musia�a lecie� z nami. A mo�e sugeruje pani, pani minister, �e powinna za��da�, �eby�my j� wysadzili w szczerej przestrzeni?

��To znaczy tylko tyle, panie radny, �e to pan z�ama� nasze prawo.

��Nie, pani minister. Nie jestem obco�wiatowcem. Jestem obywatelem Fundacji, a Comporellon, wraz z podleg�ymi mu �wiatami, jest pa�stwem stowarzyszonym z Fundacj�. Jako obywatel Fundacji, mam tu swobodny wst�p.

��Oczywi�cie, panie radny, ale pod warunkiem, �e ma pan dokumenty stwierdzaj�ce, �e jest pan naprawd� obywatelem Fundacji.

��Mam takie dokumenty, pani minister.

��Ale nawet b�d�c obywatelem, nie ma pan prawa �ama� naszych praw, przywo��c ze sob� bez�wiatowca.

Trevize waha� si� chwil�. Najwidoczniej ten Kendray nie dotrzyma� s�owa, wi�c nie by�o sensu chroni� go.

��Nie zatrzymano nas na stacji granicznej powiedzia� � wi�c potraktowa�em to jako po�redni� zgod� na zabranie ze sob� tej kobiety tutaj, pani minister.

��To prawda, panie radny, �e was nie zatrzymano. Prawda te�, �e s�u�by graniczne nie zameldowa�y o tej kobiecie i �e j� przepuszczono. Podejrzewam jednak, �e funkcjonariusze na stacji granicznej zdecydowali � i bardzo s�usznie � �e lepiej b�dzie sprowadzi� wasz statek na nasz� planet� ni� martwi� si�, co pocz�� z jakim� bez�wiatowcem. By�o to, prawd� m�wi�c, naruszenie przepis�w i sprawa ta zostanie odpowiednio potraktowana, ale nie mam �adnych w�tpliwo�ci, �e w tym akurat przypadku naruszenie przepis�w zostanie usprawiedliwione. Mamy tu surowe prawo, panie radny, ale nasza surowo�� nie przekracza granic rozs�dku.

��A wi�c � podchwyci� natychmiast Trevize apeluj� do pani rozs�dku, pani minister, i prosz� o mniejsz� surowo�� w tej sprawie. Je�li faktycznie nie otrzyma�a pani ze stacji granicznej informacji o tym, �e na pok�adzie naszego statku znajduje si� osoba bez�wiatowa, to w chwili kiedy l�dowali�my, nie mia�a pani poj�cia o tym, �e �amiemy prawo. Mimo to jest zupe�nie oczywiste, �e by�a pani przygotowana na to, �eby jak tylko wyl�dujemy, zatrzyma� nas i w istocie zrobi�a to pani. Dlaczego, skoro nie mia�a pani �adnego powodu, aby przypuszcza�, �e zosta�o z�amane jakie� wasze prawo?

Minister u�miechn�a si�.

��Rozumiem pana zdziwienie, panie radny. Ot� zapewniam pana, �e fakt, czy wiedzia�am co� czy nie o tym, �e ma pan na pok�adzie osob� bez�wiatow�, nie mia� absolutnie nic wsp�lnego z zatrzymaniem pana. Zosta� pan przez nas zatrzymany w imieniu Fundacji, z kt�r� � jak sam pan stwierdzi� � jeste�my �wiatem stowarzyszonym.

Trevize wytrzeszczy� na ni� oczy.

��Ale� to niemo�liwe, pani minister! Gorzej nawet � to absurdalne.

Minister roze�mia�a si� d�wi�cznie.

��To ciekawe, �e uwa�a pan to raczej za absurdalne ni� niemo�liwe. Zgadzam si� z panem w tym wzgl�dzie. Jednak, na pana nieszcz�cie, nie jest to ani niemo�liwe, ani absurdalne. Dlaczego niby mia�oby to by� absurdalne?

��Dlatego, �e jestem cz�onkiem rz�du Fundacji wys�anym w misji specjalnej i jest zupe�nie nie do pomy�lenia, �eby chcieli mnie aresztowa�, a nawet �eby w og�le mieli do tego prawo. Mam przecie� immunitet poselski.

��No i prosz�, pomin�� pan m�j tytu�, ale jest pan g��boko poruszony i my�l�, �e w tej sytuacji mo�na to panu wybaczy�. Wracaj�c do rzeczy nie proszono mnie bynajmniej, �ebym pana aresztowa�a. Kaza�am pana zatrzyma� tylko po to, �ebym mog�a zrobi� to, o co mnie proszono, panie radny.

��To znaczy, co? � spyta� Trevize, staraj�c si� zapanowa� nad emocjami w obliczu tej pot�nej kobiety.

��To znaczy zarekwirowa� panu statek, panie radny, i zwr�ci� go Fundacji.

��Co takiego?

��Znowu zapomina pan o moim tytule, panie radny. To bardzo nieuprzejmie z pana strony i bynajmniej nie przemawia na pana korzy��. Przypuszczam, �e ten statek nie jest pana w�asno�ci�. Pan go zaprojektowa�, zbudowa� albo kupi�?

��Oczywi�cie, �e nie, pani minister. Zosta� mi przydzielony przez rz�d Fundacji.

��A wi�c przypuszczalnie rz�d Fundacji ma prawo uniewa�ni� swoj� wcze�niejsz� decyzj�, panie radny. My�l�, �e to kosztowny statek.

Trevize nic nie odpowiedzia�.

��To statek o nap�dzie grawitacyjnym, panie radny � podj�a na nowo minister. � Nie mo�e by� ich zbyt wiele i Fundacja te� na pewno ma zaledwie kilka. Mo�e zdo�a pan ich przekona�, �eby przydzielili panu inny, mniej kosztowny statek, kt�ry b�dzie odpowiedni dla pana misji� Tak czy inaczej musimy dosta� ten statek, kt�rym pan przylecia�.

��Niestety, pani minister, nie mog� go odda�. Nie wierz�, �eby Fundacja prosi�a pani� o to.

Minister u�miechn�a si�.

��Nie mnie osobi�cie. I nie tylko nasz rz�d. Mamy powody, aby przypuszcza�, �e pro�b� t� przekazano rz�dom wszystkich �wiat�w nale��cych do Fundacji i stowarzyszonych z ni�. Z tego wnosz�, �e Fundacja nie zna pana plan�w i energicznie pana poszukuje. A z tego z kolei, �e nie ma do spe�nienia na Comporellonie �adnej misji zleconej panu przez Fundacj�, gdy� w takim przypadku jej rz�d wiedzia�by, gdzie si� pan znajduje, i zwr�ci�by si� wprost do nas. Kr�tko m�wi�c, panie radny, k�amie pan.

��Chcia�bym zobaczy� kopi� pro�by, kt�r� otrzymali�cie od rz�du Fundacji � powiedzia� z pewnym trudem Trevize. � My�l�, pani minister, �e mam do tego prawo.

��Oczywi�cie. Je�li rozpoczniemy w tej sprawie post�powanie prawne. Traktujemy procedur� prawn� bardzo powa�nie i mog� pana zapewni�, panie radny, �e pana prawa zostan� uszanowane. By�oby jednak lepiej i znacznie pro�ciej, gdyby�my doszli do porozumienia ju� teraz, bez rozg�osu i bez zw�oki, kt�r� musi poci�gn�� za sob� post�powanie prawne. Woleliby�my za�atwi� to nieoficjalnie. Jestem pewna, �e wola�aby te� Fundacja, kt�ra chyba nie �yczy sobie, by ca�a Galaktyka dowiedzia�a si� o zbieg�ym radnym. Postawi�oby to Fundacj� w absurdalnej sytuacji, co nie tylko pana, ale i moim zdaniem by�oby gorsze, ni� gdyby okaza�o si� to niemo�liwe.

Trevize znowu nic nie odpowiedzia�.

Minister odczeka�a chwil�, a potem podj�a na nowo z niewzruszonym spokojem:

��No, panie radny, tak czy inaczej, oficjalnie czy nieoficjalnie, chcemy dosta� ten statek. To, czy poniesie pan kar� za sprowadzenie tu ze sob� bez�wiatowca, czy nie, b�dzie zale�a�o od tego, kt�ry spos�b post�powania przyjmiemy. Je�li b�dzie pan si� domaga� oficjalnej rozprawy, to b�dzie to dodatkowy punkt oskar�enia i w takim przypadku wszyscy poniesiecie kar�, a zapewniam pana, �e nie b�dzie to kara �agodna. Je�li natomiast dojdziemy do porozumienia, to pa�ska pasa�erka b�dzie mog�a odlecie� statkiem handlowym, dok�d b�dzie chcia�a. Skoro ju� o tym mowa, to panowie, je�li b�dziecie chcieli, mo�ecie odlecie� razem z ni�. Albo je�li Fundacja b�dzie sobie tego �yczy�a, mo�emy wam da� kt�ry� z naszych statk�w, w doskona�ym stanie, pod warunkiem, oczywi�cie, �e Fundacja da nam w zamian taki sam. Albo je�li z jakich� powod�w nie chcecie wraca� na terytorium Fundacji, mo�emy wam udzieli� azylu, a nawet, by� mo�e, nada� obywatelstwo comporello�skie. Jak pan widzi, mo�e pan wiele zyska�, je�li dojdziemy do porozumienia, ale je�li b�dzie pan si� upiera�, �eby nada� sprawie bieg oficjalny, to nie b�dzie pan mia� �adnej mo�liwo�ci wyboru.

��Za daleko si� pani zap�dzi�a, pani minister. Sk�ada pani obietnice, kt�rych nie b�dzie pani mog�a dotrzyma�. Nie mo�ecie mi przyzna� azylu, je�li Fundacja ��da, aby�cie mnie jej wydali.

��Nigdy nie sk�adam obietnic, kt�rych nie mog� dotrzyma�, panie radny. Fundacja ��da tylko statku. Nie zg�aszaj� �adnego ��dania ani co do pana ani kogokolwiek innego na statku. Interesuje ich tylko statek.

Trevize zerkn�� szybko na Bliss i spyta�:

��Pani minister, czy pozwoli mi pani naradzi� si� szybko z profesorem Peloratem i pann� Bliss?

��Oczywi�cie, panie radny. Ma pan na to pi�tna�cie minut.

��Na osobno�ci, pani minister.

��Zostaniecie zaprowadzeni do osobnego pokoju, panie radny. Nikt nie b�dzie wam przeszkadza� ani pr�bowa� pods�uchiwa� waszej rozmowy. Ma pan na to moje s�owo, a ja zawsze dotrzymuj� s�owa. Niemniej jednak b�dziecie pilnowani, wi�c radz� nie robi� g�upstw i nie pr�bowa� ucieczki.

��Rozumiemy, pani minister.

��Spodziewam si�, �e kiedy wr�cicie, wyrazi pan zgod� na moj� propozycj�. W przeciwnym razie wszczynamy post�powanie prawne, a to sko�czy si� dla was znacznie gorzej. Rozumiemy si�, panie radny?

��Rozumiemy si�, pani minister � odpar� Trevize powstrzymuj�c gniew, gdy� wybuch nie przyni�s�by mu nic dobrego.

Pok�j by� ma�y, ale dobrze o�wietlony. Sta�a w nim kanapa i dwa krzes�a i s�ycha� by�o lekki szum pracuj�cego wentylatora. Og�lnie bior�c, by� bardziej przytulny ni� ogromny i sterylny gabinet ministra.

Przyprowadzi� ich tam pot�ny i ponury stra�nik, kt�ry przez ca�� drog� trzyma� r�k� ko�o kolby miotacza. Kiedy weszli, zosta� na korytarzu i powiedzia�:

��Macie pi�tna�cie minut.

Zaledwie to powiedzia�, gdy z g�uchym trzaskiem zamkn�y si� drzwi.

��No c�, mog� tylko mie� nadziej�, �e nas nie pods�uchuj� � powiedzia� Trevize.

��Da�a nam na to swoje s�owo, Golan � rzek� Pelorat.

��Nie s�d� innych po sobie, Janov. Mnie jej s�owo nie wystarczy. Je�li b�dzie chcia�a, z�amie je bez wahania.

��To niewa�ne � powiedzia�a Bliss. � Mog� zabezpieczy� to miejsce przed pods�uchem.

��Masz urz�dzenie do ekranowania? � spyta� Pelorat.

Bliss u�miechn�a si� szeroko, ukazuj�c bia�e z�by.

��Umys� Gai jest sam urz�dzeniem do ekranowania, Pel. To niezwyk�y umys�.

��To, �e jeste�my tutaj � powiedzia� ze z�o�ci� Trevize � zawdzi�czamy tylko temu, �e ten niezwyk�y umys� jest ograniczony.

��Co chcesz przez to powiedzie�? � spyta�a Bliss.

��Kiedy sko�czy�a si� ta potr�jna konfrontacja, wymazali�cie mnie z my�li burmistrz Branno i tego M�wcy z Drugiej Fundacji, Gendibala. Oboje mieli nie my�le� ju� o mnie, chyba �e przypadkiem i oboj�tnie. Mia�em by� zostawiony sam sobie.

��Musieli�my to zrobi� � powiedzia�a Bliss. Jeste� dla nas jedynym oparciem.

��Oczywi�cie, Golan Trevize � ten, kt�ry zawsze ma racj�. Ale statku nie wymazali�cie z ich my�li, prawda? Burmistrz Branno nie prosi o mnie, ja jej nie interesuj�, ale o statek. O statku nie zapomnia�a.

Bliss zmarszczy�a czo�o.

��Pomy�l o tym � rzek� Trevize. � Gaja przyj�a milcz�ce za�o�enie, �e ja i statek to jedno. Je�li Branno nie b�dzie my�la�a o mnie, to tym samym nie b�dzie my�la�a o statku. K�opot polega na tym, �e Gaja nie ma poj�cia, co to jest indywidualno��. My�la�a o mnie i o statku jako o jednym organizmie i pope�ni�a b��d.

��To zupe�nie mo�liwe � powiedzia�a cicho Bliss.

��A zatem � rzek� Trevize stanowczo � to ty musisz naprawi� t� pomy�k�. Musz� mie� sw�j statek i komputer. Nic innego si� do tego nie nadaje. Postaraj si�, �ebym zatrzyma� statek. Potrafisz sterowa� umys�ami.

��Tak, ale nie korzystamy z tej umiej�tno�ci niefrasobliwie. Skorzystali�my podczas tej potr�jnej konfrontacji, ale wiesz ile czasu si� do tego przygotowywali�my? Jak d�ugo to obliczali�my? Jak d�ugo rozwa�ali�my wszystkie za i przeciw? Zaj�o to bez przesady � wiele lat. Nie mog� tak po prostu podej�� do jakiej� kobiety i dla czyjej� wygody przestroi� jej umys�.

��Czy teraz nie jest czas�

��Gdybym zacz�a to robi� � nie da�a mu sko�czy� Bliss � to kiedy by�my si� zatrzymali? Mog�am wp�yn�� na umys� tego agenta na stacji granicznej i od razu by nas przepu�ci�. Mog�am wp�yn�� na umys� tego agenta w samochodzie i pozwoli�by nam spokojnie odej��.

��No wi�c, skoro sama o tym wspominasz, dlaczego tego nie zrobi�a�?

��Dlatego, �e nie wiemy, dok�d by to nas zaprowadzi�o. Nie wiemy, czy nie by�oby jakich� efekt�w ubocznych, kt�re mog�yby jeszcze pogorszy� nasz� sytuacj�. Je�li teraz przestawi� umys� tej minister, to wp�ynie to na jej stosunki z innymi, a poniewa� jest cz�onkiem rz�du tego �wiata, mo�e przez to wp�yn�� na stosunki mi�dzygwiezdne. Dop�ki nie zbadamy dok�adnie tej sprawy, nie o�miel� si� nawet tkn�� jej umys�u.

��No to po co jeste� nam potrzebna?

��Mo�e si� zdarzy�, �e twoje �ycie znajdzie si� w niebezpiecze�stwie. Musz� ci� chroni� za wszelk� cen�, nawet za cen� �ycia Pela czy mego. Na stacji granicznej nic nie zagra�a�o twojemu �yciu. Teraz te� nic nie zagra�a. Musisz sam zatroszczy� si� o sw�j statek. Przynajmniej do czasu, a� Gaja obliczy wszystkie mo�liwe konsekwencje jakiego� dzia�ania w tej sprawie i podejmie odpowiednie kroki.

Trevize zamy�li� si�. W ko�cu powiedzia�.

��W takim razie musz� spr�bowa� co� zrobi�. Mo�e mi si� nie uda�.

Drzwi rozsun�y si� z takim samym ha�asem, z jakim si� zamkn�y.

��Wychod�cie � powiedzia� stra�nik.

Kiedy wychodzili, Pelorat spyta� szeptem:

��Co zamierzasz zrobi�, Golan?

Trevize pokr�ci� g�ow� i r�wnie� szeptem odpar�:

��Nie bardzo wiem. B�d� musia� improwizowa�.

Minister Lizalor siedzia�a nadal za biurkiem, kiedy wr�cili do jej gabinetu. Na ich widok u�miechn�a si� ponuro.

��Spodziewam si�, panie radny, �e wr�ci� pan, aby mi powiedzie�, �e zwraca pan ten statek Fundacji.

��Wr�ci�em � powiedzia� spokojnie Trevize aby om�wi� warunki.

��Nie ma tu nic do omawiania, panie radny. Proces, je�li b�dzie pan si� upiera�, mo�na wszcz�� bardzo szybko i zako�czy� jeszcze szybciej! Zapewniam pana, �e nawet zupe�nie bezstronny s�dzia uzna pana winnym, gdy� fakt, �e sprowadzi� pan tu osob� bez�wiatow� jest oczywisty i nie podlega dyskusji. Po og�oszeniu wyroku zabierzemy panu statek w ca�ym majestacie pigwa, a ca�a wasza tr�jka zostanie surowo ukarana. Niech pan nas do tego nie zmusza, odwlekaj�c swoj� zgod� cho�by o jeden dzie�.

��Niemniej jednak, pani minister, jest co omawia�, poniewa� bez wzgl�du na to jak szybko nas os�dzicie, nie mo�ecie dosta� tego statku bez mojej zgody. Ka�da pr�ba wdarcia si� si�� na jego pok�ad sko�czy si� zniszczeniem nie tylko samego statku, ale tak�e ca�ego portu i wszystkich znajduj�cych si� tam os�b. To z pewno�ci� rozw�cieczy Fundacj�, wi�c nie o�mielicie si� tego zrobi�. Gro�enie nam czy z�e traktowanie by�oby na pewno sprzeczne z waszym prawem, a gdyby�cie z desperacji z�amali wasze w�asne prawo i poddali nas torturom albo umie�cili cho�by na kr�tki czas w jakim� ci�kim wi�zieniu po to, aby wym�c na mnie oddanie statku, to Fundacja dowiedzia�aby si� o tym i by�aby jeszcze bardziej w�ciek�a. Cho�by nie wiem jak zale�a�o im na tym statku, to nie mog� pozwoli�, �eby gdzie� potraktowano �le obywateli Fundacji, gdy� stworzy�oby to niebezpieczny precedens� A wi�c om�wimy warunki?

��To brednie � powiedzia�a minister, patrz�c na niego ze z�o�ci�. � Je�li b�dzie trzeba, to wezwiemy tu sam� Fundacj�. Oni b�d� wiedzieli, jak otworzy� sw�j statek, albo zmusz� pana, �eby pan go otworzy�.

��Pomin�a pani m�j tytu�, pani minister, ale jest pani g��boko poruszona i my�l�, �e w tej sytuacji mo�na to pani wybaczy�. Wie pani r�wnie dobrze jak ja, �e wezwanie Fundacji by�oby ostatni� rzecz�, kt�r� by pani zrobi�a, bo nie ma pani najmniejszego zamiaru oddawa� im tego statku.

U�miech znikn�� z twarzy pani minister.

��Co za bzdury pan opowiada, panie radny?

��Bzdury, kt�rych by� mo�e nie powinni s�ucha� inni. Pani minister, niech pani pozwoli memu przyjacielowi i tej kobiecie uda� si� do jakiego� dobrego hotelu i skorzysta� z odpoczynku, kt�rego tak bardzo potrzebuj�. Stra�nicy te� niech st�d wyjd�. Mog� zosta� za drzwiami, a poza tym mog� pani zostawi� miotacz. Nie jest pani drobn� kobietk�, i z miotaczem nie ma si� pani czego obawia� z mojej strony. Jestem bez broni.

Minister pochyli�a si� ku niemu nad biurkiem.

��I bez miotacza nie mam si� czego obawia� z pana strony.

Nie ogl�daj�c si� za siebie, skin�a na jednego ze stra�nik�w. Podszed� natychmiast i stan�� obok niej, stukn�wszy obcasami.

��Stra�nik, zabra� ich � wskaza�a na Pelorata i na Bliss � do apartamentu numer S. Maj� tam zosta�. Zatroszczy� si�, �eby mieli wszystko, co trzeba i dobrze ich pilnowa�. Jeste�cie odpowiedzialni za to, �eby ich dobrze traktowano i za ich pilnowanie.

Wsta�a i wbrew swemu niez�omnemu postanowieniu, aby zachowa� niewzruszony spok�j, Trevize lekko drgn��. By�a wysoka, ma�a przynajmniej sto osiemdziesi�t pi�� centymetr�w wzrostu, jak Trevize, a mo�e nawet centymetr wi�cej. By�a w�ska w talii, a dwa bia�e pasy, krzy�uj�ce si� na jej piersi i biegn�ce dalej wzd�u� bioder, sprawia�y wra�enie, �e jest jeszcze wy�sza ni� w istocie. By� w jej masywnej postaci pewien wdzi�k. Trevize pomy�la� z przygn�bieniem, �e w jej stwierdzeniu, i� nie ma si� czego obawia� z jego strony nie by�o �adnej przesady. W przypadku jakiej� szamotaniny mog�aby bez k�opotu przygwo�dzi� jego rami� do maty.

��Prosz� za mn�, panie radny � powiedzia�a. � Je�li ma pan zamiar dalej m�wi� takie bzdury, to im mniej os�b b�dzie pana s�ysza�o, tym lepiej b�dzie dla pana.

Ruszy�a �wawo do przodu. Trevize poszed� za ni�, czuj�c si� przyt�oczony jej pot�n� sylwetk�. Pierwszy raz w �yciu zdarzy�o mu si� czu� co� takiego w obecno�ci kobiety.

Weszli do windy. Kiedy zamkn�y si� za nimi drzwi, powiedzia�a:

��Jeste�my teraz sami, panie radny, ale je�li wydaje si� panu, �e mo�e pan mnie zmusi� do czego� si��, to radz� o tym zapomnie�. � Za�piew w jej g�osie sta� si� jeszcze bardziej wyra�ny, gdy doda�a, z wyra�nym rozbawieniem: � Wygl�da pan na dosy� silnego m�czyzn�, ale zapewniam pana, �e je�li b�d� do tego zmuszona, z�ami� panu bez trudu r�k� albo kark. Nie jestem uzbrojona, ale nie potrzebuj� �adnej broni.

Trevize podrapa� si� w policzek, spogl�daj�c na ni� taksuj�cym wzrokiem.

��Pani minister, mog� si� zmierzy� z ka�dym m�czyzn� w mojej wadze, ale pani postanowi�em odda� walk� walkowerem. Wiem, kiedy nie mam szans.

��W porz�dku � odpar�a minister z zadowolon� min�.

��Dok�d jedziemy, pani minister?

��Na d�. Na sam d�. Ale niech to pana nie przera�a. W hiperdramie zosta�by pan po wyj�ciu z windy wrzucony do lochu, ale na Comporellonie nie mamy loch�w, tylko przyzwoite wi�zienia. Jedziemy do moich prywatnych apartament�w. Nie s� one, co prawda, tak romantyczne jak lochy w z�ych czasach Imperium, ale za to bardziej wygodne.

Kiedy drzwi windy rozsun�y si� i wyszli, Trevize oszacowa�, �e s� przynajmniej pi��dziesi�t metr�w pod powierzchni� planety.

Trevize rozejrza� si� po apartamencie z nie ukrywanym zdumieniem.

��Nie podoba si� panu moje mieszkanie, panie radny? � spyta�a cierpko minister.

��Sk�d�e, pani minister! Jestem po prostu zaskoczony. Nie spodziewa�em si� czego� takiego. Niewiele zdo�a�em zobaczy� i us�ysze�, odk�d tu przyby�em, ale odnios�em wra�enie, �e wasz �wiat jest raczej ascetyczny i unika niepotrzebnych luksus�w.

��Faktycznie tak jest, panie radny. Nasze zasoby naturalne s� ograniczone, a �ycie musi by� surowe, gdy� taki jest tu klimat.

��No, ale to, pani minister� � Trevize zatoczy� r�k� �uk, pokazuj�c pok�j, gdzie po raz pierwszy na tym �wiecie zobaczy� rado�niejsze kolory i mi�kko wy�cie�ane meble, gdzie ze �cian s�czy�o si� �agodne �wiat�o, a pod stopami czu�o si� mi�kki i spr�ysty dywan utworzony przez pole si�owe. � To z pewno�ci� jest luksus.

��Unikamy, jak pan powiedzia�, panie radny, niepotrzebnego luksusu, luksusu na pokaz, luksusu, kt�ry jest marnotrawstwem. Ale to, co pan widzi tutaj, to luksus na u�ytek prywatny. Mam ci�k� i bardzo odpowiedzialn� prac�. Potrzebne jest mi miejsce, gdzie mog�, cho�by na kr�tko, zapomnie� o trudach tej pracy.

��Czy wszyscy Comporellianie �yj� tak, gdy nie widz� ich inni? � spyta� Trevize.

��To zale�y od wagi ich pracy i zwi�zanej z tym odpowiedzialno�ci. Niewielu mo�e sobie na to pozwoli�, zas�uguje na to i, dzi�ki naszemu kodeksowi moralnemu, chce tego.

��A pani, pani minister, mo�e sobie na to pozwoli�, zas�uguje na to� i chce tego?

��Stanowisko ��czy si� z obowi�zkami, ale i z przywilejami. A teraz niech pan usi�dzie, panie radny, i powie mi o tych swoich urojeniach. � Usiad�a na kanapie, kt�rej poduszki lekko ugi�y si� pod jej pot�nym cia�em, i wskaza�a Trevizemu wy�cie�ane krzes�o stoj�ce naprzeciw kanapy i niezbyt od niej oddalone.

Trevize usiad�.

��O urojeniach, pani minister? � spyta�. Minister opar�a si� prawym �okciem o poduszk�, wyra�nie rozlu�niona.

��W rozmowie prywatnej nie musimy zbyt rygorystycznie przestrzega� zasad formalnych. Mo�e pan mi m�wi� �Lizalor�, a ja b�d� si� do pana zwraca�a , Trevize�. Niech mi pan powie, co pan ma na my�li, i przeanalizujemy to.

Trevize za�o�y� nog� na nog� i usiad� wygodniej.

��Widzi pani, Lizalor, postawi�a mnie pani przed wyborem: albo oddam statek, albo zostan� postawiony przed s�dem. I w jednym, i w drugim przypadku sko�czy�oby si� na tym, �e dostaliby�cie m�j statek� Mimo to stara�a si� pani usilnie przekona� mnie, �ebym wybra� pierwsze rozwi�zanie. Chce pani w zamian za m�j statek ofiarowa� mi inny, w kt�rym mog� z przyjaci�mi polecie�, gdzie b�d� chcia�. Je�eli b�dziemy chcieli, to mo�emy nawet zosta� na Comporellonie i otrzyma� wasze obywatelstwo. W sprawach mniejszej wagi zgodzi�a si� pani da� mi pi�tna�cie minut, abym m�g� si� naradzi� ze swoimi przyjaci�mi. Zaprosi�a mnie pani nawet do swoich prywatnych apartament�w, a moich przyjaci� odes�a�a do jakiej�, prawdopodobnie wygodnej, kwatery. Kr�tko m�wi�c, Lizalor, stara si� pani, i to usilnie, przekupi� mnie, aby dosta� statek bez procesu s�dowego.

��C� to, Trevize, nie wierzy pan, �e robi� to z czysto ludzkich motyw�w?

��Nie.

��Ani �e uwa�am, i� dobrowolne oddanie nam statku by�oby lepszym wyj�ciem ni� rozprawa s�dowa?

��Nie! Mam inne wyt�umaczenie.

��Jakie?

��Rozprawa s�dowa ma jeden istotny minus � jest wydarzeniem publicznym. Napomyka�a pani kilkakrotnie o waszym rygorystycznym przestrzeganiu prawa i podejrzewam, �e by�oby wam trudno tak przeprowadzi� proces, �eby jego przebieg nie zosta� w pe�ni zarejestrowany. A gdyby wszystko znalaz�o si� w aktach, to Fundacja dowiedzia�aby si� o tym i musieliby�cie zwr�ci� statek zaraz po zako�czeniu rozprawy.

��Oczywi�cie � powiedzia�a Lizalor z oboj�tn� min�. � Statek jest przecie� w�asno�ci� Fundacji.

��Ale � kontynuowa� Trevize � prywatna umowa ze mn� nie musia�aby by� odnotowywana w �adnych aktach. Dostaliby�cie statek po cichu i poniewa� Fundacja nic by o tym nie wiedzia�a, nie wiedzia�aby nawet, �e tu jeste�my, mogliby�cie zatrzyma� statek dla siebie. Jestem pewien, �e o to w�a�nie wam chodzi.

��A dlaczego mieliby�cie to robi�? � Lizalor w dalszym ci�gu mia�a oboj�tn� min�. � Przecie� nale�ymy do Konfederacji Fundacyjnej.

��Niezupe�nie. Macie status �wiata stowarzyszonego. Na ka�dej mapie Galaktyki, na kt�rej �wiaty cz�onkowskie Fundacji zaznaczone s� czerwonym kolorem, Comporellon i �wiaty od niego zale�ne maj� barw� blador�ow�.

��Nawet b�d�c �wiatem stowarzyszonym wsp�dzia�aliby�my z Fundacj�.

��Czy�by? Mo�e Comporellon nie marzy o ca�kowitej niezale�no�ci, nawet o przyw�dztwie? Jeste�cie �wiatem o d�ugiej historii. Prawie wszystkie �wiaty utrzymuj�, �e maj� wi�cej lat ni� naprawd� maj�, ale Comporellon jest rzeczywi�cie starym �wiatem.

Minister Lizalor pozwoli�a sobie na ch�odny u�miech.

��Najstarszym, je�li wierzy� naszym zapale�com.

��Czy nie by�o w waszych dziejach takiego okresu, kiedy Comporellon faktycznie przewodzi� jakiej�, stosunkowo niedu�ej grupie �wiat�w? Czy nie marzycie ca�y czas o odzyskaniu tej utraconej pozycji?

��My�li pan, �e marzymy o czym� tak nierealxiym? Powiedzia�am, �e to szale�stwo, zanim jeszcze wy�uszczy� mi pan, co pan ma na my�li. Teraz, kiedy ju� wiem, co pan my�li, podtrzymuj� t� opini�.

��Marzenia mog� by� nierealne, ale to nie przeszkadza ich snu�. Terminus, kt�ry le�y na samym skraju Galaktyki, kt�ry, ze swoj� zaledwie pi��setletni� histori�, jest najm�odszym ze wszystkich �wiat�w, faktycznie rz�dzi Galaktyk�. A dlaczego nie mia�by ni� rz�dzi� Comporellon, co? � Trevize u�miechn�� si�.

Lizalor by�a nadal powa�na.

��Daje si� nam do zrozumienia, �e Terminus osi�gn�� t� pozycj� dzi�ki Planowi Hariego Seldona.

��To jest argument natury psychologicznej i by� mo�e b�dzie on oddzia�ywa� dop�ty, dop�ki ludzie b�d� w to wierzy�. Nie jest wykluczone, �e rz�d Comporellona ju� od dawna w to nie wierzy. Ale jest jeszcze argument natury technologicznej. Hegemonia Terminusa opiera si� bez w�tpienia na jego przewadze technologicznej. Statek o nap�dzie gra; witacyjnym, kt�ry tak bardzo chcecie mie�, jest i przyk�adem �wiadcz�cym o tej przewadze. �aden 1 inny �wiat, poza Terminusem, nie dysponuje statkami grawitacyjnymi. Gdyby Comporellon zdoby� taf ki statek i pozna� szczeg�owo jego budow� i zasady dzia�ania, to zrobi�by gigantyczny krok do przodu. Nie s�dz�, �eby wam to wystarczy�o do pokonania Terminusa i zaj�cia jego miejsca w Galaktyce, ale wy mo�ecie tak uwa�a�.

��Nie m�wi pan tego powa�nie � powiedzia�a Lizalor. � Gdyby kt�ry� rz�d chcia�, wbrew Fundacji, zatrzyma� ten statek, to na pewno �ci�gn��by na siebie jej gniew, a historia dostarcza licznych przyk�ad�w na to, �e jej gniew poci�ga za sob� op�akane skutki dla tego, przeciw komu si� kieruje.

��Fundacja mo�e si� gniewa� tylko wtedy, kiedy wie, �e jest o co � powiedzia� Trevize.

��W takim razie, panie Trevize � zak�adaj�c, �e pa�ska analiza sytuacji nie jest wytworem szale�stwa � czy nie by�oby z po�ytkiem dla pana, gdyby odda� nam pan statek i zrobi� na tym dobry interes? Dobrze by�my panu zap�acili, gdyby�my id� tu za pana rozumowaniem � dostali ten statek po cichu.

��Mogliby�cie mie� gwarancj�, �e nie zawiadomi�bym o tym Fundacji?

��Oczywi�cie. Przecie� to pan dokona�by transakcji.

��M�g�bym si� t�umaczy�, �e dzia�a�em pod przymusem.

��Owszem. Tylko, �e pan sam wie doskonale, �e burmistrz Branno nie uwierzy�aby panu� No to co, zrobimy interes?

Trevize potrz�sn�� g�ow�.

��Nie, pani Lizalor. Statek jest m�j i musi pozosta� moim. Jak ju� m�wi�em, wybuchnie i narobi strasznych zniszcze�, je�li spr�bujecie otworzy� go si��. Przysi�gam, �e m�wi� prawd�. Niech si� pani nie �udzi, �e udaj�.

��Ale pan sam mo�e go otworzy� i zmieni� instrukcje dla komputera.

��Bez w�tpienia, ale nie zrobi� tego.

Lizalor ci�ko westchn�a.

��Dobrze pan wie, �e mo�emy zmusi� pana do zmiany stanowiska� je�li nie bezpo�rednio, to poprzez to, co mo�emy zrobi� pana przyjacielowi, profesorowi Peloratowi albo tej m�odej kobiecie.

��Tortury, pani minister? To tak wygl�da wasze prawo?

��Nie, panie radny. Ale nie musimy ucieka� si� do tak brutalnych praktyk. Zawsze jeszcze pozostaje sonda psychiczna.

Po raz pierwszy od czasu wej�cia do prywatnych apartament�w minister Lizalor, Trevize poczu�, �e ciarki chodz� mu po plecach.

��Tego te� nie mo�ecie zrobi�. U�ywanie sondy psychicznej dla cel�w innych ni� medyczne jest zakazane w ca�ej Galaktyce.

��Ale je�li doprowadzi nas pan do ostateczno�ci�

��Zaryzykuj� to � powiedzia� spokojnie Trevize � bo nic wam z tego nie przyjdzie. Jestem tak zdecydowany zachowa� sw�j statek, �e sonda psychiczna pr�dzej zniszczy m�j m�zg, ni� zmusi mnie do oddania go wam. � To ju� by� zwyk�y bluff i sk�ra �cierp�a mu jeszcze bardziej. � I nawet gdyby�cie tak umiej�tnie zaaplikowali mi sond�, �e m�j m�zg nie zosta�by uszkodzony, a ja rozbroi�bym �adunek wybuchowy, otworzy� statek i przekaza� go wam, to i tak nic by wam z tego nie przysz�o. Komputer pok�adowy jest jeszcze wi�kszym osi�gni�ciem techniki ni� sam statek i zosta� tak zaprojektowany � nie wiem, na czym to polega � �e w pe�ni wydajnie mo�e pracowa� tylko ze mn�. Mo�na powiedzie�, �e jest to komputer tylko dla jednej osoby.

��Za��my wobec tego, �e zachowa�by pan sw�j statek i pozosta� jego pilotem. Dowodzi�by pan statkiem w naszej s�u�bie, jako zas�u�ony obywatel Comporellona. Wysoka pensja, �ycie w luksusie. R�wnie� dla pana przyjaci�. Co pan na to?

��Nic z tego.

��No to co pan wobec tego proponuje? �eby�my po prostu pozwolili wam wsi��� na statek i odlecie�? Ostrzegam pana, �e zanim by�my wam na to pozwolili, mogliby�my po prostu powiadomi� Fundacj�, �e tu jeste�cie i zostawi� im t� spraw�.

��I straci� statek?

��Je�li ju� musieliby�my go straci�, to prawdo. podobnie raczej na rzecz Fundacji ni� jakiego� bezczelnego obco�wiatowca.

��Wobec tego mo�e mi pani pozwoli przedstawi� moj� w�asn� propozycj� kompromisowego wyj�cia�

��Kompromisowego? Dobrze, pos�ucham. Niech pan m�wi.

��Mam wa�n� misj� do spe�nienia � zacz�� ostro�nie Trevize. � Zaczyna�em j� przy wsparciu Fundacji. Teraz wygl�da na to, �e Fundacja wycofa�a swoje wsparcie, ale misja jest nadal wa�na. Niech mnie wesprze Comporellon, a je�li misja zako�czy si� sukcesem, to Comporellon na tym skorzysta.

Lizalor mia�a niezdecydowan� min�. � I nie zwr�ci pan statku Fundacji?

��Nigdy nie mia�em zamiaru tego zrobi�. Zreszt� Fundacja nie szuka�aby go tak rozpaczliwie, gdyby si� spodziewali, �e zwr�c� go im bez problem�w.

��To jeszcze nie znaczy, �e odda go pan nam.

��Kiedy spe�ni� swoj� misj�, statek mo�e mi ju� nie by� potrzebny. W takim przypadku nie b�d� mia� nic przeciwko temu, �eby przej�� go Comporellon.

Patrzyli na siebie przez kilka chwil w milczeniu.

��U�ywa pan trybu warunkowego � powiedzia�a w ko�cu Lizalor. � �Mo�e mi ju� nie by� potrzebny�. To nam nie daje �adnej gwarancji.

��M�g�bym obiecywa� r�ne rzeczy, ale czy da�oby to wam jak�� gwarancj�? Fakt, �e jestem ostro�ny i uzale�niam swoj� obietnic� od okoliczno�ci, dowodzi, �e jestem przynajmniej szczery.

��To inteligentne postawienie sprawy � powiedzia�a Lizalor, kiwaj�c z uznaniem g�ow�. � Podoba mi si� to. A wi�c co to za misja i w jaki spos�b m�g�by na niej skorzysta� Comporellon?

��O nie � powiedzia� Trevize � teraz pani kolej. Wesprzecie mnie, je�li wyka��, �e moja misja jest wa�na dla Comporellona?

Minister Lizalor podnios�a si� z kanapy.

��Jestem g�odna, panie radny � powiedzia�a i nie mog� ju� d�u�ej rozmawia� o pustym �o��dku. Zaraz przygotuj� co� do jedzenia i picia� skromny posi�ek. Potem b�dziemy mogli doko�czy� t� spraw�.

Kiedy to m�wi�a, Trevizemu wyda�o si�, �e si� oblizuje jak drapie�na kotka. Zacisn�� usta z lekkim za�enowaniem.

Posi�ek by� mo�e po�ywny, ale na pewno nie by� rozkosz� dla podniebienia. G��wne danie sk�ada�o si� z gotowanej wo�owiny w musztardowym sosie, na jakiej� li�ciastej jarzynie, kt�rej Trevize nie m�g� zidentyfikowa�. Nie przypad� mu te� do gustu jej gorzko-s�ony smak. P�niej dowiedzia� si�, �e by� to jaki� gatunek wodorost�w.

Po tym daniu przysz�a kolej na owoce przypominaj�ce w smaku jab�ka, a troch� brzoskwinie (nie by�o to takie z�e) i gor�cy, ciemny nap�j, kt�ry by� tak gorzki, �e Trevize zostawi� po�ow� i poprosi� zamiast tego o troch� zimnej wody. Wszystkie porcje by�y ma�e, ale w takiej sytuacji Trevize nie mia� nic przeciwko temu.

Jedli w typowo domowej atmosferze, bez �adnych s�u��cych. Minister Lizalor w�asnor�cznie podgrzewa�a i podawa�a dania i sama sprz�ta�a ze sto�u.

��Mam nadziej�, �e smakowa�o panu � powiedzia�a, kiedy wyszli z jadalni.

��Owszem � odpar� Trevize bez entuzjazmu.

Minister wr�ci�a na swoje miejsce na kanapie.

��Wr��my zatem do naszej wcze�niejszej rozmowy � powiedzia�a. � Powiedzia� pan, �e Comporellon mo�e �ywi� niech�� do Fundacji z racji jej przewagi technologicznej i panowania nad Galaktyk�. W. pewnym sensie to prawda, ale ten aspekt sytuacji interesuje tylko ludzi, kt�rzy zajmuj� si� polityk� mi�dzygwiezdn�, a takich jest stosunkowo niewielu. Bardziej istotny jest tu fakt, �e przeci�tnego Comporellianina przera�a niemoralno�� Fundacji. Niemoralno�� pleni si� na wi�kszo�ci �wiat�w, ale nigdzie tak bujnie jak na Terminusie. Powiedzia�abym, �e nieprzyjazne nastawienie do Terminusa bierze si� raczej st�d ni� z bardziej abstrakcyjnych przyczyn.

��Niemoralno��? � spyta� ze zdziwieniem Trevize. � Fundacji mo�na wiele zarzuci�, ale musi pani przyzna�, �e swoj� cz�ci� Galaktyki rz�dzi rozs�dnie i umiej�tnie, i prowadzi sprawiedliw� polityk� podatkow�. Prawa jednostki s� u nas, og�lnie bior�c, szanowane�

��Panie radny, ja m�wi� o moralno�ci w dziedzinie stosunk�w m�sko-damskich.

��W takim razie zupe�nie pani nie rozumiem. Pod tym wzgl�dem jeste�my wyj�tkowo moralnym spo�ecze�stwem. Kobiety s� dobrze reprezentowane we wszystkich sferach �ycia spo�ecznego. Mamy burmistrza kobiet�, a prawie po�owa Rady sk�ada si�

Przez twarz minister Lizalor przemkn�� wyraz zniecierpliwienia.

��Panie radny, kpi pan sobie ze mnie czy co? Chyba rozumie pan co znaczy moralno�� w dziedzinie stosunk�w m�sko-damskich. Czy ma��e�stwo jest na Terminusie traktowane jako sakrament czy nie?

��Co pani rozumie przez sakrament?

��Czy zawarcie zwi�zku ma��e�skiego jest jak�� oficjaln� ceremoni�?

��Oczywi�cie, je�li ludzie sobie tego �ycz�. Taka ceremonia upraszcza sprawy podatkowe i spadkowe.

��Ale mo�na wzi�� rozw�d.

��Oczywi�cie. Na pewno by�oby seksualnie niemoralne zmusza� ludzi do �ycia ze sob�, kiedy�

��Nie ma �adnych ogranicze� narzuconych przez religi�?

��Przez religi�? S� u nas ludzie, kt�rzy czerpi� filozofi� ze staro�ytnych kult�w, ale co to ma wsp�lnego z ma��e�stwem?

��Panie radny, tu, na Comporellonie, wszystkie aspekty �ycia seksualnego s� dok�adnie kontrolowane. Nie ma mowy o �yciu seksualnym poza ma��e�stwem. Zreszt� nawet w ma��e�stwie podlega ono ograniczeniom. Jeste�my bardzo zgorszeni tym, jak si� traktuje te sprawy na innych �wiatach, szczeg�lnie na Terminusie, gdzie seks uwa�a si� tylko za przyjemno�� i rozrywk�, ka�dy mo�e si� mu swobodnie oddawa� kiedy, jak i z kim chce, bez �adnego szacunku dla warto�ci religijnych.

Trevize wzruszy� ramionami.

��Bardzo mi przykro, ale nie mog� reformowa� Galaktyki, ani nawet Terminusa� a poza tym, co to ma wsp�lnego z moim statkiem?

��Przedstawiam panu opini� publiczn� w sprawie pa�skiego statku, �eby zrozumia� pan, jak to ogranicza moje mo�liwo�ci zawarcia z panem jakiego� kompromisu. Nasze spo�ecze�stwo by�oby wstrz��ni�te, gdyby dowiedzia�o si�, �e zabra� pan na statek m�od� i atrakcyjn� kobiet�, �eby dogodzi� ��dzom swoim i swojego kompana. W�a�nie z troski o bezpiecze�stwo ca�ej waszej tr�jki nalega�am, �eby wybra� pan dobrowolne poddanie si� zamiast procesu.

��Widz�, �e wykorzysta�a pani obiad, aby obmy�li� nowy spos�b perswazji przez zastraszenie powiedzia� Trevize. � Mam si� teraz obawia� samos�du.

��Ja tylko wskazuj� na niebezpiecze�stwo. Mo�e pan zaprzeczy, �e zabrali�cie t� kobiet� na pok�ad tylko po to, �eby zaspokoi� potrzeby erotyczne?

��Oczywi�cie, �e zaprzecz�. Bliss jest przyjaci�k� profesora Pelorata. Poza ni� nie ma on �adnych kobiet. Mo�e nie zgodzi�aby si� pani okre�li� ich zwi�zku mianem ma��e�stwa, ale jestem przekonany, �e zar�wno Pelorat, jak i ta kobieta tak w�a�nie to traktuj�.

��Chce pan przez to powiedzie�, �e pan nie jest z ni� zwi�zany?

��Oczywi�cie. Za kogo mnie pani bierze?

��Nie wiem. Nie znam pana pogl�d�w na moralno��.

��W takim razie prosz� przyj�� do wiadomo�ci, �e moje pogl�dy na moralno�� zabraniaj� mi u�ywania rzeczy nale��cych do mego przyjaciela i nagabywania jego przyjaci�ek.

��Nie czuje pan nawet �adnej pokusy?

��Na pokusy nie mam �adnego wp�ywu, ale na pewno im si� nie poddam.

��Na pewno. A mo�e nie interesuj� pana kobiety?

��Co to, to nie. Interesuj�.

��A od jak dawna nie mia� pan kobiety?

��Od miesi�cy. Od czasu odlotu z Terminusa.

��Chyba nie jest pan z tego zadowolony.

��Oczywi�cie, �e nie � odpar� stanowczo Trevize � ale w tej sytuacji nie mam wyboru.

��Pewnie pana przyjaciel, Pelorat, zgodzi�by si�, �eby jego przyjaci�ka ul�y�a pana cierpieniom.

��Nie pokazuj� mu, �e cierpi�, a zreszt� nawet gdybym to pokazywa�, to on i tak nie zgodzi�by si� na taki uk�ad. Ani Bliss. Ja si� jej nie podobam.

��Sprawdzi� pan to?

��Nie sprawdzi�em. Nie czuj� takiej potrzeby. Zreszt� nie za bardzo j� lubi�.

��Zdumiewaj�ce! M�czy�ni na pewno uwa�aj�, �e jest atrakcyjna.

��Na pewno wygl�da atrakcyjnie. Mimo to mnie ona nie poci�ga. Przede wszystkim jest za m�oda, pod pewnymi wzgl�dami nawet dziecinna.

��A wi�c woli pan kobiety dojrza�e?

Trevize nie odpowiedzia� od razu. Zastanawia� si�, czy nie kryje si� w tym jaka� pu�apka. W ko�cu powiedzia� ostro�nie:

��Jestem ju� w takim wieku, �e ceni� sobie niekt�re dojrza�e kobiety. Ale co to ma wsp�lnego z moim statkiem?

��Niech pan zapomni na chwil� o statku � powiedzia�a Lizalor. � Mam czterdzie�ci sze�� lat i nie jestem m�atk�. Zawsze by�am za bardzo zaj�ta, �eby pomy�le� o ma��e�stwie.

��W takim wypadku musi pani, zgodnie z obowi�zuj�cymi u was zasadami, pozosta� do ko�ca �ycia dziewic�. To dlatego pyta�a mnie pani od jak dawna nie mia�em kobiety? Szuka pani u mnie rady w tej kwestii?� No c�, mog� powiedzie� tylko tyle, �e seks to nie to samo, co jedzenie i picie. Mo�na si� bez niego oby�, cho� to oczywi�cie przykre.

Minister Lizalor u�miechn�a si� i w jej oczach znowu pojawi� si� drapie�ny b�ysk.

��Nie rozumie mnie pan, Trevize. Wysokie stanowisko daje pewne przywileje, a poza tym mo�na zachowa� dyskrecj�. Nie jestem zupe�n� abstynentk� w sprawach seksu. Niestety, nasi m�czy�ni nie s� dobrzy w tych sprawach. Rozumiem, �e moralno�� jest dobrem absolutnym, ale nape�nia naszych m�czyzn poczuciem winy, skutkiem czego staj� si� nie�miali i niezaradni, nie kwapi� si�, �eby zacz��, za to szybko ko�cz� i w og�le s� ofermami.

��Na to te� nic nie mog� poradzi� � powiedzia� bardzo ostro�nie Trevize.

��Czy�by chcia� pan przez to powiedzie�, �e to mo�e by� moja wina? �e nie jestem poci�gaj�ca?

Trevize podni�s� d�o� w obronnym ge�cie.

��Nie powiedzia�em nic takiego.

��W takim razie jak pan by zareagowa� w takiej sytuacji? Pan, m�czyzna z prze�artego niemoralno�ci� �wiata, m�czyzna, kt�ry musi mie� bogate do�wiadczenie erotyczne, kt�ry od kilku miesi�cy zmuszony jest zachowywa� ca�kowit� abstynencj� w tych sprawach, mimo i� przez ca�y ten czas przebywa w towarzystwie m�odej i atrakcyjnej kobiety. Jak by pan zareagowa�, znalaz�szy si� w towarzystwie takiej kobiety jak ja, kobiety dojrza�ej, kt�ra podobno jest w pana typie?

��Zachowa�bym si� z szacunkiem nale�nym pani z racji stanowiska � odpar� Trevize.

��Niech pan nie b�dzie g�upcem! � powiedzia�a minister. Jej r�ka pow�drowa�a do prawego boku. Bia�y pas, kt�ry otacza� jej tali�, zwis� lu�no i odwin�� si�. G�rna cz�� jej czarnego stroju zacz�a si� powoli zsuwa�.

Trevize siedzia� jak skamienia�y. To o to jej chodzi�o� Ciekawe od jak dawna. A mo�e chcia�a w ten spos�b osi�gn�� to, czego nie uda�o si� jej osi�gn�� gro�bami?

�akiet opad�, a wraz z nim sztywny stanik. Minister siedzia�a naga od pasa w g�r�, z wyrazem dumnego lekcewa�enia na twarzy. Jej piersi pasowa�y do jej ca�ej postaci � by�y masywne, j�drne i imponuj�ce.

��No i co? � powiedzia�a.

��Wspania�e! � odpar� zupe�nie szczerze Trevize.

��No i co pan teraz ma zamiar zrobi�?

��A co nakazuj� w takiej sytuacji wasze zasady moralne, pani Lizalor?

��A jakie to ma znaczenie dla m�czyzny z Terminusa? Co nakazuj� w takiej sytuacji wasze zasady moralne?� No, szybciej. Mam zimne piersi i chc� je rozgrza�.

Trevize wsta� i zacz�� si� rozbiera�.

Trevize czu� si� prawie tak, jakby by� po seansie narkotycznym. Zastanawia� si�, ile czasu up�yn�o.

Obok niego le�a�a Mitza Lizalor, minister komunikacji. Le�a�a na brzuchu, policzek mia�a na poduszce, usta otwarte. Wyra�nie pochrapywa�a. Trevize by� zadowolony z tego, �e �pi. Mia� nadziej�, �e kiedy si� wreszcie obudzi, u�wiadomi sobie, �e spa�a.

Jemu te� bardzo chcia�o si� spa�, ale czu�, �e nie powinien tego robi�. Nie mo�e pozwoli� na to, aby po przebudzeniu Mitza Lizalor stwierdzi�a, �e on te� �pi. Musi zda� sobie spraw�, �e podczas kiedy ona by�a tak wy��ta, �e nie wiedzia�a ju�, co si� ko�o niej dzieje, on trzyma� si� dzielnie. Na pewno spodziewa�a si� po wychowanym w Fundacji rozpustniku takiej wytrzyma�o�ci, wi�c chcia�, �eby nie rozczarowa�a si� w tym wzgl�dzie.

W pewnym sensie spe�ni� jej oczekiwania. Bior�c pod uwag� wzrost i si�� fizyczn� Lizarol, jej pozycj� na Comporellonie, pogard�, jak� �ywi�a do comporello�skich m�czyzn, dziwn� mieszanin� odrazy i fascynacji, kt�r� obudzi�y w niej opowie�ci (Trevize zastanawia� si�, co w�a�ciwie jej naopowiadano) o erotycznych wyczynach dekadent�w z Terminusa, domy�li� si�, �e pod�wiadomie pragn�a by� zdominowana przez niego. Mo�e nawet oczekiwa�a tego, aczkolwiek nie mog�a otwarcie si� do tego przyzna�.

Post�pi� zgodnie z tym przekonaniem i na szcz�cie okaza�o si�, �e mia� racj�. �Trevize, ten, kt�ry zawsze ma racj� � pomy�la� kpi�co. Podoba�o si� to Mitzie Lizalor, a jemu umo�liwi�o takie pokierowanie biegiem spraw, by ona znu�y�a si�, a on pozosta� wzgl�dnie wypocz�ty.

Nie przysz�o to �atwo. Mia�a cudowne cia�o (m�wi�a, �e ma czterdzie�ci sze�� lat, ale takiego cia�a nie powstydzi�aby si� dwudziestopi�cioletnia sportsmenka) i niesamowit� energi�; energi�, kt�r� przewy�sza� tylko zapa�, z jakim si� jej pozbywa�a.

Gdyby mo�na by�o troch� poskromi� ten jej zapa� i nauczy� j� umiaru, gdyby praktyka (tylko czy on przetrzyma�by t� praktyk�?) u�wiadomi�a jej lepiej, jakie ma mo�liwo�ci i, co wa�niejsze, jakie mo�liwo�ci ma on, to mog�oby by� naprawd� przyjemnie�

Pochrapywanie nagle usta�o i Lizalor poruszy�a si�. Trevize po�o�y� d�o� na jej ramieniu i pog�adzi� je lekko. Otworzy�a oczy. Trevize le�a� oparty na �okciu i stara� si�, jak m�g�, wygl�da� na wypocz�tego i pe�nego wigoru.

��Ciesz� si�, �e sobie pospa�a� � powiedzia�. Potrzebowa�a� odpoczynku.

U�miechn�a si� do niego sennie i przez moment Trevize mia� wra�enie, �e b�dzie chcia�a zacz�� od nowa, ale tylko przekr�ci�a si� na plecy. Powiedzia�a mi�kkim i zadowolonym g�osem:

��Nie myli�am si� co do ciebie. Jeste� mistrzem seksu.

Trevize zrobi� skromn� min�.

��Musz� si� bardziej hamowa�.

��Bzdury! By�e� w sam raz. Ba�am si�, �e ci� wyeksploatowa�a ta m�oda kobieta, ale zapewnia�e� mnie, �e mi�dzy wami nic nie by�o. To prawda?

��Czy zachowywa�em si� jak kto� w po�owie zaspokojony?

��Nie, oczywi�cie, �e nie � odpar�a, roze�miawszy si� gromko.

��Dalej my�lisz o sondzie psychicznej?

Znowu si� roze�mia�a.

��Oszala�e�? Czy teraz chcia�abym ci� straci�?

��Jednak by�oby lepiej, �eby� na pewien czas mnie straci�a�

��Co? � Zmarszczy�a czo�o.

��Gdybym zosta� tu na sta�e, kochana, to ile czasu trzeba by by�o, �eby ludzie zacz�li gada�? Ale gdybym kontynuowa� swoj� misj�, to by�oby zupe�nie naturalne, �e przylatywa�bym tu co jaki� czas, aby z�o�y� raport i �e przez pewien czas byliby�my ze sob� sam na sam, bo to wa�na misja.

Zastanawia�a si� przez chwil�, drapi�c si� leniwie po biodrze. Potem powiedzia�a:

��My�l�, �e masz racj�. Z�o�ci mnie taka perspektywa, ale my�l�, �e masz racj�.

��I nie obawiaj si�, �e nie wr�c� � powiedzia� Trevize. � Nie jestem takim idiot�, �ebym m�g� zapomnie� o tym, co mnie tu czeka.

U�miechn�a si� do niego, pog�aska�a go po policzku i spyta�a, zagl�daj�c mu w oczy:

��Uwa�asz, �e to by�o przyjemne, kochany?

��Bardziej ni� przyjemne.

��Ale jeste� z Fundacji. M�czyzna w pe�ni si� z samego Terminusa. Musisz zna� przer�ne kobiety o przer�nych zdolno�ciach i umiej�tno�ciach�

��Nie spotka�em �adnej � �adnej � kobiety, kt�ra by ci� przypomina�a cho�by w ma�ym stopniu � powiedzia� Trevize z przekonaniem, kt�re zabrzmia�o bardzo szczerze, jako �e w ko�cu m�wi� szczer� prawd�.

��No, skoro tak m�wisz � powiedzia�a z zadowoleniem Lizalor. � Mimo to trudno jest si� pozby� starych przyzwyczaje� i nie s�dz�, �ebym kiedykolwiek zawierzy�a m�czy�nie na s�owo, bez �adnych gwarancji. Ty i ten tw�j przyjaciel, Pelorat, b�dziecie mogli uda� si� w waszej misji jak tylko wyra�� na to zgod�, ale ta m�oda kobieta zostanie tutaj. B�dzie dobrze traktowana, nie obawiaj si�, ale wol� j� zatrzyma�. Przypuszczam, �e profesor Pelorat b�dzie chcia� si� z ni� widywa� i zadba o to, �eby�cie cz�sto wracali na Comporellon, nawet gdyby� tak si� zapali� do swojej misji, �e chcia�by� d�u�ej zosta� w przestrzeni.

��Ale to niemo�liwe, Mitza.

��Naprawd�? � W jej oczach pojawi�a si� podejrzliwo��. � A dlaczego? Po co jest ci ona potrzebna?

��Nie dla zaspokojenia potrzeb erotycznych. M�wi�em ci to ju�. I nie k�ama�em. Ona nale�y do Pelorata, a mnie zupe�nie nie interesuje. Poza tym jestem pewien, �e rozpad�aby si� na kawa�ki, gdyby spr�bowa�a wytrzyma� to, przez co ty przesz�a� zwyci�sko.

Lizalor omal si� nie u�miechn�a, ale opanowa�a si� i spyta�a surowym tonem:

��No to co ci� obchodzi, �e ona zostanie na Comporellonie?

��Jej obecno�� jest nieodzowna dla powodzenia naszej misji. Dlatego musimy j� mie� ze sob�.

��No dobrze, a na czym polega ta wasza misja? Czas ju�, �eby� mi to wyja�ni�.

Trevize zawaha� si�, ale trwa�o to bardzo kr�tko. Musi powiedzie� prawd�. Nie przychodzi�o mu do g�owy �adne k�amstwo, kt�re by�oby r�wnie skuteczne.

��Pos�uchaj� � powiedzia�. � Comporellon to stary �wiat, mo�e nawet jeden z najstarszych, ale na pewno nie najstarszy. To nie tutaj powsta� rodzaj ludzki. Ludzie przybyli tu z jakiego� innego �wiata, kt�ry zreszt� te� nie musia� by� kolebk� ludzko�ci. By� mo�e na tamten �wiat przylecieli z jeszcze innego, jeszcze starszego �wiata. Jednak w kt�rym� miejscu to cofanie si� w przesz�o�� musi si� sko�czy�, musimy dotrze� do pierwszego �wiata, do kolebki ludzko�ci. Ot� ja poszukuj� Ziemi.

W Mitz� Lizalor jakby piorun strzeli�. Jej oczy rozszerzy�y si�, oddech sta� si� kr�tki i urywany, a ca�e cia�o zesztywnia�o. Wyrzuci�a ramiona w g�r�, krzy�uj�c przy tym palec �rodkowy ka�dej d�oni z palcem wskazuj�cym.

��Wym�wi�e� t� nazw� � wykrztusi�a.

Nie powiedzia�a nic wi�cej, nawet nie spojrza�a na niego. Powoli opu�ci�a r�ce, zsun�a nogi z ��ka i usiad�a ty�em do niego. Trevize le�a� jak skamienia�y.

Przypomnia� sobie momentalnie, co m�wi� mu Munn Li Compor, kiedy stali w pustej sali centralnej informacji turystycznej na Sayshell. Pami�ta� jego s�owa tak dok�adnie, jak gdyby zosta�y wypowiedziane wczoraj. �S� pod tym wzgl�dem bardzo przes�dni. Za ka�dym razem, kiedy pada to s�owo, podnosz� w g�r� obie r�ce ze skrzy�owanymi palcami �rodkowym i wskazuj�cym, co ma odegna� nieszcz�cie.� Tak m�wi� Compor o planecie, z kt�rej pochodzili jego przodkowie, a na kt�rej znajdowa� si� teraz Trevize.

Niestety, przypomnia� sobie o tym po fakcie.

��A co powinienem by� powiedzie�, Mitza? spyta� cicho.

Potrz�sn�a tylko lekko g�ow�, a potem podesz�a do drzwi. Zamkn�y si� za ni� i po chwili doszed� stamt�d szum lej�cej si� wody.

Nie pozosta�o mu nic innego, jak czeka�. Le�a� tak, nagi i skr�powany t� sytuacj�, zastanawiaj�c si� czy ma z ni� wej�� pod prysznic, czy nie. W ko�cu doszed� do wniosku, �e lepiej tego nie robi�. Ale jak tylko nabra� pewno�ci, �e w�a�ciwie odm�wiono mu prysznica, zapragn�� znale�� si� pod nim.

W ko�cu Mitza Lizalor wysz�a z �azienki i zacz�a w milczeniu zbiera� ubranie.

��Nie masz nic przeciw temu, �e skorzystam� � powiedzia�.

Nie odpowiedzia�a nic, wi�c wzi�� milczenie za znak zgody. Chcia� przej�� do �azienki energicznym, m�skim krokiem, ale czu� si� niepewnie, jak w czasach kiedy by� ma�ym ch�opcem i matka, obra�ona na niego za jaki� wybryk, zamiast go ukara� w jaki� inny spos�b, przestawa�a si� do niego odzywa�.

Rozejrza� si� po ma�ej kabinie, kt�ra spe�nia�a funkcje �azienki, ale nie by�o tam nic, opr�cz g�adkich, pustych �cian. Rozejrza� si� jeszcze raz, uwa�niej, ale w dalszym ci�gu nie m�g� dostrzec �adnych kurk�w.

Otworzy� drzwi, wysun�� g�ow� i spyta�:

��S�uchaj, w jaki spos�b uruchamia si� tu prysznic?

Od�o�y�a dezodorant (w ka�dym razie Trevize domy�li� si�, �e tak� funkcj� spe�nia �w przedmiot), podesz�a do drzwi �azienki i w dalszym ci�gu nie spogl�daj�c nawet na niego, pokaza�a na co� palcem. Trevize spojrza� w tym kierunku i odkry� na �cianie okr�g��, r�ow� plamk�, kt�ra by�a tak blada, jak gdyby projektant tego wn�trza nie chcia� psu� bieli �cian dla czego� tak nieistotnego jak przycisk uruchamiaj�cy urz�dzenie, kt�remu mia�o s�u�y� owo wn�trze.

Trevize wzruszy� lekko ramionami, pochyli� si� i dotkn�� plamki. Prawdopodobnie by�o to w�a�nie to, co nale�a�o zrobi�, gdy� po chwili ze wszystkich stron trysn�y cienkie, lecz silne strumyki wody. Z trudem �api�c oddech w tym potopie, Trevize ponownie nacisn�� plamk� i woda przesta�a lecie�.

Otworzy� drzwi, wiedz�c, �e wygl�da jeszcze �a�o�niej ni� poprzednio, gdy� z trudem uda�o mu si� wykrztusi� przez szcz�kaj�ce z�by:

��Jak tu si� odkr�ca gor�c� wod�?

Tym razem Mitza spojrza�a na niego i widocznie jego wygl�d prze�ama� jej z�o�� (czy strach, czy co to by�o za uczucie, kt�re trzyma�o j� w swych szponach), gdy� parskn�a �miechem.

��Jak� gor�c� wod�? � spyta�a. � My�lisz, �e marnujemy energi�, �eby podgrzewa� wod� do mycia? To zupe�nie dobra woda, o temperaturze pokojowej. Czy mo�na chcie� czego� wi�cej? Ty terminuski mi�czaku! Wracaj tam i myj si�!

Trevize zawaha� si�, ale nie trwa�o to d�ugo, gdy� by�o jasne, �e nie ma w tej sprawie wyboru.

Dotkn�� niech�tnie r�owej plamki, ale tym razem przygotowa� si� na lodowaty strumie�. To ma by� woda o temperaturze pokojowej? Stwierdzi�, �e na sk�rze tworzy mu si� piana mydlana, wi�c zacz�� energicznie trze� ca�e cia�o. Przypuszcza�, �e jest to cykl wst�pny, namydlania, kt�ry nie potrwa d�ugo.

Potem przysz�a kolej na cykl sp�ukiwania. �Aha, teraz ciep�a woda�� � pomy�la�. No, mo�e nie ciep�a, ale ju� nie tak zimna, a to wystarczy�o, �eby � po gruntownym wych�odzeniu � poczu� ciep�o. Potem, akurat w chwili kiedy chcia� ponownie dotkn�� plamki, aby wy��czy� prysznic i zastanawia� si�, w jaki spos�b Mitza Lizalor wysz�a z �azienki sucha, skoro nie by�o tam ani r�cznika, ani �adnej jego namiastki, woda przesta�a lecie�. Zast�pi� j� nag�y podmuch powietrza, podmuch tak silny, �e Trevize niechybnie upad�by pod jego naporem, gdyby nie fakt, �e uderzy�o w niego ze wszystkich stron r�wnocze�nie.

Powietrze by�o gor�ce, prawie za gor�ce. Trevize wiedzia�, �e do ogrzania powietrza potrzeba by�o znacznie mniej energii ni� do ogrzania wody. Pod wp�ywem tego powietrza woda szybko wyparowa�a z jego sk�ry i po kilku minutach Trevize m�g� wyj�� z �azienki tak suchy, jakby nigdy nie wchodzi� do wody.

Mitza Lizalor dosz�a ju� chyba ca�kowicie do siebie.

��Dobrze si� czujesz? � spyta�a.

��Bardzo dobrze � odpar� Trevize. Rzeczywi�cie, czu� si� zdumiewaj�co od�wie�ony. � Po prostu nie spodziewa�em si� takiej temperatury. Nie uprzedzi�a� mnie�

��Mi�czak � powiedzia�a Lizalor, tym razem �artobliwie.

Skorzysta� z jej dezodorantu i zacz�� si� ubiera�, zdaj�c sobie spraw� z faktu, �e ona ma �wie�� bielizn�, a on nie.

��Jak powinienem by� nazwa� ten �wiat? spyta�.

��M�wimy o nim �Najstarszy� � odpar�a.

��Sk�d mia�em wiedzie�, �e wymawianie nazwy, kt�rej u�y�em, jest u was zakazane? � spyta�. Powiedzia�a� mi o tym?

��A pyta�e� o to?

��A sk�d mia�em wiedzie�, �e trzeba o to spyta�?

��Teraz ju� wiesz.

��Mog� zapomnie�.

��Lepiej nie zapominaj.

��A co to za r�nica? � Trevize czu�, �e poprawia mu si� humor. � To tylko s�owo, tylko d�wi�k.

��S� s�owa, kt�rych si� nie wypowiada � powiedzia�a Lizalor ponuro. � Czy w ka�dej sytuacji wypowiadasz ka�de s�owo, kt�re znasz?

��Niekt�re s�owa s� wulgarne, niekt�re niew�a�ciwe, a niekt�re mog� by� w pewnych okoliczno�ciach bolesne. A to, kt�rego u�y�em� do jakiej kategorii nale�y?

��To s�owo jest powa�ne, smutne. Odnosi si� do �wiata, z kt�rego si� wszyscy wywodzimy, ale kt�rego ju� nie ma. To tragiczne, a my odczuwamy to szczeg�lnie bole�nie, gdy� le�a� blisko nas. Nie chcemy o nim w og�le rozmawia�, a je�li ju� musimy, to wolimy nie wymawia� jego nazwy.

��A to skrzy�owanie palc�w? Czy to w jaki� spos�b u�mierza ten b�l i smutek?

Lizalor zaczerwieni�a si�.

��To by�a zupe�nie automatyczna reakcja i jestem z�a na ciebie, �e j� sprowokowa�e�. Niekt�rzy ludzie wierz�, �e to s�owo, a nawet sama my�l o nim, sprowadza nieszcz�cie� i w�a�nie w ten spos�b staraj� si� je odwr�ci�.

��Ty te� wierzysz, �e skrzy�owanie palc�w odwraca nieszcz�cie?

��Nie� No, mo�e w pewnym sensie wierz�. Czuj� si� niespokojna, je�li tego nie zrobi�. � Nie patrzy�a na Trevizego. Potem, jak gdyby chcia�a jak najszybciej zmieni� temat, spyta�a: � A dlaczego obecno�� tej czarnow�osej kobiety jest nieodzowna dla powodzenia tej twojej misji zwi�zanej z odnalezieniem tego� tego �wiata, o kt�rym m�wi�e�?

��M�w o nim �Najstarszy�. A mo�e nie chcia�aby� u�ywa� nawet tej nazwy?

��Nie chcia�abym w og�le o tym rozmawia�, ale zada�am ci pytanie.

��Jestem przekonany, �e ludzie z jej �wiata s� emigrantami z Najstarszego.

��Tak jak my � rzek�a z dum� Lizalor.

��Ale oni zachowali pewne tradycje, kt�re � jej zdaniem � s� kluczem do zrozumienia Najstarszego. Najpierw jednak musimy go odnale�� i przestudiowa� jego archiwa.

��Ona k�amie.

��By� mo�e, ale musimy to sprawdzi�.

��Je�li masz ze sob� t� kobiet�, z jej w�tpliw� wiedz�, i je�li chcesz dotrze� do Najstarszego, to po co~ przylecia�e� na Comporellon?

��Aby dowiedzie� si�, jakie jest po�o�enie Najstarszego. Mia�em kiedy� przyjaciela, kt�ry � podobnie jak ja � by� obywatelem Fundacji. Jednak jego przodkowie pochodzili z Comporellona i zapewnia� mnie, �e na Comporellonie znaj� do�� dobrze dzieje Najstarszego.

��Naprawd� tak m�wi�? A opowiedzia� ci co� o tych dziejach?

��Tak � odpar� Trevize, ponownie m�wi�c prawd�. � M�wi� mi, �e Najstarszy jest martwym �wiatem, �e jest ska�ony radioaktywno�ci�. Nie wiedzia�, sk�d si� wzi�a ta radioaktywno��, ale przypuszcza�, �e mo�e by� ona skutkiem wybuch�w j�drowych. By� mo�e wojny nuklearnej.

��Nieprawda! � powiedzia�a gwa�townie Lizalor.

��Co �nieprawda�? Nieprawda, �e by�a tam wojna czy nieprawda, �e jest ska�ony radioaktywno�ci�?

��Jest ska�ony, ale nie w wyniku wojny.

��No to w jaki spos�b sta� si� radioaktywny? Nie m�g� by� taki od pocz�tku, bo inaczej nie powsta�oby na nim �ycie. Nigdy nie mog�oby tam istnie� �ycie.

Lizalor mia�a tak� min�, jak gdyby waha�a si�, czy ma co� powiedzie� czy nie. Sta�a wyprostowana i ci�ko oddycha�a. W ko�cu rzek�a:

��To by�a kara. Na tym �wiecie u�ywano robot�w. Wiesz, co to roboty?

��Tak.

��No wi�c mieli roboty i za to zostali ukarani. Zosta�y ukarane wszystkie �wiaty, na kt�rych by�y roboty. �aden z nich ju� nie istnieje.

��A kto ich ukara�, Mitza?

��Ten Kt�ry Karze. Si�y historii. Nie wiem. Patrzy�a w bok, unikaj�c jego wzroku, wyra�nie speszona. Potem doda�a cicho: � Spytaj innych.

��Chcia�bym, ale kogo mam pyta�? Czy s� na Comporellonie jacy� ludzie, kt�rzy zajmuj� si� prehistori�?

��S�. Nie ciesz� si� w�r�d nas� w�r�d przeci�tnych Comporellian popularno�ci�� ale Fundacja, wasza Fundacja domaga si� respektowania, jak to nazywacie, wolno�ci my�li.

��Moim zdaniem to nie jest takie z�e, �e si� tego domaga � powiedzia� Trevize.

��Wszystko, co jest narzucone z zewn�trz, jest z�e � powiedzia�a Lizalor.

Trevize wzruszy� ramionami. Nie by�o sensu spiera� si� o to.

��M�j przyjaciel, profesor Pelorat � powiedzia� � te� si� w pewnym sensie zajmuje prehistori�. Jestem pewien, �e chcia�by pozna� waszych specjalist�w z tej dziedziny. Mog�aby� to za�atwi�, Mitza?

Skin�a g�ow�.

��Jest taki historyk na naszym sto�ecznym uniwersytecie. Nie prowadzi zaj�� ze studentami, ale mo�e potrafi�by odpowiedzie� na interesuj�ce was pytania. Nazywa si� Vasil Deniador.

��Dlaczego nie prowadzi zaj��?

��Nie dlatego, �e mu zabroniono. Po prostu sami studenci nie chc� wybiera� tego przedmiotu.

��Przypuszczam � powiedzia� Trevize, staraj�c si�, �eby nie zabrzmia�o to sarkastycznie � �e student�w zach�ca si�, �eby go nie wybierali.

��A dlaczego mieliby go wybiera�? To sceptyk. Jak widzisz, mamy i takich. Zawsze znajduj� si� jednostki, kt�re my�l� inaczej ni� reszta i s� tak bezczelne, i� uwa�aj�, �e w�a�nie one maj� racj�, a ca�a reszta si� myli.

��A mo�e w pewnych przypadkach jest tak rzeczywi�cie?

��Nie! � powiedzia�a Lizalor tak stanowczym tonem, �e by�o jasne, i� dalsza dyskusja na ten temat mija si� z celem. � Ale mimo swojego sceptycyzmu b�dzie musia� powiedzie� wam dok�adnie to, co wie ka�dy Comporellianin.

��To znaczy co?

��To, �e je�li szukacie Najstarszego, to nigdy go nie znajdziecie.

W przydzielonych im apartamentach Pelorat wys�ucha� z nieruchom� twarz� Trevizego, a potem rzek� z zadum�:

��Vasil Deniador? Nie przypominam sobie, �ebym kiedykolwiek o nim s�ysza�, ale niewykluczone, �e kiedy wr�cimy na statek, znajd� w swojej bibliotece jakie� artyku�y jego pi�ra.

��Na pewno nie s�ysza�e� o nim? Pomy�l dobrze! � rzek� Trevize.

��W tej chwili nie przypominam sobie, �ebym o nim s�ysza� � powiedzia� ostro�nie Pelorat � ale w ko�cu, stary, s� na pewno setki zas�uguj�cych na szacunek uczonych, o kt�rych nie s�ysza�em, a je�li s�ysza�em, to nic nie pami�tam.

��W ka�dym razie nie mo�e by� wybitnym uczonym. W przeciwnym wypadku na pewno by� o nim s�ysza�.

��Dla przedstawicieli nauki o Ziemi� � zacz�� Pelorat.

��Staraj si� m�wi� �o Najstarszym�, Janov. W przeciwnym razie skomplikuje to nam sprawy.

��Dla przedstawicieli nauki o Najstarszym poprawi� si� Pelorat � nie ma miejsca w galerii zas�u�onych badaczy, wi�c wybitni uczeni, nawet z dziedziny prehistorii, niech�tnie si� ni� zajmuj�. Albo, je�li spojrzymy na to z drugiej strony, to nawet gdyby w�r�d znawc�w przedmiotu byli wybitni uczeni, to nie byliby na tyle znani, �eby zas�u�y� sobie, w spo�ecze�stwie nie interesuj�cym si� w og�le t� dziedzin�, na miano wybitnych� W ka�dym razie jestem pewien, �e mnie nikt nie uwa�a za wybitnego uczonego.

��Ja ci� za takiego uwa�am, Pel � powiedzia�a czule Bliss.

��Tak, ty na pewno � odpar� Pelorat z lekkim u�miechem � ale ty, kochanie, nie znasz si� na tym.

S�dz�c po zegarze, by� ju� prawie wiecz�r i Trevize czu�, �e wzbiera w nim irytacja, jak zawsze, kiedy Bliss i Pelorat zaczynali sobie prawi� czu�o�ci.

��Spr�buj� jutro za�atwi� spotkanie z tym Deniadorem � powiedzia� � ale je�li on wie na ten temat tyle, co minister Lizalor, to nie b�dziemy po tym spotkaniu m�drzejsi, ni� jeste�my teraz.

��Mo�e b�dzie nas m�g� skierowa� do kogo�, kto b�dzie wiedzia� wi�cej � powiedzia� Pelorat.

��W�tpi�. Stosunek tego �wiata do Ziemi� ale lepiej b�dzie, je�li ja te� przyzwyczaj� si� do m�wienia o niej w spos�b metaforyczny. A wi�c stosunek tego �wiata do Najstarszego jest g�upi i zabobonny. � Odwr�ci� si�. � Ale dajmy na razie temu spok�j. Mamy za sob� ci�ki dzie� i powinni�my pomy�le� o kolacji � je�li zdo�amy prze�kn�� specja�y miejscowej kuchni � a potem o spaniu. Zorientowali�cie si�, jak korzysta� z prysznica?

��Byli�my bardzo dobrze traktowani, stary powiedzia� Pelorat. � Otrzymali�my mn�stwo wskaz�wek, z kt�rych wi�kszo�� by�a zupe�nie zbyteczna.

��S�uchaj, Trevize, a co ze statkiem? � spyta�a Bliss.

��Jak to co?

��Skonfiskuj� go?

��Nie. Nie s�dz�.

��Aha. To mi�a wiadomo��. A dlaczego si� rozmy�lili?

��Dlatego, �e uda�o mi si� nak�oni� minister do zmiany decyzji.

��Zdumiewaj�ce � powiedzia� Pelorat. � Nie wyda�a mi si� osob�, kt�r� mo�na �atwo nak�oni� do zmiany decyzji.

��No, nie wiem � powiedzia�a Bliss. � Uk�ad jej my�li wskazywa� jasno, �e poczu�a s�abo�� do Trevizego.

Trevize spojrza� na Bliss z nag�� irytacj�.

��Zrobi�a� to, Bliss?

��To znaczy co?

��To znaczy manipulowa�a� jej m�zgiem?

��Nie manipulowa�am. Ale kiedy spostrzeg�am, �e ona czuje do ciebie s�abo��, nie mog�am si� powstrzyma� i usun�am pewne zahamowania. To by� drobiazg. Te zahamowania mog�y i tak znikn��, a wydawa�o mi si�, �e to wa�ne, �eby by�a przepe�niona �yczliwo�ci� do ciebie.

���yczliwo�ci�? To by�o wi�cej ni� �yczliwo��! Zmi�k�a, owszem, ale dopiero po stosunku.

��Chyba nie chcesz powiedzie�, stary, �e� zacz�� Pelorat.

��A niby dlaczego nie? � zaperzy� si� Trevize. � Nie jest ju� pierwszej m�odo�ci, ale dobrze zna t� sztuk�. Nie jest pocz�tkuj�ca, wierz mi. A ja nie b�d� si� bawi� w gentelmana i udawa�, �e nic mi�dzy nami nie by�o. To by� zreszt� jej pomys� � dzi�ki igraniu Bliss z jej zahamowaniami � a ja nie mog�em odm�wi�, nawet gdyby taka my�l przysz�a mi do g�owy. A nie przysz�a� Daj spok�j, Janov, nie udawaj purytanina. To by�a pierwsza okazja od paru miesi�cy. A wy� � tu machn�� r�k� w stron� Bliss.

��S�uchaj, Golan � powiedzia� z zak�opotaniem Pelorat � je�li uwa�asz, �e udaj� purytanina, to jeste� w b��dzie. Wierz mi, nie mam �adnych zastrze�e�.

��Za to ona jest purytank� � powiedzia�a Bliss. � Chcia�am tylko, �eby by�a nastawiona do ciebie �yczliwie� Nie przypuszcza�am, �e wpadnie w erotyczny paroksyzm�

��Ale do tego w�a�nie doprowadzi�a�, moja ma�a, w�cibska Bliss. By� mo�e Lizalor musi udawa� purytank� w �yciu publicznym, ale je�li tak jest, to jest to tylko dorzucanie drew do ognia.

��A wi�c je�li podrapiesz j� w to sw�dz�ce miejsce, to zdradzi Fundacj�.

��I tak by j� zdradzi�a � powiedzia� Trevize. Chcia�a ten statek� � Przerwa� i spyta� szeptem: � Czy nie jeste�my na pods�uchu?

��Nie! � powiedzia�a stanowczo Bliss.

��Jeste� pewna?

��Ca�kowicie. Nie mo�na w �aden bezprawny spos�b pozna� my�li Gai, tak �eby ona o tym nie wiedzia�a.

��Wobec tego mog� m�wi� dalej� Comporellon chce ten statek dla siebie. By�by to cenny nabytek dla jego floty.

��Fundacja na pewno nie pozwoli�aby na to.

��Owszem, tylko �e Comporellon nie ma najmniejszego zamiaru powiadomi� jej o tym.

Bliss westchn�a:

��Oto, jacy jeste�cie wy, izole. Minister zamierza zdradzi� Fundacj� dla Comporellona, a potem, w zamian za us�ug� seksualn�, gotowa jest zdradzi� r�wnie� Comporellon� A Trevize got�w jest sprzeda� swoje cia�o, �eby j� do tego nak�oni�. Co za anarchia w tej waszej Galaktyce! Co za chaos!

��Mylisz si�, moja panno � powiedzia� ch�odno Trevize.

��To, co m�wi�, to zdanie nie moje, ale Gai. Ca�ej Gai.

��A wi�c mylisz si�, Gajo. Nie sprzedaj� swego cia�a. Da�em je zupe�nie za darmo i zrobi�em to ch�tnie. Podoba�o mi si� to i nikt nie ucierpia� z tego powodu. A je�li chodzi o konsekwencje, to � z mojego punktu widzenia � wysz�o to nam na dobre. Co za� do Comporellona, kt�ry chce tego statku dla swoich w�asnych cel�w, to kto ma rozstrzygn�� po czyjej stronie jest racja? To jest statek Fundacji, ale zosta� mi przekazany po to, abym szuka� Ziemi. A zatem, dop�ki nie zako�cz� poszukiwa�, statek nale�y do mnie i uwa�am, �e Fundacja nie ma prawa jednostronnie wycofa� si� z umowy. Wracaj�c do Comporellona� Nie cierpi dominacji Fundacji, wi�c marzy o niepodleg�o�ci. Z ich punktu widzenia oszukanie Fundacji nie jest zdrad�, lecz czynem patriotycznym. I kto mo�e rozstrzygn�� po czyjej stronie jest racja?

��W�a�nie. Kto mo�e rozstrzygn�� po czyjej stronie jest racja? Jak mo�na w takiej pogr��onej w anarchii Galaktyce odr�ni� dzia�ania racjonalne od nieracjonalnych? Jak odr�ni� dobro od z�a, sprawiedliwo�� od przest�pstwa, post�pek s�uszny od b��dnego, po�yteczny od szkodliwego? I czym wyt�umaczysz zdrad�, kt�rej dopu�ci�a si� minister Lizalor wobec w�asnego rz�du, pozwalaj�c ci zatrzyma� statek? Czy�by pragn�a osobistej niezale�no�ci od gn�bi�cego j� �wiata? Czy jest ona zdrajczyni� czy mo�e patriotk� walcz�c� o sw� jednoosobow� spraw�?

��Prawd� m�wi�c � odpar� Trevize � w�tpi�, aby chcia�a mi zostawi� statek tylko dlatego, �eby mi si� odwdzi�czy� za przyjemno��, kt�r� jej sprawi�em. Przypuszczam, �e zdecydowa�a si� na to dopiero wtedy, kiedy jej powiedzia�em, �e szukam Najstarszego. Wed�ug niej na tym �wiecie ci��y przekle�stwo i nasz statek, przez sam fakt, �e szuka tego �wiata, te� jest przekl�ty. Zdaje mi si�, �e ona uwa�a, i� pr�buj�c zagarn�� nasz statek, �ci�gn�a przekle�stwo na siebie i na sw�j �wiat i teraz prawdopodobnie my�li o tym z przera�eniem. By� mo�e s�dzi, �e pozwalaj�c nam odlecie� i zaj�� si� swoimi sprawami, odwraca od Comporellona z�y los i w ten spos�b spe�nia sw�j patriotyczny obowi�zek.

��W�tpi� w to, Trevize, ale je�li jest tak, jak m�wisz, to motywem tego czynu jest przes�d. Pochwalasz to?

��Ani nie pochwalam, ani nie pot�piam. W braku wiedzy post�powaniem ludzkim zawsze kieruje przes�d. Fundacja wierzy w Plan Seldona, mimo �e nikt w ca�ej Federacji nie rozumie go, nie potrafi zinterpretowa� jego szczeg��w ani przewidzie� niczego na jego podstawie. Stosujemy si� do niego �lepo, bo kieruje nami wiara i niewiedza. No i czy to nie jest przes�d?

��Tak, to mo�liwe.

��Wy te� nie jeste�cie lepsi. Wierzycie, �e podj��em w�a�ciw� decyzj�, wyrokuj�c, �e Gaja powinna wch�on�� ca�� Galaktyk� i przekszta�ci� j� w jeden pot�ny organizm, ale nie wiecie ani dlaczego mia�aby to by� s�uszna decyzja, ani czy b�dzie dla was bezpiecznie podporz�dkowa� si� jej. Chcecie zastosowa� si� do niej, bo kieruje wami wiara i niewiedza, co wi�cej, irytuje was, �e pr�buj� znale�� jakie� argumenty, kt�re zast�pi�yby t� niewiedz� i sprawi�y, �e wiara sta�aby si� niepotrzebna. Czy to nie przes�d?

��Tu ci� zagi��, Bliss � powiedzia� Pelorat.

��Nic podobnego � odpar�a Bliss. � Albo te poszukiwania sko�cz� si� kompletnym fiaskiem, albo znajdzie co�, co potwierdzi s�uszno�� jego decyzji.

��A na poparcie tego przekonania � rzek� Trevize � macie tylko wiar� i niewiedz�. Innymi s�owy, przes�d.

Vasil Deniador by� niskim m�czyzn� o drobnej budowie cia�a. Mia� dziwny zwyczaj spogl�dania na rozm�wc� bez podnoszenia g�owy, co w po��czeniu z u�mieszkami, kt�re od czasu do czasu pojawia�y si� na jego twarzy, sprawia�o wra�enie, i� kpi sobie z ca�ego �wiata.

Jego gabinet by� d�ugi i w�ski, zape�niony ta�mami, w�r�d kt�rych zdawa� si� panowa� niesamowity ba�agan, lecz bynajmniej nie dlatego, �e by�y porozrzucane bez�adnie, lecz �e tkwi�y w przegr�dkach tak nier�wno jak rozchwiane z�by w szcz�ce. Ka�de z krzese�, kt�re wskaza� go�ciom, pochodzi�o z innej parafii, a wszystkie nosi�y �lady niedawnego i niedok�adnego odkurzania.

��Janov Pelorat, Golan Trevize i Bliss� Przepraszam pani�, ale nie powiedziano mi, jak si� pani nazywa � powiedzia� Deniador.

��Zazwyczaj nazywaj� mnie po prostu Bliss odpar�a i usiad�a.

��W�a�ciwie ta wystarczy � powiedzia� Deniador, mrugaj�c do niej. � Jest pani tak atrakcyjna, �e mo�na by pani wybaczy�, nawet gdyby nie posiada�a pani w og�le �adnego imienia ani nazwiska.

Teraz siedzieli ju� wszyscy. Deniador powiedzia�:

��S�ysza�em o panu, profesorze Pelorat, chocia� nigdy nie prowadzili�my ze sob� korespondencji. Jest pan Fundacjonist�, prawda? Z Terminusa?

��Tak, profesorze Deniador.

��A pan jest radnym, panie Trevize. Zdaje mi si�, �e s�ysza�em, jakoby zosta� pan niedawno usuni�ty z Rady i skazany na wygnanie, chocia� nie orientuj� si� dlaczego.

��Nie zosta�em usuni�ty. Nadal jestem cz�onkiem Rady, chocia� nie wiem kiedy powr�c� do swoich obowi�zk�w. Nie zosta�em te� skazany na wygnanie. Dosta�em do spe�nienia pewn� misj�, w zwi�zku z kt�r� chcia�bym zasi�gn�� pa�skiej rady.

��B�d� szcz�liwy, je�li b�d� m�g� w czym� panu pom�c � powiedzia� Deniador. � A ta rozkoszna dama? Ona r�wnie� jest z Terminusa?

��Nie � odpar� szybko Trevize. � Ona jest sk�din�d.

��Ach tak! Dziwny �wiat ten sk�din�d. Pochodzi stamt�d zupe�nie niezwyk�y zbi�r ludzi� Ale skoro panowie pochodzicie ze stolicy Fundacji, pani jest m�oda i urodziwa, a Mitza Lizalor znana jest z tego, �e �adnej z tych dwu kategorii os�b nie darzy szczeg�ln� sympati�, to jak to si� sta�o, �e tak gor�co mi was poleca?

��My�l�, �e robi to dlatego � powiedzia� Trevize � aby si� nas jak naszybciej pozby�. Widzi pan, im szybciej nam pan pomo�e, tym szybciej odlecimy z Comporellona.

Deniador popatrzy� na Trevizego z zainteresowaniem (ponownie u�miechaj�c si� porozumiewawczo) i powiedzia�:

��Oczywi�cie taki pe�en wigoru m�czyzna jak pan mo�e wzbudzi� jej sympati�, bez wzgl�du na swe pochodzenie. Gra rol� zimnej westalki ca�kiem dobrze, ale nie doskonale.

��Nic o tym nie wiem � powiedzia� zimno Trevize.

��I bardzo s�usznie. Przynajmniej publicznie lepiej nie przyznawa� si� do tego. Ale ja jestem sceptykiem i nie wierz� w pozory. No dobrze, panie radny, c� to za misja? Zobaczymy, czy b�d� m�g� panu pom�c.

��W tej sprawie naszym rzecznikiem jest profesor Pelorat � rzek� Trevize.

��Nie mam nic przeciwko temu � odpar� Deniador. � S�ucham, profesorze.

��Ujmuj�c rzecz najpro�ciej, profesorze Deniador � zacz�� Pelorat � po�wi�ci�em ca�e swoje doros�e �ycie na dotarcie do j�dra wiedzy na temat �wiata, na kt�rym powsta� rodzaj ludzki i w zwi�zku z tym zosta�em wys�any ze swoim przyjacielem � chocia�, prawd� m�wi�c, nie znali�my si� jeszcze w�wczas � Golanem Trevize, aby odnale�� ten, no� zdaje si�, �e nazywacie go Najstarszym.

��Najstarszym? � powt�rzy� Deniador. ,My�l�, �e chodzi panu o Ziemi�.

Peloratowi opad�a szcz�ka. Potem powiedzia�, zacinaj�c si� lekko:

��Mia�em wra�enie� to znaczy dano mi do zrozumienia, �e� nie mo�na�

Spojrza� bezradnie na Trevizego.

��Minister Lizalor powiedzia�a mi, �e tego s�owa nie u�ywa si� na Comporellonie � przyszed� mu z pomoc� Trevize.

��Chce pan powiedzie�, �e zrobi�a co� takiego? � Deniador wykrzywi� usta, zmarszczy� nos i wyrzuci� energicznie r�ce przed siebie, krzy�uj�c palec serdeczny ko�cistej d�oni z palcem wskazuj�cym.

��Tak � odpar� Trevize. � W�a�nie co� takiego.

Deniador opu�ci� r�ce i roze�mia� si�.

��Bzdura, panowie! Robimy to z przyzwyczajenia. Mo�e gdzie�, w jakich� dziurach zabitych deskami, traktuj� to powa�nie, ale og�lnie rzecz bior�c, nikt si� tym nie przejmuje. Nie znam takiego Comporellianina, kt�ry by nie powiedzia� �O �esz Ziemia�, kiedy si� zez�o�ci. To najcz�ciej u�ywane przekle�stwo.

��Przekle�stwo? � spyta� s�abym g�osem Pelorat.

��Albo wykrzyknik czy przerywnik, je�li pan woli.

��Niemniej jednak � rzek� Trevize � minister Lizalor wydawa�a si� wstrz��ni�ta, kiedy wym�wi�em to s�owo.

��No tak, to g�ralka.

��Co pan chce przez to powiedzie�?

��To, co powiedzia�em. Mitza Lizalor pochodzi z G�r �rodkowych. Wychowuj� tam dzieci w tak zwany stary, dobry spos�b, co znaczy, �e bez wzgl�du na to, jakie zdob�d� wykszta�cenie, nie mog� si� pozby� tego nawyku krzy�owania palc�w.

��A wi�c na pana zupe�nie nie dzia�a to s�owo, profesorze? � spyta�a Bliss.

��Zupe�nie, droga pani. Jestem sceptykiem.

��Wiem, co znaczy s�owo �sceptyk� w j�zyku og�lnogalaktycznym � powiedzia� Trevize � ale w jakim znaczeniu pan go u�ywa?

��W takim samym jak pan, panie radny. Przyjmuj� tylko takie argumenty, do kt�rych przyj�cia zmuszaj� mnie wzgl�dnie pewne dowody, przy czym, dop�ki nie uzyskam na ich potwierdzenie dalszych dowod�w, nie uwa�am ich za niepodwa�alne. Nie przysparza to nam popularno�ci.

��Dlaczego? � spyta� Trevize.

��Nigdzie nie cieszyliby�my si� popularno�ci�. Czy jest jaki� �wiat, kt�rego mieszka�cy nie woleliby wygodnych, przyjemnych i wy�wiechtanych, aczkolwiek nielogicznych wierze� od nieprzyjemnej niepewno�ci?� Niech pan pomy�li cho�by o waszej wierze w Plan Seldona.

��No tak � odpar� Trevize przygl�daj�c si� swym paznokciom. � Nie dalej jak wczoraj sam poda�em ten przyk�ad.

��Czy mog� wr�ci� do tematu? � spyta� Pelorat. � Czy wiadomo o Ziemi co� takiego, co by�oby do przyj�cia dla sceptyka?

��Bardzo ma�o � odpar� Deniador. � Mo�emy za�o�y�, �e jest jaka� jedna planeta, na kt�rej powsta� rodzaj ludzki, gdy� jest w najwy�szym stopniu nieprawdopodobne, by ten sam gatunek, kt�rego przedstawiciele s� tak podobni do siebie, jakby si� wywodzili od tych samych przodk�w, m�g� powsta� na wielu, cho�by tylko na dw�ch, �wiatach z osobna. Mo�emy przyj��, �e ta kolebka ludzko�ci nosi nazw� Ziemia. Panuje u nas przekonanie, �e Ziemia le�y w tej cz�ci Galaktyki, gdy� �wiaty znajduj�ce si� tutaj s� niezwykle stare, a jest prawdopodobne, �e pierwsze �wiaty, kt�re zosta�y skolonizowane przez ludzi, znajdowa�y si� raczej bli�ej ni� dalej od Ziemi.

��A czy Ziemia, opr�cz tego, �e jest kolebk� ludzko�ci, posiada jakie� inne specyficzne cechy? spyta� szybko Pelorat.

��Ma pan na my�li co� konkretnego? � odpar� .Deniador ze swym charakterystycznym u�mieszkiem.

��My�l� o jej satelicie, przez niekt�rych nazywanym Ksi�ycem. To by�oby raczej niezwyk�e, prawda?

��To podstawowe pytanie, profesorze Pelorat. Czyta pan w moich my�lach.

��Nie powiedzia�em, jaka mianowicie jego cecha by�aby niezwyk�a.

��Oczywi�cie jego rozmiary. Mam racj�?� Widz� po pana minie, �e tak. Wszystkie legendy na temat Ziemi m�wi� o wielkiej rozmaito�ci organizm�w �yj�cych na niej i o jej wielkim satelicie, kt�rego �rednica ma jakoby od oko�o trzech tysi�cy do trzech i p� tysi�ca kilometr�w. Mo�na si� zgodzi� na t� rozmaito�� organizm�w, gdy� by�by to naturalny wynik ewolucji biologicznej, je�li to, co nam wiadomo o tym procesie, odpowiada prawdzie. Natomiast trudniej jest przyj�� informacje o tym olbrzymim satelicie. �aden inny zamieszkany �wiat w Galaktyce nie ma takiego satelity. Du�e satelity kojarz� si� nieodmiennie z nie zamieszkanymi i nie nadaj�cymi si� do zamieszkania olbrzymami gazowymi. A zatem, jako sceptyk, wol� za�o�y�, �e Ksi�yc nie istnieje.

��Je�li Ziemia jako jedyny �wiat jest kolebk� milion�w gatunk�w, to czy nie mo�e jako jedyny �wiat posiada� olbrzymiego satelity? � spyta� Pelorat. � Jeden wyj�tek implikuje drugi.

Deniador u�miechn�� si�.

��Nie rozumiem, w jaki spos�b istnienie milion�w gatunk�w na Ziemi mog�oby doprowadzi� z niczego do powstania olbrzymiego satelity.

��A odwrotnie? By� mo�e olbrzymi satelita m�g� w jaki� spos�b wp�yn�� na powstanie tych milion�w gatunk�w.

��Tego te� nie rozumiem.

��A co z t� opowie�ci� o ska�eniu Ziemi radioaktywno�ci�? � spyta� Trevize.

��Powszechnie si� o tym m�wi i powszechnie si� w to wierzy.

��Ale przecie� Ziemia nie mog�a by� radioaktywna od miliard�w lat, skoro istnia�o na niej �ycie � rzek� Trevize. � Jak to si� sta�o, �e zosta�a ska�ona? By�a tam wojna j�drowa?

��To najpowszechniejsza opinia, panie radny.

��Ze sposobu, w jaki pan to m�wi, wnioskuj�, �e pan w to nie wierzy.

��Nie ma �adnych dowod�w, �e mia�a tam miejsce jaka� wojna. Powszechna opinia nie jest �adnym dowodem.

��No to co innego mog�o si� tam zdarzy�?

��Nie ma �adnych dowod�w, �e si� w og�le co� wydarzy�o. Ska�enie radioaktywne mo�e by� tak� sam� bajk� jak ten olbrzymi satelita.

��A jaka jest og�lnie akceptowana wersja historii Ziemi? � spyta� Pelorat. � W ci�gu swej kariery zawodowej zebra�em poka�n� liczb� legend na temat pochodzenia cz�owieka. W wielu z nich wyst�powa� �wiat zwany Ziemi� lub jako� podobnie. Niestety, poza lu�n� wzmiank� o niejakim Benballym, kt�ry � je�li wierzy� waszym legendom m�g� si� wzi�� znik�d, nie mam �adnych materia��w z Comporellona.

��To mnie wcale nie dziwi. Strze�emy swoich legend i jestem zdumiony, �e w og�le pan co� znalaz�, nawet jakie� wzmianki o Benballym. To kolejny przes�d.

��Ale pan nie jest przes�dny, wi�c chyba nie obawia si� pan rozmawia� z nami o tym?

��Nie � odpar� Deniador, spogl�daj�c spod oka na Pelorata. � Gdybym rozmawia� z wami o tym zupe�nie otwarcie, to na pewno nie przysporzy�oby mi to popularno�ci i sympatii, a by� mo�e okaza�oby si� nawet gro�ne dla mnie, ale wkr�tce opu�cicie Comporellon i spodziewam si�, �e nigdy nie b�dziecie powo�ywa� si� na mnie jako na �r�d�o waszych informacji.

��R�czymy za to s�owem honoru � rzek� szybko Pelorat.

��A zatem przyst�pmy do rzeczy. To, co rzekomo wydarzy�o si� na Ziemi, wygl�da, po odrzuceniu tej ca�ej fantastycznej otoczki m�wi�cej o dzia�aniu si� nadprzyrodzonych, tak. Przez niezmiernie d�ugi okres czasu Ziemia by�a jedynym �wiatem, na kt�rym �yli ludzie. Potem, mniej wi�cej dwadzie�cia dwadzie�cia pi�� tysi�cy lat temu, ludzie odkryli spos�b pokonywania przestrzeni mi�dzygwiezdnych za pomoc� skok�w przez nadprzestrze� i skolonizowali jak�� grup� planet.

Koloni�ci na tych planetach korzystali z robot�w, kt�re zosta�y wynalezione na Ziemi jeszcze przed epok� lot�w przez nadprzestrze� i� ale wiecie, co to roboty?

��Tak � powiedzia� Trevize. � Ju� nieraz nas o to pytano. Wiemy, co to roboty.

��Koloni�ci, kt�rzy stworzyli zrobotyzowan� w znacznym stopniu spo�eczno��, bardzo rozwin�li technik�, opanowali metody osi�gania niezwyk�ej d�ugowieczno�ci i w ko�cu zacz�li gardzi� �wiatem swoich przodk�w. Wed�ug bardziej dramatycznych wersji tej historii, zapanowali nad Ziemi� i zacz�li uciska� jej mieszka�c�w.

W ko�cu Ziemia wys�a�a now� grup� kolonist�w, w�r�d kt�rych u�ywanie robot�w by�o zabronione. Comporellon by� jednym z pierwszych skolonizowanych przez nich �wiat�w. Nasi patrioci upieraj� si�, �e by� nie jednym z pierwszych, lecz pierwszym, ale nie ma na to �adnych dowod�w, kt�re by�yby dla sceptyka do przyj�cia. Pierwsza grupa kolonist�w wymar�a i�

��Dlaczego wymar�a, profesorze? � przerwa� mu Trevize.

��Dlaczego? Nasi fanta�ci utrzymuj�, �e zostali oni ukarani za swe wyst�pki przez Tego Kt�ry Karze, ale jako� nikt nie potrafi wyt�umaczy�, dlaczego zwleka� On z t� kar� tak d�ugo. Ale nie ma potrzeby ucieka� si� do bajek. Mo�na �atwo dowie��, �e spo�ecze�stwo, kt�re jest ca�kowicie uzale�nione od robot�w, staje si� wygodne, rozleniwia si�, a w ko�cu degeneruje, usychaj�c i marniej�c z czystej nudy albo � ujmuj�c to subtelniej � trac�c ch�� do �ycia.

Druga fala kolonizator�w, ta bez robot�w, rozprzestrzenia�a si� natomiast bez przeszk�d i w ko�cu opanowa�a ca�� Galaktyk�. Tymczasem jednak Ziemia sta�a si� radioaktywna i powoli znikn�a z pola widzenia. Uwa�a si� zazwyczaj, �e powodem tego sta�y si� roboty, kt�rych zacz�to u�ywa� r�wnie�, za przyk�adem pierwszej fali kolonist�w, na Ziemi.

Bliss, kt�ra s�ucha�a tej opowie�ci z widocznym zniecierpliwieniem, powiedzia�a:

��Profesorze Deniador, bez wzgl�du na to, ile by�o fal kolonizator�w i czy jest tam radioaktywno�� czy nie, kluczowe pytanie jest bardzo proste, mianowicie: gdzie le�y Ziemia? Jakie s� jej wp�rz�dne?

��Odpowied� na to pytanie brzmi: nie wiem odpar� Deniador. � Ale czas ju� na obiad. Mog� kaza� przynie�� go tutaj i b�dziemy sobie mogli dalej rozmawia� o Ziemi, tak d�ugo, jak b�dziecie sobie tego �yczyli.

��Nie wie pan? � powiedzia� Trevize, podnosz�c g�os ze zdumienia.

��O ile si� orientuj�, nikt tego nie wie.

��Ale� to niemo�liwe.

��Panie radny � rzek� Deniador z lekkim westchnieniem � je�li to, co odpowiada prawdzie, jest zdaniem pana niemo�liwe, to pana sprawa, ale donik�d to pana nie zaprowadzi.

Obiad sk�ada� si� ze stosu mi�kkich ga�ek w r�nych kolorach, wype�nionych r�nym nadzieniem.

Deniador podni�s� jaki� ma�y przedmiot, kt�ry w jego r�kach rozdzieli� si� na dwie cz�ci i okaza� si� par� cienkich, przezroczystych r�kawiczek. Na�o�y� je, a go�cie poszli za jego przyk�adem.

��Przepraszam, co jest wewn�trz tych kulek? spyta�a Bliss.

��Te r�owe � powiedzia� Deniador � nadziewane s� siekan�, ostro przyprawion� ryb�. To u nas wielki przysmak. Te ��te s� z nadzieniem z sera o bardzo �agodnym smaku. Zielone maj� w �rodku mieszank� warzywn�. Prosz� je��, p�ki gor�ce. Potem b�dzie ciasto migda�owe i napoje. Szczeg�lnie polecam gor�cy jab�ecznik. Mamy tu zimny klimat, wi�c zazwyczaj jadamy wszystko gor�ce, nawet desery.

��Dogadza pan sobie � zauwa�y� Pelorat.

��Nic podobnego � odpar� Deniador. � Po prostu dobrze podejmuj� swoich go�ci. Ja sam jadam skromnie. Jak zapewne zauwa�yli�cie pa�stwo, nie mam zbyt wiele cia�a i nie potrzebuj� obfitych posi�k�w.

Trevize ugryz� kawa�ek r�owej ga�ki i przekona� si�, �e faktycznie zawiera ona ryb�, z du�� ilo�ci� przypraw, kt�re nadawa�y jej przyjemny smak, ale kt�re, razem z t� ryb�, b�d� prawdopodobnie le�a�y mu na �o��dku przez reszt� dnia, a mo�e i przez cz�� nocy.

Kiedy odj�� od ust nadgryzion� ga�k�, stwierdzi�, �e ciasto zasklepi�o si�, zakrywaj�c nadzienie. Nie by�o �adnej dziurki, przez kt�r� m�g�by wycieka� sok, wi�c przez chwil� zastanawia� si�, po co u�ywano r�kawiczek. By�o absolutnie niemo�liwe, aby kto� pobrudzi� sobie r�ce przy jedzeniu, wi�c doszed� do wniosku, �e chodzi�o tu o zachowanie higieny. R�kawiczki by�y zapewne u�ywane, kiedy mycie r�k by�o niewygodne, i tak ustali� si� w ko�cu zwyczaj u�ywania ich nawet wtedy, kiedy mia�o si� umyte r�ce (Lizalor nie korzysta�a z r�kawiczek podczas wczorajszego, wsp�lnego z nim posi�ku, ale by� mo�e bra�o si� to st�d, �e by�a g�ralk�).

��Czy nie jest niegrzecznie rozmawia� podczas obiadu o interesach? � spyta�.

��Jest to sprzeczne z panuj�cymi u nas zwyczajami, ale jeste�cie pa�stwo moimi go��mi, wi�c mo�emy nie kr�powa� si� naszymi zwyczajami. Je�li chce pan rozmawia� o powa�nych sprawach i s�dzi, �e nie zepsuje to panu przyjemno�ci, jak� daje jedzenie, albo nie dba o to, to prosz� bardzo.

��Dzi�kuj� � powiedzia� Trevize. � Minister Lizalor da�a mi do zrozumienia� nie, stwierdzi�a wprost, �e sceptycy nie s� zbyt popularni na tym �wiecie. Naprawd� tak jest?

Deniador zdawa� si� by� w coraz lepszym nastroju.

��Oczywi�cie. Byliby�my bardzo ura�eni, gdyby by�o inaczej. Widzi pan, Comporellon jest bardzo zawiedzionym w swych ambicjach �wiatem. Chocia� nikt nie zna �adnych szczeg��w z tamtych lat, panuje powszechne mniemanie, �e tysi�ce lat temu, kiedy zamieszkana Galaktyka by�a jeszcze bardzo ma�a, przewodzi� jej Comporellon. Nigdy o tym nie zapomnieli�my, a fakt, �e w historycznie udokumentowanych dziejach nie sprawowali�my ju� tej roli, bardzo nas, to znaczy szerok� opini�, dra�ni i nape�nia poczuciem niesprawiedliwo�ci.

Ale c� mo�emy zrobi�? Kiedy� musieli�my by� lojalnym wasalem Imperium, a teraz musimy by� lojalnym sojusznikiem Fundacji. A im bardziej zdajemy sobie spraw� z naszej podrz�dnej roli, tym silniejsza staje si� wiara w dawn�, wspania�� przesz�o��.

Co, wobec tego, mo�e zrobi� Comporellon? W dawnych czasach nie m�g� si� przeciwstawi� Imperium, a teraz nie mo�e otwarcie przeciwstawi� si� Fundacji. W tej sytuacji kompensuj� sobie swoje kompleksy, atakuj�c nas i nienawidz�c, gdy� nie wierzymy w legendy i �miejemy si� z przes�d�w.

Mimo to nie cierpimy wielkich prze�ladowa�. W naszych r�kach jest technika i nauka na uniwersytetach. Ci spo�r�d nas, kt�rzy szczeg�lnie otwarcie g�osz� swoje pogl�dy, maj� trudno�ci z otrzymaniem zgody na prowadzenie zaj�� ze studentami. Ja, na przyk�ad, mam takie trudno�ci, chocia� spotykam si� po cichu ze studentami poza uniwersytetem. Niemniej jednak gdyby zupe�nie usuni�to nas z �ycia spo�ecznego, to podupad�aby technika i nauka, a nasze uniwersytety straci�yby w ca�ej Galaktyce powa�anie. Przypuszczalnie ludzko�� jest na tyle szalona, �e perspektywa intelektualnego samob�jstwa nie odwiod�aby naszych rodak�w od wy�adowania na nas swej nienawi�ci, ale na szcz�cie pomaga nam Fundacja. Dlatego, chocia� nieustannie si� nas �aje, pot�pia i szydzi z nas, nikt nas nie �mie tkn��.

��Czy to w�a�nie to og�lne nastawienie waszego spo�ecze�stwa powstrzymuje pana przed zdradzeniem nam po�o�enia Ziemi? � spyta� Trevize. Obawia si� pan, �e mimo wszystko ta niech�� do sceptyk�w mo�e przybra� niebezpieczne rozmiary, je�li posunie si� pan zbyt daleko?

Deniador potrz�sn�� g�ow�.

��Nie. Po�o�enie Ziemi jest nieznane. Niczego przed wami nie ukrywam � ani ze strachu, ani z �adnej innej przyczyny.

��Niech pan pos�ucha � rzek� z naciskiem Trevize. � W tym sektorze Galaktyki jest ograniczona liczba planet, kt�re posiadaj� cechy fizyczne kojarz�ce si� z warunkami umo�liwiaj�cymi zasiedlenie ich. Prawie wszystkie z nich musz� nie tylko nadawa� si� do zamieszkania, ale by� r�wnie� zamieszkane i dlatego dobrze wam znane. Czy by�oby tak trudno zbada� ten sektor i znale�� planet�, kt�ra nadawa�aby si� do zamieszkania, gdyby nie fakt, �e jest radioaktywna? Poza tym dodatkow� wskaz�wk� by�by ogromny satelita, towarzysz�cy takiej planecie. Z radioaktywno�ci� i ogromnym satelit� Ziemia by�aby absolutnie wyj�tkowa i �atwa do rozpoznania i nawet przy pobie�nym przeszukiwaniu sektora nie mo�na by jej nie zauwa�y�. Mog�oby to zabra� troch� czasu, ale by�aby to jedyna trudno��.

��Z punktu widzenia sceptyka � powiedzia� Deniador � radioaktywno�� Ziemi i jej ogromny satelita s� oczywi�cie zwyk�ymi bajkami. Gdyby�my ich szukali, to tak jak gdyby�my szukali gruszek na wierzbie i poziomek w zimie.

��By� mo�e, ale to nie powinno powstrzymywa� Comporellona od podj�cia przynajmniej pr�by takich poszukiwa�. Gdyby uda�o si� wam znale�� �wiat nadaj�cy si� do zamieszkania, a przy tym posiadaj�cy ogromnego satelit�, to nada�oby to wszystkim waszym legendom poz�r wiarygodno�ci.

Deniador roze�mia� si�.

��By� mo�e w�a�nie dlatego go nie szukamy. Gdyby�my nic nie znale�li albo gdyby okaza�o si�, �e Ziemia jest zupe�nie inna ni� j� przedstawiaj� nasze legendy, to sta�oby si� co� zupe�nie przeciwnego. Wszystkie nasze legendy okaza�yby si� �miechu warte. Comporellon za nic tego nie zaryzykuje.

Trevize milcza� chwil�, a potem podj�� na nowo z przekonaniem:

��Poza tym nawet je�li pomin�� te dwie unikalno�ci � je�li takie s�owo istnieje w j�zyku galaktycznym � to znaczy radioaktywno�� i ogromnego satelit�, to pozostaje jeszcze trzecia, kt�ra musi istnie� na mocy definicji i kt�rej potwierdzenia nie trzeba szuka� w �adnych legendach. Na Ziemi musi istnie� albo bardzo zr�nicowane �ycie, albo jego szcz�tki, albo przynajmniej jakie� skamieliny �wiadcz�ce o tym, �e kiedy� takie �ycie tam istnia�o.

��Panie radny � rzek� na to Deniador � chocia� Comporellon nie wys�a� nigdy �adnej ekspedycji, kt�rej celem by�oby odszukanie Ziemi, to mamy przecie� mo�liwo�� podr�owania w przestrzeni i niekiedy otrzymujemy raporty od dow�dc�w statk�w, kt�re z jakiego� powodu zboczy�y z kursu. Jak pan zapewne wie, skoki przez nadprzestrze� nie zawsze s� precyzyjne. Ot� �aden z tych raport�w nie wspomina� o planecie, kt�ra mia�aby w�a�ciwo�ci podobne cho� troch� do w�a�ciwo�ci legendarnej Ziemi, ani o planecie o bogatej florze i faunie. Poza tym �aden statek nie wyl�duje na planecie, kt�ra wygl�da na nie zamieszkan�, po to, �eby za�oga mog�a szuka� skamielin. Je�li zatem przez wiele tysi�cy lat nie zameldowano nam o niczym takim, to wierz� niez�omnie, �e zlokalizowanie Ziemi jest niemo�liwe, gdy� nie mo�na zlokalizowa� tego, czego nie ma.

��Przecie� Ziemia musi gdzie� by� � powiedzia� zawiedziony Trevize. � Jest gdzie� planeta, na kt�rej powsta� rodzaj ludzki i wszystkie pokrewne gatunki. Je�li nie w tym, to w jakim� innym sektorze Galaktyki.

��By� mo�e � odpar� z niezm�conym spokojem Deniador � ale dotychczas nigdzie jej nie znaleziono.

��Bo nikt jej naprawd� nie szuka�.

��No, ale wy szukacie. �ycz� wam powodzenia, ale nie da�bym z�amanego kredyta za to, �e si� wam powiedzie.

��A czy nie czyniono �adnych pr�b ustalenia prawdopodobnego po�o�enia Ziemi w spos�b po�redni, to znaczy nie poprzez bezpo�rednie poszukiwania? � spyta� Trevize.

��Tak � odezwa�y si� jednocze�nie dwa g�osy. Deniador, kt�ry by� w�a�cicielem jednego z nich, spyta� Pelorata: � My�li pan o projekcie Yariffa?

��Tak � odpar� Pelorat.

��Mo�e wobec tego wyja�ni pan panu radnemu, o co w nim chodzi�o? My�l�, �e pr�dzej uwierzy panu ni� mnie.

��Widzisz, Golan � zacz�� Pelorat � w ostatnim okresie istnienia Imperium badanie problemu pochodzenia, jak to okre�lano, sta�o si� popularn� rozrywk�. By� mo�e by�a to forma ucieczki od nieprzyjemnej rzeczywisto�ci. Wiesz, �e w tym czasie post�powa� proces rozk�adu Imperium.

Wtedy to pewnemu liwijskiemu historykowi nazwiskiem Humbal Yariff przysz�o do g�owy, �e bez wzgl�du na to, kt�ry �wiat by� kolebk� ludzko�ci, musia� on najpierw skolonizowa� �wiaty znajduj�ce si� w jego s�siedztwie, a dopiero potem bardziej odleg�e. M�wi�c og�lnie: im dalej jaki� �wiat znajduje si� od tego, na kt�rym pojawi�a si� ludzko��, tym p�niej zosta� skolonizowany.

Za��my zatem, �e da�oby si� ustali� daty kolonizacji wszystkich zamieszkanych planet w Galaktyce, a nast�pnie po��czy� ze sob� liniami te �wiaty, kt�rych wiek w przybli�eniu by�by taki sam. Otrzymaliby�my w�wczas co� w rodzaju sieci ��cz�cej wszystkie �wiaty skolonizowane dziesi�� tysi�cy lat temu, inn� sie� tworzy�yby linie ��cz�ce �wiaty o historii licz�cej dwana�cie tysi�cy lat, jeszcze inn� linie przeprowadzone mi�dzy �wiatami maj�cymi po pi�tna�cie tysi�cy lat, i tak dalej. Teoretycznie, ka�da taka sie� mia�aby mniej wi�cej kulisty kszta�t i wszystkie by�yby mniej wi�cej koncentryczne. Sieci utworzone przez linie ��cz�ce starsze �wiaty tworzy�yby kule o mniejszym promieniu ni� te, kt�re ��czy�yby m�odsze �wiaty i gdyby uda�o si� ustali� �rodki wszystkich tych kul, to znalaz�yby si� one we wzgl�dnie ma�ej cz�ci przestrzeni, w kt�rej oczywi�cie musia�aby le�e� planeta b�d�ca kolebk� ludzko�ci � Ziemia. � Pelorat ze skupion� min� ilustrowa� sw�j wyk�ad, kre�l�c r�kami w powietrzu kszta�ty kul. � Rozumiesz to, Golan? � spyta�.

��Tak � skin�� g�ow� Trevize. � Ale s�dz�, �e nic z tego nie wysz�o.

��Teoretycznie rzecz bior�c, powinno by�o wyj��. Problem tylko w tym, �e daty za�o�enia poszczeg�lnych �wiat�w by�y zupe�nie nieprawdziwe. Ka�dy �wiat zawy�a� sw�j wiek i nie by�o sposobu, �eby ustali� go precyzyjnie, a nie na podstawie legend.

��No a metoda obliczania wieku za pomoc� badania poziomu w�gla 14 w tkankach starych drzew? � spyta�a Bliss.

��Owszem, kochanie � odpar� Pelorat � ale �eby u�y� tej metody, trzeba by najpierw nak�oni� do wsp�pracy mieszka�c�w tych �wiat�w, a tego nigdy nie uda�o si� zrobi�. �aden �wiat nie chcia�, �eby si� okaza�o, �e jest m�odszy ni� utrzymuje, a Imperium mia�o wa�niejsze sprawy na g�owie ni� zmuszanie ich si�� do wsp�pracy.

Tak wi�c, ostatecznie, Yariff m�g� si� oprze� w swych badaniach jedynie na �wiatach, kt�re mia�y najwy�ej dwa tysi�ce lat, gdy� daty ich za�o�enia zosta�y dok�adnie i w spos�b wiarygodny zapisane. By�o ich w sumie niewiele, a linie ��cz�ce je utworzy�y faktycznie kul�, tyle tylko �e jej �rodek wypada� do�� blisko Trantora, stolicy Imperium, gdy� w�a�nie stamt�d wyrusza�y ekspedycje maj�ce na celu skolonizowanie tych niewielu �wiat�w.

Oczywi�cie, by� to inny problem, z kt�rym trzeba by by�o si� upora�. Ot� Ziemia nie by�a jedynym �wiatem, z kt�rego wyrusza�y wyprawy na kolonizacj� innych planet. W miar� up�ywu czasu liczba �wiat�w kolonizuj�cych Galaktyk� zwi�ksza�a si�, a Trantor w okresie szczytowego rozkwitu Imperium by� najwi�kszym organizatorem takich ekspedycji. W rezultacie jego ustale� Yariffa, zreszt� zupe�nie niezas�u�enie, wy�miano i sko�czy�a si� jego kariera naukowa.

��Rozumiem, Janov � rzek� Trevize. � Profesorze Deniador, a wi�c nie ma pan nic, co dawa�oby mi chocia� cie� nadziei? A mo�e zna pan jaki� inny �wiat, gdzie istnieje szansa uzyskania jakich� informacji na temat Ziemi?

Deniador zamy�li� si�.

��Hmm � powiedzia� w ko�cu z wahaniem. Jako sceptyk, musz� panu powiedzie�, �e nie jestem pewien, czy Ziemia w og�le istnieje albo czy kiedykolwiek istnia�a. Jednak�e� � Znowu umilk�.

Po pewnej chwili Bliss powiedzia�a:

��S�dz�, profesorze, �e my�li pan o czym�, co mo�e okaza� si� wa�ne.

��Wa�ne? W�tpi� � rzek� z lekkim u�miechem. � Raczej zabawne. Ziemia nie jest jedyn� planet�, kt�rej po�o�enie jest zagadk�. Nie wiadomo te�, gdzie le�� �wiaty za�o�one przez pierwsz� grup� kolonist�w � Przestrze�c�w, jak okre�laj� ich nasze legendy. Niekt�rzy nazywaj� te planety �wiatami Przestrze�c�w, inni � Zakazanymi �wiatami. Teraz u�ywa si� raczej tej drugiej nazwy.

Jak g�osi legenda, Przestrze�cy byli d�ugowieczni, przeci�tnie �yli po kilkaset lat. Byli z tego powodu bardzo dumni i nie pozwalali naszym kr�tkowiecznym przodkom l�dowa� na swoich �wiatach. Potem ich pokonali�my i sytuacja si� odwr�ci�a. Nie chcieli�my mie� z nimi nic wsp�lnego i zostawili�my ich samym sobie. Zabronili�my tam zawija� naszym statkom i prowadzi� z nimi interesy. St�d w�a�nie wzi�a si� nazwa Zakazane �wiaty. Byli�my przekonani, jak g�osi legenda, �e Ten Kt�ry Karze zniszczy ich bez potrzeby naszego w tym udzia�u i najwidoczniej zrobi� to. W ka�dym razie, o ile nam wiadomo, od tysi�cleci nie pojawi� si� w Galaktyce �aden Przestrzeniec.

��My�li pan, �e ci Przestrze�cy wiedzieliby co� o Ziemi? � spyta� Trevize.

��Mo�liwe, gdy� ich �wiaty by�y starsze od najstarszego z naszych. Oczywi�cie, gdyby �y� jeszcze kto� z nich, co jest zupe�nie nieprawdopodobne.

��Nawet je�li ich ju� nie ma, to s� ich �wiaty, a na nich mog� by� jakie� wzmianki na temat Ziemi.

��Tylko czy znajdziecie te �wiaty�

Trevize spojrza� na niego z irytacj�.

��Chce pan powiedzie�, �e klucz do zagadki Ziemi, kt�rej po�o�enie jest nie znane, mo�e znajdowa� si� na �wiatach Przestrze�c�w, kt�rych po�o�enie te� jest nie znane?

Deniador wzruszy� ramionami.

��Od dwudziestu tysi�cy lat nie mamy z nimi �adnych kontakt�w. Nie my�limy nawet o nich. Nic dziwnego, �e � tak jak Ziemi� � okry�a ich mg�a zapomnienia.

��Na ilu �wiatach �yli Przestrze�cy?

��Legendy m�wi� o pi��dziesi�ciu� podejrzanie okr�g�a liczba. Prawdopodobnie by�o ich o wiele mniej.

��I nie zna pan po�o�enia nawet jednego z nich?

��Hmm, w�a�nie zastanawiam si�, czy�

��Czy co?

��Poniewa� moim hobby, tak jak hobby profesora Pelorata, jest historia, czasami przegl�dam stare dokumenty w poszukiwaniu czego� o dawnych czasach, czego� innego ni� legendy. W ubieg�ym roku natrafi�em na dziennik pok�adowy starego statku, dziennik, kt�ry by� prawie nie do odczytania. Pochodzi� jeszcze z tych czas�w, kiedy nasz �wiat nie nazywa� si� Comporellonem. �wczesna jego nazwa brzmia�a �wiat Baleya. Wydaje mi si�, �e jest to nazwa starsza nawet od nazwy �wiat Benbally�ego, kt�ra przetrwa�a w naszych legendach.

��Opublikowa� pan to? � zapyta� podekscytowany Pelorat.

��Nie � odpar� Deniador. � Jak mawia stare porzekad�o, nie dam nurka, zanim si� nie upewni�, czy w basenie jest woda. Ot�, widzi pan, w dzienniku tym znajduje si� notatka, �e kapitan tego statku wyl�dowa� na �wiecie Przestrze�c�w i nawet zabra� ze sob� stamt�d jak�� kobiet�.

��Ale przecie� sam pan m�wi�, �e Przestrze�cy nie pozwalali obcym l�dowa� u siebie � powiedzia�a Bliss.

��Ot� to. W�a�nie dlatego nie opublikowa�em tego materia�u. Brzmi to zbyt nieprawdopodobnie. Zachowa�y si� pewne niejasne opowie�ci, kt�re zdaj� si� m�wi� o Przestrze�cach i ich konflikcie z kolonistami, naszymi przodkami� Takie opowie�ci, w r�nych wersjach, istniej� nie tylko na Comporello nie, ale tak�e na wielu innych �wiatach w naszym sektorze. R�ni� si� one mi�dzy sob� w wielu sprawach, ale w jednym s� absolutnie zgodne � Przestrze�cy i Koloni�ci nigdy nie mieszali si� ze sob�. Nie by�o mi�dzy nimi �adnych towarzyskich, nie m�wi�c ju� o seksualnych, kontakt�w, ale tego kapitana i t� kobiet� najwidoczniej ��czy�a mi�o��. Jest to tak niewiarygodne, �e nie widz� najmniejszej mo�liwo�ci, aby histori� t� uznano za prawdziw�. W najlepszym razie zosta�aby potraktowana jako romans historyczny.

Trevize wygl�da� na rozczarowanego.

��I to wszystko? � spyta�.

��Nie, panie radny. Jest co� jeszcze. W tym, co zosta�o z dziennika pok�adowego, natrafi�em na pewne liczby. Mog� to by�, chocia� niekoniecznie, przestrzenne wsp�rz�dne jakiej� planety. Gdyby by�y to istotnie � a powtarzam, poniewa� ka�e mi tak m�j honor sceptyka, �e nie musz� � wsp�rz�dne, to w �wietle tego, o czym m�wi dziennik, musia�bym je uzna� za wsp�rz�dne trzech �wiat�w Przestrze�c�w. Jeden z nich m�g�by by� tym, na kt�rym wyl�dowa� �w kapitan i z kt�rego odlecia� ze sw� ukochan�.

��A czy nie mo�e by� tak, �e nawet je�li ta opowie�� zosta�a zmy�lona, to wsp�rz�dne s� prawdziwe? � spyta� Trevize.

��Mo�e � powiedzia� Deniador. � Dam wam te dane i mo�ecie z nich korzysta�, jak wam si� podoba, ale by� mo�e zaprowadz� was one donik�d� Ale przysz�a mi do g�owy zabawna my�l � doda� i przez twarz przemkn�� mu jego zwyk�y u�miech.

��Jaka? � spyta� Trevize.

��A je�li kt�ry� z tych zbior�w wsp�rz�dnych odnosi si� do Ziemi?

Jaskrawo pomara�czowe s�o�ce Comporellona by�o wi�ksze ni� s�o�ce Terminusa, ale znajdowa�o si� nisko na niebie i dawa�o niewiele ciep�a. Wiatr, na szcz�cie niezbyt silny, muska� lodowatymi palcami policzki Trevizego.

Wzdrygn�� si� pomimo elektrycznie ogrzewanego skafandra, kt�ry dosta� od Mitzy Lizalor. Sta�a w�a�nie ko�o niego.

��Musi by� tu czasem ciep�o, Mitza � powiedzia�.

Rzuci�a kr�tkie spojrzenie na s�o�ce. Sta�a tam, na pustej p�ycie portu kosmicznego, w l�ejszej kurtce, ni� mia� Trevize, i wydawa�o si�, �e nic nie robi sobie z zimna.

��Mamy tu pi�kne lato � powiedzia�a. � Nie trwa d�ugo, ale nasze ro�liny jadalne s� do tego przystosowane. Mamy tu starannie dobrane odmiany, kt�re szybko rosn�, korzystaj�c z tego, �e przez pewien czas jest do�� s�o�ca, i kt�re nie s� wra�liwe na mr�z. Nasze zwierz�ta domowe maj� g�ste futra, a we�na comporello�ska jest przez wszystkich uwa�ana za najlepsz� w ca�ej Galaktyce. Poza tym mamy sztuczne plantacje na orbicie wok� Comporellona, gdzie uprawiamy owoce tropikalne. Nawet eksportujemy puszkowane ananasy o znakomitym smaku. Wi�kszo�� z tych, kt�rzy wiedz�, �e nasz �wiat jest zimny, nie ma o tym poj�cia.

��Dzi�kuj� ci, Mitza, za to, �e przysz�a� nas po�egna� i �e zgodzi�a� si� pom�c nam w tej misji powiedzia� Trevize. � Dla w�asnego spokoju musz� jednak spyta�, czy nie b�dziesz w zwi�zku z tym mia�a jakich� powa�nych k�opot�w.

��Nie! � potrz�sn�a dumnie g�ow�. � Nie b�d� mia�a �adnych k�opot�w. Przede wszystkim nikt nie b�dzie mnie przes�uchiwa�. Kieruj� resortem komunikacji, a to znaczy, �e ja sama ustanawiam przepisy reguluj�ce prac� tego i innych port�w kosmicznych, stacji granicznych, zasady wpuszczania i odprawiania statk�w. W tych sprawach premier ca�kowicie polega na mnie i jest szcz�liwy, �e nie musi si� zajmowa� szczeg�ami� A zreszt�, gdybym nawet by�a przes�uchiwana, to i tak musia�abym powiedzie� szczer� prawd�. Rz�d pochwali�by mnie za to, �e nie przekaza�am twojego statku Fundacji. Taka sama by�aby opinia ludu, gdyby wzgl�dy bezpiecze�stwa pozwoli�y na opublikowanie tej informacji. Natomiast Fundacja o niczym si� nie dowie.

��Rz�d mo�e by� zadowolony, �e Fundacja nie dosta�a statku, ale czy b�dzie zadowolony, �e pozwoli�a� nam go st�d zabra�? � spyta� Trevize.

Lizalor u�miechn�a si�.

��Jeste� porz�dnym cz�owiekiem, Golan. Walczy�e� nieust�pliwie, �eby zachowa� ten statek, a teraz, kiedy ju� go masz, martwisz si�, czy nie b�d� mia�a z tego powodu k�opot�w. � Wyci�gn�a do niego r�k�, jak gdyby nie mog�a si� oprze�, by go pog�adzi�, ale zaraz, cho� z widocznym trudem, opanowa�a t� pokus�. Powiedzia�a szorstko: � Nawet je�li zakwestionuj� moj� decyzj�, to wystarczy, �e powiem im, i� szuka�e� i nadal szukasz Najstarszego, by pochwalili mnie, �e dobrze post�pi�am, pozbywaj�c si� jak najszybciej ciebie razem z tym statkiem i ca�� reszt�. Natychmiast te� odprawi� mod�y pokutne za to, �e w og�le pozwolono wam wyl�dowa�, chocia� w �aden spos�b nie mogli�my zgadn��, jakie macie zamiary.

��Naprawd� obawiasz si�, �e moja obecno�� mo�e sprowadzi� nieszcz�cie na ciebie i na tw�j �wiat?

��Naprawd� � powiedzia�a beznami�tnym g�osem Lizalor. Potem doda�a cieplejszym tonem: Ju� sprowadzi�e� na mnie nieszcz�cie, bo teraz, kiedy ci� pozna�am, comporello�scy m�czy�ni b�d� mi si� wydawali jeszcze bardziej ozi�bli ni� przedtem. B�d� usycha� z t�sknoty. Ten Kt�ry Karze zadba� ju� o to.

Trevize chwil� si� waha�, a potem powiedzia�:

��Nie mam zamiaru nak�ania� ci� do zmiany pogl�d�w w tej sprawie, ale nie chc� te�, �eby� odczuwa�a bezpodstawny l�k. Musisz zrozumie�, �e wiara w to, �e sprowadz� na was nieszcz�cie, to tylko przes�d i zabobon.

��Przypuszczam, �e powiedzia� ci to ten sceptyk.

��Nie musia� mi nic m�wi�. Wiem to i bez niego.

Lizalor star�a d�oni� szron, kt�ry zd��y� osi��� na jej g�stych brwiach, i powiedzia�a:

��Wiem, �e niekt�rzy uwa�aj�, �e to przes�d. A jednak jest faktem, �e Najstarszy przynosi nieszcz�cie. Mogli�my si� o tym przekona� ju� nieraz i �adne sprytne argumenty sceptyk�w nie przekre�l� prawdy.

Wysun�a nag�ym ruchem r�k�.

���egnaj, Golan. Wsiadaj na statek i do��cz do swoich, zanim nasz zimny, cho� przyjemny wiatr zmieni twoje wra�liwe cia�o w sopel lodu.

���egnaj, Mitza. Mam nadziej�, �e zobaczymy si�, kiedy wr�c�.

��Tak, obieca�e�, �e wr�cisz i pr�buj� w to uwierzy�. �udz� si� nawet my�l�, �e wylec� ci naprzeciw i spotkamy si� w przestrzeni, aby nieszcz�cie spad�o tylko na mnie, a nie na ca�y m�j �wiat, ale� niestety, ju� nigdy nie wr�cisz.

��Nic podobnego! Wr�c�! Teraz, kiedy wiem, jak� mo�esz da� mi rozkosz, nie zrezygnuj� z ciebie tak �atwo. � W tej chwili Trevize by� �wi�cie przekonany, �e m�wi szczer� prawd�.

��Nie w�tpi� w twoje romantyczne porywy, m�j ty s�odki Fundacjonisto, ale ci, kt�rzy o�mielaj� si� szuka� Najstarszego, nigdy nie wracaj�. Czuj� to w g��bi duszy.

Trevize stara� si� powstrzyma� szcz�kanie z�bami. Trz�s� si� z zimna i nie chcia�, aby pomy�la�a, �e trz�sie si� ze strachu.

��To te� przes�d � powiedzia�.

��Niestety � odpar�a � to te� prawda.

Mi�o by�o znale�� si� znowu w sterowni �Odleg�ej Gwiazdy�. To nic, �e by�o tam ciasno. To nic, �e otacza�a go bezkresna przestrze�. Wa�ne by�o, �e czu� si� tam jak w swoim w�asnym, ciep�ym i przytulnym domu.

��Ciesz� si�, �e w ko�cu znalaz�e� si� na pok�adzie � powiedzia�a Bliss. � Zastanawia�am si�, jak d�ugo jeszcze b�dziesz tam sta� z pani� minister.

��Nied�ugo � odpar� Trevize. � By�o zbyt zimno.

��Wydawa�o mi si� � rzek�a Bliss � �e zastanawia�e� si�, czy nie zosta� z ni� i nie od�o�y� na p�niej poszukiwania Ziemi. Nie chc� nawet minimalnie sondowa� twego umys�u, ale martwi�am si� o ciebie i pokusa, kt�r� odczuwa�e�, objawi�a mi si� sama w ca�ej okaza�o�ci.

��Masz racj� � odpar� Trevize. � Przynajmniej przez chwil� czu�em tak� pokus�. To niezwyk�a kobieta. Nigdy dot�d nie spotka�em takiej� Czy wzmocni�a� m�j op�r, Bliss?

��M�wi�am ci ju� wiele razy � powiedzia�a �e nie wolno mi w �aden spos�b ingerowa� w tw�j m�zg. Przypuszczam, �e pokona�e� pokus�, gdy� masz silnie rozwini�te poczucie obowi�zku.

��Ja tak nie my�l�. � U�miechn�� si� krzywo. � Moja decyzja nie by�a tak dramatyczna i nie wyp�ywa�a z takich szlachetnych pobudek. Opar�em si� tej pokusie po pierwsze dlatego, �e by�o zimno, a po drugie dlatego, �e nie trzeba by by�o du�o czasu, �eby mnie zupe�nie wyko�czy�a. Nie potrafi�bym dotrzyma� jej kroku.

��Tak czy inaczej, jeste� ju� na statku � powiedzia� Pelorat. � Co najpierw zrobimy?

��Najpierw postaramy si� jak najszybciej odlecie� od s�o�ca Comporellona na tak� odleg�o��, �eby�my mogli bezpiecznie wykona� skok.

��My�lisz, �e mog� nas zatrzyma� albo polecie� za nami?

��Nie, my�l�, �e minister Lizalor naprawd� pragnie, aby�my si� st�d jak najszybciej wynie�li i trzymali si� z dala od Comporellona, �eby nie �ci�gn�� na jej �wiat zemsty Tego Kt�ry Karze. Zreszt��

��Co?

��Ona jest �wi�cie przekonana, �e nie minie nas kara. Jest zupe�nie pewna, �e nie wr�cimy. Spiesz� doda�, �e m�wi�c mi o tym, nie my�la�a bynajmniej o mojej niesta�o�ci, bo nie mia�a dot�d okazji, �eby wypr�bowa� moj� wierno��. Chodzi o to, �e � jej zdaniem � Ziemia wywiera tak fatalny wp�yw, �e ka�dy, kto jej szuka, �ci�ga na siebie z�y los i musi zgin��.

��A ilu Comporellan szuka�o Ziemi i nie wr�ci�o, �e jest tego taka pewna? � spyta�a Bliss.

��W�tpi�, czy kiedykolwiek jaki� Comporellianin wyruszy� na tak� wypraw�. Powiedzia�em jej, �e boj� si� Ziemi, bo wierz� w przes�dy.

��A ty sam na pewno tak uwa�asz? Mo�e uda�o si� jej zachwia� twoj� pewno��?

��Wiem, �e w tej formie, w jakiej je wyra�a, jej obawy s� przes�dne, ale to wcale nie znaczy, �e s� bezpodstawne.

��Chcesz powiedzie�, �e je�li wyl�dujemy na Ziemi, to zabije nas promieniowanie radioaktywne?

��Nie wierz�, �e Ziemia jest radioaktywna. Wierz� za to, �e broni si� ona przed obcymi. Pami�taj o tym, �e z Biblioteki Trantorskiej zosta�y usuni�te wszelkie wzmianki na temat Ziemi. Nie zapominaj te�, �e cudowna pami�� Gai, kt�r� przechowuje ca�a planeta, ��cznie z jej skaln� skorup� i p�ynnym j�drem, nie si�ga tak daleko, �eby�cie mogli powiedzie� cokolwiek o Ziemi.

Je�li zatem Ziemia jest tak pot�na, �e potrafi�a tego dokona�, to mog�a te� wpoi� ludziom przekonanie, �e jest radioaktywna, zapobiegaj�c w ten spos�b wszelkim pr�bom odnalezienia jej. By� mo�e dlatego, �e Comporellon le�y do�� blisko od niej i z tej przyczyny stanowi dla niej szczeg�lne zagro�enie, postara�a si� jeszcze w inny spos�b odwr�ci� od siebie zainteresowanie. Oto Deniador, kt�ry jest sceptykiem i uczonym, jest g��boko przekonany, �e poszukiwanie Ziemi nie ma �adnego sensu� W�a�nie dlatego uwa�am, �e obawy Lizalor nie musz� by� bezpodstawne. A skoro Ziemi tak bardzo zale�y na ukryciu faktu swego istnienia, to czy nie jest mo�liwe, �e pr�dzej nas zg�adzi albo odkszta�ci nasze umys�y, ni� pozwoli nam si� odnale��?

Bliss zmarszczy�a brwi i zacz�a:

��Gaja�

Trevize nie pozwoli� jej sko�czy�.

��Tylko nie m�w, �e Gaja nas obroni. Skoro Ziemia potrafi�a wymaza� jej wczesne wspomnienia, to jest oczywiste, �e w przypadku konfliktu mi�dzy ni� a Gaj� ona w�a�nie zwyci�y.

��A sk�d wiesz, �e te wspomnienia zosta�y wymazane? � spyta�a ch�odno Bliss. � By� mo�e Gaja potrzebowa�a po prostu czasu, aby wykszta�ci� pami�� og�lnoplanetarn� i teraz mo�emy si�gn�� wstecz tylko do czasu zako�czenia tego procesu. A zreszt�, je�li nawet te wspomnienia zosta�y wymazane, to jak mo�esz by� pewien, �e zrobi�a to Ziemia?

��Nie wiem, czy zosta�y wymazane � odpar� Trevize. � To tylko moje spekulacje.

��Je�li Ziemia jest tak pot�na � wtr�ci� raczej boja�liwie Pelorat � i tak jej zale�y na zachowaniu intymno�ci, je�li mo�na to tak nazwa�, to jaki sens jej szuka�? Zdaje si�, �e uwa�asz, i� Ziemia nie pozwoli nam osi�gn�� naszego celu i zabije nas, je�li b�dzie to jedyny spos�b, �eby nas powstrzyma� przed jego osi�gni�ciem. Czy w takim razie jest sens upiera� si� przy tych poszukiwaniach? Czy nie lepiej da� sobie z tym spok�j?

��Przyznaj�, �e mo�e si� wydawa�, �e powinni�my da� sobie z tym spok�j, ale jestem g��boko przekonany, �e Ziemia istnieje, �e musz� j� znale�� i �e znajd�. A Gaja utrzymuje, �e je�li mam silne przekonanie tego rodzaju, to mam racj�.

��Ale czy uda nam si� prze�y� to odkrycie, stary?

��By� mo�e � powiedzia� Trevize, staraj�c si�, by zabrzmia�o to lekko � Ziemia te� doceni m�j dar nieomylno�ci i zostawi mnie w spokoju. Ale i to w�a�nie chc� jasno powiedzie� � nie mog� mie� pewno�ci, �e wy dwoje te� ocalejecie i to nie daje mi spokoju. Ca�y czas czu�em o was niepok�j, ale teraz to uczucie nasili�o si� i wydaje mi si�, �e powinienem odstawi� was na Gaj� i sam zaj�� si� swoim zadaniem. To nie wy, lecz ja doszed�em do wniosku, �e musz� szuka� Ziemi. To nie wy, lecz ja uwa�am, �e jest to wa�ne. To mnie tam ci�gnie, nie was. A zatem to ja, nie wy, powinienem podj�� to ryzyko. A wi�c pozw�lcie, �e dalej zajm� si� tym sam� No, Janov?

Pelorat opu�ci� brod�, tak �e jego twarz wydawa�a si� jeszcze d�u�sza, ni� by�a w istocie.

��Nie przecz�, Golan �e jestem podenerwowany � powiedzia� � ale by�oby mi wstyd zostawi� ci� samego. Straci�bym sam do siebie szacunek.

��A ty, Bliss?

��Gaja nie opu�ci ci�, bez wzgl�du na to, co zrobisz. Je�li Ziemia oka�e si� gro�na, to Gaja b�dzie ci� broni� przed ni� tak, jak b�dzie mog�a. A poza tym, jako Bliss, nie opuszcz� Pela i je�li on trzyma si� ciebie, to ja b�d� si� trzyma�a jego.

��A wi�c dobrze � odpar� ponuro Trevize. Da�em wam szans�. Teraz lecimy dalej razem.

��Razem � powiedzia�a Bliss.

Pelorat u�miechn�� si� niepewnie i �cisn�� Trevizego za rami�.

��Razem. Zawsze razem.

��Sp�jrz na to, Pel � powiedzia�a Bliss. Zabawia�a si� obserwowaniem przestrzeni przez teleskop pok�adowy, traktuj�c to jako pewne urozmaicenie po studiach nad zbiorami legend o Ziemi z biblioteki Pelorata.

Pelorat podszed� do niej, obj�� r�k� jej ramiona i spojrza� na ekran. W polu widzenia teleskopu znajdowa� si� olbrzym gazowy systemu planetarnego Comporellona. Teleskop powi�kszy� obraz, ukazuj�c olbrzyma w ca�ej okaza�o�ci.

By� on bladopomara�czowy, z ja�niejszymi pasami. Znajdowa� si� w wi�kszej odleg�o�ci od s�o�ca ni� statek i ogl�dany z ich pozycji na przed�u�eniu osi poziomej planety, wydawa� si� prawie regularnym, �wietlistym ko�em.

��Pi�kny widok � stwierdzi� Pelorat.

���rodkowy pas ci�gnie si� a� za planet�, Pel.

Pelorat zmarszczy� brwi i powiedzia�.

��Wiesz co, Bliss? Faktycznie tak to wygl�da.

��My�lisz, �e to z�udzenie optyczne?

��Nie wiem, Bliss. W przestrzeni jestem takim samym nowicjuszem jak ty� Golan!

��O co chodzi? � zapyta� niewyra�nie Trevize i wszed� do sterowni w nieco pomi�tym ubraniu i rozczochrany, jakby dopiero co wyrwano go z drzemki, co zreszt� faktycznie si� sta�o.

��Prosz� was, nie bawcie si� przyrz�dami � powiedzia� z lekk� irytacj�.

��Patrzymy tylko przez teleskop � rzek� Pelorat. � Sp�jrz na to.

Trevize rzuci� okiem i powiedzia�:

��To olbrzym gazowy. Z informacji, kt�re dosta�em, wynika, �e nazywaj� t� planet� Galli�.

��Sk�d mo�esz wiedzie�, �e to w�a�nie ten, skoro tylko rzuci�e� na niego okiem?

��Po pierwsze � powiedzia� Trevize � bior�c pod uwag� nasz� odleg�o�� od s�o�ca, a tak�e rozmiary i orbity poszczeg�lnych planet, kt�re dok�adnie przestudiowa�em wytyczaj�c kurs naszego statku, �atwo wywnioskowa�, �e skoro mogli�cie w tym momencie uzyska� takie powi�kszenie, to mo�e to by� tylko Gania. Po drugie, jest tam ten pier�cie�.

��Pier�cie�? � Bliss by�a wyra�nie zdezorientowana.

��Mo�ecie st�d dostrzec tylko cienki, jasny pas, poniewa� widzimy go prawie dok�adnie z boku. Ale mo�emy wznie�� si� wy�ej, a stamt�d b�dziecie mieli lepszy widok. Chcecie?

��Nie chc�, �eby� musia� przeze mnie oblicza� na nowo pozycj� i kurs � powiedzia� Pelorat.

��Tym si� nie przejmuj, zrobi to za mnie komputer � m�wi�c to usiad� przy komputerze i umie�ci� d�onie we wg��bieniach. Komputer, po��czywszy si� z jego m�zgiem, zrobi� reszt�.

�Odleg�a Gwiazda� gwa�townie przyspieszy�a nie musia� si� przecie� obawia� ani k�opot�w z paliwem, ani dzia�ania si�y ci�ko�ci � i Trevize ponownie poczu� przyp�yw mi�o�ci dla tego doskona�ego zespo�u statku i komputera, kt�ry reagowa� na jego wydawane w my�li polecenia tak, jak gdyby by� przed�u�eniem jego samego, ca�kowicie pos�usznym jego woli.

Nic dziwnego, �e Fundacja chcia�a go mie� z powrotem, nic dziwnego, �e Comporellon chcia� go zagarn�� dla siebie. Dziwne by�o tylko to, �e si�a przes�du okaza�a si� tak wielka, �e zmusi�a Comporellon do rezygnacji z wcze�niejszych zamierze�.

Odpowiednio uzbrojony, m�g�by pokona� ka�dy inny statek, a nawet ka�dy zesp� statk�w w Galaktyce � chyba �eby natkn�� si� na inny statek tego samego typu. Oczywi�cie nie by� odpowiednio uzbrojony. Przydzielaj�c mu ten statek, burmistrz Branno zadba�a przynajmniej o to, �eby dosta� go bez broni.

Pelorat i Bliss patrzyli z przej�ciem, jak Gallia powoli przechyla si� w ich stron�. Ukaza� si� g�rny (nie wiedzieli czy p�nocny czy po�udniowy) biegun, wok� kt�rego w strefie o kszta�cie ko�a co� si� burzy�o i kot�owa�o, natomiast dolny skry� si� za r�wnikiem planety.

W miar� jak si� wznosili, pi�kny pomara�czowy kr�g �cie�nia� si� coraz bardziej, przybieraj�c kszta�t p�ksi�yca, gdy� wy�ania�a si� zacieniona strona planety. Jeszcze bardziej interesuj�ce by�o to, �e �rodkowy, ja�niejszy pas z prostego zrobi� si� zakrzywiony. To samo sta�o si� z innymi pasami, na p�noc i na po�udnie od niego, tyle �e by�y jeszcze bardziej zakrzywione.

Teraz wida� by�o zupe�nie wyra�nie, �e �w �rodkowy pas ci�gnie si� poza kraw�dzie planety, obejmuj�c j� w�skim pier�cieniem. Nie by�o mowy o z�udzeniu, jego natura sta�a si� oczywista. By� to pier�cie� materii okr��aj�cy planet�, chocia� nie widzieli go w ca�ej okaza�o�ci.

��My�l�, �e to wystarczy, �eby�cie wyrobili sobie zdanie o tym, co to jest � rzek� Trevize. Gdyby�my okr��yli planet�, to przekonaliby�cie si� na w�asne oczy, �e otacza j� ca��, nie stykaj�c si� w �adnym miejscu z jej powierzchni�. Chyba b�dziecie mogli zobaczy�, �e nie jest to jeden, lecz kilka koncentrycznych pier�cieni.

��Nigdy by mi nie przysz�o do g�owy, �e mo�e istnie� co� takiego � powiedzia� Pelorat. � Jak utrzymuje si� w przestrzeni?

��Tak samo, jak ka�dy satelita � odpar� Trevize. � Pier�cienie te sk�adaj� si� z drobnych cz�stek, z kt�rych ka�da kr��y wok� planety, a przy tym znajduj� si� tak blisko niej, �e efekt przyp�ywu nie pozwala na po��czenie si� tych cz�steczek w jedno cia�o.

Pelorat potrz�sn�� g�ow�.

��To przera�aj�ce, stary, kiedy u�wiadamiam sobie, �e ca�e �ycie po�wi�ci�em nauce, a tak ma�o wiem o astronomii. Jak to mo�liwe?

��Ja natomiast nie wiem nic o mitach i legendach. Nikt nie jest w stanie opanowa� ca�ej wiedzy� Rzecz w tym, �e te pier�cienie nie s� niczym niezwyk�ym. Maje ka�dy gazowy olbrzym, chocia�by w postaci jednej, cienkiej smugi py�u. Tak si� sk�ada, �e w planetarnej rodzinie s�o�ca Terminusa nie ma prawdziwego olbrzyma gazowego, wi�c je�li Terminusczyk nie jest podr�nikiem ani nie chodzi� na uniwersytecie na wyk�ady z astronomii, to mo�e nic nie wiedzie� o takich pier�cieniach. Tym, co jest niezwyk�e w tym pier�cieniu, jest fakt, �e jest tak szeroki, �e �wieci i jest widoczny, co si� rzadko zdarza. Wygl�da to wspaniale. Musi mie� szeroko�� przynajmniej kilkuset kilometr�w.

W tym momencie Pelorat nagle pstrykn�� palcami.

��To o to chodzi�o!

Bliss a� podskoczy�a.

��Co si� sta�o, Pel?

��Natrafi�em kiedy� na fragment bardzo starego poematu. By� pisany w jakiej� archaicznej odmianie galaktycznego i trudno go by�o zrozumie�, ale to by� najlepszy dow�d jego staro�ytnego pochodzenia� Chocia� nie powinienem narzeka� na jego archaiczny j�zyk. Dzi�ki swojej pracy sta�em si� ekspertem w sprawach r�nych odmian starogalaktycznego, co jest dostateczn� nagrod� za m�j trud, mimo �e nie przydaje si� to do niczego poza moj� prac�� Ale o czym to ja m�wi�em?

��O jakim� fragmencie starego poematu, Pel powiedzia�a Bliss.

��Dzi�kuj� ci � odpar� Pelorat i zwracaj�c si� do Trevizego powiedzia�: � Ona zawsze uwa�a na to, co m�wi�, �eby skierowa� mnie na w�a�ciwy tor, kiedy odbiegn� od tematu, co si� zdarza bardzo cz�sto.

��Na tym mi�dzy innymi polega tw�j urok powiedzia�a Bliss z u�miechem.

��W ka�dym razie, ten fragment opisywa� rzekomo uk�ad planetarny, do kt�rego nale�a�a Ziemia. Nie wiem, jaki by� cel tego opisu, bo reszta poematu nie zachowa�a si�, a przynajmniej nigdy nie uda�o mi si� do niej dotrze�. Przetrwa� tylko ten kawa�ek, mo�e ze wzgl�du na to, �e dotyczy� astronomii. No wi�c jest tam mowa o wspania�ym potr�jnym pier�cieniu otaczaj�cym sz�st� planet� uk�adu, kt�ry by� tak �szeroki a wielgi, i�e �wiat �w kiej pokurcz przy nim si� pokazowa��. Widzicie, potrafi� jeszcze go zacytowa�. Nie mia�em poj�cia co to takiego � pier�cie� planety. Pami�tam, �e wyobra�a�em sobie trzy ko�a w rz�dzie, po jednej stronie planety. Wyda�o mi si� to tak nonsensowne, �e nawet nie zrobi�em dla siebie kopii. Teraz �a�uj�, �e nie zbada�em tego bli�ej. � Potrz�sn�� g�ow�. Zajmowa� si� mitologi� w dzisiejszej Galaktyce to znaczy by� skazanym na w�asne si�y. W takiej sytuacji mo�esz zapomnie� o po�ytkach p�yn�cych z bada�.

��Chyba mia�e� racj�, Janov, �e to zlekcewa�y�e� � powiedzia� Trevize. � Nie mo�na bra� dos�ownie gadania poety.

��Ale to w�a�nie o to chodzi�o � powiedzia� Pelorat, wskazuj�c na ekran. � To w�a�nie to opisywa� ten fragment. Trzy szerokie, koncentryczne pier�cienie, szersze ni� sama planeta.

��Nigdy o czym� takim nie s�ysza�em � rzek� Trevize. � Nie s�dz�, �eby pier�cienie mog�y by� tak szerokie. W por�wnaniu z planet�, kt�r� otaczaj�, s� zawsze bardzo w�skie.

��Ale nigdy nie s�yszeli�my te� o zamieszkanej planecie, kt�ra mia�aby ogromnego satelit�. Ani o planecie z radioaktywn� powierzchni�. To jest trzecia unikalna cecha. Je�li natrafimy na planet�, kt�ra � gdyby nie promieniowanie radioaktywne mog�aby by� zamieszkana i kt�ra ma, opr�cz tego, ogromnego satelit�, a w uk�adzie, do kt�rego nale�y, znajduje si� te� inna planeta z szerokim pier�cieniem, to b�dziemy mie� pewno��, �e znale�li�my Ziemi�.

Trevize u�miechn�� si�.

��Zgadzam si�, Janov. Je�li stwierdzimy, �e jaki� uk�ad ma te trzy cechy, to na pewno b�dzie tam Ziemia.

��Je�li� � powiedzia�a z westchnieniem Bliss.

Znajdowali si� ju� poza g��wnymi �wiatami uk�adu planetarnego Comporellona, lec�c w kierunku jego skraju po linii przebiegaj�cej mi�dzy dwoma najbardziej oddalonymi od �rodka planetami, tak �e w promieniu p�tora miliarda kilometr�w nie by�o �adnego cia�a o znacznej masie. Przed nimi by� tylko du�y ob�ok py�u kometarnego, kt�ry z punktu widzenia grawitacji nie mia� �adnego znaczenia.

�Odleg�a Gwiazda� przyspieszy�a i osi�gn�a pr�dko�� rz�du 0,1 c, r�wn� jednej dziesi�tej pr�dko�ci �wiat�a. Trevize dobrze wiedzia�, �e � teoretycznie � statek m�g� osi�gn�� pr�dko�� prawie r�wn� pr�dko�ci �wiat�a, ale wiedzia� te�, �e praktycznie � 0,1 c by�a g�rn� granic�, kt�r� niebezpiecznie by�o przekracza�.

Przy pr�dko�ci r�wnej 0,1 c mo�na by�o omin�� ka�dy obiekt o daj�cej si� oszacowa� masie, ale nie spos�b by�o unikn�� zderze� z niezliczonymi cz�stkami py�u kosmicznego, a tym bardziej z pojedynczymi atomami i cz�steczkami. Przy bardzo du�ych pr�dko�ciach nawet tak ma�e obiekty mog�y uszkodzi� statek, powoduj�c rysy i zadrapania na jego kad�ubie. Przy pr�dko�ciach bliskich pr�dko�ci �wiat�a ka�dy atom, kt�ry uderza� w kad�ub statku, mia� w�asno�ci cz�stki promieniowania kosmicznego. Za�oga statku, wystawiona na dzia�anie takiego promieniowania, nie mia�a �adnych szans na prze�ycie.

Mimo i� statek porusza� si� z pr�dko�ci� trzydziestu tysi�cy kilometr�w na sekund�, widoczne na ekranie gwiazdy nie zmienia�y pozycji i wydawa�y si� trwa� w bezruchu.

Komputer przeszukiwa� przestrze� w znacznej odleg�o�ci od statku, aby w por� wykry� obiekty o znacznej masie, kt�re mog�yby znale�� si� na kursie i doprowadzi� do kolizji. W takim przypadku, cho� by�o to w najwy�szym stopniu nieprawdopodobne, statek zboczy�by lekko, aby unikn�� zderzenia. Bior�c pod uwag� ma�e rozmiary obiekt�w, kt�re ewentualnie mog�yby znale�� si� na drodze statku, szybko��, z jak� statek je omija�, i brak jakichkolwiek efekt�w dzia�ania si�y ci�ko�ci w wyniku zmiany kursu, nie spos�b by�o stwierdzi�, czy cho� raz dosz�o do sytuacji, kt�r� mo�na by okre�li� mianem bliskiego spotkania.

Z tego wzgl�du Trevize nie przejmowa� si� takimi rzeczami, a nawet w og�le nie zaprz�ta� sobie tym g�owy. Ca�� uwag� skoncentrowa� na trzech zbiorach wsp�rz�dnych, kt�re dosta� od Deniadora, a szczeg�lnie na zbiorze, kt�ry okre�la� po�o�enie najbli�szego z tych obiekt�w.

��Co� nie w porz�dku z tymi liczbami? � spyta� z niepokojem Pelorat.

��Jeszcze nie wiem � odpar� Trevize. � Wsp�rz�dne same w sobie nie maj� �adnej warto�ci. Trzeba zna� punkt zerowy i regu�y, wed�ug kt�rych zosta�y obliczone� to znaczy, m�wi�c inaczej, kierunek, w kt�rym oblicza si� odleg�o��, odpowiednik zenitu, i tak dalej.

��A w jaki spos�b chcesz znale�� to wszystko? � spyta� Pelorat z t�p� min�.

��Dosta�em wsp�rz�dne Terminusa i paru innych miejsc, kt�rych po�o�enie zosta�o okre�lone wzgl�dem Comporellona. Je�li wprowadz� je do komputera, zrekonstruuje on zasady, przy kt�rych zastosowaniu wsp�rz�dne Terminusa i tych innych miejsc poprawnie okre�laj� ich rzeczywiste po�o�enie. Na razie pr�buj� u�o�y� sobie to wszystko w g�owie, �eby odpowiednio zaprogramowa� komputer. Kiedy b�dziemy ju� znali zasady ustalania wsp�rz�dnych, to by� mo�e te liczby odnosz�ce si� do po�o�enia Zakazanych �wiat�w nabior� dla nas znaczenia.

��Tylko by� mo�e? � spyta�a Bliss.

��Obawiam si�, �e tak � odpar� Trevize. � W ko�cu te wsp�rz�dne s� do�� stare. Przypuszczalnie zosta�y obliczone na Comporellonie, ale nie jest to pewne. A mo�e zosta�y obliczone wed�ug innych zasad?

��To co wtedy?

��To wtedy mieliby�my zupe�nie bezwarto�ciowe dane. Ale musimy si� o tym przekona�.

Jego palce szybko biega�y po lekko l�ni�cych klawiszach komputera, wprowadzaj�c odpowiednie informacje. Kiedy sko�czy�, po�o�y� d�onie na wg��bieniach w pulpicie. Czeka�. Tymczasem komputer zrekonstruowa� zasady przekazanych mu wsp�rz�dnych okre�laj�cych po�o�enie znanych Trevizemu miejsc, a potem, po kr�tkiej przerwie, zinterpretowa� � zgodnie z tymi zasadami � liczby okre�laj�ce wsp�rz�dne najbli�szego z Zakazanych �wiat�w i w ko�cu zlokalizowa� ten �wiat na mapie Galaktyki znajduj�cej si� w jego pami�ci.

Na ekranie pojawi� si� obraz usianej gwiazdami przestrzeni. Potem obraz przekr�ci� si� szybko, dostosowuj�c si� do ich pozycji. Kiedy znieruchomia�, komputer zacz�� go powi�ksza�. Za ramami ekranu znika�y gwiazdy, ale oko nie mog�o nad��y� za ich ruchem, tak by� szybki. Migotanie uciekaj�cych z pola widzenia gwiazd zlewa�o si�, tworz�c roziskrzon� mgie�k�. W ko�cu na ekranie pozosta� tylko fragment przestrzeni o wymiarach jedna dziesi�ta na jedn� dziesi�t� parseka (pokazywa� to wska�nik umieszczony pod ekranem). Obraz nie zmieni� si� ju�. Tylko p� tuzina �wietlistych punkt�w rozja�nia�o ciemno�� ekranu.

��Kt�ry z nich jest tym Zakazanym �wiatem? � spyta� cicho Pelorat.

���aden � odpar� Trevize. � Cztery z nich to czerwone kar�y, jeden � gwiazda zmieniaj�ca si� w kar�a i jeden bia�y karze�. �adnego z nich nie mo�e obiega� zamieszkany �wiat.

��A na jakiej podstawie twierdzisz, �e to czerwone kar�y, skoro tylko tyle widzisz?

��To, co tu widzimy, to nie s� prawdziwe gwiazdy � rzek� Trevize. � Ogl�damy fragment mapy Galaktyki znajduj�cej si� w pami�ci komputera. Ka�da gwiazda jest oznaczona. Nie widzicie tego i ja te� nie mog� tego zobaczy�, ale dop�ki mam kontakt z komputerem, otrzymuj� znaczn� ilo�� danych dotycz�cych ka�dej gwiazdy, na kt�rej skoncentruj� uwag�.

��A wi�c te wsp�rz�dne s� bezwarto�ciowe powiedzia� z �alem Pelorat.

Trevize spojrza� na niego.

��Nie, Janov. Jeszcze nie sko�czy�em. Pozostaje jeszcze problem czasu. Wsp�rz�dne Zakazanych �wiat�w pochodz� sprzed dwudziestu tysi�cy lat. W tamtym czasie te �wiaty i Comporellon kr��y�y wok� �rodka Galaktyki. By� mo�e poruszaj� si� one z r�n� szybko�ci� i po orbitach o r�nym odchyleniu i w r�nym stopniu ekscentrycznych. Dlatego wraz z up�ywem czasu Comporellon i ten Zakazany �wiat, kt�ry pr�bujemy teraz znale��, mog�y si� od siebie oddali� albo zbli�y� si� do siebie. W ci�gu tych dwudziestu tysi�cy lat ten Zakazany �wiat m�g� si� przesun�� o p� do pi�ciu parsek�w od miejsca, w kt�rym si� pocz�tkowo znajdowa�. Na pewno nie mo�e si� znajdowa� w tym kwadracie, bo jego bok ma zaledwie jedn� dziesi�t� parseka.

��Co wobec tego zrobimy?

��Polecimy komputerowi, �eby przesun�� Galaktyk� o dwadzie�cia tysi�cy lat wstecz wzgl�dem Comporellona.

��On mo�e to zrobi�? � spyta�a Bliss z pewnym l�kiem.

��No, nie sam� Galaktyk�, ale jej obraz w swojej pami�ci.

��B�dziemy widzieli jakie� zmiany na ekranie? � spyta�a Bliss.

��Zobaczysz � odpar� Trevize.

Gwiazdy bardzo powoli przesun�y si�. Z lewej strony pojawi�a si� nowa, niewidoczna przedtem, gwiazda. Pelorat wskaza� na ni� palcem i zawo�a� z przej�ciem:

��Tam! Tam!

��Przykro mi, Janov � powiedzia� Trevize ale to te� czerwony karze�. S� bardzo pospolite. Przynajmniej trzy czwarte wszystkich gwiazd w Galaktyce to czerwone kar�y.

Obraz przesta� si� przesuwa�.

��No i co? � spyta�a Bliss.

��To w�a�nie to � rzek� Trevize. � Tak wygl�da�a ta cz�� Galaktyki dwadzie�cia tysi�cy lat temu. W samym �rodku ekranu jest punkt, w kt�rym powinien si� znajdowa� ten Zakazany �wiat, je�li porusza� si� przez ca�y czas z t� sam� mniej wi�cej, przeci�tn� pr�dko�ci�.

��Powinien si� znajdowa�, ale si� nie znajduje � powiedzia�a uszczypliwie Bliss.

��Faktycznie � przyzna� Trevize ze stoickim niemal spokojem.

��Oj, to bardzo niedobrze, Golan � westchn�� Pelorat.

��Zaczekaj, nie rozpaczaj. Nie spodziewa�em si� ujrze� tam tej gwiazdy.

��Nie spodziewa�e� si�? � spyta� Pelorat ze zdumieniem.

��Nie. Przecie� powiedzia�em wam, �e to nie jest Galaktyka, tylko jej komputerowa mapa. Je�li nie ma na niej jakiej� gwiazdy, to oczywiste, �e nie mo�emy jej zobaczy�. Je�li planeta, kt�rej szukamy, nazywa si� Zakazany �wiat i nosi t� nazw� od dwudziestu tysi�cy lat, to jest prawdopodobne, �e nie ma jej na mapie. I faktycznie nie ma, bo jej nie widzimy.

��Mo�e nie widzimy jej dlatego, �e w og�le nie istnieje � powiedzia�a Bliss. � Mo�e ta comporellio�ska legenda nie ma nic wsp�lnego z rzeczywisto�ci�, a mo�e wsp�rz�dne s� niedobre.

��Masz racj�. Niemniej teraz, kiedy komputer znalaz� miejsce, w kt�rym ta planeta powinna si� by�a znajdowa� dwadzie�cia tysi�cy lat temu, mo�na obliczy� wsp�rz�dne, kt�re okre�laj� jej obecne po�o�enie. Pos�uguj�c si� wsp�rz�dnymi z poprawk� czasow�, kt�r� mog�em wnie�� tylko w oparciu o map� gwiezdn�, mo�emy teraz spr�bowa� znale�� nasz� planet� nie na mapie, ale w Galaktyce.

��Ale za�o�y�e�, �e ten Zakazany �wiat porusza� si� z pewn� przeci�tn� pr�dko�ci� � powiedzia�a Bliss. � A je�li ta pr�dko�� by�a inna? W takiej sytuacji te wsp�rz�dne b�d� nieprawdziwe.

��Owszem, ale opieraj�c si� na pewnej przeci�tnej pr�dko�ci, otrzymali�my wsp�rz�dne, kt�re na pewno s� bli�sze faktycznym wsp�rz�dnym ni� te bez poprawki czasowej.

��Masz tylko tak� nadziej� � powiedzia�a Bliss z pow�tpiewaniem.

��W�a�nie � rzek� Trevize. � Mam tak� nadziej� A teraz popatrzmy na rzeczywisty obraz Galaktyki.

Bliss i Pelorat wpatrywali si� z napi�ciem w ekran, podczas gdy Trevize (by� mo�e po to, aby zmniejszy� swoje w�asne napi�cie i odwlec chwil� rozpocz�cia) m�wi� spokojnie, jak gdyby prowadzi� wyk�ad:

��Obserwowa� rzeczywist� Galaktyk� jest o wiele trudniej. Mapa komputerowa jest tworem sztucznym, z kt�rego mo�na wyeliminowa� rzeczy nieistotne, ale istniej�ce w rzeczywisto�ci. Je�li obraz przes�ania mi jaka� mg�awica, to mog� j� usun��. Je�li nie odpowiada mi k�t widzenia, to mog� go zmieni�. I tak dalej. Natomiast prawdziw� Galaktyk� musz� przyjmowa� tak�, jaka jest i je�li chc� co� zmieni� w obrazie, to musz� si� dos�ownie, fizycznie przenie�� w przestrzeni, co oczywi�cie zabiera o wiele wi�cej czasu ni� inne ustawienie mapy.

Kiedy to m�wi�, ekran ukaza� chmur� gwiazd. By�o ich tak wiele, �e przypomina�y l�ni�c� g�r� pudru.

��To cz�� Drogi Mlecznej, widziana pod du�ym k�tem. Chc�, oczywi�cie, zobaczy� to, co jest na pierwszym planie. Je�li powi�ksz� pierwszy plan, to, w por�wnaniu z nim, zniknie to, co jest w tyle. Miejsce, kt�re okre�laj� wsp�rz�dne, znajduje si� do�� blisko Comporellona, tak �e powinno mi si� uda� uzyska� powi�kszenie tej cz�ci odpowiadaj�ce obrazowi, kt�ry nam ukaza�a mapa. Teraz, je�li zdo�am przez odpowiedni czas utrzyma� nerwy na wodzy, przeka�� komputerowi konieczne polecenie. Start!

Chmura gwiazd powi�kszy�a si�, a wi�c pozornie zbli�y�a, tak szybko, �e tysi�ce gwiazd pomkn�y na boki, a patrz�cy doznali wra�enia, �e lec� w stron� ekranu i ca�a tr�jka instynktownie odsun�a si�, chc�c unikn�� z nimi zderzenia.

Pojawi� si� poprzedni obraz, ju� nie tak ciemny jak na mapie, ale p� tuzina gwiazd znajdowa�o si� na starych miejscach. Blisko �rodka wida� jednak by�o inn� gwiazd�, �wiec�c� o wiele ja�niej ni� pozosta�e.

��Jest � szepn�� z podziwem Pelorat.

��Mo�e. Polec� komputerowi przeanalizowa� jej spectrum. � Nast�pi�a d�u�sza przerwa, po czym Trevize powiedzia�: � Klasa spektralna G-4, co znaczy, �e jest nieco mniejsza i ciemniejsza ni� s�o�ce Terminusa, ale ja�niejsza od s�o�ca Comporellona. Na komputerowej mapie Galaktyki nie powinno brakowa� �adnej gwiazdy klasy G. A poniewa� tej akurat brakuje, to fakt ten przemawia za tym, �e mo�e to by� s�o�ce, wok� kt�rego kr��y nasz Zakazany �wiat.

��Czy istnieje mo�liwo��, �e wok� tej gwiazdy nie kr��y �adna planeta nadaj�ca si� do zamieszkania? � spyta�a Bliss.

��My�l�, �e tak. W takim przypadku spr�bujemy odnale�� pozosta�e dwa Zakazane �wiaty.

��A je�li i one oka�� si� fa�szywym alarmem? � To spr�bujemy czego innego.

��Na przyk�ad czego?

��Sam chcia�bym to wiedzie� � odpar� ponuro Trevize.

��Golan nic b�dzie ci przeszkadza�o, je�li b�d� si� przygl�da�? � spyta� Pelorat.

��Nie, Janov, mo�esz si� przygl�da� � odpar� Trevize.

��A je�li b�d� si� chcia� o co� zapyta�?

��Wal �mia�o.

��Co teraz robisz?

Trevize oderwa� wzrok od ekranu.

��Musz� zmierzy� na ekranie odleg�o�� ka�dej gwiazdy, kt�ra zdaje si� le�e� niedaleko od Zakazanego �wiata, aby obliczy�, w jakiej odleg�o�ci od niego faktycznie si� znajduje. Musz� si� dowiedzie�, jak silne s� pola grawitacyjne tych gwiazd, a do tego potrzebne mi s� ich masy i odleg�o�� od tego �wiata. Nie znaj�c mocy tych p�l, nie mo�na mie� pewno�ci, �e skok odb�dzie si� bez zak��ce�.

��A jak to obliczysz?

��Wsp�rz�dne ka�dej z tych gwiazd znajduj� si� w banku danych komputera. Mo�na je przekszta�ci� zgodnie z zasadami systemu comporello�skiego. Te z kolei mo�na nieco skorygowa�, bior�c pod uwag� pozycj� �Odleg�ej Gwiazdy� wzgl�dem s�o�ca Comporellona. W ten spos�b otrzymam odleg�o��, w jakiej znajduje si� ka�da z tych gwiazd. Na ekranie te czerwone kar�y zdaj� si� by� zupe�nie blisko Zakazanego �wiata, ale w rzeczywisto�ci niekt�re mog� le�e� znacznie dalej, a niekt�re znacznie bli�ej. Musimy ustali� ich po�o�enie w przestrzeni tr�jwymiarowej, rozumiesz.

Pelorat skin�� g�ow� i powiedzia�:

��A masz ju� wsp�rz�dne Zakazanego �wiata�

��Tak, ale to nic wystarczy. Potrzebne mi s� odleg�o�ci pozosta�ych gwiazd w granicach mniej wi�cej jednego procentu. Napi�cie ich p�l grawitacyjnych w s�siedztwie Zakazanego �wiata jest tak niewielkie, �e ma�y b��d nie robi r�nicy. Natomiast s�o�ce, wok� kt�rego kr��y, czy mo�e kr��y� Zakazany �wiat, ma niezwykle intensywne pole grawitacyjne w okolicach tej planety, wi�c jego odleg�o�� musz� zmierzy� jaki� tysi�c razy dok�adniej ni� odleg�o�� pozosta�ych gwiazd. Same wsp�rz�dne nie wystarcz�.

��Co wobec tego zrobisz?

��W�a�nie mierz� odleg�o�� Zakazanego �wiata, a raczej jego gwiazdy, od trzech s�siednich gwiazd, kt�re �wiec� tak niewyra�nie, �e trzeba je znacznie powi�kszy�, aby je zobaczy�. Przypuszczalnie wszystkie trzy znajduj� si� bardzo daleko od Zakazanego �wiata. Mo�emy wi�c ustawi� ekran tak, aby jedna z nich by�a w jego �rodku, i skoczy� o jedn� dziesi�t� parseka w kierunku prowadz�cym pod k�tem prostym do linii ��cz�cej j� z Zakazanym �wiatem. Mo�emy to zrobi� bez obawy, nawet nie znaj�c odleg�o�ci tych stosunkowo daleko le��cych gwiazd.

Gwiazda b�d�ca dla nas punktem odniesienia b�dzie po skoku nadal widoczna po�rodku ekranu. Pozosta�e dwie s�abo �wiec�ce gwiazdy, je�li s� faktycznie bardzo daleko, r�wnie� nie zmieni� w dostrzegalny spos�b swojej pozycji. Natomiast Zakazany �wiat jest na tyle blisko, �e przesunie si� po paralaksie. Z wielko�ci tego przesuni�cia b�dziemy mogli oszacowa�, w jakiej jest odleg�o�ci. Je�li b�d� chcia� si� dodatkowo upewni� i sprawdzi� wynik, to wybior� trzy inne gwiazdy i powt�rz� ten numer.

��Ile czasu zajmie to wszystko?

��Niewiele. Ca�� ci�k� prac� wykonuje komputer. Ja tylko m�wi� mu, co ma zrobi�. To, �e w og�le zabiera nam to czas, bierze si� st�d, �e musz� potem sam przestudiowa� wyniki, aby upewni� si�, �e wygl�daj� jak trzeba i �e nie pope�ni�em b��du w poleceniach, kt�re wyda�em komputerowi.

��To naprawd� zdumiewaj�ce � powiedzia� Pelorat. � Pomy�l tylko, ile komputer robi za nas.

��My�l� o tym ca�y czas.

��Co by� zrobi� bez niego?

��A co bym zrobi� bez statku o nap�dzie grawitacyjnym? Albo bez przeszkolenia astronautycznego? Albo bez dwudziestu tysi�cy lat nieprzerwanego rozwoju techniki lot�w w nadprzestrzeni? Faktem jest, �e jestem tu teraz. Spr�buj sobie wyobrazi�, co b�dzie za nast�pne dwadzie�cia tysi�cy lat. Za��my, �e �yliby�my w�a�nie wtedy. Za jakie cuda techniki byliby�my wtedy wdzi�czni naszym przodkom i wsp�czesnym? A mo�e za dwadzie�cia tysi�cy lat ludzko�� nie b�dzie ju� istnia�a?

��Co to, to nie � �achn�� si� Pelorat. � Na pewno b�dzie istnia�a. Nawet je�li nie staniemy si� cz�ci� Galaxii, to b�dziemy nadal mieli psychohistori�, kt�ra b�dzie nam wytycza�a drog�.

Trevize obr�ci� si� w fotelu, zdejmuj�c r�ce z pulpitu komputera.

��Niech zmierzy te odleg�o�ci � powiedzia� � i sprawdzi obliczenia, nawet wielokrotnie. Nie ma po�piechu. � Spojrza� kpi�co na Pelorata. � Psychohistoria! Wiesz, Janov, ten temat pojawi� si� dwa razy, kiedy byli�my na Comporellonie, i za ka�dym razem wiara w psychohistori� zosta�a nazwana przes�dem. Raz przeze mnie, a drugi raz przez Deniadora. No bo w ko�cu czy mo�na j� okre�li� inaczej ni� jako przes�d �ywiony przez mieszka�c�w Fundacji? Czy mamy na jej poparcie jakie� dowody, jakie� argumenty? No, sam powiedz, Janov. Ty si� na tym powiniene� zna� lepiej ni� ja.

��Dlaczego uwa�asz, �e nie ma na to �adnych dowod�w? � spyta� Pelorat. � W Krypcie Czasu wielokrotnie ukazywa� si� hologram Hariego Seldona, kt�ry przedstawia� wypadki tak, jak rzeczywi�cie wygl�da�y. Nie m�g�by za swego �ycia wiedzie�, jakie zajd� wydarzenia, gdyby nie przewidzia� ich za pomoc� psychohistorii.

Trevize pokiwa� g�ow�.

��To brzmi przekonuj�co. Pomyli� si�, je�li chodzi o czasy Mu�a, ale i tak brzmi to przekonuj�co. Niemniej za bardzo przypomina to magi�. Ka�dy kuglarz zna jakie� sztuczki.

��Ale �aden kuglarz nie potrafi przewidzie�, co si� stanie za kilkaset lat.

���aden kuglarz nie potrafi�by naprawd� zrobi� t�go, co udaje, �e robi.

��Daj spok�j, Golan. Nie mog� sobie wyobrazi� �adnej sztuczki, za pomoc� kt�rej m�g�bym przewidzie�, co b�dzie za kilkaset lat.

��Tak jak nie mo�esz sobie wyobrazi� sztuczki, za pomoc� kt�rej magik mo�e odczyta�, co zosta�o zapisane na tabliczce umieszczonej w bezza�ogowej stacji orbitalnej. A ja widzia�em taki pokaz. Nigdy nie przysz�o ci do g�owy, �e Krypta Czasu, razem z hologramem Hariego Seldona, mo�e by� sztuczk� wymy�lon� przez rz�d?

Pelorat zrobi� min�, jakby ten pomys� dotkn�� go do �ywego.

��Nie zrobiliby czego� takiego � powiedzia�.

Trevize prychn�� szyderczo.

��A zreszt� zostaliby na tym przy�apani, gdyby spr�bowali to zrobi� � rzek� Pelorat.

��Wcale nie jestem tego taki pewien. Ale nie o to chodzi. Problem w tym, �e nie mamy poj�cia, jak dzia�a psychohistoria.

��Ja nie mam poj�cia, jak dzia�a komputer, ale to nie zmienia faktu, �e on dzia�a.

��Dlatego, �e s� tacy, co wiedz�, jak dzia�a. A co by by�o, gdyby nikt nie wiedzia�, jak dzia�a? W takiej sytuacji byliby�my zupe�nie bezradni, gdyby z jakiego� powodu przesta� dzia�a�. A gdyby psychohistoria nagle przesta�a dzia�a�

��Druga Fundacja zna zasady dzia�ania psychohistorii.

��A sk�d to wiesz, Janov?

��Tak si� m�wi.

��M�wi� mo�na wszystko� O, mamy ju� odleg�o�� do gwiazdy Zakazanego �wiata. Mam nadziej�, �e komputer obliczy� j� bardzo dok�adnie. Przeanalizujemy te liczby.

Patrzy� na nie przez d�u�szy czas, poruszaj�c od czasu do czasu bezg�o�nie ustami, jakby dokonywa� w my�li jakich� oblicze�. W ko�cu oderwa� od nich wzrok i spyta�:

��Co robi Bliss?

���pi � odpar� Pelorat, a potem doda� tonem usprawiedliwienia: � Ona potrzebuje snu, Golan. Pozostawanie cz�ci� Gai w takiej odleg�o�ci i utrzymywanie z ni� kontaktu przez nadprzestrze� jest dla niej bardzo wyczerpuj�ce.

��Tak my�l� � powiedzia� Trevize i odwr�ci� si� na powr�t do komputera. Po�o�y� d�onie na pulpicie i mrukn��: � Ka�� mu posuwa� si� ma�ymi skokami i po ka�dym skoku sprawdza� wyliczenia. � Potem cofn�� r�ce i powiedzia�: � Pyta�em powa�nie, Janov. Co wiesz o psychohistorii?

Pelorat mia� zaskoczon� min�.

��Nic. Bycie historykiem, kt�rym w pewnym sensie jestem, to co� zupe�nie innego ni� bycie psychohistorykiem� Oczywi�cie znam obie podstawowe zasady, na kt�rych opiera si� psychohistoria, ale ka�dy je zna.

��Nawet ja. Pierwsza zasada g�osi, �e populacja b�d�ca obiektem zainteresowania psychohistorii musi by� odpowiednio du�a, aby wyliczenia statystyczne by�y prawomocne. Ale co to znaczy �odpowiednio du�a�? Jak du�a?

��Wed�ug ostatnich szacunk�w � rzek� Pelorat � w Galaktyce �yje oko�o dziesi�ciu trylion�w ludzi, a s� to prawdopodobnie szacunki zani�one. Na pewno jest to odpowiednio du�a liczba.

��Sk�d wiesz?

��St�d, �e psychohistoria dzia�a, Golan. Cho�by� u�ywa� nie wiem jakich sofizmat�w, to faktem jest, �e dzia�a.

��Natomiast druga zasada � powiedzia� Trevize � g�osi, �e ludzie nie mog� wiedzie�, �e podlegaj� dzia�aniu psychohistorii, gdy� wiedza ta zniekszta�ci�aby ich reakcje� Ale s�k w tym, �e wiedz�.

��Tylko o tym, �e psychohistoria w og�le istnieje, stary. To nie ma znaczenia. Druga zasada m�wi, �e ludzie nie mog� wiedzie� o tym, co przewiduje psychohistoria i faktycznie nic o tym nie wiedz�� z wyj�tkiem Drugiej Fundacji, kt�ra � jak si� uwa�a � zna te przewidywania, ale Druga Fundacja to szczeg�lny przypadek.

��I ca�a psychohistoria zosta�a zbudowana na tych dw�ch zasadach? Trudno w to uwierzy�.

��Nie tylko na tych dw�ch zasadach � zaoponowa� Pelorat. � Opr�cz tego jest jeszcze wy�sza matematyka i skomplikowane metody statystyczne. Opowie�� g�osi � je�li chcesz pos�ucha� tego, co zachowa�a tradycja � �e Hari Seldon stworzy� psychohistori� opieraj�c si� na kinetycznej teorii gaz�w. Atomy czy cz�steczki gazu poruszaj� si� bez�adnie, tak �e nie znamy ani po�o�enia, ani pr�dko�ci pojedynczej cz�steczki. Mimo to, pos�uguj�c si� statystyk�, mo�emy bardzo precyzyjnie sformu�owa� prawa rz�dz�ce zachowaniem wszystkich cz�steczek. Ot� Seldon chcia� odkry� podobne prawa rz�dz�ce zachowaniem ludzkich spo�eczno�ci, cho�by nawet te prawa nie stosowa�y si� do zachowa� poszczeg�lnych jednostek.

��Mo�liwe, ale ludzie to nie atomy.

��To prawda � odpar� Pelorat. � Jednostka ludzka obdarzona jest �wiadomo�ci� i jej zachowanie jest tak skomplikowane, �e wydaje si�, i� posiada ona woln� wol�. Jak Seldon sobie z tym poradzi�, nie mam najmniejszego poj�cia i jestem pewien, �e nawet gdyby znalaz� si� kto�, kto to wie, i pr�bowa� mi wyja�ni�, to i tak bym nie zrozumia�. Ale jest faktem, �e Seldon sobie z tym poradzi�.

��I to wszystko zale�y od tego, czy spo�ecze�stwo b�d�ce przedmiotem tych zabieg�w jest wystarczaj�co liczne i nic o nich nie wie. Nie wydaje ci si�, �e jest to zbyt krucha podstawa, aby zbudowa� na niej pot�ny gmach formu� matematycznych? Je�li te dwa podstawowe wymogi nie zostan� dok�adnie spe�nione, to ca�a budowla runie.

��Ale skoro Plan nie run���

��Albo je�li te wymogi nie s� nawet fa�szywe ani nieodpowiednie, ale po prostu s�absze ni� powinny by�, to psychohistoria mo�e nawet w�a�ciwie funkcjonowa� przez kilkaset lat, a potem, w przypadku jakiego� szczeg�lnego kryzysu, run�� tak jak to mia�o miejsce, cho� na kr�tko, w czasach Mu�a� A mo�e jest jeszcze jaki� trzeci wym�g?

��Jaki trzeci wym�g? � spyta� Pelorat, marszcz�c czo�o.

��Nie wiem � odpar� Trevize. � Argument mo�e wygl�da� elegancko i wydawa� si� zupe�nie logiczny, a mimo to opiera� si� na jakich� cichych za�o�eniach. Mo�e ten trzeci wym�g jest za�o�eniem tak oczywistym, �e nikt nawet nie my�li o jego wyra�nym sformu�owaniu.

��Za�o�enie, kt�re jest tak oczywiste, jest zwykle wystarczaj�co prawdziwe. Inaczej nie by�oby tak oczywiste.

Trevize prychn��:

��Janov, gdyby� zna� histori� nauki tak dobrze, jak histori� tradycyjn�, to wiedzia�by�, jak b��dne jest takie stanowisko� Ale widz�, �e jeste�my ju� w s�siedztwie s�o�ca, wok� kt�rego kr��y Zakazany �wiat.

Faktycznie, po�rodku ekranu widnia�a jasna gwiazda � tak jasna, �e ekran automatycznie ukaza� jej �wiat�o przez filtr, a i tak by�o ono wystarczaj�co silne, aby w jego blasku znikn�y pozosta�e gwiazdy.

Na pok�adzie �Odleg�ej Gwiazdy� urz�dzenia s�u��ce do utrzymania higieny osobistej by�y do�� skromne, a zu�ycie wody utrzymywano na minimalnym poziomie, aby nie przeci��a� aparatury uzdatniaj�cej. Trevize wyra�nie zaznaczy� to Bliss i Peloratowi.

Mimo to Bliss stale wygl�da�a �wie�o, jej d�ugie czarne w�osy l�ni�y, a paznokcie b�yszcza�y.

Wesz�a do sterowni, m�wi�c:

��A, tu jeste�cie!

Trevize podni�s� g�ow� i powiedzia�:

��Nie ma w tym nic zdumiewaj�cego. Trudno sobie wyobrazi�, �eby�my opu�cili statek, a wystarczy�yby p�minutowe poszukiwania, �eby nas tu znale��, nawet gdyby� nie mog�a odkry� naszej obecno�ci swoim sz�stym zmys�em.

��Dobrze wiesz � odpar�a Bliss � �e by�a to tylko forma powitania i �e nie nale�y tego rozumie� dos�ownie. Gdzie jeste�my?� Tylko mi nie odpowiadaj, �e w sterowni.

��Jeste�my, kochanie � odpar� Pelorat, wyci�gaj�c do niej r�k� � na skraju systemu planetarnego, do kt�rego nale�y najbli�szy z tych trzech Zakazanych �wiat�w.

Podesz�a do niego i stan�a obok, k�ad�c mu r�k� na ramieniu. Pelorat obj�� j� w pasie.

��Nie jest taki zakazany � powiedzia�a. � Nic nas dot�d nie zatrzyma�o.

��Jest zakazany � rzek� na to Trevize � tylko dlatego, �e Comporellon i inne �wiaty za�o�one przez drug� fal� osadnik�w samorzutnie uzna�y �wiaty za�o�one przez osadnik�w pierwszej fali, Przestrze�c�w, za zakazane. Je�li my nie czujemy si� zwi�zani tym zakazem, to co nas mo�e zatrzyma�?

��Tak�e Przestrze�cy, je�li jeszcze jacy� �yj�, mogli samorzutnie uzna� �wiaty osadnik�w drugiej fali za zakazane. To, �e nas nic nie powstrzymuje przed wtargni�ciem do nich, nie znaczy, �e oni nie b�d� mieli nic przeciwko temu.

��Tak � odpar� Trevize. � Je�li istniej�. Na razie nie wiemy nawet, czy istnieje jaka� planeta, na kt�rej mogliby �y�. Na razie widzimy tylko zwyk�e olbrzymy gazowe. Dwa, i to nieszczeg�lnie du�e.

��Ale to nie znaczy, �e �wiaty Przestrze�c�w nie istniej� � wtr�ci� szybko Pelorat. � Ka�dy nadaj�cy si� do zamieszkania �wiat znajduje si� du�o bli�ej s�o�ca, jest du�o mniejszy i, w blasku swego s�o�ca, trudny do wykrycia z takiej odleg�o�ci. B�dziemy musieli zrobi� mikroskok w �rodek tego uk�adu, �eby m�c wykry� ten �wiat. � By� wyra�nie dumny, �e m�wi jak do�wiadczony kosmonauta.

��W takim razie � spyta�a Bliss � dlaczego nie lecimy tam?

��Jeszcze nie teraz � odpar� Trevize. � Da�em komputerowi polecenie, �eby sprawdzi� w granicach swych mo�liwo�ci, czy nie ma tu jakich� �lad�w sztucznych konstrukcji. B�dziemy lecieli do �rodka uk�adu etapami � je�li b�dzie trzeba, to rozbijemy ten lot nawet na tuzin etap�w � sprawdzaj�c dok�adnie otoczenie po przebyciu ka�dego odcinka. Nie chc� wpa�� w pu�apk�, jak wtedy, kiedy zbli�yli�my si� do Gai. Pami�tasz, Janov?

��W takie pu�apki m�g�bym wpada� codziennie. Dzi�ki tej, kt�r� zastawi�a Gaja, mam Bliss � powiedzia� Pelorat i spojrza� na ni� z mi�o�ci�.

��Masz nadziej�, �e co dzie� spotkasz now� Blis�? � za�mia� si� Trevize.

Pelorat �achn�� si�, wyra�nie ura�ony, a Bliss powiedzia�a z lekk� irytacj�:

��Ale mo�esz, stary � czy jak tam ci� nazywa Pel � lecie� nieco szybciej. Dop�ki jestem z tob�, nie grozi ci, �e wpadniesz w pu�apk�.

��Taka jest pot�ga Gai?

��W wykrywaniu innych umys��w? Oczywi�cie.

��Jeste� pewna, Bliss, �e masz dosy� si�y? Zdaje si�, �e musisz troch� pospa�, �eby odzyska� si�y, kt�re poch�ania podtrzymywanie kontaktu z Gaj�. Na ile mog� polega� na twych, ograniczonych, zdaje si�, w takiej odleg�o�ci od Gai, zdolno�ciach?

Bliss zarumieni�a si�.

��Ten kontakt jest wystarczaj�co silny.

��Nie obra�aj si� � rzek� Trevize. � Po prostu pytam� Nie uwa�asz, �e jest to minus bycia Gaj�? Ja nie jestem Gaj�. Jestem niezale�n�, samodzieln� i pe�n� jednostk�. To znaczy, �e mog� odlecie� tak daleko, jak chc� od swojego �wiata i od swoich ziomk�w i pozosta� sob�, Golanem Trevize. W ka�dej odleg�o�ci od nich zachowuj� swoje zdolno�ci i umiej�tno�ci w ca�ej pe�ni. Gdybym znalaz� si� sam w przestrzeni, wiele parsek�w od najbli�szego cz�owieka, i gdybym z jakiego� powodu nie m�g� w �aden spos�b z nikim si� skontaktowa� ani nawet zobaczy� cho�by jednej gwiazdy na niebie, to i tak by�bym i pozosta�bym Golanem Trevize. By� mo�e nie zdo�a�bym przetrwa� i musia�bym umrze�, ale umar�bym jako Golan Trevize.

��B�d�c sam w przestrzeni, z dala od innych, nie m�g�by� przywo�a� na pomoc swoich towarzyszy, nie m�g�by� liczy� na ich umiej�tno�ci i wiedz�. Jako samotna, odizolowana od innych jednostka by�by� o wiele s�abszy ni� gdyby� by� elementem zintegrowanego spo�ecze�stwa. Wiesz o tym � powiedzia�a Bliss.

��Niemniej jednak by�aby to s�abo�� innego rodzaju ni� twoja � odpar� Trevize. � Wi� mi�dzy tob� i Gaj� jest o wiele silniejsza ni� mi�dzy mn� a moim spo�ecze�stwem. Ta wi� utrzymuje si� w nadprzestrzeni i potrzeba dla jej podtrzymania energii, w wyniku czego ledwie dyszysz, psychicznie i umys�owo, i czujesz si� o wiele s�absza ni� ja z dala od spo�ecze�stwa, do kt�rego nale��.

Twarz Bliss st�a�a i przez chwil� Bliss nie wygl�da�a m�odo, a raczej wydawa�a si� wieczna, jakby by�a bardziej Gaj� ni� Bliss, jak gdyby samym wygl�dem chcia�a zada� k�am stwierdzeniu Trevizego.

��Nawet je�li jest tak, jak m�wisz, Golanie Trevize, kt�ry jeste�, by�e� i b�dziesz sob�, kt�ry by� mo�e nie b�dziesz niczym mniejszym, ale te� na pewno niczym wi�kszym, nawet je�li jest tak, to czy s�dzisz, �e mo�na mie� co� za nic? Czy nie lepiej jest by� istot� ciep�okrwist�, tak� jak ty, ni� zimnokrwistym stworzeniem, takim jak ryba czy co tam jeszcze?

����wie s� zimnokrwiste � wtr�ci� Pelorat. Na Terminusie ich nie ma, ale s� na pewnych planetach. Maj� skorupy, poruszaj� si� bardzo wolno, ale �yj� bardzo d�ugo.

��No dobrze, wi�c czy nie lepiej jest by� cz�owiekiem ni� ��wiem i porusza� si� raczej szybko ni� wolno? Czy nie lepiej podtrzymywa� czynno�ci poch�aniaj�ce wiele energii, mie� szybko napinaj�ce si� mi�nie, szybko reaguj�ce w��kna nerwowe, zdolny do intensywnego wysi�ku m�zg ni� pe�za� powoli, powoli odbiera� wra�enia zmys�owe i w znikomym stopniu u�wiadamia� sobie to, co nas otacza?

��Oczywi�cie, �e lepiej � powiedzia� Trevize ale co z tego?

��Co? Czy�by� nie wiedzia�, �e musisz p�aci� za to, �e jeste� istot� ciep�okrwist�? Aby podtrzyma� temperatur� swego cia�a na poziomie wy�szym od temperatury otoczenia, musisz wydawa� o wiele wi�cej energii ni� ��w. Musisz niemal bez przerwy je��, aby dostarcza� swemu organizmowi energii r�wnie szybko, jak j� traci. Umar�by� z braku po�ywienia o wiele szybciej ni� ��w. Ale czy chcia�by� �y� d�u�ej, za to wolniej, i by� ��wiem? Czy raczej p�aci� t� cen� i by� szybko poruszaj�c� si�, szybko odbieraj�c� wra�enia i my�l�c� istot�?

��Czy to w�a�ciwa analogia, Bliss?

��Nie, poniewa� sytuacja Gai jest o wiele lepsza. Kiedy jeste�my blisko ze sob�, nie wydatkujemy du�ych ilo�ci energii. To ma miejsce tylko wtedy, kiedy jaka� cz�� Gai znajduje si� w nadprzestrzennej odleg�o�ci od reszty� I pami�taj, �e to, za czym si� opowiedzia�e�, nie ma by� po prostu wi�ksz� Gaj�, wi�kszym jednym �wiatem. Opowiedzia�e� si� za Galaxi�, za wielkim zespo�em �wiat�w. W ka�dym miejscu Galaxii b�dziesz jej cz�ci�, b�dziesz otoczony innymi cz�ciami organizmu, kt�ry b�dzie obejmowa� ka�dy atom przestrzeni mi�dzygwiezdnej i czarn� dziur� w centrum. W�wczas trzeba b�dzie niewielkich ilo�ci energii, aby pozosta� ca�o�ci�. �adna cz�� nie b�dzie zbytnio odleg�a od innych. To za tym si� opowiedzia�e�. Czy mo�esz mie� jeszcze jakie� w�tpliwo�ci, �e podj��e� s�uszn� decyzj�?

Trevize pochyli� g�ow� i zamy�li� si�. Wreszcie wyprostowa� si� i powiedzia�:

��By� mo�e m�j wyb�r by� s�uszny, ale musz� mie� pewno��. To najwa�niejsza decyzja w dziejach ludzko�ci, wi�c nie wystarczy mi, �e mo�e jest s�uszna. Musz� wiedzie� na pewno, �e jest s�uszna.

��A czego ci jeszcze trzeba, �eby si� upewni�, po tym, co powiedzia�am?

��Nie wiem, ale znajd� to na Ziemi. � Powiedzia� to z absolutnym przekonaniem.

��Golan wida� ju� t� gwiazd� jako kr�g � powiedzia� Pelorat.

Komputer, zaj�ty swoimi sprawami i nie przejmuj�cy si� w najmniejszym stopniu nawet najbardziej �yw� dyskusj� prowadzon� obok niego, zbli�a� si� etapami do gwiazdy i dotar� w ko�cu na odleg�o��, na kt�r� nastawi� go Trevize.

W dalszym ci�gu byli do�� daleko od poziomu planetarnego, wi�c ekran podzieli� si� na trzy cz�ci, �eby mogli ujrze� trzy ma�e planety znajduj�ce si� w �rodkowej cz�ci uk�adu.

Najbardziej oddalona od nich mia�a temperatur� powierzchni, w kt�rej woda mog�a wyst�powa� w stanie ciek�ym, i atmosfer� tlenow�. Trevize poczeka�, a� komputer obliczy jej orbit�. Ju� pierwsze, przybli�one obliczenia wypad�y zadowalaj�co, ale Trevize poleci� komputerowi, aby prowadzi� je dalej, gdy� im d�u�ej trwa�a obserwacja ruchu planety, tym dok�adniej mo�na by�o obliczy� elementy jej ruchu orbitalnego.

��W polu widzenia mamy planet� nadaj�c� si� do zamieszkania � powiedzia� cicho Trevize. Jest bardzo prawdopodobne, �e panuj� tam odpowiednie warunki do tego.

��Ach! � Pelorat mia� tak zachwycon� min�, jak pozwala�a na to jego nieruchoma z natury twarz.

��Obawiam si� jednak � doda� Trevize � �e nie ma ona ogromnego satelity. Zreszt� na razie komputer nie odkry� tam �adnego satelity. A wi�c nie jest to Ziemia. W ka�dym razie ten widok nie zgadza si� z jej tradycyjnym opisem.

��Nie przejmuj si� tym, Golan � powiedzia� Pelorat. � Kiedy okaza�o si�, �e �aden z olbrzym�w gazowych nie jest otoczony niezwyk�ym pier�cieniem, nie liczy�em na to, �e znajdziemy tu Ziemi�.

��No dobrze � rzek� Trevize. � Teraz sprawdzimy, jakie istniej� tam formy �ycia. Poniewa� planeta ma atmosfer� tlenow�, mo�emy by� absolutnie pewni, �e istnieje na niej �ycie ro�linne, ale�

��Zwierz�ce te� � przerwa�a mu nagle Bliss. I to w du�ej ilo�ci.

��Co? � rzek� Trevize, zwracaj�c si� ku niej.

��Wyczuwam je. Z tej odleg�o�ci do�� s�abo, ale nie ma w�tpliwo�ci, �e ta planeta nie tylko nadaje si� do zamieszkania, ale jest zamieszkana.

�Odleg�a Gwiazda� kr��y�a po orbicie biegunowej wok� Zakazanego �wiata, w odleg�o�ci na tyle du�ej, �e jeden obieg trwa� nieco ponad sze�� dni. Wida� by�o, �e Trevizemu nie spieszy si� zej�� z orbity.

��Poniewa� planeta jest zamieszkana � wyja�nia� powody, dla kt�rych zwleka� z l�dowaniem � i poniewa�, wed�ug Deniadora, zamieszkiwali j� kiedy� ludzie, kt�rzy dysponowali wysoko rozwini�t� technik� i wywodzili si� z pierwszej fali osadnik�w, tak zwanych Przestrze�c�w, to mo�e nadal maj� wysoko rozwini�t� technik� i nie bardzo lubi� nas, potomk�w osadnik�w drugiej fali, kt�rzy ich zast�pili. Chcia�bym, �eby si� nam pokazali i �eby�my si� czego� o nich dowiedzieli, zanim zaryzykuj� l�dowanie.

��Mo�e nie wiedz�, �e tu jeste�my � powiedzia� Pelorat.

��My wiedzieliby�my, gdyby sytuacja by�a odwrotna. Musz� zatem za�o�y�, �e je�li istniej�, to b�d� pr�bowali si� z nami skontaktowa�. Mo�e nawet zechc� wylecie� nam naprzeciw i z�apa� nas.

��Ale je�li b�d� chcieli nas z�apa� i maj� wysoko rozwini�t� technik�, to mo�e si� nam nie uda�

��Nie wierz� w to � przerwa� mu Trevize. Post�p w technice niekoniecznie musi si� dokonywa� we wszystkich dziedzinach r�wnocze�nie. W pewnych dziedzinach mogli nas wyprzedzi�, ale jest oczywiste, �e nie dotyczy to podr�y mi�dzygwiezdnych. To nie oni, lecz my skolonizowali�my Galaktyk� i nie s�ysza�em, �eby w okresie istnienia Imperium opu�cili swoje �wiaty albo �eby w og�le zrobili co�, co �wiadczy�oby o ich istnieniu. A je�li nie rozwijali podr�y w przestrzeni, to w jaki spos�b mogliby dokona� jakiego� powa�niejszego post�pu w astronautyce? To z kolei �wiadczy, �e jest niemo�liwe, aby dysponowali czym� takim, jak statki o nap�dzie grawitacyjnym. Nie jeste�my uzbrojeni, ale nawet gdyby wys�ali przeciw nam statek wojenny, to i tak nas nie z�api�� Nie b�dziemy bezradni.

��Mo�e dokonali post�pu w mentalistyce. By� mo�e Mu� by� Przestrze�cem�

Trevize wzruszy� z irytacj� ramionami.

��Mu� nie m�g� pochodzi� z ka�dego miejsca. Gajanie twierdz�, �e by� Gajaninem, tyle �e nienormalnym. Uwa�a si� te�, �e by� przypadkowo powsta�ym gdzie� mutantem.

��Snuto r�wnie� domys�y � powiedzia� Pelorat � kt�rych oczywi�cie nie przyjmowano powa�nie, �e by� mechanizmem. Robotem, m�wi�c innymi s�owy, chocia� nie okre�lano go tym s�owem.

��Je�li jest tam co�, co mo�e by� gro�ne dla naszych umys��w, to unieszkodliwienie tego b�dzie zadaniem Bliss. Ona mo�e� A propos, �pi teraz?

���pi � odpar� Pelorat � ale poruszy�a si�, kiedy wychodzi�em z kabiny.

��Poruszy�a si�, tak? No, je�li si� co� zacznie dzia�, to b�dzie musia�a si� raz dwa przebudzi�. Zajmiesz si� tym, Janov.

��Tak, Golan � rzek� cicho Pelorat.

Trevize skierowa� uwag� na komputer.

��Niepokoi mnie tylko jedna rzecz � stacje graniczne. Normalnie s� one niezbitym �wiadectwem tego, �e planeta, wok� kt�rej s� rozmieszczone, jest zamieszkana przez ludzi dysponuj�cych do�� wysok� technik�. Ale te tutaj�

��Co� z nimi nie tak?

��Par� rzeczy. Przede wszystkim s� bardzo archaiczne. Mog� mie� wiele tysi�cy lat. Po drugie, nie wysy�aj� �adnego promieniowania, opr�cz termicznego.

��A co to jest?

��Promieniowanie termiczne jest wysy�ane przez ka�dy obiekt, kt�ry jest cieplejszy od otoczenia. To szerokie pasmo, uk�adaj�ce si� w pewien okre�lony wz�r, w zale�no�ci od temperatury danego obiektu. W�a�nie dlatego te stacje graniczne wysy�aj� takie promieniowanie. Je�li na tych stacjach znajduj� si� jakie� pracuj�ce urz�dzenia, to musi z nich przenika� w przestrze� promieniowanie nietermiczne, niestochastyczne. Skoro jednak nie stwierdzamy takiego promieniowania, to mo�emy przyj��, �e albo stacje te s� opuszczone, mo�e nawet od tysi�cy lat, albo � je�li s� na nich ludzie � dysponuj� odpowiedni�, zaawansowan� technik�, kt�ra uniemo�liwia przedostawanie si� tego promieniowania na zewn�trz.

��Mo�e ta planeta ma wysoko rozwini�t� cywilizacj� � powiedzia� Pelorat � a stacje s� opuszczone dlatego, �e jej mieszka�cy przestali si� po prostu martwi�, �e kto� tu mo�e przylecie�.

��Mo�e� A mo�e to po prostu jaka� pu�apka.

Wesz�a Bliss. Trevize, spostrzeg�szy j� k�tem oka, mrukn�� zrz�dliwie:

��Tak, tu jeste�my.

��Widz� � odpar�a Bliss � i wci�� na tej samej orbicie. Tyle potrafi� spostrzec.

��Golan jest ostro�ny, kochanie � pospieszy� z wyja�nieniem Pelorat. � Stacje graniczne wygl�daj� na opuszczone i nie wiemy, jak to rozumie�.

��Nie ma si� czym przejmowa� � powiedzia�a oboj�tnym tonem Bliss. � Na planecie, wok� kt�rej kr��ymy, nie ma �adnych dostrzegalnych znak�w istnienia stworze� inteligentnych.

Trevize obrzuci� j� zdumionym wzrokiem.

��O czym ty m�wisz? Powiedzia�a��

��Powiedzia�am, �e na tej planecie istnieje �ycie zwierz�ce, i jest tak faktycznie, ale gdzie jest powiedziane, �e �ycie zwierz�ce koniecznie implikuje istnienie istot inteligentnych?

��Dlaczego o tym nie powiedzia�a� od razu, jak tylko odkry�a� oznaki �ycia zwierz�cego?

��Dlatego, �e z tamtej odleg�o�ci nie mog�am tego stwierdzi�. Mog�am jedynie stwierdzi� ponad wszelk� w�tpliwo�� symptomy dzia�ania zwierz�cego uk�adu nerwowego, ale przy tak s�abym nat�eniu nie potrafi�abym odr�ni� motyla od cz�owieka.

��A teraz?

��Teraz jeste�my o wiele bli�ej. Pewnie my�leli�cie, �e �pi�, ale nie spa�am, a w ka�dym razie bardzo kr�tko. Ws�uchiwa�am si�, cho� to nieodpowiednie s�owo, ale nie wiem, jak inaczej wam to wyt�umaczy�, z nat�eniem w odg�osy planety, aby odkry� jaki� �lad proces�w umys�owych na tyle z�o�onych, by mog�y �wiadczy� o istnieniu tam istot inteligentnych.

��I nie ma �adnych?

��Przypuszczam � odpar�a Bliss teraz ju� ostro�niej � �e je�li nie wykry�am nic z tej odleg�o�ci, to nie mo�e tam �y� wi�cej jak par� tysi�cy ludzi. Je�li podejdziemy jeszcze bli�ej, to b�d� to mog�a okre�li� bardziej precyzyjnie.

��No c�, to zmienia posta� rzeczy � powiedzia� z pewnym zmieszaniem Trevize.

��Tak my�l� � powiedzia�a Bliss. Wygl�da�a na lekko �pi�c� i przez to sk�onn� do irytacji. � Mo�esz teraz da� spok�j z tym swoim analizowaniem promieniowania, wyci�ganiem wniosk�w i przypuszcze� i t� ca�� reszt�. Moje zmys�y dostarczaj� lepszych i pewniejszych informacji. Mo�e teraz zrozumiesz, co mam na my�li, m�wi�c, �e lepiej jest by� Gajaninem ni� izolem.

Trevize nie odpowiedzia� od razu. Wida� by�o, �e stara si� pohamowa� z�o��. Wreszcie powiedzia� z lodowat� uprzejmo�ci�:

��Jestem ci niezmiernie wdzi�czny za t� informacj�. Mimo to musisz wiedzie�, �e � u�ywaj�c analogii � perspektywa wyostrzenia mego w�chu nie by�aby dla mnie wystarczaj�cym motywem, �eby wyrzec si� cz�owiecze�stwa i sta� si� posokowcem.

Teraz, kiedy przeszli ju� przez warstw� chmur i lecieli wolno przez atmosfer�, mogli si� przyjrze� Zakazanemu �wiatu. Sprawia� dziwne wra�enie jakby by� nadgryziony przez mole.

Jak mo�na si� by�o spodziewa�, obszary wok� biegun�w pokryte by�y lodem, ale do�� ma�e. �a�cuchy g�rskie sk�ada�y si� z nagich ska�, w�r�d kt�rych tu i �wdzie wida� by�o lodowce, ale one te� nie by�y zbyt du�e. Wida� te� by�o niewielkie, rozrzucone po ca�ej powierzchni, obszary pustynne.

Ale mimo to planeta by�a zupe�nie �adna. Mia�a du�e kontynenty o bogatej linii brzegowej, obfituj�cej w d�ugie pla�e i liczne zatoki. L�dy pokrywa�y du�e po�acie las�w tropikalnych i umiarkowanych, otoczonych sawannami i ��kami, lecz wszystko to wygl�da�o z g�ry jak tkanina nadgryziona przez mole. By�o zupe�nie oczywiste, �e ca�y ten �wiat niszczeje. Po�r�d las�w �wieci�y go�e miejsca, a ca�e partie ��k by�y zrudzia�e.

��Jaka� choroba ro�lin? � rzek� ze zdumieniem Pelorat.

��Nie � odpar�a wolno Bliss. � Co� znacznie gorszego, a przy tym nieprzemijaj�cego.

��Widzia�em ju� wiele �wiat�w � powiedzia� Trevize � ale co� takiego spotykam po raz pierwszy.

��Ja widzia�am niewiele �wiat�w � rzek�a na to Bliss � ale przemawia przeze mnie ca�a Gaja i my�l�, �e tak wygl�da �wiat, z kt�rego znikn�li ludzie.

��Dlaczego? � spyta� Trevize.

��Pomy�l tylko� � powiedzia�a cierpko Bliss. � Na �adnym zamieszkanym �wiecie nie istnieje r�wnowaga ekologiczna w prawdziwym znaczeniu tego s�owa. Taka r�wnowaga musia�a pierwotnie istnie� na Ziemi, bo je�li by�a ona �wiatem, na kt�rym powsta�a ludzko��, to musia�o min�� du�o czasu, zanim pojawili si� ludzie czy jakikolwiek inny gatunek zdolny do stworzenia rozwini�tej techniki i sposob�w przekszta�cania �rodowiska. W takim przypadku musia�a tam istnie� naturalna, oczywi�cie stale zmieniaj�ca si�, r�wnowaga. Jednak�e na innych zamieszkanych �wiatach ludzie starannie tworzyli swoje otoczenie, wprowadzaj�c tam ro�liny i zwierz�ta. W stworzonym przez nich systemie ekologicznym nie mo�e by� r�wnowagi, gdy� sk�ada si� na niego tylko bardzo ograniczona liczba gatunk�w � tych, kt�re ludzie wprowadzili celowo, gdy� chcieli je mie�, i tych, kt�rych nie chcieli wprowadza�, ale nie potrafili si� przed tym ustrzec�

��Wiesz, co mi to przypomina? � wtr�ci� si� nagle Pelorat. � Przepraszam, Bliss, �e ci przerwa�em, ale to tak pasuje do tego, co m�wisz, �e musz� to zaraz powiedzie�, bo potem zapomn�. Natrafi�em kiedy� na taki stary mit o stworzeniu �wiata, mit, kt�ry m�wi, �e na jakiej� planecie zosta�o stworzone �ycie i �e by�y tam tylko takie gatunki, kt�re dostarcza�y ludziom po�ytku albo przyjemno�ci. Ot� pierwsi ludzie zrobili co� g�upiego mniejsza z tym co, bo te stare mity s� przewa�nie symboliczne i wychodz� zupe�ne bzdury, je�li bierze si� je dos�ownie � i ziemia na tej planecie zosta�a przekl�ta. �Ciernie i osty rodzi� ci b�dzie� � tak si� to przek�ada, cho� o wiele lepiej brzmia�o ono w archaicznym galaktycznym, w kt�rym zosta�o zapisane. Problem jednak w tym, czy to naprawd� by�o przekle�stwo? Rzeczy niechciane i nielubiane przez ludzi, takie jak ciernie i osty, mog� by� potrzebne do zachowania r�wnowagi ekologicznej.

Bliss u�miechn�a si�.

��To naprawd� zdumiewaj�ce, Pel, jak wszystko kojarzy ci si� zaraz z jak�� legend� i jak pouczaj�ce s� czasami te legendy. Tworz�c swoje otoczenie na jakim� �wiecie, ludzie pomijaj� te ciernie i osty, bez wzgl�du na to, co one w danym przypadku znacz�, a potem musz� dba� o to, �eby to wszystko funkcjonowa�o. Taki �wiat nie jest samowystarczalnym organizmem, jak Gaja. Jest raczej r�norodnym zbiorem izoli, ale ten zbi�r nie jest a� tak r�norodny, �eby r�wnowaga ekologiczna mog�a utrzyma� si� stale. Je�li z takiego �wiata znikaj� ludzie i zaczyna brakowa� ich steruj�cych tymi procesami r�k, to ca�y uk�ad zaczyna si� rozpada�. Planeta wraca do stanu wyj�ciowego.

��Je�li tak si� rzeczywi�cie dzieje � rzek� sceptycznie Trevize � to jest to proces powolny. Na tym �wiecie nie ma ludzi mo�e od dwudziestu tysi�cy lat, a mimo to wi�ksza jego cz�� wydaje si� nadal kwitn��.

��Z pewno�ci� zale�y to od tego � powiedzia�a Bliss � jak starannie zadbano na pocz�tku o stworzenie r�wnowagi ekologicznej. Je�li pocz�tkowo r�wnowaga ta jest do�� dobra, to mo�e si� utrzyma� przez d�ugi czas po znikni�ciu ludzi. W ko�cu dwadzie�cia tysi�cy lat to co prawda d�ugi okres w historii ludzko�ci, ale w por�wnaniu z �yciem planety to zaledwie jeden dzie�.

��Przypuszczam � powiedzia� Pelorat, przygl�daj�c si� uwa�nie planecie � �e je�li ten �wiat ulega degeneracji, to na pewno nie ma tu ludzi.

��Nadal nie wyczuwam �adnej aktywno�ci m�zgowej na poziomie ludzkim i sk�onna jestem przypuszcza�, �e na tej planecie nie ma ludzi. Odbieram nieustanny szum i brz�czenie, charakterystyczne dla ni�szych poziom�w �wiadomo�ci, kt�re s� jednak na tyle wysokie, �e mog� odpowiada� poziomowi �wiadomo�ci ptak�w i ssak�w. Mimo wszystko nie jestem pewna, czy proces dezintegracji jest tak zaawansowany, �eby �wiadczy� niezbicie, i� nie ma tu ludzi. Planeta mo�e ulega� degeneracji nawet wtedy, kiedy �yj� na niej ludzie, je�li ich spo�eczno�� jest nienormalna i nie zdaje sobie sprawy z tego, jak wa�ne jest zachowanie r�wnowagi ekologicznej.

��Takie spo�ecze�stwo na pewno szybko uleg�oby zag�adzie � powiedzia� Pelorat. � Nie wyobra�am sobie, �eby ludzie nie mogli zrozumie�, jak wa�ne jest zachowanie czynnik�w, kt�re umo�liwiaj� im przetrwanie.

��Nie podzielam twojej wiary w rozs�dek ludzi, Pel � rzek�a Bliss. � Wydaje mi si� zupe�nie mo�liwe, �e w spo�eczno�ci planetarnej sk�adaj�cej si� tylko z izoli partykularne interesy mog� przes�oni� interes og�u.

��Podzielam zdanie Pelorata � powiedzia� Trevize � �e to jest nie do pomy�lenia. Zreszt� sam fakt, �e istnieje oko�o miliona �wiat�w zamieszkanych przez ludzi i �aden z nich nie zniszcza� w wyniku jakich� proces�w dezintegracyjnych, �wiadczy o tym, �e twoje obawy, Bliss, mog� by� przesadne.

Statek przelecia� znad p�kuli, na kt�rej panowa� dzie�, nad p�kul� pogr��on� w ciemno�ci. Najpierw ogarn�� ich pog��biaj�cy si� z ka�d� chwil� p�mrok, a potem zapanowa�a zupe�na ciemno��, przerywana tylko �wiate�kami gwiazd w miejscach, gdzie nieba nie przes�ania�y chmury.

Utrzymywali jednakow� wysoko��, mierz�c dok�adnie ci�nienie atmosferyczne i intensywno�� przyci�gania planety. By�a to wysoko�� zbyt du�a, aby mogli wpa�� na jaki� wystaj�cy masyw g�rski, gdy� planeta znajdowa�a si� w stadium, kiedy ruchy g�rotw�rcze nale�a�y ju� od dawna do przesz�o�ci. Mimo to komputer na wszelki wypadek bada� drog�, wysuwaj�c przed siebie palce mikrofal.

Trevize popatrzy� na otaczaj�cy ich aksamitny mrok i powiedzia� z zadum�:

��Dla mnie najbardziej przekonuj�cym dowodem na to, �e ta planeta jest opuszczona, jest brak �wiate� na jej pogr��onej w cieniu stronie. �adne spo�ecze�stwo dysponuj�ce technik� nie znios�oby ciemno�ci� Jak tylko znajdziemy si� nad o�wietlon� stron�, zejdziemy ni�ej.

��Po co? � spyta� Pelorat. � Tam nic nie ma.

��Kto powiedzia�, �e tam nic nie ma?

��Bliss. I ty.

��Nie, Janov. Ja powiedzia�em tylko tyle, �e nie ma tu �adnego promieniowania wysy�anego przez urz�dzenia techniczne, a Bliss, �e nie ma ani �ladu proces�w my�lowych charakterystycznych dla istot ludzkich, a to nie znaczy, �e nie ma tam nic. Nawet je�li nie ma ludzi, to na pewno s� jakie� pozosta�o�ci po nich. Poszukuj� informacji, Janov, a szcz�tki urz�dze� mog� mi ich dostarczy�.

��Po dwudziestu tysi�cach lat? � spyta� z pow�tpiewaniem Pelorat. � My�lisz, �e co� mog�o przetrwa� do naszych czas�w? Nie znajdziesz ani film�w, ani druk�w. Metal z�ar�a rdza, drewno zbutwia�o, tworzywa sztuczne rozpad�y si�. Nawet kamienie zmursza�y i rozsypa�y si�.

��Niekoniecznie po dwudziestu tysi�cach lat odpar� spokojnie Trevize. � Poda�em t� dat� dlatego, �e wed�ug legend comporello�skich by� to w owym czasie kwitn�cy �wiat, a wi�c najwy�ej tyle czasu mog�o min�� od chwili, kiedy opustosza�. Ale przecie� jego mieszka�cy mogli wymrze� albo odlecie� st�d zaledwie tysi�c lat temu.

Zbli�yli si� do granicy strefy, gdzie panowa�a noc. Ogarn�� ich brzask poranka i niemal natychmiast potem znale�li si� w pe�nym �wietle dnia.

�Odleg�a Gwiazda� zni�y�a si� i zwolni�a. Teraz dostrzegali ju� szczeg�y powierzchni planety. Ma�e wysepki ci�gn�ce si� wzd�u� linii kontynentu sta�y si� dobrze widoczne. Wi�kszo�� z nich pokrywa�a ziele� ro�lin.

��Moim zdaniem � powiedzia� Trevize � powinni�my szczeg�lnie dok�adnie zbada� te zniszczone tereny. Wydaje mi si�, �e r�wnowaga ekologiczna zosta�a w najwi�kszym stopniu zachwiana tam, gdzie znajdowa�y si� najwi�ksze skupiska ludno�ci. To tam m�g� si� zacz�� proces degradacji �ycia na planecie. Co o tym my�lisz, Bliss?

��To mo�liwe. W ka�dym razie, skoro nic nie wiemy, mo�emy zacz�� od miejsc, w kt�rych naj�atwiej si� rozejrze�. Lasy na pewno poch�on�y wi�kszo�� �lad�w bytno�ci ludzi, a wi�c szukanie ich tam by�oby tylko strat� czasu.

��Przysz�o mi do g�owy � powiedzia� Pelorat � �e dany �wiat mo�e w ko�cu ustali� r�wnowag� ekologiczn� nawet z tym, co ma, �e mog� tam powsta� nowe gatunki, a obszary zniszczone mog� zosta� na nowo zasiedlone.

��By� mo�e, Pel � rzek�a Bliss. � To zale�y przede wszystkim od tego, jak bardzo zosta�a zachwiana r�wnowaga. A poza tym taki �wiat potrzebowa�by o wiele wi�cej czasu ni� dwadzie�cia tysi�cy lat, �eby w drodze ewolucji osi�gn�� now� r�wnowag� ekologiczn�. Trzeba by na to milion�w lat.

�Odleg�a Gwiazda� zacz�a powoli opada� na pas ziemi o szeroko�ci pi�ciuset kilometr�w, poro�ni�ty k�pami wrzosu i ja�owca, w�r�d kt�rych tu i �wdzie wznosi�a si� grupa drzew.

��Co o tym my�lisz? � spyta� nagle Trevize, wskazuj�c na co� palcem. Statek zatrzyma� si� nad ziemi�. S�ycha� by�o cichy, lecz sta�y pomruk silnik�w grawitacyjnych, kt�re wesz�y na wysokie obroty, neutralizuj�c prawie ca�kowicie pole grawitacyjne planety.

W miejscu, na kt�re wskazywa� Trevize, niewiele by�o wida�. Wznosi�y si� tam osypuj�ce si� kopce ziemi, pokryte rzadk� traw�.

��Niczego mi to nie przypomina � powiedzia� Pelorat.

��Te wzniesienia maj� regularne kszta�ty. R�wnoleg�e linie proste, a mo�na te� dostrzec inne, mniej wyra�ne, skierowane ku tamtym pod k�tem prostym. Widzisz? O tu! Nie znajdziesz nic takiego w �adnych naturalnie ukszta�towanych pag�rkach. To s� resztki budowli wzniesionych przez cz�owieka. Wida� zarysy fundament�w i �cian tak wyra�nie, jak gdyby nadal tu sta�y.

��Za��my, �e jest, jak m�wisz � powiedzia� Pelorat. � Ale to ruiny. Gdyby�my chcieli prowadzi� badania archeologiczne, to musieliby�my kopa� i kopa�. Archeologom zaj�oby to wiele lat, gdyby chcieli to zrobi� w�a�ciwie�

��Owszem, ale my nie mamy na to czasu. To mog� by� ruiny jakiego� staro�ytnego miasta. Mo�e jakie� budynki jeszcze tam stoj�. Polecimy wzd�u� tych linii i zobaczymy, dok�d nas zaprowadz�.

Na skraju tego obszaru, gdzie drzewa ros�y troch� g�ciej, natkn�li si� na stoj�ce jeszcze, przynajmniej cz�ciowo, mury.

��Dobry pocz�tek � powiedzia� Trevize. � L�dujemy.

�Odleg�a Gwiazda� wyl�dowa�a u podn�a ma�ego wzniesienia, kt�re na tle p�askiego raczej krajobrazu wydawa�o si� wzg�rzem. Trevize niemal bez zastanowienia zdecydowa�, �e lepiej b�dzie umie�ci� statek w takim miejscu, w kt�rym nie b�dzie widoczny z odleg�o�ci wielu mil z ka�dej strony.

��Temperatura na zewn�trz wynosi dwadzie�cia cztery stopnie Celsjusza, wiatr wieje z zachodu, z szybko�ci� oko�o jedenastu kilometr�w na godzin�, zachmurzenie umiarkowane � powiedzia�. Komputer nie wie zbyt wiele o og�lnej cyrkulacji powietrza, wi�c nie jest w stanie przewidzie�, jaka b�dzie pogoda. Poniewa� jednak wilgotno�� powietrza wynosi oko�o czterdziestu procent, nie powinno pada�. Og�lnie bior�c, wydaje si�, �e wybrali�my odpowiedni� szeroko�� albo por� roku. Po Comporellonie to prawdziwa przyjemno��.

��Przypuszczam � rzek� Pelorat � �e w miar� post�puj�cej degradacji planety pogoda b�dzie coraz bardziej surowa.

��Jestem tego pewna � powiedzia�a Bliss.

��Mo�esz by� pewna, je�li chcesz � rzek� na to Trevize. � Nie b�d� si� przejmowa� tym, co b�dzie za ile� tam tysi�cy lat. Na razie jest to zupe�nie przyjemna planeta i na pewno b�dzie taka jeszcze d�ugo po naszej �mierci.

M�wi�c to, zapina� szeroki pas okalaj�cy biodra.

��Co to jest? � spyta�a ostrym tonem Bliss.

��Stare przyzwyczajenie z armii � powiedzia� Trevize. � Nie mam zamiaru wychodzi� na nie znan� planet� bez broni.

��Naprawd� chcesz zabra� ze sob� bro�?

��Oczywi�cie. Z prawej strony � klepn�� kabur�, w kt�rej tkwi� masywny przedmiot o szerokiej lufie � mam miotacz, z lewej � wskaza� na pistolet o w�skiej lufie bez �adnego otworu � bicz neuronowy.

��Dwa narz�dzia do mordowania � rzek�a Bliss z niesmakiem.

��Tylko jedno. Miotacz zabija, ale bicz nie. Po prostu dzia�a na zako�czenia b�lowe nerw�w czuciowych i sprawia taki b�l, �e � podobno � osoba tym potraktowana wola�aby umrze� ni� to znosi�. Na szcz�cie nie znalaz�em si� nigdy z drugiej strony tego bicza.

��Po co je bierzesz?

��Powiedzia�em ju�. To wrogi �wiat.

��Trevize, to jest opuszczony �wiat.

��Tak? Co prawda wygl�da na to, �e nie ma tu spo�ecze�stwa dysponuj�cego technik�, ale kto wie, czy nie spotkamy jakiej� prymitywnej, postindustrialnej spo�eczno�ci. Mo�e nie maj� nic opr�cz maczug i kamieni, ale tym te� mo�na zabi�.

Bliss by�a wyra�nie zirytowana, ale stara�a si� m�wi� spokojnie:

��Nie wyczuwam tu �adnych proces�w psychicznych typowych dla ludzi, Trevize. To wyklucza istnienie jakiejkolwiek prymitywnej spo�eczno�ci, postindustrialnej czy innej.

��Wi�c nie b�d� musia� u�ywa� broni � odpar� Trevize. � W takim wypadku nie masz si� czym martwi�. Zreszt�, co ci przeszkadza, �e bior� j� ze sob�? Nios�c j�, b�d� troch� ci�szy, a poniewa� przyci�ganie tej planety r�wna si� dziewi��dziesi�ciu jeden procentom si�y przyci�gania Terminusa, nie b�dzie mnie to m�czy�o� S�uchaj, statek nie ma co prawda broni pok�adowej, ale jest nie�le wyposa�ony w bro� r�czn�. Proponuj�, �eby�cie wy dwoje tak�e�

��Nie � uci�a Bliss. � Nie zrobi� absolutnie nic, co mog�oby si� ��czy� z zabijaniem� czy z zadawaniem b�lu.

��Tu nie chodzi o zabijanie, ale o unikni�cie bycia zabitym, je�li rozumiesz, co mam na my�li.

��Potrafi� si� obroni� w inny spos�b.

��A ty, Janov?

Pelorat zawaha� si�.

��Na Comporellonie nie mieli�my broni � powiedzia�.

��Daj spok�j, Janov, Comporellon to by� �wiat stowarzyszony z Fundacj�, �adna niewiadoma. Poza tym natychmiast po l�dowaniu aresztowano nas. Gdyby�my mieli przy sobie bro�, to by j� nam odebrano. No wi�c jak � chcesz miotacz?

Pelorat potrz�sn�� g�ow�.

��Ja nigdy nie by�em w armii, stary. Nie mam poj�cia jak u�ywa� broni i w razie niebezpiecze�stwa nie zdo�a�bym z niej w por� skorzysta�. Wzi��bym nogi za pas i� i zosta�bym zabity.

��Nie zostaniesz zabity, Pel � powiedzia�a z przekonaniem Bliss. � Chroni ci� Gaja. Tego pozuj�cego na bohatera te�.

��To bardzo dobrze � powiedzia� Trevize. Nie mam nic przeciwko temu, �eby mnie chroniono, ale nie pozuj� na bohatera. Wol� si� podw�jnie zabezpieczy�. B�d� naprawd� rad, je�li nie b�d� musia� si�gn�� po bro�. M�wi� szczerze. Mimo to wol� j� mie� pod r�k�.

Poklepa� z zadowoleniem obie kabury i powiedzia�:

��No to wyjd�my na ten �wiat. Mo�e od tysi�cy lat nie stan�a tu stopa cz�owieka.

��Mam takie uczucie � powiedzia� Pelorat jak gdyby by�o ju� p�no, ale s�o�ce jest tak wysoko, �e chyba nie ma jeszcze po�udnia.

��Przypuszczam � powiedzia� Trevize, spogl�daj�c na spokojny krajobraz � �e to uczucie bierze si� st�d, i� s�o�ce tutaj ma pomara�czowy odcie�, przez co wygl�da jak przed zachodem. Je�li pozostaniemy tu a� do zachodu i b�dzie odpowiedni uk�ad chmur, to przekonasz si�, �e s�o�ce ma wtedy bardziej czerwony kolor ni� u nas, na Terminusie. Nie wiem, czy b�dzie to dla ciebie widok pi�kny czy przygn�biaj�cy� Zreszt� na Comporellonie jest prawdopodobnie jeszcze bardziej czerwone, tyle �e prawie ca�y czas znajdowali�my si� tam w budynkach, wi�c nie widzieli�my tego.

Obr�ci� si� wolno, rozgl�daj�c si� na wszystkie strony. Opr�cz owego niezwyk�ego �wiat�a, kt�rego odmienno�� rejestrowa� zreszt� niemal pod�wiadomie, unosi� si�, przynajmniej w miejscu, w kt�rym si� znajdowali, dziwny zapach. Przypomina� st�chlizn�, ale nie by� odra�aj�cy.

Rosn�ce w pobli�u drzewa wydawa�y si� bardzo stare. By�y �redniej wysoko�ci, o poskr�canych konarach i lekko pochylonych pniach, ale nie m�g� si� zorientowa�, czy rzeczywi�cie ros�y tak, pochylaj�c si� pod wp�ywem wiatr�w wiej�cych z przeciwnej strony, czy by�o to z�udzenie spowodowane szczeg�lnym odbarwieniem ziemi. Nie wiedzia� te�, czy to widok tych drzew czy co� bardziej nieuchwytnego wytwarza�o nastr�j zagro�enia.

��Co masz zamiar robi�, Trevize? � spyta�a Bliss. � Na pewno nie przyszli�my tu po to, �eby podziwia� widoki.

��Prawd� m�wi�c � odpar� Trevize � chyba na tym powinna teraz polega� moja rola. Proponuj�, �eby Janov zbada� to miejsce. Tam s� jakie� ruiny, a on najlepiej potrafi oceni� warto�� napis�w, je�li jakie� znajdzie. My�l�, �e zdo�a je odczyta�, bo ja nie mam poj�cia o staro�ytnym galaktycznym. Przypuszczam, Bliss, �e b�dziesz chcia�a z nim p�j��, �eby go chroni�. Ja natomiast zostan� tutaj, jako ubezpieczenie.

��Przed czym? Przed jaskiniowcami z kamieniami i maczugami?

��Mo�e. � W tym momencie z jego ust znikn�� u�miech. � To dziwne, Bliss, ale czuj� si� tu troch� nieswojo. Nie wiem dlaczego.

��Chod�my, Bliss � powiedzia� Pelorat. � Ca�e �ycie zbiera�em staro�ytne opowie�ci, nie wychylaj�c nosa z domu, wi�c nigdy nie mia�em w r�ku �adnych starodawnych dokument�w. Mo�e uda mi si� co� znale��

Trevize patrzy�, jak odchodzili. Pelorat maszerowa� ra�nym krokiem w stron� ruin, ca�y czas peroruj�c, a Bliss drepta�a u jego boku.

Trevize s�ucha� bez zainteresowania, a kiedy g�os Pelorata ucich� w oddali, odwr�ci� si� i na powr�t zacz�� przygl�da� si� okolicy. Co mog�o wzbudzi� jego niepok�j?

Prawd� m�wi�c, nigdy nie postawi� stopy na nie zamieszkanym �wiecie, ale wiele z nich ogl�da� z przestrzeni. Zazwyczaj by�y to ma�e planety, za ma�e na to, aby posiada� wod� i powietrze, ale wykorzystywano je jako punkty zborne podczas manewr�w floty wojennej (za jego �ycia i przez dobre sto lat przed jego narodzeniem nie by�o �adnej wojny, ale manewry odbywa�y si� regularnie) lub jako prowizoryczne punkty napraw podczas symulowanych nag�ych awarii. Statki, na kt�rych lata�, kr��y�y w takich razach wok� tych planet, a nawet l�dowa�y na nich, ale on jako� nigdy nie mia� czasu ani okazji, �eby zej�� na ich powierzchni�.

Mo�e to uczucie bra�o si� st�d, �e teraz po raz pierwszy naprawd� stan�� na pustym �wiecie? Mo�e czu�by to samo, gdyby w studenckich czasach stan�� na jednym z tych ma�ych, pozbawionych powietrza �wiat�w?

Potrz�sn�� g�ow�. Nie, to nie wprawi�oby go w niepok�j. By� tego pewien. Mia�by na sobie skafander, jak tyle razy, kiedy znalaz� si� na zewn�trz statku w przestrzeni. Oswoi� si� z takimi sytuacjami i kontakt ze skaln� powierzchni� niczego by nie zmieni�. Na pewno!

No, oczywi�cie � teraz nie mia� skafandra.

Sta� na �wiecie, kt�ry nadawa� si� do zamieszkania i pozornie by� r�wnie przyjemny jak Terminus� o wiele przyjemniejszy ni� Comporellon. Czu� podmuch wiatru na twarzy, ciep�e promienie s�o�ca na plecach, w uszach rozbrzmiewa� brz�k owad�w. Wszystko by�o takie swojskie, tyle �e nie by�o tu ludzi� w ka�dym razie, ju� nie by�o ludzi.

Czy�by to by�o w�a�nie to? Czy toto sprawia�o, �e czu� si� tak dziwnie? Ta �wiadomo��, �e znajduje si� na �wiecie, kt�ry nie jest po prostu nie zamieszkany, ale opuszczony?

Nigdy jeszcze nie by� na opuszczonym �wiecie, nigdy o takim nie s�ysza�, ba � nigdy nawet nie przypuszcza�, �e taki �wiat mo�e istnie�. Wszystkie �wiaty, o kt�rych wiedzia�, by�y stale zamieszkane od czasu, kiedy je skolonizowano.

Spojrza� na niebo. Opu�cili ten �wiat tylko ludzie. Wszystko inne zosta�o. W polu widzenia pojawi� si� jaki� ptak. Wydawa� si� bardziej naturalny ni� jasnoniebieskie niebo pokryte zwiastuj�cymi dobr� pogod�, zabarwionymi na pomara�czowo, ob�okami. (By� pewien, �e po kilku dniach sp�dzonych tutaj przyzwyczai�by si� do tego dziwnego koloru i niebo wraz z ob�okami wydawa�oby mu si� zupe�nie normalne.)

S�ysza� dobiegaj�cy z koron drzew �piew ptak�w i cichsze g�osy wydawane przez owady. Bliss wspomina�a wcze�niej o motylach i faktycznie by�y tu w zadziwiaj�cych ilo�ciach i wielu barwnych odmianach.

Od czasu do czasu z k�p traw okalaj�cych drzewa dobiega� jaki� szelest, ale nie m�g� dostrzec, co go powoduje.

To nie te oznaki bujnie rozwijaj�cego si� �ycia obudzi�y w nim obawy. Jak powiedzia�a Bliss, na �wiatach ukszta�towanych przez ludzi nie by�o od pocz�tku �adnych niebezpiecznych dla cz�owieka zwierz�t. Bajki, kt�rych s�ucha� i kt�re ogl�da� w dzieci�stwie, opowie�ci przygodowe, kt�re poch�ania� b�d�c nastolatkiem, opiera�y si� bez wyj�tku na legendach, kt�re musia�y mie� pocz�tek w mitach powsta�ych na Ziemi. Holowizyjne filmy pe�ne by�y potwor�w � lw�w, jednoro�c�w, smok�w, wieloryb�w, brontozaur�w, nied�wiedzi. By�y ich setki, nawet nie pami�ta� ich nazw. Niekt�re na pewno by�y stworzeniami mitycznymi, mo�e nawet wszystkie. By�y te� mniejsze stworzenia, kt�re gryz�y i ��dli�y, a nawet ro�liny, kt�rych strach by�o dotkn��, ale wszystko to by�a fikcja. S�ysza� kiedy�, �e podobno pierwotne pszczo�y potrafi�y u��dli�, ale prawdziwe, nie wymy�lone pszczo�y nie przedstawia�y absolutnie �adnego niebezpiecze�stwa.

Obr�ci� si� w prawo i powoli przeszed� kawa�ek skrajem pag�rka. Porasta�a go wysoka i soczysta, ale rzadka, rosn�c� k�pkami trawa. Podszed� do drzew, kt�re r�wnie� ros�y w k�pach.

Ziewn��. Nie dzia�o si� nic szczeg�lnego, wi�c zastanawia� si�, czy nie wr�ci� na statek i nie uci�� sobie drzemki. Po chwili odrzuci� t� my�l. Musia� zosta� na stra�y.

Mo�e powinien zachowywa� si� jak wartownik na s�u�bie � maszerowa� w rytm raz � dwa, raz � dwa, robi� zwroty z trza�ni�ciem obcasami i wymachiwa� paradn� pa�k� elektryczn� (by�a to bro�, kt�rej nie u�ywano ju� od trzech stuleci, ale z powod�w, kt�rych nikt nie potrafi� wyja�ni�, by�a niezb�dna przy pe�nieniu tego rodzaju s�u�by).

U�miechn�� si� na t� my�l, a potem pomy�la�, �e mo�e powinien do��czy� do Pelorata i Bliss w ruinach. Ale po co? Co by im z tego przysz�o?

Mo�e uda�oby mu si� odkry� co�, co przeoczy� Pelorat? Nie, na to b�dzie dosy� czasu po ich powrocie. Je�li jest tam co�, co mo�na bez trudu odkry�, to niech Pelorat ma t� przyjemno��. A mo�e oboje znale�li si� w tarapatach? Nie, to niedorzeczno��. W jakich tarapatach?

A poza tym gdyby tak si� sta�o, to by go zawo�ali.

Przystan�� i s�ucha�. Nic nie by�o s�ycha�.

W ko�cu powr�ci�a uparta my�l o s�u�bie wartowniczej i ni z tego, ni z owego stwierdzi�, �e maszeruje, podnosz�c wysoko nogi i stawiaj�c je energicznie na powr�t, podczas gdy jego r�ce wykonuj� skomplikowane ewolucje z nie istniej�c� pa�k� elektryczn�. Potem zrobi� elegancki zwrot przez lewe rami� i ponownie spojrza� na (do�� teraz odleg�y) statek.

A kiedy to zrobi�, zamar�. Powr�ci� do rzeczywisto�ci.

Nie by� sam.

Do tej pory nie widzia�, poza owadami i nielicznymi ptakami, �adnej �ywej istoty. Nie widzia� ani nie s�ysza�, �eby co� si� zbli�a�o, a jednak mi�dzy nim a statkiem sta�o jakie� zwierz�.

By� tak zaskoczony jego niespodziewanym pojawieniem si�, �e w pierwszej chwili nie wiedzia�, co to jest. Dopiero po pewnym czasie rozpozna� to zwierz�.

By� to pies.

Trevize nie by� psiarzem. Nigdy nie mia� psa i nie odczuwa� nag�ego przyp�ywu sympatii na widok osobnika tego gatunku. Teraz te� nie czu� nic takiego. Pomy�la� z pewn� irytacj�, �e nie ma takiego �wiata, na kt�rym to stworzenie nie towarzyszy�oby cz�owiekowi. By�a niesko�czona ilo�� ich ras i Trevize mia� wra�enie, �e ka�dy �wiat ma przynajmniej jedn� swoj� w�asn� ras�. Jednak wszystkie rasy mia�y jedn� cech� wsp�ln� � bez wzgl�du na to, czy hodowano je dla zabawy, czy na pokaz, czy dla wykonywania jakiej� u�ytecznej pracy, wszystkie zosta�y tak ukszta�towane, �e kocha�y cz�owieka i ufa�y mu.

Trevize nigdy nie zachwyca� si� t� mi�o�ci� i ufno�ci�. �y� kiedy� z kobiet�, kt�ra mia�a psa. �w pies, tolerowany przez Trevizego ze wzgl�du na t� kobiet�, zapa�a� do niego przemo�nym uczuciem, chodzi� za nim, w�azi� mu na kolana (a wa�y� pi��dziesi�t funt�w), kiedy Trevize odpoczywa�, brudzi� jego ubranie �lin� i k�akami sier�ci, a kiedy Trevize i jego w�a�cicielka chcieli si� odda� uciechom erotycznym, siada� za drzwiami i wy� przejmuj�co.

Od tamtej pory Trevize nabra� przekonania, �e z jakich�, znanych tylko psom powod�w, jest niezmiennym obiektem psiej adoracji.

Dlatego te�, kiedy min�o pocz�tkowe zaskoczenie, przyjrza� si� psu bez obawy. By� to du�y okaz, o smuk�ej sylwetce i d�ugich nogach. Przygl�da� si� Trevizemu bez �adnych oznak adoracji. Mia� otwarty pysk, co by� mo�e mia�o w intencji psa by� powitalnym u�miechem, ale z�by w tym pysku by�y du�e i wygl�da�y gro�nie, wi�c Trevize pomy�la�, �e czu�by si� lepiej, gdyby go tam nie by�o.

Nagle zrozumia�, �e ten pies nigdy nie widzia� cz�owieka, �e nie widzia�y �adnej ludzkiej istoty niezliczone pokolenia jego psich przodk�w. By� mo�e nag�y widok cz�owieka zaskoczy� psa w takim samym stopniu, w jakim widok psa zaskoczy� jego. Trevize przynajmniej szybko zorientowa� si�, �e ma przed sob� psa, ale pies nie mia� takiej mo�liwo�ci. By� nadal zaskoczony i by� mo�e zaniepokojony.

Z pewno�ci� nie by�oby bezpiecznie zostawia� tak du�e zwierz�, z tak du�ymi z�bami, w takim stanie. Trevize u�wiadomi� sobie, �e trzeba natychmiast nawi�za� z nim przyja��.

Bardzo wolno (oczywi�cie, bez �adnych nag�ych ruch�w) podszed� do psa. Wyci�gn�� r�k�, aby pies m�g� j� pow�cha� i zacz�� do niego przemawia� �agodnym g�osem. W�a�ciwie ca�a przemowa ogranicza�a si� do s��w �dobry piesek�, kt�re Trevize powtarza� z coraz wi�kszym zak�opotaniem.

Pies, maj�c wzrok utkwiony w Trevizego, cofn�� si� o krok czy dwa, jakby mu nie ufa�, i �ci�gn�� g�rn� warg�, ukazuj�c k�y w ca�ej okaza�o�ci. Z jego gard�a wydobywa�o si� g�uche warczenie. Chocia� Trevize nigdy nie widzia� psa zachowuj�cego si� w taki spos�b, to by�o dla niego oczywiste, �e nie jest to nic innego jak gro�ba.

W tej sytuacji Trevize zatrzyma� si� i zamar� w bezruchu. K�tem oka dostrzeg� jaki� ruch z jednej strony i powoli odwr�ci� w tym kierunku g�ow�. Zbli�a�y si� jeszcze dwa psy, a oba wygl�da�y r�wnie gro�nie jak pierwszy.

Gro�nie? Ten przymiotnik u�wiadomi� mu, w jakiej znalaz� si� sytuacji.

Zabi�o mu nagle serce. Mia� odci�t� drog� do statku. Nie m�g� ucieka� gdzie popadnie, bo psy na swych d�ugich nogach dopad�yby go po paru metrach. Gdyby zosta� na miejscu i skorzysta� z miotacza, to zabi�by jednego, a pozosta�e dwa ju� by�yby na nim. W oddali widzia� inne, zbli�aj�ce si� psy. Czy�by porozumiewa�y si� ze sob� w jaki� spos�b? Mo�e polowa�y gromadnie?

Powoli zacz�� si� przesuwa� w lewo, gdzie na razie nie by�o jeszcze ps�w. Powoli. Powoli.

Psy przesuwa�y si� razem z nim. By� pewien, �e nie zaatakowa�y go jeszcze tylko dlatego, �e nigdy przedtem nie widzia�y takiego zwierz�cia i jego zapach by� dla nich obcy. Nie mia�y utrwalonego wzorca post�powania w takiej sytuacji.

Gdyby zacz�� biec, to oczywi�cie znalaz�yby si� w znanej sobie sytuacji. Wiedzia�yby, co robi�, gdyby zwierz� rozmiar�w Trevizego okaza�o strach i zacz�o ucieka�. One te� pu�ci�yby si� p�dem. I by�yby szybsze.

Trevize przesuwa� si� w stron� drzewa. Pragn�� si� na nie wspi��. Tam by go nie dopad�y. Psy r�wnie� si� przesuwa�y. Podchodzi�y coraz bli�ej, lekko warcz�c. Wszystkie mia�y wzrok utkwiony w niego. Do��czy�y do nich jeszcze dwa, a zbli�a�y si� ju� nast�pne. Kiedy znajdzie si� ju� do�� blisko drzewa, b�dzie musia� pu�ci� si� biegiem. Nie m�g� ani zwleka� za d�ugo, ani za szybko skoczy�. I jedno, i drugie mog�o sko�czy� si� fatalnie.

Teraz!

Prawdopodobnie pobi� sw�j rekord w biegu, a i tak niewiele brakowa�o, �eby nie dotar� do drzewa. Poczu�, �e na obcasie jednego buta zamkn�y si� psie szcz�ki i zanim z�by zsun�y si� z twardego ceramidu, pies zd��y� go przytrzyma�.

Nie mia� wprawy w chodzeniu po drzewach. Nie wspina� si� na nie od kiedy sko�czy� dziesi�� lat, a i przedtem, jak pami�ta�, nie celowa� w tym. Jednak to akurat drzewo mia�o troch� pochylony pie�, a konary by�y powyginane i s�kate i mo�na by�o znale�� oparcie dla r�k. Poza tym pogania� go strach, a w takich przypadkach mo�na dokona� czyn�w, na kt�re by si� nigdy nie zdoby�o w normalnej sytuacji.

Zatrzyma� si�, kiedy by� dobre dziesi�� metr�w nad ziemi�. Siedzia� w rozwidleniu konar�w. W tej chwili nie czu� nawet, �e otar� r�k� i �e kapie z niej krew. U podn�a drzewa siedzia�o pi�� ps�w, patrz�c w g�r� z wywieszonymi j�zykami i cierpliwie czekaj�c.

Co teraz?

Trevize nie by� w nastroju, aby spokojnie i logicznie przemy�le� sytuacj�, w kt�rej si� znalaz�. Przez g�ow� przemyka�y mu chaotyczne my�li, kt�re gdyby je uporz�dkowa� � wygl�da�yby mniej wi�cej tak.

Bliss utrzymywa�a, �e kszta�tuj�c oblicze jakiego� �wiata, ludzie tworzyli system, w kt�rym brak by�o r�wnowagi ekologicznej i kt�ry mo�na by�o uchroni� od rozk�adu tylko ci�g�� i mozoln� prac�. Na przyk�ad osadnicy nigdy nie sprowadzali ze sob� du�ych drapie�nik�w. Na przenoszenie si� z nimi ma�ych nie mogli nic poradzi�. W ten spos�b na nowych �wiatach znalaz�y si� r�ne insekty, paso�yty, a nawet ryj�wki i ma�e ptaki drapie�ne.

Natomiast je�li chodzi o te wszystkie gro�ne zwierz�ta znane z legend i niejasnych opis�w literackich � tygrysy, szare nied�wiedzie, krokodyle, orki� Kto chcia�by je przenosi� ze �wiata na �wiat, nawet gdyby mia�o to jaki� sens. Ale czy mia�oby to w og�le sens?

W wyniku tego jedynymi du�ymi drapie�nikami byli ludzie, i to oni w�a�nie musieli redukowa� liczebno�� tych ro�lin i zwierz�t, kt�re � pozostawione same sobie � nadmiernie by si� rozpleni�y i zagrozi�y samemu swemu istnieniu.

Ale je�li z jakiego� powodu znikn�li z jakiego� �wiata ludzie, to rol� drapie�nik�w musia�y przej�� inne zwierz�ta. Najwi�kszymi drapie�nikami tolerowanymi, oswojonymi i karmionymi przez ludzi by�y psy i koty.

A je�li zabraknie tych, kt�rzy je karmili? Wtedy musz� same zdobywa� po�ywienie � dla w�asnego przetrwania i dla przetrwania tych, kt�rymi si� �ywi�, a kt�rych populacje musz� by� utrzymywane na jednakowym poziomie, gdy� zbytnie zag�szczenie doprowadzi�oby do szk�d o wiele wi�kszych od tych, kt�re wyrz�dzaj� drapie�niki.

A wi�c w takiej sytuacji psy musz� si� mno�y�. Psy du�ych ras poluj� na os�abione czy chore du�e prze�uwacze, ma�ych � na ptaki i gryzonie. Koty poluj� noc�, psy podczas dnia, koty pojedynczo, psy w zgrajach.

By� mo�e w wyniku ewolucji dojdzie w ko�cu do powstania nowych gatunk�w, kt�re zajm� nisze ekologiczne. Mo�e niekt�re psy wykszta�c� organy pozwalaj�ce im �y� w morzu i �ywi� si� rybami, a niekt�re koty organy pozwalaj�ce im chwyta� bardziej niezdarne ptaki w powietrzu, a nie tylko na ziemi?

Wszystkie te my�li przemyka�y Trevizemu przez g�ow�, gdy stara� si� opanowa� i spokojnie zastanowi�, co ma dalej robi�.

Liczba ps�w ca�y czas ros�a. Naliczy� ju� dwadzie�cia trzy wok� drzewa, a wci�� przybywa�y nowe. Jak du�a by�a ta wataha? A zreszt�, co to mia�o za znaczenie? I tak by�o ich ju� du�o.

Wyj�� miotacz z kabury, ale ch�odny metal jego kolby nie dawa� mu tego poczucia bezpiecze�stwa, kt�rego tak pragn��. Kiedy ostatnio wk�ada� do miotacza bateri�? Ile razy m�g� wypali�? Na pewno nie dwadzie�cia trzy.

A co z Peloratem i Bliss? Je�li si� poka��, to czy psy nie rzuc� si� na nich? Czy byli bezpieczni nawet nie pokazuj�c si�? Je�li psy wyczuj� dwoje ludzi w ruinach, to co je powstrzyma przed zaatakowaniem ich? Na pewno nie by�o tam �adnych drzwi, za kt�rymi mogliby si� schroni�.

Czy Bliss mo�e je powstrzyma� albo nawet zmusi� do ucieczki? Czy mo�e przez nadprzestrze� skoncentrowa� tyle energii, ile b�dzie potrzeba? Jak d�ugo b�dzie mog�a j� zachowa�?

Czy zatem ma wo�a� o pomoc? Czy przybiegn� tu, je�li zacznie krzycze� i czy psy uciekn� przed spojrzeniem Bliss? (Czy by�oby to spojrzenie czy mo�e po prostu jakie� dzia�anie czysto psychiczne, niedostrzegalne dla ludzi nie posiadaj�cych takich zdolno�ci?) A mo�e, je�li si� pojawi�, to zostan� rozszarpani na kawa�ki na jego oczach, a on b�dzie m�g� si� tylko bezradnie temu przygl�da� ze swego wzgl�dnie bezpiecznego miejsca na drzewie?

Nie, b�dzie jednak musia� u�y� miotacza. Gdyby uda�o mu si� zabi� jednego psa i odstraszy� reszt� cho� na chwil�, to m�g�by zle�� z drzewa, zawo�a� Pelorata i Bliss, zabi� jeszcze jednego psa, gdyby chcia�y wr�ci�, a potem wszyscy troje pop�dziliby na statek.

Nastawi� intensywno�� promienia mikrofalowego na trzy czwarte. To powinno wystarczy� do zabicia psa i narobi� huku. Huk odstraszy psy, a on zaoszcz�dzi energi�.

Wycelowa� starannie w psa w �rodku zgrai, kt�ry wydawa� si� (przynajmniej w wyobra�ni Trevizego) bardziej z�y ni� reszta � mo�e tylko dlatego, �e siedzia� spokojniej ni� inne i przez to wydawa� si� z zimn� krwi� czeka� na swoj� ofiar�. Pies patrzy� teraz prosto na miotacz, jak gdyby drwi� z tego, co mo�e zrobi� Trevize.

Trevize u�wiadomi� sobie w tym momencie, �e nigdy nie wypali� z miotacza do cz�owieka ani nie widzia�, by zrobi� to kto� inny. Na treningach strzelali do manekin�w zrobionych ze sk�ry i tworzywa sztucznego i wype�nionych wod�. Po strzale woda natychmiast podgrzewa�a si� do punktu wrzenia i manekin z hukiem rozrywa� si� na strz�py.

Ale kto w czasie pokoju strzela�by do cz�owieka? I kto stawi�by op�r, widz�c wymierzony w siebie miotacz, i wymusi� w ten spos�b jego u�ycie? Tylko tu, na tym patologicznym po znikni�ciu ludzi �wiecie�

Trevize u�wiadomi� sobie, �e s�o�ce przes�oni�a chmura � by�a to ta dziwna zdolno�� m�zgu do spostrzegania rzeczy nie maj�cych �adnego zwi�zku z tym, co naprawd� wa�ne � i w tym momencie wypali�.

Na linii ��cz�cej wylot miotacza z psem zamigota�o lekko powietrze � by�a to tylko iskierka, kt�ra szybko znik�a i gdyby nie fakt, �e s�o�ce by�o akurat schowane za chmur�, mog�aby w og�le umkn�� uwagi.

Pies musia� odczu� pocz�tkow� fal� gor�ca, bo zrobi� lekki ruch, jak gdyby chcia� podskoczy�, ale zaraz, jak tylko jego krew i p�yn kom�rkowy zmieni�y si� w par�, eksplodowa�.

Wybuchowi, wbrew oczekiwaniom Trevizego, nie towarzyszy� pot�ny huk, gdy� sk�ra psa nie by�a tak mocna jak pow�oki manekin�w, na kt�rych �wiczy� w armii. Mimo to eksplozja rozrzuci�a skrwawione strz�py sk�ry i ko�ci i Trevize poczu�, �e �o��dek podchodzi mu do gard�a.

Psy odskoczy�y, niekt�re obrzucone ciep�ymi jeszcze szcz�tkami cia�a towarzysza. Trwa�o to jednak tylko chwil�. St�oczy�y si� i zacz�y kot�owa�, staraj�c si� zje�� jak najwi�cej z tego, co nadarzy�a okazja. Trevize czu�, �e robi mu si� jeszcze bardziej niedobrze. Nie odstraszy� ich, karmi� je. W tej sytuacji nigdy si� st�d nie oddal�. Co wi�cej, zapach �wie�ej krwi m�g� zwabi� wi�cej ps�w i mo�e inne, mniejsze drapie�niki.

Dotar�o do niego wo�anie:

��Trevize! Go�

Spojrza� w tamtym kierunku. Z ruin wy�onili si� Bliss i Pelorat. Bliss zatrzyma�a si� i roz�o�y�a r�ce, aby powstrzyma� Pelorata. Patrzy�a na psy. Sytuacja by�a jasna i oczywista. Nie musia�a o nic pyta�.

Trevize krzykn��:

��Pr�bowa�em odgoni� je, nie wci�gaj�c w to ciebie i Pelorata. Mo�esz je powstrzyma�?

��Z trudem � powiedzia�a Bliss normalnym tonem, tak �e Trevize zaledwie zdo�a� j� us�ysze�, chocia� usta�o warczenie ps�w, jak gdyby kto� nakry� je poch�aniaj�c� d�wi�ki p�acht�.

��Jest ich zbyt du�o � powiedzia�a Bliss � a poza tym nie znam wzoru dzia�ania ich neuron�w. Na Gai nie ma �adnych dzikich zwierz�t.

��Ani na Terminusie. Ani na �adnym cywilizowanym �wiecie � krzykn�� Trevize. � Zastrzel�, ile b�d� m�g�, a ty spr�buj powstrzyma� reszt�. Z mniejsz� liczb� b�dziesz mia�a mniej problem�w.

��Nie. Zabijanie ich przywabi tylko nowe� Zosta� za mn�, Pel. W �aden spos�b nie mo�esz mnie os�oni� Trevize, ta twoja druga bro�!

��Bicz neuronowy?

��Tak. To powoduje b�l. Tylko daj ma�� moc. Ma��!

��Boisz si�, �ebym ich nie zrani�? � krzykn�� ze z�o�ci� Trevize. � Czy teraz pora na zastanawianie si� nad �wi�to�ci� �ycia?

��Chodzi o �ycie Pela. I moje. R�b, jak powiedzia�am. Ma�a moc i mierz tylko w jednego. Nie zdo�am ich ju� d�u�ej powstrzyma�.

Psy wynios�y si� spod drzewa i otoczy�y Bliss i Pelorata, kt�rzy stali, opieraj�c si� plecami o rozsypuj�cy si� mur. Te, kt�re znajdowa�y si� najbli�ej nich, pr�bowa�y niepewnie podej�� jeszcze bli�ej, skoml�c cicho, jakby chcia�y odgadn��, co je trzyma, skoro niczego nie mog� wyw�cha� ani zobaczy�. Niekt�re stara�y si� bezskutecznie wskoczy� na mur i zaatakowa� od ty�u.

Trevize nastawi� dr��c� d�oni� bicz na ma�� moc. Bicz neuronowy zu�ywa� o wiele mniej energii ni� miotacz i jeden �adunek zasilaj�cy wystarcza� na setki uderze�, ale Trevize nie pami�ta�, tak jak w przypadku miotacza, kiedy ostatnio zmienia� �adunek na nowy.

Nie musia� dok�adnie celowa�. Przecie� oszcz�dzanie energii nie by�o tu tak wa�ne, jak w przypadku miotacza, m�g� przeci�gn�� nim po ca�ej sforze. By�a to tradycyjna metoda powstrzymywania t�umu, kiedy pojawia�y si� oznaki �wiadcz�ce, �e mo�e si� on sta� gro�ny.

Poszed� jednak za wskaz�wk� Bliss. Wycelowa� w jednego psa i nacisn�� spust. Pies przewr�ci� si� na grzbiet, z podkurczonymi �apami i zacz�� przenikliwie skowycze�.

Pozosta�e psy odsun�y si� od niego, k�ad�c uszy po sobie. Potem odwr�ci�y si� i skowycz�c jak ten, kt�rego Trevize smagn�� biczem, zacz�y ucieka�, najpierw powoli, potem coraz pr�dzej, a wreszcie ca�ym p�dem. Ten, kt�ry le�a�, podni�s� si� z trudem i zawodz�c i kulej�c z b�lu, pobieg� za reszt�. Skowyt zamar� w oddali. Bliss powiedzia�a:

��Lepiej chod�my na statek. One tu wr�c�. Je�li nie te, to inne.

Trevize mia� wra�enie, �e jeszcze nigdy nie otwiera� tak szybko wej�cia do statku. I mo�e nigdy nie b�dzie si� ju� z tym tak spieszy�.

Zapad�a noc, zanim Trevize doszed� do w miar� normalnego stanu. Kawa�ek syntetycznej sk�ry na otartej d�oni u�mierzy� b�l fizyczny, ale b�l psychiczny nie mija� tak szybko.

Nie chodzi�o tu o samo wystawienie si� na niebezpiecze�stwo. Zareagowa� na nie jak ka�dy przeci�tnie odwa�ny cz�owiek. Chodzi�o o t� zupe�nie niespodziewan� stron�, z kt�rej si� pojawi�o. O to, �e czu� si� o�mieszony. �adnie by wygl�da�, gdyby ludzie dowiedzieli si�, �e zgraja warcz�cych ps�w zap�dzi�a go na drzewo. Nie by�by chyba w gorszej sytuacji, gdyby to nie psy, ale rozz�oszczone kanarki zmusi�y go do ucieczki.

Przez wiele godzin nas�uchiwa�, czy psy nie ponowi� ataku, czy nie us�yszy ich wycia i drapania pazurami o kad�ub statku.

Pelorat, dla odmiany, wydawa� si� zupe�nie spokojny.

��Nie mia�em, stary, absolutnie �adnych w�tpliwo�ci, �e Bliss sobie z tym poradzi, ale musz� przyzna�, �e umiesz doskonale pos�ugiwa� si� broni�.

Trevize wzruszy� ramionami. Nie by� w nastroju do rozmowy na ten temat.

Pelorat trzyma� w r�ku swoj� bibliotek� � p�yt� kompaktow�, na kt�rej zosta�y zapisane wyniki jego kilkudziesi�cioletniej pracy nad mitami i legendami. Szybko schroni� si� z ni� w swej sypialni, gdzie mia� ma�y czytnik.

Wydawa� si� zupe�nie zadowolony z siebie. Trevize zauwa�y� to, ale nie mia� ochoty o nic pyta�. B�dzie mia� na to czas, kiedy jego umys� nie b�dzie tak poch�oni�ty psami.

Kiedy zostali sami, Bliss powiedzia�a niepewnie, jakby badaj�c, czy Trevize ma ochot� na rozmow�:

��Przypuszczam, �e ci� zaskoczy�y.

��Ca�kowicie � odpar� ponuro Trevize. � Kto by pomy�la�, �e na widok psa � psa! � b�d� ucieka�, w obawie o �ycie.

��Po dwudziestu tysi�cach lat bez ludzi to ju� nie s� psy, jakie znamy. Teraz s� tu na pewno g��wnymi du�ymi drapie�nikami.

Trevize skin�� g�ow�.

��Zrozumia�em to, kiedy siedzia�em na drzewie w charakterze g��wnej potencjalnej ofiary. Mia�a� racj�, m�wi�c o braku r�wnowagi ekologicznej.

��Owszem, z ludzkiego punktu widzenia, ale bior�c pod uwag� to, jak �wietnie te psy wydaj� si� dba� o swoje sprawy, zastanawiam si�, czy przypadkiem to Pel nie mia� racji, wysuwaj�c przypuszczenie, �e przyroda sama potrafi zadba� o r�wnowag� i �e ta wzgl�dnie niewielka liczba gatunk�w, kt�re zosta�y sprowadzone na jaki� �wiat mo�e da� pocz�tek odmianom, kt�re zape�ni� nisze ekologiczne.

��To dziwne � rzek� Trevize. � Mnie to te� przysz�o do g�owy.

��O ile, oczywi�cie, brak r�wnowagi nie jest tak du�y, �e proces dochodzenia do niej musia�by trwa� zbyt d�ugo. W takiej sytuacji, zanim zapanowa�aby r�wnowaga, na planecie mog�yby powsta� warunki uniemo�liwiaj�ce istnienie �ycia.

Trevize mrukn�� co� niezrozumia�ego w odpowiedzi. Bliss spojrza�a na niego z zastanowieniem.

��Co ci� sk�oni�o, �eby zabra� ze sob� bro�? spyta�a.

��Na niewiele mi si� ona przyda�a � odpar� Trevize. � To twoja umiej�tno��

��Niezupe�nie � przerwa�a mu Bliss. � Potrzebna by�a twoja bro�. W tak nag�ej potrzebie, maj�c tylko nadprzestrzenny kontakt z reszt� Gai i znajduj�c si� wobec tylu umys��w o tak nieznanej strukturze, nie zdo�a�abym nic zrobi� bez twojego bicza neuronowego.

��Miotacz nie zda� si� na nic. Pr�bowa�em z niego skorzysta�.

��Strza� z miotacza powoduje, �e pies po prostu znika. Reszta mo�e by� zaskoczona, ale nie przestraszona.

��By�o jeszcze gorzej � powiedzia� Trevize. Z�ar�y szcz�tki. W ten spos�b przekupi�em je, �eby zosta�y.

��No tak, taki m�g� by� tego skutek. Natomiast z biczem neutronowym sprawa przedstawia si� inaczej. Bicz powoduje b�l, a pies czuj�cy b�l wydaje d�wi�ki natychmiast rozpoznawane przez inne psy, kt�re na zasadzie odruchu warunkowego same zaczynaj� si� ba�. A kiedy ju� odczu�y strach, to wystarczy�o, �e troch� podra�ni�am ich m�zgi i uciek�y.

��Zgoda, ale ty zorientowa�a� si�, �e w tym przypadku bicz by� skuteczniejsz� broni�. Ja nie.

��Jestem przyzwyczajona do zajmowania si� umys�ami, a ty nie. Dlatego nalega�am, �eby� u�y� ma�ej mocy i mierzy� tylko w jednego psa. Nie chcia�am dopu�ci� do tego, �eby b�l by� tak silny, by u�mierci� psa, bo wtedy nie wyda�by �adnego g�osu. Z drugiej strony nie chcia�am, �eby dzia�anie bicza by�o rozproszone mi�dzy wiele ps�w, bo wtedy kilka by tylko lekko zaskomla�o. Chcia�am, �eby jeden pies poczu� odpowiednio silny b�l.

��I sta�o si�, jak chcia�a�, Bliss � rzek� Trevize. � Podzia�a�o znakomicie. Jestem ci winien wdzi�czno��.

��Zazdro�cisz mi � odpar�a Bliss z zamy�leniem � bo wydaje ci si�, �e si� o�mieszy�e�. Ale, powtarzam, bez twojej broni nie mog�abym nic zrobi�. Intryguje mnie, co ci� sk�oni�o, �eby zabra� ze sob� bro�, mimo �e ci� zapewni�am, �e na tym �wiecie nie ma ludzi. Zreszt� nadal jestem pewna, �e jest tak, jak m�wi�am. A wi�c jak to by�o? Przewidzia�e� to spotkanie z psami?

��Nie. Na pewno nie. Przynajmniej nie �wiadomie. Chocia� normalnie nie nosz� broni. Kiedy byli�my na Comporellonie, nawet przez my�l mi nie przesz�o, �eby zabra� ze sob� bro� Ale nie dam sobie wm�wi�, �e to by�a jaka� magia. To niemo�liwe. My�l�, �e kiedy zacz�li�my rozmawia� o braku r�wnowagi ekologicznej, to zupe�nie pod�wiadomie wyobrazi�em sobie, �e w sytuacji kiedy zabrak�o ludzi, pewne zwierz�ta sta�y si� gro�ne. To jest zupe�nie oczywiste po fakcie, ale by� mo�e mia�em takie przeczucie przed faktem. I to wszystko.

��Nie zbywaj tego tak �atwo � powiedzia�a Bliss. � Ja te� bra�am udzia� w tej rozmowie o braku r�wnowagi ekologicznej, a jednak nie mia�am takiego przeczucia. To w�a�nie ten tw�j dar przeczuwania zdarze� tak ceni Gaja. Rozumiem te�, �e musi to by� dla ciebie irytuj�ce � posiada� dar przewidywania czy przeczuwania, kt�rego zasady ani istoty nie mo�esz dociec, podejmowa� decyzje b�d�c przekonanym o ich s�uszno�ci, ale nie maj�c ani nie znaj�c argument�w przemawiaj�cych za ich podj�ciem.

��Na Terminusie m�wi si� na to �robi� co� na nos�.

��Na Gai m�wimy �wiedzie� bez my�lenia�. Nie lubisz wiedzie� bez my�lenia, prawda?

��Tak, denerwuje mnie to. Nie lubi� kierowa� si� przeczuciami. Przypuszczam, �e nie ma przeczucia bez powodu, ale fakt, �e nie znam powodu jakiego� przeczucia sprawia, �e czuj� si�, jakbym nie panowa� nad swoim w�asnym umys�em, jakbym cierpia� na jak�� �agodn� form� szale�stwa.

��Kiedy podj��e� decyzj� na korzy�� Gai i Galaxii, opiera�e� si� na takim przeczuciu, a teraz szukasz powodu tego przeczucia.

��M�wi�em ju� to z dziesi�� razy.

��A ja nie przyjmowa�am tego wyja�nienia. Przepraszam. Przyrzekam, �e wi�cej si� to nie powt�rzy. Ale mam nadziej�, �e nie b�dziesz si� gniewa�, je�li b�d� przytacza�a argumenty na korzy�� Gai.

��Nie � odpar� Trevize � je�li ty zgodzisz si�, �e mog� ich nie przyj��.

��A wi�c, czy nie wydaje ci si�, �e ten Nieznany �wiat wraca do stanu dziko�ci i mo�e nawet w ko�cu zapanuj� tu warunki uniemo�liwiaj�ce w og�le istnienie �ycia, tylko dlatego, �e zabrak�o tu jednego gatunku, gatunku istot inteligentnych, kt�re potrafi�yby pokierowa� biegiem spraw? Gdyby ten �wiat by� Gaj� albo, lepiej jeszcze, cz�ci� Galaxii, co� takiego nie mog�oby si� zdarzy�. Istnia�by nadal umys� kieruj�cy biegiem spraw. By�aby nim Galaxia. W�wczas, bez wzgl�du na to, co doprowadzi�o do zachwiania r�wnowagi ekologicznej, przyroda d��y�aby do jej odzyskania.

��To znaczy, �e psy przesta�yby zdobywa� po�ywienie?

��Oczywi�cie, �e nie. Musia�yby je��, tak samo jak ludzie, ale zdobywanie po�ywienia by�oby podporz�dkowane celowi nadrz�dnemu, utrzymywaniu r�wnowagi ekologicznej, a nie, jak teraz, wynika�o z przypadkowego uk�adu okoliczno�ci.

��By� mo�e dla psa � powiedzia� Trevize utrata wolno�ci nie ma �adnego znaczenia, ale dla cz�owieka wolno�� znaczy zbyt wiele� A gdyby ludzko�� w og�le przesta�a istnie�, gdyby znik�a nie tylko z tej planety czy nawet z wielu planet, ale w og�le z Galaktyki? Gdyby w Galaxii zabrak�o w og�le istot ludzkich? Co wtedy? Czy nadal istnia�by umys� kieruj�cy wszystkim? Czy pozosta�e istoty i materia nieo�ywiona potrafi�yby stworzy� wsp�lny umys�, kt�ry sprosta�by temu zadaniu?

Bliss zawaha�a si�.

��Taka sytuacja � powiedzia�a w ko�cu � nigdy si� nie zdarzy�a. I nie jest prawdopodobne, aby zdarzy�a si� kiedykolwiek w przysz�o�ci.

��Ale czy nie jest dla ciebie oczywiste � nie dawa� za wygran� Trevize � �e umys� ludzki r�ni si� jako�ciowo od wszystkich innych umys��w i �e gdyby go zabrak�o, ta ca�a reszta razem wzi�ta nie mog�aby go zast�pi�? A zatem, czy nie jest tak, �e ludzie s� wyj�tkowymi istotami i �e powinni by� traktowani jako takie? Nie powinno si� ich stapia� w jeden organizm, nie m�wi�c ju� o ��czeniu ze zwierz�tami czy materi� nieo�ywion�.

��Podj��e� decyzj� na korzy�� Galaxii.

��Z powodu, kt�rego nie potrafi� zrozumie�.

��Mo�e tym powodem by�a pod�wiadoma obawa o skutki zachwiania r�wnowagi ekologicznej? Mo�e pod�wiadomie zda�e� sobie spraw� z faktu, �e ka�dy �wiat w Galaktyce znajduje si� na kraw�dzi i �e w ka�dej chwili mo�e straci� r�wnowag� i tylko Galaxia jest w stanie zapobiec katastrofie w rodzaju tej, kt�ra zdarzy�a si� na tym �wiecie, nie m�wi�c ju� o wojnach i nieudolnym zarz�dzaniu?

��Nie. W chwili, kiedy podejmowa�em decyzj�, nie my�la�em o zachwianej r�wnowadze ekologicznej.

��A sk�d masz tak� pewno��?

��St�d, �e chocia� w danej chwili nie wiem, co mnie sk�ania do takiego, a nie innego zachowania, to kiedy ju� po fakcie kto� zaproponuje mi jakie� wyja�nienie, od razu wiem, czy moje przeczucie w�a�nie tego dotyczy�o� I tak wydaje mi si�, �e przeczucie m�wi�o mi, i� na tym �wiecie mo�emy natkn�� si� na gro�ne zwierz�ta.

��Gdyby nie po��czenie naszych zdolno�ci, twojego daru przewidywania i mojej umiej�tno�ci wp�ywania na m�zgi � powiedzia�a powa�nie Bliss te gro�ne zwierz�ta mog�yby nas u�mierci�. A wi�c zosta�my przyjaci�hni.

Trevize skin�� g�ow�.

��Je�li tego chcesz�

W jego g�osie czu� by�o jednak pewien ch��d, wi�c Bliss unios�a w g�r� brwi, ale akurat w tym momencie wpad� Pelorat, kiwaj�c g�ow� tak energicznie, jakby chcia� j� zrzuci� z szyi.

��My�l�, �e mamy to � powiedzia�.

Og�lnie rzecz bior�c, Trevize nie wierzy� w �atwe zwyci�stwa, ale taka ju� jest natura ludzka, �e wbrew racjonalnym argumentom wierzy si� w to, w co pragnie si� uwierzy�. A wi�c Trevize poczu� nagle sucho�� w gardle, ale przem�g� si� i spyta�:

��Po�o�enie Ziemi? Odkry�e� to, Janov?

Pelorat gapi� si� na niego przez chwil�, a potem powiedzia�, wyra�nie zgaszony:

��Hmm, niezupe�nie� To znaczy, zupe�nie co� innego. Zapomnia�em o tym, Golan. Odkry�em w ruinach co� innego. My�l�, �e to nie jest takie wa�ne.

Trevize wzi�� g��boki oddech i powiedzia�:

��Nie szkodzi, Janov. Ka�de odkrycie jest wa�ne. Co chcia�e� nam powiedzie�?

��Hmm � odpar� Pelorat. � Prawie nic nie przetrwa�o do naszych czas�w. Rozumiesz, po dwudziestu tysi�cach lat deszcz i wiatr robi� swoje. Poza tym ro�linno�� te� wywiera wp�yw, a zwierz�ta� Mniejsza z tym. Chodzi o to, �e �prawie nic� nie znaczy to samo, co �nic�. Tam, gdzie s� te ruiny, musia� sta� jaki� budynek u�yteczno�ci publicznej, bo znalaz�em przewr�cony blok kamienny czy betonowy z wyrytym na nim napisem. Napis by� bardzo niewyra�ny, ale zrobi�em jego zdj�cie jednym z tych aparat�w; kt�re mamy na statku, takim z wbudowanym wzmacniaczem komputerowym� Nie spyta�em ci�, Golan, czy mog� go wzi��, ale to by�o dla mnie wa�ne, wi�c�

Trevize machn�� r�k� ze zniecierpliwieniem.

��M�w dalej!

��Uda�o mi si� odczyta� kawa�ek tego napisu. Jest bardzo stary. Ale chocia� mam wpraw� w odczytywaniu archaicznych zapis�w i chocia� korzysta�em z tego wzmacniacza komputerowego, mog�em odcyfrowa� tylko jeden fragment. W tym miejscu litery by�y wi�ksze i troch� wyra�niejsze. By� mo�e zosta�y g��biej wyryte dlatego, �e uk�adaj� si� w nazw� tego �wiata. Ten fragment brzmi �Planeta Aurora�, wi�c przypuszczam, �e �wiat, na kt�rym si� znajdujemy, nazywa si�, a raczej nazywa�, Aurora.

��Musia� mie� jak�� nazw� � zauwa�y� ironicznie Trevize.

��Owszem, ale raczej rzadko si� zdarza, �eby nazwy wybierano przypadkowo. Przejrza�em dok�adnie swoj� bibliotek� i znalaz�em dwie stare legendy, pochodz�ce z dwu r�nych, znacznie oddalonych od siebie �wiat�w, co przemawia za tym, �e powsta�y niezale�nie od siebie� Ale mniejsza z tym. Ot� w obu tych legendach Aurora jest nazw� �witu. Mo�na przypuszcza�, �e Aurom rzeczywi�cie znaczy�a ��wit� w kt�rym� z j�zyk�w pregalaktycznych.

Tak si� sk�ada, �e wyrazu u�ywanego na okre�lenie �witu czy poranka cz�sto u�ywa si� jako nazwy dla stacji kosmicznej czy innej budowy, kt�ra jest pierwsza w swym rodzaju. A zatem, je�li w jakim� j�zyku ten �wiat zosta� nazwany �witem, to mo�e by� r�wnie� pierwszym �wiatem w swoim rodzaju.

��Czy�by� sugerowa�, �e ta planeta to Ziemia, a Aurom jest jej drug� nazw�, nadan� jej dlatego, �e tu by� ��wit� �ycia i ludzko�ci? � spyta� Trevize.

��Nie wyci�ga�bym tak daleko id�cych wniosk�w � odpar� Pelorat.

��W ko�cu nie ma tu ani radioaktywno�ci, ani olbrzymiego satelity, ani gazowego olbrzyma z pot�nymi pier�cieniami � powiedzia�, nieco zgry�liwie, Trevize.

��W�a�nie. Ale Deniador, zdaje si�, uwa�a�, �e ten �wiat by� jednym z tych, kt�re zosta�y za�o�one przez pierwsz� fal� kolonist�w, przez Przestrze�c�w. Je�li tak faktycznie by�o, to jego nazwa, Aurora, mog�aby �wiadczy�, �e by� pierwszym z za�o�onych przez nich �wiat�w. By� mo�e znajdujemy si� teraz na najstarszym, nie licz�c Ziemi, �wiecie w Galaktyce. Czy to nie podniecaj�ce?

��W ka�dym razie interesuj�ce, Janov, ale czy mo�na a� tyle wywnioskowa� z samej nazwy Aurora?

��To jeszcze nie wszystko � odpar� z o�ywieniem Pelorat. � Na ile mog�em to sprawdzi� w swoich materia�ach, nie ma obecnie w Galaktyce �adnego �wiata o tej nazwie. Jestem pewien, �e tw�j komputer zweryfikuje moj� opini�. Jak ju� m�wi�em, jest wiele r�nych �wiat�w i innych obiekt�w, kt�rych nazwy znacz� ��wit�, ale nie ma w�r�d tych nazw s�owa �Aurora�.

��A dlaczego mia�oby tam by� to s�owo? Je�li jest pochodzenia pregalaktycznego, to jest ma�o prawdopodobne, �eby by�o znane.

��Ale nazwy pozostaj� nawet wtedy, kiedy ich znaczenie ulega zapomnieniu. Je�li by� to pierwszy skolonizowany �wiat, to by� mo�e by� przez pewien czas najwa�niejszym �wiatem w Galaktyce. W takiej sytuacji mo�na by si� spodziewa�, �e by�y te� inne �wiaty, za�o�one p�niej, nazywaj�ce si� Nowa Aurora, Aurom Mniejsza czy jako� tak. A wi�c inne�

��Mo�e nie by� to pierwszy skolonizowany �wiat � przerwa� mu Trevize. � Mo�e nigdy nie mia� wielkiego znaczenia.

��Moim zdaniem mo�na da� znacznie lepsze wyja�nienie tego faktu, stary.

��Jakie?

��Je�li � jak m�wi� Deniador � po pierwszej fali kolonist�w ruszy�a druga, kt�ra za�o�y�a wszystkie obecnie zamieszkane �wiaty, to jest bardzo prawdopodobne, �e w stosunkach mi�dzy nimi panowa�a wrogo��. W takiej sytuacji koloni�ci z drugiej fali, zak�adaj�c �wiaty, kt�re teraz istniej�, nie nadawaliby im nazw, kt�re nosi�y za�o�one przez tych z pierwszej fali. W ten spos�b z faktu, �e nazwa �Aurom� nigdy si� ju� nie powt�rzy�a, mo�emy wyci�gn�� wniosek, �e rzeczywi�cie by�y dwie fale kolonist�w i �e ten �wiat zosta� za�o�ony przez ludzi z pierwszej fali.

Trevize u�miechn�� si�.

��No, teraz mam ju� pewne poj�cie o tym, jak wy, mitologowie, pracujecie. Tworzycie wspania�� budowl�, kt�ra by� mo�e nie ma fundament�w. Legendy m�wi�, �e kolonistom pierwszej fali towarzyszy�y liczne roboty i �e to w�a�nie sta�o si� przyczyn� ich zag�ady. A wi�c gdyby uda�o si� nam znale�� na tym �wiecie cho�by jednego robota, to by�bym sk�onny przyj�� twoj� hipotez�, ale nie spodziewam si�, aby po dwudziestu ty�

Pelorat, kt�ry robi� takie miny, jakby chcia� co� powiedzie� i nie m�g�, wreszcie odzyska� g�os:

��Jak to, wi�c nie m�wi�em ci o tym, Golan?� No tak, oczywi�cie nie. Jestem tak przej�ty, �e m�wi� bez sk�adu. Tam by� robot.

Trevize potar� d�oni� czo�o, jakby poczu� nag�y b�l g�owy.

��Robot? Tam by� robot?

��Tak � odpar� Pelorat, akcentuj�c to energicznym kiwni�ciem g�ow�.

��Sk�d wiesz, �e to by� robot?

��No jak to sk�d? Po prostu robot. Czy m�g�bym nie rozpozna� robota?

��A widzia�e� przedtem jakiego�?

��Nie, ale to by� metalowy obiekt, kt�ry wygl�da� jak cz�owiek. Mia� g�ow�, r�ce, nogi, tu��w. M�wi� �metalowy�, ale faktycznie by�a to prawie sama rdza i kiedy do niego podszed�em, to chyba wibracja spowodowana moimi krokami uszkodzi�a go jeszcze bardziej, bo jak wyci�gn��em r�k�, �eby go dotkn��

��Dlaczego chcia�e� go dotkn��?

��My�l�, �e dlatego, �e nie wierzy�em w�asnym oczom. By�a to zupe�nie odruchowa reakcja. Wi�c jak tylko go dotkn��em, rozsypa� si�. Ale�

��Co?

��Zanim to si� sta�o, wyda�o mi si�, �e w jego oczach pojawi� si� lekki blask i wyda� taki d�wi�k, jakby chcia� co� powiedzie�.

��To znaczy, �e on nadal dzia�a�?

��Troszeczk�, Golan. A potem si� rozsypa�.

Trevize odwr�ci� si� do Bliss.

��Potwierdzasz to wszystko, Bliss?

��To by� robot � powiedzia�a Bliss.

��I nadal dzia�a�?

��Zanim si� rozsypa�, zdo�a�am uchwyci� s�aby �lad aktywno�ci neuronowej � odpar�a Bliss.

��A sk�d tam si� mog�a wzi�� aktywno�� neuronowi? Przecie� robot nie posiada m�zgu, sk�adaj�cego si� z �ywych kom�rek.

��My�l�, �e ma komputerowy odpowiednik m�zgu i �e potrafi�abym to wykry�.

��Czy mentalno��, kt�r� wykry�e�, by�a specyficzna raczej dla robota ni� dla cz�owieka?

Bliss �ci�gn�a usta i powiedzia�a:

��Ten impuls by� zbyt s�aby, abym mog�a powiedzie� co� poza tym, �e w og�le by�.

Trevize popatrzy� na Bliss, potem na Pelorata i rzek� z rozdra�nieniem:

��To wszystko zmienia.

Podczas obiadu Trevize zdawa� si� by� zatopiony w my�lach, a Bliss skupi�a ca�� uwag� na jedzeniu. Pelorat, kt�ry jako jedyny mia� ochot� do rozmowy, stwierdzi�, �e je�li �wiat, na kt�rym si� znajdowali, jest Auror� i je�li by� on pierwszym �wiatem za�o�onym przez osadnik�w z Ziemi, to powinien si� znajdowa� blisko niej.

��Mo�e warto by by�o przeszuka� s�siednie systemy gwiezdne � powiedzia�. � Oznacza�oby to sprawdzenie najwy�ej paruset gwiazd.

Trevize mrukn�� w odpowiedzi, �e szukanie na chybi� trafi� to ostateczno�� i �e nawet je�li znajdzie Ziemi�, to chce uzyska� na jej temat jak najwi�cej informacji, zanim zdecyduje si� wyl�dowa�. Nie powiedzia� nic wi�cej, wi�c Pelorat zamilk� zgaszony.

Po obiedzie Trevize w dalszym ci�gu nie zdradza� ochoty do rozmowy, wi�c Pelorat postanowi� wyci�gn�� co� z niego.

��Zostajemy tu, Golan? � spyta�.

��Przynajmniej na noc � powiedzia� Trevize. Musz� wszystko przemy�le�.

��Czy to bezpieczne?

��Je�li nie ma tu nic gro�niejszego ni� psy odpar� Trevize � to w statku jeste�my zupe�nie bezpieczni.

��A ile czasu zaj��by nam start, gdyby okaza�o si�, �e jest tu co� gro�niejszego od ps�w?

��Postawi�em komputer w stan pogotowia. My�l�, �e uda�oby si� nam wystartowa� w czasie jednej-dw�ch minut. Zreszt� je�li zdarzy si� co� niespodziewanego, to komputer natychmiast nas zaalarmuje, wi�c proponuj�, �eby�my si� wszyscy troch� przespali. Jutro rano podejm� decyzj� co do naszego nast�pnego ruchu.

��atwo powiedzie� � pomy�la� Trevize, kiedy zapad�a ciemno��. Le�a� zwini�ty w k��bek na pod�odze sterowni. Nie by�o to zbyt wygodne, ale by� pewien, �e w tej sytuacji w ��ku te� nie zasn��by szybciej i nie spa�by lepiej, a w sterowni m�g� przynajmniej przyst�pi� natychmiast do dzia�ania, gdyby komputer wszcz�� alarm.

W tym momencie us�ysza� odg�os krok�w i odruchowo usiad�, uderzaj�c g�ow� o kant pulpitu nie tak mocno, �eby zrani� si�, ale wystarczaj�co silnie, aby skrzywi� si� z b�lu. Pomalowa� bol�ce miejsce.

��Janov? � spyta� st�umionym g�osem, wycieraj�c �zy, kt�re b�l wycisn�� mu z oczu.

��Nie. Bliss.

Trevize zacz�� maca� r�k� pulpit, aby uzyska� przynajmniej cz�ciowy kontakt z komputerem i �agodne �wiat�o ukaza�o Bliss w jasnor�owym szlafroku.

��O co chodzi? � spyta� Trevize.

��Zajrza�am do twojej sypialni, ale ci� tam nie by�o. Nie mia�am jednak w�tpliwo�ci, �e czuj� twoje fale m�zgowe, wi�c posz�am w kierunku, sk�d dochodzi�y. By�o jasne, �e nie �pisz, wi�c wesz�am.

��Dobrze, ale czego chcesz?

Usiad�a przy �cianie i podci�gn�a kolana pod brod�.

��Nie b�j si� � powiedzia�a. � Nie planuj� zamachu na resztki twego dziewictwa.

��No my�l� � odpar� drwi�co Trevize. � Dlaczego nie �pisz? Potrzebujesz snu bardziej ni� ja.

��Wierz mi � powiedzia�a cicho � �e ta historia z psami bardzo mnie wyczerpa�a.

��Wierz� ci.

��Ale musia�am porozmawia� z tob� bez Pela.

��O czym?

��Kiedy opowiedzia� ci o tym robocie, powiedzia�e�, �e to wszystko zmienia. Co mia�e� na my�li?

��Nie wiesz? Mamy trzy zestawy wsp�rz�dnych, dla trzech Zakazanych �wiat�w. Chc� odwiedzi� wszystkie trzy, aby dowiedzie� si� jak najwi�cej o Ziemi, zanim spr�buj� j� odnale��.

Przysun�� si� do niej bli�ej, �eby mogli m�wi� jeszcze ciszej, ale nagle szybko si� odsun��.

��S�uchaj, nie chcia�bym, �eby nas tu znalaz� Janov � powiedzia�. � Nie wiem, co by sobie pomy�la�.

��Nie przyjdzie tutaj. �pi teraz. Troch� wzmocni�am jego sen. Je�li zacznie si� wierci�, to zaraz b�d� o tym wiedzia�a� Mo�esz m�wi� dalej. Chcesz zatem odwiedzi� wszystkie te �wiaty. Ale co si� zmieni�o?

��Pocz�tkowo nie mia�em zamiaru niepotrzebnie traci� czasu na jakimkolwiek �wiecie. Skoro ten �wiat, Aurora, jest od dwudziestu tysi�cy lat bezludny, to jest w�tpliwe, aby zachowa�y si� tu jakie� warto�ciowe informacje. Nie chc� �azi� tu ca�ymi tygodniami czy miesi�cami, walcz�c z psami, kotami, bykami czy innymi zwierz�tami, kt�re mog�y zdzicze� i sta� si� niebezpieczne, w nadziei, �e w�r�d tych ruin znajd� mo�e jaki� strz�p informacji. By� mo�e na kt�rym� z pozosta�ych Zakazanych �wiat�w, a mo�e nawet na obu, �yj� jeszcze ludzie i s� nietkni�te biblioteki. A wi�c chcia�em odlecie� st�d jak najszybciej. Mo�e byliby�my ju� w przestrzeni i spaliby�my sobie spokojnie.

��Ale?

��Ale je�li na tym �wiecie znajduj� si� jeszcze funkcjonuj�ce roboty, to mo�e mogliby�my od nich uzyska� jakie� informacje. By�oby bezpieczniej zaj�� si� robotami ni� lud�mi, bo z tego, co s�ysza�em, musz� one stosowa� si� do ludzkich polece� i nie mog� skrzywdzi� �adnej ludzkiej istoty.

��A wi�c zmieni�e� zamiary i chcesz tu jeszcze troch� zosta�, aby poszuka� robot�w.

��Nie, Bliss, nie chc�. Wydaje mi si�, �e �aden robot nie mo�e bez konserwacji przetrwa� dwudziestu tysi�cy lat� No, ale skoro widzia�a� tu robota, w kt�rym tli�a si� jeszcze iskierka energii, to jest oczywiste, �e nie mog� polega� na swoich zdrowo rozs�dkowych s�dach o robotach. Nie mog� pozwoli�, �eby kierowa�a mn� niewiedza. Mo�e roboty s� bardziej odporne ni� mi si� wydawa�o, a mo�e potrafi� si� same konserwowa�.

��Pos�uchaj mnie � powiedzia�a Bliss � i, prosz�, zachowaj to w sekrecie.

��W sekrecie? � spyta� Trevize, podnosz�c ze zdziwienia brwi. � Przed kim?

��Ɯ�! Oczywi�cie przed Pelem. S�uchaj, nie musisz zmienia� swego planu. Mia�e� racj�. Na tym �wiecie nie ma ju� funkcjonuj�cych robot�w. Niczego nie wykry�am.

��Wykry�a� tego jednego, a je�li jest ten jeden�

��Wcale go nie wykry�am. On nie funkcjonowa�, i to od dawna.

��Ale powiedzia�a��

��Wiem, co powiedzia�am. Pelowi wydawa�o si�, �e widzi ruch i s�yszy g�os. Ale on jest marzycielem. Ca�e �ycie po�wi�ci� na zbieranie danych, ale w ten spos�b trudno zyska� s�aw� w nauce. On bardzo chce dokona� jakiego� wa�nego odkrycia. Odkrycie s�owa �Aurora� by�o niezbitym faktem i uszcz�liwi�o go bardziej, ni� sobie wyobra�asz. Pragn�� znale�� co� wi�cej.

��Chcesz powiedzie�, �e tak bardzo pragn�� dokona� odkrycia, �e sam sobie wm�wi�, �e robot, kt�rego znalaz�, jest nadal sprawny?

��Znalaz� kawa� zardzewia�ego �elastwa, w kt�rym nie by�o wi�cej �wiadomo�ci ni� w skale, o kt�r� by� oparty.

��Ale potwierdzi�a� jego opowie��.

��Nie mog�am obrabowa� go z jego odkrycia. On znaczy dla mnie tak wiele.

Trevize patrzy� na ni� przez dobr� minut�, a potem powiedzia�:

��Mo�esz mi wyja�ni�, dlaczego on znaczy dla ciebie tak wiele? Chc� wiedzie�. Naprawd� chc� to wiedzie�. Dla ciebie jest on na pewno starszym m�czyzn�, w kt�rym nie ma nic romantycznego. Jest izolem, a ty pogardzasz izolami. Jeste� m�oda i �adna i na pewno s� takie elementy Gai, kt�re maj� cia�a m�odych i przystojnych m�czyzn. Z nimi mog�aby� mie� zwi�zki fizyczne, kt�re, pot�gowane przez Gaj�, wznios�yby ci� na szczyty rozkoszy. Co takiego widzisz w Janovie?

Bliss spojrza�a powa�nie na Trevizego.

��A ty go nie kochasz? � spyta�a.

Trevize wzruszy� ramionami.

��Lubi� go. My�l�, �e je�li pozbawi� to podtekstu erotycznego, to mo�esz powiedzie� nawet, �e go kocham.

��Znasz go od niedawna. A wi�c dlaczego go kochasz, na sw�j nieerotyczny spos�b?

Trevize u�miechn�� si� bezwiednie.

��To naprawd� dziwny facet. Jestem �wi�cie przekonany, �e nigdy nawet nie pomy�la� o sobie. Polecono mu lecie� ze mn�, wi�c polecia�. Bez �adnego sprzeciwu. Chcia�, �eby�my polecieli na Trantor, ale kiedy powiedzia�em, �e chc� lecie� na Gaj�, nie protestowa�. Teraz uda� si� ze mn� na poszukiwanie Ziemi, chocia� wie, �e to niebezpieczne. Jestem zupe�nie pewien, �e gdyby musia� za mnie czy za kogokolwiek innego odda� �ycie, to zrobi�by to. I to bez �alu.

��A ty odda�by� �ycie za niego?

��By� mo�e, gdybym nie mia� czasu do namys�u. Gdybym mia� czas, �eby to przemy�le�, to zawaha�bym si� i m�g�bym stch�rzy�. Nie jestem taki dobry, jak on. I w�a�nie dlatego odczuwam siln� potrzeb� chronienia go i dbania o jego dobro. Nie chc�, �eby Galaktyka nauczy�a go, �e nie warto by� dobrym. Rozumiesz? A szczeg�lnie musz� go chroni� przed tob�. Nie mog� znie�� my�li, �e pewnego dnia rzucisz go dla jakiej� b�ahej przyjemno�ci.

��Przypuszcza�am, �e my�lisz co� takiego. Nie uwa�asz, �e widz� w nim to samo, co ty, a nawet wi�cej, bo mog� kontaktowa� si� bezpo�rednio z jego umys�em? Czy zachowuj� si� tak, jakbym chcia�a go zrani�? Czy potwierdzi�abym te jego urojenia, �e widzia� funkcjonuj�cego robota, gdybym nie wiedzia�a, �e w przeciwnym razie sprawi� mu przykro�� i nie chcia�a tego unikn��? Jestem przyzwyczajona do tego, co nazywasz dobroci�, gdy� ka�dy element Gai jest got�w po�wi�ci� si� dla dobra ca�o�ci. Nie znamy i nie potrafimy zrozumie� innych motyw�w. Ale te�, post�puj�c w ten spos�b, nic nie tracimy, gdy� ka�dy element jest ca�o�ci�, cho� my�l�, �e nie jeste� w stanie tego poj��. Z Pelem sprawa wygl�da inaczej.

Bliss nie patrzy�a na Trevizego. Wygl�da�a tak, jakby m�wi�a sama do siebie.

��On jest izolem. Jest bezinteresowny nie dlatego, �e jest elementem wi�kszej ca�o�ci. Jest bezinteresowny i niesamolubny dlatego, �e taki ju� jest. Rozumiesz, co mam na my�li? Ma wszystko do stracenia, chocia� nie ma nic do zyskania, a jednak jest, jaki jest. Zawstydza mnie, gdy� ja jestem taka, nie boj�c si�, �e co� strac�, a on jest, jaki jest, nie maj�c nadziei, �e co� przez to zyska. � Znowu spojrza�a na Trevizego. Mia�a powa�n� min�. Rozumiesz teraz, o ile wi�cej wiem o nim ni� ty? I nadal my�lisz, �e mog�abym go skrzywdzi�?

��Bliss � rzek� Trevize � powiedzia�a� dzisiaj: �Zosta�my przyjaci�mi�, a ja na to odpar�em: �Je�li tego chcesz�. Nie by�o to zbyt uprzejme z mojej strony, ale pomy�la�em o tym, co mo�esz zrobi� Janovowi. Teraz moja kolej. Zosta�my przyjaci�mi, Bliss. Mo�esz dalej przytacza� argumenty na korzy�� Galaxii, a ja mog� ich nie przyjmowa�, ale mimo tego mo�emy by� przyjaci�mi. � Wyci�gn�� do niej r�k�.

��Oczywi�cie � powiedzia�a i u�cisn�a mocno jego d�o�.

Trevize u�miechn�� si� w duchu. Kiedy siedzia� przy komputerze staraj�c si� zlokalizowa� gwiazd� (je�li w og�le by�a tam jaka� gwiazda), kt�rej po�o�enie okre�la�y wsp�rz�dne z pierwszego zestawu, i Pelorat i Bliss bacznie si� temu przygl�dali, i zasypywali go pytaniami. Teraz byli w swojej kabinie i spali, a w ka�dym razie odpoczywali, zostawiwszy mu ca�e to zadanie.

W pewnym sensie pochlebia�o mu to, bo zdawa�o si� �wiadczy� o tym, �e zaakceptowali fakt, i� on doskonale wie, co robi, i nie potrzebuje �adnej kontroli, pomocy ani zach�ty. Skoro ju� o tym mowa, to Trevize przekona� si� do�wiadczalnie, �e powinien bardziej polega� na komputerze i �e urz�dzenie to nie potrzebuje �adnej kontroli, a w ka�dym razie potrzebuje jej o wiele mniej.

Pojawi�a si� inna gwiazda, bardzo jasna i nie oznaczona na mapie Galaktyki. By�a nawet ja�niejsza od gwiazdy, wok� kt�rej kr��y�a Aurom, co czyni�o jeszcze bardziej zastanawiaj�cym fakt, �e nie by�o 0 niej �adnych informacji w banku danych komputera.

Trevizego zdumiewa�y osobliwe cechy zachowanych przez tradycj� przekaz�w ze staro�ytno�ci. Ca�e wieki mog�y si� na�o�y� na siebie albo osun�� si� w zapomnienie. Mog�a zagin�� pami�� o ca�ych cywlizacjach, ale zdarza�o si�, �e z tej masy fakt�w zostawa� szczeg� czy dwa i tradycja przekazywa�a je w absolutnie nie zmienionym kszta�cie, tak jak te zbiory wsp�rz�dnych.

Podzieli� si� kiedy� tym spostrze�eniem z Peloratem, na co Pelorat natychmiast odpar�, �e to w�a�nie czyni badania nad mitami i legendami tak poci�gaj�cymi. �Ca�y dowcip w tym � powiedzia� Pelorat � �eby zdecydowa�, kt�re elementy danej legendy przedstawiaj� wiernie rzeczywisto��, a wi�c odpowiadaj� prawdzie. Nie jest to bynajmniej �atwe. R�ni mitologowie wybieraj� r�ne elementy tej samej legendy, kieruj�c si� zazwyczaj tym, czy pasuj� one do ich interpretacji.�

W ka�dym razie gwiazda ta znajdowa�a si� akurat tam, gdzie powinna by�. A je�li rzeczywi�cie tam b�dzie, to Trevize b�dzie sk�onny uwierzy�, �e i reszta legendy, m�wi�ca o tym, �e by�o w sumie pi��dziesi�t Zakazanych �wiat�w, jest r�wnie� (mimo i� liczba ta by�a podejrzanie okr�g�a) prawdziwa, i zacznie si� zastanawia�, gdzie mo�e le�e� pozosta�ych czterdzie�ci siedem.

Wkr�tce komputer odkry�, kr���cy wok� gwiazdy, nadaj�cy si� do zamieszkania �wiat, Zakazany �wiat, ale w tej chwili nie zaskoczy�o to ju� ani odrobin� Trevizego. By� absolutnie pewien, �e ten �wiat tam b�dzie. Skierowa� �Odleg�� Gwiazd� na orbit� wok� planety i zmniejszy� pr�dko��.

Warstwa chmur by�a na tyle rzadka, �e mo�na by�o do�� dobrze zobaczy� z przestrzeni powierzchni� planety. Tak jak na prawie wszystkich zamieszkanych �wiatach, tak i na tym �wiecie znajdowa�y si� du�e zbiorniki wodne. Wida� by�o nie przedzielony �adnymi l�dami ocean w strefie tropikalnej i dwa oceany w strefach biegunowych. W jednej ze stref umiarkowanych rozci�ga� si� wij�cy si� kontynent, o zatokach z ka�dej strony, powoduj�c, �e tu i �wdzie l�d zw�a� si� do przesmyku. W drugiej strefie umiarkowanej l�d rozdziela� si� na trzy du�e cz�ci, z kt�rych ka�da by�a szersza w przekroju p�nocno-po�udniowym ni� kontynent na drugiej p�kuli.

Trevize �a�owa�, �e nie zna si� na klimatologii na tyle, by z tego, co widzi, m�c wywnioskowa�, jakie panuj� tam pory roku i temperatury. Przez chwil� zastanawia� si�, czy nie poleci� komputerowi, aby rozwi�za� ten problem, ale sprawa klimatu nie by�a najwa�niejsza.

O wiele wa�niejsze by�o to, �e i tym razem komputer nie odkry� promieniowania, kt�re mog�oby pochodzi� z urz�dze� technicznych. Dzi�ki teleskopowi przekona� si�, �e przynajmniej ta planeta nie evygl�da�a jak nadgryziona przez mole i �e nie by�o na niej �ladu pustyni. Przesuwaj�cy si� w dole l�d by� w r�nych odcieniach zieleni, ale nie wida� by�o �adnych znak�w miast po stronie o�wietlonej ani �wiate� po stronie zacienionej.

Czy�by i na tej planecie istnia�y r�ne formy �ycia, z wyj�tkiem cz�owieka?

Zastuka� do drzwi sypialni Pelorata.

��Bliss! � powiedzia� st�umionym g�osem i zastuka� jeszcze raz.

Zza drzwi dobieg� szelest i g�os Bliss:

��S�ucham.

��Mo�esz wyj��? Potrzebuj� twojej pomocy.

��Zaczekaj chwil�, niech si� troch� ogarn�, �eby jako� wygl�da�.

Kiedy wreszcie wysz�a, Trevize stwierdzi�, �e nie wygl�da gorzej ni� zazwyczaj. By� troch� z�y, �e kaza�a mu czeka�, bo by�o mu wszystko jedno, jak wygl�da. Ale teraz byli przyjaci�mi, wi�c st�umi� z�o��.

��Co mog� dla ciebie zrobi�? � spyta�a z u�miechem.

Trevize machn�� r�k� w stron� ekranu.

��Jak widzisz, przelatujemy w�a�nie nad powierzchni� �wiata, kt�ry wygl�da na zupe�nie zdrowy. Cz�� l�dowa pokryta jest bujn� ro�linno�ci�. Niestety, nie wida� ani �wiate� po stronie, gdzie jest teraz noc, ani nie czuje si� �adnego promieniowania. Skup si�, prosz�, pos�uchaj uwa�nie i powiedz mi, czy s� tam jakie� zwierz�ta. Wydawa�o mi si�, �e w pewnym miejscu widz� stado pas�cych si� zwierz�t, ale nie by�em pewien. Mo�e mnie te� zdarzy�o si� ujrze� to, co bardzo chcia�em zobaczy�.

Bliss �s�ucha�a�. W ka�dym razie na jej twarzy wida� by�o wyraz dziwnego napi�cia.

��O tak � powiedzia�a � istnieje tu bogata fauna.

��Ssaki?

��Na pewno.

��A ludzie?

Teraz wygl�da�o na to, �e skoncentrowa�a si� jeszcze bardziej. Min�o dobrych par� minut, zanim si� odpr�y�a.

��Trudno powiedzie�. Par� razy zdawa�o mi si�, �e odkry�am tchnienie inteligencji wystarczaj�co du�ej, aby mo�na j� wzi�� za ludzk�. Ale by�o to tak s�abe i wyst�powa�o tak sporadycznie, �e mo�e ja te� wyczu�am to, co bardzo chcia�am wyczu�. Widzisz�

Przerwa�a i pogr��y�a si� w my�lach. Trevize ponagli� j�:

��No?

��Problem w tym, �e zdaje mi si�, i� wykry�am co� innego. Jest to co�, z czym si� dot�d nie spotka�am, ale my�l�, �e to nie mo�e by� nic innego jak�

Jej twarz �ci�gn�a si�. Zacz�a ponownie �nashachiwa�, jeszcze intensywniej ni� poprzednio.

��No i�? � spyta� Trevize.

Odpr�y�a si�. � My�l�, �e nie mo�e to by� nic innego jak roboty.

��Roboty!

��Tak, a je�li wykry�am je, to z pewno�ci� by�abym te� w stanie wykry� ludzi. Ale nie wykry�am.

��Roboty! � powt�rzy� Trevize, marszcz�c czo�o.

��Tak. I je�li si� nie myl�, to w du�ej liczbie.

Pelorat powiedzia� �Roboty!� dok�adnie takim samym tonem jak Trevize, kiedy mu o nich oznajmi�. Potem u�miechn�� si� lekko.

��Mia�e� racj�, Golan a ja by�em w b��dzie, w�tpi�c w s�uszno�� twojej decyzji.

��Nie przypominam sobie, Janov, �eby� w�tpi� w s�uszno�� mojej decyzji.

��Och, stary, nie uwa�a�em za w�a�ciwe, �eby uj�� to w s�owach. Ale my�la�em w g��bi duszy, �e by�o b��dem odlatywa� z Aurory, kiedy by�a szansa, �e mo�emy wypyta� jakiego� robota, kt�ry przetrwa� do naszych czas�w. Teraz jednak jest jasne, �e wiedzia�e�, i� tutaj b�dzie wi�ksza liczba robot�w.

��Nic podobnego, Janov. Nie wiedzia�em. Po prostu zaryzykowa�em. Bliss powiada, �e ich pola my�lowe zdaj� si� wskazywa�, �e funkcjonuj� bez zarzutu, a mnie si� z kolei zdaje, �e nie mog�yby tak funkcjonowa�, gdyby nie by�o tu ludzi dbaj�cych o ich stan techniczny. Jednak Bliss nie mo�e wykry� tu obecno�ci �adnych ludzi, wi�c szukamy dalej.

Pelorat popatrzy� z zadum� na ekran.

��To wszystko to chyba las, prawda?

��Przewa�nie. Ale s� tam te� go�e przestrzenie. Mo�e to ��ki. Problem w tym, �e nie widz� miast ani �wiate� po przeciwnej stronie. Nie ma te� �adnego promieniowania, opr�cz cieplnego.

��A wi�c nie ma tu ludzi?

��Sam jestem ciekaw. Bliss jest w kuchni i pr�buje si� skoncentrowa�. Wybra�em, oczywi�cie arbitralnie, jeden po�udnik jako zerowy, co znaczy, �e komputer sporz�dzi� map� planety, na kt�rej mo�na ustali� d�ugo�� i szeroko�� geograficzn�. Bliss ma specjalne urz�dzenie z guzikiem, kt�ry naciska za ka�dym razem, kiedy natrafi na co�, co wydaje si� niezwyk�� koncentracj� m�zgowej aktywno�ci robot�w � my�l�, �e w odniesieniu do robot�w nie mo�na u�y� terminu �aktywno�� neuronowi� lub na jaki� �lad ludzkiej my�li. Urz�dzenie to jest pod��czone do komputera, dzi�ki czemu komputer nanosi natychmiast odpowiedni punkt na map�. Potem ka�emy mu wybra� kt�ry� z tych punkt�w i znale�� odpowiednie miejsce do l�dowania.

Pelorat zrobi� zak�opotan� min�.

��Czy to rozs�dne zostawia� wyb�r komputerowi? � spyta�.

��A dlaczego nie? To bardzo kompetentny komputer. Poza tym je�li nie wie si� samemu, na jakiej podstawie dokona� takiego wyboru, to nie zaszkodzi wzi�� przynajmniej pod rozwag� wyboru dokonanego przez komputer.

Twarz Pelorata rozja�ni�a si�.

��Co� w tym jest, Golan � powiedzia�. � Niekt�re z najstarszych legend zawieraj� opowie�ci o tym, �e ludzie dokonywali wyboru rzucaj�c sze�ciok�tne kostki na ziemi�.

��Tak? I co to daje?

��Na ka�dym boku takiej kostki by�a zapisana pewna decyzja� no tak� zaraz, nie� a mo�e� no mniejsza z tym� i tak dalej. Uwa�ano, �e ten bok, kt�ry po wyl�dowaniu kostki na ziemi znalaz� si� na g�rze, zawiera rad�, zgodnie z kt�r� nale�y post�pi�. By� te� inny spos�b. Na tarcz� zawieraj�c� otwory, w kt�rych wypisane by�y r�ne decyzje, rzucano kulk� i podejmowano decyzj� wypisan� nad otworem, w kt�rym zatrzyma�a si� ta kulka. Niekt�rzy mitologowie twierdz�, �e by�y to raczej gry hazardowe ni� loterie, ale moim zdaniem to jedno i to samo.

��W pewnym sensie � rzek� Trevize � my te� podejmujemy tak� gr� wybieraj�c miejsce l�dowania.

Bliss wysz�a z kuchni akurat w por�, �eby us�ysze� ostatnie zdanie.

��Nie podejmiemy �adnej gry � powiedzia�a. � Wiele razy nacisn�am guzik z napisem �By� mo�e�, a� w ko�cu, raz, guzik z napisem �Tak�. I w�a�nie tam wyl�dujemy.

��A co spowodowa�o, �e nacisn�a� ten z �Tak�? � spyta� Trevize.

��Uchwyci�am �powiew� ludzkiej my�li. Z pewno�ci�. Nie ma mowy o pomy�ce.

By�o po deszczu, gdy� trawa by�a mokra. Niebo pokryte by�o chmurami, kt�re jednak zaczyna�y si� rozchodzi�.

�Odleg�a Gwiazda� mi�kko wyl�dowa�a w pobli�u k�py drzew. �,Na wypadek, gdyby okaza�o si�, �e s� tu zdzicza�e psy� � pomy�la� Trevize p� �artem, p� serio). Teren wok� statku wygl�da� na ��k�, a kiedy schodzili do l�dowania, a wi�c znajdowali si� na wysoko�ci, z kt�rej mo�na by�o ogarn�� spojrzeniem wi�kszy obszar, Trevizemu wyda�o si�, �e widzi sady i pola uprawne, a tak�e � tym razem nie by�o w�tpliwo�ci � pas�ce si� zwierz�ta.

Nigdzie nie wida� by�o jednak �adnych budynk�w. W ca�ym krajobrazie nie by�o nic sztucznego, z wyj�tkiem regularnych rz�d�w drzew w owych sadach i prostych linii wyznaczaj�cych granice p�l, kt�re na pewno nie by�y dzie�em natury w wi�kszym stopniu ni� na przyk�ad stacja mikrofalowa.

Czy jednak mog�o to by� dzie�em samych robot�w? Czy nie kryli si� za tym ludzie?

Trevize spokojnie zak�ada� pas z broni�. Tym razem dok�adnie sprawdzi� zar�wno miotacz, jak i bicz neuronowy i upewni� si�, �e bro� ma komplet �adunk�w. W pewnym momencie pochwyci� spojrzenie Bliss i przerwa� zapinanie pasa.

��Za�� go � powiedzia�a. � Nie s�dz�, �eby� mia� okazj� zrobi� u�ytek z broni, ale tak samo my�la�am za pierwszym razem, prawda?

��A ty nie chcesz wzi�� ze sob� broni, Janov? � spyta� Trevize.

Pelorat potrz�sn�� g�ow�.

��Nie, dzi�kuj�. Maj�c przy sobie ciebie z broni� fizyczn� i Bliss z broni� psychiczn�, czuj� si� zupe�nie bezpieczny. Mo�e to wygl�da na tch�rzostwo, �e kryj� si� za wami, ale nie wstydz� si� tego. Przeciwnie � ciesz� si�, �e w �adnym przypadku nie b�d� musia� u�y� si�y.

��Rozumiem � odpar� Trevize. � Tylko nie chod� nigdzie sam. Je�li my si� rozdzielimy, to p�jdziesz z jednym z nas i pod �adnym pozorem, cho�by ci� nawet rozsadza�a ciekawo��, nie mo�esz si� oddala�.

��Nie martw si� o niego � powiedzia�a Bliss. � B�d� mia�a na niego oko.

Trevize pierwszy zszed� na powierzchni�. Po deszczu wia� orze�wiaj�cy, nieco ch�odny wiatr, ale Trevize powita� to z zadowoleniem. Przed deszczem by�o prawdopodobnie bardzo parno.

Ze zdziwieniem wci�gn�� nosem powietrze. Zapach planety by� rozkoszny. Wiedzia�, �e ka�da planeta ma sw�j w�asny, specyficzny zapach, kt�ry dla przybysza z innego �wiata jest zawsze dziwny i zazwyczaj nieprzyjemny, mo�e po prostu dlatego, �e obcy i dziwny. Czy�by obcy zapach m�g� te� by� przyjemny? A mo�e wszystko to bra�o si� st�d, �e wyl�dowali tu zaraz po deszczu, w dodatku w odpowiedniej porze roku, bez wzgl�du na to, jaka akurat by�a to pora�

��Chod�cie � powiedzia�. � Jest tu zupe�nie przyjemnie.

Pelorat zszed� do niego i rzek�:

� �Przyjemnie� to odpowiednie s�owo. My�lisz, �e zawsze jest tu taki zapach?

��To niewa�ne. Po godzinie i tak przyzwyczailiby�my si� do panuj�cego tu zapachu. Nasze kom�rki w�chowe by�yby nim ju� tak przesycone, �e nie czuliby�my nic.

��Szkoda.

��Trawa jest mokra � powiedzia�a Bliss, z odcieniem niezadowolenia w g�osie.

��No to co? Przecie� na Gai te� pada! � powiedzia� Trevize i akurat w tej chwili przez chmury przebi� si� promie� s�o�ca. Wygl�da�o na to, �e nied�ugo rozpogodzi si� zupe�nie.

��Owszem � odpar�a Bliss � ale wiemy, kiedy b�dzie deszcz i mo�emy si� na to przygotowa�.

��To niedobrze � rzek� Trevize. � Du�o przez to tracicie. Niespodzianki dostarczaj� du�o emocji.

��Masz racj� � zgodzi�a si� Bliss. � Postaram si� przesta� zachowywa� jak prowincjuszka.

Pelorat rozejrza� si� wok� i powiedzia� rozczarowanym g�osem:

��Zdaje si�, �e nic tu nie ma.

��Tylko zdaje si� � powiedzia�a Bliss. � Zbli�aj� si� do nas, ale zas�ania ich to wzniesienie. Wskaza�a r�k�. � My�lisz, �e powinni�my wyj�� im naprzeciw? � spyta�a Trevizego.

Trevize potrz�sn�� g�ow�.

��Nie. Przelecieli�my wiele parsek�w, �eby si� z nimi spotka�. Oni te� mog� przej�� kawa�ek. Zaczekamy tutaj.

Na razie nie widzieli nic. Tylko Bliss wyczuwa�a, �e si� zbli�aj�. W ko�cu na szczycie wzniesienia ukaza�a si� jaka� posta�, a potem druga i trzecia.

��My�l�, �e na razie to wszyscy � powiedzia�a Bliss.

Trevize przygl�da� si� z zaciekawieniem. Chocia� nigdy przedtem nie widzia� robota, nie mia� nawet cienia w�tpliwo�ci, �e to, co widzi, to roboty. Mia�y ludzkie, lecz schematyczne kszta�ty, aczkolwiek nie by�o wcale oczywiste, �e wykonane s� z metalu. Ich powierzchnia by�a matowa, co stwarza�o z�udzenie, �e jest pokryta jakim� mi�kkim tworzywem, przypominaj�cym plusz.

Ale czy to by�o rzeczywi�cie z�udzenie? Poczu� nagle nieprzepart� ochot�, aby dotkn�� kt�rego� z nich. Je�li ta planeta by�a naprawd� Zakazanym �wiatem i je�li nigdy nie l�dowa�y na niej statki kosmiczne � a musia�a to by� prawda, gdy� s�o�ca, wok� kt�rego kr��y�a, nie by�o na �adnej mapie Galaktyki � to �Odleg�a Gwiazda� i ludzie, kt�rzy na niej tu przybyli, musia�a by� czym�, z czym te roboty nigdy si� jeszcze nie spotka�y. A jednak reagowa�y tak pewnie, jak gdyby niejeden raz znalaz�y si� w takiej sytuacji.

��Tutaj mo�emy otrzyma� informacje, kt�rych nie znajdziemy w �adnym innym miejscu Galaktyki � powiedzia� cicho. � Mogliby�my zapyta� ich o po�o�enie Ziemi wzgl�dem tego �wiata. Je�li je znaj�, to je nam podadz�. Kto wie od jak dawna one funkcjonuj�. Mo�e znaj� te dane z w�asnego do�wiadczenia? Pomy�lcie o tym.

��Ale te� � powiedzia�a Bliss � mog�y zosta� wykonane zupe�nie niedawno. W takiej sytuacji mog� nic nie wiedzie�.

��Albo mo�e wiedz�, ale nam nie powiedz� doda� Pelorat.

��My�l� � powiedzia� Trevize � �e je�li nie otrzyma�y polecenia, �eby nic nam nie m�wi�, to nie mog� nic nie powiedzie�, ale dlaczego kto� mia�by im wydawa� takie polecenie, skoro nikt tu nie spodziewa� si� naszego przybycia?

Roboty zatrzyma�y si� trzy metry przed nimi. Sta�y nieruchomo, nic nie m�wi�c.

Trevize, z r�k� na kolbie miotacza, nie odwracaj�c wzroku od robot�w spyta� Bliss:

��Potrafisz stwierdzi�, czy s� nastawione wrogo? � Musisz wzi�� pod uwag� fakt, �e nigdy jeszcze nie mia�am do czynienia z takimi umys�ami, ale nie wykrywam niczego, co �wiadczy�oby o ich wrogim stosunku.

Trevize zdj�� r�k� z kolby, ale trzyma� j� w pobli�u. Podni�s� lew� r�k�, spodem d�oni zwr�con� w kierunku robot�w, maj�c nadziej�, �e zostanie to zrozumiane jak znak pokoju, i powiedzia� powoli:

��Pozdrawiam was. Przybyli�my tu w pokojowych zamiarach.

�rodkowy robot kiwn�� niezdarnie g�ow�, co optymista m�g�by r�wnie� uzna� za gest pokoju i odpowiedzia� na jego s�owa.

Trevizemu opad�a szcz�ka. Nigdy nie przysz�o mu do g�owy, �e mo�na nie m�c si� porozumie� w tak podstawowych sprawach. Jednak�e to, co m�wi� robot, w niczym nie przypomina�o j�zyka og�lnogalaktycznego. Trevize nie zrozumia� ani s�owa.

Zaskoczenie Pelorata by�o r�wnie wielkie jak Trevizego, ale do�� przyjemne.

��Czy to nie dziwne? � powiedzia�.

Trevize obr�ci� si� do niego i odpar� cierpko:

��Nie dziwne, ale g�upie. Plecie co� bez sensu.

��Wcale nie. To galaktyczny, tyle �e bardzo stary. Rozpozna�em par� s��w. Pewnie zrozumia�bym wszystko bez problemu, gdybym mia� to na pi�mie. Przeszkadza mi to, �e nie znam wymowy.

��No to co on powiedzia�?

��My�l�, �e powiedzia�, �e ci� nie rozumie.

��Nie wiem, co powiedzia� � wtr�ci�a si� Bliss � ale wyczuwam u niego wyra�ne zak�opotanie, a to pasuje do tego, co m�wi Pel. Oczywi�cie, je�li moja analiza emocji robota jest poprawna albo je�li w og�le istnieje co� takiego jak emocje robota.

Pelorat zwr�ci� si� do robot�w. M�wi� powoli i z wyra�nym trudem, ale gdy sko�czy�, wszystkie roboty, jak na komend�, skin�y g�owami.

��Co im powiedzia�e�? � spyta� Trevize.

��Powiedzia�em, �e trudno mi m�wi�, ale �e spr�buj�, tylko musz� troch� poczeka�. O rany, stary, to niesamowicie ciekawe.

��Niesamowicie irytuj�ce � mrukn�� Trevize.

��Widzisz, na ka�dej zamieszkanej planecie j�zyk galaktyczny rozwija si� w nieco inny spos�b, tak �e w tej chwili istnieje z milion dialekt�w, czasami prawie niezrozumia�ych. Na szcz�cie jest og�lnogalaktyczny, kt�ry ��czy te wszystkie odmiany. Je�li ten �wiat trwa� w izolacji przez dwadzie�cia tysi�cy lat, to dialekt tutejszy powinien sta� si� j�zykiem ca�kowicie odmiennym od tego, kt�rego u�ywa reszta Galaktyki. To, �e tak si� nie sta�o, jest pewnie skutkiem faktu, �e panuj�cy tu system spo�eczny opiera si� na robotach, kt�re rozumiej� tylko polecenia wydawane w j�zyku, w kt�rym zosta�y zaprogramowane. Zamiast wi�c przeprogramowywa� roboty zachowano j�zyk w nie zmienionym stanie i w rezultacie mamy tu teraz do czynienia z jak�� bardzo archaiczn� form� galaktycznego.

��Oto przyk�ad � powiedzia� Trevize � �wiadcz�cy o tym, �e zrobotyzowane spo�ecze�stwo ulega stagnacji i zaczyna si� degenerowa�.

��Ale�, kochany � zaprotestowa� Pelorat � to, �e j�zyk pozostaje wzgl�dnie niezmienny, wcale nie musi �wiadczy� o degeneracji. Ma to swoje dobre strony. Nawet po up�ywie tysi�cy lat teksty dokument�w s� zrozumia�e, dzi�ki czemu zapiski historyczne s� bardziej szanowane i chronione. Tymczasem w pozosta�ych cz�ciach Galaktyki nawet j�zyk edykt�w imperator�w z czas�w Hariego Seldona zaczyna by� niezrozumia�y.

��A znasz ten archaiczny galaktyczny?

� �Znasz� to za du�o powiedziane, Golan. Po prostu badaj�c staro�ytne mity i legendy, zacz��em si� w nim orientowa�. S�ownictwo nie tak bardzo r�ni si� od naszego, ale odmiana wyraz�w jest inna. Poza tym s� tam zwroty idiomatyczne, kt�re dawno wysz�y z u�ycia, no i, jak ju� m�wi�em, ca�kowicie zmieni�a si� wymowa. Mog� by� t�umaczem, ale raczej kiepskim.

Trevize g��boko westchn��.

��Lepsze to ni� nic. Bierz si� do roboty, Janov.

Pelorat odwr�ci� si� do robot�w, czeka� chwil�, a potem obejrza� si� na Trevizego.

��Co mam im powiedzie�? � spyta�.

��To samo, co zawsze. Zapytaj, gdzie jest Ziemia.

Pelorat m�wi� wolno, robi�c po ka�dym s�owie przerw� i zawzi�cie gestykuluj�c.

Roboty popatrzy�y po sobie, wymieniaj�c mi�dzy sob� jakie� d�wi�ki. Potem �rodkowy odezwa� si� do Pelorata, kt�ry w odpowiedzi roz�o�y� szeroko r�ce, jak gdyby rozci�ga� gum�. Robot przem�wi� ponownie, starannie oddzielaj�c s�owa, tak jak poprzednio Pelorat.

��Nie jestem pewien � rzek� w ko�cu Pelorat do Trevizego � cry one rozumiej�, o co mi chodzi. Zdaje mi si�, �e one my�l�, �e pytam o jakie� miejsce na tej planecie i m�wi�, �e nic nie wiedz� o miejscu, kt�re nazywa�oby si� Ziemi�.

��Powiedzia�y jak nazywa si� ta planeta?

��Je�li dobrze zrozumia�em, to nazywaj� j� Solari�.

��Natkn��e� si� kiedy na t� nazw� w tych swoich legendach?

��Nie� tak jak nigdy nie natkn��em si� na nazw� Aurora.

��No to spytaj je, czy na niebie, w�r�d gwiazd, jest jakie� miejsce o nazwie Ziemia. Wska� na niebo.

Pelorat zamieni� kilka zda� z robotami. Odwr�ci� si� do Trevizego i powiedzia�:

��Uda�o mi si� z nich wydoby� tylko tyle, �e na niebie nie ma �adnych miejsc.

��Spytaj, ile maj� lat � powiedzia�a Bliss � a raczej, od jak dawna pracuj�.

��Nie wiem, jak powiedzie� �pracuj�� � rzek� Pelorat, potrz�saj�c g�ow�: � Zreszt� nie jestem pewien nawet tego, czy potrafi� powiedzie� �ile lat�. Nie jestem zbyt dobrym t�umaczem.

��Postaraj si� zrobi�, co mo�esz, Pel � powiedzia�a Bliss.

Po d�u�szej wymianie s��w Pelorat rzek�:

��Pracuj� od dwudziestu sze�ciu lat.

��Od dwudziestu sze�ciu lat � mrukn�� zdegustowany Trevize. � S� niedu�o starsze od ciebie, Bliss.

��Tak si� sk�ada� � zacz�a w nag�ym przyp�ywie dumy Bliss.

��Tak, wiem. Jeste� Gaj� i masz wiele tysi�cy lat� W ka�dym razie te roboty nie wiedz� nic o Ziemi z w�asnego do�wiadczenia, a w ich pami�ci nie ma �adnych informacji opr�cz tych, kt�re s� niezb�dne do ich sprawnego dzia�ania. W zwi�zku z tym nie wiedz� nic o astronomii.

��Gdzie� tutaj mog� by� pierwsze roboty � powiedzia� Pelorat.

��W�tpi� � odpar� Trevize � ale spytaj o to, je�li potrafisz znale�� odpowiednie s�owa.

Tym razem Pelorat rozmawia� z robotami dosy� d�ugo, a kiedy sko�czy�, na jego czerwonej z wysi�ku twarzy malowa� si� wyraz przygn�bienia.

��Golan � powiedzia� � nie rozumiem nawet po�owy z tego, co mi pr�buj� powiedzie�, ale wychwyci�em z tego tyle, �e starsze roboty u�ywane s� do prac fizycznych i w og�le nic nie wiedz�. Gdyby ten robot by� cz�owiekiem, to przysi�g�bym, �e m�wi o nich z pogard�. Te trzy roboty s�, jak mi powiedzia�y, robotami domowymi i nie pozwala im si� zestarze�, zanim si� ich nie zast�pi nowymi. One s� tymi, kt�re rzeczywi�cie wiedz� co� o �wiecie. To ich sformu�owanie, nie moje.

��Nie wiedz� zbyt du�o � j�kn�� Trevize. Przynajmniej o tym, co my chcemy wiedzie�.

��Teraz �a�uj� � powiedzia� Pelorat � �e tak pospiesznie odlecieli�my z Aurory. Gdyby�my znale�li tam jakiego� funkcjonuj�cego robota, a na pewno by�my znale�li, bo w tym pierwszym, na kt�rego si� natkn��em, tli�a si� jeszcze iskierka �ycia, to wiedzia�by co� o Ziemi z w�asnego do�wiadczenia.

��Je�li jego pami�� by�aby nienaruszona rzek� Trevize. � Zreszt� zawsze mo�emy tam wr�ci� i je�li zajdzie taka potrzeba, to wr�cimy, bez wzgl�du na psy� Ale je�li te roboty nie maj� nawet trzydziestu lat, to musi by� tu kto�, kto je wytwarza i my�l�, �e ten kto� jest cz�owiekiem. � Odwr�ci� si� do Bliss. � Jeste� pewna, �e nie wyczu�a� tu obecno�ci�

Bliss uciszy�a go, wyci�gaj�c w g�r� r�k�. Na jej twarzy wida� by�o napi�cie.

��W�a�nie nadchodzi � powiedzia�a cicho. Trevize zwr�ci� wzrok w stron� wzg�rza. Mign�a za nim, a potem ukaza�a si� na jego szczycie i zacz�a ku nim schodzi� posta�, kt�ra niew�tpliwie nale�a�a do rodzaju ludzkiego. Kiedy si� zbli�y�a, spostrzeg�, �e ma blad� cer� i d�ugie, jasne w�osy, odstaj�ce nieco z bok�w g�owy. Mia�a powa�n�, ale z wygl�du do�� m�od� twarz. Go�e r�ce i nogi nie by�y zbyt umi�nione.

Roboty rozst�pi�y si� i przybysz stan�� mi�dzy nimi. Potem przem�wi� czystym, mi�ym g�osem. Cho� u�ywa� archaicznych s��w, zrozumieli go bez k�opotu. M�wi� j�zykiem og�lnogalaktycznym.

��B�d�cie pozdrowieni, przybysze z przestrzeni � powiedzia�. � Czego chcecie od moich robot�w?

Trevize nie popisa� si�. Spyta� niem�drze:

��M�wisz j�zykiem galaktycznym?

Solarianin odpar� z cierpkim u�miechem:

��A dlaczego nie? Nie jestem niemy.

��A one? � Trevize wskaza� na roboty.

��To roboty. M�wi� naszym j�zykiem. Ale ja jestem Solarianinem i docieraj� do mnie przez nadprzestrze� rozmowy prowadzone przez inne �wiaty, wi�c tak jak moi przodkowie nauczy�em si� po waszemu. Przodkowie pozostawili mi opisy tego j�zyka, ale stale s�ysz� nowe s�owa i wyra�enia, kt�re ci�gle si� zmieniaj�, zupe�nie jakby�cie wy, Koloni�ci, potrafili opanowywa� �wiaty, ale nie mogli opanowa� j�zyka. Dlaczego tak ci� dziwi, �e rozumiem wasz j�zyk?

��Przepraszam � powiedzia� Trevize. � Nie powinno mnie to dziwi�, ale po rozmowie z tymi robotami nie my�la�em, �e us�ysz� na tym �wiecie j�zyk og�lnogalaktyczny.

Przyjrza� si� uwa�nie Solarianinowi. By� on ubrany w cienk�, lu�n�, bia�� szat� z du�ymi otworami na ramiona. Z przodu widnia�o d�ugie rozci�cie, ukazuj�ce nag� klatk� piersiow� i przepask� na biodrach. Lekkie sanda�y dope�nia�y jego ubioru.

Trevize stwierdzi� z zaskoczeniem, �e nie potrafi powiedzie�, czy ma przed sob� m�czyzn� czy kobiet�. Klatka piersiowa by�a bez w�tpienia m�ska, ale zupe�nie pozbawiona zarostu, a pod cienk� przepask� nie mo�na by�o dostrzec �adnej wypuk�o�ci.

Odwr�ci� si� do Bliss i rzek� cicho:

��To te� mo�e by� robot, ale bardzo podobny do cz�owieka�

Bliss odpowiedzia�a, prawie nie poruszaj�c ustami:

��Umys� nale�y do cz�owieka, nie do robota.

��Nie odpowiedzia�e� na moje pytanie � powiedzia� Solarianin. � Wybaczam to i k�ad� na karb twojego zaskoczenia. Ale pytam raz jeszcze i tym razem musz� otrzyma� odpowied�. Czego chcecie od moich robot�w?

��Jeste�my podr�nikami i potrzebujemy informacji, dzi�ki kt�rym mogliby�my dotrze� do celu � powiedzia� Trevize. � Pr�bowali�my uzyska� je od twoich robot�w, ale one nic nie wiedz� na interesuj�cy nas temat.

��A jakie to informacje? Mo�e ja m�g�bym wam pom�c.

��Chcemy wiedzie�, gdzie znajduje si� Ziemia. Czy m�g�by� nam to powiedzie�?

Solarianin uni�s� brwi w g�r�.

��My�l�, �e pierwszym obiektem waszego zainteresowania powinienem by� ja. I chocia� nie zapyta�e� mnie o to, powiem wam, kim jestem. Nazywam si� Sarton Bander, a ziemia, na kt�rej stoicie, nale�y do mnie i rozci�ga si� we wszystkie strony, jak daleko si�gn�� okiem. Nie mog� powiedzie�, �eby�cie byli tu mile widziani, gdy� przybywaj�c tu pogwa�cili�cie prawo. Jeste�cie pierwszymi od wielu tysi�cy lat Kolonistami, kt�rzy zjawili si� na Solarii, i jak si� okazuje, przylecieli�cie tu tylko po to, �eby dowiedzie� si�, jak dosta� si� na inny �wiat. W dawnych czasach zostaliby�cie zniszczeni wraz ze swoim statkiem, jak tylko pojawiliby�cie si� w polu widzenia.

��Takie potraktowanie ludzi, kt�rzy nie �ywi� i nie przejawiaj� �adnych z�ych zamiar�w, by�oby barbarzy�stwem � powiedzia� Trevize.

��Zgadzam si�, ale ju� samo pojawienie si� cz�onk�w zaborczego spo�ecze�stwa na �wiecie zamieszkanym przez nieszkodliwych i �yj�cych wed�ug starych i sta�ych zasad ludzi kryje w sobie potencjalne niebezpiecze�stwo. Kiedy� obawiali�my si� tego niebezpiecze�stwa, wi�c gotowi byli�my zabi� ka�dego obcego w chwili, kiedy si� tu pojawi�. Teraz jednak nie mamy ju� �adnych powod�w do obaw, wi�c, jak widzicie, jeste�my sk�onni do rozmowy.

��Jestem bardzo wdzi�czny za informacje, kt�rych udzieli� nam pan z w�asnej woli, ale nie odpowiedzia� pan na moje pytanie. Powt�rz� je wi�c. Czy m�g�by nam pan powiedzie�, gdzie le�y Ziemia?

Solarianin skrzywi� twarz ze wstr�tem.

��Je�li koniecznie musisz zwracaj�c si� do mnie u�ywa� jakiej� formy, to m�w mi po prostu Bander � powiedzia�. � Nie zwracaj si� do mnie �adnym s�owem, kt�re wskazuje na rodzaj. Nie jestem ani m�czyzn�, ani kobiet�. Jestem ca�o�ci�.

Trevize skin�� g�ow� (�mia�em racj� � pomy�la�).

��Jak sobie �yczysz, Bander. A zatem, gdzie le�y Ziemia?

��My�l�, �e m�wi�c �Ziemia�, masz na my�li �wiat, na kt�rym powsta� rodzaj ludzki i te wszystkie gatunki ro�lin i zwierz�t � tu zatoczy� r�k� �uk, jak gdyby chcia� ukaza� wszystko, co ich otacza.

��Tak.

��Nie wiem. I nie chc� wiedzie�. Gdybym wiedzia� albo m�g� si� dowiedzie�, to i tak na nic by si� to wam nie przyda�o, bo Ziemia, jako �wiat, nie istnieje ju�� Ach � rozpostar� r�ce � s�o�ce mi�o przygrzewa. Nigdy nie wychodz� na powierzchni�, kiedy nie ma s�o�ca, a w og�le bywam tu niezbyt cz�sto. Poniewa� s�o�ce by�o skryte za chmurami, wys�a�em roboty, aby was powita�y. Ja wyszed�em dopiero wtedy, kiedy niebo sta�o si� czyste.

��A dlaczego Ziemia nie istnieje ju� jako �wiat? � spyta� Trevize, z uporem wracaj�c do tematu i przygotowuj�c si� raz jeszcze do us�yszenia opowie�ci o ska�eniu radioaktywnym.

Jednak Bander zignorowa� jego pytanie, a raczej zby� je beztroskim:

��To d�uga historia. Powiedzia�e�, �e przybyli�cie tu bez z�ych zamiar�w.

��Zgadza si�.

��To dlaczego masz przy sobie bro�?

��Na wszelki wypadek. Nie wiedzia�em, na co mo�emy si� natkn��.

��To niewa�ne. Ta twoja �mieszna bro� nie jest dla mnie niebezpieczna. Ale jestem ciekaw, co to jest. S�ysza�em oczywi�cie du�o o waszej broni i o waszej barbarzy�skiej historii, kt�ra zdaje si� zale�e� zupe�nie od broni. Mimo to nigdy nie widzia�em �adnej broni. Mo�esz mi pokaza� swoj�?

Trevize cofn�� si� o krok.

��Obawiam si�, �e nie, Bander. Bander zrobi� rozbawion� min�.

��Pyta�em tylko przez grzeczno��. Wcale nie musz� ci� o to prosi�.

Wyci�gn�� r�k� i z kabury na prawym udzie Trevizego wysun�� si� miotacz, a z kabury na lewym � bicz neuronowy. Trevize chcia� je chwyci�, ale nie m�g� ruszy� r�k�. Mia� uczucie, jak gdyby obie r�ce kr�powa�y mu jakie� elastyczne, lecz mocne wi�zy. Pelorat i Bliss zrobili ruch, jakby chcieli zrobi� krok do przodu, ale wida� by�o, �e oni te� nie mog� nic zrobi�.

��Nie pr�bujcie mi przeszkadza� � powiedzia� Bander. � Nie jeste�cie w stanie. � Miotacz i bicz przefrun�y do jego r�k. Obejrza� je uwa�nie. � To tutaj � powiedzia� wskazuj�c na miotacz � jest, zdaje si�, �r�d�em promieniowania mikrofalowego, kt�re wytwarza wysok� temperatur�, doprowadzaj�c tym samym do eksplozji ka�de cia�o zawieraj�ce ciecz. Ta druga rzecz jest bardziej skomplikowana i musz� przyzna�, �e trudno mi na pierwszy rzut oka stwierdzi�, jakie jest jej dzia�anie. Ale skoro nie macie z�ych zamiar�w, to nie potrzebujecie broni. Mog� usun�� z �adunk�w zawart� w nich energi�, i zrobi� to. W ten spos�b unieszkodliwi�em t� bro�, chyba �eby� chcia� u�y� kt�rej� z tych rzeczy jako maczugi, ale niezbyt by si� nadawa�y do tego celu.

Pu�ci� bro� i zar�wno miotacz, jak i bicz pofrun�y z powrotem ku Trevizemu i w�lizn�y si� do kabur.

Trevize, czuj�c, �e wi�zy opad�y, wyci�gn�� miotacz, ale nie by�o po co tego robi�. Spust wisia� lu�no i by�o zupe�nie jasne, �e �adunek zosta� ca�kowicie pozbawiony energii. Dok�adnie to samo by�o z biczem neuronowym. Spojrza� na Bandera, kt�ry rzek� z u�miechem.

��Jeste� zupe�nie bezbronny. Je�li zajdzie potrzeba, mog� r�wnie �atwo zniszczy� tw�j statek i oczywi�cie ciebie te�.

Trevizemu zamar�a krew w �y�ach. Staraj�c si� oddycha� normalnie, spojrza� k�tem oka na Bliss. Obejmowa�a opieku�czym gestem Pelorata, ale wydawa�a si� zupe�nie spokojna. U�miecha�a si� lekko i nieznacznie skin�a g�ow�.

Trevize odwr�ci� si� z powrotem do Bandera. Z zachowania Bliss wywnioskowa�, �e jest pewna siebie, wi�c maj�c nadziej�, �e zinterpretowa� jej gest w�a�ciwie, spyta� ponuro:

��Jak to zrobi�e�, Bander?

Bander, b�d�cy najwidoczniej w znakomitym humorze, u�miechn�� si�.

��Powiedzcie mi, naiwni obco�wiatowcy, wierzycie w czary? Albo w magi�?

��Nie, naiwny Solarianinie, nie wierzymy � odci�� si� Trevize.

Bliss poci�gn�a Trevizego za r�kaw i szepn�a: � Nie dra�nij go. Jest niebezpieczny.

��Sam widz� � powiedzia� Trevize, z trudem staraj�c si� nie podnie�� g�osu. � Zr�b co�.

Bliss odpar�a ledwie s�yszalnym szeptem:

��Jeszcze nie teraz. B�dzie mniej gro�ny, je�li b�dzie czu� si� pewnie i bezpiecznie.

Bander nie zwraca� uwagi na szepty, kt�re wymieniali obco�wiatowcy. Odwr�ci� si� i odszed� niedbale. Roboty rozsun�y si�, aby go przepu�ci�. Obejrza� si� i przywo�a� ich, kiwaj�c leniwie palcem.

��Chod�cie. Id�cie za mn�. Wszyscy. Opowiem wam co�, co mo�e was nie zainteresuje, ale co interesuje mnie. � Poszed� spacerowym krokiem, nie ogl�daj�c si� wi�cej.

Trevize sta� przez chwil� nieruchomo, nie wiedz�c co pocz�� w tej sytuacji. Jednak Bliss ruszy�a za Banderem, poci�gaj�c za sob� Pelorata. W ko�cu Trevize do��czy� do nich. Nie mia� wyboru � m�g� albo p�j�� za nimi, albo zosta� sam z robotami.

��Gdyby Bander by� �askaw opowiedzie� nam t� histori�, kt�ra mo�e nas nie zainteresowa� � powiedzia�a swobodnym tonem Bliss.

Bander odwr�ci� si� i spojrza� uwa�nie na Bliss, jak gdyby dopiero teraz naprawd� j� spostrzeg�.

��Jeste� p�cz�owiekiem rodzaju �e�skiego � powiedzia� � prawda? Mniejsz� po�ow�?

��Drobniejsz� po�ow�, Bander.

��Ci dwaj s� wobec tego p�lud�mi rodzaju m�skiego?

��Tak.

��Masz ju� dziecko, kobieto?

��Mam na imi� Bliss, Bander. Nie mam jeszcze dziecka. To jest Trevize, a to Pel.

��A kt�ry z tych m�czyzn b�dzie ci towarzyszy�, kiedy przyjdzie tw�j czas? A mo�e obaj? Czy �aden z nich?

��B�dzie mi towarzyszy� Pel. Bander przeni�s� wzrok na Pelorata.

��Widz�, �e masz bia�e w�osy � powiedzia�.

��Tak � odpar� Pelorat.

��Zawsze mia�y taki kolor?

��Nie, Bander, sta�y si� takie z wiekiem.

��A ile masz lat?

��Pi��dziesi�t dwa, Bander � odpar� Pelorat i pospiesznie doda�:

��To s� standardowe galaktyczne lata.

Bander nie przesta� i�� (�ku odleg�ej rezydencji� pomy�la� Trevize), ale zwolni� kroku.

��Nie wiem jak d�ugi jest standardowy rok galaktyczny � powiedzia� � ale na pewno nie bardzo r�ni si� od naszego roku. A ile b�dziesz mia� lat, kiedy umrzesz, Pel?

��Nie wiem. Mo�e b�d� �y� jeszcze ze trzydzie�ci lat.

��A wi�c osiemdziesi�t dwa. Kr�tkowieczni i podzieleni na po�owy. Niewiarygodne, a jednak moi odlegli przodkowie byli tacy jak wy i �yli na Ziemi� Ale cz�� z nich opu�ci�a Ziemi�, aby wok� innych gwiazd za�o�y� nowe, cudowne, dobrze zorganizowane �wiaty. Wiele �wiat�w.

��Nie tak wiele � rzek� g�o�no Trevize. � Pi��dziesi�t.

Bander obrzuci� Trevizego wynios�ym spojrzeniem. By�o w nim ju� mniej dobrego humoru.

��Trevize. Tak si� nazywasz � powiedzia�.

��Moje pe�ne nazwisko brzmi Golan Trevize. Powiedzia�em, �e by�o pi��dziesi�t �wiat�w Przestrze�c�w. Naszych �wiat�w s� miliony.

��A wi�c znacie t� histori�, kt�r� chc� wam opowiedzie�? � spyta� mi�kko Bander.

��Je�li sprowadza si� ona do tego, �e by�o pi��dziesi�t �wiat�w Przestrze�c�w, to znamy j�.

��U nas licz� si� nie tylko liczby, mizerny p�cz�owieku � powiedzia� Bander. � Liczy si� tak�e jako��. Naszych �wiat�w by�o tylko pi��dziesi�t, ale wszystkie wasze �wiaty nie mog� si� r�wna� z �adnym z nich. A Solaria by�a pi��dziesi�tym, a wi�c najlepszym. Solaria w takim samym stopniu przewy�sza�a pozosta�e �wiaty Przestrze�c�w, w jakim one przewy�sza�y Ziemi�. Tylko tu, na Solarii, wiedzieli�my, jak powinno si� �y�. Nie t�oczyli�my si� w stadach, jak dzia�o si� na Ziemi i na innych �wiatach, nawet na pozosta�ych �wiatach Przestrze�c�w. �yli�my osobno, maj�c do pomocy roboty, ogl�daj�c si� wzajemnie na ekranach tak cz�sto, jak mieli�my na to ochot�, ale bardzo rzadko spotykaj�c si� osobi�cie. Up�yn�o wiele lat od czasu, kiedy spogl�da�em na ludzi tak, jak teraz spogl�dam na was, ale w ko�cu jeste�cie tylko p�lud�mi i dlatego wasza obecno�� nie kr�puje mojej wolno�ci bardziej ni� obecno�� krowy czy robota.

Ale my te� byli�my kiedy� p�lud�mi. Mimo tego, �e udoskonalili�my nasz�. wolno��, mimo tego, �e stali�my si� wy��cznymi panami nieprzebranych rzesz robot�w i �yli�my w samotno�ci, nasza wolno�� nigdy nie by�a absolutna. Po to, �eby wyprodukowa� potomstwo, potrzebne by�y dwie osoby. Oczywi�cie mo�na by�o po��czy� plemniki i jajeczka poza cia�em i doprowadzi� do zap�odnienia, a potem do rozwoju embrionu w sztucznych, zautomatyzowanych warunkach. Mo�na by�o powierzy� dziecko opiece odpowiednich robot�w. To wszystko mo�na by�o zrobi�, ale p�ludzie za nic nie wyrzekliby si� przyjemno�ci towarzysz�cej zap�odnieniu biologicznemu. W konsekwencji tego mog�oby si� zrodzi� perwersyjne przywi�zanie uczuciowe i sko�czy�aby si� wolno��. Rozumiecie teraz, �e trzeba to by�o zmieni�?

��Nie, Bander, gdy� nie oceniamy wolno�ci wed�ug waszych kryteri�w � odpar� Trevize.

��To dlatego, �e nie wiecie, co to wolno��. Nie znacie innego �ycia ni� stadne i nie znacie innego sposobu na �ycie ni� poddawa� si�, nawet w najdrobniejszych sprawach, woli innych albo, co jest r�wnie z�e, walczy� ustawicznie o to, aby podda� innych waszej woli. Gdzie tu miejsce na wolno��? Wolno�� jest pustym s�owem, je�li nie mo�na �y�, jak si� chce. Dok�adnie tak, jak si� chce!

Potem nadszed� czas, kiedy Ziemianie wyroili si� na nowo, kiedy ca�e ich t�umy zacz�y k��bi� si� w przestrzeni. Inni Przestrze�cy, kt�rzy co prawda nie wiedli tak stadnego �ycia, ale jednak �yli studnie, cho� w mniejszym stopniu ni� Ziemianie, pr�bowali z nimi rywalizowa�. My, Solarianie � nie. Przewidzieli�my, �e to si� �le sko�czy. Zeszli�my do podziemi i zerwali�my wszystkie kontakty z reszt� Galaktyki. Byli�my zdecydowani za wszelk� cen� zosta� sob�. Skonstruowali�my odpowiednie roboty i bro�, kt�ra mia�a broni� dost�pu do naszej pozornie pustej planety. Wywi�za�y si� z tego znakomicie. Wszystkie statki, kt�re tu przybywa�y, by�y niszczone i w ko�cu przestali tu przylatywa�. Uznano nasz� planet� za opuszczon� i zapomniano o niej, tak jak si� tego spodziewali�my.

A tymczasem pracowali�my pod ziemi� nad rozwi�zaniem naszych problem�w. Ostro�nie zmieniali�my nasze geny. Spotyka�y nas niepowodzenia, ale mieli�my te� sukcesy i korzystali�my z tych sukces�w. Zaj�o to nam wiele setek lat, ale ostatecznie stali�my si� kompletnymi lud�mi, ��cz�c w jednym ciele pierwiastek m�ski i �e�ski, do�wiadczaj�c do woli ca�ej przyjemno�ci i wytwarzaj�c, kiedy mieli�my ch��, zap�odnione jajeczka, kt�re dalej rozwija�y si� pod fachow� opiek� robot�w.

��Hermafrodyci � powiedzia� Pelorat.

��Tak to si� nazywa w waszym j�zyku? � spyta� oboj�tnym tonem Bander. � Nigdy nie s�ysza�em tego s�owa.

��Hermafrodytyzm k�adzie kres dalszej ewolucji � powiedzia� Trevize. � Ka�de dziecko jest genetycznym duplikatem swego hermafrodytycznego rodzica.

��Daj spok�j � powiedzia� Bander. � Traktujecie ewolucj� jako proces opieraj�cy si� na przypadku. My mo�emy programowa� nasze dzieci wed�ug naszych �ycze�. Mo�emy zmienia� i dostosowywa� geny, i czasami to robimy� Ale jeste�my ju� na miejscu. Wejd�my. Robi si� p�no. S�o�ce grzeje ju� s�abiej i b�dzie nam przyjemniej wewn�trz.

Przeszli przez drzwi, kt�re nie mia�y �adnych zamk�w, ale kt�re otworzy�y si� przed nimi i zamkn�y, kiedy weszli. W �rodku nie by�o �adnych okien, ale kiedy znale�li si� w przepastnym pomieszczeniu, �ciany zab�ys�y �ywym �wiat�em. Pod�oga wydawa�a si� go�a, ale by�a mi�kka i spr�ysta. W ka�dym z czterech rog�w pokoju sta� nieruchomy robot.

��Ta �ciana � powiedzia� Bander, wskazuj�c na �cian� naprzeciw drzwi, kt�ra wydawa�a si� nie r�ni� niczym od pozosta�ych � jest moim ekranem. Otwiera si� na nim przede mn� ca�y �wiat, ale to w najmniejszym stopniu nie ogranicza mojej wolno�ci, bo nie mo�na mnie zmusi� do korzystania z niego.

��Ani ty nie mo�esz zmusi� innej osoby, �eby skontaktowa�a si� z tob� przez ten ekran, kiedy ty tego chcesz, a ona nie � powiedzia� Trevize.

��Zmusi�? � rzek� Bander wynios�ym tonem.

��Niech inni robi�, co im si� podoba, bylebym tylko ja te� m�g� robi� to, co mnie si� podoba.

W pokoju by�o jedno krzes�o, naprzeciw ekranu, i Bander usiad� na nim.

Trevize rozejrza� si�, jakby oczekiwa�, �e naraz z pod�ogi wyskocz� inne krzes�a.

��Mo�emy usi���? � spyta�.

��Je�li chcecie � odpar� Bander.

Bliss usiad�a z u�miechem na pod�odze. Pelorat obok niej. Trevize uparcie sta� nadal.

��Powiedz mi, Bander, ilu ludzi �yje na tej planecie? � spyta�a Bliss.

��M�w o nas �Solarianie�, p�cz�owieku Bliss. S�owo �cz�owiek� jest skalane przez fakt, �e okre�laj� si� tym mianem p�ludzie. Mogliby�my m�wi� o sobie �ca�oludzie�, ale to brzmi niezgrabnie. Solarianie to odpowiedni termin.

��A wi�c ilu Solarian �yje na tej planecie?

��Nie jestem pewien. Nie liczymy si�. Mo�e tysi�c dwustu.

��Tylko tysi�c dwustu na tym ca�ym �wiecie?

��A� tysi�c dwustu. Znowu bierzecie pod uwag� liczby, a my jako�� Nie rozumiecie te�, na czym polega wolno��. Je�liby istnia� cho� jeden Solarianin, kt�ry podawa�by w w�tpliwo�� moj� absolutn� w�adz� nad jak�kolwiek cz�ci� mojej ziemi, nad jakimkolwiek robotem, istot� �yw� czy przedmiotem, to moja wolno�� by�aby ograniczona. Poniewa� istniej� inni Solarianie, trzeba tak, jak to tylko mo�liwe, usun�� niebezpiecze�stwo ograniczenia indywidualnej wolno�ci poprzez takie rozmieszczenie wszystkich, �e kontakty osobiste w�a�ciwie nie istniej�. Solaria mo�e pomie�ci� tysi�c dwustu Solarian w warunkach zbli�onych do idealnych. Gdyby by�o nas wi�cej, wolno�� by�aby tak ograniczona, �e nie da�oby si� tego znie��.

��To znaczy, �e liczba dzieci musi by� tak ograniczona, �eby tylko wyr�wna� naturalne straty spowodowane �mierci� � rzek� nagle Pelorat.

��Oczywi�cie. Musi tak by� na ka�dym �wiecie o stabilnej liczbie ludno�ci� mo�e nawet na waszym.

��A poniewa� umiera tu prawdopodobnie ma�o ludzi, musi te� by� ma�o dzieci.

��Istotnie.

Pelorat pokiwa� g�ow� i zamilk�.

��Interesuje mnie, jak sprawi�e�, �e moja bro� sama poszybowa�a do twoich r�k � powiedzia� Trevize. � Nie wyja�ni�e� tego.

��Jako wyja�nienie zaproponowa�em wam czary lub magi�. Nie przyjmujesz takiego wyja�nienia?

��Oczywi�cie, �e nie. Za kogo mnie bierzesz?

��A uwierzysz w gromadzenie i zachowanie energii i w konieczny wzrost entropii?

��W to tak. Ale nie uwierz�, �eby�cie, nawet w ci�gu dwudziestu tysi�cy lat, potrafili zmieni� te prawa albo zmodyfikowa� je cho�by o jeden mikrometr.

��I nie zrobili�my tego, mizerny p�cz�owieku. Ale pomy�l tylko. Na zewn�trz �wieci s�o�ce. � Tu znowu zatoczy� z elegancj� r�k�, jak gdyby wskazywa� na s�o�ce �wiec�ce wok� jego posiad�o�ci. Ale jest te� cie�. W s�o�cu jest cieplej ni� w cieniu, wi�c ciep�o automatycznie przep�ywa z obszaru nas�onecznionego na obszar zacieniony.

��M�wisz mi to, o czym doskonale wiem rzek� Trevize.

��Ale mo�e znasz to tak dobrze, �e w og�le nie my�lisz o tym. A w nocy powierzchnia Solarii jest cieplejsza ni� powierzchnia przedmiot�w znajduj�cych si� poza jej atmosfer�, a wi�c ciep�o przep�ywa automatycznie z powierzchni planety w przestrze�.

��O tym te� wiem.

��Natomiast tak dniem, jak i noc� wn�trze planety jest cieplejsze ni� jej powierzchnia. Dlatego ciep�o przep�ywa automatycznie z wn�trza na powierzchni�. Przypuszczam, �e wiesz i o tym.

��I co z tego wszystkiego, Bander?

��Przep�yw ciep�a z miejsc cieplejszych do zimniejszych, kt�ry � na mocy drugiego prawa termodynamiki � zawsze nast�puje w takiej sytuacji, mo�e by� wykorzystany do wykonania pracy.

��Owszem, w teorii. W praktyce natomiast promienie s�oneczne s� rozproszone, ciep�o powierzchni planety jeszcze bardziej, a stopie�, w jakim ciep�o przenika na zewn�trz z wn�trza planety sprawia, �e jest ono nawet bardziej rozproszone ni� to, kt�re jest na powierzchni. Ilo�� ciep�a, kt�re mog�oby by� u�yte do pracy, nie wystarczy�aby chyba nawet do podniesienia kamyka.

��To zale�y od urz�dzenia, kt�rego u�ywa si� do tego celu � powiedzia� Bander. � Urz�dzenie, kt�rego my u�ywamy, by�o doskonalone przez tysi�ce lat, a jest to po prostu cz�stka m�zgu ka�dego z nas. � Odgarn�� w�osy z obu stron g�owy, ukazuj�c czaszk� za uszami. Obr�ci� g�ow� w jedn� i drug� stron�, aby mogli lepiej zobaczy�. Za ka�dym uchem mia� wypuk�y guz wielko�ci jednej trzeciej kurzego jaja. � Ta cz�� mojego m�zgu, cz��, kt�rej wy nie macie, jest tym, co r�ni Solarian od was.

Trevize spogl�da� od czasu do czasu na Bliss, kt�rej uwaga zdawa�a si� ca�kowicie skupiona na Banderze. By� pewien, �e wie, co si� dzieje.

Bander, wbrew swemu peanowi na cze�� wolno�ci, nie m�g� si� oprze� tej zupe�nie dla niego wyj�tkowej okazji. Nie m�g� rozmawia� z robotami jak z istotami na tym samym poziomie intelektualnym, a z pewno�ci� ju� nie m�g� znale�� s�uchaczy w�r�d zwierz�t. Rozmowa z innymi Solarianami by�aby dla niego rzecz� nieprzyjemn� � ka�da wymiana zda� z ziomkami by�a wymuszona konieczno�ci�, nigdy nie zawi�zywa�a si� spontanicznie.

Natomiast je�li chodzi o Trevizego, Bliss i Pelorata, to mogli by�, co prawda, dla Bandera p�lud�mi i m�g� uwa�a�, �e nie s� wi�kszym zagro�eniem dla jego wolno�ci ni� robot czy kozio�, ale intelektualnie byli mu r�wni (lub prawie r�wni) i rozmowa z nimi by�a dla niego niezwyk�ym luksusem, na jaki nigdy jeszcze nie mia� okazji pozwoli� sobie.

�Nic dziwnego zatem � my�la� Trevize � �e pozwala sobie na tak� s�abo��.� A Bliss (tego Trevize by� zupe�nie pewien) zach�ca go do tego, stymuluj�c delikatnie jego umys�, by zrobi� to, co i tak bardzo chcia� zrobi�.

Prawdopodobnie Bliss zak�ada�a, �e je�li Bander si� rozgada, to mo�e udzieli� im jakiej� u�ytecznej informacji na temat Ziemi. Wed�ug Trevizego by�o to rozs�dne za�o�enie, a wi�c nawet gdyby nie interesowa� go temat rozmowy, to i tak pr�bowa�by j� nadal ci�gn��.

��A jak dzia�aj� te p�aty m�zgowe? � spyta�.

��To przetworniki energii � powiedzia� Bander. � Uruchamia je przep�yw ciep�a. Wtedy zamieniaj� ciep�o na energi� mechaniczn�.

��Nie mog� w to uwierzy�. Taki przep�yw ciep�a jest za ma�y.

��Mizerny p�cz�owiecze, ty po prostu nie my�lisz. Gdyby Solarian by�o wielu i ka�dy z nich pr�bowa� skorzysta� z tego przep�ywu ciep�a, to w�wczas, owszem, jego ilo�� by�aby za ma�a. Ale ja mam ponad czterdzie�ci tysi�cy kilometr�w kwadratowych ziemi, kt�ra nale�y wy��cznie do mnie. Mog� zbiera� ciep�o z takiej cz�ci tej ziemi, jak mi si� podoba, i nikt nie b�dzie mia� o to pretensji. A wi�c mam tak� jego ilo��, jaka jest mi potrzebna i wystarczaj�ca. Rozumiesz?

��Czy to takie proste zbiera� ciep�o z tak du�ego obszaru? Sama czynno�� gromadzenia go poch�ania du�o energii.

��By� mo�e, ale ja nie zdaj� sobie z tego sprawy. Moje przetworniki nieustannie gromadz� ciep�o, tak �e kiedy trzeba wykona� jak�� prac�, to zostaje wykonana. Kiedy wyci�gn��em twoj� bro�, to pewna porcja ogrzanej s�o�cem atmosfery odda�a cz�� nadmiernego ciep�a pewnej porcji zacienionego obszaru, a zatem u�y�em w tym celu energii s�onecznej. Tyle �e zamiast korzysta� przy tym z jakiego� mechanicznego czy elektronicznego urz�dzenia, u�y�em urz�dzenia neuronowego. � Dotkn�� lekko jednego z guz�w. � Dzia�a szybko, sprawnie, stale � i bez wysi�ku z mojej strony.

��Niewiarygodne � mrukn�� Pelorat.

��Nic podobnego � rzek� Bander. � Pomy�lcie o subtelnym dzia�aniu oczu i uszu, o tym jak zamieniaj� ma�e ilo�ci foton�w i drga� powietrza w informacje. Wydawa�oby si� to wam niewiarygodne, gdyby�cie nigdy si� z tym nie zetkn�li. Przetworniki m�zgowe wcale nie s� bardziej niewiarygodne i nie wydawa�yby si� wam takie, gdyby nie fakt, �e spotkali�cie si� z tym po raz pierwszy.

��Co robicie za pomoc� tych waszych stale dzia�aj�cych przetwornik�w? � spyta� Trevize.

��Kierujemy naszym �wiatem � odpar� Bander. � Ka�dy robot w tej posiad�o�ci otrzymuje energi� ode mnie, a raczej czerpie j� z naturalnego przep�ywu ciep�a. Kiedy robot naciska kontakt albo �cina drzewo, czerpie energi� z przetwarzania, kt�re ma miejsce w m�zgu � w moim m�zgu.

��A je�li �pisz?

��Proces przetwarzania odbywa si� ci�gle, bez wzgl�du na to czy czuwam, czy �pi�, mizerny p�cz�owiecze � powiedzia� Bander. � Czy przestajesz oddycha�, kiedy �pisz? Czy twoje serce przestaje wtedy bi�? W nocy moje roboty pracuj� kosztem lekkiego och�odzenia wn�trza Solarii. W skali globalnej to och�odzenie jest tak niewielkie, �e nie mo�na go nawet zmierzy�. Jest nas tu tysi�c dwustu, a wi�c energia, kt�r� zu�ywamy, nie skr�ci �ycia naszemu s�o�cu ani nie wyczerpie ciep�a wn�trza naszej planety.

��Czy przysz�o ci kiedy do g�owy, �e mo�esz tego u�ywa� jako broni?

Bander spojrza� na Trevizego tak, jakby go nie rozumia�.

��Zdaje mi si� � powiedzia� � �e chcesz przez to powiedzie�, �e Solaria mog�aby wyst�pi� przeciw innym �wiatom z broni� energetyczn� dzia�aj�c� na zasadzie tego przetwarzania ciep�a, tak? A po co? Nawet gdyby�my mogli zniszczy� ich bro� opart� na innych rodzajach energii, co jest wi�cej ni� pewne, to co by nam to da�o? Panowanie nad innymi �wiatami? A po co nam inne �wiaty, skoro mamy sw�j w�asny, idealny �wiat? Czemu mieliby�my chcie� w�adzy nad p�lud�mi? Po to, �eby zmusi� ich do pracy dla nas? Mamy roboty, kt�re nadaj� si� do tego celu o wiele lepiej ni� p�ludzie. Mamy wszystko. Nie chcemy niczego, opr�cz tego, �eby zostawiono nas samym sobie. Zreszt� pos�uchajcie� opowiem wam inn� histori�.

��S�uchamy � powiedzia� Trevize.

��Dwadzie�cia tysi�cy lat temu, kiedy p�ludzie z Ziemi zacz�li mrowi� si� w przestrzeni, pozosta�e �wiaty Przestrze�c�w zdecydowa�y si� przeciwstawi� kolonizacji id�cej z Ziemi. Uderzyli na Ziemi�.

��Na Ziemi� � powt�rzy� Trevize, staraj�c si� ukry� zadowolenie z faktu, �e temat ten jednak w ko�cu wyp�yn��.

��Tak, w samo centrum tej kolonizacji. By�o to poniek�d rozs�dne posuni�cie. Je�li chce si� kogo� zabi�, to nie uderza si� w palec czy w pi�t�, ale w serce. A wi�c nasi pobratymcy, Przestrze�cy, kt�rzy w sferze uczu� nie tak bardzo r�nili si� od ludzi, zdo�ali pokry� radioaktywn� po�og� powierzchni� Ziemi, w wyniku czego sta�a si� ona w znacznej cz�ci niezdatna do zamieszkania.

��Ach, wi�c to tak by�o! � powiedzia� Pelorat, zwijaj�c d�o� w pi�� i machaj�c ni� szybko, jak gdyby przybija� gw�d�. � Wiedzia�em, �e nie mog�o to by� zjawisko naturalne. Jak to zrobili?

��Nie wiem, jak to zrobili � powiedzia� oboj�tnie Bander � ale w ka�dym razie nie wysz�o to Przestrze�com na dobre. To w�a�nie mora� tej historii. Koloni�ci nadal podbijali przestrze�, natomiast Przestrze�cy wymarli. Pr�bowali rywalizowa� i znikn�li. My, Solarianie, wycofali�my si� i nie podj�li�my rywalizacji, dzi�ki czemu jeste�my tu nadal.

��Tak samo, jak Koloni�ci � zauwa�y� ch�odno Trevize.

��Owszem, ale oni nie b�d� trwali wiecznie. Ci, co si� tak roj� i t�ocz�, musz� wsp�zawodniczy� ze sob�, musz� walczy� i w ko�cu musz� zgin��. Mo�e to trwa� dziesi�tki tysi�cy lat, ale my mo�emy poczeka�. A kiedy to nast�pi, wtedy my, Solarianie, kompletni, samotni, wolni, b�dziemy mieli ca�� Galaktyk� dla siebie. Mo�emy wtedy, opr�cz naszego �wiata, korzysta� � albo nie � z ka�dego �wiata, z jakiego b�dziemy chcieli.

��Ale ta sprawa Ziemi� � powiedzia� Pelorat, strzelaj�c niecierpliwie palcami. � Czy to, co nam powiedzia�e�, to legenda czy historia?

��A co za r�nica, p�cz�owiecze? � spyta� Bander. � Ca�a historia, w wi�kszym czy mniejszym stopniu, jest legend�.

��Ale co m�wi� wasze kroniki? Czy m�g�bym zobaczy� wasze zapiski na ten temat?� Zrozum, prosz�, �e mity, legendy i historia staro�ytna to moja dziedzina. Jestem naukowcem zajmuj�cym si� takimi sprawami, a szczeg�lnie tymi, kt�re zwi�zane s� z Ziemi�.

��Ja tylko powtarzam to, co s�ysza�em � powiedzia� Bander. � Nie ma �adnych zapisk�w na ten temat. Nasze zapiski dotycz� wy��cznie spraw Solarii, a innymi �wiatami zajmuj� si� tylko o tyle, o ile wtyka�y one nos w te sprawy.

��Ziemia na pewno wtyka�a nos w te sprawy zauwa�y� Pelorat.

��By� mo�e, ale je�li tak by�o, to dzia�o si� to bardzo dawno temu, a Ziemia by�a dla nas najbardziej odpychaj�cym ze wszystkich �wiat�w. Jestem pewien, �e je�li mieli�my jakie� wzmianki na temat Ziemi, to zosta�y one zniszczone z czystego wstr�tu do niej.

Trevize zazgrzyta� z�bami ze z�o�ci.

��Przez was? � spyta�.

Bander spojrza� na Trevizego.

��Nie ma tu nikogo innego, kto m�g�by je zniszczy� � powiedzia�.

Pelorat nie dawa� si� zbi� z tematu.

��Masz co� jeszcze, co dotyczy Ziemi? Bander zamy�li� si�.

��Kiedy by�em m�ody � rzek� po chwili � s�ysza�em od pewnego robota opowie�� o Ziemianinie, kt�ry kiedy� odwiedzi� Solari� i o solaria�skiej kobiecie, kt�ra z nim odlecia�a i zosta�a potem wa�n� osobisto�ci� w Galaktyce. Jednak, moim zdaniem, by�a to opowie�� zmy�lona.

Pelorat zagryz� warg�.

��Jeste� pewien?

��A czy mo�na by� czego� pewnym w tych sprawach? � odpar� Bander. � Niemniej jest nieprawdopodobne, �eby jaki� Ziemianin o�mieli� si� przylecie� na Solari� albo �eby Solaria pozwoli�a na co� takiego. A jeszcze bardziej nieprawdopodobne, �eby tutejsza kobieta � byli�my wtedy co prawda p�lud�mi, ale mimo to � z w�asnej woli opu�ci�a ten �wiat� Ale zostawmy to. Poka�� wam m�j dom.

��Tw�j dom? � spyta�a Bliss, rozgl�daj�c si� doko�a. � Czy�by�my nie byli w twoim domu?

��Oczywi�cie, �e nie � odpar� Bander. � To przedpok�j. Sala widze�. Tutaj, kiedy musz�, spotykam si� z innymi Solarianami. Ich obrazy ukazuj� si� na tej �cianie albo, tr�jwymiarowo, w przestrzeni przed t� �cian�. Dlatego ten pok�j jest pomieszczeniem publicznym a nie cz�ci� mego domu. Chod�cie ze mn�.

Poszed� przodem, nie sprawdzaj�c, czy id� za nim, ale cztery roboty opu�ci�y swoje miejsca w rogach pokoju i Trevize wiedzia�, �e je�li on i jego towarzysze nie p�jd� za Banderem z w�asnej woli, to roboty pomog� im to zrobi�.

Bliss i Pelorat podnie�li si� z pod�ogi. Trevize szepn�� cicho do Bliss:

��Postara�a� si�, �eby m�wi�?

Bliss �cisn�a jego d�o� i kiwn�a g�ow�.

��Mimo to � powiedzia�a z nut� niepokoju w g�osie � chcia�abym wiedzie�, jakie ma zamiary.

Szli za Banderem. Roboty trzyma�y si� w przyzwoitej odleg�o�ci, ale sama ich obecno�� by�a ostrze�eniem.

Posuwali si� jakim� korytarzem. Trevize mrucza� z przygn�bieniem:

��Nie ma na tej planecie niczego, co by nam pomog�o znale�� Ziemi�. Jestem tego pewien. Jeszcze jedna wariacja na temat radioaktywno�ci. Wzruszy� ramionami. � B�dziemy musieli skorzysta� z trzeciego zestawu wsp�rz�dnych.

Otworzy�y si� przed nimi drzwi i ukaza� si� ma�y pok�j.

��Chod�cie, p�ludzie � powiedzia� Bander. Poka�� wam, jak �yjemy.

��On czerpie dziecinn� przyjemno�� z pokazywania nam swoich wspania�o�ci � szepn�� Trevize. � Mam ochot� go usadzi�.

��Nie chcesz chyba wsp�zawodniczy� z nim w dziecinadzie � powiedzia�a Bliss.

Bander wpu�ci� ich przodem. Wszed� te� jeden z robot�w. Bander odprawi� gestem d�oni pozosta�e roboty i te� wszed�. Drzwi zamkn�y si� za nim.

��To winda � powiedzia� Pelorat z rado�ci� odkrywcy.

��Tak � potwierdzi� Bander. � Kiedy ju� raz zeszli�my pod ziemi�, to na dobr� spraw� nigdy ju� st�d nie wyszli�my. Zreszt� nie chcemy tego, aczkolwiek lubi� czasami poczu� promienie s�oneczne na ciele. Ale nie lubi� chmur ani nocy na powietrzu. Ma si� wtedy wra�enie, jak gdyby by�o si� pod ziemi�, cho� naprawd� nie jest si� tam, je�li rozumiecie, o co mi chodzi. To jest w pewnym sensie dysonans poznawczy. Uwa�am, �e to niemi�e uczucie.

��Ziemia zbudowana pod ziemi� � powiedzia� Pelorat. � Nazywali swoje miasta Jaskiniami ze Stali. Trantor te�, w czasach Imperium, znajdowa� si� w�a�ciwie pod ziemi�, tyle �e by� bardziej rozbudowany� A teraz to samo robi Comporellon. Kiedy si� o tym pomy�li, to wygl�da to na wsp�lne wszystkim d��enie.

��P�ludzie t�ocz�cy si� pod ziemi� i my, �yj�cy pod ziemi� we wspania�ej izolacji, to dwie zupe�nie r�ne rzeczy � powiedzia� Bander.

��Na Terminusie � rzek� Trevize � domy mieszkalne znajduj� si� na powierzchni.

��I s� wystawione na dzia�anie pogody � powiedzia� Bander. � Prymityw.

Po wej�ciu do windy odczuli pocz�tkowo spadek grawitacji, co zdradzi�o Peloratowi charakter tego urz�dzenia, ale potem nie czuli w og�le, �e winda si� porusza. Trevize w�a�nie zastanawia� si�, jak daleko w g��b ziemi prowadzi ten szyb, kiedy poczu� wzrost grawitacji i drzwi otworzy�y si�.

Ich oczom ukaza� si� du�y, wyszukanie umeblowany pok�j. By�o w nim przy�mione �wiat�o, cho� nie mogli dostrzec jego �r�d�a. Wydawa�o si�, �e �wieci samo powietrze.

Bander wyci�gn�� palec i w miejscu, kt�re wskaza�, �wiat�o sta�o si� nieco ja�niejsze. Wskaza� inne miejsce i wszystko powt�rzy�o si�. Po�o�y� lew� r�k� na kr�tkim, grubym dr��ku, kt�ry znajdowa� si� po lewej stronie drzwi, a praw� r�k� zatoczy� �uk i ca�y pok�j wype�ni� si� intensywnym �wiat�em, zupe�nie jakby by� sk�pany w promieniach s�o�ca, chocia� nie towarzyszy�o temu uczucie ciep�a.

Trevize skrzywi� si� i powiedzia� p�g�osem:

��Ten cz�owiek to szarlatan.

��Nie �ten cz�owiek�, ale �Solarianin� � rzek� ostro Bander. � Nie wiem, co znaczy s�owo �szarlatan�, ale s�dz�c z tonu, jakim je wypowiedzia�e�, jest obra�liwe.

��Oznacza ono kogo� � odpar� Trevize � kto zwodzi ludzi swymi rzekomymi umiej�tno�ciami, kto wywo�uje takie efekty, aby to, co robi, wydawa�o si� bardziej imponuj�ce, ni� jest w istocie.

��Przyznaj�, �e lubi� teatralne efekty � powiedzia� Bander � ale to, co wam pokaza�em, nie jest �adn� sztuczk�. To autentyczne. � Poklepa� dr��ek, na kt�rym spoczywa�a jego lewa d�o�. � To jest pr�t przewodz�cy ciep�o, kt�ry si�ga par� kilometr�w w g��b ziemi. Takie same pr�ty znajduj� si� w innych, odpowiednich do tego miejscach na terenie mojej posiad�o�ci. Wiem, �e na innych posiad�o�ciach te� s� takie pr�ty. Zwi�kszaj� one dawki ciep�a, kt�re w�druje z ni�szych warstw planety ku powierzchni i u�atwiaj� jego zamian� na prac�. Nie musz� czyni� �adnych gest�w, aby uzyska� �wiat�o, ale tworzy to atmosfer� pewnej teatralno�ci, a mo�e � jak to okre�li�e� � nieautentyczno�ci, a ja to lubi�.

��Cz�sto masz okazj� cieszy� si� wykonywaniem takich teatralnych gest�w? � spyta�a Bliss.

��Nie � odpar� Bander, potrz�saj�c g�ow�. Na moich robotach nie wywiera to �adnego wra�enia. Na innych Solarianach te� by nie wywar�o. Ta niezwyk�a szansa spotkania p�ludzi i pokazania im tego jest bardzo� zabawna.

��Kiedy tu weszli�my, �wiat�o by�o przy�mione � powiedzia� Pelorat. � Ca�y czas jest takie?

��Tak, to s�aby pob�r mocy� taki sam jak dla utrzymania robot�w w ruchu. Na mojej posiad�o�ci stale wre praca, ale nie na wszystkich cz�ciach w tym samym czasie. Te, kt�re akurat nie pracuj�, znajduj� si� na ja�owym poborze mocy.

��I ca�y czas dostarczasz energii dla tej ca�ej rozleg�ej posiad�o�ci?

��Energii dostarcza s�o�ce i j�dro planety. Ja j� tylko przekazuj�. Poza tym nie ca�a posiad�o�� nastawiona jest na produkcj�. Znaczn� jej cz�� utrzymuj� w stanie pierwotnym, z bogat� szat� ro�linn� i �wiatem zwierz�t, po pierwsze dlatego, �e chroni to moje granice, a po drugie, �e ma to dla mnie walor estetyczny. W rzeczywisto�ci pola uprawne i fabryki zajmuj� ma�o miejsca. S�u�� one tylko zaspokajaniu moich potrzeb oraz dostarczaj� pewnych rzeczy na wymian� z innymi. Mam na przyk�ad roboty, kt�re w razie potrzeby potrafi� produkowa� i instalowa� pr�ty przewodz�ce ciep�o. Wielu Solarian korzysta z tych us�ug.

��A jak du�y jest tw�j dom? � spyta� Trevize. Musia�o to by� w�a�ciwe pytanie, gdy� Bander rozpromieni� si�.

��Bardzo du�y � powiedzia�. � My�l�, �e jeden z najwi�kszych na planecie. Rozci�ga si� na przestrzeni wielu kilometr�w. Dba o niego tyle samo robot�w, ile pracuje na tych wszystkich tysi�cach kilometr�w kwadratowych powierzchni.

��Na pewno nie korzystasz z ca�ego domu powiedzia� Pelorat.

��Zupe�nie mo�liwe, �e s� tu pokoje, w kt�rych nigdy nie by�em, ale co z tego? � odpar� Bander. � Roboty utrzymuj� porz�dek i czysto�� we wszystkich pomieszczeniach, wszystkie s� dobrze wentylowane. Ale chod�my dalej.

Wyszli przez inne drzwi, ni� weszli, i znale�li si� w innym korytarzu. Znajdowa� si� tam ma�y, odkryty pojazd, kt�ry porusza� si� po szynach.

Bander nakaza� im ruchem r�ki, aby wsiedli. Nie by�o dosy� miejsca dla nich czworga i robota, ale Pelorat i Bliss �cisn�li si�, aby zmie�ci� si� Trevize. Bander siad� wygodnie z przodu, maj�c u boku robota, i pojazd ruszy� bez uruchamiania �adnych d�wigni czy wciskania guzik�w. Wystarczy�o, �e Bander od czasu do czasu lekko poruszy� d�oni�.

��To jest oczywi�cie robot w kszta�cie pojazdu � powiedzia� Bander tonem oboj�tnego wyja�nienia.

Jechali powoli, przeje�d�aj�c przez liczne drzwi, kt�re otwiera�y si� przed nimi i zamyka�y zaraz po przeje�dzie. Ka�de drzwi mia�y inn� dekoracj� i nie mo�na si� by�o doszuka� w tym �adnego stylu czy porz�dku, zupe�nie jakby roboty otrzyma�y polecenie, by przypadkowo dobiera� r�ne kombinacje.

Zar�wno przed, jak i za nimi korytarz pogr��ony by� w mroku, ale w ka�dym jego miejscu, gdy tylko si� tam znale�li, pojawia�o si� jasne, podobne do s�onecznego, lecz zimne �wiat�o. Podobnie dzia�o si� w pokojach, przez kt�re przeje�d�ali. Za ka�dym razem Bander majestatycznie podnosi� d�o�.

Podr� zdawa�a si� nie mie� ko�ca. Od czasu do czasu skr�cali pod k�tem, kt�ry �wiadczy� o tym, �e podziemna siedziba rozci�ga�a si� w dw�ch wymiarach. (�Nie, w trzech� � pomy�la� Trevize, kiedy w pewnej chwili zacz�li zje�d�a� po �agodnej pochy�o�ci.)

Wsz�dzie, gdzie si� zjawili, spotykali roboty, dziesi�tki, setki robot�w, zaj�tych niespieszn� prac�, kt�rej celu Trevize nie m�g� odgadn��. Min�li otwarte drzwi, prowadz�ce do du�ej sali, w kt�rej siedzia�y, pochylone nad biurkami, rz�dy robot�w.

��Co one robi�, Bander? � spyta� Pelorat.

��To ksi�gowo�� � odpar� Bander. � Sporz�dzaj� dane statystyczne, rachunki, zestawienia i inne takie rzeczy, o kt�re � z czego bardzo si� ciesz� � nie musz� si� sam k�opota�. Tu si� nie pr�nuje. Oko�o jednej czwartej ziemi uprawnej zajmuj� sady. Jedn� dziesi�t� stanowi� pola, ale moj� chlub� s� sady. Mam najlepsze owoce na tym �wiecie, i to wiele rodzaj�w i odmian. Brzoskwinia Bandera to jest brzoskwinia na tym �wiecie! Jest tak dobra, �e inni prawie nie pr�buj� hodowa� brzoskwi�. Mam dwadzie�cia siedem odmian jab�ek i� i tak dalej. Roboty mog�yby udzieli� wam pe�nej informacji.

��A co robisz z tymi owocami? � spyta� Trevize. � Przecie� nie mo�esz ich sam wszystkich zje��.

��Nawet by mi to do g�owy nie przysz�o. Nie przepadam za owocami. Wymieniam je z innymi posiad�o�ciami.

��Za co?

��G��wnie za kopaliny. Na mojej posiad�o�ci praktycznie nie ma kopalin. Poza tym uzyskuj� za nie wszystko, co mi potrzebne dla zachowania r�wnowagi ekologicznej. Mam tu bardzo wiele gatunk�w ro�lin i zwierz�t.

��Przypuszczam, �e tym wszystkim zajmuj� si� roboty � powiedzia� Trevize.

��Tak. I to bardzo dobrze.

��I to wszystko dla jednego Solarianina.

��Wszystko dla posiad�o�ci i jej wymaga� ekologicznych. Tak si� sk�ada, �e jestem jedynym Solarianinem, kt�ry � kiedy ma na to ochot� � odwiedza r�ne cz�ci tej posiad�o�ci, ale to cz�� sk�adowa mojej absolutnej wolno�ci.

��My�l� � powiedzia� Pelorat � �e inni� inni Solarianie tak�e dbaj� o zachowanie r�wnowagi ekologicznej i posiadaj� w swych posiad�o�ciach tereny bagienne, g�rzyste albo nadmorskie.

��My�l�, �e tak � rzek� Bander. � Zajmujemy si� takimi sprawami na konferencjach, kt�rych zwo�ania wymagaj� niekiedy sprawy naszego �wiata.

��A jak cz�sto si� spotykacie? � spyta� Trevize. Jechali w�a�nie w�skim korytarzem, po kt�rego bokach nie by�o �adnych pomieszcze�. Trevize domy�li� si�, �e musi on prowadzi� przez warstwy, kt�re uniemo�liwiaj� budow� szerszych pomieszcze�, i jest ��cznikiem mi�dzy dwoma skrzyd�ami siedziby, kt�re mog� si� znacznie bardziej rozszerza�.

��Za cz�sto. Rzadko zdarza si� miesi�c, �ebym nie musia� po�wi�ci� nieco czasu na uczestniczenie w jakim� zebraniu organizowanym przez jeden z komitet�w, kt�rych jestem cz�onkiem. Jednak, cho� nie ma na mojej posiad�o�ci g�r ani bagien, moje sady, stawy rybne i ogrody botaniczne s� najlepsze na tym �wiecie.

��Ale, stary� to znaczy Bander� przypuszczam, �e nigdy nie opu�ci�e� swojej posiad�o�ci i nie widzia�e� posiad�o�ci innych� � powiedzia� Pelorat.

��Oczywi�cie, �e nie � powiedzia� Bander z oburzeniem.

��Powiedzia�em, �e tak w�a�nie przypuszczam � rzek� pojednawczo Pelorat. � Ale sk�d w takim razie masz pewno��, nigdy nie zbadawszy ani nawet nie widziawszy posiad�o�ci innych, �e twoje s� najlepsze?

��St�d � odpar� Bander � �e wynika to z zapotrzebowania na moje produkty w wymianie mi�dzy posiad�o�ciami.

��A co z artyku�ami przemys�owymi? � spyta� Trevize.

��S� tu posiad�o�ci, na kt�rych wytwarza si� narz�dzia i maszyny. Jak ju� powiedzia�em, na mojej posiad�o�ci robi si� pr�ty przewodz�ce ciep�o, ale s� to do�� proste urz�dzenia.

��A roboty?

��Produkuje si� je tu i �wdzie. W przesz�o�ci Solaria zawsze wiod�a prym w Galaktyce w projektowaniu i wykonywaniu robot�w. Nasze roboty by�y wyj�tkowo inteligentne i skomplikowane.

��Przypuszczam, �e teraz te� � powiedzia� Trevize, staraj�c si�, �eby zabrzmia�o to jak stwierdzenie, a nie pytanie.

��Dzisiaj? � rzek� Bander. � A czy jest dzisiaj z kim wsp�zawodniczy�? Dzisiaj roboty wytwarza si� tylko na Solarii. Je�li w�a�ciwie rozumiem to, co dociera do mnie na hiperfalach, to na waszych �wiatach nie robi si� ich.

��A na innych �wiatach Przestrze�c�w?

��M�wi�em wam ju�. One ju� nie istniej�.

��Wszystkie?

��Nie s�dz�, �eby gdzie� poza Solari� �y� jeszcze cho�by jeden Przestrzeniec.

��A wi�c nie ma nikogo, kto zna po�o�enie Ziemi?

��Dlaczego ka�dy z was chce zna� po�o�enie Ziemi?

��Ja chc� je zna� � wtr�ci� Pelorat. � To moja dziedzina bada�.

��Wobec tego � powiedzia� Bander � b�dziesz musia� sobie znale�� inn� dziedzin�. Nie wiem nic o po�o�eniu Ziemi i nigdy nie s�ysza�em o kim�, kto by je zna�. Zreszt� nic mnie to nie obchodzi.

Pojazd zatrzyma� si� i Trevize przez chwil� my�la�, �e Bander poczu� si� obra�ony. Zatrzyma� si� jednak g�adko, a Bander, wysiadaj�c z wozu i pokazuj�c im, �e maj� zrobi� to samo, wygl�da� na r�wnie zadowolonego jak przedtem.

�wiat�o w pomieszczeniu, do kt�rego potem weszli, by�o przyciemnione i niewiele rozja�ni�o si� nawet po ge�cie Bandera. Prowadzi� z niego boczny korytarz, po kt�rego obu stronach mie�ci�y si� ma�e pokoiki. W ka�dym z nich sta�a jedna lub dwie bogato zdobione wazy. Obok niekt�rych z nich znajdowa�y si� przedmioty, kt�re przypomina�y projekty filmowe.

��Co to jest, Bander? � spyta� Trevize.

��Po�miertne komnaty przodk�w, Trevize powiedzia� Bander.

Pelorat rozejrza� si� z zaciekawieniem.

��Przypuszczam, �e s� tu pogrzebane prochy twoich przodk�w, prawda?

��Je�li �pogrzebany� � powiedzia� Bander znaczy �zakopany w ziemi�, to niezupe�nie masz racj�. Jeste�my, co prawda, pod ziemi�, ale to moja siedziba, a ich prochy znajduj� si� tutaj tak samo, jak my w tej chwili. W naszym j�zyku m�wimy, �e prochy s� �zadomowione�.

Trevize rozejrza� si� wok�.

��To wszystko twoi przodkowie? � spyta�. Ilu ich jest tutaj?

��Prawie stu � odpar� Bander, nawet nie staraj�c si� ukry� rozpieraj�cej go dumy. � Dok�adnie � dziewi��dziesi�ciu czterech. Oczywi�cie ci najstarsi nie s� prawdziwymi Solarianami w obecnym znaczeniu tego s�owa. Byli p�lud�mi, m�czyznami i kobietami. Ci p�przodkowie zostali umieszczeni przez swych bezpo�rednich nast�pc�w w urnach znajduj�cych si� w s�siednich salach. Oczywi�cie nie chodz� tam. By�oby to wstydodajne. W ka�dym razie my to tak nazywamy. Nie wiem, czy macie jaki� termin na wyra�enie tego uczucia. Mo�e nie.

��A te filmy? � spyta�a Bliss. � To chyba projektory filmowe?

��To ich dzienniki i pami�tniki � odpar� Bander. � Ich zdj�cia w ulubionych miejscach posiad�o�ci. Znaczy to, �e nie ze wszystkim umarli. Co� z nich zosta�o tu i moja wolno�� polega mi�dzy innymi na tym, �e kiedy przyjdzie mi ochota, mog� sobie obejrze� kawa�ek tego czy innego filmu.

��Ale nie tych � wstydodajnych.

Bander uciek� spojrzeniem w bok.

��Nie � powiedzia� � ale w ko�cu wszyscy mieli�my takich przodk�w. To wsp�lna skaza.

��Wsp�lna? A wi�c inni Solarianie te� maj� takie komnaty przodk�w? � spyta� Trevize.

��O tak, maj� je wszyscy, ale moje s� najlepsze, najlepiej wykonane i najlepiej zachowane.

��A czy masz ju� tak� komnat� dla siebie?

��Oczywi�cie. Jest ju� od dawna gotowa. Zrobienie jej by�o moim pierwszym obowi�zkiem, kiedy odziedziczy�em t� posiad�o��. A kiedy, m�wi�c poetycznie, rozsypi� si� w proch, pierwszym obowi�zkiem mojego nast�pcy, tak jak moim, b�dzie wykonanie w�asnej komnaty po�miertnej.

��A masz jakiego� nast�pc�?

��B�d� mia�, kiedy przyjdzie na to czas. Mam jeszcze przed sob� du�o �ycia. Kiedy b�d� musia� odej��, znajdzie si� tu m�j nast�pca, kt�ry b�dzie na tyle dojrza�y, aby korzysta� z tej posiad�o�ci i b�dzie mia� ju� na tyle rozwini�te odpowiednie p�aty m�zgowe, aby m�c przetwarza� energi�.

��Przypuszczam, �e b�dzie to tw�j potomek?

��Tak.

��A je�li stanie si� co� nieprzewidzianego? spyta� Trevize. � My�l�, �e wypadki zdarzaj� si� nawet na Solarii. Co si� stanie, je�li jaki� Solarianin rozsypie si� przedwcze�nie w proch, a nie b�dzie mia� naturalnego nast�pcy, a w ka�dym razie nast�pcy, kt�ry b�dzie na tyle dojrza�y, aby korzysta� z tej posiad�o�ci?

��W moim rodzie by� tylko jeden taki przypadek. Ale je�li ju� co� takiego si� zdarzy, to trzeba pami�ta�, �e s� inni, kt�rzy czekaj� na spadek na inne posiad�o�ci. Niekt�rzy z nich s� ju� w takim wieku, �e mogliby je przej��, ale ich rodzice s� jeszcze na tyle m�odzi, �e mog� sp�odzi� innych dziedzic�w i �y�, dop�ki ci drudzy nie dojrzej� na tyle, by m�c zaj�� ich miejsce. Ot� kt�ry� z tych m�odostarych nast�pc�w, jak ich nazywamy, zosta�by wyznaczony na w�a�ciciela mojej posiad�o�ci.

��A kto si� tym zajmuje?

��Mamy rad� zarz�dzaj�c�, do kt�rej nale�y mi�dzy innymi wyznaczanie nast�pcy w przypadku przedwczesnej �mierci kt�rego� z nas. Oczywi�cie wszystko to za�atwia si� za po�rednictwem holowizji.

��Ale pomy�l tylko� � odezwa� si� Pelorat. Je�li Solarianie nigdy si� ze sob� nie stykaj�, to sk�d mog� wiedzie�, �e kt�ry� z nich niespodzianie � albo nawet spodziewanie � obr�ci� si� w proch?

��Kiedy kto� z nas umiera � odpar� Bander ustaje dop�yw energii do wszystkich urz�dze� znajduj�cych si� w jego posiad�o�ci. Je�li natychmiast nie przejmie jego miejsca potomek, to w ko�cu wszyscy spostrzegaj� t� nienormaln� sytuacj� i natychmiast zostaj� podj�te �rodki zaradcze. Zapewniam was, �e nasz system spo�eczny funkcjonuje bezb��dnie.

��Czy mo�na zobaczy� kt�ry� z tych film�w? spyta� Trevize.

Bander zamar� ze zgrozy. W ko�cu powiedzia�:

��Usprawiedliwia ci� tylko twoja ignorancja. To, co powiedzia�e�, jest chamskie i wulgarne.

��Przepraszam � rzek� Trevize. � Nie chc�, �eby� uwa�a� mnie za natr�ta, ale � jak ci ju� wyja�nili�my � bardzo interesujemy si� wszystkim, co ma zwi�zek z Ziemi�. Przysz�o mi do g�owy, �e najstarsze z tych film�w mog� pochodzi� z czas�w, zanim Ziemia sta�a si� radioaktywna. By� mo�e wspomina si� tam o niej. Mo�e s� tam jakie� szczeg�y. Naprawd� nie chcemy by� niegrzeczni, ale czy nie ma �adnej mo�liwo�ci, �eby�my mogli obejrze� te filmy? Mo�e m�g�by to zrobi� robot i przekaza� nam interesuj�ce nas informacje, je�li znajdzie tam jakie�? Je�li rozumiesz, co nami kieruje, to rozumiesz te�, �e postaramy si� uszanowa� twoje uczucia. Mo�e pozwolisz nam wi�c obejrze� te filmy?

��S�dz�, �e nie zdajesz sobie sprawy z tego, �e coraz bardziej mnie obra�asz. Mo�emy jednak sko�czy� z tym od razu, gdy� nie ma tu �adnych film�w pokazuj�cych moich p�ludzkich przodk�w � powiedzia� Bander lodowatym tonem.

���adnych? � w g�osie Trevizego czu� by�o wyra�ne przygn�bienie.

��Kiedy� by�y. Ale nawet wy mo�ecie sobie wyobrazi�, co pokazywa�y. Dwoje p�ludzi okazuj�cych wzajemne zainteresowanie sob�, a nawet � tu Bander odchrz�kn�� i powiedzia� z trudem � kopuluj�cych. Oczywi�cie wszystkie te filmy z p�lud�mi zosta�y zniszczone ju� wiele pokole� temu.

��A filmy u innych Solarian?

��Te� zosta�y zniszczone. Wszystkie.

��Jeste� pewien?

��By�oby szale�stwem nie zniszczy� ich.

��Mo�e niekt�rzy Solarianie okazali si� szaleni, sentymentalni albo po prostu nie my�leli o tym. S�dz�, �e nie masz nic przeciwko temu, �eby wskaza� nam drog� do s�siednich posiad�o�ci?

Bander spojrza� z zaskoczeniem na Trevizego.

��My�lisz, �e inni b�d� tak tolerancyjni, jak ja?

��A dlaczego mieliby nie by�?

��Przekonasz si�, �e nie b�d�.

��Trudno. Musimy zaryzykowa�.

��Nie. Nic z tego. Pos�uchajcie, co wam powiem.

Bander mia� chmurn� min�, a za nim sta�y roboty.

��O co chodzi, Bander? � spyta� Trevize z niepokojem.

��Mi�o mi by�o porozmawia� z wami i poobserwowa� was � dziwne stworzenia. By�o to dla mnie zupe�nie wyj�tkowe prze�ycie i podoba�o mi si� to, ale nie mog� tego utrwali� w moim pami�tniku ani na filmie.

��Dlaczego?

��Rozmowa z wami, s�uchanie was, sprowadzenie was do mojej rezydencji, pokazanie wam po�miertnych komnat moich przodk�w to haniebne czyny.

��Nie jeste�my Solarianami. Znaczymy dla ciebie tyle, co te roboty, prawda?

��Sam sobie tak to t�umacz� i usprawiedliwiam si� przed sob� w ten spos�b, ale mo�e nie usprawiedliwi�oby mnie to w oczach innych.

��A co ci� to obchodzi? Jeste� przecie� absolutnie wolny i mo�esz robi� wszystko, co ci si� podoba, nieprawda�?

��Niestety, nawet u nas nie ma absolutnej wolno�ci. Gdybym by� jedynym Solarianinem na tej planecie, to m�g�bym dokonywa� nawet haniebnych czyn�w. Ale �yj� tu te� inni Solarianie i z tego powodu, mimo i� moja wolno�� jest bliska idea�u, idea�em jednak nie jest. �yje tu tysi�c dwustu Solarian, kt�rzy gardziliby mn�, gdyby si� o tym dowiedzieli.

��Nie musz� si� dowiedzie�.

��To prawda. Ca�y czas zdawa�em sobie z tego spraw�. Ca�y czas, kiedy zabawia�em si� z wami, pami�ta�em o tym. Inni absolutnie nie mog� si� o was dowiedzie�.

��Je�li znaczy to, �e w wyniku naszych odwiedzin w innych posiad�o�ciach, gdzie chcemy poszuka� wiadomo�ci o Ziemi, obawiasz si� komplikacji � rzek� Pelorat � to oczywi�cie nie wspomnimy ani s�owem o tym, �e byli�my tutaj. To zrozumia�e.

Bander potrz�sn�� g�ow�.

��Ju� i tak za du�o zaryzykowa�em. Oczywi�cie nic o tym nikomu nie powiem. Moje roboty te� nie powiedz�, a nawet polec� im, �eby w og�le wymaza�y to z pami�ci. Wasz statek zostanie przeniesiony pod ziemi� i zbadany w celu uzyskania maksimum informacji�

��Chwileczk� � rzek� Trevize. � My�lisz, �e mo�emy tu czeka�, a� zbadasz nasz statek? To niemo�liwe.

��Wcale nie niemo�liwe, bo nie b�dziecie tu mieli nic do gadania. Przykro mi. Chcia�bym porozmawia� z wami d�u�ej o wielu r�nych sprawach, ale widz�, �e sytuacja staje si� coraz gro�niejsza.

��A sk�d�e! � wykrzykn�� Trevize.

��Niestety, tak, mizerny p�cz�owiecze. Obawiam si�, �e nadszed� czas, abym zrobi� to, co moi przodkowie zrobiliby od razu. Musz� was zabi�.

Trevize szybko odwr�ci� g�ow� i spojrza� na Bliss. Jej twarz nie zdradza�a �adnych uczu�, ale wzrok utkwiony by� w Bandera, jak gdyby poza nim nie istnia�o nic wi�cej.

W szeroko otwartych oczach Pelorata malowa�o si� zdumienie i niedowierzanie.

Nie wiedz�c, co mo�e zrobi� Bliss, Trevize stara� si� zwalczy� ogarniaj�c� go rozpacz (nie tyle na my�l o rych�ej �mierci, ile dlatego, �e b�dzie musia� umrze� nie dowiedziawszy si�, gdzie le�y Ziemia i dlaczego wybra� Gaj� jako model dalszego rozwoju ludzko�ci).

Staraj�c si�, aby g�os jego zabrzmia� naturalnie i wyra�nie, powiedzia�:

��Przekonali�my si�, Bander, �e z natury jeste� dobry i szlachetny. Nie rozgniewa�o ci� nasze wtargni�cie na tw�j �wiat. By�e� nawet tak mi�y, �e oprowadzi�e� nas po swojej posiad�o�ci i rezydencji i zaspokoi�e� nasz� ciekawo��, odpowiadaj�c na liczne pytania. My�l�, �e bardziej pasowa�oby do ciebie, gdyby� pozwoli� nam odlecie�. Nikt nie musi si� dowiedzie� o naszym pobycie na tym �wiecie, a my nie mamy �adnego powodu, �eby tu kiedykolwiek wr�ci�. Przylecieli�my tu w niewinnych zamiarach, poszukuj�c tylko informacji.

��Rzeczywi�cie jest tak, jak m�wisz � powiedzia� lekkim tonem Bander � i dotychczas darowa�em wam �ycie. Ale wasz los by� przypiecz�towany ju� w chwili, kiedy weszli�cie w nasz� atmosfer�. Mog�em � i powinienem by� � zabi� was natychmiast po nawi�zaniu z wami kontaktu. Potem powinienem by� wyda� odpowiedniemu robotowi polecenie przeprowadzenia sekcji waszych zw�ok w celu uzyskania informacji o budowie cia�a obco�wiatowc�w.

Nie zrobi�em tego. Da�em si� ponie�� ciekawo�ci i swemu niefrasobliwemu usposobieniu, ale do�� ju� tego. Nie mog� tego d�u�ej przeci�ga�. W�a�ciwie ju� i tak narazi�em na szwank bezpiecze�stwo Solarii, bo gdybym przez chwilow� s�abo�� da� si� przekona� i pozwoli� wam odlecie�, to wkr�tce zjawiliby si� tu inni tacy jak wy, cho�by�cie nie wiem jak przysi�gali, �e do tego nie dojdzie.

Ale mog� zrobi� dla was przynajmniej tyle, �e �mier�, kt�r� wam zadam, b�dzie bezbolesna. Po prostu podnios� temperatur� waszych m�zg�w i przestan� dzia�a�. Nie odczujecie �adnego b�lu. Po prostu ustanie wasze �ycie. Po sekcji i zbadaniu waszych cia� zmieni� je w jednym b�ysku w popi� i b�dzie po wszystkim.

��Je�li ju� musimy umrze� � rzek� Trevize to nie mam zamiaru protestowa� przeciwko szybkiej i bezbolesnej �mierci, ale dlaczego musimy umrze�, skoro nie pope�nili�my �adnego przest�pstwa?

��Sam wasz przylot tutaj by� przest�pstwem.

��Trudno to uzasadni� racjonalnie, skoro nie wiedzieli�my i nie mogli�my wiedzie�, �e jest to przest�pstwem.

��Spo�ecze�stwo ustala, co jest przest�pstwem. To, co dla was mo�e by� irracjonalne i arbitralne, nie musi by� takie dla nas, a to jest nasz �wiat i mamy pe�ne prawo orzec, �e w takiej i takiej sprawie post�pili�cie �le i zas�ugujecie na �mier�.

Bander u�miechn�� si�, jakby prowadzili mi��, towarzysk� rozmow�, i ci�gn�� dalej:

��Zreszt� nie masz prawa uskar�a� si�, �e ci� �le potraktowa�em, bo sam nie jeste� lepszy. Masz miotacz, kt�ry wysy�a wi�zk� mikrofal wytwarzaj�cych wysok�, �mierciono�n� temperatur�. U�ywaj�c go, robisz dok�adnie to samo, co ja zamierzam zrobi�, ale jestem pewien, �e �mier� zadana miotaczem jest o wiele bardziej bolesna i okrutna. Gdybym nie pozbawi� go �adunku energii i by� tak g�upi, �eby da� ci wystarczaj�c� swobod� ruch�w, by� m�g� go wyci�gn�� z kabury, to nie zawaha�by� si� ani chwili, �eby go teraz u�y� przeciw mnie.

Trevize, boj�c si� nawet zerkn�� na Bliss, aby nie zwr�ci� na ni� uwagi Bandera, powiedzia� z rozpacz�:

��Prosz� ci�, �eby� si� ulitowa� nad nami i nie robi� tego.

��Przede wszystkim musz� si� ulitowa� nad sob� i nad moim �wiatem � powiedzia� Bander, robi�c nagle ponur� min� � i dlatego musicie umrze�.

Podni�s� r�k� i natychmiast Trevizego ogarn�� mrok.

Przez chwil� Trevize czu� dusz�c� go ciemno��. Czy to �mier�? � pomy�la� z niepokojem.

W tej samej chwili, jak gdyby my�l ta zbudzi�a echo, us�ysza� wypowiedziane szeptem: � Czy to �mier�? � Rozpozna� g�os Pelorata. Spr�bowa� sam szepn�� i stwierdzi�, �e mu si� to uda�o.

��Po co pytasz? � rzek� z uczuciem wielkiej ulgi. � Ju� sam fakt, �e mo�esz pyta�, �wiadczy, �e to nie jest �mier�.

��Wed�ug starych legend istnieje �ycie po �mierci.

��Bzdury � mrukn�� Trevize. � Bliss. Bliss, jeste� tutaj? � spyta�.

Nie by�o odpowiedzi.

I znowu Pelorat powt�rzy� jak echo:

��Bliss, Bliss. Co si� sta�o, Golan?

��Bander musi by� martwy. W tej sytuacji nie mo�e zapewni� dop�ywu energii do swej posiad�o�ci. Zgas�o �wiat�o.

��Ale jak� Chcesz powiedzie�, �e to dzie�o Bliss?

��Tak przypuszczam. Mam nadziej�, �e jej si� nic nie sta�o.

Zacz�� pe�za� na czworakach w absolutnych ciemno�ciach panuj�cych w podziemnej siedzibie Bandera (je�li nie liczy� okazyjnego, niedostrzegalnego b�ysku radioaktywnego atomu rozpadaj�cego si� w kt�rej� ze �cian).

W ko�cu jego r�ka trafi�a na jaki� ciep�y i mi�kki kszta�t. Przesun�� d�oni� wzd�u� tego czego� i rozpozna� dotykiem nog�. By�a za ma�a, aby nale�e� do Bandera. Chwyci� j�.

��Bliss, to ty? � Noga odepchn�a go. Bliss� Powiedz co�! � rzek�.

���yj� � us�ysza� wyra�nie zniekszta�cony g�os Bliss.

��Ale dobrze si� czujesz? � spyta�.

��Nie. � W tej samej chwili zapali�o si� �wiat�o, cho� �wieci�o s�abo. �ciany to przygasa�y, to rozja�nia�y si�.

Zobaczyli Bandera le��cego z rozrzuconymi bezw�adnie r�kami i nogami. Obok niego, trzymaj�c go za g�ow�, siedzia�a Bliss. Spojrza�a na nich.

��Nie �yje � powiedzia�a i po policzkach pop�yn�y jej �zy.

Trevize zg�upia� na ten widok.

��Dlaczego p�aczesz? � spyta�.

��A jak mam nie p�aka�, skoro zabi�am �yw�, my�l�c� istot�? Nie mia�am takiego zamiaru.

Trevize nachyli� si� ku niej, chc�c jej pom�c wsta�, ale odtr�ci�a go.

Teraz z kolei ukl�k� przy niej Pelorat. Powiedzia� �agodnie:

��Bliss, nie przywr�cisz mu przecie� �ycia. Powiedz nam, co si� sta�o.

Pozwoli�a, aby j� podni�s� i powiedzia�a martwym g�osem:

��Gaja potrafi robi� to samo, co potrafi� Bander. Mo�e korzysta� z faktu, �e energia we wszech�wiecie rozmieszczona jest nier�wnomiernie i przekszta�ca� j� w prac�, pos�uguj�c si� si�� swego umys�u.

��Wiedzia�em o tym � powiedzia� Trevize. Chcia� j� pocieszy�, ale zupe�nie nie wiedzia�, jak to zrobi�. � Dobrze pami�tam nasze spotkanie w przestrzeni, kiedy schwyta�a�� a raczej kiedy Gaja przechwyci�a nasz statek. Pomy�la�em o tym, kiedy Bander, zabrawszy mi bro�, nie pozwoli� mi si� ruszy�. Ciebie te� wtedy trzyma�, ale by�em pewien, �e gdyby� zechcia�a, to uwolni�aby� si�.

��Nie. Nie da�abym rady. Kiedy ja-my-Gaja trzymali�my wasz statek � powiedzia�a ze smutkiem � to ja i Gaja stanowili�my naprawd� jedno��. Teraz jeste�my rozdzieleni nadprzestrzeni�, co os�abia moje-nasze-Gai zdolno�ci. Poza tym Gaja robi wszystko tylko dzi�ki sile po��czonych m�zg�w, kt�rym brakuje takich przeka�nik�w energii, jakie mia� ten Solarianin. Nie potrafimy korzysta� z energii tak zr�cznie i bez wysi�ku, a jednocze�nie tak efektywnie, jak on potrafi�� Widzisz, �e nie mog� sprawi�, aby �wiat�o by�o ja�niejsze. Nie wiem nawet, przez ile czasu b�d� mog�a utrzyma� cho�by taki md�y blask. W ko�cu zm�cz� si�, a Bander dostarcza� mocy ca�ej swej wielkiej posiad�o�ci, i to nawet wtedy, kiedy spa�.

��Ale powstrzyma�a� go � powiedzia� Trevize. � Tylko dlatego, �e nie podejrzewa�, �e mam takie zdolno�ci � powiedzia�a Bliss � i �e niczym nie zdradzi�am si�, �e je posiadam. Poniewa� nie podejrzewa� mnie o to, nie zwraca� na mnie w og�le uwagi. Skoncentrowa� ca�� swoj� uwag� na tobie, poniewa� tylko ty mia�e� bro� i tym razem okaza�o si�, �e dobrze zrobi�e�, bior�c j� ze sob�.:. Musia�am czeka�, a� zdarzy si� okazja, �eby go unieruchomi� jednym, niespodziewanym ciosem. Kiedy by� ju� o w�os od zabicia ciebie, kiedy ca�y jego umys� zaj�ty by� tob�, wtedy wreszcie mog�am uderzy�.

��I uda�o ci si� to znakomicie.

��Jak mo�esz m�wi� takie okrutne rzeczy? Chcia�am go tylko powstrzyma�. Chcia�am tylko zablokowa� te jego przeka�niki. By�by zaskoczony, kiedy by nagle stwierdzi�, �e nie mo�e nas zabi�, a za to ga�nie �wiat�o. Wtedy wzmocni�abym sw�j chwyt, u�pi�a go na d�u�szy czas i odblokowa�a przeka�niki. W takiej sytuacji dostarcza�by nadal energii dla swej rezydencji, pali�yby si� �wiat�a, mogliby�my wi�c wydosta� si� na powierzchni�, wsi��� na statek i odlecie�. Mia�am nadziej�, �e uda mi si� wszystko tak za�atwi�, by Bander, obudziwszy si�, zapomnia� o wszystkim, co si� zdarzy�o od momentu, kiedy nas zobaczy�. Gaja nie chce zabija�, �eby osi�gn�� to, co mo�na osi�gn�� bez zabijania.

��Co si� zepsu�o w tym planie, Bliss? � spyta� �agodnie Pelorat.

��Nigdy przedtem nie zetkn�am si� z czym� takim, jak te przeka�niki energii Bandera, i nie mia�am czasu, aby si� nimi zaj�� i pozna� ich dzia�anie. Po prostu wykona�am szybko ten manewr blokuj�cy i, jak si� okaza�o, zrobi�am to niew�a�ciwie. Zablokowa�am nie wej�cie, ale wyj�cie energii. Co prawda zawsze p�yn� do tych przeka�nik�w du�e ilo�ci energii, ale normalnie m�zg broni si� przed zbyt du�� jej ilo�ci�, oddaj�c j� r�wnie szybko, jak nap�ywa. Kiedy jednak zablokowa�am wyj�cie, natychmiast zgromadzi�a si� tam zbyt du�a ilo�� energii i w u�amku sekundy temperatura wewn�trz m�zgu podnios�a si� do takiej wysoko�ci, �e bia�ko, z kt�rego by� zbudowany, uleg�o denaturacji i Bander pad� trupem. Zgas�o �wiat�o, wi�c natychmiast usun�am blokad�, ale, oczywi�cie, by�o ju� za p�no.

��Nie przypuszczam, �eby� mog�a zrobi� co� innego ni� to, co zrobi�a�, kochanie � powiedzia� Pelorat.

��Co to za pociecha, skoro go zabi�am.

��On sam chcia� nas w�a�nie zabi� � rzek� Trevize.

��To by� pow�d, �eby go powstrzyma�, a nie, �eby go zabija�.

Trevize zamilk�. Nie chcia� okaza� zniecierpliwienia, aby nie urazi� albo jeszcze bardziej nie zasmuci� Bliss, kt�ra by�a przecie� ich jedyn� obron� na tym nadzwyczaj wrogim �wiecie.

��Bliss � powiedzia� po chwili wahania � czas ju� przesta� my�le� o jego �mierci i zastanowi� si�, co dalej. Poniewa� Bander nie �yje, praktycznie usta� dop�yw energii do jego posiad�o�ci. Wcze�niej czy p�niej, prawdopodobnie dosy� szybko, zauwa�� to inni Solarianie. B�d� musieli sprawdzi�, co si� sta�o. Nie przypuszczam, �eby� potrafi�a odeprze� zmasowany atak kilku z nich. Poza tym, jak sama powiedzia�a�, nie b�dziesz w stanie podtrzymywa� d�ugo nawet tego ograniczonego dop�ywu energii. Dlatego musimy bezzw�ocznie wydoby� si� na powierzchni� i dosta� do statku.

��Ale jak to mamy zrobi�, Golan? � spyta� Pelorat. � Przebyli�my wiele kilometr�w kr�tymi korytarzami. Zdaje mi si�, �e jest tu istny labirynt pomieszcze� i ja osobi�cie nie mam najmniejszego poj�cia, kt�r�dy mo�na wydosta� si� na powierzchni�. Zawsze mia�em s�ab� orientacj�.

Trevize rozejrza� si� i u�wiadomi� sobie, �e Pelorat ma racj�.

��Przypuszczam � powiedzia� � �e jest tu wiele otwor�w prowadz�cych na powierzchni� i nie musimy szuka� tego, kt�rym si� tu dostali�my.

��Ale nie wiemy, gdzie s� te otwory. Jak je odnajdziemy?

Trevize odwr�ci� si� do Bliss.

��Mo�esz wykry� co�, co pomog�oby nam wydosta� si� st�d? � spyta�.

��Wszystkie roboty na terenie posiad�o�ci przesta�y funkcjonowa� � powiedzia�a Bliss. � Wyczuwam s�abe odg�osy �ycia ponad naszymi g�owami, ale s� to stworzenia nieinteligentne i m�wi mi to tylko to, co i tak wiemy � �e powierzchnia jest nad nami.

��No c� � powiedzia� Trevize � nie pozostaje nam nic innego, jak poszuka� jakiego� wyj�cia.

��Na chybi� trafi� � powiedzia� z przera�eniem Pelorat. � Nigdy si� to nam nie uda.

��Mo�e si� uda, Janov � rzek� Trevize. � Je�li b�dziemy szukali, to jest szansa, chocia�by minimalna, �e znajdziemy. Natomiast je�li zostaniemy tu, to na pewno si� nam nie uda. Trzeciego wyj�cia nie ma. Lepsza minimalna szansa ni� �adna.

��Zaczekajcie � powiedzia�a Bliss. � Co� wyczuwam.

��Co? � spyta� Trevize.

��Umys�.

��Inteligentny?

��Tak, cho�, jak mi si� zdaje, w ograniczonym stopniu. Ale to, co wyczuwam najwyra�niej, to co� zupe�nie innego.

��Co? � spyta� Trevize, znowu staraj�c si� opanowa� zniecierpliwienie.

��Strach! Ogromny strach! � powiedzia�a szeptem Bliss.

Trevize rozejrza� si� ponuro. Wiedzia�, kt�r�dy weszli, ale nie mia� �adnych z�udze�, �e uda mu si� odnale�� ca�� drog�, kt�r� tu przybyli. W ko�cu prawie nie zwraca� uwagi na zakr�ty. Kto by si� spodziewa�, �e b�d� musieli sami szuka� drogi powrotnej, do tego w s�abym, migocz�cym �wietle?

��Jak my�lisz, Bliss, uda ci si� uruchomi� ten pojazd? � spyta�.

��Tego jestem pewna, ale to nie znaczy, �e potrac� go prowadzi�.

��Zdaje mi si� � powiedzia� Pelorat � �e Bander kierowa� nim my�l�. Nie zauwa�y�em, �eby czego� dotyka�.

��Tak, Pel, my�l� � odpar�a spokojnie Bliss ale jak? R�wnie dobrze m�g�by� powiedzie�, �e za pomoc� jakich� d�wigni czy ster�w. Je�li nie wiem, jak si� pos�ugiwa� takimi urz�dzeniami, to niewiele mi to da, prawda?

��Ale mo�esz spr�bowa� � powiedzia� Trevize. � Je�li spr�buj�, to b�d� musia�a w�o�y� w to ca�y umys�, a w takim przypadku w�tpi�, czy b�d� w stanie utrzyma� tu �wiat�o. Pojazd na nic si� nam nie zda w ciemno�ciach, nawet je�li zorientuj� si�, jak go prowadzi�.

��Wobec tego musimy i�� pieszo?

��Obawiam si�, �e tak.

Trevize przyjrza� si� badawczo g��bokim, ponurym ciemno�ciom, kt�re rozci�ga�y si� za otaczaj�cym ich w�skim kr�giem przy�mionego �wiat�a. Nic nie widzia�, nic nie s�ysza�.

��Dalej czujesz obecno�� tego przestraszonego umys�u? � spyta�.

��Tak.

��Mo�esz si� zorientowa�, gdzie to jest? Mo�esz tam trafi�?

��Zmys�, kt�rym to czuj�, odbiera wra�enia w linii prostej. Nie przeszkadzaj� mu normalne przedmioty materialne, ta fala nie odbija si�, ani nie za�amuje, jak fala d�wi�kowa czy �wietlna. Dlatego jestem pewna, �e ten umys� znajduje si� tam. Wskaza�a jakie� miejsce w ledwie widocznej w mroku �cianie i doda�a: � Ale przez �cian� nie przejdziemy. Nie widz� innego wyj�cia, jak tylko p�j�� korytarzem i postara� si� znale�� jak�� drog� do tego miejsca. B�d� wiedzia�a, czy dobrze idziemy, bo w miar� jak b�dziemy si� zbli�ali, b�d� czu� coraz intensywniej obecno�� tego umys�u. Kr�tko m�wi�c, b�dziemy musieli zagra� w �ciep�o � zimno�.

��No to w drog�.

Pelorat nie ruszy� si�.

��Zaczekaj, Golan � powiedzia�. � Na pewno chcesz znale�� to co�? Je�li jest wystraszone, to mo�e si� okaza�, �e my te� b�dziemy mieli pow�d do strachu.

Trevize niecierpliwie potrz�sn�� g�ow�.

��Nie mamy wyboru, Janov. To jest istota inteligentna, bez wzgl�du na to, czy si� boi, czy nie. Mo�e zechce wyprowadzi� nas na powierzchni�.

��I zostawimy tu tak Bandera? � spyta� Pelorat z niepokojem.

Trevize uj�� go za �okie�.

��Chod�, Janov. W tej sprawie te� nie mamy wyboru. W ko�cu jaki� Solarianin o�ywi to miejsce i jaki� robot znajdzie cia�o i zajmie si� nim� Mam nadziej�, �e do tego czasu b�dziemy ju� daleko st�d.

Trevize pu�ci� Bliss przodem. Wok� niej �wiat�o by�o najsilniejsze. Id�c, zatrzymywa�a si� w ka�dych drzwiach, przy ka�dym rozwidleniu korytarza, staraj�c si� zorientowa�, z kt�rej strony dochodzi wyczuwany przez ni� strach. Czasami przechodzi�a przez jakie� drzwi albo zapuszcza�a si� w jakie� odga��zienia korytarza po to tylko, aby wr�ci� i spr�bowa� innej drogi. Trevize przygl�da� si� temu bezradnie.

Za ka�dym jednak razem Bliss rusza�a w ko�cu pewnie w jakim� kierunku, a �wiat�o porusza�o si� przed ni�. Trevizemu wydawa�o si�, �e jest teraz ja�niejsze � mo�e dlatego, �e jego wzrok przywyk� do p�mroku, a mo�e dlatego, �e Bliss uczy�a si� powoli jak najskuteczniej kontrolowa� przekazywanie energii. W pewnej chwili, kiedy przechodzili obok jednego z metalowych pr�t�w stercz�cych z pod�ogi, po�o�y�a na nim r�k� i �wiat�o wyra�nie si� rozja�ni�o. Kiwn�a g�ow�, jak gdyby by�a z siebie zadowolona.

Nie natkn�li si� na nic, co by ju� widzieli. Wydawa�o si� pewne, �e id� inn� drog� ni� ta, kt�r� przywi�z� ich Bander.

Trevize wypatrywa� korytarzy prowadz�cych stromo do g�ry, poszukuj�c w ich sklepieniach jakich� oznak �wiadcz�cych, �e mog� tam by� w�azy. Nie znalaz� nic takiego i ta przestraszona istota pozosta�a ich jedyn� szans� na wydostanie si� z podziemi.

Wok� panowa�a cisza, w kt�rej s�ycha� by�o tylko ich kroki, ciemno��, kt�r� rozja�nia�o tylko �wiat�o w ich bezpo�redniej blisko�ci i martwota, w kt�rej byli jedynymi �ywymi istotami. Od czasu do czasu natykali si� na robota stoj�cego lub siedz�cego w bezruchu. Raz weszli na robota, kt�ry le�a� na boku, z r�kami i nogami zamar�ymi w jakich� dziwnych pozycjach. �W chwili kiedy usta� dop�yw energii � pomy�la� Trevize � musia� straci� r�wnowag� i upad�. Bander, nawet �ywy, nie mia� wp�ywu na dzia�anie grawitacji. Mo�e roboty stoj� teraz lub le�� bez ruchu na ca�ej rozleg�ej posiad�o�ci Bandera? Na pewno zostanie to szybko zauwa�one na granicach z innymi posiad�o�ciami.�

�A mo�e nie � pomy�la� nagle. � Solarianie wiedzieliby, kiedy kto� z nich starza�by si� i by� bliski �mierci. W takim przypadku ca�y �wiat czeka�by na oznaki wskazuj�ce, �e zmar�. Ale Bander zmar� nagle, w kwiecie wieku. Kto m�g� si� tego spodziewa�? Kto czeka�by na unieruchomienie robot�w?�

�Jednak nie � Trevize odrzuci� t� optymistyczn� wersj�, gdy� mog�a ona tylko nape�ni� go zbytni� pewno�ci� siebie, co by�oby niebezpieczne. � Solarianie na pewno zauwa�yliby od razu, �e na posiad�o�ci Bandera usta�a wszelka praca, i natychmiast przyst�piliby do dzia�ania. Wszyscy oni byli za bardzo zainteresowani spraw� dziedziczenia posiad�o�ci, �eby przej�� nad czym� takim do porz�dku dziennego.�

��Wentylacja nie dzia�a � mrukn�� z niezadowoleniem Pelorat. � Takie miejsce pod ziemi� musi by� wentylowane i Bander dostarcza� aparaturze niezb�dnej energii. Teraz przesta�a dzia�a�.

��To jest bez znaczenia, Janov � powiedzia� Trevize. � W tym pustym podziemiu jest tyle powietrza, �e wystarczy�oby go nam na par� lat.

��Ale jeste�my tu zamkni�ci. To przykre uczucie.

��Daj spok�j, Janov, chyba nie ogarnia ci� klaustrofobia?� Bliss, zbli�yli�my si� cho� troch� do tego miejsca?

��Ju� niedaleko � odpowiedzia�a. � Czuj� to teraz o wiele silniej i mog� dok�adniej okre�li� miejsce, z kt�rego to dochodzi.

Rzeczywi�cie, sz�a o wiele pewniej, mniej wahaj�c si� na skrzy�owaniach i rozwidleniach.

��Tam! Tam! � powiedzia�a raptem. � Teraz czuj� to bardzo silnie.

��Teraz nawet ja s�ysz� � powiedzia� oschle Trevize.

Przystan�li i odruchowo wstrzymali oddech. S�yszeli ciche, spazmatyczne �kanie.

Weszli do du�ego pokoju i kiedy zapali�o si� �wiat�o, przekonali si�, �e � w odr�nieniu od wszystkich pomieszcze�, kt�re dotychczas widzieli � by� on bogato i kolorowo umeblowany.

Po�rodku pokoju sta� lekko pochylony robot z r�kami wyci�gni�tymi w � wydawa�o si� � niemal czu�ym ge�cie, cho�, oczywi�cie, by� absolutnie nieruchomy.

Za robotem dostrzegli jaki� ruch. Spogl�da�o na nich stamt�d okr�g�e z przera�enia oko i stamt�d te� dociera� nadal, chwytaj�cy za serce p�acz.

Trevize b�yskawicznie skoczy�, min�� robota i w tej samej chwili z drugiej strony robota wybieg�a z wrzaskiem niewielka posta�. Potkn�a si� i upad�a. Le��c, zakry�a oczy i zacz�a na o�lep macha� nogami, jakby chcia�a si� obroni� przed niebezpiecze�stwem, ale nie wiedzia�a, z kt�rej przyjdzie strony. Ca�y czas rozpaczliwie wrzeszcza�a.

��To dziecko! � powiedzia�a zupe�nie niepotrzebnie Bliss.

Trevize cofn�� si� zaskoczony. Co tu robi dziecko? Bander by� taki dumny ze swej samotno�ci, tak si� ni� chwali�.

Pelorat, mniej sk�onny do pos�ugiwania si� logik� w dziwnej sytuacji, znalaz� rozwi�zanie od razu:

��Podejrzewam, �e to nast�pca Bandera.

��To dziecko Bandera � zgodzi�a si� Bliss ale my�l�, �e jest za m�ode, aby zosta� jego nast�pc�. Solarianie b�d� musieli sobie znale�� innego nast�pc�.

Patrzy�a �agodnie na dziecko i pod wp�ywem jej hipnotyzuj�cego, cho� nie natarczywego wzroku dziecko z wolna zacz�o si� uspokaja�. Otworzy�o oczy i spojrza�o na Bliss. Ucich�o i tylko od czasu do czasu z jego piersi wydobywa� si� urywany szloch.

Bliss przem�wi�a do niego. M�wi�a spokojnie i �agodnie, urywanymi s�owami, kt�re same w sobie nie mia�y �adnego sensu, ale chcia�a g�osem wzmocni� swe uspokajaj�ce dzia�anie my�lowe. By�o to zupe�nie tak, jak gdyby g�adzi�a m�zg dziecka i doprowadza�a do �adu jego potargane emocje.

Powoli, nie odrywaj�c oczu od Bliss, dziecko podnios�o si�. Sta�o chwil�, ko�ysz�c si� niepewnie, a potem rzuci�o si� ku zamar�emu w dziwnej pozie robotowi. Obj�o ramionami jego masywn� nog�, jak gdyby kontakt z robotem dawa� mu poczucie bezpiecze�stwa.

��Zdaje mi si� � powiedzia� Trevize � �e ten robot jest jego nia�k� czy opiekunem. Podejrzewam, �e �aden Solarianin nie mo�e zajmowa� si� innym, nawet je�li jest to jego dziecko.

��A ja podejrzewam, �e to dziecko jest hermafrodyt� � rzek� Pelorat.

��Na pewno � stwierdzi� Trevize.

Bliss, wci�� ca�kowicie zaj�ta dzieckiem, zbli�y�a si� do niego powoli, z na p� wyci�gni�tymi r�kami, zwr�conymi ku niej spodami d�oni, jakby chcia�a pokaza�, �e nie chce go schwyta�. Dziecko uciszy�o si� ju� zupe�nie i przygl�da�o si� Bliss, przywieraj�c jeszcze mocniej do nogi robota.

��No, dziecko � powiedzia�a Bliss � nie b�j si� jest ci ciep�o� wygodnie� nic ci nie grozi�

Zatrzyma�a si� i nie ogl�daj�c si�, powiedzia�a cicho:

��Pel, przem�w do niego w jego j�zyku. Powiedz mu, �e jeste�my robotami i przyszli�my tu zaj�� si� nim, bo zabrak�o pr�du.

��Robotami! � powt�rzy� wstrz��ni�ty Pelorat.

��Musimy si� przedstawi� jako roboty. Ono nie boi si� robot�w, za to nigdy nie widzia�o cz�owieka. Mo�e nawet nie wie, �e istniej� ludzie.

��Nie wiem, czy potrafi� to powiedzie� � rzek� Pelorat. � Nie znam staro�ytnej nazwy robot�w.

��No to powiedz po prostu �robot�, Pel. Je�li to nie odniesie skutku, to powiedz ��elazny przedmiot� czy co� takiego. Powiedz to, co zdo�asz.

Powoli, robi�c d�ugie przerwy, Pelorat powiedzia� co� dziecku. Spojrza�o na niego, marszcz�c czo�o, jakby stara�o si� zrozumie�, co m�wi.

��Skoro ju� do niego m�wisz, to mo�esz od razu zapyta� si�, jak si� st�d wydosta� � powiedzia� Trevize.

��Nie � rzek�a Bliss. � Jeszcze nie teraz. Najpierw trzeba zdoby� zaufanie, a dopiero potem pyta� o informacje.

Dziecko, patrz�c teraz na Pelorata, przesta�o si� ju� tak kurczowo trzyma� nogi robota i powiedzia�o co� wysokim, muzykalnym g�osem.

��M�wi zbyt szybko, �ebym m�g� zrozumie� rzek� z zatroskaniem Pelorat.

��Popro�, �eby to powt�rzy�o wolniej � poradzi�a Bliss. � Robi�, co mog�, �eby je uspokoi� i pozbawi� l�ku.

Pelorat, wys�uchawszy jeszcze raz dziecka, powiedzia�:

��Zdaje mi si�, �e pyta, co zatrzyma�o Jemby�ego. Jemby to musi by� ten robot.

��Upewnij si�, Pel.

Pelorat zwr�ci� si� jeszcze raz do dziecka, wys�ucha� go i rzek�:

��Tak, Jemby to ten robot. Dziecko nazywa si� Fallom.

���wietnie! � Bliss u�miechn�a si� do dziecka promiennie i wskazuj�c na nie palcem powiedzia�a: � Fallom. Dobry Fallom. Dzielny Fallom. � Potem po�o�y�a d�o� na piersi i rzek�a: � Bliss.

Dziecko odpowiedzia�o jej u�miechem. Wygl�da�o uroczo, kiedy si� u�miecha�o.

��Bliss � powt�rzy�o, lekko przeci�gaj�c �s�.

��S�uchaj, Bliss � powiedzia� Trevize � gdyby uda�o ci si� uruchomi� tego robota, Jemby�ego, to mo�e on m�g�by nam powiedzie� to, czego chcemy si� dowiedzie�. Pelorat mo�e z nim porozmawia� r�wnie �atwo, jak z dzieckiem.

��To by�by b��d � odpar�a Bliss. � Podstawowym zadaniem tego robota jest chroni� dziecko. Gdybym go uruchomi�a i gdyby nagle zda� sobie spraw� z naszej obecno�ci, z obecno�ci ludzi, to m�g�by nas natychmiast zaatakowa�. Nie mo�e tu by� �adnych obcych ludzi. Gdybym w zwi�zku z tym musia�a go na powr�t unieruchomi�, to nie udzieli�by nam �adnej informacji, a dziecko, widz�c, �e robot, kt�rego uwa�a na pewno za rodzica, zosta� unieruchomiony po raz drugi� Nie, nie zrobi� tego.

��Ale m�wiono nam � wtr�ci� nie�mia�o Pelorat � �e roboty nie mog� wyrz�dzi� ludziom krzywdy.

��Owszem � odpar�a Bliss � ale nie wiemy, jakie roboty skonstruowali ci Solarianie. A zreszt� nawet gdyby ten robot by� tak zaprogramowany, �e nie m�g�by ludziom zrobi� krzywdy, to musia�by wybiera� mi�dzy dzieckiem a trzema obiektami, kt�rych by� mo�e nie zidentyfikowa�by nawet jako ludzi, a tylko jako niepo��danych intruz�w. Naturalnie wybra�by dziecko i zaatakowa� nas.

Znowu odwr�ci�a si� do dziecka.

��Fallom � powiedzia�a � Bliss. � Potem, wskazuj�c palcem po kolei na Pelorata i Trevizego, rzek�a: � Pel� Trev.

��Pel. Trev � powt�rzy�o pos�usznie dziecko.

Podesz�a do niego bli�ej i wolno wyci�gn�a ku niemu r�ce. Popatrzy�o na ni� i cofn�o si� o krok.

��Uspok�j si�, Fallom � powiedzia�a. � Dobry Fallom. Chod� tu, Fallom. Dotknij mnie.

Dziecko podesz�o do niej i Bliss westchn�a z ulg�

��Dobrze, Fallom.

Dotkn�a nagiego ramienia dziecka, gdy� jak jego rodzic mia�o na sobie tylko d�ug�, rozci�t� na przodzie szat� i przepask� na biodrach. Zrobi�a to bardzo delikatnie. Potem cofn�a r�k�, poczeka�a chwil� i znowu dotkn�a go. Pog�adzi�a jego rami�.

Pod wp�ywem silnego, uspokajaj�cego dzia�ania Bliss dziecko na p� przymkn�o powieki.

Bliss powoli, �agodnie, zaledwie dotykaj�c sk�ry, pog�adzi�a jego rami�, kark i uszy, a potem w�o�y�a d�o� pod d�ugie br�zowe w�osy i pog�aska�a go za uszami.

Zabra�a r�k� i powiedzia�a:

��Przeka�niki ma jeszcze ma�e. Ma jeszcze niezupe�nie rozwini�te ko�ci czaszki. Jest tam twarda warstwa sk�ry, kt�ra z czasem wybrzuszy si� i po pe�nym rozwini�ciu si� przeka�nik�w przekszta�ci w chroni�c� je ko�� Znaczy to, �e teraz nie potrafi ono zarz�dza� posiad�o�ci� ani nawet uruchomi� swojego osobistego robota� Zapytaj je, ile ma lat, Pel.

Po kr�tkiej wymianie s��w Pelorat rzek�:

��Je�li dobrze zrozumia�em, czterna�cie.

��Wygl�da raczej na jedena�cie � powiedzia� Trevize.

��D�ugo�� roku na tym �wiecie mo�e nie odpowiada� �ci�le d�ugo�ci standardowego roku galaktycznego � rzek�a Bliss. � Poza tym Przestrze�cy �yj� podobno d�u�ej i je�li Solarianie s� pod tym wzgl�dem tacy sami jak inni Przestrze�cy, to mog� te� mie� d�u�sze poszczeg�lne okresy rozwoju. W ko�cu nie mo�na sugerowa� si� latami.

��Dosy� ju� tej antropologii � powiedzia� Trevize z niecierpliwym cmokni�ciem. � Musimy dosta� si� na powierzchni� i by� mo�e tracimy niepotrzebnie czas, zajmuj�c si� tym dzieckiem. Mo�e nie zna drogi na powierzchni�. Mo�e nigdy tam nie by�o.

��Pel! � powiedzia�a Bliss.

Pelorat wiedzia�, o co jej chodzi, i wda� si� w najd�u�sz� sw� rozmow� z Fallomem. Kiedy sko�czy�, powiedzia�:

��Ono wie, co to s�o�ce. M�wi, �e widzia�o je. My�l�, �e widzia�o te� drzewa. Zachowywa�o si� tak, jakby nie bardzo wiedzia�o, co znaczy to s�owo� a przynajmniej s�owo, kt�rego ja u�y�em.

��Dobrze, Janov � rzek� Trevize � ale przejd� do rzeczy.

��Powiedzia�em mu, �e gdyby wyprowadzi� nas na powierzchni�, to mo�e uda�oby si� nam uruchomi� jego robota. Prawd� m�wi�c, powiedzia�em, �e go uruchomimy. My�lisz, �e mo�emy to zrobi�?

��Potem b�dziemy si� o to martwi� � odpar� Trevize. � Powiedzia�, �e nas tam zaprowadzi?

��Tak. Widzisz, my�la�em, �e je�li mu obiecam, �e uruchomimy tego robota, to tym ch�tniej zaprowadzi nas na g�r�. My�l�, �e ryzykujemy, �e go rozczarujemy�

��Chod� � powiedzia� Trevize. � Idziemy. Ca�a ta dyskusja stanie si� akademicka, je�li z�api� nas pod ziemi�.

Pelorat powiedzia� co� dziecku, kt�re zacz�o biec, ale zatrzyma�o si� i spojrza�o na Bliss. Bliss wyci�gn�a do niego r�k� i poszli razem.

��Jestem nowym robotem � powiedzia�a, u�miechaj�c si� lekko.

��Wydaje si�, �e jest z tego do�� zadowolony powiedzia� Trevize, wskazuj�c na Falloma.

Fallom szed� podskakuj�c i Trevize przez chwil� zastanawia� si�, czy cieszy si� tylko dlatego, �e Bliss o to zadba�a, czy mo�e tak�e dlatego, �e ma trzy nowe roboty i wyjdzie na powierzchni� albo �e b�dzie mia� z powrotem swego Jemby�ego. Zreszt� dop�ki dziecko by�o z nimi, nie mia�o to znaczenia.

Fallom szed� przed siebie bez wahania. Tam, gdzie korytarz si� rozwidla�, nie zastanawia� si� ani chwili, kt�r� wybra� drog�. Czy rzeczywi�cie zna� tak dobrze drog�, czy � jak to dziecku � by�o mu oboj�tne, kt�r�dy p�jdzie? Czy�by traktowa� to tylko jako zabaw�, nie zmierzaj�c do �adnego konkretnego miejsca?

Jednak z faktu, �e sz�o mu si� teraz ci�ej, Trevize wywnioskowa�, �e id� pod g�r�, a dziecko, pochylaj�c si� z przej�ciem do przodu, bez przerwy na co� wskazywa�o i szczebiota�o.

Trevize spojrza� na Pelorata, kt�ry chrz�kn�� i powiedzia�:

��Zdaje mi si�, �e to, co on m�wi, znaczy �drzwi�.

��Mam nadziej�, �e ci si� dobrze zdaje � mrukn�� Trevize.

Fallom wybieg� przed nich. Wskaza� na kawa�ek posadzki, kt�ry by� ciemniejszy ni� reszta. Stan�� na nim, podskoczy� kilka razy, a potem odwr�ci� si� do nich z wyra�nym strachem i zacz�� co� szybko m�wi�.

��B�d� musia�a dostarczy� energii � powiedzia�a Bliss z grymasem. � Zaczyna mnie to ju� wyczerpywa�.

Poczerwienia�a na twarzy z wysi�ku. �wiat�o przygas�o, ale akurat naprzeciw Falloma otworzy�y si� drzwi. Dziecko roze�mia�o si� d�wi�cznym sopranem i wybieg�o z podziemi. Za nim wyszli Pelorat i Trevize. Bliss wysz�a ostatnia i obejrza�a si�. �wiat�o wewn�trz pociemnia�o i drzwi zatrzasn�y si�. Wtedy zatrzyma�a si�, aby zaczerpn�� tchu. Wygl�da�a na bardzo zm�czon�.

��No to � powiedzia� Pelorat � jeste�my na g�rze. Gdzie jest statek?

Zapada� zmrok, ale by�o jeszcze zupe�nie jasno.

��Zdaje mi si�, �e w tamtym kierunku � mrukn�� Trevize.

��Mnie si� te� tak zdaje � powiedzia�a Bliss. Chod�my. � Wyci�gn�a r�k� do Falloma.

Nie s�ycha� by�o nic pr�cz szumu wiatru i g�os�w zwierz�t. W pewnej chwili min�li robota stoj�cego nieruchomo obok drzewa i trzymaj�cego jaki� przedmiot o nie znanym przeznaczeniu.

Pelorat zrobi� z ciekawo�ci krok w jego stron�, ale Trevize powstrzyma� go:

��To nie nasza sprawa, Janov. Idziemy.

Min�li innego robota, w wi�kszej odleg�o�ci. Ten dla odmiany le�a�.

��My�l� � powiedzia� Trevize � �e teren w promieniu paru kilometr�w zagracony jest robotami. � A zaraz potem doda� triumfalnie: � Aha, jest statek.

Przyspieszyli kroku, a potem nagle si� zatrzymali. Fallom a� zapiszcza� z emocji. Na ziemi obok statku sta�o co�, co okaza�o si� pojazdem powietrznym o prymitywnej konstrukcji, ze �mig�ami, kt�re wygl�da�y na po�eraj�ce mn�stwo energii, cho� kruche. Obok niego, mi�dzy ma�� grupk� obco�wiatowc�w a ich statkiem sta�o czterech ludzi.

��Za p�no � powiedzia� Trevize. � Zmarnowali�my za du�o czasu. Co teraz?

��Czterech Solarian? � rzek� z niedowierzaniem Pelorat. � To niemo�liwe. Na pewno nie zgodziliby si� na tak bliski wzajemny kontakt. My�lisz, �e to obrazy holograficzne?

��S� najzupe�niej materialni � powiedzia�a Bliss. � Jestem tego pewna. Ale to nie s� Solarianie. Nie mo�na nie rozpozna� tych umys��w. To roboty.

��No, c� � powiedzia� Trevize znu�onym g�osem. � Naprz�d! � Ruszy� powoli w stron� statku. Za nim pozostali.

Pelorat spyta�, z trudem chwytaj�c powietrze:

��Co chcesz zrobi�?

��Je�li to roboty, to musz� s�ucha� rozkaz�w. Roboty czeka�y na nich nieruchomo. Trevize przyjrza� im si� dok�adnie, kiedy podeszli bli�ej.

Tak, to musz� by� roboty. Ich twarze, cho� wygl�da�y jak normalne, ludzkie z krwi i ko�ci, by�y dziwnie nieruchome i bez wyrazu. Wszystkie roboty ubrane by�y w mundury, kt�re nie ukazywa�y nawet centymetra sk�ry. Nawet na r�kach mia�y cienkie, nieprzejrzyste r�kawice.

Trevize machn�� r�k� w spos�b, kt�ry dawa� niedwuznacznie do zrozumienia, �e maj� si� usun�� z drogi.

Roboty nie poruszy�y si�.

Trevize rzek� cicho do Pelorata:

��Wyra� to s�owami, Janov. M�w stanowczo. Pelorat chrz�kn��, a potem, m�wi�c niezwyk�ym u niego basem, rzek� co� powoli, powtarzaj�c jednocze�nie poprzedni gest Trevizego. Na to jeden z robot�w, kt�ry by� chyba troch� wy�szy od pozosta�ych, odrzek� co� zimnym i ostrym tonem.

Pelorat odwr�ci� si� do Trevizego.

��Zdaje si�, �e powiedzia�, �e jeste�my obco�wiatowcami.

��Powiedz mu, �e jeste�my lud�mi i �e musi nas s�ucha�.

��Rozumiem, co m�wisz, obco�wiatowcu odezwa� si� nagle robot w dziwnie brzmi�cym, ale zrozumia�ym j�zyku. � M�wi� po galaktycznemu. Jeste�my stra�nikami.

��A wi�c s�ysza�e�, �e jeste�my lud�mi i �e z tego powodu musisz s�ucha� naszych polece�.

��Jeste�my tak zaprogramowani, �eby s�ucha� tylko polece� W�adc�w. Nie jeste�cie W�adcami ani Solarianami. W�adca .Bander nie odpowiedzia� w zwyk�ej porze na nasz sygna�, wi�c przylecieli�my, �eby zbada� na miejscu, co si� sta�o. To nasz obowi�zek. Znale�li�my statek kosmiczny niesolaria�skiej produkcji, kilku obco�wiatowc�w i unieruchomione wszystkie roboty Bandera. Gdzie jest W�adca Bander?

Trevize wzruszy� ramionami i powiedzia� wolno i wyra�nie:

��Nie wiemy, o czym m�wisz. Nasz komputer pok�adowy �le dzia�a. Znale�li�my si�, wbrew naszym zamiarom, w pobli�u tej dziwnej planety. Wyl�dowali�my, aby dowiedzie� si�, gdzie jeste�my. Znale�li�my wszystkie roboty unieruchomione. Nie wiemy, co mog�o si� tu zdarzy�.

��To nie jest wiarygodne. Je�li wszystkie roboty w ca�ej posiad�o�ci s� unieruchomione i brak energii, to W�adca Bander musi by� martwy. Przypuszczenie, �e przypadkowo zmar� akurat wtedy, kiedy wyl�dowali�cie, jest nielogiczne. Musi mi�dzy tymi zdarzeniami istnie� jaki� zwi�zek przyczynowy.

��Ale przecie� nie brak tu energii � powiedzia� Trevize bez jasno sprecyzowanego zamiaru, raczej po to, �eby zagmatwa� spraw� i dowie��, �e on, obcy, nie rozumie, o co chodzi, a wi�c jest niewinny. � Wy nie jeste�cie unieruchomieni.

��My jeste�my stra�nikami � odpar� robot. Nie nale�ymy do �adnego w�adcy. Nale�ymy do ca�ego �wiata. Nie uzyskujemy energii od W�adc�w mamy zasilanie j�drowe. Pytam raz jeszcze � gdzie jest W�adca Bander?

Trevize spojrza� na towarzyszy. Pelorat mia� zaniepokojon� min�, Bliss mocno zaci�ni�te usta, ale by�a spokojna. Fallom dr�a�, lecz Bliss dotkn�a jego ramienia i troch� si� uspokoi�. Znikn�a te� z jego twarzy przera�ona mina.

��Pytam po raz ostatni � rzek� robot � gdzie jest w�adca Bander?

��Nie wiem � odpar� ponuro Trevize.

Robot skin�� i dwa pozosta�e szybko odesz�y.

��Moi koledzy przeszukaj� rezydencj� � powiedzia�. � Na razie zostaniecie zatrzymani do wyja�nienia. Daj mi te przedmioty, kt�re masz przy boku.

Trevize cofn�� si� o krok.

��Nie s� niebezpieczne � powiedzia�.

��Nie ruszaj si�. Nie pytam o ich charakter, czy s� niebezpieczne, czy nie. Prosz� o nie.

��Nie dam.

Robot zrobi� krok w jego stron� i wyci�gn�� r�k� tak szybko, �e zanim Trevize zorientowa� si�, co si� dzieje, trzyma� j� ju� na jego ramieniu. U�cisk r�ki robota by� tak silny, �e Trevize osun�� si� na kolana.

��Te przedmioty � powiedzia� robot i wyci�gn�� drug� r�k�.

��Nie dam � wykrztusi� Trevize.

Bliss skoczy�a do przodu, wyj�a miotacz z kabury, zanim Trevize, tkwi�cy w uchwycie robota jak w imadle, zdo�a� co� zrobi�, aby jej przeszkodzi�, i poda�a go robotowi.

��Prosz� � powiedzia�a � i je�li dasz mi jeszcze chwil�, dam ci drugi. Oto on. A teraz pu�� mojego towarzysza.

Robot, trzymaj�c bro�, cofn�� si� o krok i Trevize wolno podni�s� si� na nogi, pocieraj�c lewe rami�. Twarz mia� wykrzywion� z b�lu. Fallom za�ka� i Pelorat machinalnie wzi�� go na r�ce i przycisn�� do siebie.

��Dlaczego usi�ujesz z nim walczy�? � szepn�a ze z�o�ci� Bliss do Trevizego. � Mo�e ci� zabi� jednym palcem.

Trevize j�kn�� i rzek� przez zaci�ni�te z�by:

��A dlaczego nim nie pokierujesz?

��Pr�buj�. Ale trzeba na to czasu. Jego m�zg jest ciasny i dok�adnie zaprogramowany i nie ma tam miejsca na manipulacje. Musz� go przeanalizowa�. Graj na zw�ok�.

��Nie analizuj jego m�zgu, tylko go zniszcz powiedzia� prawie niedos�yszalnie Trevize.

Bliss rzuci�a szybkie spojrzenie na robota. Bada� dok�adnie bro�, podczas gdy czwarty robot, kt�ry z nim zosta�, obserwowa� obco�wiatowc�w. �adnego z nich zdawa�o si� nie interesowa�, co szepc� mi�dzy sob� Bliss i Trevize.

��Nie � powiedzia�a Bliss. � Dosy� ju� zabijania. Na pierwszym �wiecie zabili�my psa, a drugiego zranili�my. Co si� sta�o na tym �wiecie, dobrze wiesz. � Tu raz jeszcze zerkn�a szybko na roboty. � Gaja nie niszczy niepotrzebnie �ycia ani inteligencji. Potrzebuj� czasu, aby za�atwi� to pokojowo.

Cofn�a si� i z napi�ciem zacz�a wpatrywa� si� w roboty.

��To jest bro� � powiedzia� w ko�cu robot.

��Nie � odpar� Trevize.

��Tak � powiedzia�a Bliss � ale niesprawna. Jest pozbawiona energii.

��Naprawd�? Po co wam bro�, kt�ra jest pozbawiona energii? � Robot uj�� kolb� w d�o� i po�o�y� palec na spu�cie. � Tak si� to uruchamia?

��Tak � powiedzia�a Bliss. � Je�li zwi�kszysz nacisk, to j� uruchomisz, kiedy jest sprawna, ale teraz nie ma energii.

��Na pewno? � spyta� robot. Wymierzy� w Trevizego. � Dalej utrzymujesz, �e je�li to teraz uruchomi�, to nie b�dzie dzia�a�?

��Tak � powiedzia�a Bliss.

Trevize sta� jak skamienia�y, niezdolny wym�wi� ani s�owa. Sprawdzi� miotacz, kiedy Bander mu go zwr�ci� i wiedzia�, �e jest absolutnie bezu�yteczny, ale robot trzyma� w r�ku bicz neuronowy. Bicza Trevize nie sprawdzi�. Je�li zawiera� on jeszcze cho� odrobin� energii, to wystarczy�oby to do pobudzenia nerw�w b�lowych, a w por�wnaniu z tym, co Trevize poczu�by wtedy, stalowy u�cisk robota by�by pieszczot�.

Kiedy by� w Akademii Floty Wojennej, musia� do�wiadczy�, jak wszyscy kadeci, na w�asnej sk�rze, jak dzia�a bicz. By�o to tylko lekkie smagni�cie, ale wystarczy�o, aby si� przekona�, co to za straszna bro�. Trevize nie mia� ochoty przekona� si� o tym raz jeszcze.

Robot nacisn�� spust i Trevize a� si� skurczy�, ale nic si� nie sta�o. Bicz te� by� dok�adnie pozbawiony energii.

Robot popatrzy� na Trevizego, a potem odrzuci� miotacz i bicz na bok.

��Jak to si� sta�o, �e zosta�y pozbawione energii? � spyta�. � Je�li nie nadaj� si� do u�ytku, to po co je nosisz?

��Przyzwyczai�em si� � powiedzia� Trevize � i nosz� je nawet wtedy, kiedy s� pozbawione energii. Bez nich czu�bym si� nieswojo.

��To nie ma sensu � rzek� robot. � Jeste�cie wszyscy aresztowani. Zostaniecie poddani przes�uchaniu, a potem, je�li w�adcy tak zadecyduj�, zdezaktywowani. Jak otwiera si� ten statek? Musimy go przeszuka�.

��Na nic si� to wam nie przyda � powiedzia� Trevize. � Nie zrozumiecie jego dzia�ania.

��Je�li my nie zrozumiemy, to zrozumiej� w�adcy.

��Oni te� nie zrozumiej�.

��No to wyja�nisz to tak, �eby zrozumieli.

��Nie wyja�ni�.

��Wobec tego zostaniesz zdezaktywowany.

��Zdezaktywowanie mnie niczego nie wyja�ni, a poza tym my�l�, �e zostan� zdezaktywowany nawet, je�li to wyja�ni�.

��Jeszcze troch� � mrukn�a Bliss. � Zaczynam si� orientowa� w dzia�aniu jego m�zgu.

Robot nie zwraca� uwagi na Bliss (�Postara�a si� o to?� � pomy�la� Trevize. Gor�co pragn��, �eby tak by�o).

Patrz�c tylko na Trevizego robot powiedzia�:

��Je�li b�dziecie robili trudno�ci, to cz�ciowo pozbawimy ci� aktywno�ci. Uszkodzimy ci� i wtedy powiesz nam wszystko, co b�dziemy chcieli wiedzie�.

Pelorat krzykn�� nagle zduszonym g�osem:

��Zaczekaj. Nie mo�ecie tego zrobi�! Stra�niku, nie mo�esz tego zrobi�!

��Dosta�em szczeg�owe instrukcje � powiedzia� spokojnie robot. � Mog� to zrobi�. Oczywi�cie uszkodz� go tylko w takim stopniu, w jakim b�dzie to konieczne dla uzyskania informacji.

��Nie mo�esz tego zrobi�. Absolutnie! Jestem obco�wiatowcem, tak jak moi towarzysze. Ale to dziecko � Pelorat spojrza� na Falloma, kt�rego dalej trzyma� na r�kach � jest Solarianinem. Powie wam, co macie robi�, i b�dziecie musieli go pos�ucha�.

Fallom spojrza� na Pelorata pustym wzrokiem.

Bliss gwa�townie potrz�sn�a g�ow�, ale Pelorat patrzy� na ni� nie rozumiej�c, o co jej chodzi.

Robot zerkn�� tylko na Falloma i powiedzia�:

��To dziecko nie ma nic do gadania. Nie ma przetwornik�w.

��Jego przetworniki nie s� jeszcze zupe�nie ukszta�towane � powiedzia� Pelorat, z trudem �api�c powietrze � ale z czasem si� rozwin�. To Solarianin.

��Bez ca�kowicie rozwini�tych przetwornik�w nie jest Solarianinem. Nie musz� s�ucha� jego polece� ani chroni� go przed niebezpiecze�stwem.

��Ale to dziecko w�adcy Bandera.

��Tak? A sk�d o tym wiesz?

Pelorat zaj�kn�� si�, jak zwykle, kiedy by� zbyt przej�ty:

��A ja� jakie inne dziecko mog�oby znajdowa� si� na tej posiad�o�ci?

��Sk�d wiesz, �e nie jest ich tu tuzin?

��A widzia�e� inne?

��Tutaj ja zadaj� pytania.

W tej chwili drugi robot dotkn�� ramienia tego, kt�ry ich przes�uchiwa�. Oba roboty, kt�re zosta�y wys�ane dla przeszukania rezydencji, wraca�y szybkim, cho� troch� nier�wnym biegiem.

Po chwili podbieg�y do nich i jeden z nich powiedzia� co� po solaria�sku, na co wszystkie cztery jakby si� zachwia�y. Skurczy�y si� i wygl�da�y jak gumowe kuk�y, z kt�rych uchodzi powietrze.

��Znalaz�y Bandera � powiedzia� Pelorat, ale Trevize gestem r�ki nakaza� mu milczenie.

G��wny robot odwr�ci� si� powoli i powiedzia� zacinaj�cym g�osem:

��W�adca Bander nie �yje. Z tego, co przed chwil� kto� z was powiedzia�, wynika, �e wiedzieli�cie o tym. Jak to si� sta�o?

��A sk�d mog� to wiedzie�? � odpar� Trevize wyzywaj�co.

��Wiedzieli�cie, �e nie �yje. Wiedzieli�cie, �e go tam znajdziemy. Sk�d mogliby�cie to wiedzie�, gdyby�cie nie byli tam� gdyby�cie to nie wy go zabili? � Jego wymowa zacz�a si� z wolna poprawia�. Widocznie powoli dochodzi� do siebie po szoku.

��Jak mogliby�my go zabi�? � spyta� Trevize. � Maj�c przetworniki, m�g� nas zabi� w jednej chwili.

��Sk�d wiesz, jakie jest dzia�anie tych przetwornik�w?

��Sam o tym niedawno wspomnia�e�.

��Wspomnia�em tylko o przetwornikach, ale nie powiedzia�em ani s�owa o ich dzia�aniu.

��Dowiedzieli�my si� o tym ze snu.

��Trudno w to uwierzy�.

��W to, �e spowodowali�my �mier� W�adcy Bandera te� � powiedzia� Trevize.

��W ka�dym razie � doda� Pelorat � je�li W�adca Bander nie �yje, to w�a�cicielem posiad�o�ci jest teraz W�adca Fallom i jego musicie s�ucha�.

��Wyja�ni�em ju� � powiedzia� robot � �e dziecko z niewykszta�conymi przetwornikami nie jest Solarianinem. W zwi�zku z tym nie mo�e by� nast�pc�. Jak tylko przeka�emy t� smutn� wiadomo��, zostanie wyznaczony inny nast�pca, w odpowiednim do tego wieku.

��A co z W�adc� Fallomem?

��Nie ma �adnego W�adcy Falloma. Jest tylko dziecko, a mamy nadmiar dzieci. Zostanie zniszczone.

��Nie wa� si� tego robi�! � rzek�a ostro Bliss. � To dziecko!

��To nie ja b�d� musia� si� tym zaj�� i na pewno nie ja wydam t� decyzj� � powiedzia� robot. O tym decyduj� W�adcy. Dobrze jednak wiem, jakie zapadaj� decyzje w czasach, kiedy jest tu nadmiar dzieci.

��Nie! Powiedzia�am � nie!

��To b�dzie bezbolesne� Nadlatuje drugi statek. Musimy p�j�� do by�ej rezydencji Bandera i zwo�a� holowizyjne posiedzenie Rady, kt�ra wybierze nast�pc� i zadecyduje, co dalej robi� z wami� Oddaj mi dziecko.

Bliss chwyci�a na p� �pi�cego Falloma z r�k Pelorata. Przyciskaj�c go mocno do siebie i pochylaj�c si� nieco do ty�u, aby zachowa� r�wnowag�, powiedzia�a:

��Nie dotykaj tego dziecka!

Robot ponownie wyrzuci� szybko rami� do przodu i post�pi� o krok, chc�c jej odebra� Falloma. Bliss zrobi�a unik, zanim robot zdo�a� go dosi�gn��, ale robot mimo to pochyli� si� do przodu, jakby Bliss sta�a dalej w tym samym miejscu i run�� sztywno na ziemi�. Pozosta�e roboty sta�y nieruchomo, patrz�c martwo przed siebie.

W oczach Bliss pojawi�y si� �zy. Powiedzia�a z w�ciek�o�ci�:

��Ju� prawie mia�am w�a�ciw� metod�, �eby nimi pokierowa�, ale nie da� mi na to czasu. Nie mia�am wyj�cia � musia�am uderzy� i teraz wszystkie s� na zawsze unieszkodliwione� Biegnijmy na statek, zanim wyl�duje ten drugi pojazd. Nie jestem teraz w stanie stawi� czo�a nowym robotom.

Odlot nast�pi� b�yskawicznie. Trevize pozbiera� sw� bezu�yteczn� bro�, otworzy� luk wej�ciowy i wskoczyli do �rodka. Dopiero kiedy si� unie�li, spostrzeg�, �e zabrali z sob� Falloma.

Prawdopodobnie nie uda�oby im si� uciec, gdyby nie fakt, �e � w por�wnaniu z nimi � Solariapie niezbyt dobrze radzili sobie z poruszaniem si� w powietrzu. Statek solaryjski potrzebowa� bardzo du�o czasu, �eby wyl�dowa�, natomiast komputerowi �Odleg�ej Gwiazdy� wystarczy� u�amek sekundy, aby wznie�� statek pionowo w g�r�.

Wprawdzie uniezale�nienie od oddzia�ywania si�y grawitacji, a wi�c te� bezw�adno�ci, powodowa�o, �e nie odczuwali ujemnych skutk�w przyspieszenia, kt�re normalnie towarzyszy�y takiemu szybkiemu startowi, ale nie usuwa�o skutk�w oporu powietrza. Temperatura zewn�trznej warstwy pokrywy kad�uba wzros�a w o wiele szybszym tempie ni� dopuszcza� to regulamin obowi�zuj�cy we flocie (i instrukcja obs�ugi statku).

Kiedy nabierali wysoko�ci, zauwa�yli, �e wyl�dowa� drugi statek solaryjski i zbli�a si� jeszcze kilka innych. Trevize zacz�� si� zastanawia� z iloma robotami mog�aby sobie poradzi� Bliss i po namy�le doszed� do wniosku, �e gdyby pozostali na powierzchni planety kwadrans d�u�ej, to by�oby po nich.

Gdy znale�li si� ju� w przestrzeni (a przynajmniej w miejscu, gdzie by�y ju� tylko rzadkie pasemka egzosfery), Trevize skierowa� statek nad zacienion� stron� planety. W ciemno�ciach �Odleg�a Gwiazda� mog�a szybciej ostygn�� i kontynuowa� wznoszenie si�, oblatuj�c powoli planet�.

Pelorat wyszed� z kabiny, kt�r� zajmowa� z Bliss.

��Dziecko �pi normalnie � powiedzia�. � Pokazali�my mu, jak si� korzysta z toalety i zrozumia�o to od razu.

��Nie ma w tym nic dziwnego. Na pewno korzysta�o z podobnych urz�dze� w rezydencji.

��Nie widzia�em tam takich urz�dze�, a rozgl�da�em si� za nimi � powiedzia� z powag� Pelorat. � Na szcz�cie dla mnie zd��yli�my w por� wr�ci� na statek.

��Nie tylko dla ciebie. Ale dlaczego zabrali�cie ze sob� to dziecko?

Pelorat wzruszy� ramionami i powiedzia� tonem usprawiedliwienia:

��Bliss nie chcia�a go zostawi�. To jakby forma zado��uczynienia za to, �e zabi�a Bandera. Ocali�a �ycie jego dziecku. Nie mog�a znie��

��Wiem � uci�� Trevize.

��To dziecko jest dziwnie zbudowane � rzek� Pelorat.

��Skoro jest hermafrodyt�, to musi by� dziwnie zbudowane.

��Ma j�dra, wiesz?

��Nie przypuszczam, �eby m�g� si� bez nich oby�.

��I co�, czego nie mog� okre�li� inaczej jak ma�� pochw�.

Trevize skrzywi� si� ze wstr�tem.

��To obrzydliwe � powiedzia�.

��Nic podobnego, Golan � zaoponowa� Pelorat. � Jego organizm jest dostosowany do jego potrzeb. Rodzi zap�odnion� kom�rk� jajow� czy te� male�kiego embriona, kt�ry rozwija si� potem w warunkach laboratoryjnych, chyba pod opiek� robot�w.

��A co si� stanie, je�li za�amie si� ten ich system oparty na robotach? Je�li zdarzy si� co� takiego, to nie b�d� ju� mogli dochowa� si� potomstwa.

��Ka�dy �wiat znalaz�by si� w opa�ach, gdyby zupe�nie za�ama�a si� jego struktura spo�eczna.

��Nie znaczy to, �e op�akiwa�bym Solarian.

��No c�, przyznaj�, �e ten �wiat nie wydaje si� zbytnio poci�gaj�cy� dla nas oczywi�cie. Ale tylko jego mieszka�cy i ich system spo�eczny nie s� w naszym typie, stary. Zabierz ludzi i roboty i b�dziesz mia� �wiat, kt�ry�

��Mo�e spotka� taki los, jak Auror� � wpad� mu w s�owo Trevize. � A jak si� czuje Bliss?

��My�l�, �e kiepsko. Teraz �pi. Ma za sob� bardzo ci�ki dzie�, Golan.

��Ja te� nie bardzo si� ubawi�em.

Trevize zamkn�� oczy i pomy�la�, �e jemu te� przyda�oby si� troch� snu. Postanowi�, �e prze�pi si�, jak tylko b�dzie pewien, �e Solarianie nie dysponuj� statkami kosmicznymi. Jak na razie komputer nie wykry� �adnego sztucznego cia�a w przestrzeni.

Pomy�la� z gorycz� o dw�ch planetach Przestrze�c�w, kt�re do tej pory poznali. Na jednej znale�li nieprzyjazne, zdzicza�e psy, na drugiej nieprzyjaznych hermafrodyt�w, a na �adnej z nich najmniejszej nawet wzmianki o po�o�eniu Ziemi. Jedyn� zdobycz�, kt�r� uzyskali w wyniku tych dwu wizyt, by� Fallom.

Otworzy� oczy. Pelorat nadal siedzia� z drugiej strony komputera, przygl�daj�c mu si� powa�nie.

��Powinni�my byli zostawi� to dziecko na Solarii � rzek� z nag�ym przekonaniem Trevize.

��Przecie� oni zabiliby to biedactwo � powiedzia� Pelorat.

��Nawet gdyby tak si� mia�o sta�, tam jest jego miejsce. Nale�y do tamtego spo�ecze�stwa. Ponie�� �mier� dlatego, �e jest si� zbytecznym to rzecz normalna w spo�ecze�stwie, w kt�rym si� urodzi�.

��Ale� kochany, to co m�wisz, jest okrutne.

��Nie okrutne, ale racjonalne. Nie wiemy, jak si� z nim obchodzi�, w zwi�zku z czym, b�d�c z nami, mo�e cierpie� jeszcze bardziej i w ko�cu i tak umrze. Co on je?

��My�l�, �e to samo, co my. Skoro ju� o tym m�wisz, to co my b�dziemy je��? Du�o mamy zapas�w?

��Du�o. Nawet bior�c pod uwag� fakt, �e mamy dodatkowego pasa�era.

Pelorat nie wydawa� si� zbytnio zachwycony t� odpowiedzi�.

��Ta dieta jest bardzo monotonna � powiedzia�. � Trzeba by�o co� wzi�� na Comporellonie� chocia� nie uwa�am, �eby mieli wspania�� kuchni�.

��Nie mogli�my. Jak pami�tasz, odlecieli�my stamt�d raczej w po�piechu, tak samo jak z Aurory i z Solarii� Ale co nam przeszkadza taka monotonia? Pozbawia to nas, co prawda, pewnej przyjemno�ci, ale trzyma przy �yciu.

��Czy mogliby�my zrobi� �wie�e zapasy, gdyby�my musieli?

��W ka�dej chwili, Janov. Dla tego, kto ma do dyspozycji statek o nap�dzie grawitacyjnym, Galaktyka jest ma�a. Za par� dni mogliby�my by� w dowolnym miejscu. Problem tylko w tym, �e p� Galaktyki szuka naszego statku. Przez pewien czas wol� si� trzyma� na uboczu.

��Co chcesz teraz zrobi�, Golan?

��Zosta� nam jeszcze jeden �wiat. Pelorat pokr�ci� g�ow�.

��S�dz�c po pierwszych dw�ch, nie spodziewam si� znale�� wiele na trzecim.

��W tej chwili ja te� si� nie spodziewam, ale jak tylko troch� si� prze�pi�, dam komputerowi polecenie, aby obra� kurs na trzeci �wiat.

Trevize spa� znacznie d�u�ej, ni� zaplanowa�, ale nie mia�o to praktycznie �adnego znaczenia. Na statku nie istnia� ani dzie�, ani noc, a ustalony w przybli�eniu dobowy rytm zaj�� nigdy nie by� dok�adnie przestrzegany. Pory dnia wypada�y w r�nych godzinach, w zale�no�ci od tego, co robili, i nierzadko zdarza�o si� i Trevizemu, i Peloratowi, a ju� szczeg�lnie Bliss, by� nieco na bakier z ich naturalnymi rytmami snu i jedzenia.

Trevize zastanawia� si� nawet, zeskrobuj�c z siebie mydliny (ze wzgl�du na potrzeb� oszcz�dnego korzystania z wody wskazane by�o raczej zeskrobywa� ni� sp�ukiwa� mydliny), czy nie przespa� si� jeszcze godzink� lub dwie, kiedy odwr�ciwszy si�, stan�� nagle twarz� w twarz z r�wnie go�ym jak on sam Fallomem.

W pierwszym odruchu odskoczy� do ty�u, co bior�c pod uwag� niewielkie rozmiary �azienki musia�o si� sko�czy� uderzeniem w co� twardego. J�kn��.

Fallom patrzy� na niego z zainteresowaniem. Wskaza� palcem na jego penis i powiedzia� co�. Trevize nie zrozumia� z tego ani s�owa, ale ca�e zachowanie dziecka zdawa�o si� zdradza� niedowierzanie. Trevize, nie widz�c innego wyj�cia, zas�oni� d�o�mi przyrodzenie.

Wtedy Fallom powiedzia� swym wysokim g�osem:

��Pozdrawiam.

Trevize by� nieco zaskoczony niespodziewanym przej�ciem Falloma na og�lnogalaktyczny, ale spos�b, w jaki Fallom wym�wi� to s�owo, wskazywa�, �e niedawno si� go nauczy�.

��Bliss� � ci�gn�� dalej Fallom, z trudem znajduj�c s�owa � m�wi� �e� ty� mnie� umyjesz.

��Tak? � rzek� na to Trevize. Po�o�y� r�k� na ramieniu Falloma. � Ty� zosta� tutaj � powiedzia� r�wnie wolno jak on. � Wskaza� palcem na pod�og� i Fallom spojrza� oczywi�cie natychmiast w tym kierunku. Wida� by�o, �e absolutnie nie rozumie, co m�wi Trevize.

��Nie ruszaj si� � powiedzia� Trevize, ujmuj�c go mocno za r�ce i przyciskaj�c do jego tu�owia, jakby chcia� zobrazowa� gestem, o co mu chodzi. Szybko wytar� si�, w�o�y� slipy i spodnie. Potem wyszed� z �azienki i rykn��:

��Bliss!

Na statku trudno by�o znale�� si� dalej ni� cztery metry od innej osoby, wi�c Bliss natychmiast ukaza�a si� w drzwiach swej kabiny.

��Wo�a�e� mnie � spyta�a z u�miechem � czy mo�e by� to �agodny szum wiatru w�r�d traw?

��Nie sil si� na dowcipy. Co to jest? � spyta�, wskazuj�c kciukiem do ty�u.

Bliss spojrza�a w tamt� stron� i powiedzia�a:

��Wygl�da zupe�nie jak ten m�ody Solarianin, kt�rego wczoraj zabrali�my na pok�ad.

��Ty go zabra�a�. Dlaczego chcesz, �ebym go umy�?

��My�la�am, �e chcia�by� to zrobi�. To bardzo bystre dziecko. Szybko uczy si� og�lnogalaktycznego. Nie zapomina tego, co mu si� wyja�ni. Oczywi�cie, pomagam mu zapami�ta�.

��Naturalnie.

��Tak. Dbam o to, �eby by� spokojny. Postara�am si�, �eby znajdowa� si� w stanie oszo�omienia podczas tych przykrych wydarze� na planecie, a potem, kiedy znale�li�my si� ju� na statku, �eby zasn��. Staram si� te� odwie�� troch� jego my�li od tego robota, Jemby�ego, kt�rego najwidoczniej bardzo kocha�.

��I przypuszczam, �e przestaje odczuwa� jego brak.

��Mam nadziej�. Jest m�ody, wi�c �atwo si� dostosowuje, a ja pomagam mu w tym na tyle, na ile mog� bez obawy wyrz�dzenia jakiej� krzywdy wp�yn�� na jego umys�. Mam zamiar nauczy� go og�lnogalaktycznego.

��A wi�c ty go umyj. Zrozumiano?

Bliss wzruszy�a ramionami.

��Zrobi� to, je�li na to nalegasz, ale chcia�abym, aby by� w przyjacielskich stosunkach z ka�dym z nas. By�oby dobrze, gdyby ka�de z nas trojga pe�ni�o funkcje rodzicielskie. Chyba mo�esz si� do tego w��czy�.

��Nie do tego stopnia. A kiedy sko�czysz go my�, usu� go. Chc� z tob� pom�wi�.

��Co to znaczy �usu� go�? � spyta�a Bliss nieprzyja�nie.

��To nie znaczy, �eby� go wyrzuca�a przez luk.

Zaprowad� go do swojej kabiny. Posad� go w rogu. Chc� z tob� pom�wi�.

��B�d� do twoich us�ug � powiedzia�a zimno.

Popatrzy� za ni�, t�umi�c z�o��, a potem wszed� do sterowni i w��czy� ekran.

Solaria widnia�a na nim jako ciemny kr�g, obrze�ony cienkim pasmem �wiat�a z lewej strony. Trevize po�o�y� d�onie na pulpicie, aby nawi�za� kontakt z komputerem i od razu poczu�, �e opuszcza go z�o��. Musia� by� spokojny, aby mie� dobry kontakt z komputerem i z biegiem czasu wytworzy� si� w nim odruch warunkowy ��cz�cy dotkni�cie pulpitu komputera ze spokojem.

Wok� statku, nawet tu� przy powierzchni planety, nie wida� by�o �adnych sztucznych obiekt�w. Solarianie (albo, co najbardziej prawdopodobne, ich roboty) nie mogli lub nie chcieli lecie� za nimi.

�To dobrze� � pomy�la�. W takiej sytuacji m�g�by wyj�� poza zacienion� stron� planety. Gdyby w dalszym ci�gu oddala� si� od niej, to i tak cie� znikn��by, jak tylko Solaria sta�aby si� mniejsza od znajduj�cego si� znacznie dalej, ale o wiele od niej wi�kszego s�o�ca.

Nastawi� komputer na wyprowadzenie statku z p�aszczyzny toru planety, gdy� znajduj�c si� poza ni� mogli bezpieczniej przyspieszy�. W takiej sytuacji znajd� si� szybciej w rejonie, gdzie zakrzywienie przestrzeni b�dzie wystarczaj�co ma�e, aby mogli bez obaw wykona� skok.

Potem, jak cz�sto zwyk� czyni� przy takich okazjach, zacz�� przygl�da� si� gwiazdom. Wydawa�y si� nieruchome i niezmienne. By�o w tym widoku co� prawie hipnotyzuj�cego. Wielka odleg�o�� sprawia�a, �e nie wida� by�o turbulencji, �adnych oznak gwa�townych proces�w zachodz�cych w ich wn�trzu. Wygl�da�y jak �wietlne punkciki.

Kt�ry� z tych punkcik�w m�g� by� s�o�cem Ziemi � s�o�cem, w kt�rego promieniach narodzi�o si� �ycie, kt�rego dobroczynny wp�yw umo�liwi� powstanie rodzaju ludzkiego.

Skoro �wiaty Przestrze�c�w kr��y�y wok� jasnych s�o�c, kt�re by�y wa�nymi cz�onkami gwiezdnej rodziny, a mimo to nie zosta�y naniesione na map� Galaktyki znajduj�c� si� w komputerze, to z pewno�ci� to samo mog�o spotka� s�o�ce Ziemi.

A mo�e, z powodu jakiego� staro�ytnego uk�adu, na mocy kt�rego �wiaty Przestrze�c�w mia�y by� pozostawione samym sobie, na mapie nie znalaz�y si� tylko s�o�ca, wok� kt�rych kr��y�y te �wiaty? Czy�by s�o�ce Ziemi znajdowa�o si� na mapie Galaktyki, ale nie r�ni�o si� od milion�w gwiazd, kt�re by�y podobne do s�o�c, lecz wok� kt�rych nie kr��y�y �adne nadaj�ce si� do zamieszkania planety?

W ko�cu w Galaktyce by�o jakie� trzydzie�ci miliard�w s�o�copodobnych gwiazd, z kt�rych jedna na tysi�c mia�a w swoim uk�adzie planety nadaj�ce si� do zamieszkania. W promieniu kilkuset parsek�w od jego obecnej pozycji mog�o znajdowa� si� tysi�c takich planet. Czy�by mia� sprawdza� s�o�copodobne gwiazdy jedn� po drugiej?

A mo�e s�o�ce, kt�rego szuka, nie le�y w og�le w tym rejonie Galaktyki? Ile innych rejon�w Galaktyki by�o przekonanych, �e s�o�ce Ziemi znajduje si� w ich s�siedztwie, �e w�a�nie ich rejony zosta�y najpierw skolonizowane?

Potrzebowa� informacji, a na razie nie mia� �adnych.

Bardzo w�tpi�, czy nawet szczeg�owe badania ruin na Aurorze przynios�yby jakie� informacje na temat po�o�enia Ziemi. Jeszcze bardziej w�tpi�, by uda�o im si� sk�oni� Solarian do udzielenia jakiej� informacji na ten temat.

A poza tym, je�li znikn�y wszelkie dane dotycz�ce Ziemi z wielkiej Biblioteki Trantorskiej, je�li nie zachowa�o si� nic na temat Ziemi w zbiorowej pami�ci Gai, to by�o ma�o prawdopodobne, aby przeoczono jakiekolwiek informacje na ten temat, kt�re mog�yby si� znajdowa� na zagubionych �wiatach Przestrze�c�w.

A gdyby przez czysty przypadek znalaz� s�o�ce Ziemi, a potem sam� Ziemi�, to czy co� nie zadba�oby o to, �eby nie zda� sobie sprawy z tego faktu�.� Czy ochrona Ziemi by�a doskona�a? Czy jej postanowienie pozostania w ukryciu by�o tak silne, �e nie spos�b by�o si� mu przeciwstawi�?

A w og�le czego szuka�?

Czy Ziemi? Czy jakiego� b��du w Planie Seldona, kt�ry � jak my�la� (bez sprecyzowanego powodu) � mo�na by odkry� na Ziemi?

Plan Seldona dzia�a� ju� od pi�ciu stuleci i (jak m�wiono) mia� w ko�cu doprowadzi� ludzko�� do bezpiecznej przystani w postaci Drugiego Imperium Galaktycznego, pot�niejszego, szlachetniejszego ni� Pierwsze, takiego, w kt�rym ludzie czuliby si� bardziej wolni � a jednak on, Trevize, wyst�pi� przeciw niemu i opowiedzia� si� za Galaxi�.

Galaxia mia�aby by� jednym wielkim organizmem, podczas gdy Drugie Imperium Galaktyczne, aczkolwiek wielkie obszarem i bogate r�norodno�ci�, by�oby tylko zwi�zkiem pojedynczych organizm�w, mikroskopijnych w por�wnaniu z nim samym. Drugie Imperium Galaktyczne by�oby jeszcze jednym przyk�adem tego rodzaju zwi�zk�w indywidu�w, jakie ludzko�� tworzy�a od czasu, kiedy zacz�a by� ludzko�ci�. Drugie Imperium Galaktyczne mog�oby by� najwi�kszym i najlepszym zwi�zkiem tego typu, ale pozostawa�oby nadal zwi�zkiem tego w�a�nie typu.

Je�li Galaxia, zwi�zek zupe�nie innego typu, mia�aby by� lepsza ni� Drugie Imperium Galaktyczne, to w Planie musia�by tkwi� jaki� b��d, co�, co usz�o uwagi samego wielkiego Hariego Seldona.

Ale je�li by�o to co�, czego nie zauwa�y� Seldon, to jak on, Trevize, mia�by naprawi� ten b��d? Nie by� matematykiem, nie wiedzia� nic, absolutnie nic o szczeg�ach Planu, co wi�cej � nie zrozumia�by nic z tego, nawet gdyby mu je wyja�niono.

Zna� tylko za�o�enia, na kt�rych opiera� si� Plan � �e musi by� du�a liczba ludzi i �e nie mog� nic wiedzie� o wnioskach, do kt�rych si� dochodzi. Pierwsze za�o�enie, bior�c pod uwag� ogromn� liczb� ludzi w Galaktyce, by�o oczywi�cie prawdziwe, a drugie te� musia�o by� prawdziwe, skoro szczeg�y Planu znali tylko cz�onkowie Drugiej Fundacji i trzymali je tylko dla siebie.

Pozosta�o wi�c tylko jakie� dodatkowe, nieznane za�o�enie, kt�re by�o tak oczywiste, �e nie tylko nie wspomniano, ale nawet nie my�lano o nim� ale w�a�nie ono mog�o by� fa�szywe. Za�o�enie, kt�re � je�li by�o fa�szywe � zmienia�o g��wny wniosek i zwie�czenie Planu, czyni�c Galaxi� lepszym modelem docelowym ni� Imperium.

Ale je�li to za�o�enie by�o tak oczywiste i zrozumia�e, �e nie zosta�o nigdy nawet wyra�nie sformu�owane, to czy mog�o by� fa�szywe? A je�li nikt nigdy nawet o nim nie wspomnia�, nawet nie pomy�la�, to sk�d on, Trevize, m�g� wiedzie�, �e istnieje ono rzeczywi�cie albo domy�le� si�, czego dotyczy, nawet gdyby odgad�, �e istnieje?

Czy � jak utrzymywa�a Gaja � by� on naprawd� cz�owiekiem o bezb��dnej intuicji? Czy naprawd� wiedzia�, co trzeba zrobi� nawet wtedy, kiedy nie wiedzia�, dlaczego to co� robi?

Teraz odwiedza� po kolei wszystkie �wiaty Przestrze�c�w, o kt�rych wiedzia�� Czy w�a�nie to trzeba by�o zrobi�? Czy odpowied� znajdowa�a si� na tych �wiatach? A przynajmniej pocz�tek odpowiedzi?

Czy na Aurorze by�o co� opr�cz ruin i zdzicza�ych ps�w? (A by� mo�e i innych gro�nych stworze�. Na przyk�ad szalej�cych byk�w, szczur�w o ogromnych rozmiarach czy podkradaj�cych si� cicho, zielonookich kot�w?) Solaria by�a wprawdzie nadal kwitn�c� planet�, ale czy by�o na niej co� opr�cz robot�w i przekazuj�cych energi� ludzi? Czy kt�ry� z tych �wiat�w mia� co� wsp�lnego z Planem Seldona? Chyba �e kry� tajemnic� po�o�enia Ziemi�

A je�li kry� t� tajemnic�, to co Ziemia mia�a wsp�lnego z Planem Seldona? A mo�e to wszystko by�o szale�stwem? Mo�e zbyt powa�nie wzi�� to fantastyczne gadanie o swojej nieomylno�ci?

Ogarn�o go przyt�aczaj�ce uczucie wstydu. By�o ono tak dojmuj�ce i tak mu ci��y�o, �e ledwie m�g� oddycha�. Popatrzy� na odleg�e, oboj�tne gwiazdy i pomy�la�: �Musz� by� najwi�kszym g�upcem w Galaktyce�.

G�os Bliss wyrwa� go z rozmy�la�:

��No, chcia�e� ze mn� pom�wi� Co si� sta�o? � zaniepokoi�a si� nagle.

Trevize podni�s� wzrok. Przez chwil� nie m�g� si� otrz�sn�� z nastroju przygn�bienia. Popatrzy� na ni� i powiedzia�:

��Nie, nie, nic si� nie sta�o. Po prostu� zamy�li�em si�. W ko�cu od czasu do czasu my�l�. Wiedzia�, �e Bliss potrafi odczyta� jego uczucia i czu� si� z tego powodu nieswojo. Mia� tylko jej s�owo, �e powstrzymuje si� przed przenikaniem jego my�li.

Jednak wydawa�o si�, �e przyj�a jego wyja�nienie.

��Pelorat jest z Fallomem � powiedzia�a. Uczy go zwrot�w og�lnogalaktycznych. Dziecko zdaje si� je�� bez zastrze�e� to samo co my� Ale o czym chcia�e� ze mn� pom�wi�?

��Nie tutaj � odpar� Trevize. � W tej chwili nie jestem potrzebny komputerowi. Je�li zechcesz przej�� do mojej kabiny, to mo�esz usi��� na ��ku � jest pos�ane � a ja usi�d� na krze�le. Albo odwrotnie, je�li wolisz.

��To niewa�ne. � Przeszli do kabiny Trevizego. Przyjrza�a mu si� bacznie. � Nie wygl�dasz ju� na w�ciek�ego.

��Czytasz w moich my�lach?

��Nic podobnego. Czytam w twojej twarzy.

��Nie jestem w�ciek�y. Czasami trac� opanowanie, ale to nie jest jeszcze r�wnoznaczne z w�ciek�o�ci�. Ale je�li nie masz nic przeciwko temu, to musz� ci zada� par� pyta�.

Bliss usiad�a, sztywno wyprostowana, na ��ku. Na jej szerokiej twarzy i w ciemnobr�zowych oczach malowa�a si� powaga. W�osy mia�a starannie u�o�one, a d�onie trzyma�a splecione na brzuchu. Czu� od niej by�o lekki zapach perfum.

Trevize u�miechn�� si�.

��Wyszykowa�a� si�. Podejrzewam, �e my�lisz, �e nie b�d� wrzeszcza� na m�od� i pi�kn� dziewczyn�.

��Mo�esz sobie krzycze� i wrzeszcze�, ile ci si� podoba, je�li dzi�ki temu poczujesz si� lepiej. Nie chc� tylko, �eby� wrzeszcza� i krzycza� na Falloma.

��Nie chc� tego robi�. Zreszt� nie chc� te� krzycze� na ciebie. Przecie� postanowili�my zosta� przyjaci�mi, prawda?

��Gaja nigdy nie �ywi�a do ciebie innych uczu� ni� przyja��.

��Nie m�wi� o Gai. Wiem, �e jeste� cz�ci� Gai i �e jeste� Gaj�. Mimo to jest w tobie jaka� cz�stka, kt�ra przynajmniej w pewien spos�b jest indywidualn� osob� ludzk�. M�wi� to do tej osoby. M�wi� do kogo�, kto si� nazywa Bliss, pomijaj�c w og�le � a przynajmniej o tyle, o ile to mo�liwe Gaj�. Postanowili�my zosta� przyjaci�mi; prawda, Bliss?

��Tak.

��Wobec tego dlaczego nie rozprawi�a� si� z robotami na Solarii zaraz po opuszczeniu przez nas rezydencji? Zosta�em upokorzony i fizycznie zraniony, a jednak nic nie zrobi�a�. Chocia� w ka�dej chwili mog�y si� pojawi� dalsze roboty i zmusi� nas do poddania si�, nie zrobi�a� nic.

Bliss popatrzy�a na niego powa�nie i powiedzia�a takim tonem, jakby chcia�a raczej wyja�ni� swoje zachowanie ni� broni� go:

��To nieprawda, �e nic nie robi�am. Analizowa�am m�zgi robot�w, staraj�c si� zorientowa�, w jaki spos�b mog� zapanowa� nad nimi.

��Wiem, �e to robi�a�. Przynajmniej tak m�wi�a�. Ja po prostu nie rozumiem, po co to robi�a�. Dlaczego stara�a� si� zapanowa� nad ich m�zgami, skoro mog�a� bez trudu zniszczy� je, co w ko�cu i tak zrobi�a�?

��My�lisz, �e to �atwo zniszczy� istot� my�l�c�? Trevize wykrzywi� usta z niesmakiem.

��Daj spok�j, Bliss � powiedzia�. � Istot� my�l�c�? To by� tylko robot.

��Tylko robot? � w jej g�osie zabrzmia�a nuta z�o�ci. � Stale ten sam argument. Tylko. Tylko! Dlaczego ten Solarianin, Bander, mia�by si� waha�, czy nas zabi�? Byli�my tylko lud�mi bez przetwornik�w. Dlaczego mieliby�my mie� skrupu�y, zostawiaj�c tam Falloma na pewn� �mier�? To by� tylko Solarianin, do tego niedojrza�y. Je�li zaczniesz wyklucza� tych, kt�rych chcesz si� pozby�, m�wi�c, �e to tylko to albo tylko tamto, to b�dziesz m�g� zniszczy�, kogo tylko zechcesz. Zawsze znajdzie si� jaka� kategoria, w kt�rej b�dziesz m�g� ich umie�ci�.

��Nie sprowadzaj zupe�nie uzasadnionej uwagi do absurdalnej postaci � powiedzia� Trevize. Robot to tylko robot. Nie mo�esz temu zaprzeczy�. To nie jest istota ludzka. Nie jest istot� my�l�c� w takim samym sensie jak my. To tylko maszyna stwarzaj�ca pozory, �e my�li.

���atwo ci m�wi�, bo nic o tym nie wiesz odpar�a Bliss. � Ja jestem Gaj�. Owszem, jestem te� i Bliss, ale jestem Gaj�. Jestem �wiatem, dla kt�rego ka�dy jego atom jest cenny i ma znaczenie, a ka�da struktura z�o�ona z atom�w jest jeszcze cenniejsza i ma jeszcze wi�ksze znaczenie. Ja-my-Gaja nie zniszczymy lekk� r�k� takiej struktury, cho� ch�tnie rozwiniemy j� w co� bardziej z�o�onego, je�li to tylko nie przyniesie szkody ca�o�ci.

Najwy�sza forma struktury z�o�onej z atom�w, jak� znamy, wytwarza inteligencj�, a t� mo�emy zniszczy� tylko w najwy�szej potrzebie. To, czy jest to inteligencja mechaniczna czy biochemiczna, nie ma wielkiego znaczenia. Prawd� m�wi�c, roboty-stra�nicy reprezentowali rodzaj inteligencji, z jakim ja-my-Gaja nigdy wcze�niej si� nie zetkn�li�my. Cudownie by�o analizowa� j�. Zniszczy� � nie do pomy�lenia, chyba �e w przypadku najwy�szej konieczno�ci.

��Zagro�one by�y � rzek� cierpko Trevize trzy jeszcze wy�sze formy inteligencji: twoja, Pelorata, istoty ludzkiej, kt�r� kochasz, i, je�li ci nie przeszkadza, �e j� wymieni�, moja.

��Cztery! Stale zapominasz o Fallomie� Nie by�y zagro�one. Tak to oceni�am. Pomy�l tylko� Za��my, �e znalaz�by� si� przed obrazem, wielkim dzie�em sztuki, kt�rego istnienie oznacza�oby dla ciebie �mier�. Wystarczy�oby, �eby� wzi�� szeroki p�dzel, wiadro farby i raz � dwa zamalowa� ten obraz, �eby go zniszczy� i by� bezpiecznym. Ale za��my, �e gdyby� dok�adnie przestudiowa� ten obraz i doda� tu jedno poci�gni�cie, tam jedn� plamk�, a w innym miejscu wyskroba� jaki� szczeg�, i tak dalej, to zmieni�by� ten obraz na tyle, �eby unikn�� �mierci, ale nie na tyle, �eby przesta� on by� arcydzie�em. Naturalnie, tych zmian trzeba by by�o dokona� bardzo starannie i ostro�nie. Zaj�oby to wi�cej czasu, ale na pewno, gdyby� mia� czas, postara�by� si� ocali� nie tylko swoje �ycie, ale tak�e ten obraz.

��By� mo�e � powiedzia� Trevize. � Ale ostatecznie i tak nieodwracalnie zniszczy�a� ten obraz. Chlasn�a� szerokim p�dzlem i zamaza�a� wszystkie te cudowne poci�gni�cia i subtelno�ci rysunku i koloru. A zrobi�a� to, jak tylko znalaz� si� w niebezpiecze�stwie ten ma�y hermafrodyta, gdy tymczasem niebezpiecze�stwo, kt�re grozi�o i nam, i tobie wcale ci� nie poruszy�o.

��Nam, obco�wiatowcom, nic bezpo�rednio nie zagra�a�o, natomiast jemu � w moim przekonaniu � tak. Musia�am dokona� wyboru mi�dzy robotami a Fallomem i nie maj�c czasu do stracenia, wybra�am Falloma.

��Czy naprawd� by�o tak, Bliss? Szybka kalkulacja, por�wnanie jednego m�zgu z innym, szybka ocena wi�kszej z�o�ono�ci i wi�kszej warto�ci kt�rego� z nich?

��Tak.

��A je�li ci powiem � rzek� Trevize � �e chodzi�o po prostu o to, �e sta�o przed tob� dziecko, kt�remu grozi�a �mier�? Ogarn�y ci� instynktowne uczucia macierzy�skie i uratowa�a� je, podczas gdy wcze�niej, kiedy niebezpiecze�stwo zagra�a�o trzem osobom doros�ym, nic, tylko ch�odno kalkulowa�a�.

Bliss lekko poczerwienia�a.

��Mo�e by�o w tym co� z tego, co m�wisz, ale nie wygl�da�o to tak, jak przedstawiasz. Kry�a si� te� za tym pewna racjonalna my�l.

��Ciekawe jaka. Gdyby� my�la�a wtedy racjonalnie, to wiedzia�aby�, �e to dziecko ma spotka� taki los, jaki spotyka inne podobne mu w spo�ecze�stwie, do kt�rego nale�y. Kto wie, ile dzieci u�miercono, aby utrzyma� liczb� ludno�ci na poziomie, kt�ry Solarianie uwa�aj� za optymalny?

��Jest jeszcze co�, Trevize. To dziecko zosta�oby zabite dlatego, �e jest zbyt m�ode, aby zosta� dziedzicem, a to z kolei jest nast�pstwem faktu, �e jego rodzic zmar� przedwcze�nie, �e ja go zabi�am.

��Maj�c do wyboru � zabi� czy zosta� zabit�.

��To niewa�ne. Zabi�am jego rodzica. Nie mog�am sta� bezczynnie i pozwoli� na to, �eby to dziecko zosta�o zg�adzone w nast�pstwie tego, co zrobi�am� Poza tym ma ono m�zg, z jakim Gaja jeszcze si� nie spotka�a, m�zg, kt�ry warto zbada�.

��M�zg dziecka.

��Nie pozostanie na zawsze dzieckiem. Za jaki� czas rozwin� si� przetworniki po obu stronach jego m�zgu. Daj� one Solarianom mo�liwo�ci, z kt�rymi nie mo�e r�wna� si� nawet ca�a Gaja. Podtrzymanie �wiat�a kilku lamp i uruchomienie urz�dzenia otwieraj�cego drzwi zupe�nie mnie wyczerpa�o. Tymczasem Bander zapewnia� dop�yw energii do ca�ej posiad�o�ci, kt�ra by�a rozleglejsza, bardziej z�o�ona ni� miasto, kt�re widzieli�my na Comporellonie, a robi� to nawet wtedy, kiedy spa�.

��A wi�c uwa�asz to dziecko za wa�ny obiekt bada� nad m�zgiem � powiedzia� Trevize.

��W pewnym sensie.

��Ja tak nie uwa�am. Czuj�, �e zabieraj�c je na pok�ad statku, stworzyli�my niebezpieczn� sytuacj�. Bardzo niebezpieczn�.

��W jakim sensie? Z moj� pomoc� doskonale si� przystosuje. Jest bardzo inteligentne i ju� wykazuje pewne oznaki przywi�zania do nas. B�dzie jad�o to, co my, poleci tam, gdzie my, a ja-my-Gaja zdob�dziemy nieocenion� wiedz� badaj�c jego m�zg.

��A je�li sp�odzi potomstwo? Nie potrzebuje partnera ani partnerki. Samo jest dla siebie partnerem i partnerk�.

��Up�ynie wiele czasu, zanim osi�gnie wiek, w kt�rym b�dzie mog�o wyda� potomstwo. Przestrze�cy �yli po kilkaset lat, a Solarianie nie mieli ochoty zwi�ksza� swojej liczebno�ci. Prawdopodobnie maj� wrodzon� sk�onno�� do op�nionej reprodukcji. Fallom jeszcze przez d�ugi czas nie b�dzie mia� dzieci.

��Sk�d to wiesz?

��Nie wiem tego. Po prostu my�l� logicznie.

��A ja ci m�wi�, �e Fallom oka�e si� gro�ny.

��Nie wiesz tego. I nie my�lisz logicznie.

��Czuj� to, Bliss� W tej chwili. A to ty, nie ja, twierdzisz, �e mam bezb��dn� intuicj�.

Bliss zmarszczy�a czo�o. Mia�a niewyra�n� min�.

Pelorat stan�� w drzwiach do sterowni i niepewnie zajrza� do �rodka. Wygl�da�o to, jakby si� zastanawia�, czy Trevize jest bardzo zaj�ty, czy nie.

Trevize trzyma� d�onie na pulpicie, jak zawsze, kiedy zespala� si� w jedno z komputerem, a oczy mia� utkwione w ekran. Pelorat doszed� wi�c do wniosku, �e jest zaj�ty i czeka� cierpliwie, staraj�c si� wie przeszkadza�.

W ko�cu Trevize spojrza� na niego. Wydawa�o si�, �e nie w pe�ni zdaje sobie spraw� z jego obecno�ci. Mia� troch� nieobecny wzrok, jak gdyby b�d�c zespolony z komputerem, patrzy�, my�la�, a nawet �y� inaczej ni� normalnie.

Skin�� jednak wolno g�ow� w stron� Pelorata, jakby jego widok, toruj�c sobie z trudem drog� do nerw�w wzrokowych, dotar� w ko�cu do nich. Po chwili uni�s� d�onie znad pulpitu, u�miechn�� si� i by� znowu sob�.

��Boj� si�, �e ci przeszkadzam, Golan � powiedzia� przepraszaj�co Pelorat.

��Niespecjalnie, Janov. W�a�nie sprawdza�em, czy jeste�my gotowi do skoku. Prawie jeste�my, ale my�l�, �e na wszelki wypadek poczekamy jeszcze par� godzin.

��Czy przypadek� albo szcz�cie� ma z tym co� wsp�lnego?

��To tylko taki zwrot � powiedzia� z u�miechem Trevize � ale teoretycznie czynniki przypadkowe wp�ywaj� na to� Z czym przychodzisz?

��Mog� usi���?

��Oczywi�cie, ale chod�my lepiej do mojej kabiny. Jak si� ma Bliss?

��Bardzo dobrze. � Chrz�kn��. � Znowu �pi. Rozumiesz, potrzebuje du�o snu.

��Doskonale rozumiem. To ta nadprzestrzenna roz��ka.

��W�a�nie.

��A Fallom? � Trevize wyci�gn�� si� na ��ku, zostawiaj�c krzes�o Peloratowi.

��Czyta te ksi��ki, kt�re tw�j komputer wydrukowa� dla mnie. I podania ludowe. Oczywi�cie, rozumie bardzo ma�o po og�lnogalaktycznemu, ale sprawia wra�enie, �e podoba mu si� sam d�wi�k tych s��w. On� stale u�ywam w odniesieniu do niego zaimka m�skiego. Jak my�lisz, sk�d si� to bierze?

Trevize wzruszy� ramionami:

��Mo�e dlatego, �e sam jeste� m�czyzn�.

��Mo�e. Wiesz, jest nadzwyczaj inteligentny.

��Na pewno.

Pelorat zawaha� si�.

��Wydaje mi si�, �e nie bardzo go lubisz � powiedzia� po chwili.

��Personalnie nie mam nic przeciwko niemu. Nigdy nie mia�em dzieci i, og�lnie bior�c, nie zachwycam si� nimi specjalnie. Ty, zdaje si�, masz dzieci.

��Syna� Z przyjemno�ci� wspominam czasy, kiedy by� ma�ym ch�opcem. Mo�e w�a�nie dlatego u�ywam rodzaju m�skiego m�wi�c o Fallomie. Czuj� si�, jakbym by� m�odszy o jakie� �wier� wieku.

��Nie mam nic przeciwko temu, �e go lubisz, Janov.

��Ty te� by� go polubi�, gdyby� da� mu szans�. � Jestem tego pewien, Janov, i mo�e kiedy� dam mu tak� szans�.

Pelorat znowu si� zawaha�.

��Wiem te�, �e musi ci� m�czy� ci�g�e spieranie si� z Bliss.

��Prawd� m�wi�c, Janov, nie s�dz�, �eby�my si� wiele spierali. Jeste�my w do�� dobrych stosunkach. Par� dni temu porozmawiali�my sobie nawet rzeczowo, bez krzyku, bez wzajemnego obwiniania si�, o tym, �e nie spieszy�a si� z unieruchomieniem tych robot�w. W ko�cu par� razy ocali�a nam �ycie, wi�c nie mog� si� jej chyba odp�aci� inaczej ni� proponuj�c przyja��, prawda?

��Tak, dostrzegam to, ale m�wi�c o spieraniu si�, nie mia�em na my�li k��tni. Chodzi mi o te ci�g�e utarczki, co jest lepsze � Galaxia czy jednostka.

��Ach, o to! Przypuszczam, �e to b�dzie trwa� ale w kulturalnej formie.

��Nie obrazisz si�, je�li w tej dyskusji wezm� jej stron�?

��Nie, Janov. Optujesz za Galaxi� niezale�nie od wszystkiego czy po prostu dlatego, �e czujesz si� szcz�liwy, kiedy zgadzasz si� z Bliss?

��Niezale�nie od wszystkiego. M�wi� szczerze. My�l�, �e przysz�o�� to Galaxia. Ty sam j� wybra�e� i jestem coraz bardziej przekonany, �e by� to s�uszny wyb�r.

��Dlatego, �e by� to m�j wyb�r? To �aden argument. Bez wzgl�du na to, co twierdzi Gaja, mog�em by� w b��dzie. Tak wi�c nie dawaj si� przekona� Bliss na tej podstawie.

��Nie s�dz�, �e si� pomyli�e�. Ukaza�a mi to Solaria, nie Gaja.

��Jak?

��Hmm, zacznijmy od tego, �e i ty, i ja jeste�my izolami.

��To jej okre�lenie, Janov. Wol� my�le� o nas jako o jednostkach.

��To tylko r�nica terminologiczna, stary. Mo�esz to sobie nazywa�, jak chcesz, ale nie zmienia to faktu, �e jeste�my uwi�zieni ka�dy w swoim ciele, ka�dy ze swoimi my�lami i my�limy przede wszystkim o sobie. Pierwszym prawem naszej natury jest samoobrona, nawet je�li oznacza to wyrz�dzenie krzywdy komu� innemu.

��Znane s� przypadki ludzi, kt�rzy oddali �ycie za innych.

��To rzadkie zjawisko. O wiele wi�cej znanych jest przypadk�w ludzi, kt�rzy dla swojego kaprysu po�wi�cili �ycie innych.

��A co to ma wsp�lnego z Solari�?

��No jak to, tam wida�, czym mog� si� sta� izole � albo jednostki, je�li wolisz to okre�lenie. Solarianie ledwie znosz� fakt, �e musz� sw�j �wiat dzieli� z innymi. �ycie w kompletnej izolacji jest dla nich r�wnoznaczne z doskona�� wolno�ci�. Nie pragn� nawet mie� potomstwa, przeciwnie � zabijaj� w�asne dzieci, je�li jest ich za du�o. Otaczaj� si� robotami, kt�rym dostarczaj� energii, tak �e kiedy umr�, umieraj� symbolicznie wraz z nimi ich ca�e posiad�o�ci. Czy to jest godne podziwu, Golan? Czy pod wzgl�dem dobrych obyczaj�w, �agodno�ci, dobroci i wzajemnej troski mog� si� r�wna� z Gaj�? Bliss w og�le nie rozmawia�a ze mn� o tym. To moje w�asne odczucia.

��Takie odczucia pasuj� do ciebie, Janov � powiedzia� Trevize. � Podzielam je. Te� uwa�am, �e spo�ecze�stwo solaria�skie jest okropne, ale przecie� nie zawsze takie by�o. Pochodz� po�rednio od Ziemian, a bezpo�rednio od Przestrze�c�w, kt�rzy prowadzili o wiele normalniejsze �ycie. Z jakiego� powodu Solarianie wybrali drog� prowadz�c� do skrajno�ci, ale nie mo�na os�dza� ca�o�ci na podstawie skrajnych przypadk�w. Czy spo�r�d milion�w zamieszkanych �wiat�w Galaktyki znasz cho�by jeden, kt�ry by teraz, czy w przesz�o�ci, zamieszkiwa�o spo�ecze�stwo cho�by troch� przypominaj�ce Solarian? A czy nawet na Solarii rozwin�oby si� takie spo�ecze�stwo, gdyby nie by�o tam rzesz robot�w? Czy jest w og�le do pomy�lenia, aby spo�ecze�stwo skadaj�ce si� z jednostek osi�gn�o tak okropne stadium jak Solarianie, gdyby nie dysponowa�o robotami?

Pelorat skrzywi� si� nieco.

��We wszystkim szukasz dziury, Golan� a w ka�dym razie zdaje si�, �e nigdy nie przestaniesz broni� tego typu Galaktyki, przeciwko kt�remu sam si� opowiedzia�e�.

��Nie wywr�c� tego wszystkiego do g�ry nogami. Jest jakie� racjonalne uzasadnienie wy�szo�ci Galaxii i kiedy je znajd�, poddam si�. A raczej, je�li je znajd�.

��My�lisz, �e mo�esz nie znale��? Trevize wzruszy� ramionami.

��A sk�d mog� wiedzie�? Wiesz, dlaczego zwlekam z wykonaniem skoku? Dlaczego prze�o�y�em go o par� godzin i jestem o krok od tego, �eby poczeka� jeszcze nawet par� dni?

��Powiedzia�e�, �e wtedy manewr ten b�dzie bardziej bezpieczny.

��Tak, faktycznie tak powiedzia�em, ale ju� teraz mogliby�my go wykona� bez obawy. Naprawd� boj� si� tego, �e te �wiaty Przestrze�c�w, kt�rych wsp�rz�dne znamy, zawiod� nasze nadzieje. Mamy wsp�rz�dne tylko trzech �wiat�w. Do tej pory odwiedzili�my dwa z nich, za ka�dym razem o w�os unikaj�c �mierci, a dot�d nie uzyskali�my nic na temat po�o�enia, a nawet istnienia Ziemi. Teraz stoj� przed trzeci� i ostatni� szans�. Co b�dzie, je�li i teraz si� zawiedziemy?

Pelorat westchn��.

��Wiesz � powiedzia� � s� takie stare podania � jedno z nich znajduje si� akurat w�r�d tych, kt�re da�em Fallomowi do �wiczenia j�zyka � w kt�rych bohater mo�e wypowiedzie� trzy �yczenia. Tylko trzy. Wydaje si�, �e ta liczba mia�a jakie� znaczenie, mo�e dlatego, �e jest to pierwsza liczba nieparzysta, a wi�c rozstrzygaj�ca. No wiesz, na og�ln� liczb� trzy, dwa jest wi�kszo�ci� i wygrywa� W tych podaniach chodzi o to, �e te �yczenia na nic si� nie przydaj�. Nikt nigdy nie wyra�a w�a�ciwego �yczenia, co � jak zawsze podejrzewa�em � jest wyrazem m�dro�ci staro�ytnych i sprowadza si� do przekonania, �e na zaspokojenie swoich potrzeb trzeba zapracowa�, a nie� � przerwa� nagle, zmieszany. � Przepraszam, stary, ale zawracam ci g�ow�. Zawsze si� rozgaduj�, kiedy dosi�d� swojego konika.

��To, co m�wisz, Janov, jest zawsze dla mnie ciekawe. Chc� dostrzec analogi� mi�dzy tym, co powiedzia�e�, a tym, co robimy. Dano nam szans� spe�nienia trzech �ycze�, wyrazili�my dwa i nic nam z tego nie przysz�o. Teraz zosta�o nam ju� tylko jedno. Jestem prawie pewien, �e i teraz nam si� nie uda. W�a�nie dlatego odk�adam ten skok jak najd�u�ej.

��A co zrobisz, je�li znowu ci si� nie uda? Wr�cisz na Gaj�? Czy na Terminusa?

��O nie � odpar� Trevize, potrz�saj�c p�ow�. � Musimy kontynuowa� poszukiwania� Zebym tylko wiedzia� jak.

Trevize by� przygn�biony. �aden z tych kilku sukces�w, kt�re odni�s� od czasu rozpocz�cia poszukiwa�, nie by� decyduj�cy. Wszystkie by�y czasowym odsuwaniem pora�ki.

Teraz od�o�y� skok ku trzeciemu ze �wiat�w Przestrze�c�w, dop�ki nie podzieli� si� swym niepokojem z innymi. Kiedy w ko�cu zdecydowa�, �e musi poleci� komputerowi przeprowadzi� statek przez nadprzestrze�, Pelorat sta� z powa�n� min� w drzwiach sterowni, a zza jego plec9w wygl�da�a Bliss. By� tam nawet Fallom, wlepiaj�c w niego oczy jak sowa i mocno trzymaj�c Bliss za r�k�.

Trevize podni�s� g�ow� znad komputera, spojrza� na nich i powiedzia� raczej szorstko: � Zupe�nie jak rodzina! � Ale przemawia�o przez niego zdenerwowanie.

Poleci� komputerowi, aby wynurzy� statek w przestrzeni w wi�kszej odleg�o�ci od gwiazdy, ni� by�o to niezb�dnie konieczne. Wmawia� sobie, �e robi tak dlatego, �e wizyty na dw�ch pierwszych �wiatach Przestrze�c�w nauczy�y go ostro�no�ci, ale sam w to nie wierzy�. Wiedzia�, �e w g��bi duszy ma nadziej�, i� wynurzy si� z nadprzestrzeni w takiej odleg�o�ci od gwiazdy, by nie mie� pewno�ci, czy kr��y wok� niej, czy nie, jaka� zamieszkana planeta. Zyska�by w ten spos�b kilka dni, zanimby si� o tym przekona� i, by� mo�e, musia� stan�� w obliczu pora�ki.

Tak wi�c teraz, bacznie obserwowany przez �rodzin�, wzi�� g��boki oddech, wstrzyma� na chwil� powietrze, a potem wypu�ci� je ze �wistem, daj�c komputerowi ostatnie instrukcje.

Gwiazdy na moment znik�y z ekranu, a kiedy pojawi�y si� ponownie, ekran wydawa� si� nieco pusty, gdy� w rejonie, w kt�rym si� znale�li, gwiazdy by�y rzadziej rozrzucone. Prawie w �rodku ekranu widnia�a jasno �wiec�ca gwiazda.

Trevize u�miechn�� si� szeroko, gdy� by� to pewien sukces. W ko�cu trzeci zestaw wsp�rz�dnych m�g� by� b��dny i mog�o tam nie by� �adnej gwiazdy typu G. Rzuci� okiem na stoj�c� w drzwiach tr�jk� i powiedzia�:

��To jest w�a�nie to. Gwiazda numer trzy. � Jeste� pewien? � spyta�a cicho Bliss.

��Sp�jrz! � powiedzia� Trevize. � Prze��cz� ekran na obraz tego rejonu z komputerowej mapy galaktycznej i je�li ta gwiazda zniknie, to b�dzie to znaczy�, �e nie ma jej na mapie, a wi�c jest t�, kt�rej szukamy.

Komputer wykona� jego polecenie i gwiazda natychmiast znikn�a, nawet nie ciemniej�c przedtem. Zupe�nie jakby nigdy jej nie by�o, ale reszta pola gwiezdnego pozosta�a bez zmiany.

��Mamy j� � rzek� Trevize.

Mimo to skierowa� ku niej �Odleg�� Gwiazd� z szybko�ci� o po�ow� mniejsz�, ni� m�g� rozwin�� w tych warunkach. Nadal pozostawa�a do wyja�nienia kwestia, czy wok� gwiazdy kr��y jaka� zamieszkana planeta czy nie i Trevize bynajmniej nie pali� si�, aby j� szybko rozstrzygn��. Nawet po up�ywie trzech dni, kiedy ju� znacznie zbli�yli si� do gwiazdy, nie mo�na by�o nic powiedzie� o tym, czy jest tam taka planeta, czy te� nie.

No, mo�e niezupe�nie nic. Wok� gwiazdy kr��y� olbrzym gazowy. By� od niej bardzo daleko i po o�wietlonej stronie promieniowa� bardzo bladym, ��tym �wiat�em, kt�re � widziane z miejsca, gdzie si� znajdowali � mia�o kszta�t szerokiego p�ksi�yca.

Trevizemu nie podoba� si� jego wygl�d, ale stara� si� nie pokazywa� tego po sobie i m�wi� tak rzeczowo, jak gdyby czyta� z przewodnika:

��Jest tam du�y olbrzym gazowy. Do�� okaza�y. Ma par� cienkich pier�cieni i dwa sporych rozmiar�w satelity, kt�re mo�na dostrzec w tej chwili.

��Olbrzymy gazowe znajduj� si� w wi�kszo�ci system�w gwiezdnych, prawda? � spyta�a Bliss.

��Tak, ale ten jest wyj�tkowo du�y. S�dz�c z odleg�o�ci jego satelit�w i ich okres�w obrotu, jego masa jest prawie dwa tysi�ce razy wi�ksza ni� masa planety nadaj�cej si� do zamieszkania.

��A co to za r�nica? � spyta�a Bliss. � Olbrzymy gazowe to olbrzymy gazowe i nie jest wa�ne, jakie maj� rozmiary, prawda? Zawsze znajduj� si� w du�ej odleg�o�ci od gwiazdy, wok� kt�rej kr���, i ze wzgl�du na t� odleg�o�� i ich rozmiar �aden z nich nie nadaje si� do zamieszkania. Takiej planety musimy szuka� bli�ej gwiazdy.

Trevize zawaha� si� przez chwil�, a potem zdecydowa� si� przedstawi� fakty.

��Chodzi o to � powiedzia� � �e olbrzymy gazowe przyci�gaj� do siebie wszystko, co znajduje si� w pewnej odleg�o�ci od nich i zostawiaj� t� cz�� przestrzeni pust�. Materia, kt�rej nie wch�on�, zbija si� razem i tworzy do�� du�e cia�a, kt�re formuj� ich uk�ady satelitarne. Uniemo�liwiaj� one zbijanie si� materii w inne cia�a nawet w du�ej odleg�o�ci od siebie, tak, �e im wi�kszy jest dany olbrzym gazowy, tym wi�ksze prawdopodobie�stwo, �e jest jedyn� wzgl�dnie du�� planet� w danym systemie gwiezdnym. W takiej sytuacji uk�ad sk�ada si� tylko z olbrzyma gazowego i asteroid.

��Chcesz powiedzie�, �e nie ma tu �adnej planety, kt�ra nadawa�aby si� do zamieszkania?

��Im wi�kszy olbrzym, tym mniejsza szansa, �e jest w pobli�u taka planeta, a ten ma tak� mas�, �e w�a�ciwie jest kar�em.

��Mo�emy go zobaczy�? � spyta� Pelorat.

Ca�a tr�jka spojrza�a na ekran (Fallom by� w kabinie Bliss, zaj�ty ksi��kami).

Komputer powi�kszy� obraz, tak �e w ko�cu ca�y ekran wype�ni� p�ksi�yc. W pewnej odleg�o�ci od �rodka sierp ten przeci�ty by� cienk� lini� � cieniem pier�cienia, kt�ry by� widoczny w ma�ej odleg�o�ci od powierzchni planety jako b�yszcz�cy pas, zakrzywiony w stron� zacienionej p�kuli i w pewnym miejscu sam nikn�cy w cieniu.

��O� obrotu planety jest nachylona o trzydzie�ci pi�� stopni do p�aszczyzny, po kt�rej kr��y wok� gwiazdy � powiedzia� Trevize � a pier�cienie znajduj� si� oczywi�cie w p�aszczy�nie r�wnikowej, tak �e �wiat�o gwiazdy pada na planet� od spodu, w tym punkcie jej orbity, przez co pier�cienie rzucaj� cie� znacznie powy�ej r�wnika.

Pelorat przygl�da� si� ze skupieniem.

��Cienkie s� te pier�cienie � powiedzia�.

��Prawd� m�wi�c, raczej szersze, ni� si� przeci�tnie spotyka � rzek� Trevize.

��Wed�ug legendy, pier�cienie wok� olbrzyma gazowego w uk�adzie planetarnym, do kt�rego nale�y Ziemia, s� o wiele szersze, ja�niejsze i bardziej skomplikowane ni� te tutaj � powiedzia� Pelorat. � Faktycznie, w por�wnaniu z nimi, sam olbrzym wygl�da jak karze�.

��Nie dziwi mnie to � odpar� Trevize. � My�lisz, �e kiedy jaka� opowie�� jest przekazywana przez tysi�ce lat z ust do ust, to staje si� coraz ubo�sza?

��To jest pi�kne � powiedzia�a Bliss. � Je�li patrzy si� na ten sierp, to wydaje si�, �e kr�ci si� on i wije.

��To burze atmosferyczne � rzek� Trevize. Mo�na to zobaczy� wyra�niej, je�li wybierze si� odpowiedni� d�ugo�� fali �wiat�a. Spr�bujmy. � Po�o�y� d�onie na pulpicie i poleci� komputerowi wybra� ze spectrum fal� o odpowiedniej d�ugo�ci.

�agodnie �wiec�cy sierp rozgorza� nagle istn� orgi� barw, kt�re zmienia�y si� tak szybko, �e nieomal o�lepli, pr�buj�c uchwyci� te zmiany. W ko�cu przybra� na sta�e kolor czerwono-pomara�czowy. Na jego powierzchni wida� by�o teraz wyra�ne spirale, stale zwijaj�ce si� i rozwijaj�ce.

��Niewiarygodne � mrukn�� Pelorat.

��Wspania�e � powiedzia�a Bliss.

�Zupe�nie wiarygodne � pomy�la� gorzko Trevize � i na pewno nie wspania�e�. Ani Bliss, ani Pelorat, porwani pi�knem tego widoku, nie pomy�leli o tym, �e planeta, kt�r� tak podziwiaj�, zmniejsza jego szanse na wyja�nienie tajemnicy, kt�ra go intrygowa�a. Ale niby dlaczego mieliby si� tym martwi�? Oboje byli zadowoleni z decyzji Trevizego i uwa�ali j� za s�uszn�, a towarzyszyli mu w tym poszukiwaniu pewno�ci bez �adnych emocji. Nie by�o sensu gani� ich za to.

��Ta strona � powiedzia� � wydaje si� ciemna, ale gdyby nasze oczy mog�y odbiera� fale z zakresu troch� ni�szego ni� pr�g widzialno�ci, to zobaczyliby�my, �e jest koloru g��bokiej czerwieni. Ta planeta wysy�a w przestrze� du�e ilo�ci promieniowania podczerwonego, gdy� ma na tyle du�� mas�, �e jest prawie rozpalona do czerwono�ci. To co� wi�cej ni� olbrzym gazowy, to prawie gwiazda!

Odczeka� chwil� i powiedzia�:

��Zostawmy ju� t� planet� i poszukajmy takiej, kt�ra nadaje si� do zamieszkania, je�li w og�le jest tu taka.

��Mo�e jest � powiedzia� Pelorat z u�miechem. � Nie poddawaj si�, stary.

��Nie poddaj� si� � powiedzia� Trevize z przekonaniem. � Tworzenie si� planet to proces zbyt skomplikowany, aby obowi�zywa�y tu �cis�e i sta�e regu�y. M�wimy tylko o stopniu prawdopodobie�stwa. Przy takim potworze w przestrzeni jak ten �w stopie� jest minimalny, ale wi�kszy od zera.

��Dlaczego nie spojrzysz na to w inny spos�b? � powiedzia�a Bliss. � Skoro ka�dy z dwu pierwszych zestaw�w danych naprowadzi� ci� na �wiat Przestrze�c�w, to trzeci, dzi�ki kt�remu ju� znale�li�my odpowiedni� gwiazd�, powinien r�wnie� naprowadzi� ci� na planet� nadaj�c� si� do zamieszkania. Dlaczego zatem m�wisz o takim czy innym stopniu prawdopodobie�stwa?

��Mam szczer� nadziej�, �e masz racj� � odpar� Trevize, wcale nie czuj�c si� podniesiony na duchu. � Teraz zejdziemy z poziomu tej planety i podlecimy bli�ej gwiazdy.

Komputer zaj�� si� tym niemal w tej samej chwili, w kt�rej Trevize zakomunikowa� sw�j zamiar. Usiad� wygodniej w fotelu pilota i pomy�la�, �e jedynym minusem kierowania statkiem grawitacyjnym z tak doskona�ym komputerem jest fakt, �e nigdy � nigdy � nie b�dzie si� ju� pilotem w prawdziwym sensie tego s�owa.

Czy zgodzi�by si� znowu sam przeprowadza� niezb�dne obliczenia? Czy zgodzi�by si� znowu zasi��� za sterami statku, w kt�rym musia�by bra� pod uwag� wielko�� przyspieszenia i ogranicza� pr�dko�� do rozs�dnych granic? Najpewniej, gdyby do tego dosz�o, zapomnia�by si� i zwi�kszy� szybko��, tak �e w ko�cu wszystkie osoby znajduj�ce si� na pok�adzie zosta�yby rzucone na �cian� i zmia�d�one dzia�aniem si�y ci�ko�ci.

A zatem b�dzie ju� zawsze pilotowa� tylko ten statek, albo inny tego samego typu, je�li w og�le zdecyduje si� kiedykolwiek na tak� chocia�by zamian�.

Poniewa� nie chcia� my�le� o tym, czy w uk�adzie gwiazdy znajduje si� zamieszkana planeta czy nie, zacz�� si� zastanawia�, dlaczego poleci�, aby statek przelecia� nad planet�, a nie pod ni�. Je�li z jakiego� konkretnego powodu nie trzeba lecie� akurat pod planet�, to ka�dy pilot prawie zawsze wybierze lot nad ni�. Dlaczego?

A w�a�ciwie jaki sens zastanawia� si� nad tym, czy lecie� g�r� czy do�em? W symetrii przestrzeni by�a to zwyk�a konwencja.

Tak czy inaczej, zawsze bra� pod uwag� kierunek, w kt�rym obserwowana planeta wirowa�a wok� swej osi i obraca�a si� wok� swej gwiazdy. Kiedy oba kierunki by�y przeciwne kierunkowi wskaz�wek zegara, to wyci�gni�ta w g�r� r�ka wskazywa�a p�noc, natomiast pod stopami by�o po�udnie. I tak by�o w ca�ej Galaktyce � g�ra zawsze obrazowa�a p�noc, a d� � po�udnie.

By�a to czysta konwencja, kt�rej pocz�tki gin�y w mrokach przesz�o�ci, a jednak trzymano si� jej niewolniczo. Je�li kto� ogl�da� map� znanego sobie rejonu, na kt�rej po�udnie znajdowa�o si� u g�ry, to nie rozpoznawa� znanych miejsc. Trzeba by�o odwr�ci� map�, aby j� odczyta�. Przy pozosta�ych warunkach nie zmienionych, lecia�o si� na p�noc, a wi�c �do g�ry�.

Trevizemu przypomnia�a si� historia bitwy, kt�r� trzysta lat wcze�niej stoczy� genera� Imperium, Bel Riose. W krytycznym momencie pchn�� swoj� flotyll� pod planet�, ko�o kt�rej toczy�a si� bitwa, i zaskoczy� flotyll� przeciwnika. Zarzucano mu potem, �e ten manewr by� nie fair. Oczywi�cie zarzucali mu to ci, kt�rzy przegrali bitw�.

Tak silnie utrwalona i tak stara konwencja musia�a si� wywodzi� z Ziemi� i to nagle zwr�ci�o z powrotem my�li Trevizego ku problemowi zamieszkanej planety.

Pelorat i Bliss w dalszym ci�gu przygl�dali si� olbrzymowi gazowemu, kt�ry w�a�nie wykonywa� powoli salto w ty�. O�wietlona cz�� jego powierzchni zwi�kszy�a si�, a poniewa� Trevize utrzyma� spectrum w d�ugo�ci fal pomara�czowo-czerwonych, widok falowania i wir�w spowodowanych burzami by� jeszcze bardziej niezwyk�y i hipnotyzuj�cy.

Wszed� na to Fallom i Bliss zdecydowa�a, �e powinien si� on przespa�, a i ona utnie sobie drzemk�. Trevize rzek� do Pelorata, kt�ry pozosta� w sterowni:

��Musz� si� oddali� od tego olbrzyma, Janov. Chc�, �eby komputer skoncentrowa� si� na poszukiwaniu oddzia�ywania grawitacyjnego odpowiednich rozmiar�w.

��Oczywi�cie, stary � odpar� Pelorat.

Ale sprawa by�a bardziej skomplikowana, ni� to powiedzia� Peloratowi. Oddzia�ywanie grawitacyjne, kt�rego mia� poszukiwa� komputer, musia�o mie� nie tylko odpowiednie rozmiary, ale te� powinno si� znajdowa� w odpowiedniej odleg�o�ci. Minie jeszcze kilka dni, zanim zdob�dzie pewno��.

Trevize wszed� do swojej kabiny z powa�n�, niemal ponur� min� i zamar� w progu. Czeka�a na niego Bliss. Obok niej sta� Fallom, w swej szacie i przepasce na biodrach, kt�re jeszcze pachnia�y �wie�ym praniem i prasowaniem. W swym zwyk�ym ubraniu wygl�da� o wiele lepiej ni� w jednej ze skr�conych koszul nocnych Bliss.

��Nie chcia�am ci przeszkadza� przy komputerze � powiedzia�a Bliss � ale teraz pos�uchaj� No dalej, Fallom.

��Witam ci�, opiekunie Trevize � zacz�� Fallom swym wysokim, melodyjnym g�osem. � To dla mnie wielka przyjemno��, �e do� towarzysz� ci w tej podr�y przez przestrze�. Ciesz� si� te�, �e moi przyjaciele, Bliss i Pel, s� dla mnie tacy dobrzy.

Sko�czy� i u�miechn�� si� promiennie. Trevize raz jeszcze zada� sobie w duchu pytanie: �Czy mam my�le� o tym jako o ch�opcu czy o dziewczynce, czy o jednym i drugim naraz, czy o �adnym?�

Skin�� g�ow� i powiedzia�:

��Bardzo dobrze zapami�tane. I prawie bezb��dna wymowa.

��Wcale nie zapami�tane � rzek�a ciep�o Bliss. � Fallom sam to u�o�y� i zapyta�, czy mo�e to tobie powiedzie�. Dop�ki tego nie us�ysza�am, nawet nie wiedzia�am, co to ma by�.

Trevize u�miechn�� si� z przymusem.

��No, w takim przypadku naprawd� �wietnie. � Zauwa�y�, �e Bliss stara si� jak mo�e unika� zaimk�w, m�wi�c o Fallomie.

Bliss odwr�ci�a si� do Falloma i powiedzia�a:

��M�wi�am ci, �e spodoba si� to. Trevizemu� A teraz id� do Pela i, je�li chcesz, mo�esz sobie poczyta�.

Fallom wybieg� z kabiny, a Bliss powiedzia�a:

��To zdumiewaj�ce, jak szybko Fallom uczy si� galaktycznego. Solarianie musz� mie� szczeg�lne zdolno�ci do nauki j�zyk�w. Pomy�l tylko � Bander nauczy� si� m�wi� po og�lnogalaktycznemu, s�uchaj�c tylko rozm�w przekazywanych przez nadprzestrze�. Ich m�zgi musz� by� oryginalne nie tylko ze wzgl�du na to, �e przetwarzaj� energi�.

Trevize mrukn�� co�.

��Nie m�w mi, �e nadal nie lubisz Falloma powiedzia�a Bliss.

��Ani lubi�, ani nie lubi�. To stworzenie po prostu wprawia mnie w zak�opotanie. Przede wszystkim to okropne uczucie � mie� do czynienia z hermafrodyt�.

��Daj spok�j, Trevize � powiedzia�a Bliss. To �mieszne. Fallom jest �ywym stworzeniem, kt�re doskonale przystosowuje si� do nowych warunk�w. Pomy�l, jak odra�aj�cymi musimy si� wydawa� my � m�czy�ni i kobiety � spo�eczno�ci hermafrodyt�w. Ka�de z nas jest tylko po�ow� ca�o�ci i po to, �eby si� rozmna�a�, musimy od czasu do czasu wchodzi� ze sob� w niezgrabne zwi�zki.

��Nie podoba ci si� to, Bliss?

��Nie udawaj, �e mnie nie rozumiesz. Pr�buj� spojrze� na nas z punktu widzenia hermafrodyt�w. Dla nich musi to by� w najwy�szym stopniu odra�aj�ce, ale dla nas jest to naturalne. Fallom wydaje ci si� odra�aj�cy, ale jest to za�ciankowy punkt widzenia.

��S�owo daj� � powiedzia� Trevize � to irytuj�ce, �eby nie wiedzie�, jakiego zaimka u�ywa� w odniesieniu do tego stworzenia. To zastanawianie si� nad wyborem zaimka utrudnia rozmow�, a nawet samo my�lenie o nim.

��Ale to nie jest wina tego stworzenia, lecz naszego j�zyka � powiedzia�a Bliss. � �aden ludzki j�zyk nic zosta� stworzony z my�l� o hermafrodytach. I ciesz� si�, �e poruszy�e� t� spraw�, bo sama o tym my�la�am. U�ywanie w stosunku do hermafrodyty zaimka �to�, jak proponowa� Bander, nie jest �adnym wyj�ciem z sytuacji. Zaimek ten stosuje si� do przedmiot�w, kt�re nie maj� nic wsp�lnego z p�ci�. Nie ma z kolei �adnego zaimka, kt�ry odnosi�by si� do os�b dwup�ciowych. Mo�e zatem wybraliby�my arbitralnie kt�ry� z istniej�cych zaimk�w? Ja my�l� o Fallom jak o dziewczynce. Po pierwsze ona ma wysoki g�os, a po drugie mo�e rodzi� dzieci, co jest g��wn� cech� kobiety. Pelorat ju� si� zgodzi�, wi�c mo�e ty te� si� zgodzisz? Niech to b�dzie �ona�.

Trevize wzruszy� ramionami.

��Dobrze. Co prawda ona ma j�dra, ale zgoda. Bliss westchn�a.

��Masz denerwuj�cy zwyczaj kpienia ze wszystkiego, ale usprawiedliwia ci� to, �e �yjesz teraz w napi�ciu. Prosz� tylko, �eby� u�ywa� w stosunku do niej zaimka rodzaju �e�skiego.

��Za�atwione. � Trevize zawaha� si�, ale nie m�g� zwalczy� pokusy, aby powiedzie�: � Wydaje mi si�, �e z ka�dym dniem coraz bardziej traktujesz Fallom jak zast�pcze dziecko. Czy to dlatego, �e chcesz mie� w�asne, ale uwa�asz, �e Janov nie mo�e ci go da�?

Bliss otworzy�a szeroko oczy.

��On nie jest ze mn� po to, �eby mi da� dziecko. My�lisz, �e traktuj� go instrumentalnie, �eby tylko zaspokoi� swoj� zachciank�? W ka�dym razie nie nadesz�a jeszcze pora, �ebym mog�a mie� dziecko. Kiedy nadejdzie, to b�dzie to musia�o by� dziecko gaja�skie, a Pel nie mo�e mi go da�.

��Chcesz powiedzie�, �e b�dziesz musia�a go zostawi�?

��Sk�d�e. To b�dzie tylko czasowa roz��ka. A zreszt� mog� nawet zosta� sztucznie zap�odniona.

��Przypuszczam, �e b�dziesz mog�a mie� dziecko dopiero w�wczas, kiedy Gaja zdecyduje, �e jest ono potrzebne, kiedy powstanie luka stworzona przez �mier� jakiego�, ju� istniej�cego, fragmentu Gai.

��Ujmujesz to bezdusznie, ale jeste� bliski prawdy. Gaja musi zachowa� odpowiednie proporcje mi�dzy swymi cz�ciami.

��Tak jak Solarianie.

Bliss zacisn�a usta, a jej twarz lekko poblad�a.

��Nic podobnego � powiedzia�a. � Solarianie p�odz� wi�cej dzieci, ni� potrzebuj�, i zabijaj� nadprogramowe. My natomiast rodzimy tyle, ile nam potrzeba, i nigdy nie musimy nikogo zabija� to zupe�nie tak samo jak z twoim nask�rkiem � zewn�trzne warstwy obumieraj� i s� zast�powane przez nowe, w kt�rych nie ma ani jednej kom�rki wi�cej ni� w starych.

��Rozumiem, co masz na my�li � powiedzia� Trevize. � Nawiasem m�wi�c, mam nadziej�, �e liczysz si� z uczuciami Janova.

��W zwi�zku z ewentualnym dzieckiem ze mn�? Nigdy o tym nie rozmawiali�my. I nie b�dziemy.

��Nie, nie o to mi chodzi� Jeste� coraz bardziej zaj�ta Fallom. Janov mo�e czu� si� odtr�cony.

��Nie jest odtr�cony, a poza tym zajmuje si� ni� tak samo jak ja. Ona jeszcze bardziej wi��e nas ze sob�. A mo�e to ty czujesz si� odtr�cony?

��Ja? � Trevize by� autentycznie zdumiony.

��Tak, ty. Nie rozumiem izoli, tak samo jak oni nie rozumiej� Gai, ale mam wra�enie, �e.lubisz by� centrum zainteresowania i mo�esz si� czu� nieco zepchni�ty na bok przez Fallom.

��To idiotyczne.

��Nie bardziej ni� twoje podejrzenie, �e zaniedbuj� Janova.

��Wobec tego zawrzyjmy rozejm i dajmy temu spok�j. Postaram si� traktowa� Fallom jak dziewczynk� i nie b�d� si� zbytnio martwi� tym, �e nie liczysz si� z uczuciami Janova.

Bliss u�miechn�a si�.

��Dzi�kuj�. Wobec tego wszystko w porz�dku. Trevize odwr�ci� si�, ale Bliss powiedzia�a:

��Zaczekaj!

Obejrza� si� i spyta� nieco zm�czonym g�osem:

��Tak?

��Jest dla mnie zupe�nie jasne, �e jeste� przygn�biony. Nie mam zamiaru sondowa� twego umys�u, ale mo�e sam zechcesz mi powiedzie�, co si� sta�o. Wczoraj m�wi�e�, �e jest w tym uk�adzie odpowiednia planeta, i wydawa�e� si� zupe�nie zadowolony� Mam nadziej�, �e taka planeta jest tu faktycznie. Chyba si� nie okaza�o, �e to pomy�ka, co?

��Jest tu odpowiednia planeta. To nie pomy�ka � odpar� Trevize.

��Ma odpowiedni� wielko��?

Trevize skin�� g�ow�.

��Skoro jest odpowiednia, to ma odpowiedni� wielko�� � powiedzia�. � I jest te� w odpowiedniej odleg�o�ci od gwiazdy.

��No to co ci nie pasuje wobec tego?

��Jeste�my ju� na tyle blisko od niej, �e mo�emy zrobi� analiz� atmosfery. Okazuje si�, �e nie bardzo jest co analizowa�.

��Nie ma atmosfery?

��Nie bardzo jest co analizowa�. Ta planeta nie ma odpowiednich warunk�w, aby mog�o na niej istnie� �ycie, a co wi�cej, nie ma w tym uk�adzie �adnej innej planety, kt�ra by cho� w najmniejszym stopniu nadawa�a si� do zamieszkania. Trzecia pr�ba da�a wynik zerowy.

Pelorat wyra�nie nie chcia� przeszkadza� pogr��onemu w nieweso�ych rozmy�laniach Trevizemu. Sta� z powa�n� min� w drzwiach sterowni, najwidoczniej maj�c nadziej�, �e Trevize sam zacznie rozmow�.

Trevize jednak nie odzywa� si�. Je�li milczenie mo�na nazwa� upartym, to jego na pewno by�o takie.

W ko�cu Pelorat nie m�g� ju� d�u�ej wytrzyma� tej ciszy i zapyta�, raczej nie�mia�o:

��Co robimy?

Trevize podni�s� wzrok, patrzy� przez chwil� na Pelorata, a potem odwr�ci� si� ty�em i powiedzia�:

��Koncentrujemy uwag� na tej planecie.

��Ale skoro nie ma atmosfery�

��To komputer twierdzi, �e nie ma tam atmosfery. Dotychczas zawsze m�wi� mi to, co chcia�em us�ysze�, wi�c przyjmowa�em to bez zastrze�e�. Teraz jednak powiedzia� mi co�, czego nie chc� s�ysze�, wi�c mam zamiar to sprawdzi�. Je�li ten komputer mo�e si� w og�le kiedykolwiek pomyli�, to chcia�bym, �eby to by�o w�a�nie teraz.

��My�lisz, �e si� pomyli�?

��Nie.

��A przychodzi ci do g�owy co�, co mog�oby spowodowa�, �eby si� pomyli�?

��Nie.

��No to czym si� przejmujesz?

Trevize obr�ci� si� z krzes�em, aby w ko�cu spojrze� Peloratowi w oczy. Z jego twarzy wida� by�o, �e jest bliski rozpaczy. Powiedzia�:

��Czy nie rozumiesz, Janov, �e nie mog� my�le� o niczym innym? Wyci�gn�li�my dwa puste losy, a teraz okazuje si�, �e trzeci jest te� pusty. Co mam teraz zrobi? Lata� od �wiata do �wiata i pyta�: �Przepraszam, gdzie jest Ziemia�? Ziemia dok�adnie zatar�a wszystkie �lady. Nigdzie nie zostawi�a nawet najdrobniejszej wskaz�wki. Zaczynam my�le�, �e postara si� o to, �eby�my nie potrafili znale�� �adnej wskaz�wki, nawet je�li gdzie� jeszcze jaka� zosta�a.

Pelorat pokiwa� g�ow� i rzek�:

��Ja te� ju� zaczynam tak my�le�. Nie masz nic przeciw temu, �e porozmawiam z tob� o tym? Wiem, �e jeste� przygn�biony, wi�c je�li nie masz ochoty do rozm�w i wolisz, �ebym ci� zostawi� w spokoju, to powiedz.

��M�w �mia�o � powiedzia� Trevize z westchnieniem przypominaj�cym j�k. � Czy mam co� lepszego do roboty ni� s�ucha�?

��Nie brzmi to zbyt zach�caj�co � odpar� Pelorat � ale mo�e rozmowa dobrze nam zrobi. Je�li stwierdzisz w jakim� momencie, �e nie mo�esz ju� s�ucha�, to przerwij mi� Wydaje mi si�, Golan �e Ziemia nie musi ucieka� si� tylko do biernego oporu przed odkryciem jej. Nie musi ogranicza� si� do wymazywania wzmianek na sw�j temat. Czy nie mog�a te� rozpowszechni� fa�szywych informacji i w ten spos�b bardziej aktywnie zatroszczy� si� o to, �eby pozosta� w ukryciu?

��Co masz na my�li?

��Hmm, w wielu miejscach s�yszeli�my, �e jest ska�ona radioaktywno�ci�. By� mo�e chodzi tu o to, �eby zniech�ci� wszystkich do pr�b zlokalizowania jej. Gdyby naprawd� by�a ska�ona, to by�aby ca�kowicie niedost�pna. Wed�ug wszelkiego prawdopodobie�stwa nie mogliby�my nawet postawi� na niej stopy. Nawet roboty, gdyby�my je mieli, mog�yby nie oprze� si� zgubnemu wp�ywowi promieniowania. W takiej sytuacji czego kto� mia�by tam szuka�? A je�li nie jest ska�ona, to taka forma znakomicie chroni jej mieszka�c�w przed ciekawo�ci� innych, chyba �e kto� trafi�by tam przez przypadek, a na tak� okoliczno�� mog� mie� przygotowane inne sposoby maskowania si�.

Trevize u�miechn�� si� blado.

��To dziwne, Janov, ale mnie to samo przysz�o do g�owy � powiedzia�. � Przysz�o mi nawet na my�l, �e ten niewiarygodny, ogromny satelita zosta� wymy�lony i celowo umieszczony w legendach. A je�li chodzi o tego gazowego olbrzyma z monstrualnym systemem pier�cieni, to jego istnienie jest tak samo nieprawdopodobne i tak samo wzmianki o nim mog�y zosta� celowo umieszczone w legendach. By� mo�e to wszystko zosta�o spreparowane po to, by�my szukali czego�, czego nie ma i nawet znalaz�szy si� w systemie, w kt�rym le�y Ziemia, i zobaczywszy j�, nie po�wi�cili jej uwagi, gdy� w rzeczywisto�ci nie ma ona ogromnego satelity, ani kuzyna otoczonego potr�jnym pier�cieniem, ani radioaktywnej pow�oki. W takiej sytuacji nie podejrzewaliby�my nawet, �e w�a�nie na ni� patrzymy� Obawiam si�, �e mo�e by� nawet gorzej.

Pelorat zrobi� zgn�bion� min�.

��Czy mo�e by� jeszcze gorzej?

��Oczywi�cie � kiedy nagle, w �rodku nocy, umys� ulega zamroczeniu i zaczyna przemierza� rozleg�� krain� roje� w poszukiwaniu czego�, co mo�e pog��bi� rozpacz. A je�li Ziemia opanowa�a umiej�tno�� krycia si� do perfekcji? Je�li potrafi zamroczy� nasze umys�y? Je�li mo�e sprawi�, �e przelecimy obok niej i nie zauwa�ymy ani jej ogromnego satelity, ani tego odleg�ego, otoczonego pier�cieniami olbrzyma gazowego? A mo�e ju� si� tak sta�o? Mo�e przelecieli�my obok niej?

��Ale je�li wierzysz, �e jest tak, jak m�wisz, to czego my jeszcze�

��Nie m�wi�, �e w to wierz�. M�wi� o tym, co mi przychodzi do g�owy. B�dziemy szuka� dalej.

Pelorat zawaha� si�, a potem powiedzia�:

��Jak d�ugo, Golan? W pewnym momencie b�dziemy jednak musieli si� podda�.

��Nigdy! � odpar� gwa�townie Trevize. Nawet je�li b�d� musia� po�wi�ci� reszt� �ycia na latanie od planety do planety, rozgl�danie si� i wypytywanie wszystkich o Ziemi�. Je�li b�dziecie mieli do��, to w ka�dej chwili mog� odstawi� ciebie, Bliss, a nawet Fallom na Gaj� i dalej szuka� sam.

��No nie. Wiesz dobrze, �e ci� nie zostawi� samego. Bliss te� tego nie zrobi. Je�li b�dziemy musieli, to b�dziemy razem z tob� skaka� z planety na planet�. Pytam tylko: po co?

��Po to, �e musz� znale�� Ziemi� i �e j� znajd�. Nie wiem jak, ale na pewno znajd� S�uchaj, teraz pr�buj� znale�� miejsce, z kt�rego m�g�bym zbada� o�wietlon� stron� planety nie zbli�aj�c si� za bardzo do s�o�ca, wi�c daj mi na chwil� spok�j.

Pelorat zamilk�, ale nie wyszed� ze sterowni. Przygl�da� si�, jak Trevize bada na ekranie obraz planety, kt�rej wi�ksza cz�� sk�pana by�a w blasku s�o�ca. Pelorat nie dostrzeg� tam niczego szczeg�lnego, ale wiedzia�, �e Trevize, po��czony z komputerem, widzi lepiej ni� on.

��Jest tam lekka mgie�ka � szepn�� Trevize.

��A wi�c musi by� atmosfera � nie wytrzyma� Pelorat.

��Ale niekoniecznie g�sta. Nie na tyle g�sta, �eby mog�o tam istnie� �ycie, ale wystarczaj�co g�sta, �eby m�g� tworzy� si� lekki wiatr podnosz�cy ob�oczki py�u. To dobrze znana w�a�ciwo�� planet o rzadkiej atmosferze. Na biegunach mog� znajdowa� si� nawet niewielkie czapki lodu. Troch� zamarzni�tej wody, rozumiesz. Ten �wiat jest zbyt ciep�y na to, �eby m�g� si� na nim znajdowa� dwutlenek w�gla w stanie sta�ym� B�d� musia� prze��czy� na obraz radarowy, a to �atwiej zrobi� po zacienionej stronie.

��Naprawd�?

��Tak. Powinienem by� to zrobi� na samym pocz�tku, ale w przypadku prawie zupe�nie pozbawionej powietrza, a wi�c i chmur, planety zupe�nie naturalne jest, �e chce si� j� obejrze� w �wietle widzialnym.

Trevize umilk� i przez d�u�szy czas nie odrywa� wzroku od ekranu, na kt�rym pojawi�y si� postrz�pione obrazy odbitych fal radarowych, tworz�c abstrakcyjne przedstawienie planety przypominaj�ce dzie�o sztuki w stylu cleonia�skim. W ko�cu Trevize rzek� z emfaz�: � Nooo� � i na powr�t zamilk�.

Pelorat czeka�, a� Trevize powie co� wi�cej, ale kiedy cisza zacz�a si� przed�u�a�, spyta�:

��Do czego si� odnosi�o to �Nooo�?

Trevize spojrza� na niego i rzek�:

��Nie widz� �adnych krater�w.

���adnych krater�w? To dobrze?

��Zupe�nie si� tego nie spodziewa�em � odpar� Trevize. Wyszczerzy� z�by w u�miechu. � To bardzo dobrze. Mo�e nawet wspaniale.

Fallom tkwi�a z nosem przyci�ni�tym do szyby, przez kt�r� wida� by�o ma�y fragment wszech�wiata w takim kszta�cie, w jakim ukazywa� si� nie uzbrojonemu w teleskop oku.

Bliss, kt�ra pr�bowa�a wcze�niej wyja�ni� jej to wszystko, westchn�a i powiedzia�a cicho do Pelorata: � Nie wiem, ile ona z tego rozumie, Pel. Dla niej wszech�wiat ogranicza� si� do rezydencji jej rodzica i tego kawa�ka posiad�o�ci, na kt�rej si� ona znajdowa�a. Nie s�dz�, �eby kiedykolwiek by�a na dworze w nocy albo �eby widzia�a kiedy� gwiazdy.

��Naprawd� tak my�lisz?

��Naprawd�. Dop�ki nie pozna�a tylu s��w, �eby chocia� cz�ciowo mnie zrozumie�, ba�am si� jej to pokaza� Jakie to szcz�cie, �e mog�e� z ni� rozmawia� w jej j�zyku.

��K�opot w tym, �e nie znam go zbyt dobrze powiedzia� przepraszaj�cym tonem Pelorat. � A wszech�wiat jest do�� trudno ogarn�� my�l�, je�li kto� zetknie si� z nim niespodziewanie. Fallom powiedzia�a mi, �e je�li te �wiate�ka s� naprawd� ogromnymi �wiatami, z kt�rych ka�dy jest taki jak Solaria � oczywi�cie w istocie s� du�o wi�ksze � to nie mog� wisie� w pr�ni. Jej zdaniem, powinny pospada�.

��Na podstawie swojej wiedzy ma racj�. Zadaje rozs�dne pytania i powoli wszystko zrozumie. Przynajmniej jest ciekawa i nie boi si�.

��Rzecz w tym, Bliss, �e ja te� jestem ciekaw. Popatrz tylko, jak zmieni� si� Golan kiedy odkry�, �e na tym �wiecie nie ma krater�w. Nie mam najmniejszego poj�cia, co to za r�nica, czy s� czy nie. A ty?

��Ja te� nie. Ale on wie o wiele wi�cej o planetologii ni� my. Mo�emy tylko przypuszcza�, �e wie, co robi.

��Chcia�bym to wiedzie�, a nie przypuszcza�.

��No to go zapytaj.

Pelorat skrzywi� si�.

��Zawsze si� boj�, �e si� mu naprzykrzam. Jestem pewien, �e on uwa�a, i� powinienem wiedzie� to wszystko bez pytania.

��Jeste� niem�dry, Pel. On nie ma �adnych zahamowa� i bez wahania pyta ci� o wszystkie szczeg�y legend i mit�w galaktycznych, kt�re � jego zdaniem � mog� mu si� do czego� przyda�. Zawsze ch�tnie mu je wyja�niasz, wi�c dlaczego on nie mia�by wyja�ni� tego, co ciebie interesuje? Id� i spytaj go. Je�li go to zirytuje, to b�dzie mia� okazj�, �eby po�wiczy� opanowanie i cnoty towarzyskie, a to mu tylko dobrze zrobi.

��P�jdziesz ze mn�?

��Nie, oczywi�cie, �e nie. Chc� zosta� z Fallom i postara� si�, �eby wyrobi�a sobie jakie� poj�cie o wszech�wiecie. Zd��ysz mi to wyja�ni� potem, kiedy powie ci ju�, o co chodzi.

Pelorat wszed� nie�mia�o do sterowni. Zauwa�y� z zadowoleniem, �e Trevize pogwizduje co� pod nosem i jest najwyra�niej w dobrym humorze.

��Golan � powiedzia� tak przyja�nie, jak tylko potrafi�.

Trevize podni�s� g�ow�.

��Janov! Zawsze wchodzisz tu na palcach, jakby� si� obawia�, �e prawo zabrania mi przeszkadza�. Zamknij drzwi i usi�d�. Siadaj! Popatrz tylko na to!

Wskaza� palcem na planet� widoczn� na ekranie i powiedzia�:

��Znalaz�em nie wi�cej ni� dwa-trzy kratery, i to zupe�nie ma�e.

��Czy to nie wszystko jedno, Golan czy s� dwa czy wi�cej?

��Wszystko jedno? Oczywi�cie, �e nie. Jak w og�le mo�esz o to pyta�?

Pelorat roz�o�y� bezradnie r�ce.

��To wszystko to dla mnie czarna magia. Na uniwersytecie studiowa�em histori�. Chodzi�em te� na zaj�cia z socjologii i psychologii, a tak�e j�zyk�w obcych i literatury, g��wnie staro�ytnej, a prac� dyplomow� pisa�em z mitologii. Nigdy nie zetkn��em si� bli�ej z planetologi� ani innymi dzia�ami fizyki.

��To �adna zbrodnia, Janov. Wol�, �e wiesz to, co wiesz. Twoja znajomo�� j�zyk�w staro�ytnych i mitologii bardzo si� nam przyda�a. Wiesz o tym. A je�li wyniknie jaka� sprawa zwi�zana z planetologi�, to ja si� tym zajm�. � Widzisz, Janov � m�wi� dalej � planety powstaj� poprzez zbijanie si� w jedn� bry�� mniejszych przedmiot�w. Ostatnie z nich tworz�, w wyniku zderzenia z t� bry��, kratery na jej powierzchni. To znaczy potencjalnie. Je�li dana planeta jest na tyle du�a, �e jest olbrzymem gazowym, to pod warstw� atmosfery wszystko jest w stanie p�ynnym, a wi�c te ostatnie zderzenia nie zostawiaj� na jej powierzchni �adnych �lad�w. Natomiast na twardej, lodowej czy skalistej powierzchni mniejszych planet zostaj� �lady w postaci krater�w. �lady te s� widoczne tak d�ugo, a� pojawi si� jaki� czynnik, kt�ry je usunie.

Ot� s� trzy rodzaje takich czynnik�w. Po pierwsze, pod warstw� lodu mo�e kry� si� ocean. W takim przypadku ka�dy obiekt, kt�ry zderzy si� z planet�, przebije t� wierzchni� warstw� i zanurzy si� w oceanie, rozbryzguj�c wod�. Po jego zatoni�ciu woda na powr�t zamarza i, je�li mo�na tak powiedzie�, rana zabli�nia si�. Taka planeta, czy satelita, musi by� bardzo zimna i nie mog�aby si� nadawa� do zamieszkania.

Po drugie, je�li planeta ma aktywne wulkany, to sta�y wyciek lawy lub opad popio��w powoduje, �e znikaj� wszelkie kratery powsta�e w wyniku jej zderze� z innymi cia�ami. Taka planeta, czy satelita, r�wnie� nie nadaj� si� do zamieszkania.

I w ten spos�b dochodzimy do trzeciego rodzaju, to jest do �wiat�w nadaj�cych si� do zamieszkania. Taki �wiat mo�e mie� czapy lodowe wok� biegun�w, ale wi�ksza cz�� ocean�w nie mo�e by� zamarzni�ta. Mog� na nim by� czynne wulkany, ale rzadko rozrzucone. Taki �wiat ani nie zabli�nia swoich ran, ani nie zasypuje krater�w popio�em. Dzia�a tam jednak erozja. Wiatr i woda powoduj� erozj� krater�w, a je�li istnieje tam �ycie, to jego wp�yw ma podobne skutki. Rozumiesz?

Pelorat zastanawia� si� chwil� i w ko�cu powiedzia�:

��Zupe�nie ci� nie rozumiem. Ta planeta, do kt�rej si� w�a�nie zbli�amy�

��Jutro na niej wyl�dujemy � rzek� rado�nie Trevize.

��Ta planeta nie ma �adnych ocean�w.

��Tylko cienkie czapy lodowe wok� biegun�w.

��Ani atmosfery.

��Tylko jedn� setn� tej atmosfery, jak� ma Terminus.

��Ani nie ma na niej �ycia.

��Nie odkry�em �adnych jego �lad�w.

��Co zatem mog�o spowodowa� erozj� krater�w?

��Ocean, atmosfera i �ycie � odpar� Trevize. S�uchaj, gdyby ta planeta nie mia�a od samego pocz�tku ani wody, ani powietrza, to wszystkie kratery, kt�re powsta�y w wyniku zderze� z innymi cia�ami, nadal by tam istnia�y. Ca�a powierzchnia by�aby nimi usiana. Brak krater�w dowodzi, �e nie zawsze by�a pozbawiona wody i powietrza, a mo�e nawet w niezbyt odleg�ej przesz�o�ci mia�a i ocean, i porz�dn� atmosfer�. Poza tym wida� na jej powierzchni rozleg�e � wg��bienia, kt�re kiedy� musia�y by� morzami i oceanami, nie m�wi�c ju� o tym, �e mo�na dostrzec wyra�ne �lady koryt wyschni�tych rzek. Widzisz wi�c, �e musia�a tam dzia�a� erozja i �e dzia�anie to usta�o tak niedawno, �e nie zd��y�o si� nawet utworzy� wi�cej krater�w.

Pelorat rzek� z pow�tpiewaniem:

��Wprawdzie nie jestem planetologiem, ale wydaje mi si�, �e je�li jaka� planeta jest tak du�a, �e nawet przez miliardy lat, by� mo�e, jest w stanie utrzyma� g�st� atmosfer�, to nie mo�e jej ni z tego, ni z owego straci�, prawda?

��Nie powiedzia�bym � odpar� Trevize. � Ale zanim znikn�a atmosfera, niew�tpliwie istnia�o tu �ycie, mo�e nawet �yli ludzie. Osobi�cie przypuszczam, �e � jak prawie wszystkie zamieszkane �wiaty w Galaktyce � by� to �wiat ukszta�towany przez ludzi. K�opot w tym, �e nie wiemy ani tego, jakie panowa�y tu warunki, zanim przybyli ludzie, ani co tu zmieniono, �eby ludziom �y�o si� wygodniej, ani z jakich przyczyn przesta�o tu istnie� �ycie. By� mo�e zdarzy�a si� tu jaka� katastrofa, kt�ra zniszczy�a atmosfer� i po�o�y�a kres �yciu. A mo�e panowa�a tu jaka� nier�wnowaga, kt�rej skutki udawa�o si� ludziom, dop�ki tu �yli, neutralizowa�, a kt�ra doprowadzi�a do znikni�cia atmosfery, kiedy si� st�d wynie�li. Kiedy wyl�dujemy, mo�e znajdziemy na to odpowied�, a mo�e nie. To nie jest wa�ne.

��Tak samo chyba nie jest wa�ne, czy �yli tu ludzie, skoro teraz ich tu nie ma. Czy to nie wszystko jedno, czy ta planeta jest nie zamieszkana od samego pocz�tku czy dopiero od jakiego� czasu?

��Je�li jest nie zamieszkana dopiero od jakiego� czasu, to s� na niej ruiny po osiedlach tych, kt�rzy j� kiedy� zamieszkiwali.

��Na Aurorze by�y ruiny�

��Owszem, ale na Aurorze padaj� deszcze i �niegi, zamarza i odmarza woda i ziemia, wieje wiatr, zmienia si� temperatura. I te wszystkie czynniki dzia�aj� od dwudziestu tysi�cy lat. Poza tym nie zapominaj, �e istnieje tam �ycie. By� mo�e ludzi nie ma tam ju� od dawna, ale istniej� inne formy �ycia. Ruiny, tak jak kratery, ulegaj� erozji. Nawet szybciej ni� kratery. To, co pozosta�o po dwudziestu tysi�cach lat, nie na wiele by si� nam przyda�o� Natomiast na tej planecie od dwudziestu tysi�cy lat, mo�e kr�cej, nie by�o ani deszcz�w, ani burz, ani wiatru. Zgoda, by�y zmiany temperatury, ale nic poza tym. Ruiny b�d� w dobrym stanie.

��Je�li s� tam w og�le jakie� ruiny � mrukn�� z pow�tpiewaniem Pelorat. � By� mo�e nigdy nie istnia�o tam �ycie, a w ka�dym razie nie by�o ludzi, a rozk�ad atmosfery zosta� spowodowany czym�, z czym ludzie nie mieli nic wsp�lnego.

��Nie, nie � rzek� szybko Trevize. � Nie udawaj przede mn� pesymisty, bo to si� na nic nie zda. Nawet z tej odleg�o�ci dostrzeg�em szcz�tki jakiego� miasta� Tak wi�c jutro l�dujemy.

��Fallom jest przekonana, �e zamierzamy zawie�� j� z powrotem do Jemby�ego, tego robota rzek�a zmartwionym g�osem Bliss.

��Mhmm � mrukn�� Trevize, studiuj�c umykaj�c� do ty�u powierzchni� �wiata, nad kt�rym dryfowali. Potem, jak gdyby dotar� do niego wreszcie sens s��w Bliss, podni�s� g�ow� znad ekranu. � No c�, to by� jedyny rodzic, jakiego zna�a, prawda?

��Tak, oczywi�cie, ale ona my�li, �e wracamy na Solari�.

��Czy ten �wiat wygl�da jak Solaria?

��A sk�d ona ma to wiedzie�?

��Powiedz jej, �e to nie jest Solaria. S�uchaj, dam ci par� ksi��kofilm�w naukowo-informacyjnych z ilustracjami. Poka�esz jej zbli�enia paru r�nych zamieszkanych �wiat�w i wyja�nisz, �e takich �wiat�w s� miliony. B�dziesz mia�a na to du�o czasu. Nie wiem, jak d�ugo Janov i ja b�dziemy pozostawa� poza statkiem, kiedy znajdziemy ju� odpowiednie miejsce i wyl�dujemy.

��Ty i Janov?

��Tak. Fallom nie mo�e i�� z nami, nawet gdybym tego chcia�, cho� musia�bym najpierw zwariowa�, �eby tego chcie�. Tu potrzebny jest skafander kosmiczny, Bliss. Powietrze jest zbyt rzadkie, aby mo�na by�o nim oddycha�. A nie mamy skafandra, kt�ry by na ni� pasowa�. A zatem zostaniesz z ni� na statku.

��Dlaczego ja?

Trevize u�miechn�� si� nieweso�o.

��Przyznaj� � powiedzia� � �e czu�bym si� bezpieczniej, gdyby� by�a z nami, ale nie mog� zostawi� Fallom samej na statku. Mo�e zupe�nie niechc�cy co� uszkodzi�. Musz� wzi�� ze sob� Janova, bo mo�e b�dzie potrafi� odczyta� archaiczne napisy, kt�re mo�emy tu znale��. My�l�, �e te� ci na tym zale�y.

Bliss mia�a niezdecydowan� min�.

��S�uchaj � rzek� Trevize. � Chcia�a� zabra� ze sob� Fallom, chocia� ja by�em przeciwny. Jestem przekonany, �e b�dziemy z ni� mieli same k�opoty. Jej obecno�� na statku stwarza pewne ograniczenia i b�dziesz musia�a do tego przywykn��. Ona zostaje, wi�c ty te� musisz zosta�. Nie ma innego wyj�cia.

Bliss westchn�a.

��My�l�, �e tak.

��Dobrze. Gdzie jest Janov?

��Jest z Fallom.

��Dobrze. Id� i zajmij si� ni�. Chc� z nim pom�wi�.

Trevize nadal bada� powierzchni� planety, kiedy wszed� Pelorat, oznajmiaj�c chrz�kaniem swoj� obecno��.

��Sta�o si� co�, Golan? � spyta�.

��Nic strasznego, Janov. Po prostu nie mam pewno�ci. To szczeg�lny �wiat. Nie wiem, co si� tu wydarzy�o. S�dz�c z rozmiar�w zag��bie�, kt�re po nich pozosta�y, tutejsze morza musia�y by� du�e, ale p�ytkie. O ile mog� si� zorientowa� z tego, co zosta�o, przeprowadzano tu odsalanie wody� albo morza nie by�y zbyt s�one. Je�li nie by�y bardzo s�one, to t�umaczy�oby to brak warstwy soli na dnie tych wg��bie�. Albo te�, kiedy znikn�� ocean, znikn�a te� zawarta w jego wodach s�l, co wygl�da mi na rezultat ludzkiej dzia�alno�ci.

��Wybacz mi moj� ignorancj� w tych sprawach, Golan � powiedzia� niepewnie Pelorat � ale czy to ma jaki� zwi�zek z tym, czego tu szukamy?

��My�l�, �e nie, ale dr�czy mnie ciekawo��. Gdybym wiedzia�, w jaki spos�b ukszta�towano ten �wiat, stwarzaj�c dogodne warunki dla ludzi, i jaki by�, zanim go zmieniono, to by� mo�e poj��bym, co si� tu wydarzy�o, kiedy zosta� porzucony� czy mo�e tu� przedtem. A gdyby�my wiedzieli, co si� wydarzy�o, to by� mo�e uchroni�oby to nas przed przykrymi niespodziankami.

��Jakimi niespodziankami? Przecie� ten �wiat jest martwy, prawda?

��Raczej tak. Jest tu bardzo ma�o wody, rzadka, uniemo�liwiaj�ca oddychanie atmosfera, a Bliss nie wykrywa �adnych �lad�w aktywno�ci m�zgowej.

��My�l�, �e to przes�dza spraw�.

��Brak aktywno�ci m�zgowej niekoniecznie implikuje brak �ycia.

��Ale na pewno implikuje brak gro�nych jego form.

��Nie wiem� Ale nie w tej sprawie chcia�em si� ciebie poradzi�. S� tu dwa miasta, kt�rych zbadanie mo�e wystarczy nam na pocz�tek. Zdaje si�, �e �wietnie zachowane. Zreszt� wszystkie miasta s� tu w dobrym stanie. To, co zniszczy�o powietrze i oceany, miasta zostawi�o nietkni�te. W ka�dym razie te dwa s� szczeg�lnie du�e. W wi�kszym z nich jest chyba jednak ma�o pustej przestrzeni. Na dalekich przedmie�ciach s� porty kosmiczne, ale w samym mie�cie nie ma nic. Mniejsze ma troch� pustej przestrzeni, a wi�c �atwiej b�dzie wyl�dowa� w jego centrum, co prawda nie na oficjalnym l�dowisku, ale komu to mo�e teraz przeszkadza�?

Pelorat skrzywi� si�.

��Czy�by� chcia�, Golan �ebym to ja podj�� decyzj�? � spyta�.

��Nie, decyzj� podejm� ja. Chc� tylko wiedzie�, co o tym s�dzisz.

��Nie wiem, co s� warte moje s�dy w tej sprawie, ale rozleg�e miasto jest prawdopodobnie o�rodkiem handlowym lub przemys�owym. Natomiast mniejsze miasto, z wi�ksz� ilo�ci� wolnej przestrzeni, mo�e by� centrum administracyjnym. To, czego nam trzeba, to w�a�nie centrum administracyjne. S� tam jakie� monumentalne budowle?

��Co rozumiesz przez monumentalne budowle?

Pelorat u�miechn�� si�, �ci�gaj�c swoim zwyczajem lekko wargi.

��Trudno powiedzie�. Na ka�dym �wiecie i w ka�dej epoce panuje inna moda. Ale przypuszczam, �e takie budowle zawsze s� ogromne, niepotrzebne i kosztowne� Jak to miejsce, w kt�rym byli�my na Comporellonie.

Teraz u�miechn�� si� Trevize.

��Trudno powiedzie�, patrz�c prosto z g�ry, a kiedy spojrz� z boku, to wszystko mi si� miesza. Dlaczego wolisz centrum administracyjne?

��Bo tam mo�emy znale�� muzeum, bibliotek�, archiwa, uniwersytet, i tak dalej.

��W porz�dku. Wobec tego l�dujemy w tym mniejszym. Mo�e co� znajdziemy. Dwa razy si� nam nie powiod�o, mo�e uda si� tym razem.

��Do trzech razy sztuka.

Trevize uni�s� brwi.

��Sk�d wzi��e� ten zwrot?

��To stare powiedzenie. Natrafi�em na nie w legendzie. My�l�, �e oznacza ono sukces za trzecim razem.

��To brzmi zach�caj�co � rzek� Trevize. � A wi�c dobrze � do trzech razy sztuka, Janov.

Trevize wygl�da� groteskowo w swoim skafandrze kosmicznym. Jedynym, co pozosta�o na zewn�trz, by�y kabury � nie te, kt�re zazwyczaj nosi� na biodrach, ale inne, bardziej masywne, kt�re by�y cz�ci� skafandra. Ostro�nie w�o�y� miotacz w kabur� po prawej stronie, a bicz neuronowy w kabur� po lewej. Na�adowa� je na nowo i tym razem � pomy�la� ponuro � nic mu ich ju� nie odbierze.

Bliss u�miechn�a si�.

��Masz zamiar nosi� bro� nawet na tym pozbawionym powietrza �wiecie czy� Przepraszam! Nie b�d� kwestionowa�a twoich postanowie�.

��To dobrze � rzek� Trevize i obr�ci� si� do Pelorata, aby pom�c mu za�o�y� he�m.

Pelorat, kt�ry nigdy przedtem nie mia� na sobie skafandra kosmicznego, spyta� �a�o�nie:

��Czy ja naprawd� b�d� m�g� w tym oddycha�, Golan?

��Na pewno � odpar� Trevize.

Bliss, trzymaj�c r�k� na ramieniu Fallom, przygl�da�a si�, jak dokr�caj� ostatnie �ruby. Solarianka przygl�da�a si� postaciom w skafandrach z wyra�n� trwog�. Ca�a dr�a�a, wi�c Bliss przycisn�a j� do siebie opieku�czym gestem.

Otworzy� si� w�az prowadz�cy do komory powietrznej przed lukiem i Trevize z Peloratem weszli do niej, machaj�c na po�egnanie zniekszta�conymi przez skafander r�kami. W�az zamkn�� si�. Otworzy�y si� drzwi luku i wyszli na powierzchni� martwego �wiata.

�wita�o. Niebo by�o oczywi�cie jasne, lekko purpurowe, ale s�o�ce jeszcze nie wzesz�o. Na horyzoncie, zza kt�rego mia�o si� ukaza�, wida� by�o lekk� mgie�k�.

��Jest zimno � powiedzia� Pelorat.

��Czujesz zimno? � spyta� ze zdziwieniem Trevize. Skafandry mia�y dobr� izolacj� i je�li czasami stwarza�y jakie� problemy z temperatur�, to dotyczy�y one raczej niemo�no�ci pozbycia si� ciep�a wydzielanego przez cia�o.

��Nie, sk�d�e � odpar� Pelorat � ale popatrz tylko� � Jego g�os, przekazywany drog� radiow�, brzmia� zupe�nie czysto. Wskazywa� na co� palcem.

W purpurowym �wietle �witu wida� by�o, �e krusz�cy si� kamienny fronton budynku, do kt�rego si� zbli�ali, pokryty jest szronem.

��W takiej rzadkiej atmosferze � powiedzia� Trevize � noc� jest zimniej, a w dzie� cieplej, ni�by� si� spodziewa�. Teraz mamy akurat najzimniejsz� por� dnia i minie par� godzin, zanim zrobi si� za gor�co, �eby�my mogli wytrzyma� na s�o�cu.

W tym momencie, jak gdyby s�owa Trevizego by�y kabalistycznym zakl�ciem, zza horyzontu wyjrza�o s�o�ce.

��Nie patrz na nie � powiedzia� Trevize tonem towarzyskiej rozmowy. � Szybka w he�mie odbija �wiat�o i nie przepuszcza promieni ultrafioletowych, ale i tak mo�e to si� sko�czy� �le dla oczu.

Odwr�ci� si� ty�em do s�o�ca. Jego d�ugi cie� pad� na �cian� budynku. Pod wp�ywem s�o�ca szron znika� w oczach. �ciana pociemnia�a od wilgoci, ale i to znikn�o po paru minutach.

��Tu, na dole � powiedzia� Trevize � te budynki nie wygl�daj� tak dobrze jak z g�ry. Maj� pop�kane i nadkruszone �ciany. My�l�, �e jest to skutek zmian temperatury. Woda w nocy zamarza, w dzie� rozmarza, i tak na okr�g�o, mo�e ju� od dwudziestu tysi�cy lat.

��Nad wej�ciem s� wyryte jakie� litery � rzek� Pelorat � ale kamie� jest tak zwietrza�y, �e trudno je odczyta�.

��Ale mo�esz co� z tego zrozumie�?

��To jaka� instytucja finansowa. W ka�dym razie uda�o mi si� odcyfrowa� s�owo �bank�.

��A co to takiego?

��Budynek, w kt�rym trzymano, wymieniano, sprzedawano, inwestowano rzeczy warto�ciowe je�li to jest to, co my�l�.

��Ca�y budynek przeznaczony do tego? Bez komputer�w?

��Zupe�nie bez komputer�w.

Trevize wzruszy� ramionami. Nie uwa�a�, �eby szczeg�y historii staro�ytnej by�y szczeg�lnie poci�gaj�ce.

Ruszyli naprz�d, przyspieszaj�c kroku i coraz mniej czasu po�wi�caj�c poszczeg�lnym budynkom. Cisza, martwa cisza, by�a zupe�nie przygn�biaj�ca. Trwaj�cy od tysi�cy lat rozk�ad uczyni� z tego miejsca szkielet miasta.

Znajdowali si� w strefie umiarkowanej, ale Trevizemu wydawa�o si�, �e czuje na plecach pal�ce promienie s�o�ca.

Pelorat, kt�ry szed� o jakie� sto metr�w w prawo, powiedzia� nagle:

��Sp�jrz na to!

Jego g�os zabrzmia� w uszach Trevizego niczym dzwon.

��Nie krzycz, Janov � powiedzia�. � S�ysz� dobrze nawet tw�j szept, cho�by� by� ode mnie nie wiem jak daleko. Co to jest?

Pelorat, �ciszaj�c z miejsca g�os, powiedzia�:

��Ten budynek to �Gmach �wiat�w�. Tak przynajmniej, jak mi si� wydaje, g�osi napis na nim.

Trevize podszed� do Pelorata. Przed nim wyrasta�a trzykondygnacyjna budowla o nieregularnej linii dachu, przerywanej bry�ami kamienia, kt�re wygl�da�y na rozsypuj�ce si� rze�by.

��Jeste� pewien? � spyta� Trevize.

��Przekonamy si�, je�li wejdziemy do �rodka. Wspi�li si� po schodach sk�adaj�cych si� z pi�ciu niskich, szerokich stopni i przeszli przez zaplanowany z wyra�nym brakiem troski o oszcz�dzanie przestrzeni placyk. W rzadkim powietrzu metalowe podeszwy ich but�w wydawa�y ledwie s�yszalne d�wi�ki.

��Teraz rozumiem, co mia�e� na my�li m�wi�c �ogromne, niepotrzebne i kosztowne� � mrukn�� Trevize.

Weszli do szerokiej i wysokiej sali. Przez du�e okna wpada�o s�o�ce, o�wietlaj�c te cz�ci, na kt�re pada� jego blask, zbyt jaskrawo, natomiast inne pozostawiaj�c w p�mroku. W rzadkiej atmosferze �wiat�o rozprasza�o si� w niewielkim stopniu.

Po�rodku sali sta�, wykonany z czego�, co przypomina�o syntetyczny kamie�, pos�g przedstawiaj�cy cz�owieka nadnaturalnej wielko�ci. Jedno rami� rze�by odpad�o. Drugie by�o p�kni�te przy barku i Trevize czu�, �e gdyby je silniej klepn��, to podzieli�oby los pierwszego. Cofn�� si� nieco, jak gdyby w obawie, �e zbytnie zbli�enie si� do pos�gu mog�oby sprowokowa� go do aktu wandalizmu.

��Ciekawe, kto to jest � powiedzia�. � Nigdzie nie ma �adnych oznacze�. Przypuszczam, �e dla tych, kt�rzy go tu postawili, jego s�awa by�a tak oczywista, �e nie przysz�o im nawet do g�owy, �eby go jako� oznaczy�, ale teraz� � Przestraszy� si�, �e zaczyna go ogarnia� filozoficzna zaduma i odwr�ci� si� od pos�gu.

Pelorat sta� z g�ow� zadart� do g�ry. Trevize poszed� wzrokiem za jego spojrzeniem. W g�rnej cz�ci �ciany by�y wyryte jakie� napisy, kt�rych nie potrafi� odczyta�.

��To zachwycaj�ce � rzek� Pelorat. � Maj� mo�e nawet dwadzie�cia tysi�cy lat, a mimo to tu, gdzie s� nieco os�oni�te przed s�o�cem i wilgoci�, s� nadal czytelne.

��Nie dla mnie � powiedzia� Trevize.

��To stare pismo, do tego ozdobne. Popatrzmy tylko� raz� siedem� raz� dwa� � Jego g�os przeszed� w niewyra�ne mamrotanie. Po chwili powiedzia� ju� normalnym g�osem: � Zapisano tu pi��dziesi�t nazw. Przypuszcza si�, �e by�o pi��dziesi�t �wiat�w Przestrze�c�w, a to jest �Gmach �wiat�w�. My�l�, �e s� to ich nazwy, prawdopodobnie podane wed�ug kolejno�ci ich za�o�enia. Aurora jest na pierwszym miejscu, Solaria na ostatnim. Zwr�� uwag�, �e s� zapisane w siedmiu kolumnach. W pierwszych sze�ciu jest po siedem nazw, w ostatniej osiem. Wygl�da to tak, jakby zaplanowali uk�ad siedem na siedem, a potem dodali Solari�. Moim zdaniem, stary, ta lista pochodzi z czas�w przed za�o�eniem Solarii.

��A kt�ra jest nazw� tej planety? Mo�esz to powiedzie�?

��Zwr�� uwag� na to � odpar� Pelorat � �e pi�ta od g�ry w trzeciej kolumnie, a dziewi�tnasta licz�c od pocz�tku, zapisana jest wi�kszymi literami ni� pozosta�e. Autorzy tego spisu byli, wydaje si�, do�� egocentryczni i dumni z faktu, �e tu mieszkaj�. Poza tym�

��Jak brzmi ta nazwa?

��Je�li j� dobrze odczytuj�, Melpomenia. Jest mi zupe�nie nie znana.

��Czy mo�e to by� inna nazwa Ziemi?

Pelorat potrz�sn�� energicznie g�ow�, ale oczywi�cie ruchu tego nie by�o wida� poprzez he�m.

��W starych legendach Ziemi� okre�la si� dziesi�tkami r�nych nazw. Jak wiesz, jedn� z nich jest Gaja. Inne to Terra, Erda, i tak dalej. Wszystkie s� kr�tkie. Nie znam ani jednej, kt�ra by�aby d�uga albo przypomina�a skr�t od nazwy Melpomenia.

��A zatem stoimy na Melpomenii, ale nie jest to Ziemia.

��Nie. A poza tym � jak zacz��em m�wi�, ale mi przerwa�e� � jeszcze lepsz� wskaz�wk� ni� te du�e litery s� wsp�rz�dne Melpomenii � 0, 0, 0, � kt�re, wed�ug wszelkiego prawdopodobie�stwa, mog� si� odnosi� tylko do ojczystej planety tw�rcy tych napis�w.

��Wsp�rz�dne? � Trevize os�upia� ze zdziwienia. � Ta lista podaje r�wnie� wsp�rz�dne?

��Przy ka�dej nazwie s� trzy liczby. Przypuszczam, �e to wsp�rz�dne, no bo co innego?

Trevize nic nie odpowiedzia�. Otworzy� kieszonk� na prawym udzie i wyj�� ma�y aparat po��czony z kieszeni� przewodem. Przy�o�y� go do oczu i starannie nastawi� na napisy na �cianie, z trudem wykonuj�c palcami w r�kawicach to, co normalnie zaj�oby mu chwil� czasu.

��Kamera? � spyta� niepotrzebnie Pelorat.

��Wprowadz� obraz bezpo�rednio do komputera � odpar� Trevize.

Zrobi� kilka uj�� pod r�nym k�tem, a potem powiedzia�:

��Zaczekaj! Musz� si� dosta� wy�ej. Pom� mi, Janov.

Pelorat z�o�y� r�ce w koszyk, ale Trevize potrz�sn�� g�ow�.

��Nie utrzymasz mnie w ten spos�b � powiedzia�. � Sta� na czworakach.

Pelorat mozolnie przyj�� t� pozycj�, a Trevize, r�wnie mozolnie, wcisn�� na powr�t aparat do kieszeni, stan�� Peloratowi na ramionach, a potem wspi�� si� na cok� pomnika. Nacisn�� mocno rze�b�, sprawdzaj�c, czy si� nie chwieje, a potem postawi� stop� na ugi�tym kolanie pos�gu i opieraj�c si� na nim, chwyci� za bark, od kt�rego odpad�a r�ka. Drug� stop� postawi� na jakiej� nier�wno�ci na piersi pos�gu i w ko�cu, sapi�c z wysi�ku, zdo�a� si� podci�gn�� i usiad� na jego barku. Dla dawnych mieszka�c�w planety by�oby to zapewne �wi�tokradztwo, wi�c cho� od dawna ju� nie by�o ich w�r�d �ywych, Trevize, zdaj�c sobie spraw� ze swego czynu, stara� si� za bardzo nie naciska� na pos�g.

��Spadniesz i co� sobie zrobisz � zawo�a� Pelorat ostrzegawczo.

��Nie spadn� i nic sobie nie zrobi�, ale za to ty mo�esz mnie og�uszy� � odpar� Trevize, wyj�� aparat i raz jeszcze nastawi� obiektyw na napisy. Zrobi� jeszcze kilka zdj��, schowa� aparat i ostro�nie zacz�� si� opuszcza�, dop�ki nie dotkn�� na powr�t stop� postumentu. Wtedy zeskoczy� na ziemi� i wstrz�s, kt�ry tym spowodowa�, zada� najwyra�niej ostatni cios pos�gowi, gdy� drugie rami� odpad�o i rozsypa�o si� na kawa�ki u st�p pomnika. Spadaj�c, nie wyda�o praktycznie �adnego d�wi�ku.

Trevize zamar� i w pierwszym odruchu chcia� si� gdzie� schowa�, zanim nadejdzie stra�nik i schwyci go. �To zadziwiaj�ce � pomy�la� potem � jak �atwo w takiej sytuacji, st�uk�szy przypadkowo co�, co wydaje si� cenne, prze�ywa si� na nowo uczucia znane z dzieci�stwa. Takie uczucia, cho� trwaj� kr�tko, wbijaj� si� g��boko w pami��.�

G�os Pelorata, jak przysta�o na kogo�, kto nie tylko by� �wiadkiem, ale te� po cz�ci sprawc� aktu wandalizmu, brzmia� g�ucho:

��Nic� nic si� nie sta�o, Golan. I tak samo by nied�ugo odpad�o.

Podszed� do szcz�tk�w ramienia le��cych na cokole i na pod�odze obok niego jak gdyby mia� zamiar zademonstrowa�, �e m�wi prawd�, podni�s� jeden z wi�kszych kawa�k�w i zaraz powiedzia�:

��Golan chod� tutaj.

Kiedy podszed� do niego Trevize, Pelorat, wskazuj�c na kawa�ek kamienia, kt�ry najwyra�niej by� cz�ci� ramienia przylegaj�c� bezpo�rednio do barku, spyta�:

��Co to jest?

Trevize przyjrza� si� uwa�nie. By�a tam jaka� kosmata, bladozielona k�pka. Trevize potar� j� delikatnie palcem. Da�a si� bez trudu zeskroba�.

��Bardzo przypomina mech � powiedzia�.

��Forma �ycia bez �wiadomo�ci, o kt�rej wcze�niej m�wi�e�?

��Nie jestem zupe�nie pewien, w jakim stopniu bez �wiadomo�ci. Przypuszczam, �e Bliss upiera�aby si�, �e to te� ma �wiadomo�� ale dla niej ten kamie� r�wnie� by�by obdarzony �wiadomo�ci�.

��My�lisz, �e to w�a�nie ten mech rozk�ada kamie�? � spyta� Pelorat.

��Wcale nie zdziwi�bym si�, gdyby okaza�o si�, �e si� do tego przyczynia � odpar� Trevize. � Na tym �wiecie jest du�o s�o�ca i troch� wody. Po�owa tutejszej sk�pej atmosfery to para wodna. Reszta to azot i oboj�tne gazy. Poza tym �ladowe ilo�ci dwutlenku w�gla, kt�re sk�aniaj� do przypuszczenia, �e nie ma tu �ycia ro�linnego� ale mo�e poziom dwutlenku jest niski, poniewa� prawie ca�y dwutlenek jest wch�aniany przez zewn�trzn� warstw� kamieni. Ot� je�li w tej skale s� jakie� w�glany, to by� mo�e mech rozk�ada j� wydzielaj�c jaki� kwas i poch�aniaj�c wytworzony dzi�ki temu dwutlenek w�gla. To mo�e by� dominuj�ca forma �ycia, kt�re jeszcze przetrwa�o na tej planecie.

��Fascynuj�ce � stwierdzi� Pelorat.

��Niew�tpliwie � rzek� Trevize � ale tylko do pewnego stopnia. O wiele bardziej interesuj�ce s� wsp�rz�dne �wiat�w Przestrze�c�w, ale tym, czego nam faktycznie trzeba, s� wsp�rz�dne Ziemi. Je�li nie ma ich tutaj, to mog� by� w jakim� innym miejscu tego budynku� albo w innym budynku. Chod�my, Janov.

��Ale wiesz� � zacz�� Pelorat.

��Nie, nie � przerwa� mu niecierpliwie Trevize. � Porozmawiamy p�niej. Musimy zobaczy�, co jeszcze, je�li w og�le co�, jest dla nas w tym budynku. Robi si� coraz cieplej. � Spojrza� na ma�y termometr na grzbiecie lewej r�kawicy. � Chod�, Janov.

Szli przez dalsze sale, staraj�c si� st�pa� delikatnie, nie dlatego, �e czynili ha�as albo �e kto� m�g� ich us�ysze�, ale �e nie chcieli powodowa� zbytnich drga� pod�ogi, aby nie wyrz�dzi� dalszych zniszcze�. Wznie�li nieco kurzu, kt�ry jednak szybko opad� w rzadkim powietrzu. Zosta�y na zakurzonej pod�odze �lady ich st�p.

Od czasu do czasu kt�ry� z nich wskazywa� na rosn�cy w ciemnych k�tach mech. Fakt, �e istnia�o tu �ycie, aczkolwiek bardzo ubogie, podni�s� ich nieco na duchu, gdy� uczucie spacerowania po martwym �wiecie, szczeg�lnie takim, gdzie na ka�dym kroku wida� by�o dzie�a ludzkich r�k �wiadcz�ce o tym, �e kiedy�, dawno temu, kwit�o tu bujne �ycie, by�o nieprzyjemne.

W ko�cu Pelorat powiedzia�:

��My�l�, �e tu musia�a by� biblioteka.

Trevize rozejrza� si� z zaciekawieniem. Wok� sta�y p�ki, a kiedy przyjrza� si� uwa�niej, to, co pocz�tkowo wzi�� za zwyk�y ornament, okaza�o si� ksi��kofilmami. Wzi�� ostro�nie jeden z nich do r�ki. By�y grube i niepor�czne i dopiero wtedy zorientowa� si�, �e s� to kasety. Pomanipulowa� niezr�cznie palcami w grubych r�kawicach przy tej, kt�r� trzyma� w r�ku i uda�o mu si� j� otworzy�. W �rodku ujrza� kilka dysk�w. One r�wnie� by�y grube i wydawa�y si� kruche, ale nie sprawdza�, czy takie s� w istocie.

��Niewiarygodnie prymitywne � powiedzia�.

��Maj� tysi�ce lat � odpar� Pelorat usprawiedliwiaj�cym tonem, jak gdyby broni� dawnych Melpome�czyk�w przed pom�wieniem o zacofanie techniczne.

Trevize wskaza� palcem na grzbiet filmu, gdzie widnia�y pe�ne zawijas�w, ozdobne litery, kt�rych u�ywali staro�ytni.

��Czy to tytu�? � spyta�. � Co tu jest napisane?

Pelorat obejrza� napis.

��Nie jestem pewien, stary. S�dz�, �e s� to fachowe terminy mikrobiologiczne, kt�rych nie zrozumia�bym, nawet gdyby by�y napisane w og�lnogalaktycznym.

��Prawdopodobnie � powiedzia� markotnie Trevize. � I prawdopodobnie nic by nam to nie da�o, nawet gdyby�my potrafili to odczyta�. Nie interesuj� nas drobnoustroje� Wy�wiadcz mi przys�ug�, Janov. Przejrzyj par� z tych ksi��ek i zobacz, czy nie ma w�r�d nich jakiej� z interesuj�cym tytu�em. Ja tymczasem obejrz� te czytniki.

��To czytniki? � spyta� z zaciekawieniem Pelorat. By�y to przysadziste, graniaste urz�dzenia z ustawionymi uko�nie ekranami u g�ry i wkl�s�ym zag��bieniem, kt�re mog�o s�u�y� jako oparcie dla �okcia lub miejsce na po�o�enie elektronotatnika, je�li Melpome�czycy mieli co� takiego.

��Je�li to jest biblioteka, to musz� by� tu jakie� czytniki, a to urz�dzenie wygl�da jak czytnik.

Star� delikatnie kurz z ekranu, stwierdzaj�c z ulg�, �e bez wzgl�du na to, z czego by� on wykonany, nie skruszy� si� pod jego dotykiem. Wcisn�� delikatnie kilka przycisk�w, ale bez rezultatu. Wypr�bowa� inny czytnik, a potem jeszcze jeden, z tym samym, negatywnym, skutkiem.

Nie by� zaskoczony. Nawet je�li te urz�dzenia, stoj�c przez dwadzie�cia tysi�cy lat w rzadkiej atmosferze i b�d�c odporne na dzia�anie pary wodnej, by�y nadal sprawne, to pozostawa� jeszcze problem dop�ywu energii. Zgromadzona gdzie� energia zawsze znajdowa�a jakie� uj�cie, cho�by nie wiadomo jak starano si� j� uwi�zi�. By� to jeszcze jeden aspekt wszechogarniaj�cego, niemo�liwego do omini�cia drugiego prawa termodynamiki.

Pelorat stan�� za nim.

��Golan�

��S�ucham.

��Mam tu taki film�

��Jakiego rodzaju?

��My�l�, �e jest to historia podr�y kosmicznych.

��Doskonale� ale nic nam z tego nie przyjdzie, je�li nie uda mi si� uruchomi� tego czytnika. � Zacisn�� pi�ci z irytacji.

��Mogliby�my zabra� ten film na statek.

��Nie wiem, w jaki spos�b przystosowa� do tego nasz czytnik. Nie pasowa�by, a nasz system skaningowy na pewno nie nadaje si� do wsp�pracy z tym urz�dzeniem.

��A czy to wszystko jest naprawd� koniecznie potrzebne, Golan? Je�li�

��Jest koniecznie potrzebne, Janov. Teraz mi nie przeszkadzaj. Zastanawiam si�, co robi�. Mog� spr�bowa� dostarczy� energi� do czytnika. Mo�e tylko tego mu brakuje.

��A sk�d tu we�miesz energi�?

��St�d� � powiedzia� Trevize wyci�gaj�c bro�. Popatrzy� na ni�, a potem w�o�y� miotacz z powrotem do kabury. Otworzy� bicz neuronowy i sprawdzi� poziom energii. By� maksymalny.

Trevize po�o�y� si� plackiem na pod�odze, si�gn�� r�k� za czytnik (ca�y czas zak�ada�, �e to jest w�a�nie czytnik) i spr�bowa� go popchn�� do przodu. Czytnik przesun�� si� nieco i Trevize zacz�� dok�adnie ogl�da� miejsce, na kt�rym sta� przedtem.

�Jeden z tych kabli musia� doprowadza� energi� � pomy�la� � i na pewno by� to ten, kt�ry wychodzi ze �ciany�. Nie wida� jednak by�o gniazdka wtykowego ani innego po��czenia. (Jak tu si� zajmowa� nieznan� staro�ytn� kultur�, kiedy nie mo�na si� zorientowa� w najprostszych, uwa�anych za oczywiste sprawach?)

Poci�gn�� lekko za kabel. Nie ust�pi�, wi�c poci�gn�� mocniej. Obr�ci� go w jedn� stron�, potem w drug�. Nacisn�� �cian� ko�o kabla i kabel ko�o �ciany. Obejrza� tak dok�adnie, jak tylko m�g�, ty� czytnika, ale tam te� nic nie znalaz�.

Opar� d�o� o pod�og�, aby si� podnie�� i, kiedy si� wyprostowa�, kabel wyszed� ze �ciany. Nie mia� najmniejszego poj�cia, w jaki spos�b to si� sta�o. Kabel nie wygl�da� na przerwany. Jego koniec by� zupe�nie g�adki, podobnie jak otw�r w �cianie, w kt�rym przedtem tkwi�.

��Golan czy mog� � zacz�� cicho Pelorat.

Trevize machn�� stanowczo r�k�.

��Nie teraz, Janov! Prosz� ci�.

Dostrzeg� nagle zielon� substancj� w fa�dach lewej r�kawicy. Musia� zgarn�� i rozgnie�� troch� mchu za czytnikiem. R�kawica by�a w tym miejscu lekko wilgotna, ale natychmiast wysch�a i zielonkawa plama zbr�zowia�a.

Przeni�s� wzrok z powrotem na kabel i zbada� dok�adnie koniec wyci�gni�ty ze �ciany. Z ca�� pewno�ci� by�y tam dwie ma�e dziurki. Mog�y w nie wej�� druciki.

Ponownie usiad� na pod�odze i otworzy� komor� zasilania bicza neuronowego. Ostro�nie zdepolaryzowa� i od��czy� jeden z drucik�w. Potem powoli i delikatnie w�o�y� go w dziurk� w kablu i wepchn�� do oporu. Kiedy chcia� go lekko wyci�gn��, drucik tkwi� mocno, jakby go co� trzyma�o. W pierwszej chwili chcia� go wyrwa� si��, ale powstrzyma� si�. Zdepolaryzowa� drugi drucik i w�o�y� go w drugi otw�r. Mo�na by�o za�o�y�, �e to powinno zamkn�� obw�d i dostarczy� czytnikowi mocy.

��Janov � powiedzia� � zajmowa�e� si� r�nymi ksi��kofilmami. Zobacz, czy uda ci si� jako� umie�ci� ten film w czytniku.

��Czy to naprawd� ko�

��Janov, prosz� ci�, przesta� zadawa� zb�dne pytania. Mamy ma�o czasu. Nie chc� czeka� do p�nej nocy, a� w tym budynku och�odzi si� na tyle, �e b�dziemy mogli wr�ci�

��To musi si� wk�ada� tutaj � powiedzia� Pelorat � ale�

��Dobrze � przerwa� mu Trevize. � Je�li jest to historia lot�w kosmicznych, to musi si� zaczyna� od Ziemi, poniewa� w�a�nie tam wynaleziono metod� tych lot�w. Zobaczmy teraz, czy to urz�dzenie dzia�a.

Pelorat nieco nerwowo w�o�y� film do otworu, kt�ry wyra�nie s�u�y� do tego celu, a potem zacz�� bada� oznaczenia poszczeg�lnych przycisk�w, aby zorientowa� si�, jak uruchomi� urz�dzenie.

Czekaj�c, a� Pelorat upora si� z czytnikiem, Trevize m�wi� cicho, po cz�ci dlatego, aby zmniejszy� trzymaj�ce go napi�cie:

��Przypuszczam, �e na tym �wiecie te� musz� by� tu i �wdzie roboty, wed�ug wszelkich pozor�w w dobrym stanie, prawie l�ni�ce w tym bliskim pr�ni otoczeniu. K�opot w tym, �e �r�d�o ich zasilania ju� dawno przesta�o istnie� i nawet gdyby uda�o si� je na powr�t na�adowa� energi�, to co z ich m�zgami? Musia�y si� zepsu�, a nawet je�li si� nie zepsu�y, to co one mog� wiedzie� o Ziemi? Co one�

Pelorat przerwa� ten monolog: � Czytnik dzia�a, stary. Sp�jrz.

W przy�mionym �wietle wida� by�o, jak ekran czytnika zaczyna migota�. Obraz by� s�aby, ale Trevize zwi�kszy� moc i ekran rozja�ni� si�. Rzadkie powietrze sprawia�o, �e sala, poza miejscami, gdzie przenika�y promienie s�o�ca, by�a stosunkowo ciemna i na tym tle ekran wydawa� si� jeszcze ja�niejszy.

Ekran ca�y czas migota�, a od czasu do czasu przesuwa�y si� po nim jakie� cienie.

��Trzeba go wyregulowa� � rzek� Trevize.

��Wiem � odpar� Pelorat � ale nie mog� zrobi� nic wi�cej. Pewnie sam film jest ju� zniszczony.

Teraz na ekranie zacz�y si� szybko pojawia� i nikn�� ciemne plamy, a niekiedy wida� by�o co�, co przypomina�o niewyra�n� karykatur� pisma. W pewnym momencie obraz nabra� ostro�ci, ale potem na powr�t ekran zamgli� si�.

��Cofnij to, Janov, i zatrzymaj � powiedzia� Trevize.

Pelorat spr�bowa� raz jeszcze. Przewin�� ta�m� do ty�u, potem pu�ci� znowu i w odpowiedniej chwili zatrzyma�.

Trevize pr�bowa� odczyta� napisy, ale nic nie zrozumia�, wi�c da� spok�j i spyta� zawiedzionym g�osem:

��Potrafisz to odczyta�, Janov?

��Niezupe�nie � odpar� Pelorat, zezuj�c na ekran. � To jest o Aurorze. Tyle mog� powiedzie�. My�l�, �e chodzi tu o pierwsz� ekspedycj� nadprzestrzenn� � �pierwszy strumie�, jak to okre�la film.

Pu�ci� film dalej i ekran na powr�t pokry� si� rozmazanymi plamami. W ko�cu powiedzia�:

��Wszystkie fragmenty, kt�re uda�o mi si� jako tako zrozumie� odnosz� si� do �wiat�w Przestrze�c�w, Golan. Nie ma absolutnie nic o Ziemi.

��Oczywi�cie � rzek� gorzko Trevize. � Na tym �wiecie te� wszystko zosta�o wymazane, jak na Trantorze. Wy��cz to.

��Ale to nie ma znaczenia� � zacz�� Pelorat, wy��czaj�c czytnik.

��Bo mo�emy spr�bowa� poszuka� w innych bibliotekach? Tam te� wszystko b�dzie wymazane. Czy wiesz� � Rzuci� okiem na Pelorata i przerwa� nagle. Patrzy� na niego z mieszanin� przera�enia i wstr�tu. � Co si� sta�o z twoim wizjerem? � spyta�.

Pelorat machinalnie podni�s� r�k� do wizjem, a potem cofn�� j� i obejrza�.

��Co to jest? � powiedzia� zaskoczony. Potem spojrza� na Trevizego i rzek� do�� piskliwym g�osem:

��Z twoim wizjerem te� dzieje si� co� dziwnego, Golan.

Trevize automatycznie rozejrza� si� za lustrem. Nie by�o �adnego, a nawet gdyby by�o, to i tak potrzebne by�oby jakie� �wiat�o.

��Chod�my do �wiat�a, dobrze? � mrukn�� do Pelorata.

Na p� ci�gn�c go, a na p� popychaj�c, podprowadzi� Pelorata pod promienie s�o�ca wpadaj�ce przez najbli�sze okno. Mimo izolowanego skafandra czu� na plecach bij�ce od nich ciep�o.

��Zamknij oczy, Janov, i obr�� twarz w stron� s�o�ca � powiedzia�.

Od razu wyja�ni�o si�, co si� sta�o z wizjerem. W miejscach, gdzie szk�o wizjera styka�o si� z metalizowan� tkanin� skafandra, r�s� bujnie mech. Ca�y wizjer obramowany by� zielonym aksamitem i Trevize wiedzia�, �e jego w�asny wygl�da tak samo.

Przeci�gn�� palcem po wizjerze Pelorata. Troch� mchu odpad�o, zostawiaj�c na szkle zielone plamy. Kiedy patrzy� na b�yszcz�cy w s�o�cu mech, wyda�o mu si�, �e sztywnieje i schnie. Przeci�gn�� jeszcze raz po nim palcem i tym razem mech pokruszy� si� i odpad�. Zmienia� kolor na br�zowy. Tr�c mocno szk�o, usun�� mech z kraw�dzi wizjera Pelorata.

��Teraz zr�b to samo z moim � powiedzia�. Potem spyta�:

��Jest ju� czysty? W porz�dku, tw�j te�� Chod�my. My�l�, �e nie mamy tu ju� nic do roboty.

W opuszczonym mie�cie pra�y�o niemi�osiernie s�o�ce. Kamienne budowle l�ni�y o�lepiaj�co w jego blasku. Trevize mru�y� oczy, patrz�c na nie i stara� si� i�� ocienion� stron� ulic. Zatrzyma� si� przed budynkiem, w kt�rego �cianie widnia�o p�kni�cie na tyle szerokie, �e m�g� w nie w�o�y� ma�y palec. Pogrzeba� w szczelinie palcem, wyj�� go, obejrza�, mrukn�� �mech�, podszed� do miejsca, gdzie ko�czy� si� cie� i wystawi� na chwil� palec na s�o�ce.

��Kluczem do ca�ej sprawy jest dwutlenek w�gla � powiedzia�. � Mech ro�nie wsz�dzie, gdzie mo�e znale�� dwutlenek w�gla � w rozpadaj�cych si� ska�ach, wsz�dzie. Widzisz, jeste�my dobrym �r�d�em dwutlenku, prawdopodobnie bogatszym od wszystkich innych �r�de� znajduj�cych si� na tej prawie martwej planecie. Przypuszczam, �e niewielkie ilo�ci tego gazu przedostaj� si� przez miejsca spojenia naszych wizjer�w.

��I dlatego wyrasta tam mech.

��Tak.

Powrotna droga do statku wydawa�a si� d�u�sza ni� do miasta i by�o im oczywi�cie bardziej gor�co ni� o �wicie. Kiedy wreszcie dotarli do statku, okaza�o si�, �e stoi on nadal w cieniu. To przynajmniej Trevize obliczy� prawid�owo.

��Sp�jrz! � powiedzia� Pelorat.

Trevize widzia� i bez tego. Luk wej�ciowy by� obramowany zielonym mchem.

��Przeciek gazu? � spyta� Pelorat.

��Oczywi�cie. Jestem pewien, �e przedostaj� si� minimalne ilo�ci, ale ten mech jest najlepszym wska�nikiem �ladowych ilo�ci dwutlenku w�gla, z jakim si� kiedykolwiek spotka�em. Jego zarodki musz� si� znajdowa� wsz�dzie na tej planecie i je�li natrafi� gdzie� na cho�by kilka cz�steczek dwutlenku w�gla, zaraz rozwijaj� si�. � Nastawi� radio na d�ugo�� fal radiostacji statku i powiedzia�: � Bliss, s�yszysz mnie?

G�os Bliss zabrzmia� w uszach i Trevizego, i Pelorata:

��Tak. Jeste�cie gotowi do wej�cia? Poszcz�ci�o si� wam?

��Jeste�my ju� przy statku � odpar� Trevize ale nie otwieraj luku. Otworzymy go z zewn�trz. Powtarzam � nie otwieraj luku.

��Dlaczego?

��Bliss, zr�b, o co prosz�, dobrze? Porozmawiamy potem.

Wyj�� miotacz i uwa�nie nastawi� jego p�omie� na minimum. Potem popatrzy� na niego niepewnie. Nigdy nie u�ywa� go na minimalnej mocy. Rozejrza� si� wok�. Nigdzie nie by�o nic wystarczaj�co kruchego, aby m�g� go wypr�bowa�.

Zdesperowany, skierowa� jego wylot na skaliste zbocze, w kt�rego cieniu spoczywa�a �Odleg�a Gwiazda�. Ska�a nie roz�arzy�a si�. Automatycznie dotkn�� palcem miejsca, w kt�re wypali�. Czy jest ciep�e? Trudno by�o wyczu� przez izolowan� r�kawic�. Znowu si� zawaha�, a potem pomy�la�, �e kad�ub statku na pewno b�dzie, przynajmniej w pewnym przedziale wielko�ci, r�wnie odporny jak ska�a. Skierowa� miotacz na skraj luku i wstrzymuj�c oddech, nacisn�� na moment spust.

W tej samej chwili zbr�zowia� pasek mchu d�ugo�ci kilku centymetr�w. Machn�� d�oni� i nawet wzbudzony w ten spos�b ruch rzadkiego powietrza wystarczy�, aby szcz�tki mchu rozsypa�y si� w proch i spad�y.

��Dzia�a? � spyta� z niepokojem Pelorat.

��Dzia�a � odpar� Trevize. � Nastawi�em miotacz na ma�y p�omie�.

Przeci�gn�� miotaczem wzd�u� ca�ej kraw�dzi luku i ziele� momentalnie znikn�a. Uderzy� w jego pokryw�, aby spowodowa� drgania, pod wp�ywem kt�rych odpad�y pozosta�e tam jeszcze szcz�tki i na ziemi� posypa� si� br�zowy proch. Sk�ada� si� z tak drobnych py�k�w, �e nawet w tym rzadkim powietrzu nie opad� od razu, lecz osiada� powoli, podtrzymywany wyciekaj�cymi przez spoiny luku w�t�ymi stru�kami gazu.

��My�l�, �e teraz mo�emy otworzy� � powiedzia� Trevize i wciskaj�c odpowiednie guziki r�cznego urz�dzenia steruj�cego, wybra� kombinacj� fal radiowych, kt�ra uruchamia�a od wewn�trz mechanizm otwieraj�cy. Luk otworzy� si� tylko do po�owy i Trevize rzek�: � Nie guzdraj si�, Janov, wskakuj do �rodka� Nie czekaj na schody. W�a�!

Trevize wsun�� si� za nim i omi�t� miotaczem framug� luku. Omi�t� te� schody, kiedy si� wysun�y. Potem da� sygna� do zamkni�cia luku i wodzi� miotaczem po ca�ym otworze, dop�ki pokrywa ca�kowicie si� nie zamkn�a.

��Jeste�my ju� w luku, Bliss � powiedzia� Trevize do mikrofonu. Zostaniemy tu jeszcze par� minut. W dalszym ci�gu nic nie r�b.

��Co si� sta�o? � odezwa� si� g�os Bliss. � Powiedz cho� jednym s�owem. Wszystko w porz�dku? Jak si� czuje Pel?

��Jestem tu, Bliss � powiedzia� Pelorat � i czuj� si� �wietnie. Nie ma si� czym martwi�.

��Skoro tak m�wisz, Pel, ale b�dziecie musieli to p�niej wyja�ni�. My�l�, �e wiecie o tym.

��Obiecuj�, �e wyja�nimy � rzek� Trevize i w��czy� �wiat�o. Spojrzeli z Peloratem na siebie.

��Wypompowujemy ca�e powietrze, kt�re dosta�o si� tu z zewn�trz � powiedzia� Trevize � wi�c poczekamy, a� tu si� oczy�ci.

��A co z powietrzem, kt�re jest na statku? Wpu�cimy je tu?

��Jeszcze nie teraz. Tak samo jak ty chcia�bym ju� si� pozby� skafandra, ale chc� mie� pewno��, �e pozbyli�my si� wszystkich zarodk�w, kt�re si� tu z nami dosta�y.

Przy niezbyt jasnym o�wietleniu panuj�cym w luku Trevize skierowa� miotacz na wewn�trzn� kraw�d� pokrywy w�azu i metodycznie wodzi� nim wzd�u� pod�ogi, sufitu oraz �cian.

��Teraz ty, Janov.

Pelorat poruszy� si� niespokojnie, wi�c Trevize powiedzia�:

��Najwy�ej poczujesz ciep�o. Nie powinno si� sta� nic gorszego. Je�li zacznie ci by� nieprzyjemnie, to powiedz.

Skierowa� niewidzialny strumie� energii na wizjer. Szczeg�ln� uwag� po�wi�ci� jego oprawie i miejscom, gdzie ��czy�a si� ona z he�mem, a potem zaj�� si� reszt� skafandra.

��Podnie� r�ce, Janov � mrukn��. Potem: Po�� mi r�k� na ramieniu i podnie� stop� musz� oczy�ci� podeszwy� a teraz drug�� Nie jest ci za ciep�o?

��Nie powiem, �ebym czu� mi�y ch�odek.

��No, dobrze, teraz ty daj mi posmakowa� tego lekarstwa. Przejed� tym po mnie.

��Nigdy nie mia�em w r�ku miotacza.

��Musisz to zrobi�. Chwy� go tak, o, a kciukiem naci�nij ten ma�y guziczek i trzymaj mocno kolb�. Dobrze� Teraz przejed� wylotem po moim wizjerze. Prowad� go sta�ym ruchem, nie trzymaj�c za d�ugo w jednym miejscu. Teraz reszta he�mu, a potem policzki i szyja.

Kierowa� ruchami Pelorata, a kiedy zosta� ju� przypalony ze wszystkich stron, w rezultacie czego niemi�osiernie si� spoci�, wzi�� z powrotem miotacz i spojrza� na wska�nik poziomu energii.

��Zu�yli�my wi�cej ni� po�ow� � powiedzia� i na nowo zacz�� metodycznie omiata� ca�y luk, dop�ki nie zu�y� ca�ego �adunku. Podczas tej operacji rozgrza� si� sam miotacz. Trevize wsun�� go do kabury i dopiero wtedy da� sygna� otwarcia drzwi do wn�trza statku. Z ulg� powita� syk powietrza ws�czaj�cego si� do luku. W ch�odnym powietrzu nadmiar ciep�a szybko wypromieniuje za skafandra. By� mo�e by�a to tylko wyobra�nia, ale od razu poczu� mi�y ch��d. Wyobra�nia czy nie, ale to te� powita� z ulg�.

���ci�gnij skafander, Janov, i zostaw go tutaj, w luku � powiedzia�.

��Je�li nie masz nic przeciw temu � rzek� Pelorat � to przede wszystkim chcia�bym wzi�� prysznic.

��Nie przede wszystkim. Podejrzewam, �e przede wszystkim, zanim zd��ysz nawet opr�ni� p�cherz, b�dziesz musia� porozmawia� z Bliss.

Bliss oczywi�cie czeka�a na nich z wyrazem niepokoju na twarzy. Zza niej, trzymaj�c j� mocno za lew� r�k�, wygl�da�a Fahom.

��Co si� sta�o? � spyta�a surowo Bliss. � Co si� tu dzieje?

��Bronimy si� przed infekcj� � powiedzia� szorstko Trevize � wi�c zaraz w��cz� promieniowanie ultrafioletowe. Wyci�gnij ciemne okulary. Tylko, prosz�, nie zwlekaj.

W ultrafioletowym �wietle, zmieszanym z normalnym, s�cz�cym si� ze �cian, Trevize zacz�� �ci�ga� z siebie mokre od potu ubranie, starannie wywracaj�c je na drug� stron� i z powrotem.

��To tylko �rodek ostro�no�ci � powiedzia�. Zr�b to samo, Janov� Aha, Bliss, musz� si� rozebra� do naga. Je�li ci� to kr�puje, to przejd� do drugiej kabiny.

��Wcale mnie to nie kr�puje � powiedzia�a Bliss. � Dobrze wiem, jak wygl�da m�czyzna i na pewno nie zobacz� tu nic nowego� Przed jak� infekcj�?

��Przed takim ma�ym czym� � rzek� Trevize celowo oboj�tnym tonem � co, pozostawione samo sobie, mog�oby bardzo zaszkodzi� ca�ej ludzko�ci.

Mieli ju� to wszystko poza sob�. �wiat�o ultrafioletowe zrobi�o swoje. Oficjalnie, zgodnie z d�ugimi i skomplikowanymi filmami zawieraj�cymi instrukcje i informacje, kt�re znajdowa�y si� na �Odleg�ej Gwie�dzie�, kiedy Trevize wsiad� na Terminusie na jej pok�ad, by�o ono przeznaczone specjalnie do dezynfekcji. Trevize podejrzewa� jednak, �e zawsze istnia�a pokusa � czasami jej ulega� � aby wykorzysta� je dla nabrania opalenizny na �wiatach, gdzie opalenizna by�a modna. Tak czy inaczej �wiat�o mia�o dzia�anie dezynfekuj�ce bez wzgl�du na to, w jakim celu si� z niego korzysta�o.

Statek wzni�s� si�. Trevize skierowa� go tak blisko s�o�ca Melpomenii, jak tylko m�g� nie nara�aj�c ich na upieczenie si�, po czym okr�ci� go kilkakrotnie wzd�u� osi pionowej i wykona� kilka zwrot�w, aby zyska� pewno��, �e ca�y jego kad�ub zosta� dok�adnie oczyszczony promieniami ultrafioletowymi.

Na koniec przynie�li skafandry, kt�re zostawili w luku, i badali je dop�ty, dop�ki Trevize nie stwierdzi�, �e s� w porz�dku.

��I to wszystko z powodu mchu � powiedzia�a Bliss. � Tak przynajmniej to nazwa�e�, Trevize. Mech, prawda?

��Nazywam to tak � odpar� Trevize � bo to mi przypomina mech. Ale nie jestem botanikiem. Mog� powiedzie� tylko tyle, �e jest intensywnie zielony i prawdopodobnie potrzeba mu do �ycia bardzo niewiele energii �wietlnej.

��Dlaczego bardzo niewiele?

��Jest bardzo wra�liwy na promienie ultrafioletowe i nie mo�e si� rozwija�, a nawet przetrwa�, w pe�nym �wietle. Jego zarodki znajduj� si� wsz�dzie. Ro�nie w jakich� zakamarkach, w szczelinach pos�g�w, w k�tach pomieszcze�, czerpi�c energi� z rozproszonych foton�w �wiat�a wsz�dzie tam, gdzie znajduje si� jakie� �r�d�o dwutlenku w�gla.

��Uwa�asz, jak rozumiem, �e jest gro�ny � powiedzia�a Bliss.

��Mo�e si� takim sta�. Gdyby jakie� zarodki przyczepi�y si� do nas, kiedy tu wchodzili�my albo wlecia�y z nami, to znalaz�yby tu znakomite o�wietlenie bez szkodliwego dla nich ultrafioletu. Mia�yby dosy� wody i niewyczerpane �r�d�o dwutlenku w�gla.

��Tylko trzy setne procenta naszej atmosfery rzek�a Bliss.

��Dla nich to bardzo du�o� a poza tym cztery procenty wydychanego przez nas powietrza. A je�liby zacz�y si� rozwija� w naszych nozdrzach i na sk�rze? Albo roz�o�y�y i zepsu�y nasz� �ywno��? Albo wytworzy�y jakie� toksyny, kt�re by nas zabi�y? Nawet gdyby�my je prawie wszystkie zniszczyli, to wystarczy�oby, �eby�my zawlekli kilka na jaki� �wiat, by si� tam rozmno�y�y, a stamt�d zosta�y przeniesione na inne �wiaty.

Bliss potrz�sn�a g�ow�.

��Inne organizmy niekoniecznie s� gro�ne tylko dlatego, �e s� inne. Zbyt �atwo zabijasz.

��To m�wi Gaja � rzek� Trevize.

��Oczywi�cie, ale mam nadziej�, �e mimo to ma to sens. Ten mech przystosowa� si� do warunk�w panuj�cych na tym �wiecie. Tak jak korzysta z ma�ych ilo�ci �wiat�a, ale du�e go zabijaj�, tak te� dwutlenek w�gla w du�ych ilo�ciach m�g�by si� okaza� dla niego zab�jczy, cho� w ma�ych jest niezb�dny. Mo�e nie m�g�by przetrwa� na innym �wiecie ni� Melpomenia.

��Chcia�aby�, �ebym zaryzykowa� i sprawdzi� to? � spyta� Trevize z irytacj�.

Bliss wzruszy�a ramionami.

��No dobrze. Nie irytuj si�. Rozumien tw�j punkt widzenia. Jako izol, nie mia�e� prawdopodobnie innego wyboru.

Trevize mia� ju� co� odpowiedzie�, ale wtr�ci�a si� Fallom, m�wi�c co� w swoim j�zyku.

��Co ona m�wi? � spyta� Trevize Pelorata.

��Ona m�wi, �e� � zacz�� Pelorat, ale przerwa�a mu sama Fallom, jak gdyby przypomnia�a sobie, �e nie rozumiej� jej j�zyka: � Czy tam, gdzie byli�cie, by� Jemby?

Wym�wi�a to wszystko bardzo starannie. Bliss promienia�a.

��Czy nie m�wi dobrze po og�lnogalaktycznemu? � powiedzia�a. � I nauczy�a si� tego w tak kr�tkim czasie.

��Namieszam jej w g�owie, je�li spr�buj� to wyja�ni� � rzek� cicho Trevize. � Spr�buj sama, Bliss. Powiedz, �e nie znale�li�my �adnych robot�w na tej planecie.

��Ja to jej wyja�ni� � odezwa� si� Pelorat. Chod�, Fallom. � Obj�� j� ramieniem. � Chod�my do naszego pokoju. Dam ci co� do czytania.

��Ksi��k�? O Jembym?

��Niezupe�nie� � Znikn�li za drzwiami.

��Wiesz � powiedzia� Trevize, patrz�c z rozdra�nieniem za nimi � tracimy czas, zabawiaj�c si� w nia�ki.

��Tracimy czas? Czy to w jaki� spos�b utrudnia ci poszukiwanie Ziemi? W �aden. Natomiast bawi�c si� w nia�ki nawi�zujemy kontakt, u�mierzamy l�k, dajemy mi�o��. Czy to wszystko nie znaczy dla ciebie nic?

��To znowu m�wi Gaja.

��Tak � odpar�a Bliss. � Wobec tego porozmawiajmy o konkretach. Byli�my na trzech �wiatach Przestrze�c�w i nic nie uzyskali�my.

Trevize skin�� g�ow�.

��Szczera prawda.

��A w�a�ciwie okaza�o si�, �e ka�dy z nich jest w jakim� sensie gro�ny, prawda? Na Aurorze spotkali�my zdzicza�e psy, na Solarii dziwnych i niebezpiecznych ludzi, na Melpomenii niebezpieczny mech. Jak z tego wida�, kiedy jaki� �wiat jest pozostawiony samemu sobie, to � bez wzgl�du na to, czy �yj� na nim ludzie czy nie � staje si� niebezpieczny dla mi�dzygwiezdnej spo�eczno�ci.

��Nie mo�esz tego traktowa� jako og�ln� zasad�.

��Trzy przypadki na trzy � to robi wra�enie.

��No a jakie wra�enie robi to na tobie, Bliss?

��Powiem ci. Tylko, prosz�, pos�uchaj mnie bez uprzedze�. Je�li w Galaktyce znajduj� si� miliony pozostaj�cych ze sob� we wzajemnych stosunkach �wiat�w, jak faktycznie jest, i je�li ka�dy z nich sk�ada si� wy��cznie z izoli, co faktycznie ma miejsce, to na ka�dym z tych �wiat�w dominuj�c� si�� s� ludzie. Mog� oni poddawa� swojej woli inne formy �ycia, materi� nieo�ywion�, a nawet siebie nawzajem. A zatem Galaktyka jest bardzo prymitywn� i �le funkcjonuj�c� form� Galaxii. Pocz�tkiem prawdziwej unii. Rozumiesz mnie?

��Rozumiem, co pr�bujesz powiedzie� ale to nie znaczy, �e mam zamiar przyzna� ci racj�, kiedy ju� sko�czysz t� przemow�.

��Tylko mnie wys�uchaj. Przyznasz mi racj� czy nie � to twoja sprawa, ale pos�uchaj. Jedynym sposobem na to, �eby Galaktyka funkcjonowa�a, jest Protogalaxia, a im mniej proto-, a bardziej galaxia, tym lepiej. Pr�b� stworzenia Protogalaxii by�o Imperium Galaktyczne, ale kiedy upad�o, wszystko zacz�o szybko zmienia� si� na gorsze. Wtedy pojawi�a si�, wci�� przybieraj�ca na sile, tendencja, aby zrealizowa� pomys� Protogalaxii. Pr�b� w tym kierunku jest Federacja Fundacyjna. Imperium Mu�a by�o inn� tak� pr�b�. Tak� te� pr�b� jest imperium, kt�re planuje ustanowi� Druga Fundacja. Ale nawet gdyby nigdy nie by�o takich imperi�w czy konfederacji, nawet gdyby ca�a Galaktyka by�a pogr��ona w zam�cie, to i tak ka�dy �wiat oddzia�ywa�by, cho�by nawet wrogo, na ka�dy inny. By�by to pewien rodzaj zwi�zku, i to jeszcze nie najgorszy. � A jaki wobec tego by�by najgorszy?

��Znasz na to odpowied�. Widzia�e�. Je�li zamieszkany przez ludzi �wiat zrywa wszystkie zwi�zki z innymi, je�li staje si� izolem w prawdziwym sensie tego s�owa, to zaczyna go toczy� choroba.

��Rak?

��Tak. Czy Solaria nie jest takim przypadkiem? Jest wrogo nastawiona do wszystkich innych �wiat�w. Sam widzia�e�. A je�li ludzie zupe�nie znikaj�, to upada wszelki porz�dek. Zaczyna si� walka ka�dego z ka�dym, co mog�e� stwierdzi� na przyk�adzie tych ps�w, albo wszystko redukuje si� do jakiej� �ywio�owej si�y, tak jak z tym mchem. Przypuszczam, �e rozumiesz, i� im bli�ej Galaxii, tym lepsze spo�ecze�stwo. Dlaczego zatem poprzestawa� na jakim� szczeblu po�rednim?

Przez chwil� Trevize przygl�da� si� Bliss w milczeniu. Potem powiedzia�:

��My�l� o tym. Ale sk�d to za�o�enie, �e dawkowanie to proces jednokierunkowy, �e je�li dobre jest troch�, to wi�cej jest lepsze, a najlepsze wszystko? Czy nie zwr�ci�a� mi sama uwagi na to, �e jest zupe�nie mo�liwe, i� ten mech przystosowa� si� do niewielkich ilo�ci dwutlenku w�gla i du�a jego dawka mog�aby by� dla niego zab�jcza? Lepiej jest mie� dwa metry wzrostu ni� metr, ale lepiej dwa ni� trzy. Mysz, kt�ra zosta�aby powi�kszona do rozmiar�w s�onia, wcale nie mia�aby lepiej. Nie wy�y�aby. Tak samo jak s�o� zredukowany do rozmiar�w myszy. Ka�da rzecz, tak samo gwiazda, jak i atom, ma swoj� naturaln�, optymaln� wielko�� i odnosi si� to te� do organizm�w i spo�ecze�stw. Nie twierdz�, �e stare Imperium Galaktyczne by�o idealne i dostrzegam wady Konfederacji Fundacyjnej, ale nie mam te� zamiaru twierdzi�, �e skoro zupe�na izolacja jest z�a, to zupe�ne zespolenie jest dobre. Obie skrajno�ci mog� by� jednakowo straszne, a staromodne Imperium Galaktyczne, cho� niedoskona�e, jest by� mo�e najlepszym rozwi�zaniem, na jakie nas sta�. Bliss potrz�sn�a g�ow�.

��Ciekawa jestem, czy sam wierzysz w to, co m�wisz. Masz zamiar dowodzi�, �e wirus i istota nadludzka s� jednakowo z�e i �e najlepsze jest co� po�redniego, takiego jak ple��?

��Nie. Ale m�g�bym dowodzi�, �e wirus i istota nadludzka s� jednakowo z�e i �e najlepsze jest co� po�redniego, takiego jak normalny cz�owiek. Nie ma si� jednak o co spiera�. Znajd� rozwi�zanie, kiedy znajd� Ziemi�. Na Melpomenii znale�li�my wsp�rz�dne pozosta�ych czterdziestu siedmiu �wiat�w Przestrze�c�w.

��I chcesz wszystkie oblecie�?

��Wszystkie, je�li b�d� musia�.

��Nara�aj�c si� na ka�dym na jakie� niebezpiecze�stwo.

��Tak, je�li to mnie doprowadzi do Ziemi.

Z kabiny, w kt�rej znikn�� z Fallom, wy�oni� si� Pelorat. Wygl�da�, jakby chcia� co� powiedzie�, ale zaskoczy�a go gwa�towna wymiana zda� mi�dzy Bliss i Trevizem. S�ucha� ich, przenosz�c wzrok z jednego na drugie.

��Ile czasu by to zabra�o? � spyta�a Bliss.

��Tyle, ile zabierze � odpar� Trevize � a to, c7vgo nam potrzeba, mo�emy znale�� ju� na nast�pnym.

��Albo na �adnym.

��Tego nie b�dziemy wiedzieli, dop�ki nie sprawdzimy.

W ko�cu uda�o si� Peloratowi wtr�ci� s�owo:

��Ale po co mamy szuka�, Golan? Mamy ju� odpowied�.

Trevize machn�� w jego stron� ze zniecierpliwieniem, ale zatrzyma� r�k� w p� ruchu, odwr�ci� g�ow� i rzek� t�po:

��Co?

��Powiedzia�em, �e mamy ju� odpowied�. Przynajmniej z pi�� razy pr�bowa�em ci to powiedzie� na Melpomenii, ale by�e� tak poch�oni�ty tym, co robisz�

��Jak� odpowied�? O czym ty m�wisz?

��O Ziemi. My�l�, �e wiem, gdzie le�y Ziemia.

Trevize patrzy� przez chwil� na Pelorata z wyra�n� irytacj�. Potem spyta�:

��Czy widzia�e� co�, czego ja nie widzia�em i o czym mi nie powiedzia�e�?

��Nie � odpar� �agodnie Pelorat. � Widzia�e� to i, jak ju� m�wi�em, pr�bowa�em ci o tym powiedzie�, ale nie chcia�e� mnie s�ucha�.

��No to spr�buj jeszcze raz.

��Nie zn�caj si� nad nim, Trevize � powiedzia�a Bliss.

��Nie zn�cam si�. Pytam o informacj�. A ty go nie rozpieszczaj.

��Prosz�, pos�uchajcie mnie, zamiast s�ucha� jedno drugiego � powiedzia� Pelorat. � Pami�tasz, Golan, jak rozmawiali�my o dawnych pr�bach odkrycia miejsca, z kt�rego pochodzi gatunek ludzki? O projekcie Yariffa? No wiesz, o tych pr�bach ustalenia czasu kolonizacji r�nych planet, opartych na za�o�eniach, �e wszystkie planety zosta�y skolonizowane przez ekspedycje wyruszaj�ce z kolebki ludzko�ci r�wnomiernie we wszystkich kierunkach. Post�puj�c odwrotnie, od p�niej do wcze�niej za�o�onych �wiat�w, mieliby�my w ko�cu doj�� do punktu wyj�cia, gdzie przecina�yby si� linie prowadz�ce ze wszystkich stron.

Trevize kiwn�� niecierpliwie g�ow�.

��Pami�tam tyle, �e nic z tego nie wysz�o, gdy� daty za�o�enia poszczeg�lnych �wiat�w by�y nieprawdziwe.

��Zgadza si�, stary. Ale �wiaty, kt�rymi zajmowa� si� Yariff, zosta�y za�o�one przez drug� fal� kolonizator�w. W tym czasie podr�e nadprzestrzenne by�y ju� do�� popularne i kolonizacja musia�a odbywa� si� nieregularnie. Przeskakiwanie du�ych odleg�o�ci by�o bardzo proste i kolonizacja niekoniecznie musia�a post�powa� symetrycznie we wszystkich kierunkach. To zsumowa�o si� z problemem niewiarygodnych dat.

Ale pomy�l, Golan o �wiatach Przestrze�c�w. One zosta�y za�o�one przez pierwsz� fal� osadnik�w. Metoda podr�y przez nadprzestrze� nie by�a wtedy jeszcze doskona�a i na pewno by�o mniej skakania, a mo�e wcale. Kiedy podczas drugiej fali ekspansji zosta�y za�o�one, by� mo�e bez�adnie, miliony �wiat�w, to podczas pierwszej skolonizowano, prawdopodobnie wed�ug pewnego porz�dku, tylko pi��dziesi�t. Podczas kiedy druga fala osadnik�w potrzebowa�a dwudziestu tysi�cy lat, aby za�o�y� te miliony �wiat�w, to pierwsza za�o�y�a swoje w ci�gu kilkuset lat, a wi�c � w por�wnaniu z drug� � prawie w jednej chwili. Tych pierwszych pi��dziesi�t �wiat�w powinno by� rozmieszczonych z grubsza symetrycznie wok� �wiata pierwotnego.

Mamy wsp�rz�dne tych �wiat�w. Sfotografowa�e� je, pami�tasz, siedz�c na tym pos�gu. To co� czy kto�, kto niszczy informacje dotycz�ce Ziemi, albo przeoczy�o te wsp�rz�dne, albo nie pomy�la�o, �e mog� nam one dostarczy� potrzebnych danych. Musisz tylko skorygowa� te wsp�rz�dne, bior�c pod uwag� ruchy gwiazd w ci�gu ostatnich dwudziestu tysi�cy lat, a potem znale�� centrum tej kuli. Wypadnie ono blisko s�o�ca Ziemi, a przynajmniej tego miejsca, w kt�rym znajdowa�o si� dwadzie�cia tysi�cy lat temu.

Trevize otworzy� z wra�enia usta, s�uchaj�c tej przemowy, i min�o dobrych kilka minut po jej zako�czeniu, zanim je zamkn��.

��Dlaczego ja nie pomy�la�em o tym? � powiedzia�.

��Pr�bowa�em ci to powiedzie� jeszcze na Melpomenii.

��Jestem pewien, �e pr�bowa�e�. Janov, przepraszam, �e ci� nie chcia�em s�ucha�. Faktem jest, �e nie przysz�o mi do g�owy, i�� � przerwa� z zak�opotan� min�.

Pelorat zachichota� cicho.

��I� mog� mie� co� wa�nego do powiedzenia. My�l�, �e normalnie jest tak faktycznie, ale tym razem, rozumiesz, by�o to co� z mojej dzia�ki. Jestem pewien, �e og�lnie bior�c, by�by� zupe�nie usprawiedliwiony nie chc�c mnie s�ucha�.

��Nic podobnego � rzek� Trevize. � Nie jest tak, Janov. Czuj� si� jak g�upiec i w pe�ni zas�uguj� na to, �eby si� tak czu�. Raz jeszcze przepraszam� a teraz musz� i�� do komputera.

Wszed� z Peloratem do sterowni. Pelorat, jak zwykle, patrzy� z mieszanin� podziwu i niedowierzania, jak Trevize k�adzie r�ce na pulpicie i stapia si� z komputerem niemal w jeden organizm.

��Musz� przyj�� par� za�o�e�, Janov � powiedzia� Trevize z nieobecnym wyrazem twarzy, kt�ry przyjmowa� zawsze podczas pracy z komputerem. � Musz� za�o�y�, �e pierwsza liczba wyra�a odleg�o�� w parsekach, a pozosta�e dwie k�ty w radianach, przy czym pierwsza z nich odnosi si�, �eby si� tak wyrazi�, do kierunku g�ra-d�, a druga prawo-lewo. Dalej musz� za�o�y�, �e plus i minus s� u�ywane w miarach tych k�t�w zgodnie z obowi�zuj�cymi nadal regu�ami i �e punkt zero � zero zero okre�la po�o�enie s�o�ca Melpomenii.

��To brzmi zupe�nie rozs�dnie � rzek� Pelorat. � Tak my�lisz? Jest sze�� mo�liwych sposob�w uporz�dkowania liczb, cztery mo�liwe sposoby uporz�dkowania znak�w, odleg�o�ci mog� by� podane w latach �wietlnych, a nie w parsekach, k�ty w stopniach, zamiast w radianach. To ju� daje dziewi��dziesi�t sze�� r�nych kombinacji. Do tego trzeba doda�, �e je�li odleg�o�ci podane s� w latach �wietlnych, to trzeba zna� d�ugo�� roku przyj�tego w tych obliczeniach. Dodaj do tego fakt, �e nie wiem, co przyj�to za podstaw� obliczenia k�t�w� przypuszczam, �e w jednym przypadku r�wnik Melpomenii, ale jaki by� ich po�udnik zerowy?

Pelorat zmarszczy� czo�o.

��Z tego, co m�wisz, wynika, �e to beznadziejna sprawa.

��Nie beznadziejna. W tym wykazie s� umieszczone Aurora i Solaria, a wiem, gdzie one si� znajduj�. Wezm� ich wsp�rz�dne i zobacz�, czy uda mi si� je prawid�owo zlokalizowa�. Je�li wypadn� w niew�a�ciwym miejscu, to b�d� korygowa� wsp�rz�dne, dop�ki nie uzyskam ich prawdziwego po�o�enia. Dzi�ki temu dowiem si�, kt�re z moich za�o�e� dotycz�cych kryteri�w ustalania tych wsp�rz�dnych by�y b��dne. A kiedy poprawi� za�o�enia, b�d� m�g� poszuka� �rodka tej sfery.

��Je�li jest tyle mo�liwo�ci zmian, to czy nie utrudni ci to decyzji, co najpierw robi�?

��Co? � rzek� Trevize, poch�oni�ty obliczeniami. Kiedy Pelorat powt�rzy� pytanie, odpar�: � No c�, jest szansa, �e te wsp�rz�dne zosta�y podane zgodnie z obowi�zuj�cymi w ca�ej Galaktyce kryteriami, a nastawienie na nieznany po�udnik zerowy nie jest trudnym zadaniem. Te systemy lokalizowania punkt�w w przestrzeni zosta�y wypracowane dawno temu i wi�kszo�� astronom�w uwa�a, �e pochodz� z czas�w jeszcze sprzed wprowadzenia podr�y mi�dzygwiezdnych. Ludzie s� w wielu sprawach bardzo konserwatywni i prawie nigdy nie zmieniaj� konwencji numerycznych, kiedy ju� do nich przywykli. My�l�, �e nawet zaczynaj� je b��dnie poczytywa� za prawa natury� Co zreszt� jest uzasadnione, bo gdyby ka�dy �wiat mia� swoje w�asne konwencje dotycz�ce miar, kt�re przy tym zmienia�yby si� co stulecie, to jestem �wi�cie przekonany, �e usta�by wszelki post�p naukowy. M�wi�c to, najwyra�niej poch�oni�ty by� sw� prac�, gdy� wolno i z przerwami cedzi� s�owa. W ko�cu mrukn��: � A teraz cicho.

Siedzia� przez kilka minut ze zmarszczonym czo�em i skupion� min�, a� wreszcie wyprostowa� si� w krze�le i g��boko zaczerpn�� powietrza. Powiedzia� cicho:

��Konwencje pasuj�. Zlokalizowa�em Auror�. Nie ma co do tego �adnych w�tpliwo�ci� Widzisz?

Pelorat popatrzy� na pole gwiezdne, z jedn� ja�niejsz� gwiazd� bli�ej �rodka ekranu i spyta�:

��Jeste� tego pewien?

��Moja opinia si� nie liczy � odpar� Trevize. To komputer jest pewien. W ko�cu byli�my na Aurorze. Mamy jej dane � �rednic�, mas�, jasno��, temperatur�, szczeg�y jej spektrum, nie m�wi�c ju� nic o uk�adzie s�siednich gwiazd. Komputer twierdzi, �e to jest Aurora.

��Wobec tego my�l�, �e musimy mu uwierzy� na s�owo.

��Musimy, wierz mi. Pozw�l teraz, �e przestawi� ekran, �eby komputer m�g� si� zabra� do roboty. Ma pi��dziesi�t zestaw�w danych i ka�dym b�dzie musia� zaj�� si� osobno.

M�wi�c to, Trevize manipulowa� ekranem. Normalnie komputer pracowa� w czterech wymiarach czasoprzestrzeni, ale ludzie, sprawdzaj�c to na ekranie, rzadko potrzebowali wi�cej ni� dwu wymiar�w. Teraz jednak ekran wydawa� si� tworzy� ciemn� przestrze� tak samo g��bok�, jak d�ug� i szerok�. Trevize wygasi� prawie zupe�nie �wiat�a w sterowni, aby lepiej widzie� blask gwiazd.

��Zaraz si� zacznie � szepn��.

Chwil� potem na ekranie pojawi�a si� gwiazda, potem inna, a potem jeszcze inna. Obraz przesuwa� si� nieco za ka�dym razem, tak aby na ekranie mog�y si� pomie�ci� wszystkie gwiazdy. Wygl�da�o to tak, jakby przestrze� cofa�a si�, daj�c coraz rozleglejsz� panoram�. Trzeba do tego doda� przesuni�cia obrazu to w g�r�, to w d�, w lewo lub prawo�

Ostatecznie na ekranie znalaz�o si� pi��dziesi�t gwiazd, zawieszonych w tr�jwymiarowej przestrzeni.

��Spodziewa�em si� pi�knego, kulistego uk�adu � powiedzia� Trevize � a tymczasem wygl�da to jak szkielet �nie�nej kuli, kt�r� zbyt po�piesznie ulepiono ze zbyt twardego i sypkiego �niegu.

��Czy to znaczy, �e wszystko na nic?

��Wprowadza to pewn� dodatkow� trudno��, ale my�l�, �e nic na to nie mo�na poradzi�. Ju� same gwiazdy nie s� w przestrzeni rozmieszczone r�wnomiernie, a tym bardziej planety nadaj�ce si� do zamieszkania, a zatem musz� by� pewne nier�wno�ci w uk�adzie nowo zasiedlanych planet. Komputer przesunie ka�dy z tych punkcik�w w miejsce, w kt�rym teraz znajduje si� odpowiadaj�cy mu �wiat, bior�c pod uwag� jego prawdopodobne ruchy w okresie ostatnich dwudziestu tysi�cy lat ale nie powinno to wymaga� zbyt wielkich poprawek � a potem dopasuje do nich �najlepszy kszta�t kulisty�. Innymi s�owy, znajdzie powierzchni� sferyczn�, od kt�rej poszczeg�lne punkty b�dzie dzieli�a najmniejsza odleg�o��. Potem znajdziemy �rodek tej kuli. Ziemia powinna le�e� do�� blisko �rodka. Tak� przynajmniej mo�emy mie� nadziej� Nie zajmie to du�o czasu.

I rzeczywi�cie nie zaj�o. Trevize, kt�ry przecie� przywyk� do tego, �e komputer dokonuje cud�w, nie posiada� si� ze zdziwienia, �e trwa�o to tak kr�tko.

Poleci� komputerowi, aby � kiedy ustali wsp�rz�dne �rodka �najlepszej kuli� � da� o tym zna� mi�kkim, wibruj�cym sygna�em d�wi�kowym. Nie by�o to w�a�ciwie niczym uzasadnione, ale mi�o by�oby us�ysze� ten w�a�nie d�wi�k i dowiedzie� si�, �e poszukiwania dobieg�y ko�ca.

Ju� po kilku minutach rozleg� si� d�wi�k przypominaj�cy g�os lekko uderzonego gongu. Narasta� coraz bardziej, a� prawie fizycznie zacz�li odczuwa� wibrowanie powietrza, a potem powoli zamar�.

Niemal natychmiast ukaza�a si� w drzwiach Bliss.

��Co to by�o? � spyta�a, spogl�daj�c na nich rozszerzonymi z emocji oczami. � Alarm?

��Nic podobnego � odpar� Trevize.

��By� mo�e uda�o si� nam ustali� po�o�enie Ziemi � pospieszy� z wyja�nieniami Pelorat. � Ten d�wi�k to by� sygna� komputera zawiadamiaj�cy nas o tym.

��Mogli�cie mnie ostrzec � powiedzia�a i wesz�a do sterowni.

��Przepraszam, Bliss � rzek� Trevize. � Nie przypuszcza�em, �e ten sygna� b�dzie a� tak g�o�ny.

Za Bliss do pokoju wsun�a si� Fallom.

��Co to by� za d�wi�k, Bliss? � spyta�a.

��Widz�, �e ona te� jest ciekawa � powiedzia� Trevize. Wyprostowa� si� w krze�le. Czu� si� wyczerpany. Teraz trzeba by�o skonfrontowa� ustalenia komputera z rzeczywisto�ci�, skoncentrowa� si� na wsp�rz�dnych wyznaczaj�cych �rodek przestrzeni, w kt�rej znajdowa�y si� �wiaty Przestrze�c�w i sprawdzi�, czy jest tam rzeczywi�cie jaka� gwiazda typu G. I tym razem zwleka� z podj�ciem oczywistych krok�w, nie czuj�c si� na si�ach podda� hipotetyczne rozwi�zanie rozstrzygaj�cej pr�bie.

��Owszem � odpar�a Bliss. � Co w tym dziwnego? Jest tak samo istot� ludzk�, jak my.

��Jej rodzic by�by odmiennego zdania � rzek� z roztargnieniem Trevize. � Martwi mnie to dziecko. To z�y omen.

��A na jakiej podstawie tak twierdzisz? � �achn�a si� Bliss. Trevize roz�o�y� r�ce.

��Czuj� to.

Bliss obrzuci�a go pogardliwym spojrzeniem i odwr�ci�a si� do Fallom.

��Pr�bujemy zlokalizowa� Ziemi�, Fallom powiedzia�a.

��A co to jest Ziemia?

���wiat, ale szczeg�lny. Pochodzili stamt�d nasi przodkowie. Wiesz, co znaczy s�owo �przodkowie�, Fallom?

��Czy to znaczy�? � Ostatnie s�owo nie by�o og�lnogalaktyczne.

��To staro�ytna nazwa przodk�w, Bliss � wyja�ni� Pelorat. � Bli�szy temu jest nasz termin �pradziadowie�.

��Znakomicie � powiedzia�a Bliss, u�miechaj�c si� promiennie. � Ziemia jest �wiatem, z kt�rego wywodzili si� nasi pradziadowie, Fallom. Twoi i moi, Pelorata i Trevizego.

��Twoi, Bliss� i moi. � Na twarzy Fallom wida� by�o wielkie zdziwienie. � Oboje?

��By�a tylko jedna grupa pradziad�w � powiedzia�a Bliss. � My wszyscy mieli�my tych samych pradziad�w.

��Wygl�da mi na to, �e to dziecko doskonale wie, �e jest odmienne od nas � odezwa� si� Trevize.

��Nie m�w tak � powiedzia�a do niego cicho Bliss. � Trzeba w niej wyrobi� przekonanie, �e nie jest odmienna. Przynajmniej zasadniczo.

��My�l�, �e hermafrodytyzm to rzecz raczej zasadnicza.

��M�wi� o m�zgu.

��Przetworniki to te� rzecz zasadnicza.

��Daj spok�j, nie szukaj dziury w ca�ym. Bez wzgl�du na szczeg�y, ona jest istot� inteligentn�, i to istot� ludzk�.

Obr�ci�a si� do Fallom, podnosz�c g�os do normalnego tonu:

��Pomy�l o tym spokojnie, Fallom, i zastan�w si�, co to dla ciebie znaczy. Mieli�my tych samych pradziad�w. Wszyscy ludzie na wszystkich � wielu, wielu � �wiatach mieli tych samych przodk�w, a ci przodkowie �yli pierwotnie na �wiecie zwanym Ziemi�. To znaczy, �e wszyscy jeste�my spokrewnieni, prawda?� A teraz wracaj do naszej kabiny i przemy�l to.

Obrzuciwszy zamy�lonym spojrzeniem Trevizego, Fallom odwr�ci�a si� i wybieg�a, pop�dzona czu�ym klapsem wymierzonym jej przez Bliss.

Bliss zwr�ci�a si� do Trevizego:

��Trevize, obiecaj mi, prosz�, �e powstrzymasz si� w jej obecno�ci od wyg�aszania komentarzy, kt�re mog�yby nasun�� jej podejrzenie, �e jest inna ni� my.

��Obiecuj� � odpar� Trevize. � Nie chc� utrudnia� ani odwraca� procesu jej edukacji, ale niestety � ona jest inna ni� my.

��Pod pewnymi wzgl�dami. Tak samo jak ja czy Pel jeste�my inni ni� ty.

��Nie b�d� naiwna, Bliss. W jej przypadku r�nice s� o wiele wi�ksze.

��Troch� wi�ksze. Bardziej wa�ne s� podobie�stwa. I ona, i jej ziomkowie stan� si� pewnego dnia cz�ciami Galaxii, i to bardzo po�ytecznymi cz�ciami. Jestem tego pewna.

��W porz�dku. Nie b�d� si� spiera�. � Z wyra�n� niech�ci� odwr�ci� si� do komputera. � A tymczasem obawiam si�, �e b�d� musia� sprawdzi� hipotetyczne po�o�enie Ziemi w rzeczywistej przestrzeni.

��Obawiasz si�?

��No a je�li � Trevize uni�s� ramiona w, jak mu si� wydawa�o, p�komicznym ruchu � oka�e si�, �e w tym miejscu nie ma �adnej odpowiedniej gwiazdy?

��No to nie ma i ju� � powiedzia�a Bliss.

��Zastanawiam si�, czy jest sens sprawdza� to w tej chwili. I tak jeszcze przez par� dni nie b�dziemy mogli wykona� skoku.

��A tymczasem ty b�dziesz cierpia� m�ki, analizuj�c r�ne mo�liwo�ci. Sprawd� to teraz. Czekanie niczego nie zmieni.

Trevize siedzia� przez chwil� z zaci�ni�tymi ustami, a potem powiedzia�:

��Masz racj�. A wi�c do dzie�a!

Po�o�y� d�onie na pulpicie i ekran pociemnia�.

��Wobec tego wychodz� � powiedzia�a Bliss. � B�dziesz si� denerwowa�, je�li tu zostan�. Wysz�a, machn�wszy na po�egnanie r�k�.

��Rzecz w tym � mrukn�� Trevize � �e musimy najpierw sprawdzi� map� Galaktyki, kt�ra jest w pami�ci komputera, i nawet je�li s�o�ce Ziemi znajduje si� w miejscu, kt�re obliczy� komputer, to nie powinno go by� na mapie. Ale wtedy�

Zamilk� ze zdumienia, kiedy na ekranie rozb�ys�y gwiazdy. By�o ich do�� du�o, ale �wiat�o mia�y przy�mione. Tylko tu i �wdzie wida� by�o jaki� ja�niej �wiec�cy punkt. Jednak zupe�nie blisko �rodka ekranu widnia�a gwiazda wyra�nie ja�niejsza od ca�ej reszty.

��Mamy j� � krzykn�� triumfalnie Pelorat. Stary, mamy j�. Zobacz, jaka jasna.

��Ka�da gwiazda, kt�ra znalaz�aby si� w punkcie przeci�cia wsp�rz�dnych, by�aby jasna � powiedzia� Trevize, wyra�nie staraj�c si� zapanowa� nad sob�, aby nie cieszy� si� przedwcze�nie. � W ko�cu znajduje si� tylko o parsek od punktu, w kt�rym zbiegaj� si� wsp�rz�dne. Niemniej nie jest to na pewno ani czerwony karze�, ani czerwony olbrzym, ani gor�ca niebiesko-bia�a. Poczekajmy na informacje, komputer sprawdza w banku danych.

Przez kilka sekund panowa�o milczenie. Potem Trevize powiedzia�:

��Klasa widmowa G-2: � Po kr�tkiej chwili doda�: � �rednica 1,4 miliona kilometr�w, masa 1,02 razy wi�ksza od masy s�o�ca Terminusa, temperatura powierzchni 6 000 w skali bezwzgl�dnej, obr�t wok� osi � powolny, poni�ej trzydziestu dni, brak niezwyk�ej aktywno�ci czy nieregularno�ci.

��Czy to nie s� typowe cechy gwiazd, w kt�rych systemach mo�na znale�� planety nadaj�ce si� do zamieszkania? � spyta� Pelorat.

��Owszem, typowe � skin�� g�ow� Trevize. A wi�c takie, jakie spodziewali�my si� znale�� u s�o�ca Ziemi. Je�li w�a�nie tam powsta�o �ycie, to s�o�ce Ziemi powinno by� modelowym przyk�adem takiej gwiazdy.

��A wi�c jest du�a szansa, �e wok� tej gwiazdy kr��y zamieszkana planeta.

��Nie musimy spekulowa� na ten temat � powiedzia� Trevize, kt�ry zdawa� si� by� ca�kowicie zaskoczony takim obrotem spraw.

��Na mapie Galaktyki jest ono oznaczone jako s�o�ce, w kt�rego uk�adzie znajduje si� planeta nadaj�ca si� do zamieszkania� ale ze znakiem zapytania.

Entuzjazm Pelorata wzr�s� jeszcze bardziej.

��Tego w�a�nie powinni�my si� spodziewa�, Golan. Jest tam planeta, na kt�rej istnieje �ycie, ale pr�by ukrycia tego faktu sprawi�y, �e dotycz�ce jej dane s� mgliste i tw�rcy tej mapy, z kt�rej korzysta komputer, nie byli pewni jak jest naprawd�.

��Nie � powiedzia� Trevize. � To nie jest to, czego powinni�my si� spodziewa�, i to mnie martwi. Powinni�my si� spodziewa� znacznie mniej. Bior�c pod uwag� skuteczno��, z jak� zosta�y wsz�dzie wymazane dane dotycz�ce Ziemi, nale�a�o oczekiwa�, �e tw�rcy tej mapy nie b�d� w og�le wiedzieli, �e w tym uk�adzie istnieje �ycie, nie m�wi�c ju� o ludziach. Nie powinni wiedzie� nawet tego, �e istnieje s�o�ce Ziemi. Na tej mapie nie ma �wiat�w Przestrze�c�w. Dlaczego wi�c mia�oby na niej by� s�o�ce Ziemi?

��No, ale tak czy inaczej jest na niej. Czy jest sens spiera� si� o to? Czy s� tam jeszcze jakie� inne informacje o tej gwie�dzie?

��Nazwa.

��Aha. Jaka? � Alfa.

Pelorat przez chwil� milcza�, a potem krzykn�� rado�nie:

��To jest to, stary! To ostateczny dow�d. Zauwa� tylko, co ona znaczy.

��To ona co� znaczy? � rzek� Trevize. � Dla mnie to tylko nazwa, i do tego dziwna. Nie brzmi po galaktycznemu.

��Bo to nie jest og�lnogalaktyczny. To jest jaki� prehistoryczny ziemia�ski j�zyk, ten sam, do kt�rego nale�y s�owo Gaja, nazwa planety, z kt�rej pochodzi Bliss.

��Co wobec tego znaczy �Alfa�?

��Alfa jest pierwsz� liter� alfabetu tego staro�ytnego j�zyka. To jedna z najlepiej po�wiadczonych informacji, jakie o nim mamy. W czasach staro�ytnych u�ywano czasami tej litery dla oznaczenia pierwszej rzeczy z jakiego� zbioru. Nazwa �Alfa� implikuje, �e jest to pierwsze s�o�ce. A czy pierwszym s�o�cem nie by�o to, wok� kt�rego obraca�a si� pierwsza planeta, na kt�rej �yli ludzie � Ziemia?

��Jeste� tego pewien?

��Absolutnie � rzek� Pelorat.

��Czy w starych legendach � jeste� w ko�cu mitologiem � s�o�ce Ziemi ma jakie� niezwyk�e cechy?

��Nie, sk�d? Na mocy definicji musi to by� typowe s�o�ce, a cechy, kt�re poda� nam komputer, s� te� � my�l� � typowe. Tak?

��Przypuszczam, �e s�o�ce Ziemi jest pojedyncz� gwiazd�?

��Ale� oczywi�cie! � powiedzia� Pelorat. � O ile wiem, wszystkie zamieszkane �wiaty znajduj� si� w uk�adach pojedynczych gwiazd.

��Tak te� sam bym my�la� � rzek� na to Trevize. � Problem w tym, �e gwiazda widoczna po�rodku ekranu jest podw�jna, nie pojedyncza. Ja�niejsza z tych dw�ch jest istotnie typowa. To ta, kt�rej dane poda� nam komputer. Jednak�e wok� tej gwiazdy kr��y inna gwiazda o okresie obrotu wynosz�cym z grubsza osiemdziesi�t lat i masie r�wnej czterem pi�tym masy tej ja�niejszej. Nieuzbrojonym okiem nie jeste�my w stanie stwierdzi�, �e s� tam dwie gwiazdy, ale gdybym powi�kszy� obraz, to na pewno by�my to zobaczyli.

��Jeste� tego pewien, Golan? � spyta� zupe�nie zaskoczony Pelorat.

��Tak podaje komputer. A je�li patrzymy na gwiazd� podw�jn�, to nie jest to s�o�ce Ziemi. Nie mo�e by� to s�o�ce Ziemi.

Trevize przerwa� kontakt z komputerem i zapali�y si� �wiat�a.

Bliss najwidoczniej wzi�a to za znak �wiadcz�cy, �e mo�e wr�ci�, wi�c wesz�a do sterowni, z Fallom depcz�c� jej po pi�tach.

��No i jakie rezultaty? � spyta�a.

��Niezbyt zach�caj�ce � rzek� bezbarwnym g�osem Trevize. � W miejscu, gdzie spodziewa�em si� znale�� s�o�ce Ziemi, jest gwiazda podw�jna. S�o�ce Ziemi jest gwiazd� pojedyncz�, a wi�c to nie jest ta gwiazda.

��I co teraz, Golan? � rzek� Pelorat.

Trevize wzruszy� ramionami.

��Tak naprawd� nie spodziewa�em si� znale�� Ziemi w �rodku tej kuli. Nawet Przestrze�cy nie mogli zak�ada� swoich �wiat�w w takim porz�dku, �e utworzy�yby one w przestrzeni dok�adnie kulist� form�. Aurora, najstarszy ze �wiat�w Przestrze�c�w, mog�a te� wys�a� swoich kolonist�w, a oni mogli zniekszta�ci� t� form�. Poza tym by� mo�e s�o�ce Ziemi nie porusza�o si� z pr�dko�ci� r�wn� przeci�tnej pr�dko�ci �wiat�w Przestrze�c�w.

��A zatem s�o�ce Ziemi mo�e si� znajdowa� wsz�dzie. To chcesz powiedzie�? � rzek� Pelorat.

��Nie. Wcale nie wsz�dzie. Te wszystkie mo�liwe b��dy nie mog� jednak prowadzi� nas na manowce. S�o�ce Ziemi musi le�e� gdzie� w pobli�u tych wsp�rz�dnych. Gwiazda, kt�r� odkryli�my prawie dok�adnie w miejscu przeci�cia si� tych wsp�rz�dnych, musi by� ��siadem s�o�ca Ziemi z wyj�tkiem tego, �e jest gwiazd� podw�jn� � ale tak widocznie jest w tym przypadku.

��Ale przecie� w takim razie znale�liby�my s�o�ce Ziemi na mapie, prawda? To znaczy, w pobli�u Alfy.

��Nie, bo jestem pewien, �e s�o�ca Ziemi nie ma na tej mapie. To w�a�nie wzbudzi�o moje podejrzenia, kiedy wykryli�my Alf�. Bez wzgl�du na to, jak bardzo przypomina s�o�ce Ziemi, sam fakt, �e jest uwzgl�dnione na mapie, nasun�� mi podejrzenie, �e to nie jest to, czego szukamy.

��No dobrze � powiedzia�a Bliss. � Dlaczego wobec tego nie skoncentrowa� si� na tych wsp�rz�dnych w prawdziwej przestrzeni, a nie w komputerowym modelu? Je�li oka�e si�, �e blisko �rodka jest jaka� jasna gwiazda, kt�rej nie ma na mapie znajduj�cej si� w pami�ci komputera, a kt�ra ma takie cechy jak Alfa, ale jest pojedyncza, to czy nie b�dzie to mog�o by� s�o�ce Ziemi?

Trevize westchn��.

��Gdyby si� okaza�o, �e tak jest, to got�w by�bym postawi� po�ow� mojego skromnego maj�tku na to, �e wok� tej gwiazdy kr��y planeta Ziemia� Ale boj� si� to sprawdzi�.

��Bo nie chcesz si� zawie��?

Trevize skin�� g�ow�.

��Ale dajcie mi chwil�, �ebym m�g� z�apa� oddech � powiedzia� � i zmusz� si� do tego.

Podczas gdy ca�a tr�jka spogl�da�a na siebie, do pulpitu komputera podesz�a Fallom i popatrzy�a z zaciekawieniem na widoczne na nim �lady d�oni. Wyci�gn�a r�k�, chc�c ich dotkn��, ale Trevize powstrzyma� j� gwa�townym ruchem i powiedzia� ostro:

��Nie wolno dotyka�, Fallom.

Fallom zrobi�a przestraszon� min� i uciek�a pod opiek� przyjaznego ramienia Bliss.

��Musimy si� z tym zmierzy�, Golan � powiedzia� Pelorat. � A co b�dzie, je�li nic nie znajdziesz w rzeczywistej przestrzeni?

��Wtedy b�d� musia� wr�ci� do pierwotnego planu i odwiedzi� po kolei czterdzie�ci siedem �wiat�w Przestrze�c�w.

��A je�li i to nic nie przyniesie?

Trevize z irytacj� potrz�sn�� g�ow�, jak gdyby chcia� odrzuci� tak� my�l. Patrz�c w d� na swoje kolana, powiedzia�:

��Wtedy b�d� musia� pomy�le� o czym� innym. � A je�li w og�le nie ma �adnego �wiata pradziad�w?

Na d�wi�k tego wysokiego g�osu Trevize gwa�townie podni�s� g�ow�.

��Kto to powiedzia�? � spyta�.

By�o to zbyteczne pytanie. Niedowierzanie szybko min�o. Wiedzia�, kto pyta�.

��Ja � rzek�a Fallom.

Trevize spojrza� na ni�, marszcz�c lekko brwi.

��Rozumiesz, o czym m�wili�my?

��Szukacie �wiata pradziad�w, ale jeszcze go nie znale�li�cie � odpowiedzia�a Fallom. � Mo�e nie ma takiego �wiata.

��Nie, Fallom � powiedzia� powa�nie Trevize. � Zadano sobie wiele trudu, aby ukry� jego istnienie. Je�li zadaje si� sobie tyle trudu, �eby co� ukry�, to znaczy, �e jest co� do ukrycia. Rozumiesz, co m�wi�?

��Tak � odpar�a Fallom. � Nie pozwalasz mi dotyka� tych r�k na stole. Skoro nie pozwalasz mi tego robi�, to znaczy, �e by�oby ciekawe dotkn�� ich.

��Ale nie dla ciebie, Fallom� Bliss, tworzysz potwora, kt�ry zniszczy nas wszystkich. Nie pozwalaj jej tu nigdy wchodzi�, je�li nie b�dzie mnie przy pulpicie. I nawet wtedy pomy�l dwa razy, zanim to zrobisz, dobrze?

Ten ma�y incydent sprawi� jednak, �e opu�ci�o go niezdecydowanie. Powiedzia�:

��Lepiej zabior� si� do pracy. Je�li b�d� tak tu siedzia�, zastanawiaj�c si�, co robi�, to to ma�e straszyd�o przejmie dow�dztwo statku.

�wiat�o przygas�o, a Bliss rzek�a szeptem:

��Obieca�e� mi, pami�taj. Nie nazywaj jej, kiedy s�ucha, potworem ani straszyd�em.

��No to miej j� na oku i naucz j� dobrego zachowania. Powiedz jej, �e dzieci nie powinno si� nigdy s�ysze� i rzadko ogl�da�.

Bliss zmarszczy�a czo�o.

��Tw�j stosunek do dzieci jest po prostu przera�aj�cy.

��By� mo�e, ale nie czas teraz o tym rozmawia�. Potem powiedzia� g�osem, w kt�rym mo�na by�o wyczu� zar�wno ulg�, jak i zadowolenie:

��Znowu mamy Alf�. Tym razem w rzeczywistej przestrzeni� A na lewo od niej, troch� do g�ry, jest inna, tak samo jasna gwiazda, kt�rej nie ma na mapie. To s�o�ce Ziemi. Za�o�� si� o ca�y sw�j maj�tek.

��I tak nie we�miemy ani cz�ci twojego maj�tku, je�eli przegrasz, wi�c dlaczego nie za�atwi� tej sprawy od razu? � powiedzia�a Bliss. � Le�my tam, jak tylko b�dziemy gotowi do skoku.

��O nie � potrz�sn�� g�ow� Trevize. � Tym razem nie powstrzymuje mnie ani niezdecydowanie, ani strach. Jestem tylko ostro�ny. Odwiedzili�my trzy nieznane �wiaty i trzy razy spotkali�my si� z jakim� niespodziewanym niebezpiecze�stwem. Co wi�cej, ka�dy z tych �wiat�w musieli�my opuszcza� w po�piechu. Tym razem sprawa ma dla nas znaczenie kluczowe i nie mam zamiaru gra� w ciemno, a w ka�dym razie zrobi�, co mog�, aby zajrze� w karty. Na razie znamy tylko niejasne opowie�ci o radioaktywno�ci na Ziemi, a to za ma�o. Ale na szcz�cie, czego nikt nie m�g� przewidzie�, o kilka parsek�w od Ziemi znajduje si� planeta, na kt�rej �yj� ludzie�

��Czy mo�emy powiedzie� na pewno, �e w uk�adzie Alfy znajduje si� planeta zamieszkana przez ludzi? � wpad� mu w s�owo Pelorat. � Powiedzia�e�, �e komputer postawi� przy niej znak zapytania.

��Tak czy inaczej � odpar� Trevize � warto spr�bowa�. Dlaczego nie mieliby�my przyjrze� si� jej? Je�li faktycznie �yj� tam ludzie, to przekonamy si�, czy wiedz� co� o Ziemi. W ko�cu dla nich Ziemia nie jest legendarn� planet�, lecz s�siednim �wiatem, dobrze widocznym na niebie.

��To niez�y pomys� � powiedzia�a Bliss. Przysz�o mi na my�l, �e je�li Alfa jest zamieszkana, a jej mieszka�cy nie s� typowymi izolami, to mog� by� przyja�nie nastawieni do innych i by� mo�e uda nam si� dosta� tam troch� przyzwoitego jedzenia.

��I spotka� mi�ych ludzi � rzek� Trevize. Nie zapominaj o tym. A co ty na to, Janov?

��Decyzja nale�y do ciebie, stary. Polec� tam, gdzie ty.

��Znajdziemy Jemby�ego? � spyta�a nagle Fallom.

��Poszukamy go, Fallom � rzek�a szybko Bliss, zanim Trevize zd��y� co� odpowiedzie�.

��A wi�c postanowione � zako�czy� Trevize. � Lecimy na Alf�.

��Dwie du�e gwiazdy � powiedzia�a Fallom, wskazuj�c na ekran.

��Zgadza si� � rzek� Trevize. � Dwie� Bliss, miej j� na oku. Nie chc�, �eby tu czego� dotyka�a.

��Fascynuj� j� maszyny � powiedzia�a Bliss.

��Tak, wiem o tym � odpar� Trevize � ale mnie nie fascynuje jej fascynacja� Chocia�, prawd� m�wi�c, widok dw�ch gwiazd ja�niej�cych na ekranie w tym samym czasie fascynuje mnie tak samo jak j�.

Obie gwiazdy by�y ju� na tyle jasne, �e nied�ugo powinny si� ukaza� ich tarcze. Ekran automatycznie przeszed� na g�stszy filtr, kt�ry zatrzymywa� promieniowanie ci�kie i zmniejsza� jasno�� �wiat�a, aby nie dosz�o do uszkodzenia siatk�wki u patrz�cych. W konsekwencji tego pojawi�o si� na ekranie kilka innych gwiazd, kt�rych �wiat�o by�o dot�d przy�mione blaskiem bij�cym od podw�jnej.

��Chodzi o to � doda� Trevize � �e nigdy jeszcze nie znalaz�em si� tak blisko podw�jnej gwiazdy.

��Nigdy? � spyta� Pelorat ze zdziwieniem w g�osie. � Jak to mo�liwe?

Trevize roze�mia� si�.

��By�em w wielu miejscach, Janov, ale nie jestem takim galaktycznym w��cz�g�, za jakiego mnie uwa�asz.

��Dop�ki ci� nie pozna�em, Golan � powiedzia� Pelorat � nigdy nie by�em w przestrzeni, ale zawsze my�la�em, �e je�li kto� ju� si� na to zdoby��

��To by� wsz�dzie � doko�czy� Trevize. Wiem. To zupe�nie naturalne. Ca�y k�opot z tymi, kt�rzy nie wychylili nigdy nosa poza sw� planet�, polega na tym, �e cho� niby wiedz�, jak jest w istocie, nie potrafi� sobie po prostu wyobrazi� ogromu Galaktyki. Mogliby�my podr�owa� przez ca�e �ycie, a i tak nie zdo�aliby�my zwiedzi� nawet jej po�owy. Poza tym nikt nigdy nie lata� do gwiazd podw�jnych.

��Dlaczego? � spyta�a Bliss, marszcz�c czo�o. � W por�wnaniu z wci�� podr�uj�cymi izolami, my, na Gai wiemy ma�o o astronomii, ale mam wra�enie, �e gwiazdy podw�jne nie s� takie rzadkie.

��Owszem, nie s� � odpar� Trevize. � Faktycznie jest ich wi�cej ni� gwiazd pojedynczych. Jednak tworzenie si� dwu gwiazd w �cis�ym wzajemnym zwi�zku zniekszta�ca normalny proces powstawania planet. Gwiazdy podw�jne maj� mniej materia�u planetarnego ni� pojedyncze. Planety, kt�re si� wok� nich formuj�, cz�sto maj� wzgl�dnie niesta�e orbity i bardzo rzadko zdarza si�, aby panowa�y na nich warunki umo�liwiaj�ce istnienie �ycia.

My�l�, �e dawni odkrywcy badali z bliska wiele gwiazd podw�jnych, ale z czasem, maj�c na uwadze potrzeby osadnictwa, skoncentrowali sw� uwag� na pojedynczych. No a kiedy ca�a Galaktyka zosta�a g�sto zaludniona, to oczywi�cie loty ograniczy�y si� praktycznie do handlu i komunikacji mi�dzy zamieszkanymi �wiatami kr���cymi wok� gwiazd pojedynczych. Przypuszczam, �e w okresach zbroje� czasami zak�adano bazy wojskowe na ma�ych, normalnie nie zamieszkanych �wiatach kr���cych wok� jednej z pary gwiazd, kt�ra akurat mia�a wa�ne strategiczne po�o�enie, ale kiedy udoskonalono metody lotu przez nadprzestrze�, bazy te sta�y si� niepotrzebne.

��To zadziwiaj�ce, o ilu rzeczach nic nie wiem � rzek� z zawstydzeniem Pelorat.

Trevize u�miechn�� si�.

��Nie bierz tego tak powa�nie, Janov. Kiedy by�em we flocie, musieli�my wys�uchiwa� w niesko�czono�� wyk�ad�w o przestarza�ych metodach taktyki wojennej, kt�rych nikt nigdy nie planowa� ani nie zamierza� stosowa�, a kt�re nam wciskano na zasadzie przyzwyczajenia. Teraz odklepa�em kawa�ek starej lekcji. Pomy�l lepiej o tym, jak du�o wiesz o mitologii, folklorze i staro�ytnych j�zykach, o tych wszystkich sprawach, o kt�rych ja nie mam poj�cia, a w kt�rych, opr�cz ciebie, orientuje si� zaledwie par� os�b.

��No ale te dwie gwiazdy tworz� gwiazd� podw�jn�, a mimo to wok� jednej z nich kr��y zamieszkana planeta � powiedzia�a Bliss.

��Mamy nadziej�, �e jest zamieszkana, Bliss poprawi� j� Trevize, a potem powiedzia�: � Zawsze zdarzaj� si� wyj�tki. W tym konkretnym przypadku jest to wyj�tek z oficjalnym znakiem zapytania, co czyni ca�� spraw� jeszcze bardziej zagadkow�� Nie, Fallom, te ga�ki nie s� do zabawy� S�uchaj, Bliss, albo za�� jej kajdanki, albo zabierz j� st�d.

��Niczego tu nie zepsuje � uj�a si� za ni� Bliss, ale przyci�gn�a ma�� do siebie. � Je�li tak ci� interesuje ta planeta, to dlaczego jeszcze tam nie jeste�my?

��Przede wszystkim � odpar� Trevize � jestem na tyle normalnym cz�owiekeim, �eby interesowa� si�, jak ta gwiazda wygl�da z bliska. Poza tym jestem na tyle normalny, �eby by� ostro�nym. Jak ju� wcze�niej m�wi�em, od czasu odlotu z Gai nie zdarzy�o si� nic takiego, co by nie upewni�o mnie, �e nale�y mie� si� na baczno�ci.

��Golan kt�ra z tych gwiazd to Alfa? � spyta� Pelorat.

��Nie martw si�, nie zab��dzimy, Janov. Komputer dok�adnie wie, kt�ra z nich jest Alf�, a zreszt� my te� wiemy. To ta. Jest bardziej gor�ca. Ma bardziej ��ty kolor, bo jest wi�ksza. Natomiast ta z prawej ma lekko pomara�czowy odcie�, podobnie jak s�o�ce Aurory, je�li pami�tasz. Widzisz?

��Tak, teraz, kiedy zwr�ci�e� mi na ni� uwag�. � Dobrze� Jaka jest druga litera alfabetu tego staro�ytnego j�zyka, o kt�rym m�wi�e�?

Pelorat my�la� przez chwil�, a potem powiedzia�:

��Beta.

��A wi�c nazwijmy t� pomara�czow� Beta, a t� bia�o��t� Alfa. Kierujemy si� w�a�nie ku Alfie.

Cztery planety � mrukn�� Trevize. � Wszystkie ma�e, jaki� ogon asteroid. �adnego olbrzyma gazowego.

��To niedobrze? � spyta� Pelorat.

��Niezupe�nie. Tego nale�a�o si� spodziewa�. Gwiazdy tworz�ce gwiazd� podw�jn�, kt�re kr��� wok� siebie w niewielkiej odleg�o�ci, mog� nie mie� �adnych planet. Planety mog� kr��y� wok� centrum grawitacji ich obu, ale jest bardzo ma�o prawdopodobne, �eby nadawa�y si� do zamieszkania. S� zbyt daleko.

Z drugiej strony, je�li gwiazdy s� od siebie dostatecznie oddalone, to zar�wno wok� jednej, jak i wok� drugiej mog� kr��y� planety i to, je�li znajduj� si� one do�� blisko kt�rej� z tych gwiazd, po sta�ych orbitach. �rednia odleg�o�� mi�dzy tymi gwiazdami wynosi, wed�ug banku danych komputera, trzy i p� miliarda kilometr�w i nawet w periastronie, kiedy najbardziej zbli�aj� si� do siebie, nie jest mniejsza ni� 1,7 miliarda kilometr�w. Planeta kr���ca wok� kt�rej� z tych gwiazd w odleg�o�ci mniejszej ni� dwie�cie milion�w kilometr�w mia�aby stabiln� orbit�, ale nie mo�e by� tam planety o wi�kszej orbicie. Znaczy to, �e nie ma tam �adnego olbrzyma gazowego, gdy� musia�by on by� znacznie bardziej oddalony od gwiazdy, ale co to za r�nica? Olbrzymy gazowe i tak nie maj� odpowiednich warunk�w, aby mog�o na nich istnie� �ycie.

��Ale mo�e istnie� na kt�rej� z tych czterech planet.

��Faktycznie �ycie mo�liwe jest tylko na drugiej z nich. Przede wszystkim tylko ona jest na tyle du�a, �e mo�e mie� atmosfer�.

Zbli�ali si� szybko do tej planety i przez dwa dni jej obraz na ekranie znacznie si� powi�kszy�. Na pocz�tku r�s� powoli i majestatycznie, a potem, kiedy nie pojawi� si� �aden statek, aby ich przechwyci�, w stale rosn�cym tempie.

�Odleg�a Gwiazda� porusza�a si� szybko po orbicie znajduj�cej si� tysi�c kilometr�w ponad pokryw� chmur, kiedy Trevize rzuci� ponuro:

��Teraz rozumiem, dlaczego w banku danych komputera po informacji, �e jest zamieszkana, stoi znak zapytania. Nie ma tu ani �ladu radiacji � ani �wiat�a po stronie pogr��onej w cieniu, ani fal radiowych po �adnej stronie.

��Warstwa chmur wydaje si� bardzo gruba rzek� Pelorat.

��To nie powinno mie� wp�ywu na fale radiowe. Spogl�dali na planet� wiruj�c� pod nimi, spowit� bia�ymi chmurami, poprzez przerwy, w kt�rych prze�witywa�a niebieskawo woda, wskazuj�c, �e jest tam ocean.

��Warstwa chmur jest za gruba, jak na zamieszkany �wiat � powiedzia� Trevize. � Pewnie jest on raczej pos�pny� Co mnie jednak najbardziej niepokoi � doda� po chwili � to fakt, �e nie powita�a nas �adna stacja orbitalna.

��Tak jak na Comporellonie? � spyta� Pelorat.

��Tak jak na ka�dym zamieszkanym �wiecie. Musieliby�my si� zatrzyma� dla sprawdzenia papier�w, �adunku, czasu postoju i tak dalej.

��Mo�e z jakiej� przyczyny przegapili�my takie wezwanie.

��Komputer odebra�by to na ka�dej fali, jakiej mogliby u�y�. A poza tym ca�y czas sami wysy�amy sygna�y, a mimo to nie ma �adnej odpowiedzi. Zej�cie poni�ej pu�apu chmur bez skomunikowania si� ze stacj� wej�ciow� jest pogwa�ceniem zasad obowi�zuj�cych w przestrzeni, ale zdaj� si�, �e nie mamy innego wyboru.

�Odleg�a Gwiazda� zwolni�a i odpowiednio do tego wzmocni�a antygrawitacj�, aby utrzyma� wysoko��. Ponownie znalaz�a si� w promieniach s�o�ca i jeszcze bardziej zwolni�a. Trevize, we wsp�pracy z komputerem, znalaz� odpowiednio du�� dziur� w chmurach. Statek da� nurka i przeszed� przez ni�. Pod nimi falowa� ocean, najwidoczniej pod wp�ywem lekkiej bryzy.

Przelecieli przez o�wietlony s�o�cem skrawek i znale�li si� pod warstw� chmur. Bezmiar w�d pod nimi przybra� ciemnoszary kolor, a temperatura wyra�nie spad�a.

Fallom, patrz�c na ekran, zacz�a co� m�wi� w swoim bogatym w sp�g�oski j�zyku, a potem przesz�a na galaktyczny. Jej g�os dr�a�.

��Co jest pod nami?

��To ocean � powiedzia�a Bliss uspokajaj�cym tonem. � Ocean to bardzo du�a masa wody.

��A dlaczego ona nie wysycha?

Bliss spojrza�a na Trevizego, kt�ry powiedzia�:

��Jest jej za du�o, aby mog�a wyschn��.

Fallom powiedzia�a zduszonym g�osem:

��Ja nie chc� tej wody. Odle�my st�d. � W tym momencie zapiszcza�a, bo �Odleg�a Gwiazda� przechodzi�a w�a�nie przez pas chmur burzowych i ekran przybra� mleczn� barw�, z ciemniejszymi �ladami kropel deszczu.

�wiat�a w sterowni przygas�y, a statkiem zacz�o rzuca�.

Trevize podni�s� g�ow� ze zdumieniem i krzykn��:

��Bliss, ta twoja Fallom jest ju� tak du�a, �e mo�e przetwarza�! Pr�buje wp�yn�� na stery energi� elektryczn�. Powstrzymaj j�!

Bliss obj�a Fallom ramionami i przytuli�a mocno do siebie.

��Ju� dobrze, Fallom, ju� dobrze � powiedzia�a. � Nie ma si� czego ba�. To jest po prostu inny �wiat, i tyle. Jest takich wiele.

Fallom uspokoi�a si� troch�, ale nadal dr�a�a.

��To dziecko nigdy nie widzia�o oceanu i z tego, co wiem, by� mo�e nigdy nie zetkn�o si� z mg�� ani deszczem � powiedzia�a Bliss do Trevizego. Czy nie mo�esz si� odnosi� do niej �yczliwie?

��Nie, je�li nie przestanie manipulowa� przyrz�dami. Ona zagra�a nam wszystkim. Zabierz j� do swojej kabiny i uspok�j.

Bliss skin�a lekko g�ow�.

��P�jd� z tob�, Bliss � powiedzia� Pelorat.

��Nie, nie, Pel. Zosta� tutaj. Ja uspokoj� Fallom, a ty postaraj si� uspokoi� Trevizego � powiedzia�a i wysz�a.

��Nie trzeba mnie uspokaja� � powiedzia� Trevize do Pelorata. � Przepraszam, �e straci�em panowanie nad sob�, ale przecie� nie mo�emy pozwoli�, �eby jakie� dziecko bawi�o si� sterami, co?

��Oczywi�cie � powiedzia� Pelorat � ale to zaskoczy�o Bliss. Ona potrafi panowa� nad Fallom, kt�ra zreszt� i tak zachowuje si� nadspodziewanie dobrze jak na dziecko oderwane od domu i od swojego� hmm� robota i rzucone w wir wypadk�w, kt�rych nie rozumie.

��Wiem o tym. Ale pami�taj, �e to nie ja chcia�em, �eby lecia�a z nami. To by� pomys� Bliss.

��Zgoda, ale gdyby�my jej nie zabrali, to zosta�aby zabita.

��No tak� P�niej przeprosz� Bliss. Dziecko te�.

Ale nadal mia� chmurn� min�, wi�c Pelorat spyta� �agodnym g�osem:

��Trapi ci� co� jeszcze, stary?

��Ten ocean � odpar� Trevize. Ju� dawno wydostali si� z burzy, ale niebo nadal pokrywa�y chmury.

��Co� z nim nie tak?

��Jest za du�y. To wszystko.

Po minie Pelorata wida� by�o, �e nie rozumie, jakie to ma znaczenie, wi�c Trevize dorzuci�:

��W og�le nie ma tu l�du. Nigdzie nic nie wida�. Atmosfera jest absolutnie normalna, tlen i azot w odpowiednich proporcjach, a wi�c ta planeta musia�a zosta� sztucznie ukszta�towana i musi tu istnie� �ycie ro�linne, gdy� w przeciwnym wypadku tlen nie utrzyma�by si� na takim poziomie. W stanie naturalnym taka atmosfera nie wyst�puje nigdzie, przypuszczalnie z wyj�tkiem Ziemi, gdzie sama jako� powsta�a, cho� nie wiadomo jak. Ale z kolei na sztucznie ukszta�towanych planetach do�� du�� powierzchni� zajmuj� l�dy � od jednej pi�tej do jednej trzeciej og�lnej powierzchni planety. Nigdy mniej. A zatem jak to mo�liwe, �eby ta planeta zosta�a sztucznie ukszta�towana i nie mia�a �adnych l�d�w?

��Ta planeta jest cz�ci� systemu gwiazdy podw�jnej, wi�c mo�e jest nietypowa � powiedzia� Pelorat. � Mo�e wcale nie zosta�a sztucznie ukszta�towana, lecz wytworzy�a atmosfer� w warunkach, kt�rych nie ma na planetach kr���cych wok� gwiazd pojedynczych. Mo�e, tak jak na Ziemi, rozwin�o si� tu �ycie bez �adnej ingerencji z zewn�trz i mo�e istnieje tylko w morzu?

��Nawet gdyby tak by�o � odpar� Trevize to �adna pociecha. Organizmy �yj�ce w morzu nie mog� stworzy� techniki. Technika zawsze opiera si� na ogniu, a w morzu nie mo�e by� ognia. Planeta, na kt�rej istnieje �ycie, ale nie ma techniki, nie jest tym, czego szukamy.

��Zdaj� sobie z tego spraw�, ale po prostu rozwa�am r�ne mo�liwo�ci. W ko�cu, o ile nam wiadomo, technika zosta�a stworzona tylko w jednym miejscu � na Ziemi. Na inne planety przenie�li j� osadnicy. Nie mo�na m�wi�, �e technika jest taka czy inna, skoro znany jest tylko jeden przypadek jej stworzenia.

��Po to, �eby porusza� si� w morzu, trzeba mie� linie op�ywowe. Organizmy �yj�ce w nim nie mog� mie� nieregularnych kszta�t�w ani takich przydatk�w, jak r�ce.

��Ka�amarnice maj� macki.

��Mo�emy sobie oczywi�cie r�nie spekulowa� � rzek� Trevize � ale je�li my�lisz, �e gdzie� w Galaktyce mog�yby powsta� inteligentne ka�amarnicopodobne istoty, kt�re stworzy�yby technik� nie opieraj�c� si� na ogniu, to � moim zdaniem � zak�adasz istnienie czego�, co jest zupe�nie nieprawdopodobne.

��Twoim zdaniem � odpar� Pelorat.

Trevize wybuchn�� nagle �miechem.

��No dobrze, Janov. Widz�, �e spierasz si� ze mn� o drobiazgi, �eby mi odp�aci� za to, �e si� szorstko odezwa�em do Bliss, ale dobrze robisz. Obiecuj� ci, �e je�li nie znajdziemy �adnego l�du, to przebadamy tak dok�adnie, jak si� da, morze, �eby sprawdzi�, czy nie ma tam tych twoich inteligentnych ka�amarnic.

Kiedy to m�wi�, statek znowu zanurzy� si� w ciemno�ci po ocienionej stronie planety i ekran zabarwi� si� na czarno.

Pelorat drgn��.

��Zastanawiam si�, czy to nie jest niebezpieczne � powiedzia�.

��Co?

��Lecie� w takich ciemno�ciach. Mo�emy zmyli� kierunek, wpa�� do oceanu i b�dzie po nas.

��To zupe�nie niemo�liwe, Janov! Naprawd�. Komputer prowadzi statek wzd�u� linii wyznaczonej przez si�� grawitacji. M�wi�c inaczej, utrzymuje statek na poziomie o tym samym nat�eniu si�y grawitacji, co znaczy, �e lecimy ca�y czas niemal na tej samej wysoko�ci nad poziomem morza.

��A jaka to wysoko��?

��Oko�o pi�� kilometr�w.

��To mnie nie bardzo uspokaja, Golan. Czy nie wleci na jak�� g�r�, kt�rej w tej ciemno�ci nie mo�emy zobaczy�?

��My nie mo�emy, ale radar mo�e, a komputer poprowadzi�by statek albo obok g�ry, albo ponad ni�.

��No a co b�dzie, je�li natrafimy na p�aski l�d? Nie zauwa�ymy go w ciemno�ci.

��Zauwa�ymy, Janov. Fale radarowe odbite od wody s� zupe�nie inne ni� odbite od l�du. Powierzchnia wody jest prawie p�aska, ale l�du zawsze nier�wna. Z tego powodu fale odbijaj� si� od l�du bardziej bez�adnie ni� od wody. Komputer z miejsca zauwa�y r�nic� i da mi zna�, jak tylko pojawi si� jaki� l�d. Nawet w pogodny s�oneczny dzie� komputer wykry�by l�d pr�dzej ni� ja.

Umilkli. Po kilku godzinach znale�li si� znowu na o�wietlonej p�kuli. Pod nimi monotonnie ko�ysa� si� ocean, przes�oni�ty tu i �wdzie pasmami chmur burzowych. Podczas przechodzenia przez jedno z takich pasm wiatr zepchn�� �Odleg�� Gwiazd� z kursu. Komputer, jak wyja�ni� Peloratowi Trevize, nie stawia� oporu, aby nie dopu�ci� do niepotrzebnej straty energii i zminimalizowa� mo�liwo�� uszkodzenia statku. Kiedy min�li niespokojny rejon, komputer naprowadzi� statek z powrotem na kurs.

��Prawdopodobnie trafili�my na skraj huraganu � powiedzia� Trevize.

��S�uchaj, stary � rzek� Pelorat � ca�y czas lecimy albo z zachodu na wsch�d, albo ze wschodu na zach�d. Badamy tylko stref� r�wnikow� i nic wi�cej.

��To by�oby idiotyczne, prawda? � odpar� Trevize. � Faktycznie robimy wielki �uk z p�nocnego zachodu na po�udniowy wsch�d. W ten spos�b przelatujemy i nad obrze�ami tropikalnymi, i nad oboma strefami umiarkowanymi, a z ka�dym kolejnym okr��eniem, dzi�ki obrotowi planety wok� swojej osi, przesuwamy si� na zach�d. W ten spos�b oblecimy stopniowo ca�y ten �wiat. Poniewa� do tej pory nie natrafili�my na l�d, szanse znalezienia odpowiednio du�ego kontynentu wynosz�, wed�ug komputera, jeden do dziesi�ciu, a odpowiednio du�ej wyspy troch� mniej ni� jeden do pi�ciu, i zmniejszaj� si� z ka�dym okr��eniem.

��Wiesz, co bym zrobi� na twoim miejscu? rzek� Pelorat, kiedy z powrotem znale�li si� nad pogr��on� w ciemno�ciach p�kul�. � Zatrzyma�bym si� z dala od planety i przeczesa� radarem ca�� p�kul� le��c� przede mn�. Chmury temu nie przeszkadzaj�, prawda?

��A potem przelecia� na drug� stron� i zrobi� to samo z drug� p�kul�. Albo poczeka�, a� planeta si� obr�ci. �atwo m�wi� po fakcie, Janov. Kto m�g� si� spodziewa�, �e zbli�ymy si� do nadaj�cej si� do zamieszkania planety i nie zatrzymamy si� na stacji wej�ciowej, �eby nam przydzielono �cie�k� lotu? Kto m�g� si� spodziewa�, �e schodz�c poni�ej warstwy chmur bez zatrzymywania si� przy stacji wej�ciowej nie znajdziemy si� zaraz nad l�dem? Nadaj�ce si� do zamieszkania planety to� l�d!

��Ale na pewno nie na ca�ej powierzchni.

��Nie o tym m�wi� � rzek� z podnieceniem Trevize. � M�wi�, �e znale�li�my l�d! Cicho. Staraj�c si� ukry� podniecenie, co mu si� nie uda�o, Trevize po�o�y� wolno r�ce na pulpicie i zespoli� si� w jedno z komputerem.

��To wyspa � powiedzia�. � Ma oko�o dwustu pi��dziesi�ciu kilometr�w d�ugo�ci i mniej wi�cej sze��dziesi�t pi�� kilometr�w szeroko�ci. Jakie� pi�tna�cie tysi�cy kilometr�w kwadratowych czy co� ko�o tego. Niezbyt du�a, ale nie taka ma�a. W ka�dym razie wi�ksza ni� punkt na mapie. Zaczekaj� �wiat�o w sterowni pociemnia�o i zgas�o.

��Co robimy? � spyta� Pelorat, automatycznie zni�aj�c g�os do szeptu, jak gdyby ciemno�� by�a czym� kruchym, czego nie wolno rozbi�.

��Czekamy, a� wzrok zaadaptuje si� do ciemno�ci. Wisimy teraz nad wysp�. Patrz pilnie. Widzisz co�?

��Nie� No, mo�e ma�e �wietlne punkciki. Nie jestem pewien.

��Ja te� to widz�. Skierujemy na nie teleskop. Rzeczywi�cie by�o to �wiat�o. Dobrze widoczne, nieregularnie rozmieszczone plamki �wiat�a.

��A wi�c jest zamieszkana � rzek� Trevize. By� mo�e jest to jedyna zamieszkana cz�� planety.

��Co teraz zrobimy?

��Poczekamy do dnia. Mamy par� godzin, �eby odpocz��.

��Czy oni nie mog� nas zaatakowa�?

��Czym? Opr�cz �wiat�a widzialnego i podczerwieni, nie wykry�em �adnego promieniowania. Wyspa jest zamieszkana, a jej mieszka�cy s� niew�tpliwie istotami inteligentnymi. Maj� technik�, ale najwidoczniej w stadium preelektronicznym, a wi�c nie s�dz�, aby by�o si� czym martwi�. Gdybym si� myli�, to komputer zawczasu mnie ostrze�e.

��A kiedy nastanie dzie�?

��To wtedy oczywi�cie wyl�dujemy.

Zeszli ni�ej, kiedy tylko przez dziur� w pokrywie chmur przedar�y si� pierwsze promienie s�o�ca, o�wietlaj�c pokryt� �wie�� zieleni� cz�� wyspy. W g��bi l�du wida� by�o pasmo niskich, �agodnych wzg�rz ci�gn�cych si� a� po r�owawy horyzont.

Kiedy zni�yli si� jeszcze bardziej, dostrzegli rozrzucone tu i �wdzie zagajniki i sady, ale wi�ksz� cz�� powierzchni zajmowa�y pola uprawne. Bezpo�rednio pod statkiem, na po�udniowo-wschodnim kra�cu wyspy, rozci�ga�a si� po�yskuj�ca srebrzy�cie pla�a, obramowana od strony l�du przerywan� lini� g�az�w, za kt�rymi wida� by�o pas trawy. Gdzieniegdzie dostrzec by�o mo�na samotny dom, ale ani �ladu miasta.

Na koniec zauwa�yli, niewyra�n� sie� dr�g, wzd�u� kt�rych ci�gn�y si� rzadkie zabudowania. Potem, w zimnym powietrzu poranka, spostrzegli w oddali jaki� pojazd powietrzny. By� tak daleko, �e tylko spos�b, w jaki si� porusza�, �wiadczy� o tym, �e jest to maszyna, a nie ptak. By� to pierwszy niew�tpliwy znak istot inteligentnych w akcji, jaki dostrzegli na planecie.

��To mo�e by� pojazd automatyczny, je�li potrafi� zbudowa� taki bez u�ycia elektroniki � powiedzia� Trevize.

��Ca�kiem mo�liwe � rzek�a Bliss. � Wydaje mi si�, �e gdyby za jego sterami siedzia� cz�owiek, to skierowa�by si� w nasz� stron�. Musimy stanowi� niezwyk�y widok � statek schodz�cy do l�dowania bez u�ycia silnik�w hamuj�cych, wyrzucaj�cych strumienie ognia.

��To by�by dziwny widok dla mieszka�c�w ka�dej planety � powiedzia� w zamy�leniu Trevize. Na pewno nie ma zbyt wielu �wiat�w, kt�re by ogl�da�y grawitacyjny statek kosmiczny� Ta pla�a nadawa�aby si� znakomicie na l�dowisko, ale mo�e wieje wiatr, a nie chc�, �eby statek zala�y fale. Wyl�duj� na tym pasie trawy za kamieniami.

��Przy l�dowaniu statek grawitacyjny przynajmniej nie spali ziemi, kt�ra mo�e by� czyj�� prywatn� w�asno�ci� � powiedzia� Pelorat.

Statek osiad� mi�kko na czterech nogach, kt�re powoli wysun�y si� z kad�uba podczas ostatniej fazy l�dowania. Zag��bi�y si� one nieco w ziemi� pod ci�arem, kt�ry na nich spoczywa�.

��Ale obawiam si�, �e jednak zostawimy �lady � rzek� Pelorat.

��Przynajmniej jest tu zr�wnowa�ony klimat powiedzia�a Bliss, niezbyt jednak zachwyconym g�osem. � Powiedzia�abym nawet, �e jest tu ciep�o.

Na trawie sta�a, przygl�daj�c si� l�dowaniu bez �adnych oznak strachu czy zdziwienia, jaka� kobieta. Na jej twarzy malowa�a si� tylko wielka ciekawo��.

Jej ubi�r by� bardzo sk�py, co potwierdza�o ocen� klimatu wydan� przez Bliss. Mia�a na stopach sanda�y, kt�re wydawa�y si� zrobione z p��tna, i sp�dnic� w kwiaty na biodrach. Nogi i tu��w od pasa w g�r� by�y go�e.

Mia�a czarne, si�gaj�ce pasa, bardzo l�ni�ce w�osy, jasnobr�zow� sk�r� i w�skie oczy.

Trevize rozejrza� si� i stwierdzi�, �e w pobli�u nie ma �adnych innych os�b. Wzruszy� ramionami i powiedzia�:

��Jest wczesny ranek, wi�c wi�kszo�� mieszka�c�w musi by� jeszcze w domach, mo�e nawet �pi�. Ale i tak nie powiedzia�bym, �e ten obszar jest g�sto zaludniony.

Odwr�ci� si� do Bliss i Pelorata i rzek�:

��Wyjd� i porozmawiam z t� kobiet�, je�li m�wi jakim� zrozumia�ym j�zykiem. Wy�

��My�l�, �e wszyscy mo�emy wyj�� � powiedzia�a stanowczo Bliss. � Ta kobieta wygl�da zupe�nie niegro�nie, a ja chc� rozprostowa� nogi, odetchn�� �wie�ym powietrzem i mo�e rozejrze� si� za czym� do jedzenia. Poza tym chc�, �eby Fallom znowu poczu�a, �e jest na planecie i my�l�, �e Pel chcia�by dok�adniej przepyta� t� kobiet�.

��Kto? Ja? � powiedzia� Pelorat, rumieni�c si� lekko. � Nic podobnego, Bliss, ale w naszej grupce ja jestem specjalist� od j�zyk�w.

Trevize wzruszy� ramionami.

��Dobrze ju�, chod�cie wszyscy. Ale chocia� wygl�da ona niegro�nie, wol� wzi�� ze sob� bro�. � W�tpi� � powiedzia�a Bliss � aby� mia� wielk� ochot� u�y� jej przeciw tej m�odej os�bce.

Trevize u�miechn�� si�.

���adna, co?

Pierwszy wyszed� Trevize, za nim Bliss, prowadz�c za r�k� Fallom, kt�ra ostro�nie schodzi�a za ni� po schodach, a na ko�cu Pelorat.

Czarnow�osa dziewczyna nadal przygl�da�a si� z ciekawo�ci�. Nie cofn�a si� nawet o cal.

��No to spr�bujmy � mrukn�� Trevize. Odsun�� r�ce od broni i powiedzia�: � Pozdrawiam ci�. Dziewczyna zastanawia�a si� nad tym przez chwil�, a potem rzek�a:

��B�d� pozdrowiony. Tako� i towarzysze twoi.

��Cudownie! � krzykn�� rado�nie Pelorat. Ona m�wi klasycznym galaktycznym, a do tego z dobrym akcentem.

��Ja te� j� rozumiem � rzek� Trevize, kr�c�c d�oni� na znak, �e jednak niedok�adnie. � Mam nadziej�, �e ona rozumie, co ja m�wi�.

��Przylecieli�my tu przez przestrze� � powiedzia�, u�miechaj�c si� i przybieraj�c przyjazny wyraz twarzy. � Jeste�my z innego �wiata.

��To dobrze � odpar�a dziewczyna czystym sopranem. � Azali statek wasz przybywa z Imperium?

��Przylecieli�my z odleg�ej gwiazdy, a statek te� nazywa si� �Odleg�a Gwiazda�.

Dziewczyna spojrza�a na napis na kad�ubie.

��Czy to jest to, co napis ten rzecze? Je�li tak i je�li pierwsz� liter� jest �F�, to racz zauwa�y�, panie, i� jest ona napisana na opak.

Trevize mia� ju� zaprzeczy�, ale Pelorat, nie posiadaj�c si� z rado�ci, powiedzia�:

��Ona ma racj�. Oko�o dwa tysi�ce lat temu litera F odwr�ci�a si�. C� to za wspania�a okazja, �eby przestudiowa� szczeg�owo klasyczny galaktyczny, i to jako �ywy j�zyk!

Trevize uwa�nie przyjrza� si� dziewczynie. Mia�a nieco ponad p�tora metra wzrostu i ma�e, cho� kszta�tne piersi. Nie wygl�da�y jednak na nierozwini�te. Brodawki by�y du�e i otoczone ciemnymi obw�dkami, cho� mo�e by�o to skutkiem br�zowej karnacji jej sk�ry.

��Nazywam si� Golan Trevize � powiedzia�. To m�j przyjaciel, Janov Pelorat. Ta kobieta to Bliss, a dziecko ma na imi� Fallom.

��Azali to zwyczaj wasz, na owej odleg�ej gwie�dzie, �e m�czy�ni maj� podw�jne imiona? Ja jestem Hiroko, c�rka Hiroko.

��A pani ojciec? � spyta� nagle Pelorat.

Hiroko odpar�a oboj�tnym wzruszeniem ramion.

��Matka powiada, i� zwie si� Smoal, ale to nie ma znaczenia. Nie znam go.

��A gdzie s� inni? � spyta� Trevize. � Wygl�da na to, �e jest pani jedyn� osob�, kt�ra wysz�a nas powita�.

��Wielu m�czyzn jest w morzu, wiele kobiet w polu � odpar�a Hiroko. � Ja odpoczywam od dw�ch dni, a zatem mam szcz�cie by� przytomn� przy tym wielkim wydarzeniu. Lecz ludzie s� ciekawi, a statek b�dzie widoczny nawet z daleka. Wkr�tce przyb�d� tu inni.

��Du�o ich jest na tej wyspie?

��Wi�cej ni� dwakro� dziesi�� i pi�� tysi�cy odpar�a Hiroko z wyra�n� dum�.

��A s� tu inne wyspy?

��Inne wyspy, panie? � Hiroko wydawa�a si� tak zaskoczona, �e Trevize nie pyta� dalej. By�o jasne, �e jest to jedyne zamieszkane miejsce na ca�ej planecie.

��Jak nazywacie wasz �wiat? � spyta�.

��Alfa, dobry panie. Nauczono nas, �e pe�n� nazw� jest Alfa Centauri, je�li m�wi wam to wi�cej, ale my zwiemy j� po prostu Alf�. Sp�jrzcie, jak pi�kny jest ten �wiat.

��Istotnie � przyzna� Trevize. � Przynajmniej ta jego cz�� w tej chwili. � Spojrza� na b��kitne niebo, po kt�rym leniwie przesuwa�y si� nieliczne ob�oczki. � Jest mi�y, s�oneczny dzie�, Hiroko, ale przypuszczam, �e takich dni jest tu niewiele.

Hiroko zesztywnia�a.

��Tyle, ile sobie �yczymy, panie. Kiedy potrzebny nam deszcz, nap�ywaj� chmury, ale zazwyczaj wolimy ogl�da� czyste niebo nad g�ow�. Kiedy �odzie s� w morzu, dobrze jest mie� pogodne niebo i s�aby wiatr.

��A zatem potraficie regulowa� pogod�?

��Gdyby�my tego nie potrafili, zbutwieliby�my z wilgoci, panie.

��A jak to robicie?

��Nie b�d�c in�ynierem, nie mog� o tym nic rzec.

��A jak brzmi nazwa tej wyspy, na kt�rej mieszka tw�j lud, pani? � spyta� Trevize, �api�c si� na tym, �e sam zaczyna m�wi� ozdobnym stylem, charakterystycznym dla klasycznego galaktycznego.

��T� niebia�sk� wysp� w�r�d bezmiaru w�d zwiemy Now� Ziemi� � odpar�a Hiroko.

Trevize i Pelorat spojrzeli na siebie ze zdumieniem i rado�ci�.

Nie zd��yli podj�� tego w�tku. Zacz�li nadchodzi� inni mieszka�cy wyspy. Zebra�o si� kilkadziesi�t os�b. �To musz� by� ci � pomy�la� Trevize kt�rzy nie �owi� ani nie pracuj� w polu�. Wi�kszo�� przysz�o pieszo, cho� zauwa�y� tak�e dwa stare i niezgrabne samochody.

By�o oczywiste, �e nie dysponuj� wysoko rozwini�t� technik�, ale jednak potrafili regulowa� pogod�.

Jest rzecz� og�lnie znan�, �e nie wszystkie dziedziny techniki musz� si� rozwija� jednocze�nie, �e brak osi�gni�� w pewnych dziedzinach nie wyklucza post�pu w innych, ale z pewno�ci� ten przyk�ad nier�wnomiernego rozwoju by� niezwyk�y.

Z tych, kt�rzy przygl�dali si� statkowi, przynajmniej po�ow� stanowili starsi m�czy�ni i kobiety, by�o r�wnie� troje czy czworo dzieci. W�r�d pozosta�ych wi�cej by�o kobiet ni� m�czyzn. Nikt nie okazywa� najmniejszego �ladu l�ku czy niepewno�ci.

Trevize spyta� cicho Bliss:

��Wp�ywasz na nich? Wydaj� si� tacy� pogodni.

��Nawet w najmniejszym stopniu nie wp�ywam na nich � odpar�a. � Je�li nie musz�, nigdy nawet nie tykam niczyjego m�zgu. Jestem teraz zaj�ta Fallom.

Cho� dla kogo�, kto przywyk� do widoku t�um�w gapi�w na ka�dym normalnym �wiecie w Galaktyce, tubylc�w by�a tylko garstka, to dla Fallom, dla kt�rej nawet tr�jka doros�ych na pok�adzie �Odleg�ej Gwiazdy� by�a czym� niezwyk�ym, by�o to wielkie zbiegowisko. Oddycha�a gwa�townie, maj�c na p� przymkni�te oczy. Wydawa�o si�, �e jest w szoku.

Bliss g�adzi�a j� delikatnie po g�owie, przemawiaj�c do niej uspokajaj�cym g�osem. Trevize by� pewien, �e pomaga sobie, przestrajaj�c ostro�nie w��kna jej m�zgu.

Fallom zaczerpn�a nagle g�o�no powietrza, jakby mia�a wybuchn�� p�aczem, i cia�em jej wstrz�sn�� dreszcz. Podnios�a wzrok i spojrza�a prawie normalnie na otaczaj�cych ich ludzi, po czym schowa�a szybko g�ow� pod rami� Bliss.

Bliss obj�a j� opieku�czym gestem, przytulaj�c od czasu do czasu mocniej do siebie, jakby chcia�a j� w ten spos�b zapewni�, �e jest obok i czuwa.

Pelorat wydawa� si� wstrz��ni�ty. Przenosi� wzrok z jednego Alfianina na drugiego, a potem powiedzia�:

��Zobacz, Golan jak oni r�ni� si� mi�dzy sob�.

Trevize r�wnie� to zauwa�y�. Tubylcy mieli r�ne kolory sk�ry i w�os�w. By� tam nawet jeden ogni�cie rudy, o niebieskich oczach i piegowatej sk�rze. Przynajmniej troje spo�r�d doros�ych by�o tak niskich jak Hiroko, a jedno czy dwoje wy�szych od Trevizego. Cz�� os�b obu p�ci mia�a oczy o takim kszta�cie jak Hiroko i Trevize przypomnia� sobie, �e takie oczy by�y charakterystyczne dla mieszka�c�w rojnych, zajmuj�cych si� handlem planet w sektorze Fili, cho� osobi�cie nigdy tam nie by�.

Wszyscy Alfianie byli nadzy od pasa w g�r�, a wszystkie kobiety wydawa�y si� mie� ma�e piersi. By�a to najbardziej powszechna cecha, jak� Trevize zdo�a� zauwa�y�.

��Panno Hiroko � odezwa�a si� nagle Bliss to dziecko nie jest przyzwyczajone do podr�y kosmicznych i za wiele jest tu dla niego obcych rzeczy. Czy mogliby�my gdzie� usi��� i co� zje�� i wypi�?

Po minie Hiroko wida� by�o, �e nie bardzo rozumie, czego chce Bliss, wi�c Pelorat powt�rzy� to, u�ywaj�c kunsztownych zwrot�w z okresu �redniego Imperium.

Hiroko podnios�a r�k� do ust i osun�a si� z wdzi�kiem na kolana.

��Wybacz mi, czcigodna pani � powiedzia�a �em nie pomy�la�a o potrzebach tego dzieci�cia ni waszych. Za bardzo przej�am si� niezwyk�o�ci� tego wydarzenia. Czy raczysz, pani� czy raczycie przyj�� nasz� go�cin� i uda� si� do refektarza na ranny posi�ek? Czy dozwolicie, by�my poszli z wami i us�u�yli wam?

��To mi�o z pani strony � powiedzia�a Bliss. M�wi�a wolno, starannie wymawiaj�c s�owa w nadziei, �e zostanie �atwiej zrozumiana. � By�oby jednak lepiej, gdyby�my poszli tam tylko z pani�, gdy� to dziecko nie jest przyzwyczajone do przebywania w towarzystwie tak wielu ludzi.

Hiroko podnios�a si�.

��Stanie si� wedle twej woli, pani.

Posz�a niespiesznie przodem. Pozostali Alfianie podeszli bli�ej. Szczeg�lnie wydawa�a si� ich interesowa� odzie� przybysz�w. Trevize zdj�� sw� lekk� kurtk� i poda� j� m�czy�nie, kt�ry przysun�� si� do niego i dotkn�� jej palcem z pytaj�cym wyrazem twarzy.

��Prosz� � powiedzia� � niech pan to sobie obejrzy, ale prosz� zwr�ci�. � Potem rzek� do Hiroko: � Panno Hiroko, prosz� dopilnowa�, �eby to do mnie wr�ci�o.

Skin�a powa�nie g�ow�.

��Z ca�� pewno�ci� zostanie ci zwr�cone, czcigodny panie.

Trevize u�miechn�� si� i poszed� dalej. W lekkich powiewach ciep�ego wiatru czu� si� o wiele lepiej bez kurtki.

Nie zauwa�y�, �eby kt�ry� z otaczaj�cych go tubylc�w mia� bro�. Co wi�cej, nikt nie wydawa� si� w najmniejszym stopniu zaniepokojony widokiem jego broni. Nawet ich nie interesowa�a. By� mo�e w og�le nie zdawali sobie sprawy, �e przedmioty dyndaj�ce mu u pasa to bro�. Z tego, co widzieli do tej pory, Alfa mog�a by� �wiatem, kt�ry nie zna� gwa�tu ani przemocy.

Jedna z towarzysz�cych im kobiet wysforowa�a si� do przodu, aby znale�� si� bli�ej Bliss, obejrza�a dok�adnie jej bluzk� i spyta�a:

��Azali masz piersi, czcigodna pani? � a potem, jakby nie mog�a si� doczeka� odpowiedzi, dotkn�a lekko d�oni� jej piersi.

Bliss u�miechn�a si� i powiedzia�a:

��Jak widzisz, pani, mam. Mo�e nie s� tak kszta�tne, jak twoje, ale nie dlatego je ukrywam. Na moim �wiecie nie przystoi chodzi� z go�ymi piersiami.

��Jak my�lisz, dobrze sobie radz� z klasycznym galaktycznym? � spyta�a szeptem Pelorata.

��Powiedzia�a� to znakomicie � pochwali� j� Pelorat.

Refektarz mie�ci� si� w du�ej sali. Znajdowa�y si� tam d�ugie sto�y, do kt�rych z obu stron przymocowane by�y �awy. Najwidoczniej Alfianie wsp�lnie spo�ywali posi�ki.

Trevize poczu� wyrzuty sumienia. Pro�ba Bliss o mo�liwo�� spo�ycia �niadania w odosobnieniu spowodowa�a, �e w ca�ej tej du�ej sali by�o teraz tylko pi�� os�b, a Alfianie zostali za drzwiami. Cz�� z nich stan�a jednak za oknami (kt�re by�y zwyk�ymi, pozbawionymi nawet szyb otworami w murach), prawdopodobnie po to, aby zachowuj�c podyktowany szacunkiem dla �yczenia go�ci dystans, przyjrze� si� jednak, jak jedz�.

Bezwiednie pomy�la� o tym, co by by�o, gdyby akurat zacz�� pada� deszcz. Na pewno pada�o tu tylko wtedy, kiedy by�o to potrzebne, a opady z pewno�ci� nie by�y zbyt gwa�towne i ko�czy�y si� z chwil�, gdy ziemia wch�on�a dostateczn� ilo�� wody. Poza tym Alfianie wiedzieliby, �e zanosi si� na deszcz i zd��yliby si� przygotowa� na jego nadej�cie.

Okno, naprzeciw kt�rego siedzia�, wychodzi�o na morze. Wyda�o mu si�, �e hen, na horyzoncie, dostrzega pas chmur podobnych do tych, kt�re jeszcze niedawno pokrywa�y ca�e niebo, z wyj�tkiem niewielkiej po�aci nad t� rajsk� wysp�.

Regulacja pogody mia�a niezaprzeczalne zalety.

Cicho st�paj�c, wesz�a m�oda kobieta i wnios�a potrawy. Nie pyta�a ich, co chc� zje��, po prostu postawi�a wszystko na stole. Przed ka�dym z nich stan�a szklanka mleka, wi�ksza szklanka z sokiem z winogron i jeszcze wi�ksza z wod�. Ka�de z nich dosta�o talerzyk z dwoma gotowanymi jajami i kilkoma kawa�kami bia�ego sera, a tak�e wi�kszy talerz z ryb� z rusztu, pieczonymi ziemniakami i zielon� sa�at�.

Bliss spojrza�a z konsternacj� na g�r� jedzenia pi�trz�c� si� przed ni�. Wyra�nie nie wiedzia�a, od czego zacz��. Fallom nie mia�a takich problem�w. Wypi�a chciwie sok i zacz�a z apetytem pa�aszowa� ryb� i ziemniaki. Zamierza�a si� do tego zabra� palcami, ale Bliss poda�a jej du�� �y�k� z z�bkami, kt�ra mog�a s�u�y� tak�e jako widelec.

Pelorat u�miechn�� si� z zadowoleniem i natychmiast rzuci� si� na jajka.

Trevize powiedzia�:

��No, wreszcie przypomn� sobie, jak smakuj� prawdziwe jajka � i poszed� za jego przyk�adem.

Hiroko, kt�ra patrzy�a z zadowoleniem jak jedz� (bo nawet Bliss w ko�cu zdecydowa�a si� zacz��), zapominaj�c o w�asnym �niadaniu, spyta�a w ko�cu:

��Dobre?

��Dobre � odpar� Trevize z pe�nymi ustami. Jak wida�, na tej wyspie nie brakuje jedzenia� A mo�e przez grzeczno�� dajecie nam wi�cej, ni� powinni�cie?

Hiroko s�ucha�a uwa�nie i widocznie zrozumia�a, co m�wi, gdy� odpowiedzia�a:

��Nie, nie, czcigodny panie. Nasza ziemia jest szczodra, a morze nawet bardziej. Kaczki daj� nam jaja, a kozy ser i mleko. Mamy zbo�a. A nade wszystko mamy morze, a w nim niezliczone rodzaje ryb w niezmierzonych ilo�ciach. Cho�by ca�e Imperium �ywi�o si� przy naszych sto�ach, nie zdo�a�oby zje�� wszystkich ryb z naszego morza.

Trevize u�miechn�� si� dyskretnie. M�oda Alfianka nie mia�a najmniejszego poj�cia o rozmiarach Galaktyki.

��Nazywacie t� wysp� Now� Ziemi� � powiedzia�. � Gdzie zatem mo�e si� znajdowa� Stara Ziemia?

Hiroko spojrza�a na niego z zak�opotaniem.

��Stara Ziemia, powiadasz, panie? Wybacz mi, prosz�, lecz nie pojmuj�, o co pytasz.

��Zanim powsta�a Nowa Ziemia � rzek� Trevize � wasz lud musia� �y� gdzie indziej. Sk�d tu przybyli�cie?

��Nic mi o tym nie wiadomo, czcigodny panie � odpar�a powa�nie. � Mieszkam tu ca�e swoje �ycie, jako i moja matka, i babka, jako ich babki i prababki. Nie wiem nic zgo�a o �adnej innej ziemi.

��Ale m�wicie o tej wyspie jako o Nowej Ziemi � argumentowa� �agodnie Trevize. � Dlaczego tak j� nazywacie?

��Dlatego, czcigodny panie � odpar�a mu r�wnie �agodnie � �e tak si� zowie, od kiedy si�gn�� pami�ci�.

��Ale jest to N o w a Ziemia, a wi�c Ziemia p�niejsza. Musi by� zatem jaka� S t a r a Ziemia, wcze�niejsza, na pami�tk� kt�rej ta zosta�a nazwana now�. Ka�dego ranka zaczyna si� nowy dzie�, co implikuje, �e musia� by� te� stary dzie�. Nie rozumie pani, �e nie mog�o by� inaczej?

��Nie, czcigodny panie. Wiem tylko, jak zowie si� ta oto ziemia. Nie wiem o �adnej innej, ani nie potrafi� poj�� twego rozumowania, kt�re przypomina jako �ywo to, co zwie si� tu stawianiem sprawy na g�owie. Nie m�wi� tego, �eby ci� urazi�, panie.

Trevize potrz�sn�� g�ow� i podda� si�.

Trevize nachyli� si� do Pelorata i powiedzia�:

��Gdziekolwiek by�my polecieli, cokolwiek by�my zrobili, i tak niczego si� nie dowiemy.

��Wiemy, gdzie jest Ziemia, wi�c czy to takie wa�ne? � odpar� Pelorat, zaledwie poruszaj�c wargami.

��Ale chc� si� czego� o niej dowiedzie�.

��Ta dziewczyna jest bardzo m�oda. Trudno oczekiwa�, �eby by�a skarbnic� wiedzy.

Trevize my�la� chwil�, a potem skin�� g�ow�.

��Masz racj�, Janov. � Potem zwr�ci� si� do Hiroko: � Panno Hiroko, nie spyta�a pani, po co tu przylecieli�my.

Hiroko spu�ci�a oczy i powiedzia�a:

��By�oby nieprzystojnie, czcigodny panie, pyta� o to, zanime�cie si� po�ywili i wypocz�li.

��Ale ju� prawie sko�czyli�my je��, a poniewa� niedawno wypoczywali�my, powiem pani, co nas tu sprowadza. M�j przyjaciel, profesor Pelorat, jest badaczem, uczonym cz�owiekiem. Zajmuje si� mitologi�. Wie pani, co to znaczy?

��Nie wiem, czcigodny panie.

��Bada stare opowie�ci na r�nych �wiatach. Takie opowie�ci zwane s� mitami lub legendami, i to nimi w�a�nie interesuje si� profesor Pelorat. Czy s� na Nowej Ziemi uczeni ludzie, kt�rzy znaj� jakie� stare opowie�ci?

Hiroko zamy�li�a si�, marszcz�c czo�o. W ko�cu powiedzia�a:

��Ja nie wyznaj� si� na tych sprawach. Mamy tu atoli starca, kt�ry uwielbia rozprawia� o dawnych czasach. Nie wiem, sk�d on zna to wszystko. Podobno sam zmy�li� te opowie�ci albo us�ysza� od takich, co je zmy�lili. Mo�e to jest w�a�nie to, co chcia�by us�ysze� tw�j uczony towarzysz, panie, ale nie chcia�abym go zwie��. My�l� � rozejrza�a si�, jakby nie chcia�a, �eby kto� to pods�ucha� � �e cho� wielu ch�tnie go s�ucha, ten stary plecie brednie.

Trevize skin�� g�ow�.

��Interesuj� nas w�a�nie takie brednie. Czy mog�aby pani zaprowadzi� mego przyjaciela do tego starca�

��Zowi� go Monolee.

��A wi�c do Monolee. My�li pani, �e Monolee b�dzie chcia� m�wi� z moim przyjacielem?

��On? Czy b�dzie chcia� m�wi�? � rzek�a drwi�cym tonem Hiroko. � Raczej m�g�by� spyta�, czy b�dzie chcia� przesta� gada�. To tylko m�czyzna i je�li si� mu pozwoli, to b�dzie gada� przez dwa tygodnie bez przerwy. Nie chcia�abym ci� urazi�, czcigodny panie.

��Nie czuj� si� ura�ony. Czy mog�aby pani zaprowadzi� go tam teraz?

��Kto� mo�e to zrobi� w ka�dej chwili. Starzec jest zawsze w domu i zawsze ch�tnie wita s�uchaczy.

��I mo�e jaka� starsza kobieta zechcia�aby przyj�� i posiedzie� troch� z pani� Bliss � powiedzia� Trevize. � Ona musi zajmowa� si� dzieckiem i nie bardzo mo�e gdzie� chodzi�. Bardzo by si� ucieszy�a z towarzystwa, bo kobiety, jak pani wie, lubi��

��Plotkowa�? � rzek�a Hiroko ze szczerym zdziwieniem. � No c�, lubo� m�czy�ni tak powiadaj�, tom spostrzeg�a, �e to oni miel� j�zykami po pr�nicy. Niech no tylko wr�c� z morza, zaraz zaczynaj� si� przechwa�ki. Jeden prze�ciga drugiego, opowiadaj�c niestworzone rzeczy o swoich po�owach. Nikt ich nie s�ucha, nikt im nie wierzy, ale maj� to za nic. Ale ja te� ju� za du�o gadam. Do�� tego� Sprowadz� tu przyjaci�k� mojej matki, kt�r� widz� przez okno, i�by zosta�a z pani� Bliss i z dzieckiem, a jeszcze poprosz� j�, �eby wprz�dy zawiod�a czcigodnego profesora do starego Monolee. Je�li tw�j przyjaciel, panie, b�dzie s�ucha� r�wnie ch�tnie, jak Monolee opowiada, to nie uda ci si� go stamt�d wyci�gn�� nigdy w �yciu. Pozw�l, panie, �e si� na chwil� oddal�.

Kiedy wysz�a, Trevize rzek� do Pelorata:

��S�uchaj, postaraj si� wyci�gn�� od tego starca, ile si� da, a ty, Bliss, zobacz, czego si� mo�na dowiedzie� od tej kobiety, kt�ra tu z tob� zostanie. Interesuje nas wszystko, co dotyczy Ziemi.

��A ty? � spyta�a Bliss. � Czym ty si� zajmiesz?

��Ja zostan� z Hiroko i postaram si� znale�� inne �r�d�o informacji.

Bliss u�miechn�a si�.

��Aha, ja mam si� zaj�� jak�� staruszk�, Pel tym starcem, a ty si� po�wi�cisz i zajmiesz si� t� kusz�co rozebran� dziewczyn�. Zdaje si�, �e to w�a�ciwy podzia� zada�.

��W tej sytuacji, Bliss, w�a�ciwy.

��Ale przypuszczam, �e ci� specjalnie nie martwi, �e taki nam przypad� podzia� r�l, co?

��Nie. Dlaczego mia�oby mnie to martwi�?

��No w�a�nie � dlaczego?

Wr�ci�a Hiroko i usiad�a na �awie.

��Wszystko za�atwione. Czcigodny profesor Pelorat zostanie zaprowadzony do Monolee, a czcigodna pani Bliss b�dzie mia�a towarzystwo. Czy zatem, czcigodny panie Trevize, raczysz mi uczyni� t� �ask� i porozmawia� jeszcze ze mn�, mo�e nawet o tej Starej Ziemi, o kt�rej�

��Pleciesz? � rzek� Trevize.

��Nie � roze�mia�a si� Hiroko. � Ale s�usznie czynisz, panie, drwi�c ze mnie. Zaiste nieuprzejmie post�pi�am, odpowiadaj�c na twoje w tej sprawie pytanie. Rada bym zmaza� t� swoj� przewin�.

Trevize obr�ci� si� do Pelorata.

��Rada bym? � spyta�.

��Chcia�abym � wyja�ni� Pelorat.

��Panno Hiroko � rzek� Trevize � nie poczyta�em tego za nieuprzejmo��, ale je�li ci to poprawi samopoczucie, to ch�tnie porozmawiam z tob�.

��Mi�o mi to us�ysze�. Dzi�kuj�, panie � powiedzia�a Hiroko, podnosz�c si� z miejsca.

Trevize te� wsta�.

��Bliss � powiedzia�. � Upewnij si�, czy Janovowi nic nie zagra�a.

��Zostaw to mnie. A je�li chodzi o ciebie, to masz swoj�� � wskaza�a brod� kabury u jego pasa.

��Nie s�dz�, �eby mi by�y potrzebne � rzek� z zak�opotaniem Trevize.

Wyszed� za Hiroko z sali. S�o�ce sta�o ju� wy�ej na niebie i by�o jeszcze cieplej. Jak ka�dy �wiat, tak te� i ten mia� sw�j specyficzny zapach. Trevize zapami�ta�, �e na Comporellonie zapach ten by� md�y, na Aurorze st�ch�y i do�� przyjemny na Solarii. (Na Melpomenii byli w skafandrach, nie czuli wi�c nic z wyj�tkiem zapachu w�asnego cia�a.) Za ka�dym razem, gdy kom�rki w�chowe nosa przystosowa�y si� do nowej woni, przestawa�o si� ju� po kilku godzinach odbiera� zapach nowej planety jako obcy.

Tu, na Alfie, w rozgrzanym powietrzu unosi�a si� przyjemna wo� zi� i traw i Trevize zmartwi� si� nieco, �e nied�ugo przestanie j� czu�.

Zbli�yli si� do ma�ego domku, kt�ry wydawa� si� zbudowany z jasnor�owego gipsu.

��Oto i m�j dom � powiedzia�a Hiroko. Nale�a� do m�odszej siostry mojej matki.

Wesz�a do �rodka i skin�a na Trevizego, aby wszed� za ni�. Drzwi by�y otwarte, a raczej � jak pomy�la� Trevize przechodz�c przez nie � nie by�o tam w og�le drzwi.

��Co robicie, kiedy pada? � spyta�.

��Jeste�my przygotowani. B�dzie pada� za dwa dni, przez trzy godziny przed �witem, kiedy jest najch�odniej i woda najlepiej wsi�ka w ziemi�. Wtedy zaci�gn� t� kotar�, kt�ra jest ci�ka i nie przepuszcza wody.

M�wi�c to zaci�gn�a zas�on�, wykonan� z jakiego� mocnego, podobnego do brezentu materia�u.

��Zostawi� j� tak � powiedzia�a. � Wtedy wszyscy b�d� wiedzieli, �e jeste�my w �rodku, ale nie mo�na mi przeszkadza�, bo �pi� albo jestem zaj�ta wa�nymi sprawami.

��Nie jest to zbyt solidne zabezpieczenie.

��A to dlaczego? Sp�jrz, panie, wej�cie jest zas�oni�te.

��Ale ka�dy mo�e odsun�� zas�on�.

��Wbrew woli w�a�ciciela domu? � Hiroko by�a wstrz��ni�ta. � Czy na twoim �wiecie, panie, robi si� takie rzeczy? By�oby to barbarzy�stwem.

Trevize wyszczerzy� z�by w u�miechu.

��Tylko pyta�em.

Zaprowadzi�a go do drugiej izby i poprosi�a, aby usiad� na wy�cie�anym krze�le. Ma�e rozmiary i pustawe wn�trza dwu izb domku Hiroko wywo�a�y u Trevizego uczucie bliskie klaustrofobii, ale wydawa�o si�, �e by� on urz�dzony z my�l� prawie wy��cznie o odosobnieniu i wypoczynku. Otwory okienne by�y ma�e i umieszczone tu� pod sufitem, ale wzd�u� �cian znajdowa�y si� p�ytki z matowego szk�a, kt�re odbija�y �wiat�o, czyni�c wn�trze ja�niejszym. W pod�odze znajdowa�y si� szczeliny, przez kt�re przedostawa�o si� orze�wiaj�ce, ch�odne powietrze. Trevize nie dostrzeg� ani �ladu sztucznego o�wietlenia i przez chwil� zastanawia� si�, czy Alfianie nie musz� aby wstawa� z pierwszymi promieniami s�o�ca i k�a�� si� o zachodzie.

Mia� ju� o to zapyta�, ale pierwsza odezwa�a si� Hiroko.

��Czy pani Bliss jest twoj� dam�, panie? � spyta�a.

��To znaczy, czy jest moj� partnerk� seksualn�? � spyta� ostro�nie Trevize.

Hiroko poczerwienia�a.

��B�agam, miej, panie, wzgl�d na obyczajno�� w rozmowie, ale istotnie mam na my�li zabawy przyjemne.

��W takim razie � nie. Ona jest dam� mego uczonego przyjaciela.

��Ale ty, panie, jeste� m�odszy, tedy te� i lepszy.

��Dzi�kuj� za tak� opini�, ale nie jest to opinia Bliss. Ona woli ode mnie profesora Pelorata.

��To mnie zaiste zdumiewa. A on nie chce si� dzieli� jej wzgl�dami?

��Nie pyta�em go o to, ale jestem pewien, �e nie chce. Ja te� zreszt� nie chcia�bym tego.

Hiroko pokiwa�a domy�lnie g�ow�.

��Wiem. To przez jej zadek.

��Zadek?

��Wiesz, panie. Przez to � m�wi�c to, klepn�a si� w po�ladek.

��Ach, o to chodzi! Rozumiem. Bliss jest do�� obszerna w biodrach � zrobi� okr�g�y ruch r�kami i mrugn�� porozumiewawczo.

Hiroko roze�mia�a si�.

��Jednak wielu m�czyzn lubi obfito�� tego rodzaju.

��Nie mog� w to uwierzy�. Chcie� w nadmiarze tego, co dobre w umiarkowaniu � to� to co� w rodzaju �ar�octwa. Czy�by� wola�, panie, abym mia�a pot�ne i obwis�e piersi, si�gaj�ce kolan? Widzia�am takie, gwoli prawdy, ale nie zauwa�y�am, �eby m�czy�ni si� nimi zachwycali. Te biedne kobiety, kt�re dotkn�a taka przypad�o��, musz� kry� przed wzrokiem innych swe monstrualne kszta�ty� tak, jak pani Bliss.

��Ja te� nie lubi� przerost�w, ale jestem pewien, �e Bliss nie ukrywa swoich piersi dlatego, �e im czego� brakuje, albo �e maj� czego� za du�o.

��A zatem nie razi ci� m�j widok, panie?

��Musia�bym by� szalony. Jeste� bardzo �adna, panno.

��A co robisz, panie, dla rozrywki na swoim statku, kiedy tak latasz ze �wiata na �wiat, a pani Bliss nie jest dla ciebie?

��Nic, Hiroko. Nie mog� nic robi�. Czasami my�l� o takich rozrywkach, i nie jest mi w�wczas przyjemnie, ale ci, kt�rzy przebywaj� w przestrzeni, dobrze wiedz�, �e niekiedy trzeba si� bez nich obej��. Wynagradzamy to sobie przy innych okazjach.

��Je�li to nie jest przyjemne, to jak mo�na by temu zaradzi�?

��Odk�d pani podj�a ten temat, jest mi jeszcze bardziej nieprzyjemnie. Nie s�dz�, �eby by�o w dobrym tonie sugerowa�, jak mo�na by temu zaradzi�.

��Czy by�oby niegrzecznie, gdybym podsun�a pewien pomys�?

��To ca�kowicie zale�y od tego, jaki by to by� pomys�.

���eby�my si� zabawili razem.

��To po to sprowadzi�a� mnie tutaj, Hiroko?

��Tak � odpar�a Hiroko z u�miechem. � To m�j obowi�zek jako gospodyni, a poza tym moje pragnienie.

��Je�li tak, to musz� przyzna�, �e jest to r�wnie� moje pragnienie. Prawd� m�wi�c, bardzo chcia�bym sprawi� ci t� przyjemno��.

Obiad zjedli w tej samej sali, w kt�rej jedli �niadanie. Tym razem by� w niej t�um Alfian, kt�rzy mi�o przyj�li Trevizego i Pelorata. Bliss i Fallom siedzia�y osobno, w ma�ym aneksie.

Podano r�ne dania z ryb oraz zup�, w kt�rej p�ywa�y kawa�ki mi�sa, prawdopodobnie z ko�l�cia. Na stole le�a�y bochny chleba, sta�o mas�o i d�em. Potem podano sa�atk� warzywn� w ogromnych ilo�ciach. Nie by�o wida� �adnego deseru, cho� wok� sto�u g�sto kr��y�y ogromne dzbany sok�w owocowych. Trevize i Pelorat jedli niewiele, b�d�c po obfitym �niadaniu, ale pozostali nie �a�owali sobie.

��Jak im si� udaje utrzyma� lini�? � zdziwi� si� cicho Pelorat.

Trevize wzruszy� ramionami.

��Prawdopodobnie du�o pracuj� fizycznie.

By�o to najwyra�niej spo�ecze�stwo, w kt�rym nie obowi�zywa�y dobre maniery przy stole. W sali by�o gwarno, s�ycha� by�o �miechy, krzyki i walenie w st� najwidoczniej nie�amliwymi kubkami. Kobiety by�y tak samo g�o�ne jak m�czy�ni, tyle �e bardziej piskliwe.

Pelorat skrzywi� si�, ale Trevize, kt�ry teraz (przynajmniej chwilowo) nie odczuwa� nic z tych przykro�ci, na kt�re skar�y� si� Hiroko, by� zrelaksowany i w dobrym humorze.

��Prawd� m�wi�c, ma to dobre strony � powiedzia�. � Ci ludzie zdaj� si� cieszy� �yciem i nie maj� �adnych zmartwie�. Pogoda jest taka, jak im si� podoba, �ywno�ci nadzwyczajna obfito��. �yj� nieustannie w z�otym wieku.

Musia� krzycze�, aby Pelorat go us�ysza�. Pelorat odpowiedzia� mu w ten sam spos�b:

��Ale taki tu ha�as!

��S� do tego przyzwyczajeni.

��Nie pojmuj�, jak oni mog� si� nawzajem zrozumie� w takiej wrzawie.

W ka�dym razie oni obaj pogubili si� w tym zupe�nie. Dziwna wymowa i sk�adnia j�zyka alfia�skiego sprawia�y, �e w tym ha�asie nawet Pelorat nie m�g� zrozumie� ani s�owa. Czuli si� obaj, jak gdyby znale�li si� w�r�d przestraszonych zwierz�t w zoo.

Dopiero po obiedzie spotkali si� ponownie z Bliss w ma�ym domku, kt�ry dla Trevizego nie r�ni� si� prawie niczym od domku Hiroko, a kt�ry przydzielono im na czas pobytu na planecie. Fallom, niezwykle � wed�ug s��w Bliss � szcz�liwa, �e mo�e by� sama, by�a w drugim pokoju i stara�a si� zasn��.

Pelorat popatrzy� na otw�r wej�ciowy i rzek� niepewnie:

��Bardzo ma�o tu prywatno�ci. Mo�emy rozmawia� swobodnie?

��Zapewniam ci� � odpar� Trevize � �e kiedy zasuniemy t� brezentow� kotar�, nikt nam nie przeszkodzi. Na mocy panuj�cych tu zwyczaj�w ten brezent jest barier� nie do przekroczenia.

Pelorat zerkn�� na umieszczone wysoko, niczym nie przes�oni�te otwory okienne.

��Mog� nas pods�uchiwa�.

��Nie musimy krzycze�. Alfianie nie b�d� podshzchiwa�. Nawet kiedy jedli�my �niadanie, stali za oknami w odpowiedniej, podyktowanej szacunkiem odleg�o�ci.

Bliss u�miechn�a si�.

��Przez ten czas, kt�ry sp�dzi�e� z pi�kn� Hiroko, tak du�o si� dowiedzia�e� o zwyczajach alfia�skich i nabra�e� takiej wiary w okazywane przez nich poszanowanie �ycia prywatnego. Co si� sta�o?

��Je�li dostrzegasz w moim m�zgu jak�� zmian� na lepsze i potrafisz odgadn�� przyczyn� tego odpar� Trevize � to mog� ci� tylko prosi�, �eby� zostawi�a m�j m�zg w spokoju.

��Wiesz bardzo dobrze, �e Gaja w �adnym wypadku, z wyj�tkiem niebezpiecze�stwa zagra�aj�cego twemu �yciu, nie tknie twego m�zgu i wiesz, dlaczego nie mo�e tego zrobi�. Nie jestem jednak umys�owo t�pa. Potrafi� na kilometr wyczu�, co si� sta�o. Zawsze tak post�pujesz w czasie podr�y przez przestrze�, ty erotomanie?

��Erotomanie? Daj spok�j, Bliss. Dwa razy podczas ca�ej podr�y. Dwa razy!

��Byli�my tylko na dw�ch �wiatach, na kt�rych �y�y normalne kobiety. A wi�c wypada dwa na dwa, a warto doda�, �e na ka�dym z tych �wiat�w sp�dzili�my tylko par� godzin.

��Doskonale wiesz, �e na Comporellonie nie mia�em wyboru.

��To brzmi wiarygodnie. Pami�tam, jak ona wygl�da�a � Bliss wybuchn�a �miechem. Po chwili opanowa�a si� i ci�gn�a dalej: � Ale nie przypuszczam, �eby Hiroko unieruchomi�a ci� stalowym u�ciskiem albo zaci�gn�a ci�, dr��cego ze strachu, do ��ka.

��Oczywi�cie, �e nie. Mia�em na to ochot�. Ale niemniej jednak to by�a jej propozycja.

��Stale ci si� co� takiego zdarza, Golari? � spyta� Pelorat, z lekk� nut� zazdro�ci w g�osie.

��Oczywi�cie, Pel. Nie mo�e by� inaczej � powiedzia�a Bliss. � Kobiety lec� do niego jak �my do lampy.

��Chcia�bym, �eby tak by�o � rzek� Trevize ale nie jest. Zreszt� ciesz� si�, �e tak nie jest mam co innego do roboty. Nie zmienia to jednak faktu, �e tym razem rzeczywi�cie nie mo�na mi si� by�o oprze�. W ko�cu jeste�my pierwszymi lud�mi z innego �wiata, kt�rych Hiroko, a pewnie i wszyscy inni tu widzieli. Z jej lu�nych uwag wywnioskowa�em, �e podnieca�a j� my�l, i� � anatomicznie czy technicznie � mog� si� r�ni� od Alfian. Obawiam si�, �e si� zawiod�a.

��Oho! � rzek�a Bliss. � A ty?

��Ja nie � odpar� Trevize. � By�em na wielu �wiatach i mam troch� do�wiadczenia. Przekona�em si�, �e i ludzie, i seks wsz�dzie s� tacy sami. Je�li istniej� jakie� zauwa�alne r�nice, to s� one jednocze�nie b�ahe i niemi�e. Te perfumy, kt�re zdarzy�o mi si� w�cha�! Pami�tam te� pewn� m�od� dam�, kt�ra po prostu nie mog�a bez g�o�nej muzyki, a ta muzyka sk�ada�a si� z niesamowitych pisk�w. Tak wi�c, kiedy w��cza�a muzyk�, to z kolei ja nie mog�em. Wierzcie mi � lubi�, kiedy jest to w tym samym, starym stylu.

��Skoro mowa o muzyce � powiedzia�a Bliss � to po kolacji jeste�my zaproszeni na koncert. Zdaje si�, �e to b�dzie uroczysta ceremonia, specjalnie na nasz� cze��. Jak si� zorientowa�am, Alfianie s� bardzo dumni ze swojej muzyki.

Trevize skrzywi� si�.

��To, �e s� dumni, wcale nie sprawi, �e ich muzyka b�dzie lepiej brzmia�a w naszych uszach.

��Pozw�l mi sko�czy� � powiedzia�a Bliss. Z tego, co us�ysza�am, wynika, �e doskonale graj� na staro�ytnych instrumentach. Przy tej okazji mo�e uda si� nam dowiedzie� czego� o Ziemi.

Trevize uni�s� brwi do g�ry.

��Interesuj�ca my�l. Ale to mi przypomina, �e oboje mieli�cie postara� si� zdoby� jakie� informacje. Janov, widzia�e� si� z tym Monolee, o kt�rym m�wi�a Hiroko?

��Tak � odpar� Pelorat. � Sp�dzi�em z nim trzy godziny. Hiroko nic nie przesadzi�a. By� to jeden monolog z jego strony, a kiedy zbiera�em si� na obiad, z�apa� mnie za r�k� i nie chcia� pu�ci�, dop�ki nie obieca�em, �e wr�c�, jak tylko b�d� m�g�, �eby go jeszcze pos�ucha�.

��Powiedzia� ci co� ciekawego?

��On te�, jak wszyscy inni, upierali si�, �e ca�a Ziemia jest ska�ona zab�jczym promieniowaniem radioaktywnym. Powiedzia� te�, �e ich przodkowie byli ostatnimi, kt�rzy opu�cili Ziemi� i �e gdyby te go nie zrobili, to wszyscy zgin�liby� M�wi� to z takim przekonaniem, �e nie spos�b by�o mu nie uwierzy�. Golan jestem przekonany, �e Ziemia jest martwa i �e nasze poszukiwania s� bezcelowe.

Trevize wyprostowa� si� w krze�le i zmierzy� wzrokiem Pelorata, kt�ry siedzia� na w�skim ��ku. Bliss podnios�a si� z miejsca i spogl�da�a to na jednego, to na drugiego.

W ko�cu Trevize powiedzia�:

��Pozw�l, Janov, �e to ja b�d� os�dza�, czy nasze poszukiwania s� bezcelowe. Powiedz mi lepiej, co ci ten stary gadu�a naopowiada�� oczywi�cie, w skr�cie.

��Robi�em notatki z tego, co m�wi�. Uwiarygodnia�o to moj� rol� uczonego, ale nie musz� si� do nich odwo�ywa�. Ten jego monolog to by� prawdziwy strumie� �wiadomo�ci. Wszystko, co m�wi�, przypomina�o mu o czym� innym, ale rzecz jasna � przez ca�e �ycie stara�em si� systematyzowa� informacje poszukuj�c rzeczy wa�nych i istotnych dla mnie, tak �e w ko�cu umiej�tno�� przedstawiania w skondensowanej formie nawet bardzo d�ugich i bez�adnych opowie�ci sta�a si� moj� drug� natur��

Trevize przerwa� mu, m�wi�c �agodnie:

��Do rzeczy, Janov, do rzeczy.

Pelorat chrz�kn�� z zak�opotaniem.

��Tak, oczywi�cie, stary. Postaram si� przedstawi� to chronologicznie i w pewnym porz�dku. A zatem Ziemia by�a kolebk� ludzko�ci i milion�w gatunk�w ro�lin i zwierz�t. By�o tak przez niezmierzony czas, a� do wynalezienia sposobu podr�y przez nadprzestrze�. Wtedy to za�o�ono �wiaty Przestrze�c�w. Oderwa�y si� one od Ziemi, wykszta�ci�y sw� w�asn� kultur� i zacz�y pogardza� macierzyst� planet� i gn�bi� jej mieszka�c�w.

Trwa�o to kilkaset lat, po czym Ziemi uda�o si� odzyska� wolno��, chocia� Monolee nie wyja�ni� dok�adnie, w jaki spos�b, a ja nie �mia�em pyta�, nawet gdybym zdo�a� mu przerwa�, bo to by mu tylko da�o okazj� do nowych dygresji. Wspomnia� o jakim� bohaterze nazwiskiem Elijah Baley, ale to, co o nim m�wi�, by�o tak typowe dla pewnych legend, w kt�rych wszystkie osi�gni�cia wielu pokole� przypisuje si� jednej osobie, �e nie warto by�o stara� si�

��W porz�dku, Pel, rozumiemy to � przerwa�a mu Bliss.

Pelorat znowu umilk� i zastanawia� si� przez chwil�. Potem powiedzia�:

��Oczywi�cie. Przepraszam. Ziemia zapocz�tkowa�a drug� fal� osadnictwa, zak�adaj�c wiele nowych �wiat�w, ale na zupe�nie inn� mod��. Ta nowa fala kolonizator�w okaza�a si� bardziej energiczna ni� pierwsza, wyprzedzi�a Przestrze�c�w, pobi�a i przetrwa�a ich, a w ko�cu za�o�y�a Imperium Galaktyczne. Podczas wojen osadnik�w z Przestrze�cami� nie, nie wojen� Monolee starannie unika� tego s�owa, u�ywaj�c terminu �konflikt�� a wi�c wtedy Ziemia sta�a si� radioaktywna.

��To �mieszne, Janov � powiedzia�, wyra�nie zawiedziony, Trevize. � W jaki spos�b jaki� �wiat mo�e si� sta� radioaktywny? Ka�dy �wiat, od chwili jego powstania, jest w takim czy innym, ale w sumie niewielkim stopniu radioaktywny, lecz ten stopie� powoli si� zmniejsza. �aden �wiat nie staje si� radioaktywny.

Pelorat wzruszy� ramionami.

��Powtarzam tylko to, co us�ysza�em. A on opowiedzia� mi tylko to, co sam us�ysza� od kogo� innego, kto z kolei us�ysza� to od innego, i tak dalej. To ludowa wersja historii, powtarzana z pokolenia na pokolenie, kto wie jak zniekszta�cona i ubarwiona przez rzesze tych, kt�rzy przekazywali j� sobie z ust do ust.

��Rozumiem, ale czy nie ma tu jakich� ksi��ek, dokument�w, w kt�rych historia zosta�a utrwalona w czasach staro�ytnych i kt�re dzi�ki temu mog�yby by� jej wierniejszym zapisem ni� te opowie�ci?

��Wyobra� sobie, �e uda�o mi si� zada� mu to pytanie, ale odpowied� jest przecz�ca. Powiedzia�, �e kiedy� mieli takie ksi��ki, ale �e zagin�y dawno temu, a poza tym by�o w nich w�a�nie to, co mi opowiada�.

��Tak, tyle �e nie�le przekr�cone. Wci�� ta sama historia. Na ka�dym �wiecie, na kt�rym si� znajdziemy, okazuje si�, �e materia�y dotycz�ce Ziemi w ten czy inny spos�b zagin�y� No dobrze, a sk�d jego zdaniem wzi�a si� na Ziemi radioaktywno��? Powiedzia� co�?

��Nic konkretnego. Dowiedzia�em si� tylko tyle, �e to sprawka Przestrze�c�w, ale zdaje mi si�, �e dla Ziemian Przestrze�cy byli czym� w rodzaju demon�w odpowiedzialnych za wszystkie nieszcz�cia. Radioaktywno��

Przerwa� mu czysty g�os:

��Bliss, czy ja jestem Przestrze�cem?

W w�skich drzwiach prowadz�cych do drugiej izby sta�a Fallom, z potarganymi w�osami, w koszuli nocnej (dopasowanej do pe�niejszego cia�a Bliss), kt�ra zsun�a si� jej z jednego ramienia, ukazuj�c nierozwini�t� pier�.

��Martwimy si�, czy nas nikt nie pods�uchuje z zewn�trz, a zapomnieli�my o tym, kogo mamy wewn�trz � powiedzia�a Bliss. � Dlaczego tak m�wisz, Fallom? � podnios�a si� i zbli�y�a do niej.

��Nie mam ani tego, co oni � Fallom wskaza�a Trevizego i Pelorata � ani tego, co ty, Bliss. Jestem inna. Czy to dlatego, �e jestem Przestrze�cem?

��Jeste� Przestrze�cem � powiedzia�a �agodnie Bliss � ale ma�e r�nice nie s� wa�ne. Wracaj do ��ka.

Fallom odwr�ci�a si� pos�usznie, jak zawsze wtedy, kiedy Bliss tego chcia�a, ale zanim wysz�a, spyta�a:

��A czy jestem demonem? Co to jest demon?

��Zaczekajcie na mnie chwil� � powiedzia�a Bliss. � Zaraz wracam.

Po pi�ciu minutach by�a z powrotem. Potrz�sn�a g�ow�.

��B�dzie spa�a, dop�ki jej nie obudz�. Chyba powinnam to by�a zrobi� wcze�niej, ale ingerencja w czyj� m�zg jest usprawiedliwiona tylko w razie nag�ej potrzeby� Nie mog� pozwoli�, �eby zastanawia�a si� nad tym, czym jej cia�o r�ni si� od naszych � doda�a tonem usprawiedliwienia.

��Kiedy� i tak b�dzie si� musia�a dowiedzie�, �e jest hermafrodyt� � powiedzia� Pelorat.

��Kiedy� tak, ale nie teraz. Opowiadaj dalej, Pel.

��W�a�nie � rzek� Trevize. � Zanim nam co� innego nie przeszkodzi.

��No wi�c Ziemia, a przynajmniej jej skorupa, sta�a si� radioaktywna. W owym czasie Ziemia by�a g�sto zaludniona, a najwi�ksze skupiska ludzi znajdowa�y si� w wielkich miastach, kt�re w przewa�aj�cej cz�ci zbudowane by�y pod ziemi��

��No, to na pewno nie by�o tak � przerwa� mu Trevize. � To lokalny patriotyzm ka�e gloryfikowa� przesz�o�� i m�wi� o z�otym wieku tej czy innej planety. A szczeg�y zosta�y zaczerpni�te z historii Trantora, jego z�otego wieku, kiedy by� stolic� imperium obejmuj�cego ca�� Galaktyk�.

Pelorat chwil� milcza�, a potem powiedzia�:

��S�uchaj, Golan nie ucz mnie abecad�a mojego zawodu. My, mitolodzy, doskonale wiemy, �e mity i legendy zawieraj� r�ne zapo�yczenia, pouczenia moralne, odniesienia do cyklicznego charakteru zjawiska przyrody i setki innych element�w zniekszta�caj�cych ich pierwotne przes�anie i staramy si� oddzieli� to wszystko i dotrze� do j�dra, do tego ziarna prawdy. Zreszt� tych samych technik trzeba u�ywa� w przypadku najbardziej nawet rzeczowych relacji historycznych, bo nikt nigdy nie pisze obiektywnej prawdy � je�li w og�le co� takiego jak prawda obiektywna mo�e istnie�. Teraz na przyk�ad przekazuj� wam mniej wi�cej to, co powiedzia� mi Monolee, ale przypuszczam, �e mimo usilnych stara� te� zniekszta�cam to w pewien spos�b.

��No ju� dobrze, Janov � rzek� Trevize. M�w dalej. Nie chcia�em ci� obrazi�.

��I nie czuj� si� obra�ony. W miar� jak radioaktywno�� ros�a, te wielkie miasta � zak�adaj�c, �e faktycznie istnia�y � obumiera�y i rozpada�y si�, a� w ko�cu z licznej ludno�ci Ziemi zosta�y tylko niedobitki, kt�re szuka�y schronienia w rejonach, gdzie stopie� promieniowania by� stosunkowo niski. Liczba ludno�ci utrzymywa�a si� na sta�ym poziomie, dzi�ki rygorystycznemu przestrzeganiu kontroli urodzin i eutanazji wszystkich, kt�rzy uko�czyli sze��dziesi�t lat.

��To straszne � wzdrygn�a si� Bliss.

��Bez w�tpienia � zgodzi� si� Pelorat � ale wed�ug Monolee tak w�a�nie by�o. I mo�e to by� prawda, gdy� z pewno�ci� nie przynosi to Ziemianom chluby, a jest ma�o prawdopodobne, �eby wymy�lili co� tak niepochlebnego dla siebie. Ziemianie, wcze�niej prze�ladowani przez Przestrze�c�w, stali si� wtedy obiektem prze�ladowa� ze strony Imperium, cho� tu akurat, lituj�c si� nad swym losem, Ziemianie mogli przesadzi�. Znany jest przypadek�

��Dobrze, dobrze, Janov. Opowiesz o tym innym razem. Teraz, prosz�, wracaj do sprawy Ziemi. � Przepraszam. Imperium, w przyp�ywie �askawo�ci, zgodzi�o si� usun�� ska�on� ziemi� i zast�pi� j� sprowadzon� z innych �wiat�w. Nie trzeba chyba m�wi�, �e by�o to bardzo pracoch�onne i kosztowne zadanie i Imperium szybko zniech�ci�o si� do tego, szczeg�lnie �e (je�li si� trafnie domy�lam) zbieg�o si� to w czasie z upadkiem Kandara V, po kt�rym Imperium mia�o wa�niejsze sprawy ni� ratowanie Ziemi.

Tymczasem poziom radioaktywno�ci stale si� zwi�ksza�, a liczba ludno�ci spada�a, a� w ko�cu Imperium, w kolejnym przyp�ywie �askawo�ci, zaofiarowa�o si� przetransportowa� resztk� mieszka�c�w Ziemi na nowy �wiat� kr�tko m�wi�c, na ten w�a�nie �wiat.

Zdaje si�, �e wcze�niej jaka� ekspedycja wprowadzi�a do oceanu pewne organizmy, tak �e kiedy opracowano plan ewakuacji Ziemian, na Alfie istnia�a ju� atmosfera tlenowa i by�y bogate zasoby po�ywienia. Przy tym �aden inny �wiat Imperium Galaktycznego nie spogl�da� �akomie na Alf�, gdy� ludzie �ywi� jak�� antypati� do planet kr���cych wok� podw�jnych gwiazd. My�l�, �e bierze si� to st�d, �e w uk�adach tych gwiazd jest tak ma�o odpowiednich planet, �e nie zasiedla si� nawet tych, kt�re akurat nadaj� si� do tego, przypuszczaj�c, �e z nimi te� jest co� nie w porz�dku. To powszechny spos�b my�lenia. Dobrze znany jest na przyk�ad przypadek�

��P�niej opowiesz o tym dobrze znanym przypadku, Janov � przerwa� mu Trevize. � Wracaj do sprawy ewakuacji.

��Pozosta�o tylko � Pelorat m�wi� teraz troch� szybciej � przygotowa� jaki� l�d. Znaleziono miejsce, gdzie ocean by� najp�ytszy, przerzucono tam ziemi� z g��bszych partii i tak stworzono t� wysp�, Now� Ziemi�. Potem dodano tam korale i zasadzono ro�liny l�dowe, aby system korzeni utrzyma� gleb�. I tym razem Imperium postawi�o sobie wielkie zadanie. Mo�e pocz�tkowo projektowano za�o�enie ca�ych kontynent�w, ale kiedy utworzono t� wysp�, zapa� Imperium ostyg�.

To, co zosta�o z ludno�ci Ziemi, sprowadzono tutaj. Imperium zabra�o sw�j sprz�t i ludzi i przesta�o si� interesowa� Alf�. Ziemianie znale�li si� w kompletnej izolacji.

��Kompletnej? � spyta� Trevize. � Czy�by Monolee powiedzia� ci, �e a� do naszego przylotu nie zjawi� si� tu nigdy nikt z innej planety?

��Prawie kompletnej � powiedzia� Pelorat. My�l�, �e nie ma tu po co przylatywa�, nawet je�li nie bra� pod uwag� tej przes�dnej niech�ci do gwiazd podw�jnych. Raz na jaki� czas mo�e tu zawita� jaki� statek, tak jak nasz, ale w ko�cu odlatuje. I tyle.

��Pyta�e� Monolee, gdzie le�y Ziemia? � spyta� Trevize.

��Oczywi�cie. Nie wie.

��Jak mo�e tyle wiedzie� o historii Ziemi i nie wiedzie�, gdzie si� ona znajduje?

��Spyta�em go nawet konkretnie, Golan czy ta gwiazda, kt�ra znajduje si� oko�o parseka od Alfy mo�e by� s�o�cem, wok� kt�rego kr��y Ziemia. Nie wiedzia�, co to parsek, wi�c wyja�ni�em mu, �e w astronomii to niewielka odleg�o��. Odpar� na to, �e bez wzgl�du na to, czy wielka czy niewielka, nie wie, gdzie le�y Ziemia i nie zna nikogo, kto by o tym wiedzia�, a poza tym, jego zdaniem, nie powinno si� jej szuka�. Powiedzia�, �e powinno si� j� zostawi� w spokoju, niech sobie kr��y bez ko�ca w przestrzeni.

��Zgadzasz si� z nim? � spyta� Trevize.

Pelorat potrz�sn�� ze smutkiem g�ow�.

��Niezupe�nie. Ale powiedzia�, �e je�li radioaktywno�� dalej wzrasta�a w takim tempie, to kr�tko po ewakuacji Ziemia musia�a w og�le przesta� si� nadawa� do zamieszkania i teraz musi p�on�� tak intensywnie, �e nikt si� do niej nawet nie mo�e zbli�y�.

��Bzdura � rzek� stanowczo Trevize. � Planeta nie mo�e si� sta� radioaktywna, a nawet gdyby si� sta�a, to poziom radioaktywno�ci nie mo�e ustawicznie rosn��. Radioaktywno�� mo�e tylko zmniejsza� si�.

��Ale Monolee jest o tym �wi�cie przekonany. Wszyscy ludzie na r�nych �wiatach, z kt�rymi o tym rozmawiali�my, zgadzaj� si� w tym punkcie, �e Ziemia jest radioaktywna. Na pewno nie ma sensu tam lecie�.

Trevize wzi�� g��boki oddech, a potem powiedzia�, starannie panuj�c nad g�osem:

��Bzdura, Janov. To nieprawda.

��Nie mo�esz, stary, wierzy�, �e co� jest takie, a nie inne tylko dlatego, �e chcesz, �eby by�o takie, a nie inne � odpar� Pelorat.

��To, co chc�, nie ma tu nic do rzeczy. Na ka�dym �wiecie stwierdzali�my, �e zosta�y usuni�te wszystkie wzmianki na temat Ziemi. Dlaczego mia�by je kto� usuwa�, gdyby nie by�o czego ukrywa�, gdyby Ziemia by�a martwym, ska�onym radioaktywno�ci� �wiatem, do kt�rego nie mo�na si� nawet zbli�y�?

��Nie wiem, Golan.

��Owszem, wiesz. Kiedy zbli�ali�my si� do Melpomenii, sam powiedzia�e�, �e by� mo�e radioaktywno�� jest tylko jedn� stron� monety. Powiedzmy, �e niszczysz wszelkie zapiski, aby usun�� konkretne informacje i wymy�lasz opowie�� o radioaktywno�ci, aby stworzy� informacje myl�ce. I jedno, i drugie mo�e skutecznie zniech�ci� ka�dego do podejmowania jakichkolwiek pr�b znalezienia Ziemi, a nam nie wolno da� si� zniech�ci�.

��Uwa�asz, zdaje si�, �e ta s�siednia gwiazda mo�e by� s�o�cem Ziemi � powiedzia�a Bliss. Po co zatem roztrz�sa� problem radioaktywno�ci? Jakie to ma znaczenie? Czy nie lepiej po prostu tam polecie� i sprawdzi�, czy to faktycznie Ziemia, a je�li tak, to przekona� si� na miejscu, czy jest, czy nie jest radioaktywna?

��Nie lepiej, dlatego, �e ci na Ziemi musz� dysponowa� jak�� niezwyk�� si�� i wola�bym dowiedzie� si� czego� o nich i o ich �wiecie, zanim si� tam zbli��. Na razie, poniewa� w dalszym ci�gu nie wiem nic o Ziemi, taki krok by�by niebezpieczny. My�l�, �e powinienem zostawi� was na Alfie i sam polecie� na Ziemi�. Wystarczy, �e zaryzykuj� swoje �ycie.

��Nie, Golan � rzek� stanowczo Pelorat. Bliss i dziecko mog� tutaj zosta� i poczeka�, ale ja musz� lecie� z tob�. Zacz��em szuka� Ziemi, kiedy ciebie nie by�o jeszcze na �wiecie i teraz, kiedy cel jest tak bliski, nie mog� � bez wzgl�du na to, jakie by mi grozi�o niebezpiecze�stwo � wycofa� si� z tego.

��Bliss i dziecko nie b�d� tu czeka� � powiedzia�a Bliss. � Jestem Gaj�, a Gaja potrafi obroni� nas wszystkich nawet przed Ziemi�.

��Mam nadziej�, �e si� nie mylisz � rzek� ponuro Trevize � ale Gaja jako� nie potrafi�a zapobiec usuni�ciu ze swej pami�ci dawnych wspomnie� o Ziemi.

��To sta�o si� we wczesnym okresie istnienia Gai, kiedy nie by�a ona jeszcze dobrze zorganizowana. Teraz sprawy wygl�daj� inaczej.

��Mam nadziej�, �e jest tak, jak m�wisz� A mo�e jeste� taka pewna, bo uda�o ci si� dzisiaj uzyska� jakie� informacje o Ziemi? Prosi�em ci�, �eby� porozmawia�a z jakimi� starszymi kobietami.

��I porozmawia�am.

��I czego si� dowiedzia�a�?

��O Ziemi � niczego. W tym wzgl�dzie w ich umys�ach jest zupe�na pustka.

��Ach tak.

��Ale dowiedzia�am si�, �e maj� bardzo rozwini�t� biotechnologi�.

��Czy�by?

��Mimo tego, �e kiedy zaczynali, na tej ma�ej wysepce by�o niewiele gatunk�w, uda�o im si� wyhodowa� i wypr�bowa� niezliczone gatunki ro�lin i zwierz�t i stworzy� tu trwa�� r�wnowag� ekologiczn�. Wyhodowali nowe odmiany organizm�w wodnych, kt�re �y�y w oceanie, kiedy przybyli tu par� tysi�cy lat temu, o wi�kszych warto�ciach od�ywczych i lepszym smaku. To w�a�nie dzi�ki ich biotechnologii ten �wiat sta� si� istnym rogiem obfito�ci. Maj� te� pewne plany wobec samych siebie.

��Jakiego rodzaju?

��Doskonale wiedz�, �e w obecnych warunkach, �yj�c na tym niewielkim, jedynym na tym �wiecie skrawku l�du, nie mog� zwi�ks�y� swego obszaru posiadania, wi�c my�l� o przekszta�ceniu si� w organizmy ziemnowodne.

��W co?

��W organizmy ziemnowodne. Chc� wykszta�ci� u siebie skrzela. Opr�cz p�uc. Chc� m�c sp�dza� d�u�sze okresy pod wod�, znale�� p�ytsze miejsca i wybudowa� tam osiedla. Moja informatorka opowiada�a o tym z wielkim zapa�em i przej�ciem, ale przyzna�a, �e cho� zajmuj� si� tym problemem ju� od kilkuset lat, nie uda�o im si� na razie du�o osi�gn��.

��S� wi�c dwie dziedziny � rzek� Trevize � w kt�rych mog� by� lepsi od nas � regulacja pogody i biotechnologia. Ciekaw jestem, jakimi te� dysponuj� technologiami.

��Musieliby�my znale�� specjalist�w � powiedzia�a Bliss � a ci by� mo�e nie chcieliby o tym rozmawia�.

��Nie jest to nasze najwa�niejsze zadanie tutaj � rzek� Trevize � ale na pewno Fundacja mog�aby si� czego� nauczy� na tym miniaturowym �wiecie.

��Dosy� dobrze radzimy sobie na Terminusie z regulacj� pogody � zauwa�y� Pelorat.

��Regulacja pogody dzia�a do�� dobrze na wielu �wiatach � odpar� Trevize � ale w ka�dym przypadku jest to regulacja w skali ca�ego �wiata. Natomiast Alfianie reguluj� pogod� na ma�ym kawa�ku swego �wiata, a wi�c musz� dysponowa� technikami, jakich my nie znamy� Masz co� jeszcze, Bliss?

��Zaproszenie. Zdaje si�, �e ci ludzie bardzo lubi� �wi�towa� i robi� to, kiedy maj� wolny czas i nie musz� zajmowa� si� rolnictwem i �owieniem ryb. Dzisiaj, po kolacji, odb�dzie si� festiwal muzyczny. M�wi�am wam ju� o tym. Natomiast jutro, w dzie�, b�dzie festiwal na pla�y. Zdaje si�, �e wszyscy mieszka�cy wyspy, kt�rzy b�d� mogli oderwa� si� od swoich prac polowych, wylegn� na brzeg oceanu rozkoszowa� si� s�o�cem i wod�, gdy� pojutrze ma pada�. Rankiem, tu� przed deszczem, maj� powr�ci� �odzie rybackie, a wieczorem odb�dzie si� zbiorowa degustacja tego, co z�owili.

Pelorat j�kn��:

��I teraz posi�ki s� wystarczaj�co obfite. Jak b�dzie wygl�da�a ta degustacja?

��Je�li dobrze zrozumia�am, to wa�na b�dzie nie obfito��, ale r�norodno�� potraw. W ka�dym razie wszyscy czworo jeste�my zaproszeni na te wszystkie uroczysto�ci, szczeg�lnie na dzisiejszy festiwal muzyczny.

��Gra na antycznych instrumentach? � spyta� Trevize.

��Tak.

��A nawiasem m�wi�c � co to za instrumenty? Prymitywne komputery?

��Nie, nie. O to w�a�nie chodzi, �e nie. To w og�le nie jest muzyka elektroniczna, lecz mechaniczna. Opisywali mi j�. Skrobi� struny, dm� w rury, uderzaj� w jakie� pud�a.

��Mam nadziej�, �e zmy�lasz? � rzek� z przera�eniem Trevize.

��Nic podobnego. Zrozumia�am te�, �e twoja Hiroko b�dzie d�a w jedn� z tych rur� zapomnia�am jej nazwy� wi�c powiniene� postara� si� to znie��.

��Je�li o mnie chodzi � rzek� Pelorat � to bardzo chc� tam p�j��. Bardzo ma�o wiem o prymitywnej muzyce, wi�c chcia�bym jej pos�ucha�.

��Ona nie jest �moj� Hiroko� � powiedzia� ch�odno Trevize. � Ale jak my�lisz, czy to s� takie instrumenty, jakich u�ywano kiedy� na Ziemi?

��Tak zrozumia�am � odpar�a Bliss. � W ka�dym razie ta Alfianka m�wi�a, �e zosta�y wynalezione na d�ugo przed przybyciem tu ich przodk�w.

��W takim razie � rzek� Trevize � mo�e warto pos�ucha� tego skrobania, dmuchania i b�bnienia. Mo�e w ten spos�b dowiemy si� czego� o Ziemi.

Dziwna rzecz, ale osob�, kt�ra najbardziej ucieszy�a si� perspektyw� wzi�cia udzia�u w wieczorze muzycznym by�a Fallom. Wyk�pa�a si� razem z Bliss w ma�ej przybud�wce, kt�ra s�u�y�a za toalet�. By�a tam gor�ca i zimna (a raczej ciep�a i ch�odna) woda bie��ca, umywalka i sedes. Pomieszczenie by�o bardzo schludne i czyste, a w promieniach popo�udniowego s�o�ca by�o tam jasno i przyjemnie.

Fallom, jak zwykle, zainteresowa�a si� piersiami Bliss, kt�ra (teraz, kiedy Fallom rozumia�a po galaktycznemu) zmuszona by�a wyja�ni�, �e tak w�a�nie wygl�daj� ludzie na jej �wiecie, na co Fallom nieuchronnie spyta�a: � Dlaczego? � a Bliss, zdecydowawszy po namy�le, �e nie ma na to pytanie sensownej odpowiedzi, zamkn�a dyskusj� kr�tkim: � Dlatego!

Kiedy sko�czy�y k�piel, Bliss pomog�a Fallom w�o�y� bielizn� dostarczon� im przez Alfian i rozszyfrowa�a spos�b, za pomoc� kt�rego mo�na by�o na to w�o�y� sp�dnic�. Pomy�la�a, �e od pasa w g�r� Fallom mo�e pozosta�, alfia�skim zwyczajem, naga. Sama jednak, w�o�ywszy dolne cz�ci alfia�skiego przyodziewku (do�� ciasne, jak na jej biodra), w�o�y�a te� sw� bluzk�. Nie by�o powodu, by kr�powa� si� pokaza� piersi, szczeg�lnie je�li � tak jak jej � by�y kszta�tne i niedu�e, w spo�ecze�stwie, w kt�rym pokazywa�y je wszystkie kobiety, ale�

Kiedy zwolni�y �azienk�, weszli tam obaj m�czy�ni. Trevize mrukn�� tylko, zgodnie z odwiecznym m�skim zwyczajem, co� na temat czasu, jaki kobietom zabiera przygotowanie si� do wyj�cia.

Bliss okr�ci�a Fallom, aby sprawdzi� jak na jej ch�opi�cych biodrach i po�ladkach le�y sp�dnica.

��To bardzo �adna sp�dnica, Fallom � powiedzia�a. � Podoba ci si�?

Fallom spojrza�a w lustro i odpar�a:

��Tak. Ale czy nie b�dzie mi zimno bez niczego? � doda�a, przesuwaj�c r�k� po go�ych piersiach.

��Nie s�dz�, Fallom. Na tym �wiecie jest zupe�nie ciep�o.

��Ale ty masz co� na sobie.

��Tak. Tak si� chodzi na moim �wiecie. Teraz pos�uchaj, Fallom. Podczas kolacji i p�niej b�dzie z nami wielu Alfian. Jak my�lisz, zniesiesz to?

Fallom zrobi�a przygn�bion� min�, wi�c Bliss pospieszy�a z pocieszeniem.

��B�d� siedzia�a z twojej prawej strony i trzyma�a ci� za r�k�. Z drugiej strony b�dzie siedzia� Pel, a naprzeciw ciebie, po drugiej stronie sto�u, usi�dzie Trevize. Nie pozwolimy nikomu odzywa� si� do ciebie, a ty sama te� nie b�dziesz musia�a do nikogo m�wi�.

��Spr�buj�, Bliss � pisn�a wysokim g�osem Fallom.

��A potem � powiedzia�a Bliss � Alfianie zagraj� dla nas na sw�j specjalny spos�b. B�dziemy s�ucha� muzyki. Wiesz, co to muzyka? � Zanuci�a jak�� melodi�, staraj�c si� jak najlepiej na�ladowa� organy elektroniczne.

Fallom rozpromieni�a si�.

��Chodzi ci o� � Ostatnie s�owo wypowiedzia�a w swoim j�zyku i zacz�a co� �piewa�.

Bliss otworzy�a szeroko oczy. By�a to pi�kna, cho� nieco dziwna i obfituj�ca w trele melodia.

��Tak. To muzyka � powiedzia�a. Fallom rzek�a z o�ywieniem:

��Jemby ca�y czas robi�� � zawaha�a si� chwil�, a potem zdecydowa�a si� u�y� galaktycznego s�owa � muzyk�. Na� Tu znowu powiedzia�a co� w swoim j�zyku.

��Na felecie? � powt�rzy�a niepewnie Bliss.

Fallom roze�mia�a si�:

��Nie na felecie, na�

Teraz, kiedy Fallom powiedzia�a oba s�owa jedno po drugim, Bliss dostrzeg�a r�nic� w wymowie, ale straci�a nadziej�, �e potrafi powt�rzy� solaria�sk� nazw� instrumentu.

��A jak to wygl�da? � spyta�a.

Ograniczony zas�b s��w galaktycznych, kt�rym dysponowa�a Fallom, nie wystarcza� do dok�adnego opisu instrumentu, a gesty, kt�rymi pomaga�a sobie Fallom, te� nie wytworzy�y w umy�le Bliss �adnego wyra�nego kszta�tu.

��Jemby pokaza� mi, jak gra� na� � powiedzia�a z dum� Fallom. � Porusza�am palcami dok�adnie tak jak on, ale powiedzia�, �e nied�ugo nie b�d� musia�a ich u�ywa�.

Oczy Fallom b�yszcza�y, a my�l o przyjemno�ciach, kt�re j� czekaj�, pomog�a jej dotrwa� do ko�ca wystawnej kolacji i znie�� zar�wno t�um ludzi, jak ich �miechy i ca�y ha�as wok�. Tylko raz, kiedy kto� niechc�cy wywr�ci� p�misek i tu� obok nich podni�s� si� wrzask, Fallom zrobi�a przestraszon� min�, ale Bliss natychmiast mocno j� obj�a.

��Zastanawiam si�, czy nie da�oby si� za�atwi�, �eby�my jadali osobno � mrukn�a Bliss do Pelorata. � W przeciwnym razie b�dziemy musieli st�d odlecie�. Ma�o, �e musz� je�� te wszystkie bia�ka zwierz�ce, to do tego nie mog� tego robi� w spokoju.

��To tylko podniecenie � odpar� Pelorat, kt�ry zni�s�by wszystko, co mie�ci�o si� w granicach rozs�dku, a odpowiada�o jego wyobra�eniu o pierwotnych zwyczajach i wierzeniach.

A potem kolacja si� sko�czy�a i obwieszczono, �e wkr�tce rozpocznie si� festiwal.

Sala, w kt�rej mia� si� odby� festiwal, by�a prawie tak du�a jak sala jadalna. Sta�y w niej w rz�dach sk�adane (do�� niewygodne, jak si� przekona� Trevize) krzes�a dla oko�o stu pi��dziesi�ciu os�b. Posadzono ich, jako go�ci honorowych, w pierwszym rz�dzie, a niekt�rzy z Alfian wyra�ali si� z uznaniem o ich strojach.

Obaj panowie byli od pasa w g�r� nadzy. Trevize napina� mi�nie brzucha, kiedy sobie o tym przypomina�, i od czasu do czasu spogl�da� z zadowoleniem na sw� ow�osion� klatk� piersiow�. Pelorat, ca�kowicie poch�oni�ty obserwowaniem tego, co si� dzieje wok�, nie zwraca� uwagi na sw�j wygl�d. Zerkano ukradkiem ze zdziwieniem na bluzk� Bliss, ale nikt nic nie powiedzia� na ten temat.

Trevize zauwa�y�, �e sala by�a wype�niona tylko w po�owie a wi�kszo�� publiczno�ci stanowi�y kobiety, prawdopodobnie dlatego, �e wielu m�czyzn by�o na morzu.

Pelorat tr�ci� �okciem Trevizego i powiedzia�:

��Maj� elektryczno��.

Trevize spojrza� na rurki umieszczone pionowo na �cianach i na inne, na suficie. L�ni�y �agodnym �wiat�em.

��To fluorescencja � powiedzia�. � Do�� prymitywna.

��Zgoda, ale spe�nia swoj� rol�. Mamy to w naszym domku i w przybud�wce, ale my�la�em, �e to tylko dekoracja. Je�li uda nam si� odkry� spos�b, w jaki si� je uruchamia, to nie b�dziemy musieli siedzie� po ciemku.

��Mogli nam o tym powiedzie� � powiedzia�a z irytacj� Bliss.

��My�leli, �e wiemy � rzek� Pelorat. � �e ka�dy to wie.

Zza zas�ony za scen� wysz�y cztery kobiety i usiad�y przed widowni�. Ka�da trzyma�a instrument wykonany z lakierowanego drewna. Wszystkie instrumenty mia�y podobne kszta�ty, kt�re jednak trudno by�o opisa�. R�ni�y si� przede wszystkim wielko�ci�. Jeden by� zupe�nie ma�y, dwa nieco, a czwarty du�o wi�kszy. Ka�da z kobiet trzyma�a w drugiej d�oni d�ugi pr�t.

Publiczno�� przywita�a je lekkimi gwizdami, na co wszystkie sk�oni�y si�. Ka�da z nich mia�a piersi przepasane kawa�kiem gazy, jak gdyby w obawie, by nie przeszkadza�y w czasie gry.

Trevize zinterpretowa� gwizdy jako znak aprobaty albo zadowolenia i uzna�, �e b�dzie grzecznie, je�li przy��czy do nich sw�j w�asny. Na to Fallom doda�a sw�j, kt�ry jednak by� raczej trelem ni� gwizdem i dopiero Bliss uciszy�a j�, gdy� ludzie zaczynali si� ju� na nich ogl�da�.

Trzy z kobiet na scenie umie�ci�y, bez �adnego przygotowania, swoje instrumenty jednym ko�cem pod brod�, natomiast czwarty pozosta� na ziemi, mi�dzy nogami trzymaj�cej go kobiety. Wszystkie zacz�y przeci�ga� pr�tami w poprzek ci�gn�cych si� prawie przez ca�� d�ugo�� ka�dego z instrument�w strun, przebieraj�c jednocze�nie szybko palcami po ich zako�czeniach.

A wi�c to by�o to �skrobanie�, kt�rego spodziewa� si� Trevize, ale w niczym nie przypomina�o �adnego skrobania. Przeciwnie, by�y to mi�e, melodyjne d�wi�ki, kt�re � cho� ka�dy instrument brzmia� nieco inaczej ni� pozosta�e � uk�ada�y si� w harmonijn� ca�o��.

Muzyce tej brakowa�o niesko�czonej z�o�ono�ci charakteryzuj�cej muzyk� elektroniczn� (�prawdziw� muzyk� � jak mimowiednie pomy�la� Trevize). Wydawa�a si� te� do�� jednostajna, ale w miar� up�ywu czasu, kiedy jego s�uch przyzwyczai� si� do tego dziwnego systemu d�wi�k�w, zacz�� dostrzega� w niej pewne subtelne r�nice. Wymaga�o to du�ej koncentracji uwagi i by�o m�cz�ce, wi�c zat�skni� do matematycznej precyzji i czysto�ci d�wi�ku g�o�nej, �prawdziwej� muzyki. Przysz�o mu jednak do g�owy, �e gdyby przez d�u�y czas s�ucha� muzyki wykonywanej na tych prostych, drewnianych instrumentach, to pewnie polubi�by j�.

Hiroko wyst�pi�a dopiero po trzech kwadransach. Od razu spostrzeg�a Trevizego, siedz�cego w pierwszym rz�dzie, i u�miechn�a si� do niego. Ca�� dusz� przy��czy� si� do powitalnych gwizd�w widowni. Wygl�da�a �licznie w d�ugiej, wykwintnej sp�dnicy i z wielkim kwiatem we w�osach. W przeciwie�stwie do wyst�puj�cej przed ni� czw�rki, piersi mia�a odkryte, zapewne dlatego, �e nie by�o obawy, aby przeszkadza�o jej to w grze.

Jej instrument okaza� si� d�ug� na oko�o dwie trzecie metra i grub� na jakie� dwa centymetry rurk� z ciemnego drzewa. Podnios�a go do ust i zacz�a dmucha� w otw�r znajduj�cy si� przy jednym z ko�c�w instrumentu, przebieraj�c jednocze�nie palcami po metalowych klawiszach umieszczonych na jego wierzchniej stronie. Pop�yn�y cienkie, s�odkie, wibruj�ce tony.

Na pierwszy d�wi�k Fallom chwyci�a Bliss za rami� i powiedzia�a:

��Bliss, to jest� � a ostatnie s�owo znowu zabrzmia�o w uszach Bliss jak �felet�.

Bliss potrz�sn�a g�ow�, na co Fallom powiedzia�a, tym razem ciszej:

��Na pewno.

Ludzie zacz�li spogl�da� na Fallom. Bliss zakry�a jej r�k� usta, pochyli�a si� nad ni� i z naciskiem mrukn�a:

��Cicho!

Fallom nie pr�bowa�a ju� nic m�wi� i s�ucha�a gry, ale jej palce porusza�y si� nerwowo, jak gdyby naciska�a klawisze.

Jako ostatni wyst�pi� starszy m�czyzna ze ��obkowanym instrumentem o szerokich bokach, zawieszonym na pasach przerzuconych przez ramiona. Trzymaj�c ka�dy bok jedn� r�k�, rozci�ga� i �ciska� ten instrument, przy czym jego prawa d�o� wciska�a po kilka czarnych i bia�ych listewek u�o�onych poziomo na tym boku.

D�wi�k tego instrumentu wyda� si� Trevizemu prawie barbarzy�ski i szczeg�lnie przykry, jak szczekanie ps�w na Aurorze, ale nie dlatego, �eby w czym� je przypomina�, lecz dlatego, �e budzi� podobne doznania. Bliss wygl�da�a tak, jakby za chwil� mia�a zas�oni� r�kami uszy, a Pelorat s�ucha� ze zmarszczon� twarz�. Tylko Fallom zdawa�a si� zadowolona, gdy� lekko przytupywa�a nog� i Trevize stwierdzi�, ku swemu zdziwieniu, �e w muzyce tej jest pewien rytm, kt�remu odpowiada przytupywanie Fallom.

Wreszcie wyst�p dobieg� ko�ca i zerwa�a si� prawdziwa burza gwizd�w, w kt�rej wyra�nie s�ycha� te� by�o przenikliwy g�os Fallom.

Potem publiczno�� wsta�a z miejsc i potworzy�y si� ma�e grupki rozprawiaj�cych g�o�no i z o�ywieniem, jak chyba zawsze przy okazji publicznych zgromadze�, Alfian. Muzycy, kt�rzy brali udzia� w koncercie, stali w pobli�u sceny i rozmawiali z osobami, kt�re podchodzi�y do nich, aby pogratulowa� im wyst�pu.

Fallom wymkn�a si� Bliss i podbieg�a do Hiroko.

��Hiroko! � krzykn�a, chwytaj�c szybko powietrze. � Poka� mi ten�

��Co, kochanie? � spyta�a Hiroko.

��To, na czym gra�a�.

��Ach to! � roze�mia�a si� Hiroko. � To flet, ma�a.

��Mog� to zobaczy�?

��Dobrze. � Hiroko otworzy�a futera� i wyj�a instrument. By� roz�o�ony na trzy cz�ci, ale Hiroko szybko go z�o�y�a i przy�o�y�a ustnik do warg Fallom. � Dmuchnij tu.

��Wiem, wiem � odpar�a szybko Fallom i wyci�gn�a r�k�.

Hiroko automatycznie cofn�a r�ce i podnios�a flet do g�ry.

��Dmuchnij, dziecko, ale nie dotykaj.

Fallom zrobi�a zawiedzion� min�.

��Mog� popatrzy�? Nie b�d� dotyka�.

��Oczywi�cie, kochanie.

Znowu wyci�gn�a ku niej flet i Fallom utkwi�a w nim pa�aj�cy wzrok.

Nagle �wiat�a lekko pociemnia�y i rozleg� si� niepewny i dr��cy d�wi�k fletu.

Hiroko ze zdziwienia ma�o nie upu�ci�a fletu, a Fallom krzykn�a rado�nie:

��Uda�o si�! Uda�o si�! Jemby m�wi�, �e kiedy� mi si� uda.

��Czy to ty zrobi�a�? � spyta�a Hiroko.

��Tak, ja. Ja.

��Jak to zrobi�a�, dziecko?

Bliss, czerwona z zak�opotania, powiedzia�a:

��Przepraszam, Hiroko. Zaraz j� st�d zabior�.

��Nie � odpar�a Hiroko. � Chc�, �eby to zrobi�a jeszcze raz.

Podesz�o kilkoro Alfian, przygl�daj�c si� z zaciekawieniem. Fallom zmarszczy�a brwi, jakby koncentrowa�a uwag�. �wiat�a znowu przygas�y, tym razem bardziej ni� poprzednio, i znowu rozleg� si� g�os fletu, ale ju� pewny i czysty. Potem klawisze zacz�y si� same porusza� i pop�yn�y r�ne tony.

��Jest troch� inny ni�� � powiedzia�a Fallom, troch� zdyszana, jak gdyby to nie strumie� powietrza, lecz jej dech wydobywa� d�wi�ki z fletu.

��Na pewno czerpie energi� z pr�du, kt�ry zasila te lampy � powiedzia� Pelorat do Trevizego. Fallom zamkn�a oczy. D�wi�k by� teraz �agodniejszy i wyra�nie kontrolowany. Flet gra� sam. Klawiszy nie porusza�y palce, lecz energia przetwarzana i przekazywana przez wci�� jeszcze nie w pe�ni rozwini�te guzy m�zgu Fallom. Tony, kt�re pocz�tkowo zdawa�y si� niemal niezharmonizowane, u�o�y�y si� w melodi� i wszyscy zebrali si� wok� Hiroko i Fallom. Hiroko trzyma�a delikatnie kciukami i palcami wskazuj�cymi ko�ce fletu, a Fallom sterowa�a z zamkni�tymi oczami strumieniem powietrza i ruchem klawiszy.

��To jest utw�r, kt�ry gra�am � szepn�a Hiroko.

��Pami�tam go � powiedzia�a Fallom, skin�wszy lekko g�ow�, staraj�c si� nie os�abia� koncentracji.

��Nie pomyli�a� ani jednej nuty � rzek�a Hiroko, kiedy Fallom sko�czy�a.

��Ale to nie by�o dobrze, Hiroko. Nie zagra�a� tego dobrze.

��Fallom! To niegrzecznie � skarci�a j� Bliss. � Nie wolno�

��Prosz� jej pozwoli� to powiedzie� � powiedzia�a z naciskiem Hiroko. � Dlaczego nie zagra�am dobrze?

��Bo ja zagra�abym to inaczej.

��No to poka�, jak ty by� to zrobi�a.

Znowu zabrzmia� flet, ale tym razem melodia by�a bardziej skomplikowana, gdy� klawisze porusza�y si� szybciej i w bardziej zawi�ych kombinacjach ni� poprzednio. Muzyka by�a nie tylko bardziej z�o�ona, ale te� mia�a wi�kszy �adunek uczuciowy i bardziej porusza�a. Hiroko zamar�a, a w ca�ej sali nie s�ycha� by�o najl�ejszego szmeru.

Cisza trwa�a, nawet kiedy Fallom ju� sko�czy�a. Wreszcie Hiroko odetchn�a g��boko i powiedzia�a: � Gra�a� ju� to kiedy�?

��Nie � odpar�a Fallom. � Przedtem mog�am u�ywa� tylko palc�w, a palcami nie potrafi�abym tak zagra�. � Potem doda�a bez cienia zarozumia�o�ci: � Nikt by tak nie potrafi�.

��Mo�esz jeszcze co� zagra�?

��Mog� co� wymy�li�.

��To znaczy� zaimprowizowa�?

Fallom zmarszczy�a si� s�ysz�c nieznane s�owo i spojrza�a na Bliss. Bliss skin�a g�ow� i Fallom powiedzia�a:

��Tak.

��A wi�c zagraj, prosz� � rzek�a Hiroko. Fallom pomy�la�a chwil�, a potem wolno zacz�a. By�y to proste tony, a melodia, kt�r� tworzy�y, raczej niewyra�na. �wiat�a to przygasa�y, to p�on�y �ywiej, w zale�no�ci od przyp�ywu i odp�ywu energii. Nikt nie zwraca� na to uwagi, gdy� wydawa�o si�, �e jest to raczej skutkiem ni� przyczyn� muzyki, jak gdyby jaki� elektryczny duch s�ucha� polece� fal d�wi�kowych.

Potem ta sama kombinacja ton�w powt�rzy�a si�, ale g�o�niej, potem jeszcze raz, ale w bardziej rozbudowanej postaci, potem na temat zacz�y nak�ada� si� wariacje, a ca�o�� sta�a si� tak przejmuj�ca, �e s�uchacze ledwie mogli oddycha�. Na koniec fala d�wi�k�w run�a o wiele szybciej, ni� si� wznios�a, a s�uchacze poczuli si�, jakby nagle spadli na ziemi�, cho� wci�� jeszcze trwa�o w nich uczucie wznoszenia si�.

Potem nast�pi�o istne pandemonium i nawet Trevize, kt�ry przywyk� do zupe�nie innego rodzaju muzyki, pomy�la� ze smutkiem: �Nigdy ju� tego nie us�ysz�.

Kiedy w ko�cu Alfianie, acz niech�tnie, uciszyli si�, Hiroko wyci�gn�a flet w stron� Fallom.

��We� go, Fallom, jest tw�j � powiedzia�a. Fallom skwapliwie wyci�gn�a r�k�, ale Bliss powstrzyma�a j�, m�wi�c:

��Nie mo�emy tego przyj��, Hiroko. To zbyt cenny instrument.

��Mam jeszcze jeden, Bliss. Nie tak dobry, jak ten, ale tak powinno by�. Ten instrument nale�y do tego, kto potrafi na nim gra� najlepiej. Nigdy jeszcze nie s�ysza�am takiej muzyki i by�oby niegodziwo�ci� z mojej strony, gdybym zatrzyma�a instrument, kt�rego wszystkich mo�liwo�ci nie potrafi� wykorzysta�. Gdybym to ja wiedzia�a, jak mo�na na nim gra�, wcale go nie dotykaj�c!

Fallom wzi�a flet z jej r�k i z wyrazem wielkiego zadowolenia przycisn�a go do piersi.

Obie izby ich domku by�y dobrze o�wietlone lampami fluoroscencyjnymi. W �azience by�a trzecia lampa. Ich �wiat�o by�o md�e i niewygodnie by�o przy nim czyta�, ale przynajmniej w pomieszczeniach nie by�o ciemno.

Oci�gali si� jednak z wej�ciem do �rodka. Niebo by�o pe�ne gwiazd, co dla mieszka�ca Terminusa, sk�d prawie w og�le nie by�o wida� �adnych gwiazd, a Galaktyka wydawa�a si� nik�� mgie�k�, by�o zawsze fascynuj�cym widokiem.

Hiroko, obawiaj�c si�, aby nie zb��dzili w ciemno�ciach, odprowadzi�a ich pod sam pr�g. Przez ca�� drog� trzyma�a Fallom za r�k�, a i potem, zapaliwszy lampy w domku, zosta�a jeszcze z nimi na dworze, wci�� trzymaj�c si� dziecka.

Bliss spr�bowa�a wyperswadowa� jej jeszcze raz, gdy� by�o wida�, �e Hiroko targaj� sprzeczne uczucia:

��Naprawd�, Hiroko, nie mo�emy wzi�� tego fletu.

��Nie, on musi nale�e� do Fallom � odpar�a Hiroko, ale nadal by�a rozstrojona.

Trevize patrzy� na niebo. Noc by�a naprawd� ciemna. Nie roz�wietla�o jej ani s�abe �wiat�o dobiegaj�ce z ich domku, ani � tym bardziej � nik�e jak iskierki �wiat�a z dalej po�o�onych budynk�w.

��Hiroko, widzisz t� gwiazd�, kt�ra �wieci tak jasno? Jak si� nazywa? � spyta�.

Hiroko zerkn�a na niebo i odpar�a bez specjalnego zainteresowania:

��To Towarzyszka.

��Sk�d ta nazwa?

��Co osiem lat okr��a nasze s�o�ce. O tej porze roku jest gwiazd� wieczorn�. Nie mo�na jej ujrze� w dzie�, kiedy jest nad horyzontem.

�Dobrze � pomy�la� Trevize. � Nie jest kompletn� ignorantk� w dziedzinie astronomii�. A g�o�no powiedzia�:

��Wiesz o tym, �e Alfa ma jeszcze jedn� towarzyszk�, ale o wiele bardziej oddalon� ni� ta? Jest bardzo ma�a, s�abo �wieci i mo�na j� zobaczy� tylko przez teleskop. (Sam jej nie widzia�, bo nie zada� sobie trudu, �eby j� znale��, ale wiadomo�� o niej znajdowa�a si� w banku danych komputera).

��Uczono nas o tym w szkole � odpar�a oboj�tnie.

��A co powiesz o tej? Widzisz te sze�� gwiazd w zygzakowatej linii?

��To Kasjopea � powiedzia�a Hiroko.

��Co? � rzek� zaskoczony Trevize. � Kt�ra?

��Wszystkie. Ten ca�y zygzak. To Kasjopea.

��Dlaczego si� tak nazywa?

��Brak mi takiej wiedzy. Nie wiem nic o astronomii.

��A widzisz najni�sz� z tych gwiazd tworz�cych zygzak, t�, kt�ra jest ja�niejsza od pozosta�ych? Co to jest?

��Gwiazda. Nie znam jej nazwy.

��Ale opr�cz tych dw�ch gwiazd � towarzyszek, ona jest najbli�ej Alfy. Oddalona jest tylko o parsek.

��Tak powiadasz? � rzek�a Hiroko. � Nie wiem.

��A mo�e to jest ta gwiazda, wok� kt�rej kr��y Ziemia?

Hiroko spojrza�a na ni� z nik�ym zainteresowaniem.

��Nie wiem. Nigdy nie s�ysza�am, �eby kto� o tym m�wi�.

��My�lisz, �e to nie mo�e by� ta gwiazda?

��Sk�d�e mam wiedzie�? Nikt nie wie, gdzie mo�e by� Ziemia. Teraz mu� musz� ju� i��. Jutro przed festiwalem na pla�y jest moja zmiana na polu. Zobaczymy si� wszyscy na pla�y, zaraz po obiedzie. Tak?

��Oczywi�cie, Hiroko.

Odwr�ci�a si� nagle i, prawie biegn�c, znikn�a w ciemno�ciach. Trevize popatrzy� za ni�, a potem wszed� za reszt� do s�abo o�wietlonego domku.

��Jeste� w stanie stwierdzi�, Bliss, czy ona k�ama�a, m�wi�c o Ziemi? � spyta�.

Bliss potrz�sn�a g�ow�.

��Nie s�dz�, �eby k�ama�a. Znajduje si� w wielkim napi�ciu. Zauwa�y�am to dopiero po koncercie. Istnia�o ono, zanim jeszcze zacz��e� z ni� rozmawia� o gwiazdach.

��Czy�by zatem z powodu tego fletu?

��Mo�e. Nie potrafi� powiedzie�. � Obr�ci�a si� do Fallom. � S�uchaj, Fallom, chc�, �eby� posz�a do swojego pokoju. Kiedy b�dziesz gotowa do spania, id� do �azienki, zr�b siusiu, umyj r�ce, twarz i z�by.

��Chcia�abym pogra� na flecie, Bliss.

��Ale tylko troch� i bardzo cicho. Rozumiesz, Fallom? I b�dziesz musia�a sko�czy�, kiedy ci powiem.

��Tak, Bliss.

Zostali w tr�jk�, Bliss na jedynym krze�le, a Pelorat i Trevize na swoich ��kach.

��Czy jest jaki� sens zostawa� d�u�ej na tej planecie? � spyta�a Bliss.

Trevize wzruszy� ramionami.

��Nie zd��yli�my jeszcze poruszy� sprawy Ziemi w zwi�zku z tymi staro�ytnymi instrumentami, a by� mo�e mogliby�my si� w ten spos�b czego� dowiedzie�. Mo�e te� op�aca si� poczeka� na powr�t rybak�w. Oni mog� wiedzie� co�, czego nie wiedz� ci, co zostaj� w domach.

��Bardzo w to w�tpi� � powiedzia�a Bliss. Czy aby tym, co ci� tu trzyma, nie s� czarne oczy Hiroko?

��Nie rozumiem, Bliss � odpar� z irytacj� Trevize. � Co ci� obchodz� moje sprawy? Dlaczego ro�cisz sobie prawo do wyrokowania o mojej moralno�ci?

��Nie chodzi o twoj� moralno��. Chodzi o nasz� ekspedycj�. Chcesz znale�� Ziemi�, aby� m�g� ostatecznie zdecydowa�, czy masz racj� przedk�adaj�c Galaxi� nad �wiaty izoli. Ja te� chc�, �eby� to wreszcie rozstrzygn��. M�wisz, �e po to, �eby to zrobi�, musisz lecie� na Ziemi�, i wydajesz si� prze�wiadczony, �e Ziemia kr��y wok� tej jasnej gwiazdy. A wi�c le�my tam. Przyznaj�, �e by�oby dobrze uzyska� przedtem jakie� informacje o niej, ale jest dla mnie jasne, �e tutaj ich nie zdob�dziemy. Nie chc� tu d�u�ej siedzie� tylko dlatego, �e podoba ci si� Hiroko.

��Mo�e polecimy � powiedzia� Trevize. � Daj mi pomy�le�. I zapewniam ci�, �e Hiroko nie b�dzie mia�a �adnego wp�ywu na moj� decyzj�.

��Czuj�, �e powinni�my polecie� w kierunku Ziemi, cho�by po to, �eby si� przekona�, czy jest radioaktywna czy nie � rzek� Pelorat. � Nie widz� sensu zostawa� tu d�u�ej.

��Czy aby na pewno nie popychaj� ci� tam ciemne oczy Bliss? � spyta� kpi�cym tonem Trevize. Prawie zaraz doda�: � Nie, cofam to, Janov. To dziecinne. Niemniej jednak, zupe�nie niezale�nie od Hiroko, ten �wiat jest uroczy i musz� powiedzie�, �e w innej sytuacji kusi�oby mnie, �eby tu zosta� jak najd�u�ej� Nie uwa�asz, Bliss, �e Alfa obala twoj� teori� o izolach?

��W jaki spos�b? � spyta�a Bliss.

��Utrzymujesz, �e ka�dy, naprawd� odizolowany od reszty Galaktyki �wiat musi sta� si� niebezpieczny i wrogi.

��Nawet Comporellon � powiedzia�a Bliss spokojnie � kt�ry raczej stroni od uczestnictwa w g��wnym pr�dzie �ycia Galaktyki, mimo �e w teorii jest �wiatem stowarzyszonym z Federacj� Fundacyjn�.

��Ale nie Alfa. Ten �wiat jest ca�kowicie odizolowany, ale nie mo�esz si� chyba uskar�a� na brak �yczliwo�ci i go�cinno�ci z ich strony? Karmi� nas, daj� nam ubranie i schronienie, urz�dzaj� festiwale na nasz� cze�� i namawiaj�, �eby�my zostali z nimi d�u�ej. Co im mo�na zarzuci�?

��Najwyra�niej nic. Hiroko oddaje ci nawet swoje cia�o.

��Bliss, co si� tak do tego przyczepi�a�? � rzek� ze z�o�ci� Trevize. � Nie odda�a mi swego cia�a. Oddali�my si� sobie nawzajem. By� to akt obop�lny i dla obojga z nas przyjemny. Zreszt� ty sama nie wahasz si� odda� swego cia�a, je�li ci to odpowiada.

��Prosz� ci�, Bliss, daj spok�j � powiedzia� Pelorat. � Golan ma ca�kowit� racj�. Nie mo�emy si� wtr�ca� do jego prywatnych spraw.

��Dop�ki nie dotycz� one nas � powiedzia�a z uporem Bliss.

��Nie dotycz� was � powiedzia� Trevize. Daj� ci s�owo, �e odlecimy st�d. Postaramy si� uzyska� jeszcze jakie� informacje, ale to nie potrwa d�ugo.

��Nie ufam izolom � powiedzia�a Bliss � nawet je�li nios� dary.

Trevize roz�o�y� r�ce.

��A wi�c wyci�gnij wniosek, a potem tak nagnij materia� dowodowy, �eby go uzasadnia�. Zupe�nie jak�

��Nie m�w tego � powiedzia�a ostrzegawczo Bliss. � Nie jestem kobiet�. Jestem Gaj�. To nie ja, lecz Gaja czuje niepok�j.

��Nie ma powodu do� � W tym momencie kto� lekko zaskroba� w drzwi. Trevize zamar�. Co to? � spyta� cicho.

Bliss wzruszy�a ramionami.

��Otw�rz drzwi i zobacz. Przecie� sam nas przekonywa�e�, �e to przyjazny �wiat i nic nam nie grozi.

Trevize jednak waha� si�, co robi�, dop�ki zza drzwi nie odezwa� si� cichy g�os:

��Otw�rzcie. To ja!

By� to g�os Hiroko. Trevize pchn�� drzwi.

Hiroko szybko wesz�a do �rodka. Mia�a mokre policzki.

��Zamknij drzwi � wykrztusi�a.

��Co si� sta�o? � spyta�a Bliss.

Hiroko z�apa�a kurczowo Trevizego za r�k�.

��Nie mog�am siedzie� i czeka�. Stara�am si�, ale nie mog�am tego znie��. Uciekaj st�d! Wszyscy uciekajcie! We�cie st�d szybko to dziecko. Zabierajcie statek i uciekajcie z Alfy, dop�ki jest ciemno.

��Ale dlaczego? � spyta� Trevize.

��Poniewa� w przeciwnym razie umrzesz, a z tob� ca�a reszta.

Przez d�u�sz� chwil� patrzyli na ni� w os�upieniu. W ko�cu Trevize spyta�:

��Chcesz powiedzie�, �e twoi ziomkowie zabij� nas?

��Ju� jeste� na drodze ku �mierci � powiedzia�a Hiroko. Po policzkach sp�ywa�y jej �zy. � A z tob� twoi towarzysze� Dawno temu nasi uczeni stworzyli wirusa, kt�ry dla nas nie jest gro�ny, ale zabija przybysz�w z innych �wiat�w. My jeste�my uodpornieni na jego dzia�anie. � Potrz�sn�a z rozpacz� ramieniem Trevizego. � Zosta�e� zara�ony.

��Jak?

��Kiedy dawali�my sobie przyjemno��. Jest tylko jeden spos�b.

��Ale czuj� si� zupe�nie dobrze.

��Na razie wirus jest u�piony. Przebudzi si�, kiedy wr�ci flota rybacka. Zgodnie z naszym prawem, musz� o tym postanowi� wszyscy � nawet m�czy�ni. Na pewno wszyscy postanowi�, �e musicie umrze� i dlatego trzymamy was tu, a� do powrotu floty. Odle�cie teraz, p�ki jest ciemno i nikt nic nie podejrzewa.

��Dlaczego to robicie? � spyta�a ostro Bliss.

��Dla naszego bezpiecze�stwa. Jest nas ma�o, a mamy du�o. Nie chcemy, �eby niepokoili nas przybysze z innych �wiat�w. Je�li kto� tu przyb�dzie, a potem opowie, jak �yjemy, przylec� inni, a zatem kiedy pojawia si� u nas jaki� statek, musimy mie� pewno��, �e ju� nie odleci.

��Wobec tego dlaczego nas przed tym przestrzegasz? � spyta� Trevize.

��Nie pytaj o pow�d� Nie, powiem wam, skoro znowu to s�ysz�. S�uchajcie�

Z s�siedniej izby dobiega� mi�y d�wi�k fletu.

��Nie mog� znie�� my�li, �e ta muzyka zginie, bo dziecko te� b�dzie musia�o umrze�.

��Czy to w�a�nie dlatego da�a� Fallom sw�j flet? � spyta� srogim g�osem Trevize. � Dlatego, �e wiedzia�a�, i� po �mierci dziecka wr�ci do ciebie?

Hiroko zrobi�a przera�on� min�.

��Nie, nie przysz�o mi to do g�owy. A kiedy, po pewnym czasie, uprzytomni�am to sobie, wiedzia�am, �e nie mog� do tego dopu�ci�. Uciekajcie, zabierzcie dziecko, a z nim flet, �ebym go ju� nigdy nie widzia�a. W przestrzeni b�dziecie bezpieczni, a u�piony wirus, kt�ry teraz znajduje si� w tym ciele, po pewnym czasie zginie. W zamian prosz�, by�cie nigdy nie opowiadali o tym �wiecie, by nikt inny nie dowiedzia� si� o nim.

��Nie b�dziemy o nim opowiada� � rzek� Trevize.

Hiroko spojrza�a na niego. Powiedzia�a cicho:

��Czy mog� ci� jeszcze raz poca�owa�, zanim odlecicie?

��Nie � odpar� Trevize. � Ju� raz zosta�em zara�ony i wystarczy. � A potem doda� ju� mniej szorstko: � Nie p�acz. Ludzie zaczn� ci� pyta�, dlaczego p�aczesz, a ty nie b�dziesz im mog�a powiedzie� Maj�c na wzgl�dzie twoje obecne starania, aby nas uratowa�, wybaczam ci to, co mi zrobi�a�.

Hiroko wyprostowa�a si�, otar�a starannie wierzchem d�oni policzki, zaczerpn�a g��boko powietrza, powiedzia�a: � Dzi�kuj� ci za to � i szybko wysz�a.

��Zostawimy �wiat�o zapalone i odczekamy jeszcze troch�, a potem uciekamy � powiedzia� Trevize. � Bliss, powiedz Fallom, �eby przesta�a gra�. Pami�taj oczywi�cie o tym, �eby zabra� ten flet� A potem szybko na statek, je�li uda nam si� odnale�� drog� w tych ciemno�ciach.

��Ja j� odnajd� � powiedzia�a Bliss. � Na pok�adzie zosta�o moje ubranie, a ono te� � cho� tylko w niewielkim stopniu � jest cz�ci� Gai. Gaja zawsze bez trudu odnajdzie Gaj�. � Znikn�a w drugiej izbie, aby przygotowa� Fallom do wyj�cia.

��Nie my�lisz, �e mogli uszkodzi� statek, aby zatrzyma� nas na planecie? � spyta� Pelorat.

��Brak im odpowiedniej techniki � odpar� ponuro Trevize.

Kiedy wysz�a Bliss, prowadz�c za r�k� Fallom, Trevize zgasi� �wiat�o.

Potem siedzieli cicho w ciemno�ciach. Kiedy Treviz� otworzy� wreszcie ostro�nie drzwi, wydawa�o im si�, �e przesiedzieli tak p� nocy, cho� min�o pewnie nie wi�cej ni� p� godziny. Niebo wydawa�o si� troch� zachmurzone, ale by�o wida� gwiazdy. Wysoko na niebie �wieci�a Kasjopea, z gwiazd�, kt�ra by� mo�e by�a s�o�cem Ziemi, na dolnym ko�cu, By�o bezwietrznie i pusto, �adnych odg�os�w.

Trevize powoli wysun�� si� na dw�r, skin�wszy na pozosta�ych, aby szli za nim. Jego d�o� niemal machinalnie znalaz�a si� przy kolbie bicza neuronowego. By� pewien, �e nie b�dzie musia� z niego skorzysta�, ale�

Bliss przesun�a si� na czo�o. Wzi�a za r�k� Pelorata, a on poda� r�k� Trevizemu. Drug� r�k� Bliss trzyma�a Fallom, kt�ra z kolei w drugiej d�oni trzyma�a flet. Badaj�c ostro�nie, w niemal zupe�nej ciemno�ci, grunt stop�, Bliss poprowadzi�a ich � w kierunku, z kt�rego dociera�a do niej bardzo s�aba �gaja�sko�� jej ubrania.

�Odleg�a Gwiazda� wystartowa�a cicho, wznosz�c si� wolno przez atmosfer� nad pogr��on� w mroku wysp�. Nieliczne punkciki �wietlne pod nimi przygas�y i znik�y, za to w miar� nabierania wysoko�ci wchodzili w coraz rzadsze warstwy atmosfery, kt�re umo�liwia�y szybszy lot, coraz ja�niej �wieci�y gwiazdy i przybywa�o ich coraz wi�cej.

W ko�cu, kiedy spojrzeli w d�, z Alfy zosta� ju� tylko o�wietlony sierp, a i ten by� cz�ciowo zakryty chmurami.

��Przypuszczam, �e technika kosmiczna nie jest u nich za bardzo rozwini�ta � powiedzia� Pelorat. � Nie mog� nas goni�.

��Nie powiem, �eby mnie to specjalnie cieszy�o � rzek� Trevize z przygn�bieniem. � Jestem zara�ony.

��Ale u�pionym wirusem � powiedzia�a Bliss.

��Jednak mo�na go obudzi�. Maj� jak�� metod�. Co to za metoda?

Bliss wzruszy�a ramionami.

��Hiroko m�wi�a, �e ten wirus, je�li pozostanie u�piony w nie przystosowanym do niego organizmie, takim jak tw�j, w ko�cu zginie.

��Tak? � rzek� ze z�o�ci� Trevize. � A sk�d ona o tym wie? Zreszt� sk�d mog� wiedzie�, czy nie sk�ama�a, �eby uspokoi� w�asne sumienie? A poza tym czy ten proces u�pienia, na czymkolwiek polega, nie mo�e zosta� wyzwolony dzia�aniem jakich� czynnik�w naturalnych? Jakim� zwi�zkiem chemicznym, promieniowaniem jakiego� typu, czy ja wiem czym? Mog� nagle zachorowa�, a w�wczas wy te� zginiecie. A je�li zdarzy si� to po naszym przylocie na jaki� g�sto zaludniony �wiat, to mo�e wybuchn�� potworna pandemia, a uciekinierzy z zara�onego �wiata mog� zawlec chorob� na inne �wiaty. Spojrza� na Bliss.

��Mo�esz na to co� poradzi�? � spyta�. Bliss potrz�sn�a wolno g�ow�.

��To nie takie proste. Na Gaj� sk�adaj� si� te� paso�yty � drobnoustroje, robaki, ale one spe�niaj� dobroczynn� rol�, wsp�tworz�c z innymi cz�ciami Gai r�wnowag� ekologiczn�. Maj� sw�j udzia� w �wiadomo�ci Gai, �yj�, ale nie rozmna�aj� si� nadmiernie. �yj� nie czyni�c nikomu zauwa�alnych szk�d. K�opot w tym, �e wirus, kt�rym zosta�e� zara�ony, nie jest cz�ci� Gai.

��Powiedzia�a� �nie takie proste� � rzek� Trevize, marszcz�c brwi. � Czy w sytuacji, w jakiej si� znale�li�my, mo�esz si� tego podj��, nawet je�li mo�e to by� trudne zadanie? Czy potrafisz znale�� we mnie tego wirusa i zniszczy� go? Czy gdyby ci si� to uda�o, mo�esz przynajmniej wzmocni� m�j mechanizm obronny?

��Zdajesz sobie spraw�, o co prosisz? Nie znam mikroskopijnej flory twego cia�a. Mo�e mi by� trudno odr�ni� wirusa znajduj�cego si� w twoich kom�rkach od twoich normalnych gen�w. Jeszcze trudniej by�oby odr�ni� wirusy, do kt�rych przywyk� tw�j organizm, od tych, kt�rymi zarazi�a ci� Hiroko. Spr�buj�, ale to potrwa i mo�e si� nie uda�.

��Niech potrwa � powiedzia� Trevize. � Spr�buj.

��Oczywi�cie � odpar�a Bliss.

��Je�li Hiroko m�wi�a prawd� � rzek� Pelorat � to mo�e uda�oby ci si� znale�� wirusy, kt�rych �ywotno�� ju� si� zmniejsza, i przyspieszy� ten proces.

��Mog�abym to zrobi� � powiedzia�a Bliss. To dobry pomys�.

��Starczy ci si�? � spyta� Trevize. � Wiesz, zabijaj�c te wirusy, b�dziesz musia�a zniszczy� drogocenne �ycie.

��Szydzisz sobie ze mnie � powiedzia�a zimno Bliss � ale bez wzgl�du na to, co my�lisz, wskazujesz na prawdziw� trudno��. Mimo to nie zawaham si� postawi� twojego �ycia ponad �ycie wirusa. Nie obawiaj si�, je�li b�d� mia�a mo�liwo��, to zabij� je. W ko�cu nawet gdybym zawaha�a si� � skrzywi�a usta, jak gdyby staraj�c si� ukry� u�miech � to �ycie Pelorata i Fallom te� jest w niebezpiecze�stwie, a mo�e bardziej dowierzasz moim uczuciom do nich ni� do ciebie. No i mo�e pami�tasz, �e moje �ycie te� jest w niebezpiecze�stwie.

��Nie wierz�, �e dbasz o swoje �ycie � mrukn�� Trevize. � Jeste� gotowa po�wi�ci� je dla jakich� wy�szych cel�w. Ale wierz�, �e troszczysz si� o Pelorata. � Potem spyta�: � Nie s�ysz� fletu. Czy z Fallom co� nie w porz�dku?

��Nie � odpar�a Bliss. � �pi. Zupe�nie naturalnym snem, bez mojego wp�ywu. Proponuj�, �eby�my po skoku w stron� tej gwiazdy, kt�ra naszym zdaniem jest s�o�cem Ziemi, zrobili to samo. Bardzo potrzeba mi snu i my�l�, �e tobie te�.

��Owszem, je�li uda mi si� zasn�� Wiesz, Bliss, mia�a� jednak racj�.

��W jakiej sprawie?

��W sprawie izoli. Nowa Ziemia nie jest rajem, cho� mog�oby si� tak pozornie wydawa�. Ta ich go�cinno��, ten ich przyjazny stosunek do nas ju� przy pierwszym spotkaniu, mia�y u�pi� nasz� czujno��, �eby mo�na by�o �atwiej zarazi� jedno z nas. A ta ca�a go�cinno�� potem, te wszystkie festiwale, mia�y nas zatrzyma� do czasu, kiedy powr�ci flota rybacka i zostan� rozbudzone wirusy. I gdyby nie Fallom i jej muzyka, wszystko u�o�y�oby si� zgodnie z ich planem. By� mo�e w tej sprawie te� mia�a� racj�.

��W sprawie Fallom?

��Tak. Ja nie chcia�em jej zabra� i nigdy nie pogodzi�em si� z jej obecno�ci� na statku. To twoja zas�uga, Bliss, �e mamy j� tutaj, a jej, �e � nie�wiadomie � ocali�a nam �ycie. A jednak�

��A jednak co?

��Na przek�r temu, dalej niepokoi mnie jej obecno��. Nie wiem dlaczego.

��Je�li poprawi ci to samopoczucie, to powiem ci, �e nie wiem, czy mo�emy ca�� zas�ug� za uratowanie nas przypisywa� Fallom. Hiroko usprawiedliwi�a to, co reszta Alfian na pewno potraktowa�aby jako akt zdrady, uwielbieniem dla muzyki Fallom. Mo�e nawet sama w to uwierzy�a, ale w jej umy�le by�o co� jeszcze, co�, czego obecno�� wykry�am, ale czego nie potrafi�am zidentyfikowa�, co�, do czego by� mo�e wstydzi�a si� przyzna� sama przed sob�. Zdaje mi si�, �e czu�a co� do ciebie i �e, bez wzgl�du na Fallom i jej muzyk�, nie pozwoli�aby ci umrze�.

��Naprawd� tak my�lisz? � spyta� Trevize, u�miechaj�c si� lekko po raz pierwszy od chwili, kiedy opu�cili Alf�.

��Tak. Musisz mie� jak�� specjaln� umiej�tno�� obchodzenia si� z kobietami. Sk�oni�e� minister Lizalor, �eby pozwoli�a nam zachowa� statek i odlecie� z Comporellona i wywar�e� takie wra�enie na Hiroko, �e ocali�a nam �ycie. Trzeba odda� ka�demu, co mu si� nale�y.

Trevize u�miechn�� si� szerzej.

��No, skoro tak m�wisz� Zatem na Ziemi�! Wszed� do sterowni niemal radosnym krokiem.

Pelorat zatrzyma� si� i powiedzia�:

��W ko�cu ukoi�a� go, prawda, Bliss?

��Nie, Pel, nawet nie tkn�am jego m�zgu.

��Na pewno tkn�a�, skoro tak bardzo po�echta�a� jego m�sk� pr�no��.

��Tylko po�rednio � u�miechn�a si� Bliss.

��I tak dzi�kuj� ci, Bliss.

Po skoku znajdowali si� jeszcze o jedn� dziesi�t� parseka od gwiazdy, kt�ra mog�a by� s�o�cem Ziemi. By�a teraz najja�niejszym obiektem na niebie, ale nadal nie r�ni�a si� od innych gwiazd.

Aby m�c swobodnie patrze�, Trevize poleci� komputerowi za�o�y� filtr i przygl�da� si� jej z pos�pn� min�.

��Jest to bez w�tpienia bli�niaczka Alfy, gwiazdy, wok� kt�rej kr��y Nowa Ziemia. Ale Alfa jest na mapie komputera, a tej gwiazdy nie ma. Nie znamy jej nazwy, nie mamy jej danych ani �adnych informacji na temat jej uk�adu planetarnego, je�li jaki� posiada.

��Czy nie tego w�a�nie nale�a�oby oczekiwa�, je�li wok� tego s�o�ca kr��y Ziemia? � rzek� Pelorat. � Takie wyt�umienie danych wsp�gra�oby z faktem usuni�cia wszelkich informacji dotycz�cych Ziemi.

��Owszem, ale mo�e to r�wnie dobrze znaczy�, �e jest to �wiat Przestrze�c�w, kt�ry przypadkiem nie znalaz� si� w tym spisie na Melpomenii. Nie mamy przecie� niezbitej pewno�ci, �e ten spis jest kompletny. Jest te� mo�liwe, �e ta gwiazda nie ma planet i dlatego nie zosta�a uwzgl�dniona na mapie, kt�ra zosta�a sporz�dzona przede wszystkim w celach militarnych i handlowych� Czy istnieje jaka� legenda, Janov, kt�ra m�wi, �e s�o�ce Ziemi znajduje si� w odleg�o�ci oko�o parseka od swojego bli�niaka?

Pelorat potrz�sn�� g�ow�.

��Przykro mi, Golan ale nie przypominam sobie �adnej takiej legendy. Oczywi�cie nie znaczy to, �e takiej legendy nie ma. Moja pami�� nie jest doskona�a. Sprawdz� to.

��To nie jest takie wa�ne. Czy s�o�ce Ziemi ma jak�� nazw�?

��Legendy podaj� kilka r�nych nazw. Przypuszczam, �e w ka�dym j�zyku mia�o ono inn� nazw�. � Stale zapominam, �e na Ziemi by�o wiele j�zyk�w.

��Musia�o by�. Tylko w ten spos�b mo�na wyja�ni� wiele legend.

��No wi�c co robimy? � rzek� z rozdra�nieniem Trevize. � Z tej odleg�o�ci nie mo�emy nic powiedzie� o systemie planetarnym tej gwiazdy. Musimy si� do niej bardziej zbli�y�. Chcia�bym zachowa� ostro�no��, ale czasami ostro�no�� mo�e by� nadmierna i niczym nie uzasadniona, a nie dostrzegam nic, co by �wiadczy�o o ewentualnym niebezpiecze�stwie. Przypuszczam, �e to, co by�o na tyle pot�ne, aby usun�� z ca�ej Galaktyki informacje o Ziemi, jest te� na tyle pot�ne, aby � je�li powa�nie nie chce dopu�ci� do zlokalizowania swojej siedziby � zniszczy� nas nawet z takiej odleg�o�ci, a jednak nic si� nie sta�o. To nieracjonalnie czeka� tu nie wiadomo ile czasu tylko dlatego, �e istnieje mo�liwo��, �e co� si� zdarzy, je�li podlecimy bli�ej, prawda?

��Rozumiem z tego, �e komputer nie wykry� nic, co mo�na by uwa�a� za niebezpieczne � powiedzia�a Bliss.

��Kiedy m�wi�, �e nie dostrzegam niczego, co mog�oby �wiadczy� o ewentualnie gro��cym nam niebezpiecze�stwie, to opieram si� na komputerze. Sam, nieuzbrojonym okiem, na pewno nic bym nie zdo�a� zauwa�y�. Nawet nie pomy�la�bym o tym.

��A zatem rozumiem, �e po prostu szukasz poparcia dla decyzji, kt�r� uwa�asz za ryzykown�. W porz�dku. Jestem z tob�. Nie przelecieli�my chyba tyle drogi, �eby teraz wraca� bez powodu, prawda?

��Prawda � odpar� Trevize. � A co ty powiesz, Janov?

��Ja chc� lecie� dalej, cho�by z czystej ciekawo�ci. Nie m�g�bym znie�� my�li, �e wracamy, nie wiedz�c, czy znale�li�my Ziemi�.

��A wi�c wszyscy si� zgadzamy � stwierdzi� Trevize.

��Nic podobnego � rzek� Pelorat. � Jest jeszcze Fallom.

Trevize spojrza� na niego ze zdumieniem.

��Chcesz, �eby�my to uzgadniali z dzieckiem? Jakie znaczenie mia�oby jej zdanie, nawet gdyby si� wypowiedzia�a w tej sprawie? Poza tym ona chce tylko tego, �eby znale�� si� z powrotem na swoim �wiecie.

��Mo�esz jej mie� to za z�e? � spyta�a ciep�o Bliss.

Jak tylko przypomniano mu o Fallom, Trevize zda� sobie spraw�, �e z jej kabiny dobiega d�wi�k fletu. Melodia przypomina�a �ywy marsz.

��Pos�uchajcie tylko � powiedzia�. � Gdzie ona mog�a us�ysze� cokolwiek w rytmie marsza?

��Mo�e Jemby gra� jej marsze.

Trevize potrz�sn�� g�ow�.

��W�tpi�. Rytmy taneczne, ko�ysanki to tak� S�uchajcie, ona mnie naprawd� niepokoi. Za szybko si� uczy.

��Ja jej w tym pomagam � powiedzia�a Bliss. � Pami�taj o tym. Poza tym ona jest bardzo inteligentna, a pobyt z nami bardzo j� pobudzi�. Mia�a mn�stwo nowych wra�e�. Zobaczy�a przestrze�, r�ne �wiaty, wielu ludzi, a wszystko to ogl�da�a po raz pierwszy.

Marsz sta� si� �ywszy. By�o w nim co� barbarzy�skiego.

Trevize westchn�� i powiedzia�:

��No c�, gra melodi�, kt�ra zdaje si� promieniowa� optymizmem i ch�ci� przygody. Bior� to za jej g�os za tym, by�my lecieli dalej. B�dziemy si� zbli�a� ostro�nie i sprawdzimy uk�ad planet tej gwiazdy.

��Je�li s� tam jakie� planety � zauwa�y�a Bliss.

Trevize u�miechn�� si� blado.

��S�. Id� o zak�ad. Wymie� tylko sum�.

��Przegra�a� � powiedzia� Trevize z roztargnieniem. � Ile zdecydowa�a� si� postawi�?

��Nic. Nie przyj�am zak�adu � odpar�a Bliss.

��Te� dobrze. I tak nie przyj��bym tych pieni�dzy.

Znajdowali si� oko�o dziesi�ciu miliard�w kilometr�w od s�o�ca. Wygl�da�o nadal jak gwiazda, ale �wieci�o z si�� r�wn� jednej czterotysi�cznej przeci�tnego s�o�ca ogl�danego z powierzchni planety nadaj�cej si� do zamieszkania.

��Przez teleskop mo�na st�d dojrze� dwie planety � powiedzia� Trevize. � S�dz�c z ich �rednicy i widma odbijanego przez nie �wiat�a, s� to olbrzymy gazowe.

Statek znajdowa� si� do�� daleko od p�aszczyzny obrotu planet, wi�c Bliss i Trevize, spogl�daj�c ponad ramieniem Trevizego na ekran, zobaczyli dwa niewielkie zielonkawe �wiate�ka w kszta�cie p�ksi�yca. Mniejsze z nich by�o w p�niejszej fazie ni� drugie, a wi�c troch� szersze.

��Janov! � powiedzia� Trevize. � W uk�adzie planetarnym s�o�ca Ziemi maj� by� podobno cztery olbrzymy gazowe, tak?

��Wed�ug legend, tak � odpar� Pelorat.

��Ten z nich, kt�ry jest najbli�ej s�o�ca, jest najwi�kszy, a drugi z kolei ma pier�cienie. Zgadza si�?

��Tak, Golan. Du�e pier�cienie. Musisz si� jednak, stary, liczy� z tym, �e w legendzie przekazywanej przez tyle lat z ust do ust wszystko mo�e by� przesadnie przedstawione. Je�li nie znajdziemy planety z niezwyk�ym systemem pier�cieni, to uwa�am, �e nie powinni�my tego traktowa� jako dowodu na to, �e to nie jest s�o�ce Ziemi.

��Jednak�e te dwa, kt�re widzimy, mog� by� akurat tymi, kt�re le�� najdalej od s�o�ca, a te dwa bli�sze mog� znajdowa� si� po jego drugiej stronie, za daleko, �eby � na tle gwiazd � mo�na je by�o �atwo zlokalizowa�. Musimy si� zbli�y� jeszcze bardziej i obejrze� to s�o�ce z drugiej strony.

��Czy to wykonalne w pobli�u masy tego s�o�ca?

��Jestem pewien, �e przy odpowiednich �rodkach ostro�no�ci komputer potrafi to zrobi�. Je�li jednak uzna, �e ryzyko jest za du�e, to nie pos�ucha nas i wtedy b�dziemy musieli si� zbli�a� ostro�niej, ma�ymi ruchami.

Wyda� komputerowi polecenie i pole gwiezdne na ekranie przesun�o si�. Gwiazda w centrum wyra�nie poja�nia�a, a potem znikn�a za kraw�dzi� ekranu, gdy� komputer, wykonuj�c polecenie, przeczesywa� niebo w poszukiwaniu innego olbrzyma gazowego. Poszukiwania te da�y rezultat.

Ca�a tr�jka zamar�a i gapi�a si� na ekran. Trevize, ledwie mog�c pozbiera� my�li z zaskoczenia, zdo�a� jako� poleci� komputerowi, aby da� wi�ksze powi�kszenie.

��Niewiarygodne � wykrztusi�a Bliss.

W polu widzenia znajdowa� si� olbrzym gazowy. K�t, pod kt�rym go ogl�dali, sprawia�, �e wi�ksza jego cz�� by�a o�wietlona promieniami s�o�ca. Otacza� go szeroki, l�ni�cy pier�cie� materii, kt�ry by� tak nachylony, �e zwr�cona do nich strona odbija�a �wiat�o s�oneczne. Pier�cie� by� o wiele ja�niejszy ni� sama planeta. Na jednej trzeciej jego szeroko�ci, patrz�c w kierunku planety, wida� by�o cienk�, dziel�c� go lini�.

Trevize poleci� komputerowi da� maksymalne powi�kszenie i pier�cie� rozpad� si� na w�skie, koncentryczne kr�gi. Na ekranie wida� by�o tylko cz�� uk�adu tych pier�cieni, a sama planeta znalaz�a si� poza polem widzenia. Nast�pne polecenie i w rogu ekranu pojawi� si� obraz ca�ej planety, wraz z pier�cieniami, w mniejszym powi�kszeniu.

��Cz�sto si� spotyka takie rzeczy? � spyta�a Bliss z nabo�e�stwem.

��Nie � odpar� Trevize. � Prawie ka�dy olbrzym gazowy ma pier�cienie utworzone z okruch�w ska�, ale zazwyczaj s� one cienkie i ciemne. Widzia�em jednego, kt�ry mia� pier�cienie co prawda cienkie, ale zupe�nie jasne. Nigdy jednak nie widzia�em ani nie s�ysza�em o takich, jakie ma ten.

��To jest bez w�tpienia ten opier�cieniony olbrzym, o kt�rym m�wi� legendy � rzek� Pelorat. Je�li rzeczywi�cie jest on unikalny�

��O ile mi albo komputerowi wiadomo, jest rzeczywi�cie unikalny � powiedzia� Trevize.

��To wobec tego musi by� to system planetarny, do kt�rego nale�y Ziemia. Na pewno nikt nie m�g� wymy�li� takiej planety. �eby j� opisa�, trzeba by�o j� zobaczy�.

��Teraz jestem got�w uwierzy� we wszystko, co m�wi� twoje legendy � powiedzia� Trevize. � To sz�sta planeta. Ziemia powinna by� trzecia?

��Tak, Golan.

��Wobec tego powiedzia�bym, �e jeste�my mniej ni� o p�tora miliarda kilometr�w od Ziemi i nikt nas nie zatrzyma�. Gaja zatrzyma�a nas, kiedy si� do niej zbli�yli�my.

��Kiedy zostali�cie zatrzymani, znajdowali�cie si� bli�ej Gai � powiedzia�a Bliss.

��Tak � odpar� Trevize � ale moim zdaniem Ziemia jest pot�niejsza od Gai, wi�c przyjmuj� to za dobry znak. Je�li nas nie zatrzymano, to mo�e Ziemia nie ma nic przeciw temu, �eby�my na niej wyl�dowali.

��Albo mo�e nie ma Ziemi � powiedzia�a Bliss.

��Mo�e tym razem przyjmiesz zak�ad? � spyta� gro�nie Trevize.

��My�l� � powiedzia� Pelorat � �e Bliss chodzi o to, �e � jak wszyscy uwa�aj� � Ziemia mo�e by� radioaktywna i nikt nas nie zatrzyma� po prostu dlatego, �e nie ma na niej �ycia.

��Nie! � zaprzeczy� gwa�townie Trevize. Uwierz� we wszystko, co si� m�wi o Ziemi, ale nie w to. Zbli�ymy si� do Ziemi i sami si� przekonamy. Czuj�, �e nikt nas nie zatrzyma.

Olbrzymy gazowe zosta�y daleko za nimi. Za olbrzymem le��cym najbli�ej s�o�ca znajdowa� si� pas asteroid. (Ten olbrzym by� najwi�kszy i mia� najwy�sz� mas�, tak jak m�wi�y legendy). Za pasem asteroid by�y cztery planety.

Trevize przyjrza� si� im uwa�nie.

��Najwi�ksza jest trzecia. Ma odpowiednie wymiary i znajduje si� w odpowiedniej odleg�o�ci od s�o�ca. Mo�e nadawa� si� do zamieszkania.

Pelorat wyczu� w g�osie Trevizego nut�, kt�ra mog�a oznacza� niepewno��.

��Ma atmosfer�? � spyta�.

��O tak � odpar� Trevize. � Atmosfer� maj� druga, trzecia i czwarta. 1, jak w bajce dla dzieci, atmosfera drugiej jest zbyt g�sta, czwartej zbyt rzadka, natomiast trzeciej taka, jaka by� powinna.

��A wi�c my�lisz, �e to Ziemia?

��Czy my�l�, �e to Ziemia? � prawie wybuchn�� Trevize. � Nie musz� my�le�. To jest Ziemia. Ma tego olbrzymiego satelit�, o kt�rym mi opowiada�e�.

��Ma? � na twarzy Pelorata pojawi� si� tak szeroki u�miech, jakiego Trevize jeszcze nigdy u niego nie widzia�.

��Oczywi�cie! Sp�jrz sam. Mamy maksymalne powi�kszenie.

Pelorat ujrza� dwie p�kule, z kt�rych jedna by�a wyra�nie wi�ksza i ja�niejsza od drugiej.

��Ta mniejsza to satelita? � spyta�.

��Tak. Znajduje si� dalej od planety, ni� mo�na si� by�o spodziewa�, ale bez w�tpienia obraca si� wok� niej. Chodzi tylko o wielko�� tej ma�ej planety, jest mniejsza ni� kt�rakolwiek z tych czterech kr���cych wok� s�o�ca. Jednak, jak na satelit�, jest du�a. Ma �rednic� przynajmniej dw�ch tysi�cy kilometr�w, co umieszcza j� w rz�dzie du�ych satelit�w obracaj�cych si� wok� olbrzym�w gazowych.

��Nie wi�ksz�? � Pelorat sprawia� wra�enie zawiedzionego. � A wi�c nie jest olbrzymim satelit�?

��Owszem, jest. Satelita o �rednicy dw�ch do trzech tysi�cy kilometr�w kr���cy wok� pot�nego olbrzyma gazowego to zupe�nie co innego ni� taki sam satelita kr���cy wok� niewielkiej, skalistej, nadaj�cej si� do zamieszkania planety. �rednica tego satelity wynosi ponad jedn� czwart� �rednicy Ziemi. S�ysza�e� kiedy o takim prawie r�wnorz�dnym uk�adzie mi�dzy satelit� a planet� nadaj�c� si� do zamieszkania?

��Bardzo ma�o wiem o tych sprawach � odpar� nie�mia�o Pelorat.

��Wobec tego uwierz mi na s�owo, Janov. To rzecz unikalna. Mamy przed sob� co�, co jest praktycznie podw�jn� planet�, a jest bardzo ma�o planet, wok� kt�rych kr��� cia�a wi�ksze od kamyk�w� Janov, je�li we�miesz pod uwag� fakt, �e na sz�stym miejscu w tym systemie planetarnym znajduje si� ten olbrzym gazowy z pot�nymi pier�cieniami, a na trzecim ta planeta z pot�nym satelit� � o kt�rych dowiedzia�e� si� z nieprawdopodobnych, wydawa�oby si�, legend � to �wiat, na kt�ry patrzymy, musi by� Ziemi�. Niemo�liwe, �eby by�o to co� innego. Znale�li�my j�, Janov, znale�li�my j�!

Ju� drugi dzie� zbli�ali si� powoli do Ziemi. Siedzieli w�a�nie przy obiedzie. Bliss ziewn�a i powiedzia�a:

��Zdaje mi si�, �e powolne zbli�anie si� do planet i oddalanie si� od nich zaj�o nam wi�cej czasu ni� wszystko inne. Dos�ownie ca�e tygodnie.

��Jest tak po cz�ci dlatego � powiedzia� Trevize � �e skok w bliskim s�siedztwie gwiazdy jest zbyt niebezpieczny. A w tym przypadku zbli�amy si� tak powoli r�wnie� dlatego, �e nie chc�, lec�c zbyt szybko, narazi� si� na jakie� inne niebezpiecze�stwo.

��Powiedzia�e�, zdaje mi si�, �e czujesz, i� nikt nas nie zatrzyma.

��Powiedzia�em tak, ale nie chc� nara�a� si�, opieraj�c wszystko na przeczuciu. � Trevize popatrzy� na �y�k�, zanim podni�s� j� do ust, i powiedzia�: � Wiecie, brak mi tych ryb, kt�re jad�em na Alfie. Zjedli�my tam wszystkiego trzy posi�ki.

��Szkoda � przyzna� mu racj� Pelorat.

��No c� � powiedzia�a Bliss � odwiedzili�my pi�� �wiat�w i ka�dy z nich musieli�my opu�ci� w takim po�piechu, �e nie zd��yli�my nawet uzupe�ni� zapas�w �ywno�ci. I to nawet, kiedy dany �wiat mia� nam co zaoferowa�, jak cho�by Comporellon czy Alfa i prawdopodobnie�

Nie sko�czy�a zdania, bo Fallom szybko podnios�a g�ow� i powiedzia�a:

��I Solaria? Nie mogli�cie tam dosta� jedzenia? Jest tam mn�stwo jedzenia. Tyle co na Alfie. I to lepszego.

��Wiem o tym, Fallom � powiedzia�a Bliss. Po prostu nie mieli�my na to czasu.

Fallom spojrza�a na ni� powa�nie.

��Czy zobacz� jeszcze kiedy� Jemby�ego, Bliss?

Powiedz prawd�.

��Mo�e tak, je�li wr�cimy na Solari� � powiedzia�a Bliss.

��A wr�cimy kiedy� na Solari�?

Bliss zawaha�a si�.

��Trudno powiedzie�.

��Teraz lecimy na Ziemi�, prawda? Czy to nie jest ta planeta, z kt�rej � jak m�wi�a� � wszyscy pochodzimy?

��Z kt�rej pochodzili nasi dziadowie � poprawi�a j� Bliss.

��Potrafi� powiedzie� �przodkowie� � rzek�a Fallom.

��Tak, lecimy na Ziemi�.

��Po co?

��Ka�dy chyba chcia�by zobaczy� �wiat swoich przodk�w � powiedzia�a lekkim tonem Bliss.

��My�l�, �e jest w tym co� wi�cej. Wszyscy wydajecie si� tacy niespokojni.

��Bo jeszcze nigdy tam nie byli�my. Nie wiemy, czego si� spodziewa�.

��My�l�, �e jest w tym co� wi�cej.

Bliss u�miechn�a si�.

��Sko�czy�a� je��, Fallom, wi�c mo�e by� posz�a do siebie i zagra�a nam jak�� serenad� na flecie. Grasz coraz pi�kniej. No, id� ju�, id�. � Klepn�a j� lekko w pup� i Fallom wysz�a, obr�ciwszy si� tylko raz i spojrzawszy z zadum� na Trevizego.

Trevize popatrzy� za ni� z wyra�n� niech�ci�.

��Czy toto potrafi czyta� w my�lach? � spyta�.

��Nie nazywaj jej tak, Trevize � powiedzia�a ostro Bliss.

��Czy ona potrafi czyta� w my�lach? Powinna� potrafi� to spostrzec.

��Nie, nie potrafi. Ani Gaja. Ani Druga Fundacja. Czytanie w my�lach w sensie pods�uchiwania rozmowy czy dok�adnego odczytywania my�li to co�, czego nie potrafi dokona� nikt, ani teraz, ani w daj�cej si� przewidzie� przysz�o�ci. Mo�emy wykrywa�, interpretowa� i w pewnym sensie zmienia� emocje, ale to zupe�nie co innego.

��Sk�d wiesz, �e ona nie potrafi robi� tego, czego rzekomo nie mo�na zrobi�?

��St�d, �e � jak sam powiedzia�e� � powinnam potrafi� to spostrzec.

��Mo�e tak umiej�tnie post�puje z tob�, �e nie dostrzegasz tego, �e ona to potrafi.

Bliss westchn�a i zwr�ci�a oczy do g�ry.

��B�d� rozs�dny. Nawet gdyby mia�a niezwyk�e umiej�tno�ci, to ze mn� by sobie nie poradzi�a, gdy� nie jestem Bliss, lecz Gaj�. Stale o tym zapominasz. Wiesz, jaka jest si�a inercji mentalnej ca�ej planety? My�lisz, �e jeden izol, cho�by nie wiem jak utalentowany, m�g�by pokona� t� inercj�?

��Nie wszystko wiesz, Bliss, wi�c nie b�d� zbyt pewna siebie � powiedzia� Trevize ponuro. � Toto� ona jest z nami od niedawna. Ja przez ten czas m�g�bym co najwy�ej pozna� podstawy obcego j�zyka, a ona m�wi doskonale po galaktycznemu i ma du�y zas�b s��w. Owszem, wiem, �e jej pomagasz, ale chc�, �eby� przesta�a.

��M�wi�am ci, �e jej pomagam, ale m�wi�am te�, �e jest nadzwyczaj inteligentna. Na tyle inteligentna. by zosta�a cz�ci� Gai. Gdyby uda�o si� nam w��czy� j� do Gai, je�li jest jeszcze wystarczaj�co m�oda na to, to mogliby�my dowiedzie� si� o Solarianach tyle, by w ko�cu wch�on�� ca�y ten �wiat. Mog�oby to by� dla nas korzystne.

��Czy zdajesz sobie spraw�, �e nawet wed�ug moich kryteri�w Solarianie to patologiczni izole?

��Zmieniliby si�, gdyby stali si� cz�ci� Gai.

��My�l�, �e si� mylisz, Bliss. My�l�, �e to dziecko jest niebezpieczne i �e powinni�my si� go pozby�.

��Jak? Wyrzucaj�c j� przez luk? A mo�e mamy j� zabi�, posieka� i doda� do naszego jedzenia?

��Och, Bliss! � powiedzia� Pelorat.

��To, co m�wisz, jest wstr�tne i niczym sobie na to nie zas�u�y�em � rzek� Trevize. S�ucha� przez chwil�. Z kabiny Fallom dobiega� czysty, bez �adnych fa�sz�w d�wi�k fletu i rozmawiali p�szeptem. � Kiedy to si� sko�czy, musimy odstawi� j� z powrotem na Solari� i upewni� si�, �e Solaria zostanie na zawsze odci�ta od reszty Galaktyki. Osobi�cie uwa�am, �e powinna zosta� zniszczona. Nie ufam im i obawiam si� ich.

Bliss zastanawia�a si� chwil�, a potem powiedzia�a:

��S�uchaj, wiem, �e posiadasz talent podejmowania s�usznych decyzji, ale wiem te�, �e od samego pocz�tku czu�e� niech�� do Fallom. Podejrzewam, �e mog�o si� to wzi�� st�d, �e dozna�e� na Solarii upokorzenia i w rezultacie znienawidzi�e� planet� i jej mieszka�c�w. Poniewa� nie wolno mi manipulowa� twoim m�zgiem, nie mog� tego stwierdzi� na pewno. Pami�taj, jednak, prosz�, �e gdyby�my nie zabrali Fallom ze sob�, to teraz byliby�my nie tu, ale na Alfie � martwi i pewnie ju� w piachu.

��Wiem, Bliss, ale mimo to�

��A je�li chodzi o jej inteligencj�, to nale�y j� podziwia�, a nie zazdro�ci�.

��Ja jej nie zazdroszcz�, ja si� jej obawiam.

��Jej inteligencji?

Trevize obliza� wargi w zamy�leniu.

��Niezupe�nie.

��A wi�c czego?

��Nie wiem, Bliss. Gdybym wiedzia�, czego si� obawiam, to mo�e nie musia�bym si� obawia�. To jest co�, czego nie rozumiem. � �ciszy� g�os, jak gdyby m�wi� sam do siebie. � Galaktyka zdaje si� pe�na rzeczy, kt�rych nie rozumiem. Dlaczego wybra�em Gaj�? Dlaczego musz� znale�� Ziemi�? Czy�by psychohistorii brak by�o jakiego� za�o�enia? A je�li tak, to jakiego? I przede wszystkim, dlaczego tak mnie niepokoi Fallom?

��Niestety nie potrafi� odpowiedzie� na te pytania � powiedzia�a Bliss. Wsta�a i wysz�a ze sterowni.

Pelorat spojrza� za ni�, a potem powiedzia�:

��Na pewno nie wszystko maluje si� tak czarno, Golan. Z ka�d� chwil� jeste�my bli�ej Ziemi, a gdy si� ju� na niej znajdziemy, wyja�ni� si� wszystkie tajemnice. A na razie nikt nie stara si� nas powstrzyma� przed wyl�dowaniem na niej.

Trevize zerkn�� na Pelorata i powiedzia� cicho:

��Wola�bym co� innego.

��Tak? � spyta� Pelorat. � Dlaczego?

��Wola�bym jaki� znak �ycia.

Pelorat otworzy� szeroko oczy.

��Czy�by� stwierdzi�, �e Ziemia jest jednak radioaktywna?

��Niezupe�nie. Ale jest ciep�a. Troch� cieplejsza, ni�bym si� spodziewa�.

��Czy to �le?

��Niekoniecznie. To, �e jest ciep�a, niekoniecznie znaczy, �e nie nadaje si� do zamieszkania. Ma grub� warstw� chmur, sk�adaj�cych si� z pary wodnej. Te chmury i du�e ilo�ci wody oceanicznej mog�, mimo do�� wysokiej temperatury, kt�r� obliczyli�my na podstawie analizy emisji mikrofalowej, stwarza� tam odpowiednie warunki dla istnienia �ycia. Mimo to nie mam pewno�ci. Chodzi o to, �e�

���e co, Golan?

���e gdyby Ziemia by�a radioaktywna, to wyja�nia�oby to dlaczego jest cieplejsza, ni� nale�a�o si� spodziewa�.

��Ale nie dowodzi to odwrotno�ci tej implikacji, co? Je�li jest cieplejsza ni� nale�a�o si� spodziewa�, to nie znaczy, �e musi by� radioaktywna, co?

��Tak � Trevize zdoby� si� na u�miech. � Nie ma sensu spekulowa�. Za dzie� czy dwa b�d� m�g� o tym powiedzie� wi�cej i b�dziemy ju� wiedzieli na pewno, jak jest.

Kiedy Bliss wesz�a do kabiny, Fallom siedzia�a na ��ku pogr��ona w my�lach. Spojrza�a na Bliss, a potem znowu opu�ci�a wzrok.

��Co si� sta�o, Fallom? � spyta�a cicho Bliss.

��Bliss, dlaczego Trevize tak bardzo mnie nie lubi?

��Dlaczego uwa�asz, �e ci� nie lubi?

��Patrzy na mnie z irytacj�� Czy to odpowiednie s�owo?

��Mo�e odpowiednie.

��Patrzy na mnie z irytacj�, kiedy jestem ko�o niego. Jego twarz zawsze si� troch� wykrzywia.

��Trevize prze�ywa teraz ci�kie chwile, Fallom.

��Dlatego, �e szuka Ziemi?

��Tak.

Fallom my�la�a przez chwil�, a potem powiedzia�a:

��Szczeg�lnie irytuje go, kiedy chc� co� poruszy� my�l�.

Bliss zacisn�a lekko usta.

��S�uchaj, Fallom, nie m�wi�am ci, �eby� tego nie robi�a, szczeg�lnie wtedy, kiedy jest przy tym Trevize?

��To by�o wczoraj, tu, w tym pokoju. Sta� w drzwiach, a ja go nie zauwa�y�am. Nie wiedzia�am, �e wszystko widzi. Zreszt� to by� jeden z ksi��kofilm�w Pela. Pr�bowa�am tak zrobi�, �eby stan�� na boku. Nie robi�am nic z�ego.

��To go denerwuje, Fallom, i nie chc�, �eby� to robi�a, bez wzgl�du na to, czy patrzy czy nie.

��Czy dlatego go to denerwuje, �e on tego nie potrafi?

��By� mo�e.

��A ty potrafisz?

Bliss potrz�sn�a g�ow�.

��Nie.

��Ale nie denerwuje ci�, kiedy to robi�. Pela te� nie.

��Ka�dy cz�owiek jest inny.

��Wiem � powiedzia�a Fallom z nag�� stanowczo�ci�, kt�ra zaskoczy�a Bliss.

Bliss zmarszczy�a brwi.

��Co wiesz, Fallom? � spyta�a.

���e jestem inna.

��Oczywi�cie, przecie� przed chwil� to m�wi�am. Ka�dy jest inny.

��Ale ja mam inne kszta�ty. Mog� wprawia� rzeczy w ruch.

��To prawda.

��Musz� wprawia� rzeczy w ruch � powiedzia�a Fallom z nut� buntu w g�osie. � Trevize nie powinien si� za to na mnie gniewa� i nie powinien mnie przed tym powstrzymywa�.

��A dlaczego musisz wprawia� rzeczy w ruch?

��Bo to jest praktyka. �wicze� Czy to w�a�ciwe s�owo?

��Niezupe�nie. �wiczenie.

��Tak. Jemby zawsze m�wi�, �e musz� �wiczy� swoje� swoje�

��Przetworniki?

��Tak. I wzmacnia� je. Potem, kiedy dorosn�, b�d� mog�a dostarcza� energii wszystkim robotom. Nawet Jemby�emu.

��Fallom, a kto dostarcza� energii wszystkim robotom, kiedy ty nie mog�a�?

��Bander. � Fallom powiedzia�a to rzeczowym tonem.

��Zna�a� Bandera?

��Oczywi�cie. Widzia�am go wiele razy. Mia�am by� po nim g�ow� posiad�o�ci. Posiad�o�� Bandera mia�a si� sta� posiad�o�ci� Fallom. Jemby tak m�wi�.

��Chcesz powiedzie�, �e Bander przychodzi� do twojego�

Z wra�enia Fallom a� otworzy�a usta.

��Bander nigdy by nie przyszed� do� � zacz�a zduszonym g�osem, ale zabrak�o jej tchu. Po chwili dosz�a do siebie i powiedzia�a: � Widzia�am Bandera na ekranie.

��A jak on ci� traktowa�? � spyta�a z wahaniem Bliss.

Fallom spojrza�a na ni� z lekkim zaciekawieniem.

��Bander pyta� mnie, czy czego potrzebuj�, czy jest mi dobrze� Ale zawsze by� przy mnie Jemby, wi�c niczego nie potrzebowa�am i zawsze by�o mi dobrze.

Pochyli�a g�ow� i zapatrzy�a si� w pod�og�. Potem zakry�a d�o�mi oczy i powiedzia�a:

��Ale Jemby przesta� dzia�a�. My�l�, �e dlatego, �e Bander� te� przesta� dzia�a�.

��Dlaczego tak my�lisz?

��My�la�am o tym. Bander zasila� wszystkie roboty, wi�c je�li Jemby przesta� dzia�a�, i inne roboty te�, to musia� przesta� dzia�a� Bander. Prawda?

Bliss milcza�a.

��Ale kiedy zawieziecie mnie z powrotem na Solari�, to uruchomi� Jemby�ego i reszt� robot�w i znowu b�d� szcz�liwa.

Zacz�a �ka�.

��Nie jeste� szcz�liwa z nami, Fallom? � spyta�a Bliss. � Ani troch�? Nigdy?

Fallom podnios�a zap�akan� twarz. G�os jej si� trz�s�, kiedy pokr�ci�a g�ow� i powiedzia�a:

��Chc� do Jemby�ego.

W nag�ym przyp�ywie wsp�czucia, Bliss zarzuci�a jej r�ce na szyj�.

��Och, Fallom, jak bardzo bym chcia�a zawie�� ci� z powrotem do Jemby�ego � powiedzia�a i u�wiadomi�a sobie, �e ona te� p�acze.

Znalaz� je tak Pelorat. Zatrzyma� si� w p� kroku i rzek�:

��Co si� sta�o?

Bliss oderwa�a si� od Fallom i zacz�a niezgrabnie szuka� czego�, aby wytrze� oczy. Potrz�sn�a g�ow� i Pelorat natychmiast spyta�, z jeszcze wi�kszym niepokojem:

��Ale co si� sta�o?

��Fallom, odpocznij troch� � powiedzia�a Bliss. � Pomy�l�, co zrobi�, �eby by�o ci lepiej. Pami�taj � kocham ci� tak samo jak Jemby.

Chwyci�a Pelorata za �okie� i wypchn�a go do salonu, m�wi�c:

��Nic si� nie sta�o, Pel� Nic.

��Ale chodzi o Fallom, prawda? Nadal odczuwa brak Jemby�ego.

��Bardzo. I nic nie mo�emy na to poradzi�. Mog� jej tylko powiedzie�, �e j� kocham� i naprawd� j� kocham. Jak mo�na nie pokocha� tak inteligentnego i mi�ego dziecka? Niezwykle inteligentnego. Trevize uwa�a, �e a� zanadto. Wiesz, widzia�a w swoim czasie Bandera, a raczej ogl�da�a jego holograficzny obraz. Jednak jego wspomnienie wcale jej nie wzrusza. M�wi o tym zupe�nie ch�odno i rzeczowo i rozumiem dlaczego. ��czy�o ich tylko to, �e Bander by� �wczesnym w�a�cicielem posiad�o�ci, a Fallom mia�a by� nast�pnym. Nic poza tym.

��Czy Fallom zdaje sobie spraw� z tego, �e Bander by� jej ojcem?

��Jej matk�. Je�li ustalili�my, �e uwa�amy j� za dziewczynk�, to Bander musimy uwa�a� za kobiet�.

��Wszystko jedno, kochana. Czy Fallom zdaje sobie z tego spraw�?

��Nie wiem, czy ona zrozumia�aby, co to jest. Mo�e tak, ale nie zdradzi�a si� ani s�owem. Jednak�e, Pel, dosz�a do wniosku, �e Bander jest martwy, gdy� o�wieci�o j�, �e unieruchomienie Jemby�ego musia�o by� skutkiem braku dop�ywu energii, a skoro to Bander zapewnia� ten dop�yw� To mnie przera�a.

��Dlaczego, Bliss? � spyta� po namy�le Pelorat. � W ko�cu to tylko logiczny wniosek.

��Inny logiczny wniosek mo�na wyci�gn�� z faktu jego �mierci. Na Solarii, w�r�d tych d�ugowiecznych i �yj�cych w odosobnieniu Przestrze�c�w, �mier� musi zdarza� si� rzadko i przewa�nie gdzie� daleko. Nikt z nich nie ma okazji cz�sto styka� si� z naturaln� �mierci�, a dzieci w wieku Fallom chyba nigdy. Je�li Fallom b�dzie nadal my�la�a o �mierci Bander, to zacznie zastanawia� si� dlaczego ona umar�a i fakt, �e zdarzy�o si� to akurat kiedy na planecie byli�my my, obcy, na pewno doprowadzi j� do odkrycia zale�no�ci przyczynowo-skutkowej mi�dzy tymi zdarzeniami.

��Do tego, �e my zabili�my jej matk�?

��To nie my zabili�my jej matk�, Pel. To ja j� zabi�am.

��Nie odgadnie tego.

��Ale ja sama b�d� musia�a jej o tym powiedzie�. Ju� i tak nie podoba si� jej Trevize, a jest jasne, �e on jest kierownikiem tej wyprawy. Przyjmie za pewnik, �e to on spowodowa� �mier� Bander. Czy mog� pozwoli�, aby zosta� przez ni� nies�usznie obwiniony?

��Co to ma za znaczenie, Bliss? To dziecko nic nie czuje do oj� do matki. Darzy uczuciem tylko swojego robota, tego Jemby�ego.

��Ale �mier� jej matki oznacza�a te� �mier� jej robota. Niewiele brakowa�o, �ebym si� przyzna�a do odpowiedzialno�ci za to. Kusi�o mnie, �eby to zrobi�.

��Dlaczego?

��Tak wi�c mog�am jej to wyja�ni� na sw�j spos�b. Mog�am j� uspokoi�, a potem uprzedzi� odkrycie przez ni� tego faktu w drodze rozumowania, kt�re doprowadzi�oby j� do wniosku, �e to zab�jstwo nie by�o niczym usprawiedliwione.

��Ale przecie� by�o usprawiedliwione! To by�a samoobrona. Gdyby� tego nie zrobi�a, to za moment by�oby po nas.

��To w�a�nie bym jej powiedzia�a, ale nie mog�am si� zdoby� na wyja�nienie tej sprawy. Ba�am si�, �e mi nie uwierzy.

Pelorat pokr�ci� g�ow�. Rzek� z westchnieniem:

��Nie s�dzisz, �e mo�e by�oby lepiej, gdyby�my jej nie zabrali ze sob�? Ta sytuacja tak ci� przygn�bia.

��Nie � powiedzia�a Bliss ze z�o�ci�. � Nie m�w takich rzeczy. By�abym o wiele bardziej nieszcz�liwa, gdybym musia�a teraz siedzie� tu i my�le�, �e zostawili�my niewinne dziecko, kt�re zosta�o bezlito�nie zabite z powodu tego, co my sami zrobili�my.

��To normalne na jej �wiecie.

��S�uchaj, Pel, nie przejmuj od Trevizego jego sposobu my�lenia. Izole mog� przyjmowa� takie rzeczy spokojnie i nie my�le� o nich, jednak dla Gai normalne jest chroni�, a nie niszczy� �ycie albo siedzie� z za�o�onymi r�kami, kiedy je kto� niszczy. Wszyscy wiemy, �e �ycie, we wszystkich swych odmianach, musi mie� koniec, aby mog�o powsta� lub przetrwa� jakie� inne �ycie, ale nigdy nie mo�e to by� koniec niepotrzebny, bezcelowy. Trudno mi si� pogodzi� ze �mierci� Bander, a ju� my�li, �e mog�aby zgin�� te� Fallom po prostu nie potrafi� znie��.

��No c� � powiedzia� Pelorat � przypuszczam, �e masz racj� Ale tak czy inaczej nie przyszed�em tu z powodu Fallom. Chodzi o Trevizego.

��A co z nim?

��Bliss, martwi� si� o niego. Czeka, �eby wyja�ni� spraw� Ziemi i nie jestem pewien, czy mo�e znie�� to napi�cie.

��O niego si� nie obawiam. My�l�, �e ma siln� i zr�wnowa�on� psychik�.

��Wytrzyma�o�� ka�dego ma granice. S�uchaj, okazuje si�, �e Ziemia jest cieplejsza, ni� si� spodziewa�. Tak mi powiedzia�. Podejrzewam, �e my�li, i� mo�e by� za ciep�a, aby mog�o tam istnie� �ycie, chocia� najwyra�niej stara si� przekona� sam siebie, �e tak nie jest.

��Mo�e ma racj�. Mo�e nie jest za ciep�a, �eby mog�o na niej istnie� �ycie.

��Przyznaje te�, �e jest mo�liwe, i� to ciep�o jest skutkiem radioaktywno�ci, ale tak samo nie chce w to uwierzy� Za dzie� � dwa zbli�ymy si� na tyle, �e b�dziemy si� mogli o tym niezbicie przekona�. Co b�dzie, je�li Ziemia faktycznie jest radioaktywna?

��B�dzie musia� przyj�� ten fakt do wiadomo�ci.

��Ale� Nie wiem, jak to powiedzie�, czy jak to uj�� w terminach mentalistyki. Co b�dzie, je�li w jego g�owie�

Bliss czeka�a chwil�, a potem powiedzia�a z wymuszonym u�miechem:

��Przepali si� bezpiecznik?

��Tak. Je�li przepali si� bezpiecznik. Mo�e powinna� teraz co� zrobi�, �eby go wzmocni�? Wzi�� jego umys� pod kontrol�, �eby trze�wo my�la�, je�li mo�na tak powiedzie�.

��Nie ma mowy, Pel. Nie wierz�, �eby by� taki s�aby, a poza tym Gaja stanowczo obstaje przy swojej decyzji, �eby pod �adnym pozorem nie tyka� jego m�zgu.

��Ale o to w�a�nie chodzi! On ma ten niezwyk�y zmys� �s�uszno�ci�, czy jak tam to nazywacie. Szok spowodowany zawaleniem si� jego ca�ego planu, i to w momencie, w kt�rym spodziewa� si� go szcz�liwie zrealizowa�, mo�e nie uszkodzi jego m�zgu, ale mo�e zniszczy� ten zmys� �s�uszno�ci�. To zupe�nie niezwyk�a w�a�ciwo��. Czy nie mo�e by� tak�e niezwykle nieodporna na wstrz�sy?

Bliss przez chwil� nie m�wi�a nic, pogr��ona w my�lach. W ko�cu wzruszy�a ramionami.

��No dobrze, postaram si� mie� go na oku.

Przez nast�pne trzydzie�ci sze�� godzin Trevize ledwie zdawa� si� zauwa�a�, �e Bliss i, w mniejszym stopniu, Pelorat nie odst�powali go na krok. Jednak na tak ma�ym statku nie by�o w tym nic niezwyk�ego, a poza tym mia� inne sprawy na g�owie.

Teraz, kiedy siedzia� przy komputerze, zda� sobie wreszcie spraw� z tego, �e stoj� oboje przy drzwiach. Spojrza� na nich pustym wzrokiem:

��No co? � powiedzia� bardzo spokojnym g�osem.

��Jak si� czujesz, Golan? � spyta� do�� niezr�cznie Pelorat.

��Spytaj Bliss � odpar� Trevize. � Wpatruje si� we mnie od wielu godzin. Pewnie widzi m�j m�zg na wylot� Prawda, Bliss?

��Nie � odpar�a spokojnie � ale je�li uwa�asz, �e potrzebujesz mojej pomocy, to mog� spr�bowa� Chcesz, �ebym ci pomog�a?

��Nie, dlaczego? Zostawcie mnie samego. Oboje.

��Powiedz nam, prosz�, o co chodzi � rzek� Pelorat.

��Zgadnij!

��Czy Ziemia jest�

��Tak. To, co wszyscy nam uparcie m�wili, to szczera prawda. � Trevize wskaza� na ekran, kt�ry pokazywa� ciemn� stron� Ziemi, przes�aniaj�cej s�o�ce. Na tle rozgwie�d�onego nieba przedstawia�a si� jako czarny kr�g, kt�rego obw�d wyznacza�a przerywana, pomara�czowa linia.

��Ten pomara�czowy kolor to radioaktywno��? � spyta� Pelorat.

��Nie. To �wiat�o s�oneczne za�amuj�ce si� w atmosferze. Gdyby nie by�o tak pochmurno, to widzieliby�my jednolity pomara�czowy kr�g. Radioaktywno�ci nie mo�emy zobaczy�. R�ne rodzaje promieniowania, nawet promienie gamma, s� wch�aniane przez atmosfer�. Jednak�e wywo�uj� one inne promieniowanie, wprawdzie do�� s�abe, ale wykrywalne za pomoc� komputera. To promieniowanie jest te� dla nas niewidoczne, ale komputer mo�e zast�pi� ka�d� jego cz�stk� czy fal� fotonem �wiat�a widzialnego i przedstawi� Ziemi� w sztucznych kolorach. Sp�jrzcie.

Czarny kr�g rozjarzy� si� bladoniebieskim �wiat�em.

��Jak silne jest to promieniowanie? � spyta�a cicho Bliss. � Jest tak silne, �e nie mo�e tam istnie� �ycie?

��W �adnej formie � odpar� Trevize. � Ta planeta nie nadaje si� do zamieszkania. Ju� od dawna nie ma tam nawet �adnych bakterii ani wirus�w.

��Mo�emy j� zbada�? � spyta� Pelorat. � To znaczy w skafandrach kosmicznych?

��Mo�emy tam sp�dzi� par� godzin� dop�ki nie os�abi nas choroba popromienna.

��No to co zrobimy, Golan?

��Co zrobimy? � Trevize spojrza� na Pelorata tym samym, pustym wzrokiem. � Wiesz, co chcia�bym zrobi�? Chcia�bym zawie�� ciebie i Bliss � i to dziecko � z powrotem na Gaj� i zostawi� tam was na zawsze. Potem chcia�bym wr�ci� do Terminusa, odda� statek i z�o�y� rezygnacj� z funkcji radnego, co powinno uszcz�liwi� burmistrza Branno. A potem �y� spokojnie z emerytury i zostawi� Galaktyk� jej losowi. Nie dba� o Plan Seldona, Fundacj�, Drug� Fundacj� czy Gaj�. Galaktyka mo�e sama wybra� dalsz� drog�. Przetrwa mnie, wi�c dlaczego mia�bym si� przejmowa� tym, co b�dzie p�niej?

��Chyba nie m�wisz tego powa�nie, Golan rzek� z naciskiem Pelorat.

Trevize patrzy� na niego, a potem zaczerpn�� g��boko powietrza.

��Nie, nie m�wi� tego powa�nie, ale, o rany, jak bardzo bym chcia� zrobi� dok�adnie to, co powiedzia�em.

��Nie m�w ju� o tym. Powiedz, co zrobisz.

��Zostawi� statek na orbicie wok� Ziemi, odpoczn�, dojd� do siebie po tym wstrz�sie i dopiero wtedy zastanowi� si�, co robi� dalej. Tylko �e�

��Co?

Trevize nie wytrzyma� i wybuchn��:

��Co mog� teraz zrobi�? Czy jest jeszcze czego szuka�? Czy jest jeszcze co� do znalezienia?

Przez cztery nast�pne posi�ki Pelorat i Bliss spotykali Trevizego tylko przy stole. Ca�y pozosta�y czas sp�dza� albo w sterowni, albo w swej kabinie. Podczas posi�k�w nie odzywa� si� ani s�owem. Mia� zaci�ni�te usta i ma�o jad�.

Jednak przy czwartym posi�ku wyda�o si� Peloratowi, �e oblicze Trevizego nie jest ju� tak pochmurne. Pelorat chrz�kn�� dwa razy, jak gdyby przygotowywa� si�, �eby co� powiedzie�, ale rozmy�li� si�.

Po chwili Trevize spojrza� na niego i powiedzia�:

��No?

��Czy� czy przemy�la�e� ju� to, Golan?

��Dlaczego pytasz?

��Wydajesz si� w lepszym nastroju.

��Nie jestem w lepszym nastroju, ale my�la�em o tym. I to usilnie.

��Mo�emy si� dowiedzie�, do czego doszed�e�? � spyta� Pelorat.

Trevize zerkn�� na Bliss. Patrzy�a w talerz, nie odzywaj�c si�, jak gdyby by�a pewna, �e w tej delikatnej sprawie Pelorat spisze si� lepiej ni� ona.

��Ciebie to te� interesuje, Bliss? � spyta� Trevize.

Na chwil� podnios�a wzrok znad talerza.

��Tak. Oczywi�cie � powiedzia�a.

Fallom kopn�a nog� sto�u i spyta�a z o�ywieniem:

��Znale�li�my Ziemi�?

Bliss �cisn�a j� za rami�, ale Trevize nie zwraca� na ni� uwagi.

��Musimy zacz�� od podstawowego faktu powiedzia�. � Ze wszystkich �wiat�w zosta�y usuni�te wszystkie informacje na temat Ziemi. Musi nas to nieuchronnie doprowadzi� do wniosku, �e na Ziemi jest co� ukryte. Ale z obserwacji wiemy, �e Ziemia jest ska�ona �mierciono�nym promieniowaniem radioaktywnym, a wi�c automatycznie wszystko, co si� tam znajduje, jest ukryte. Nikt nie mo�e na niej wyl�dowa�, a z tej odleg�o�ci, w jakiej si� znajdujemy, w pobli�u skraju magnetosfery, nie mo�na tam niczego znale��.

��Jeste� tego pewien? � spyta�a mi�kkim g�osem Bliss.

��Sp�dzi�em mn�stwo czasu przy komputerze, badaj�c Ziemi� na wszystkie znane mnie i komputerowi sposoby. Nic tam nie ma. Co wi�cej, czuj�, �e tak jest naprawd�. A zatem dlaczego zosta�y zniszczone dane dotycz�ce Ziemi? Na pewno to, co zosta�o tam ukryte, jest teraz ukryte lepiej ni� mo�na sobie wyobrazi�. Nie trzeba nocy malowa� na ~zarno, �eby by�a ciemniejsza.

��By� mo�e � powiedzia� Pelorat � na Ziemi faktycznie co� ukryto, ale w czasach, kiedy nie by�a ona jeszcze tak bardzo ska�ona. Wtedy Ziemianie mogli si� obawia�, �e kto� przyleci i znajdzie to co�. I to w�a�nie wtedy Ziemia postara�a si� o usuni�cie dotycz�cych jej informacji. Stan, kt�ry mamy teraz w tym wzgl�dzie, to pozosta�o�� po tych niepewnych czasach.

��Nie s�dz� � rzek� na to Trevize. � Usuni�cie informacji z Biblioteki Galaktycznej na Trantorze odby�o si�, jak pami�tam, niedawno. � Odwr�ci� si� do Bliss: � Mam racj�?

��Ja-my-Gaja � powiedzia�a spokojnie Bliss zdo�ali�my tyle wydoby� z m�zgu znajduj�cego si� w opa�ach cz�owieka z Drugiej Fundacji, Gendibala, kiedy on, ty i ja spotkali�my si� z burmistrzem Branno.

��A wi�c cokolwiek zosta�o tam ukryte, musi by� nadal w ukryciu i mimo �e Ziemia jest ska�ona, musi � w mniemaniu tych, co to ukryli � istnie� nadal niebezpiecze�stwo, �e kto� to odkryje � powiedzia� Trevize.

��Ale jak to mo�liwe? � spyta� z niedowierzaniem Pelorat.

��Zastan�w si� � powiedzia� Trevize. � A je�li to, co by�o na Ziemi, zosta�o stamt�d gdzie� przeniesione, kiedy promieniowanie zacz�o zagra�a� �yciu mieszka�c�w? Ale niewykluczone, �e mimo i� nie ma ju� tego czego� na Ziemi, to istnieje mo�liwo��, �e je�li kto� j� odnajdzie, b�dzie w stanie wydedukowa�, gdzie si� to teraz znajduje. Gdyby tak by�o, to wsp�rz�dne Ziemi musia�yby by� nadal trzymane w tajemnicy.

��Bo je�li nie znajdziemy Ziemi � znowu odezwa� si� piskliwy g�os Fallom � to Bliss m�wi, �e zawieziecie mnie z powrotem do Jemby�ego.

Trevize odwr�ci� si� w jej stron� i zmierzy� j� w�ciek�ym wzrokiem. Bliss powiedzia�a cicho:

��Powiedzia�am, �e mo�e ci� tam zawieziemy, Fallom. P�niej o tym porozmawiamy. Teraz id� do siebie i poczytaj, pograj na flecie, albo zajmij si� czym� innym. Id�� id�.

Fallom wsta�a z nad�san� min� i wysz�a.

��Jak mo�esz tak m�wi�, Golan? � rzek� Pelorat. � Jeste�my tu przecie�. Znale�li�my Zienu�. Czy mo�emy wydedukowa� gdzie jest to co�, skoro nie ma tego na Ziemi?

Min�a chwila, zanim Trevizemu min�� z�y humor, w kt�ry wprawi�a go Fallom. W ko�cu powiedzia�:

��A dlaczego nie? Przypu��my, �e promieniowanie powoli, ale stale wzrasta�o. Tak samo, powoli, ale stale, zmniejsza�aby si� � na skutek zgon�w i emigracji � liczba ludno�ci, a ta ich tajemnica by�aby w coraz wi�kszym niebezpiecze�stwie. Kto by tam zosta�, by j� chroni�? W ko�cu trzeba by by�o przenie�� to co� na inny �wiat, bo inaczej by�oby to stracone dla Ziemi. Przypuszczam, �e czuliby niech�� do takiego rozwi�zania i �e zrobiliby to dos�ownie w ostatniej chwili. No a teraz, Janov, pami�tasz tego starca na Nowej Ziemi, kt�ry przedstawi� ci swoj� wersj� dziej�w Ziemi?

��Monolee?

��Tak. Jego. Czy nie powiedzia� ci w zwi�zku z za�o�eniem Nowej Ziemi, �e resztki ludno�ci Ziemi przesiedlono na t� planet�?

��Chcesz przez to powiedzie�, stary, �e to, czego szukamy, jest teraz na Nowej Ziemi? Zabrane przez ostatnich ludzi, kt�rzy opu�cili Ziemi�?

��A nie mog�oby tak by�? � odpar� Trevize. Nowa Ziemia jest w Galaktyce niewiele lepiej znana ni� Ziemia, a jej mieszka�cy podejrzanie skwapliwie zabiegaj� o to, �eby wszyscy obco�wiatowcy trzymali si� od niej z daleka.

��Byli�my tam � wtr�ci�a Bliss. � Nic nie znale�li�my.

��Bo nie szukali�my niczego opr�cz wsp�rz�dnych Ziemi.

��Ale szukali�my �wiata z wysoko rozwini�t� technik� � powiedzia� z zak�opotaniem Pelorat czego�, co potrafi usun�� informacje pod samym nosem Drugiej Fundacji, a nawet � wybacz mi, Bliss � pod nosem Gai. Mo�e ludzie na Nowej Ziemi potrafi� regulowa� pogod� na tym swoim skrawku l�du, mo�e dysponuj� jakimi� technikami biotechnologii, ale my�l�, �e si� zgodzisz, i� poziom ich techniki jest, og�lnie bior�c, do�� niski.

Bliss skin�a g�ow�.

��Zgadzam si� z tob�, Pel.

��Wydajemy s�dy na kruchej podstawie � powiedzia� Trevize. � Nie widzieli�my nawet tych m�czyzn z floty rybackiej. Nie widzieli�my w�a�ciwie wyspy, poza tym ma�ym kawa�kiem, na kt�rym wyl�dowali�my. Kto wie, co znale�liby�my, gdyby�my szukali dok�adniej? Nie zorientowali�my si� nawet, �e maj� o�wietlenie fluoroscencyjne, dop�ki nie zobaczyli�my go w dzia�aniu, a je�li wydaje si�, powtarzam � wydaje si�, �e poziom ich techniki jest niski�

��To co? � spyta�a Bliss, wyra�nie nie przekonana.

��To mo�e to by� cz�� zas�ony, kt�ra ma zakry� prawd�.

��To niemo�liwe � powiedzia�a Bliss.

��Niemo�liwe? Ty sama powiedzia�a� mi, jeszcze na Gai, �e na Trantorze, w o wiele wi�kszej cywilizacji celowo utrzymywano technik� na niskim poziomie, aby ukry� mniejsz� spo�eczno��, Drug� Fundacj�. Dlaczego ta sama strategia nie mia�aby zosta� wykorzystana na Nowej Ziemi?

��A zatem sugerujesz, �eby�my wr�cili na Now� Ziemi� i znowu stan�li wobec gro�by zara�enia tym razem skutecznego? Stosunek p�ciowy jest niew�tpliwie szczeg�lnie przyjemnym sposobem zara�enia si�, ale mo�e maj� te� inne sposoby.

Trevize wzruszy� ramionami.

��Nie pal� si� do tego, �eby jeszcze raz lecie� na Now� Ziemi�, ale mo�e b�dziemy musieli to zrobi�.

��Mo�e?

��Mo�e! W ko�cu jest te� inna mo�liwo��.

��Jaka?

��Nowa Ziemia kr��y wok� gwiazdy, kt�r� ci ludzie nazywaj� Alf�. Ale Alfa jest cz�ci� uk�adu podw�jnego. A mo�e tak�e wok� towarzyszki Alfy kr��y jaka� zamieszkana planeta?

��My�l�, �e ta druga gwiazda jest zbyt blada powiedzia�a Bliss, kr�c�c g�ow�. � Ma tylko jedn� czwart� jasno�ci Alfy.

��Blada, ale nie za bardzo. Je�li planeta znajduje si� blisko gwiazdy, to takie �wiat�o mo�e wystarczy�.

��Czy komputer wie co� o jakich� planetach wok� tej gwiazdy? � spyta� Pelorat.

Trevize u�miechn�� si� cierpko.

��Sprawdzi�em to. Jest tam pi�� planet umiarkowanej wielko�ci. Nie ma �adnych olbrzym�w gazowych.

��Czy kt�ra� z tych pi�ciu planet nadaje si� do zamieszkania?

��Opr�cz ich liczby i faktu, �e nie s� du�e, komputer nie podaje �adnych informacji na ich temat.

��Och�

��Nie ma si� czym zniech�ca� � rzek� Trevize. � W komputerze nie ma �adnego ze �wiat�w Przestrze�c�w. Informacje o samej Alfie s� znikome. Te rzeczy zosta�y celowo ukryte i je�li o towarzyszce Alfy prawie nic nie wiadomo, to mo�na to uwa�a� za dobry znak.

��Wobec tego � powiedzia�a Bliss rzeczowym tonem � tw�j plan wygl�da tak: lecisz obejrze� drug� gwiazd�, a je�li zawiedziesz si�, wracasz do Alfy.

��Tak. Ale kiedy tym razem wyl�dujemy na Nowej Ziemi, b�dziemy przygotowani. Przed l�dowaniem dok�adnie zbadamy ca�� wysp� i spodziewam si�, Bliss, �e u�yjesz swoich umiej�tno�ci, aby nas os�oni�

W tym momencie �Odleg�a Gwiazda� zachwia�a si�, jakby dosta�a czkawki, i Trevize wrzasn�� na po�y ze z�o�ci�, a na po�y ze zdumieniem:

��Kto jest przy sterach?

Ale ju� po chwili, gdy to wyrzuca� z siebie, wiedzia� bardzo dobrze, kim jest ten kto�.

Fallom by�a kompletnie poch�oni�ta manipulowaniem przy pulpicie komputera. Roz�o�y�a szeroko swe ma�e d�onie o d�ugich palcach, aby umie�ci� je w lekko l�ni�cych zag��bieniach na pulpicie. Wyda�o si� jej, �e r�ce zatapiaj� si� w p�yt�, chocia� czu�a, �e jest ona twarda i �liska.

Wiele razy widzia�a, jak robi� to Trevize. Nie widzia�a, �eby robi� co� wi�cej, chocia� by�o dla niej zupe�nie oczywiste, �e w ten spos�b kierowa� statkiem.

Par� razy widzia�a, �e Trevize zamyka oczy, wi�c te� zamkn�a. Po chwili us�ysza�a jak gdyby s�aby, dobiegaj�cy z oddali g�os. Dobiega� z oddali, ale rozlega� si� w jej g�owie, dochodz�c (jak sobie niejasno u�wiadomi�a) przez przetworniki. By�y nawet wa�niejsze ni� r�ce. Wyt�y�a uwag�, aby zrozumie�, co m�wi g�os.

�Instrukcje � m�wi� g�os, niemal b�agalnie. Jakie s� twoje instrukcje?�

Fallom nic nie powiedzia�a. Nigdy nie widzia�a, �eby Trevize m�wi� co� do komputera, ale wiedzia�a, czego pragnie ca�ym swoim sercem. Chcia�a wr�ci� na Solari�, do pokrzepiaj�cej swymi nie ko�cz�cymi si� korytarzami posiad�o�ci, do Jemby�ego� do Jemby�ego� do Jemby�ego�

Chcia�a tam wr�ci� i kiedy tylko pomy�la�a o �wiecie, kt�ry kocha, wyobrazi�a sobie jego widok na ekranie, przypominaj�cy obrazy innych �wiat�w, kt�rych nie chcia�a. Otworzy�a oczy i spojrza�a na ekran, pragn�c ujrze� tam jaki� inny �wiat ni� t� znienawidzon� Ziemi�, a potem patrzy�a na to, co si� pojawi�o, wyobra�aj�c sobie, �e to Solaria. Nienawidzi�a pustej Galaktyki, w kt�rej znalaz�a si� wbrew swej woli. �zy nap�yn�y jej do oczu i statek zadr�a�.

Odczu�a ten wstrz�s i te� lekko si� zako�ysa�a.

A potem us�ysza�a g�o�ne kroki na korytarzu i kiedy otworzy�a oczy, zobaczy�a wykrzywion� twarz Trevizego zas�aniaj�c� jej ca�y ekran, na kt�rym by�o wszystko to, co chcia�a. Trevize krzycza� co�, ale nie zwraca�a na niego uwagi. To on zabra� j� z Solarii, zabiwszy Bandera, to on uniemo�liwia� jej powr�t tam, my�l�c tylko o Ziemi. Nie zamierza�a go s�ucha�.

Chcia�a skierowa� statek na Solari�. Pod wp�ywem jej decyzji zadr�a� znowu.

Bliss wczepi�a si� w rami� Trevizego.

��Nie! Nie! � krzycza�a.

Odci�ga�a go od Fallom. Za nimi sta� nieruchomo zmieszany Pelorat.

Trevize wrzeszcza�:

��Zabierz �apy z komputera!� Bliss, nie wchod� mi w drog�, nie chc� ci zrobi� krzywdy.

Bliss powiedzia�a g�osem, kt�ry zdawa� si� �wiadczy�, �e jest na kraw�dzi wyczerpania:

��Nie r�b nic temu dziecku. B�d� musia�a ci� zrani� � wbrew wszelkim instrukcjom.

Trevize przeni�s� wzrok z Fallom na Bliss.

��No to zabierz j� st�d! I to ju�!

Bliss odepchn�a go ze zdumiewaj�c� si�� (�pewnie czerpa�a j� z Gai� � pomy�la� potem Trevize).

��Fallom � powiedzia�a. � Zabierz r�ce.

��Nie! � krzykn�a Fallom. � Chc�, �eby statek polecia� na Solari�. Chc�, �eby lecia� tam. Tam. � Pokaza�a ekran g�ow�, nie chc�c oderwa� nawet jednej r�ki od pulpitu.

Bliss po�o�y�a jej d�onie na ramionach i pod jej dotykiem Fallom zacz�a dr�e�.

��Teraz, Fallom � powiedzia�a �agodnie Bliss � powiedz komputerowi, �eby znowu by�o tak, jak przedtem i chod� ze mn�. � Pog�adzi�a j� po plecach i Fallom osun�a si� ze szlochem.

Bliss uj�a j� pod ramiona i wyprostowa�a. Obr�ci�a j� i przycisn�a mocno do piersi, daj�c si� jej wyp�aka�. Potem powiedzia�a do Trevizego, kt�ry sta� nieruchomo w drzwiach:

��Zejd� z drogi i nie dotykaj �adnej z nas, kiedy b�dziemy przechodzi�y.

Trevize zszed� szybko na bok.

Bliss zatrzyma�a si� na chwil� i powiedzia�a cicho:

��Musia�am na chwil� dosta� si� do jej m�zgu. Je�li co� uszkodzi�am, to �atwo ci tego nie wybacz�. Trevize mia� ju� odpowiedzie�, �e m�zg Fallom nie obchodzi go nawet tyle, co milimetr sze�cienny przestrzeni, �e boi si� tylko o komputer, ale widz�c utkwiony w siebie wzrok Gai (na pewno nie by�o to tylko spojrzenie Bliss, cho� i ona mog�aby wzbudzi� l�k, kt�ry poczu� w tym momencie), nie rzek� nic.

Bliss i Fallom znikn�y w swojej kabinie, a on nadal sta� w milczeniu i nieruchomo. Sta� tak, dop�ki Pelorat nie spyta� cicho:

��Golan nic ci nie jest? Chyba nic ci nie zrobi�a, co?

Trevize potrz�sn�� energicznie g�ow�, jak gdyby chcia� si� otrz�sn�� z niemocy, kt�ra go nagle ogarn�a.

��Nic mi nie jest. Pytanie tylko, czy komputerowi nic nie jest. � Usiad� przy pulpicie, k�ad�c r�ce na znakach, kt�re jeszcze przed chwil� zakrywa�y d�onie Fallom.

��No i jak? � zapyta� z niepokojem Pelorat. Trevize wzruszy� ramionami.

��Zdaje si� reagowa� normalnie. P�niej mo�e si� oka�e, �e co� nie gra, ale na razie wszystko wydaje si� w porz�dku. � Potem doda� ze z�o�ci�: Ten komputer nie powinien poprawnie reagowa� na inne r�ce ni� moje, ale w przypadku tego hermafrodyty to nie by�y tylko r�ce. Jestem pewien, �e to te przetworniki�

��Ale dlaczego statek si� zatrz�s�? Nie powinien si� trz���, prawda?

��Nie. To statek grawitacyjny, wi�c nie powinni�my odczuwa� �adnych efekt�w bezw�adu. Ale ten potworek� � Przerwa�, robi�c si� znowu z�y.

��No?

��Podejrzewam, �e postawi�a komputerowi dwa sprzeczne ��dania, oba tak stanowczo, �e komputer nie mia� innego wyj�cia, jak tylko postara� si� spe�ni� oba r�wnocze�nie. Pr�buj�c wykona� to, co niewykonalne, komputer musia� na chwil� straci� panowanie nad statkiem i kontrol� nad jego inercj�. Przynajmniej tak mi si� wydaje. � Nagle jego twarz rozpogodzi�a si�. � Ale mo�e i dobrze, �e si� tak sta�o, bo przysz�o mi teraz do g�owy, �e to ca�e moje gadanie o Alfie i jej towarzyszce to bzdury. Wiem ju�, gdzie Ziemia musia�a ukry� sw�j sekret.

Pelorat popatrzy� na niego, ale zignorowa� ostatnie zdanie i wr�ci� do tego, co go wcze�niej zafrapowa�o:

��W jaki spos�b Fallom wyda�a dwa sprzeczne polecenia?

��Powiedzia�a, �e chce, �eby statek polecia� na Solari�.

��Tak. Oczywi�cie, �e chce.

��Ale co mia�a na my�li, m�wi�c o Solarii? Nie potrafi pozna� Solarii, ogl�daj�c j� z przestrzeni. Nigdy nie widzia�a jej z przestrzeni. Kiedy w po�piechu opuszczali�my ten �wiat, spa�a. I mimo tych lektur z twojej biblioteki i tego, co jej opowiada�a Bliss, w�tpi�, �eby naprawd� poj�a, czym jest Galaktyka, z setkami miliard�w gwiazd i milionami zamieszkanych planet. Wychowana pod ziemi� i w samotno�ci, zrozumia�a z tego wszystkiego pewnie tylko tyle, �e s� r�ne �wiaty� Ale ile ich jest? Dwa? Trzy? Cztery? Dla niej ka�dy �wiat, kt�ry widzi, mo�e by� Solari�, a bior�c pod uwag� silne pragnienie zobaczenia jej, jest Solari�. A poniewa�, jak przypuszczam, Bliss stara�a si� j� uspokoi�, daj�c do zrozumienia, �e je�li nie znajdziemy Ziemi, to wr�cimy na Solari�, mog�a nawet doj�� do wniosku, �e Solaria le�y blisko Ziemi.

��Ale na jakiej podstawie tak s�dzisz, Golan?

��Sama prawie nam to powiedzia�a, Janov, kiedy naskoczyli�my na ni�. Wykrzycza�a, �e chce lecie� na Solari� i doda�a �tam� tam�, wskazuj�c g�ow� na ekran. A co jest na ekranie? Satelita Ziemi. Kiedy wychodzi�em st�d przed obiadem, nie by�o go tam, by�a tam Ziemia. Ale Fallom, ��daj�c lotu na Solari�, musia�a mie� w g�owie obraz tego satelity, a wi�c komputer musia� si� na nim skoncentrowa�. Wierz mi, Janov, ja wiem, jak dzia�a ten komputer. Kto mo�e to lepiej wiedzie�?

Pelorat popatrzy� na szeroki, �wiec�cy sierp i powiedzia� z zamy�leniem:

��Przynajmniej w jednym z ziemia�skich j�zyk�w nazywa� si� on po prostu Ksi�ycem. W innym j�zyku Lun�. Pewnie mia� te� inne nazwy� Wyobra� sobie, stary, jakie musi panowa� zamieszanie na �wiecie, na kt�rym m�wi si� wieloma j�zykami, te nieporozumienia, te komplikacje, te�

��Ksi�yc? � rzek� Trevize. � Rzeczywi�cie, prosta nazwa� Poza tym, je�li pomy�l� teraz o tym, to przychodzi mi do g�owy, �e dziecko mog�o instynktownie spr�bowa� pokierowa� statkiem za pomoc� swoich przetwornik�w, co te� mog�o wp�yn�� na chwilowe pojawienie si� inercji� Ale to wszystko nie jest wa�ne, Janov. Wa�ne jest, �e dzi�ki temu na ekranie pojawi� si� Ksi�yc i �e nadal tam jest. Patrz� teraz na niego i zastanawiam si�.

��Nad czym, Golan?

��Nad jego rozmiarami. Zazwyczaj nie zwracamy uwagi na satelity, Janov. To takie ma�e obiekty, je�li w og�le gdzie� s�. Ten jednak jest inny. To �wiat. Jego �rednica liczy oko�o trzech i p� tysi�ca kilometr�w.

���wiat? Chyba nie nazwiesz tego �wiatem. Nie mo�e by� zamieszkany. Nawet trzy i p� tysi�ca kilometr�w �rednicy to za ma�o. Nie ma atmosfery. Mog� to stwierdzi� po prostu patrz�c na niego. Nie ma chmur. Jego krzywizna odcina si� ostro od t�a, tak samo ta linia, kt�ra oddziela p�kul� o�wietlon� od zaciemnionej.

Trevize skin�� g�ow�.

��Stajesz si� do�wiadczonym podr�nikiem, Janov. Masz racj�. Nie ma tam powietrza. Nie ma te� wody. Ale znaczy to tylko tyle, �e na jego nie os�oni�tej powierzchni nie ma warunk�w do �ycia. A pod ziemi�?

��Pod ziemi�? � rzek� z pow�tpiewaniem Pelorat.

��Tak. Pod ziemi�. A dlaczego nie? Sam mi m�wi�e�, �e na Ziemi miasta by�y pod ziemi�. Wiemy, �e Trantor by� podziemnym miastem. Du�a cz�� stolicy Comporellona znajduje si� pod Ziemi�. Rezydencje Solarian prawie ca�kowicie zbudowane s� pod Ziemi�. To normalny stan rzeczy.

��Ale w ka�dym z tych przypadk�w by�o to na planecie, na kt�rej panowa�y warunki umo�liwiaj�ce istnienie �ycia. R�wnie� na powierzchni tych planet. Na ka�dej by�a atmosfera i woda. Czy mo�na �y� pod ziemi�, je�li powierzchnia nie nadaje si� do zamieszkania?

��Daj spok�j, Janov. Pomy�l! Gdzie my teraz �yjemy? �Odleg�a Gwiazda� jest naszym male�kim �wiatem o powierzchni nie nadaj�cej si� do zamieszkania. Na zewn�trz nie ma ani powietrza, ani wody. A mimo to w �rodku �yje si� nam zupe�nie wygodnie. Galaktyka jest pe�na stacji kosmicznych i sztucznych osad przer�nych rodzaj�w, nie m�wi�c ju� o statkach, i na �adnej z tych konstrukcji nie ma warunk�w do �ycia, a jednak �yj� na nich ludzie. Wyobra� sobie, �e Ksi�yc jest ogromnym statkiem kosmicznym.

��Z za�og�?

��Tak. Mog� tam �y� miliony ludzi, ro�liny i zwierz�ta, i mo�e istnie� wysoko rozwini�ta technika� No i co, Janov, czy to nie brzmi sensownie? Je�li Ziemia w ostatnich dniach swego istnienia mog�a wys�a� grup� Przestrze�c�w na planet� kr���c� wok� Alfa Centauri i ukszta�towa� j� przynajmniej cz�ciowo na sw�j wz�r: zape�ni� ocean �ywymi stworzeniami, zbudowa� l�d sta�y tam, gdzie nie by�o skrawka suchej ziemi � to czy nie mog�a tak�e wys�a� innej grupy na swego satelit� i przystosowa� jego wn�trza do ich potrzeb?

��Mo�e i tak � odpar� niepewnie Pelorat.

��Zrobi�aby to. Je�li ma co� do ukrycia, to po co wysy�a� to o parsek dalej, je�li mo�na to ukry� na �wiecie po�o�onym o jedn� milionow� odleg�o�ci dziel�cej j� od Alfy? A z psychologicznego punktu widzenia Ksi�yc by�by o wiele lepsz� kryj�wk�. Nikt nie pomy�la�by, �e na satelicie mo�e istnie� �ycie. Je�li o to chodzi, ja te� nie pomy�la�em. Maj�c Ksi�yc pod samym nosem, my�la�em o odleg�ej Alfie. Gdyby nie Fallom� � Zacisn�� usta i pokr�ci� g�ow�. � My�l�, �e b�d� musia� przyzna�, �e to jej zas�uga. Je�li ja tego nie przyznam, to na pewno zrobi to Bliss.

��No tak, stary � rzek� Pelorat � tylko �e je�li co� kryje si� pod powierzchni� Ksi�yca, to jak to znajdziemy? Jego powierzchnia musi mie� �adnych par� milion�w kilometr�w kwadratowych�

��Z grubsza czterdzie�ci milion�w.

��I b�dziemy musieli j� ca�� zbada�, szukaj�c czego? Otworu? Jakiego� w�azu?

��Je�li to przedstawi� w ten spos�b, to rzeczywi�cie wydaje si� to trudnym zadaniem, ale nie szukamy jakich� obiekt�w, lecz istot �ywych, do tego inteligentnych. Mamy przecie� Bliss, a wykrywanie istot inteligentnych to jej specjalno��, prawda?

Bliss spojrza�a na Trevizego oskar�ycielsko i powiedzia�a:

��W ko�cu j� u�pi�am. Prze�y�am ci�kie chwile. By�a bliska ob��du. Na szcz�cie zdaje mi si�, �e nie zrobi�am jej nic z�ego.

��Mog�a� pr�bowa� usun�� t� jej fiksacj� na punkcie Jemby�ego, skoro � jak wiesz � nie mam najmniejszego zamiaru wr�ci� jeszcze kiedykolwiek na Solari� � powiedzia� ch�odno Trevize.

��Tak po prostu usun�� t� jej fiksacj�, tak? Co ty mo�esz wiedzie� o tych sprawach? Nigdy nie �poczu�e�� m�zgu. Nie masz poj�cia, jak bardzo jest skomplikowany. Gdyby� wiedzia� o nim cho� troch�, to nie m�wi�by� o usuni�ciu fiksacji w taki spos�b, jak gdyby chodzi�o o wyj�cie d�emu ze s�oika.

��No to przynajmniej zmniejsz j� troch�.

��Mog�abym j� troch� zmniejszy�, ale po miesi�cu starannego rozprzewlekania.

��Rozprzewlekania? Co to znaczy?

��Nie mo�na tego wyt�umaczy� komu�, kto nie orientuje si� w tych sprawach.

��No to co chcesz zrobi� z tym dzieckiem?

��Jeszcze nie wiem. Trzeba si� b�dzie dobrze zastanowi�.

��W takim razie pozw�l, �e powiem ci, co chc� zrobi� ze statkiem.

��Wiem, co chcesz zrobi�. Wr�ci� na Now� Ziemi� i jeszcze raz spr�bowa� ze �liczn� Hiroko, je�li ci obieca, �e tym razem ci� nie zarazi.

Trevize wys�ucha� tego z kamienn� twarz�.

��Ot� nie � powiedzia�. � Zmieni�em zamiar. Lecimy na Ksi�yc.

��Na satelit�? Dlatego, �e jest to �wiat znajduj�cy si� najbli�ej? Nie pomy�la�am o tym.

��Ani ja. Zreszt� nikt by nie wpad� na taki pomys�. Nigdzie w Galaktyce nie ma satelity, kt�rym warto by sobie zaprz�ta� g�ow�, ale ten satelita jest, ze wzgl�du na wielko��, wyj�tkowy. Co wi�cej, anonimowo�� Ziemi rozci�ga si� te� na niego. Ten, kto nie mo�e znale�� Ziemi, nie mo�e te� znale�� Ksi�yca.

��Czy nadaje si� do zamieszkania?

��Jego powierzchnia nie, ale nie ma tam w og�le radioaktywno�ci, a wi�c nie mo�na powiedzie�, �e si� absolutnie nie nadaje. Mo�e tam istnie� �ycie, mo�e nawet kipi �yciem, ale ukrytym pod powierzchni�. No, a oczywi�cie ty b�dziesz w stanie stwierdzi�, czy tak jest, kiedy ju� znajdziemy si� wystarczaj�co blisko.

Bliss wzruszy�a ramionami.

��Spr�buj� Ale co si� sta�o, �e nagle wpad�e� na pomys�, �eby sprawdzi� satelit�?

��Nasun�o mi t� my�l co�, co zrobi�a Fallom b�d�c przy sterach � powiedzia� spokojnie Trevize.

Bliss czeka�a chwil�, jak gdyby spodziewa�a si� us�ysze� co� wi�cej, a potem jeszcze raz wzruszy�a ramionami.

��Nie wiem, co to by�o, ale podejrzewam, �e nie dosz�oby do tego nag�ego natchnienia, gdyby� poszed� za swoim impulsem i zabi� j�.

��Nie mia�em zamiaru jej zabija�.

Bliss machn�a r�k�.

��Ju� dobrze. Niech tak b�dzie. A wi�c teraz lecimy na Ksi�yc?

��Tak. Dla ostro�no�ci nie b�dziemy si� spieszy�, ale je�li wszystko p�jdzie dobrze, za trzydzie�ci godzin b�dziemy ko�o niego.

Ksi�yc wygl�da� jak pustynia. Trevize przygl�da� si� jego jasno o�wietlonej cz�ci wolno przesuwaj�cej si� pod nimi. Widzia� jednostajn� panoram� krater�w i wzniesie�, rzucaj�cych w ostrych promieniach s�o�ca czarne cienie. Pewne cz�ci jego powierzchni r�ni�y si� od siebie nieznacznie kolorem, a tu i �wdzie rozci�ga�a si� do�� du�a p�aszczyzna, naznaczona ma�ymi kraterami.

W miar� jak zbli�ali si� do strony nocnej, cienie wyd�u�a�y si�, a� w ko�cu zla�y si� w jedn� ciemno��. Jeszcze przez chwil� l�ni�y w s�o�cu, niczym du�e gwiazdy, szczyty g�r, kt�re zostawili za sob�. Potem i one znikn�y i widzieli pod sob� tylko s�abe �wiat�o Ziemi. Wida� by�o tylko jedn� niebieskawobia�� p�kul�. Wreszcie odlecieli na tyle, �e Ziemia te� znikn�a za horyzontem i zosta�a nieprzenikniona ciemno��. Tylko w g�rze migota�o s�abo morze gwiazd, co dla wychowanego na Terminusie Trevizego by�o cudownym widokiem.

Potem pojawi�y si� przed nimi nowe jasne gwiazdy, najpierw jedna czy dwie, potem reszta. Powi�ksza�y si�, zajmuj�c coraz wi�cej nieba, a� w ko�cu stopi�y si� w jedno. Przekroczyli terminator i znale�li si� znowu w strefie dnia. S�o�ce rozb�ys�o jak ogie� piekielny i komputer natychmiast przesun�� ekran i spolaryzowa� blask ziemi pod nimi.

Trevize doskonale zdawa� sobie spraw�, �e by�oby daremnym trudem stara� si� znale�� jakie� wej�cie do zamieszkanego wn�trza je�li w og�le by�o ono zamieszkane), badaj�c wzrokiem ten rozleg�y �wiat.

Odwr�ci� si� i spojrza� na siedz�c� obok Bliss. Nie patrzy�a na ekran, mia�a zamkni�te oczy. Wydawa�o si�, �e nie siedzi, lecz le�y bezw�adnie na krze�le.

Zastanawiaj�c si�, czy nie zasn�a, spyta�:

��Odkry�a� co�?

Bliss lekko pokr�ci�a g�ow�.

��Nie � szepn�a. � Odczu�am tylko jakby s�aby powiew. Lepiej zawr��my tam. Wiesz, gdzie jest ten rejon?

��Komputer wie.

Przypomina�o to namierzanie celu � przesuni�cie w jedn� stron�, potem w drug� i w ko�cu uchwycenie w�a�ciwego punktu. Badany obszar by� wci�� pogr��ony w mrokach nocy i je�li nie liczy� faktu, �e do�� nisko na niebie �wieci�a Ziemia, rzucaj�c na powierzchni� Ksi�yca blad� po�wiat�, w kt�rej majaczy�y cienie wzg�rz, nie mo�na by�o nic dostrzec, i to nawet mimo tego, �e specjalnie wygasili �wiat�a w sterowni.

W drzwiach sterowni stan�� Pelorat.

��Znale�li�my co�? � spyta� ochryp�ym szeptem.

Trevize da� mu znak r�k�, aby by� cicho. Obserwowa� Bliss. Wiedzia�, �e minie par� dni, zanim w to miejsce powr�ci s�o�ce, ale wiedzia� te�, �e dla tego, co pr�buje wykry� Bliss, fakt, czy jest s�o�ce czy nie, nie ma �adnego znaczenia.

��Jest tam � powiedzia�a.

��Jeste� pewna?

��Tak.

��I to jest jedyne miejsce?

��Jedyne, kt�re wykry�am. Przelecia�e� nad ka�dym kawa�kiem powierzchni?

��Nad znaczn� jej cz�ci�.

��A wi�c to jest wszystko, co wykry�am na tej znacznej cz�ci. Teraz czuj� to silniej, jak gdyby to wykry�o nas. Nie wydaje si� gro�ne. Uczucie, kt�re odbieram, jest przyjazne.

��Jeste� pewna?

��Takie uczucie odbieram.

��A czy to co� nie mo�e udawa� takiego uczucia? � spyta� Pelorat.

��Mo�esz by� pewien, �e wykry�abym udawanie � powiedzia�a Bliss z nut� pychy w g�osie.

Trevize mrukn�� co� na temat zadufania, a potem powiedzia�:

��Mam nadziej�, �e to, co wykry�a�, to istota inteligentna.

��Wyczuwam siln� inteligencj�. Tylko �e� W jej g�os wkrad�a si� jaka� dziwna nuta.

��Tylko �e co?

��Ɯ�. Nie przeszkadzaj mi. Daj mi si� skoncentrowa�. � Ostatnie s�owo raczej odgad� z ruchu warg, ni� us�ysza�.

Potem powiedzia�a ze zdziwieniem:

��To nie jest ludzka inteligencja.

��Nie ludzka? � powt�rzy� Trevize z o wiele wi�kszym zdziwieniem. � Czy�by znowu roboty? Jak na Solarii?

��Nie � u�miechn�a si� Bliss. � To mi nie za bardzo wygl�da na roboty.

��Musi by� albo jedno, albo drugie.

��Ani jedno, ani drugie. � Bliss a� zachichota�a. � To nie jest cz�owiek, ale te� nie przypomina �adnego z robot�w, z kt�rymi si� zetkn�am.

��Chcia�bym to zobaczy� � powiedzia� Pelorat. Kiwn�� energicznie g�ow�. W jego oczach wida� by�o rado��. � To by�oby fantastyczne. Co� nowego.

��Co� nowego� � mrukn�� Trevize, czuj�c nag�y przyp�yw otuchy, a jednocze�nie co� jakby b�ysk ol�nienia, po kt�rym jednak zosta�o tylko nie daj�ce si� sprecyzowa� wra�enie.

Zeszli tu� nad powierzchni� Ksi�yca. Byli w niemal radosnym nastroju. Nawet Fallom przy��czy�a si� do nich i nie posiadaj�c si� z rado�ci, zaciska�a r�ce, jak gdyby w�a�nie wracali na Solari�.

Je�li chodzi o Trevizego, to zachowa� on jeszcze tyle trze�wo�ci umys�u, aby pomy�le�, i� jest bardzo dziwne, �e Ziemia � czy co to tam kry�o si� na Ksi�ycu � kt�ra podj�a takie �rodki, by nikt si� ni� nie zainteresowa�, teraz zdaje si� zach�ca� ich do l�dowania. A mo�e cel pozosta� ten sam, tylko zmieni�y si� metody? Czy�by post�powa�a wed�ug zasady: �Je�li nie mo�esz ich utrzyma� z daleka, to �ci�gnij ich i zniszcz�? Tak czy tak, jej tajemnica pozosta�aby nienaruszona.

Ale my�l ta szybko rozp�yn�a si� i znik�a w przyp�ywie euforii, kt�ra pot�gowa�a si� w miar� zbli�ania si� do powierzchni. Nade wszystko jednak stara� si� odtworzy� to ol�nienie, kt�re sp�yn�o na niego na chwil� przed rozpocz�ciem schodzenia ku powierzchni satelity Ziemi.

Zdawa� si� nie mie� �adnych w�tpliwo�ci co do tego, gdzie zmierza statek. Znajdowali si� w�a�nie nad szczytami pofa�dowanych wzniesie� i Trevize, siedz�c przy komputerze, czu�, �e nie musi absolutnie nic robi�. By�o to tak, jakby i nim, i komputerem kto� kierowa� i ogarn�a go niezwyk�a rado�� na my�l, �e zdj�to z niego ci�ar odpowiedzialno�ci.

Szybowali r�wnolegle do powierzchni w stron� gro�nie wznosz�cej si� ska�y, kt�ra wyrasta�a na ich drodze niczym bariera, bariera po�yskuj�ca lekko w blasku Ziemi i reflektora �Odleg�ej Gwiazdy�. Perspektywa zderzenia z ni� nie robi�a jako� na Trevizem wra�enia i kiedy cz�� ska�y rozsun�a si�, ukazuj�c o�wietlony sztucznym �wiat�em tunel, powita� to bez �adnego zdziwienia.

Statek prawie zupe�nie wyhamowa�, najwyra�niej sam z siebie, i ustawi� si� dok�adnie naprzeciw otworu, a potem w�lizn�� si� do tunelu� Wej�cie zamkn�o si� i otworzy�o si� inne. Statek wszed� przez nie do ogromnej hali, kt�ra wydawa�a si� wype�nia� ca�e wn�trze g�ry. Potem zatrzyma� si� i wszyscy skoczyli do luku. Nikomu z nich, nawet Trevizemu, nie przysz�o do g�owy, �eby najpierw sprawdzi�, czy jest tam powietrze, kt�rym mo�na oddycha�, czy w og�le jest tam jaka� atmosfera.

Powietrze jednak tam by�o. Mo�na by�o swobodnie oddycha�. Rozgl�dali si� wok� z zadowolonymi minami ludzi, kt�rzy wr�cili do domu, i dopiero po chwili zdali sobie spraw�, �e w pewnej odleg�o�ci czeka na nich spokojnie jaki� cz�owiek.

By� wysoki i mia� powa�n� min�. Mia� br�zowe, kr�tko ostrzy�one w�osy, szerokie ko�ci policzkowe i jasne oczy. Jego ubi�r przypomina� ilustracje ze staro�ytnych ksi��ek historycznych. ,Chocia� jego wygl�d �wiadczy� o sile i energii, to jednak z ca�ej jego postaci emanowa�o jakie� znu�enie. Trudno by�o powiedzie�, co sprawia�o takie wra�enie, wydawa�o si�, �e odbieraj� to jakim� nieokre�lonym zmys�em.

Pierwsza zareagowa�a Fallom. Pu�ci�a si� p�dem w stron� m�czyzny, rozk�adaj�c szeroko r�ce i krzycz�c piskliwie: � Jemby! Jemby!

Kiedy znalaz�a si� przy nim, pochyli� si�, wzi�� j� na r�ce i uni�s� w g�r�. Zarzuci�a mu ramiona na szyj� i ze szlochem raz jeszcze wykrztusi�a: � Jemby!

Reszta pasa�er�w �Odleg�ej Gwiazdy� podesz�a spokojniej, a Trevize powiedzia� wolno i wyra�nie (zastanawiaj�c si�, czy ten, do kogo m�wi, zna galaktyczny):

��Prosimy o wybaczenie. To dziecko straci�o opiekuna i rozpaczliwie pragnie go odnale��. Jest dla nas zagadk�, dlaczego przylepi�o si� do pana, jako �e szuka robota mechanicznego�

M�czyzna odezwa� si� po raz pierwszy. G�os mia� raczej czysty ni� mile brzmi�cy, a wymow� nieco archaiczn�, ale �wietnie radzi� sobie z og�lnogalaktycznym.

��Mi�o jest mi powita� was wszystkich � powiedzia� i wygl�da�o na to, �e jest rzeczywi�cie przyja�nie nastawiony, mimo i� jego twarz zachowa�a wyraz uroczystej powagi. � Je�li chodzi o to dziecko, to jest ono chyba bardziej spostrzegawcze ni� wy, jako �e jestem robotem. Nazywam si� Daneel Olivaw.

Trevize nie wierzy� w�asnym uszom. Wyzwoli� si� ju� z tej dziwnej euforii, kt�r� odczuwa� tu� przed i po wyl�dowaniu, euforii, w kt�r� � jak zacz�� teraz podejrzewa� � wprowadzi� go ten samozwa�czy robot.

Nadal gapi� si� na niego, lecz cho� my�la� teraz trze�wo, a na jego m�zg nikt nie wp�ywa�, nie posiada� si� ze zdumienia. Rozmawia�, ale nie bardzo wiedzia�, co sam m�wi i co do niego m�wi�, gdy� ca�� uwag� skupi� na zachowaniu i sposobie m�wienia tego pozornie prawdziwego cz�owieka, staraj�c si� znale�� co�, co wskazywa�oby, �e jest to robot.

Nic dziwnego, �e Bliss wykry�a co�, co jej zdaniem nie przypomina�o ani cz�owieka, ani robota, lecz by�o � jak to okre�li� Pelorat � �czym� nowym�. Oczywi�cie by�o to wszystko jedno, bo i tak skierowa�o to my�li Trevizego na zupe�nie nowy tor, ale na razie nawet ten nowy tor znajdowa� si� na drugim planie.

Bliss oddali�a si� z Fallom, aby si� rozejrze� po pomieszczeniach. By� to pomys� Bliss, ale Trevizemu wyda�o si�, �e przyszed� jej do g�owy po b�yskawicznej wymianie spojrze� z Daneelem. Kiedy Fallom nie chcia�a si� na to zgodzi� i prosi�a, �eby pozwoli� jej zosta� z tym kim� czy czym�, co nadal nazywa�a Jembym, wystarczy�o jedno surowo wypowiedziane s�owo Daneela i jego wzniesiony w g�r� palec, aby natychmiast pos�usznie posz�a z Bliss. Trevize i Pelorat pozostali.

��To nie s� obywatele Fundacji, panowie � powiedzia� robot, jakby tytu�em wyja�nienia. � Jedna to Gaja, a drugie Przestrzeniec.

Robot poprowadzi� ich w stron� drzewa, pod kt�rym sta�y proste krzes�a. Trevize przez ca�y czas nie odzywa� si�. Usiedli na zapraszaj�cy gest robota, kt�ry te� usiad�, poruszaj�c si� przy tym zupe�nie jak cz�owiek.

��Jest pan naprawd� robotem? � spyta� Trevize.

��Naprawd�, prosz� pana � odpar� Daneel.

Twarz Pelorata wydawa�a si� promieniowa� rado�ci�.

��W starych legendach znajduj� si� wzmianki na temat robota imieniem Daneel. Zosta�e� tak nazwany na jego pami�tk�?

��Ja jestem tym robotem � odpar� Daneel. � I nie jest to legenda.

��O nie! � powiedzia� Pelorat. � Gdyby� by� tym robotem, to musia�by� mie� par� tysi�cy lat.

��Dwadzie�cia tysi�cy � odpar� spokojnie Daneel.

Pelorat zmiesza� si� i spojrza� na Trevizego, kt�ry rzek� z lekk� z�o�ci�:

��Je�li jeste� robotem, to nakazuj� ci m�wi� prawd�.

��Nie trzeba mi tego nakazywa�, prosz� pana. Musz� m�wi� prawd�. A zatem ma pan trzy mo�liwo�ci: albo jestem cz�owiekiem, kt�ry was ok�amuje, albo robotem, kt�ry zosta� tak zaprogramowany, i� wierzy, �e ma dwadzie�cia tysi�cy lat, cho� w rzeczywisto�ci nie jest taki stary, albo jestem robotem, kt�ry ma dwadzie�cia tysi�cy lat. Musi pan zdecydowa�, kt�r� mo�liwo�� wybra�.

��Mo�e ta sprawa sama si� wyja�ni podczas dalszej rozmowy � rzek� sucho Trevize. � Je�li o to idzie, to trudno uwierzy�, �e znajdujemy si� pod powierzchni� Ksi�yca. Ani �wiat�o � podni�s� g�ow� m�wi�c to, gdy� cho� nie by�o na niebie wida� s�o�ca, a nawet nie by�o dobrze wida� �adnego nieba, �wiat�o przypomina�o do z�udzenia rozproszone w atmosferze �wiat�o s�oneczne � ani przyci�ganie nie �wiadcz� o tym. Na tym �wiecie grawitacja na powierzchni powinna wynosi� mniej ni� 0,2 g.

��Grawitacja na powierzchni powinna wynosi� dok�adnie 0,16 g, prosz� pana. Jest ona jednak utrzymywana sztucznie przez te same si�y, kt�re sprawiaj�, �e na pok�adzie swego statku odczuwacie normaln� si�� ci��enia nawet podczas swobodnego spadania lub w momencie przyspieszenia. Zapotrzebowanie na energi� dla innych cel�w, w��cznie z o�wietleniem, r�wnie� zaspokajamy wykorzystuj�c grawitacj�, aczkolwiek tam, gdzie to jest dogodne, korzystamy z energii s�onecznej. Nasze potrzeby materia�owe, z wyj�tkiem pierwiastk�w lekkich: wodoru, w�gla i azotu, kt�rych nie ma na ksi�ycu, zaspokajamy korzystaj�c z miejscowych surowc�w. Pierwiastki lekkie uzyskujemy chwytaj�c przelatuj�ce niekiedy komety. Wystarczy jedna na stulecie, aby zaspokoi� nasze potrzeby.

��Rozumiem, �e Ziemia nie nadaje si� do wykorzystania jako �r�d�o surowc�w.

��Niestety jest tak, jak pan m�wi. Nasze pozytronowe m�zgi s� r�wnie wra�liwe na promieniowanie radioaktywne jak bia�kowe m�zgi ludzkie.

��U�ywasz liczby mnogiej, a ta posiad�o�� wygl�da na du��, �adn� i zadban� � przynajmniej z daleka. Wobec tego s� tu te� inne istoty. Ludzie czy roboty?

��Tak. Mamy tu, na Ksi�ycu, kompletny ekosystem i rozleg�e wydr��enie, w kt�rym ten system istnieje. Jednak�e wszystkie istoty inteligentne to roboty, bardziej lub mniej podobne do mnie. Co do tej posiad�o�ci, to korzystam z niej tylko ja. Zosta�a ona za�o�ona dok�adnie na wz�r tej, na kt�rej mieszka�em dwadzie�cia tysi�cy lat temu.

��A kt�r� szczeg�owo pami�tasz, tak?

��Tak, prosz� pana. Zosta�em wykonany i przez pewien czas � jak�e kr�tko to trwa�o, wydaje mi si� teraz � przebywa�em na �wiecie Przestrze�c�w, na Aurorze.

��Na tym, na kt�rym� � zacz�� Trevize, ale przerwa�.

��Tak, prosz� pana. Na tym, na kt�rym s� te psy.

��Wiesz o nich?

��Tak, prosz� pana.

��Jak si� wobec tego tu znalaz�e�, skoro mieszka�e� na Aurorze?

��Przylecia�em tu w samych pocz�tkach kolonizacji Galaktyki, aby zapobiec ska�eniu radioaktywnemu Ziemi. By� ze mn� jeszcze jeden robot, Giskard, kt�ry potrafi� wyczuwa� i przestraja� m�zgi.

��Tak jak Bliss?

��Tak, prosz� pana. W pewnym sensie zawiedli�my, a Giskard przesta� funkcjonowa�. Jednak zd��y� jeszcze przedtem przekaza� mi swoje umiej�tno�ci i zostawi� mi trosk� o Galaktyk�, a w szczeg�lno�ci o Ziemi�.

��Dlaczego w szczeg�lno�ci o Ziemi�?

��Po cz�ci ze wzgl�du na cz�owieka o nazwisku Elijah Baley, Ziemianina.

��To jest ten bohater kulturowy, o kt�rym ci m�wi�em jaki� czas temu, Golan � wtr�ci� z podnieceniem Pelorat.

��Bohater kulturowy, prosz� pana?

��Profesor Pelorat chce przez to powiedzie� rzek� Trevize � �e jest to osoba, kt�rej wiele przypisywano, a kt�ra w rzeczywisto�ci mo�e ��czy� w sobie cechy i osi�gni�cia wielu os�b albo nawet jest ca�kowicie fikcyjna.

Daneel zastanawia� si� chwil�, a potem powiedzia� zupe�nie spokojnie:

��Nie, prosz� pan�w. Elijah Baley by� postaci� rzeczywist�. Nie wiem, co m�wi� o nim legendy, ale w rzeczywisto�ci, gdyby nie on, Galaktyka by� mo�e nigdy nie zosta�aby skolonizowana. Ze wzgl�du na jego pami�� zrobi�em, co mog�em, aby po ska�eniu Ziemi uratowa� z niej, co tylko si� da. Rozmie�ci�em w ca�ej Galaktyce swych towarzyszy, robot�w, aby wp�ywa�y w r�nych miejscach na r�ne osoby. W pewnym momencie uda�o mi si� doprowadzi� do rozpocz�cia akcji wymiany gleby na Ziemi. D�ugo potem doprowadzi�em do akcji terraformowania �wiata kr���cego wok� le��cej w pobli�u gwiazdy, �wiata, kt�ry teraz nazywa si� Alfa. W obu przypadkach moje dzia�ania nie zako�czy�y si� pe�nym sukcesem. Nigdy nie mog�em wp�yn�� na ludzkie umys�y dok�adnie tak, jak chcia�em, gdy� zawsze istnia�o niebezpiecze�stwo wyrz�dzenia krzywdy ludziom, kt�rych umys�ami kierowa�em. Rozumiecie, by�em � i jestem do dnia dzisiejszego � skr�powany prawami robotyki.

��Tak?

Z pewno�ci� nie trzeba by�o mentalnych zdolno�ci Daneela, aby wychwyci� w�tpliwo�� brzmi�c� w tej monosylabie.

��Pierwsze prawo, prosz� pana � powiedzia� powiada: �Robot nie mo�e wyrz�dzi� krzywdy istocie ludzkiej albo � poprzez wstrzymanie si� od dzia�ania � pozwoli�, aby sta�a si� jej krzywda�. Drugie: �Robot musi s�ucha� polece� wydawanych mu przez istot� ludzk�, z wyj�tkiem polece�, kt�re kolidowa�yby z pierwszym prawem�. Trzecie prawo: �Robot musi chroni� swoje istnienie, je�li nie koliduje to z pierwszym lub drugim prawem�. Naturalnie, przedstawiam te prawa w wersji uproszczonej, kt�r� mo�na wyrazi� w j�zyku. W rzeczywisto�ci prawa te s� skomplikowanymi kombinacjami zawartymi w naszych pozytronowych obwodach m�zgowych.

��Czy ci�ko ci dzia�a� w zgodzie z tymi prawami?

��Oczywi�cie, prosz� pana. Pierwsze prawo to absolut, kt�ry niemal zupe�nie zabrania mi korzysta� z moich zdolno�ci mentalnych. Kiedy kto� zajmuje si� Galaktyk�, to niemo�liwe jest przyj�cie takiego kierunku dzia�ania, aby zupe�nie nikomu nie wyrz�dzi� krzywdy. Zawsze ucierpi� jacy� ludzie, mo�e nawet wielu ludzi, a wi�c robot musi wybiera� takie dzia�ania, aby wyrz�dzi� jak najmniejsz� krzywd�. Jednak jest taka mnogo�� r�nych mo�liwo�ci, �e dokonanie wyboru wymaga du�o czasu, a i tak nigdy nie mo�na mie� pewno�ci, �e wybra�o si� najlepsz� mo�liwo��.

��Rozumiem � powiedzia� Trevize.

��Przez ca�e dzieje Galaktyki � m�wi� dalej Daneel � stara�em si� �agodzi� najgorsze skutki konflikt�w i nieszcz��, kt�re stale s� jej udzia�em. By� mo�e czasami udawa�o mi si� to w jakim� stopniu osi�gn��, ale je�li znacie histori� Galaktyki, to wiecie, �e nie zdarza�o si� to zbyt cz�sto ani nie ko�czy�o wielkim sukcesem.

��Tyle wiem � powiedzia� Trevize, u�miechaj�c si� krzywo.

��Tu� przed swoim ko�cem Giskard wpad� na pomys� prawa, kt�re zast�powa�o nawet pierwsze prawo robotyki. Nie potrafi�c wymy�le� innej sensownej nazwy, nazwali�my je prawem zerowym. A oto ono: �Robot nie mo�e wyrz�dzi� krzywdy ludzko�ci albo przez wstrzymanie si� od dzia�ania pozwoli�, aby sta�a si� jej krzywda�. Poci�ga to za sob� automatycznie modyfikacj� pierwszego prawa, kt�re musi brzmie�: �Robot nie mo�e wyrz�dzi� krzywdy istocie ludzkiej albo � poprzez wstrzymanie si� od dzia�ania � pozwoli�, aby sta�a si� jej krzywda, z wyj�tkiem sytuacji, kiedy koliduje to z prawem zerowym�. Podobnych modyfikacji nale�y dokona� w prawach drugim i trzecim.

Trevize zmarszczy� si�.

��Jak mo�esz decydowa�, co jest, a co nie jest szkodliwe dla ludzko�ci?

��No w�a�nie � odpar� Daneel. � Teoretycznie, prawo zerowe rozwi�zywa�o nasze problemy. W praktyce nigdy nie mogli�my si� zdecydowa�. Cz�owiek to obiekt konkretny. Jego krzywd� mo�na oceni�. Ludzko�� to abstrakcja. Jak z ni� post�powa�?

��Nie wiem � odpar� Trevize.

��Chwileczk�! � powiedzia� Pelorat. � Mo�na by przekszta�ci� ludzko�� w jeden organizm. W Gaj�

��To w�a�nie spr�bowa�em zrobi�, prosz� pana. Zaprojektowa�em Gaj�. Je�liby przekszta�ci� ca�� ludzko�� w jeden organizm, to sta�aby si� konkretnym obiektem i mo�na by zaj�� si� ni�. Jednak stworzenie superorganizmu nie by�o takie �atwe, jak przypuszcza�em. Przede wszystkim nic by z tego nie wysz�o, dop�ki ludzie nie zacz�liby ceni� superorganizmu bardziej ni� swojej indywidualno�ci. Musia�em znale�� form� mentalno�ci, kt�ra by umo�liwi�a takie nastawienie. Min�o du�o czasu, zanim pomy�la�em o prawach robotyki.

��Ach, wi�c tajanie s� robotami. Od pocz�tku podejrzewa�em, �e tak jest.

��W takim razie myli� si� pan. S� lud�mi, tyle �e kieruj� si� wszczepionym w ich m�zgi r�wnowa�nikiem praw robotyki. Musz� ceni� �ycie, naprawd� ceni� Ale nawet kiedy ju� to zrobi�em, pozosta�a do usuni�cia pewna powa�na wada. Superorganizm sk�adaj�cy si� tylko z ludzi nie jest stabilny. Musi te� obj�� inne zwierz�ta, potem ro�liny, potem natur� nieo�ywion�. Najmniejszym naprawd� stabilnym superorganizmem jest ca�y �wiat, i to �wiat na tyle du�y i z�o�ony, by m�g� na nim istnie� stabilny ekosystem. Zrozumienie tego te� zaj�o mi du�o czasu i tak naprawd� Gaja zosta�a ostatecznie uformowana dopiero w ubieg�ym stuleciu. Dopiero wtedy mog�a zacz�� przygotowania do utworzenia Galaxii, co i tak zajmie du�o czasu. Mo�e nie a� tyle, ile zaj�y dotychczasowe dzia�ania, gdy� teraz znamy ju� regu�y, zgodnie z kt�rymi trzeba post�powa�. � Ale potrzebowa�e� mnie. Chcia�e�, �ebym podj�� za ciebie decyzj�. Tak, Daneel?

��Tak, prosz� pana. Prawa robotyki nie pozwalaj� ani mnie, ani Gai podj�� decyzji, kt�ra mog�aby przynie�� ludzko�ci szkod�. Tymczasem pi��set lat temu, kiedy wydawa�o si�, �e nigdy nie uda mi si� wypracowa� metod pozwalaj�cych usun�� wszystkie trudno�ci pi�trz�ce si� na drodze do ustanowienia Gai, wybra�em gorsze, ale jedyne mo�liwe w�wczas rozwi�zanie, i przyczyni�em si� do powstania psychohistorii.

��Mog�em si� tego domy�li� � mrukn�� Trevize. � Wiesz, Daneel, zaczynam wierzy�, �e naprawd� masz dwadzie�cia tysi�cy lat.

��Dzi�kuj� panu.

��Zaczekajcie chwil� � powiedzia� Pelorat. � Zdaje mi si�, �e zaczynam rozumie�. Czy ty sam jeste� cz�ci� Gai, Daneel? To w ten spos�b dowiedzia�e� si� o psach na Aurorze? Przez Bliss?

��W pewnym sensie ma pan racj�. Jestem stowarzyszony z Gaj�, cho� nie jestem jej cz�ci�. Trevize uni�s� brwi.

��Zupe�nie przypomina mi to Comporellon, �wiat, kt�ry odwiedzili�my bezpo�rednio po odlocie z Gai. Utrzymuje, �e nie jest cz�ci� Konfederacji Fundacyjnej, lecz jest z ni� tylko stowarzyszony. Daneel skin�� g�ow�.

��S�dz�, prosz� pana, �e to w�a�ciwa analogia. B�d�c stowarzyszony z Gaj�, mog� wiedzie� o wszystkim, o czym wie Gaja � na przyk�ad w osobie tej kobiety, Bliss. Jednak�e Gaja nie ma mo�liwo�ci, �eby zorientowa� si�, co ja wiem, tak wi�c mam swobod� dzia�ania. Musz� j� mie�, dop�ki nie zostanie ustanowiona Galaxia.

Trevize przygl�da� si� przez chwil� bacznie robotowi, a potem powiedzia�:

��Korzysta�e� z wiedzy, kt�r� czerpa�e� za po�rednictwem Bliss, aby wp�ywa� na rozw�j wydarze� podczas naszej podr�y i kszta�towa� je zgodnie ze sw� wol�?

Daneel westchn�� zupe�nie jak cz�owiek.

��Niewiele mog�em zrobi�, prosz� pana. Zawsze powstrzymuj� mnie prawa robotyki� Jednak mimo to stara�em si� ul�y� Bliss, przyjmuj�c cz�� odpowiedzialno�ci na siebie, tak by mog�a sobie poradzi� z psami na Aurorze i tym Przestrze�cem na Solarii szybciej i bez szkody dla siebie. Poza tym wp�yn��em, poprzez Bliss, na t� kobiet� na Comporellonie i t� drug�, na Nowej Ziemi, aby poczu�y s�abo�� do pana, dzi�ki czemu mogli�cie kontynuowa� swoj� podr�.

Trevize u�miechn�� si� smutno:

��Powinienem by� si� domy�li�, �e to nie moja zas�uga.

��Przeciwnie, prosz� pana � powiedzia� Daneel. � W znacznej mierze by�a to pana zas�uga. Obie od pocz�tku zainteresowa�y si� panem. Ja tylko wzmocni�em ich uczucia � tylko tyle mog�em zrobi�, b�d�c skr�powany prawami robotyki. Ze wzgl�du na surowy charakter tych praw, jak r�wnie� z innych przyczyn, uda�o mi si� sprowadzi� was tu dopiero po wielu k�opotach, a i to po�rednio. Par� razy niewiele brakowa�o, abym was straci�.

��Ale teraz jestem tu � powiedzia� Trevize. Czego chcesz ode mnie? �ebym podtrzyma� swoj� decyzj� w sprawie Galaxii?

Wydawa�o si�, �e na nieruchomej twarzy Daneela pojawi� si� wyraz rozpaczy.

��Nie, prosz� pana. Sama decyzja ju� nie wystarczy. Sprowadzi�em was tu, staraj�c si� � w stanie, w jakim si� obecnie znajduj� � przeprowadzi� to jak najlepiej, w sprawie o wiele bardziej rozpaczliwej. Ja umieram.

Mo�e sprawi� to rzeczowy ton, kt�rym Daneel wypowiedzia� te s�owa, a mo�e fakt, �e �mier� po dwudziestu tysi�cach lat �ycia nie wydawa�a si� komu�, kto m�g� prze�y� mniej ni� p� procenta tego okresu, �adn� tragedi�, w ka�dym razie Trevize nie odczu� lito�ci:

��Umierasz? Czy maszyna mo�e umrze�?

��Mog� przesta� istnie�, prosz� pana. Niech pan to nazywa, jak pan chce. Jestem stary. Nie ma w Galaktyce ani jednego �wiadomego swego istnienia obiektu � ani cz�owieka, ani robota � kt�ry by istnia� ju� wtedy, kiedy obdarzono mnie �wiadomo�ci�. Nawet mnie samemu brak ci�g�o�ci.

��W jakim sensie?

��Nie ma w moim ciele takiej cz�ci, kt�ra nie zosta�aby wymieniona, i to wiele razy. Nawet m�j pozytronowy m�zg zosta� pi�ciokrotnie wymieniony. Za ka�dym razem zawarto�� mojego starego m�zgu zosta�a, do ostatniego pozytrona, wprowadzona do nowego. Ka�dy kolejny m�zg mia� wi�ksz� pojemno�� i by� bardziej z�o�ony od poprzedniego, tak �e istnia�o w nim miejsce na nowe informacje i mog�em szybciej podejmowa� decyzje i dzia�ania. Ale�

��Ale?

��Im bardziej m�zg jest z�o�ony, tym bardziej jest czu�y i tym szybciej si� psuje. M�j obecny jest sto tysi�cy razy bardziej czu�y od pierwszego i ma o milion razy wi�ksz� pojemno��, ale pierwszy przetrwa� dziesi�� tysi�cy lat, a obecny ma dopiero sze��set i ju� si� zestarza�. Poniewa� jest w nim dok�adnie zapisana pami�� o wszystkim, co zdarzy�o si� przez dwadzie�cia tysi�cy lat, i dzia�a doskona�y mechanizm odtwarzania, m�zg osi�gn�� ju� granic� swej pojemno�ci. Gwa�townie spada jego zdolno�� podejmowania decyzji, a zdolno�� do badania umys��w znajduj�cych si� w odleg�o�ciach nadprzestrzennych i wp�ywania na nie nawet szybciej. Nie mog� zaprojektowa� kolejnego, sz�stego m�zgu. Dalsza miniaturyzacja napotka�aby przeszkod� w postaci zasady nieoznaczono�ci, natomiast wi�ksza z�o�ono�� oznacza�aby niemal natychmiastowy jego rozk�ad.

Pelorat zdawa� si� autentycznie poruszony.

��Ale�, Daneel, Gaja na pewno potrafi sobie radzi� bez ciebie. Teraz, kiedy Trevize wybra� Galazi� � Ten proces trwa� po prostu zbyt d�ugo, prosz� pana � powiedzia� Daneel, jak zawsze nie zdradzaj�c �adnych emocji. � Musia�em czeka�, a� � mimo r�nych nieprzewidzianych trudno�ci � zostanie ustanowiona Gaja w pe�nej postaci. Kiedy znaleziono odpowiedniego cz�owieka � pana Trevizego � kt�ry m�g� podj�� kluczow� decyzj�, by�o ju� za p�no. Prosz� jednak nie my�le�, �e nie podj��em �adnych �rodk�w, aby przed�u�y� sobie �ycie. Ograniczy�em stopniowo swoje dzia�ania, oszcz�dzaj�c si�y na wypadek jakiej� krytycznej sytuacji. Kiedy nie mog�em ju� polega� na bezpo�rednich �rodkach utrzymania sytemu Ziemia � Ksi�yc w izolacji, uciek�em si� do �rodk�w po�rednich. Zacz��em �ci�ga� tu, jednego po drugim, cz�ekokszta�tne roboty, kt�re pomaga�y mi w moim dziele. Trwa�o to przez wiele lat. Ostatnim zadaniem ka�dego z nich by�o zniszczy� wszelkie wzmianki na temat Ziemi znajduj�ce si� w archiwach planet, z kt�rych wraca�y tutaj. A beze mnie i moich towarzyszy robot�w jako podstawowych narz�dzi ustanowienie Galaxii zajmie Gai niezmiernie du�o czasu.

��I wiedzia�e� o tym wszystkim, kiedy podejmowa�em swoj� decyzj�? � spyta� Trevize.

��Du�o wcze�niej, prosz� pana. Gaja oczywi�cie nie.

��A wi�c jaki by� sens tej ca�ej szarady? � spyta� ze z�o�ci� Trevize. � Co to wszystko da�o? Od czasu, kiedy podj��em t� decyzj�, lata�em jak g�upi po ca�ej Galaktyce, szukaj�c Ziemi i tego, co uwa�a�em za jej tajemnic� � nie wiedz�c, �e to ty jeste� t� tajemnic� � �ebym m�g� potwierdzi� s�uszno�� tej decyzji. No dobrze, potwierdzam, �e by�a w�a�ciwa. I co z tego? Teraz, kiedy wiem, �e utworzenie Galaxii jest absolutnie konieczne, okazuje si�, �e wszystko na darmo. Dlaczego nie zostawi�e� Galaktyki jej, a mnie mojemu losowi?

��Dlatego, prosz� pana, �e szuka�em jakiego� wyj�cia i dzia�a�em w nadziei, �e mo�e uda mi si� je znale��. My�l�, �e znalaz�em. Zamiast zast�powa� sw�j m�zg kolejnym m�zgiem pozytronowym, co by�oby niepraktyczne, mog� po��czy� go z m�zgiem ludzkim. Trzy prawa robotyki nie maj� wp�ywu na ludzki m�zg, dzi�ki czemu nie tylko zwi�kszy si� pojemno�� mojego m�zgu, ale zyskam tak�e zupe�nie nowe mo�liwo�ci. Dlatego was tu sprowadzi�em.

Trevize spojrza� na niego z przera�eniem.

��Chcesz powiedzie�, �e masz zamiar w��czy� m�zg ludzki do swojego? Czy�by m�zg ludzki tak ju� straci� sw�j jednostkowy charakter, �e mo�esz skonstruowa� dwum�zgow� Gaj�?

��Tak, prosz� pana. Nie zapewni mi to nie�miertelno�ci, ale mo�e da jeszcze tyle �ycia, bym m�g� ustanowi� Galaxi�.

��I po to mnie tu sprowadzi�e�? Chcesz, �eby moja niezale�no�� od trzech praw i zdolno�� trafnego wydawania s�d�w sta�y si� twymi, i to za cen� utraty mojej indywidualno�ci? � Nic z tego!

��Powiedzia� pan chwil� temu, �e utworzenie Galaxii jest niezb�dne dla dobra ludzko�ci�

��Nawet je�li tak jest, to utworzenie Galaxii nie szybko nast�pi, a ja przez ca�e swoje �ycie pozostan� niezale�n� jednostk�. Z drugiej strony, gdyby Galaxia zosta�a utworzona szybko, to utrata indywidualno�ci sta�aby si� zjawiskiem na skal� galaktyczn� i moja osobista utrata by�aby tylko drobn� cz�stk� niewyobra�alnie du�ej ca�o�ci. Jednak�e nigdy nie zgodz� si� po�wi�ci� swojej niezale�no�ci, je�li reszta ludzi zachowa swoj�.

��A wi�c jest tak, jak my�la�em � powiedzia� Daneel. � Pana m�zg nie po��czy�by si� dobrze z moim, a poza tym mo�e si� bardziej przyda�, je�li zachowa niezale�no�� s�du.

��A zatem zmieni�e� zdanie? Powiedzia�e�, �e sprowadzi�e� mnie tutaj w celu po��czenia m�zg�w. � Tak, i uda�o mi si� to tylko dzi�ki maksymalnej mobilizacji moich bardzo ju� w�t�ych si�. Mimo to, kiedy powiedzia�em, �e sprowadzi�em was tutaj, mia�em na my�li nie tylko pana, lecz was wszystkich.

Pelorat wyprostowa� si� sztywno na swoim krze�le.

��Tak? � spyta�. � Wobec tego powiedz mi, Daneel, czy po��czony z twoim m�zg ludzki mia�by dost�p do wszystkich twoich wspomnie�, z ca�ych dwudziestu tysi�cy lat, poczynaj�c od czas�w legendarnych?

��Oczywi�cie, prosz� pana. Pelorat zaczerpn�� g��boko tchu.

��Badanie ich starczy�oby na ca�e �ycie, a za to ch�tnie oddam swoj� niezale�no��. Wy�wiadcz mi t� �ask� i pozw�l, �ebym po��czy� sw�j m�zg z twoim.

��A Bliss? Co z ni�? � spyta� Trevize.

Pelorat zawaha� si� chwil�.

��Bliss to zrozumie � powiedzia�. � W ko�cu, po pewnym czasie, b�dzie jej lepiej beze mnie.

Daneel pokr�ci� g�ow�.

��Pana propozycja, profesorze Pelorat, jest dla mnie zaszczytem, ale nie mog� jej przyj��. Pana m�zg jest ju� stary i, nawet po po��czeniu z moim, nie przetrzyma�by d�u�ej ni� dwadzie�cia, trzydzie�ci lat. Potrzebuj� czego� innego� Prosz� spojrze�! Wskaza� r�k� i powiedzia�: � Zawo�a�em j� z powrotem.

Bliss powraca�a w radosnym nastroju, podskakuj�c lekko.

Pelorat poderwa� si� gwa�townie na nogi.

��Bliss! � krzykn��. � O nie!

��Prosz� si� nie niepokoi�, profesorze � powiedzia� Daneel. � Nie mog� u�y� do tego celu Bliss. Po��czy�oby mnie to z Gaj�, a jak ju� wcze�niej wyja�ni�em, musz� by� niezale�ny od Gai.

��Ale kto w takim razie� � zacz�� Pelorat.

Trevize, spogl�daj�c na szczup�� posta� biegn�c� za Bliss powiedzia�:

��On ca�y czas chcia� Fallom, Janov.

Przez czas, kt�ry wystarczy�by, �eby spokojnie policzy� do pi��dziesi�ciu, Bliss sta�a bez ruchu, jak gdyby chcia�a, �eby informacja ta dotar�a do ka�dej cz�ci Gai, a potem spyta�a:

��Dlaczego?

��Pos�uchaj � odpar� Trevize. � Od samego pocz�tku wiedzia�em, �e ludzko�� ma przed sob� dwie mo�liwe wersje przysz�o�ci: Galaxi� lub Drugie Imperium, zgodnie z Planem Seldona. Wydawa�o mi si�, �e te mo�liwo�ci wzajemnie si� wykluczaj�. �e nie mogliby�my mie� Galaxii, gdyby w Planie Seldona nie tkwi� jaki� podstawowy b��d.

Niestety, nie wiedzia�em o tym planie nic poza dwoma aksjomatami, na kt�rych si� opiera�, a mianowicie, �e � po pierwsze � przedmiotem jego dzia�ania musi by� odpowiednio du�a liczba ludzi, aby mo�na ich by�o traktowa� statystycznie jako grup� indywidu�w wchodz�cych ze sob� w przypadkowe zwi�zki oraz �e � po drugie � ludzie nie mog� zna� rezultat�w rozstrzygni�� psychohistorii, zanim nie zostan� one wprowadzone w �ycie.

Poniewa� ju� wcze�niej podj��em decyzj� na korzy�� Galaxii, czu�em, �e musz� pod�wiadomie zdawa� sobie spraw� z b��d�w w Planie Seldona i �e b��dy te musz� si� kry� w owych aksjomatach, gdy� one by�y ws�ystkim, co wiedzia�em o Planie. Jednak mimo to nie potrafi�em dostrzec w nich �adnego b��du. Wobec tego zacz��em szuka� Ziemi, czuj�c, �e nie bez celu musi by� otoczona tak� tajemnic�. Musia�em si� dowiedzie�, co to by� za cel.

Nie mia�em w�a�ciwie �adnego powodu, aby oczekiwa�, �e kiedy tylko znajd� Ziemi�, znajd� te� rozwi�zanie mojego problemu, ale by�em tym tak poch�oni�ty, �e nie mog�em my�le� o niczym innym� By� mo�e pragnienie Daneela, aby mie� przy sobie dziecko solaria�skie, te� si� przyczyni�o do tego.

W ka�dym razie w ko�cu znale�li�my Ziemi�, a potem Ksi�yc, i Bliss wykry�a umys� Daneela, kt�ry on, oczywi�cie, specjalnie kierowa� ku niej. Opisa�a go jako istot� my�l�c�, kt�ra nie jest ani cz�owiekiem, ani robotem. Oceniaj�c to z obecnej perspektywy, mia�a w pewnym sensie racj�, gdy� m�zg Daneela o wiele przewy�sza m�zgi robot�w, kt�re kiedykolwiek istnia�y, i z tej przyczyny nie mo�e by� okre�lony jako po prostu m�zg robota. Jednak�e nie mo�e by� te� okre�lony jako m�zg ludzki. Pelorat okre�li� go jako �co� nowego� i to wyzwoli�o �co� nowego� u mnie, now� my�l.

Tak jak dawno temu Daneel wraz ze swym koleg� opracowali nowe; czwarte prawo robotyki, kt�re jest bardziej og�lne i podstawowe ni� trzy pozosta�e, tak ja nagle odkry�em nowy, trzeci aksjomat psychohistorii, kt�ry jest bardziej og�lny i podstawowy ni� pozosta�e dwa, kt�ry jest tak podstawowy, �e nikt nigdy nie zada� sobie nawet trudu, aby o nim wspomnie�.

A oto on. Dwa og�lnie znane aksjomaty dotycz� ludzi i opieraj� si� na milcz�cym za�o�eniu, �e ludzie s� jedynym gatunkiem istot my�l�cych w Galaktyce i �e przeto s� jedynymi organizmami, kt�rych dzia�ania licz� si� w spo�ecze�stwie i w historii. To w�a�nie trzeci, nigdy nie sformu�owany aksjomat � �e w Galaktyce jest tylko jeden gatunek istot inteligentnych i �e gatunkiem tym jest homo sapiens. Gdyby pojawi�o si� co� nowego, gdyby znalaz�y si� inne gatunki istot inteligentnych, bardzo r�ni�ce si� nawzajem od siebie i od nas, to matematyka psychohistorii nie by�aby adekwatnym narz�dziem do opisu ich zachowa� i Plan Seldona straci�by w og�le znaczenie. Rozumiecie?

Trevize prawie si� trz�s� z emocji, staraj�c si�, aby go zrozumiano.

��Rozumiecie? � powt�rzy�.

��Tak � odpar� Pelorat � ale jako advocatus diaboli�

��No co? M�w.

��Ludzie s� rzeczywi�cie jedynymi istotami inteligentnymi w Galaktyce.

��A roboty? � powiedzia�a Bliss. � A Gaja?

Pelorat my�la� przez chwil�, a potem rzek� z wahaniem:

��Od czasu znikni�cia Przestrze�c�w roboty nie odegra�y �adnej znacz�cej roli w ludzkich dziejach. Gaja do niedawna te� nie odgrywa�a wa�nej roli. Roboty s� dzie�em ludzi, a Gaja jest dzie�em robot�w i zar�wno roboty, jak i Gaja, w tym zakresie, w jakim kr�puj� je prawa robotyki, nie maj� wyboru i musz� si� podda� woli ludzi. Mimo tych dwudziestu tysi�cy lat pracy Daneela i d�ugiego okresu rozwoju Gai jedno s�owo Golana Trevizego, cz�owieka, po�o�y�oby kres i tej pracy, i temu rozwojowi. Wynika zatem z tego, �e ludzie s� jedynym gatunkiem istot my�l�cych w Galaktyce i psychohistoria nadal zachowuje wa�no��.

��Jedynym gatunkiem istot my�l�cych w Galaktyce � powt�rzy� wolno Trevize. � Zgadzam si�. Ale m�wimy tak du�o i tak cz�sto o Galaktyce, �e zapominamy, i� Galaktyka to nie wszystko. Galaktyka to nie wszech�wiat. S� inne galaktyki.

Pelorat i Bliss poruszyli si� z niepokojem. Daneel s�ucha� z powag�, g�adz�c wolno Fallom po g�owie.

��Pos�uchajcie dalej � powiedzia� Trevize. Tu� obok Galaktyki znajduje si� Ob�ok Magellana, gdzie nigdy nie zag��bi� si� �aden ludzki statek. Za nim s� inne, ma�e galaktyki, a nie tak daleko od nas znajduje si� galaktyka Andromedy, wi�ksza od naszej. Za ni� miliardy innych galaktyk.

W naszej galaktyce rozwin�� si� tylko jeden gatunek istot na tyle inteligentnych, �e potrafi�y stworzy� spo�ecze�stwo dysponuj�ce technik�, ale co wiemy o innych galaktykach? Nasza mo�e by� nietypowa. W niekt�rych innych, a mo�e nawet we wszystkich, mo�e istnie� wiele rywalizuj�cych ze sob� gatunk�w, z kt�rych ka�dy mo�e by� dla nas niezrozumia�y. Mo�e zajmuje je w�a�nie ta wzajemna walka, ale co si� stanie, je�li w kt�rej� galaktyce jeden gatunek zdominuje pozosta�e i b�dzie mia� czas, �eby zastanowi� si� nad mo�liwo�ci� spenetrowania innych galaktyk?

Ujmuj�c to z punktu widzenia nadprzestrzeni, Galaktyka jest punktem � podobnie wszech�wiat. Nigdy nie odwiedzili�my �adnej innej galaktyki i, o ile nam wiadomo, �adne istoty inteligentne z innej galaktyki nie odwiedzi�y naszej, ale ten stan rzeczy mo�e si� kt�rego� dnia sko�czy�. Je�li pojawi� si� naje�d�cy, to na pewno znajd� sposoby zwr�cenia jednych ludzi przeciw drugim. Dot�d nie musieli�my walczy� z nikim innym, jak tylko ze sob� nawzajem, tak �e jeste�my przyzwyczajeni do krwawych spor�w. Naje�d�ca, kt�ry znajdzie nas podzielonych, zdominuje nas wszystkich albo zniszczy. Jedynym skutecznym �rodkiem obrony jest Galaxia, kt�rej nie b�dzie mo�na zwr�ci� przeciw samej sobie i kt�ra b�dzie mog�a stawi� czo�o naje�d�com z maksymaln� si��.

��Obraz, kt�ry malujesz, jest przera�aj�cy powiedzia�a Bliss. � Czy starczy nam czasu, aby utworzy� Galaxi�?

Trevize spojrza� w g�r�, jak gdyby chcia� przebi� wzrokiem grub� warstw� ska�y oddzielaj�c� go od powierzchni i od przestrzeni, jak gdyby chcia� ujrze� te odleg�e galaktyki, przemierzaj�ce wolno niewyobra�alny ogrom przestrzeni.

��Z tego, co wiemy, w ca�ych dziejach ludzko�ci nie zdarzy�o si� ani razu, aby zaatakowa�y nas jakie� inne inteligentne istoty. Wystarczy, je�li ten stan potrwa jeszcze kilkaset lat, mo�e troch� d�u�ej ni� jedn� tysi�czn� tego okresu, przez kt�ry istnieje cywilizacja, aby�my byli bezpieczni. W ko�cu � tu Trevize poczu� nagle pewien niepok�j, ale zmusi� si�, aby si� z niego otrz�sn�� � na razie nie ma tu jeszcze �adnych nieprzyjaci�.

Nie spojrza� w d�, aby nie spotka� zamy�lonych oczu Fallom � istoty odmiennej, hermafrodyty, posiadaj�cego moc przetwarzania i przekazywania energii � kt�re spocz�y na nim.