Dwa zdarzenia wczorajszego dnia tkwi�y w pami�ci kapitana Davidsona i kiedy si� obudzi�, przez chwil� le�a� rozpatruj�c je w ciemno�ci. Jedno na plus: przyby� nowy transport kobiet. Wierzcie albo nie. By�y tu, w Centralu, dwadzie�cia siedem lat �wietlnych od Ziemi NAFAL-em i cztery godziny od Obozu Smitha skoczkiem, druga partia kobiet hodowlanych dla kolonii Nowa Tahiti, wszystkie zdrowe i czyste. Dwie�cie dwana�cie g��w pierwszorz�dnego materia�u ludzkiego. Albo w ka�dym razie wystarczaj�co pierwszorz�dnego. Jedno na minus: raport z Wyspy �mietnikowej o nieurodzaju, rozleg�ej erozji, zag�adzie. Rz�d dwustu dwunastu dorodnych, ��kowych, piersiastych figurek znikn�� z my�li Davidsona, kiedy ujrza� w wyobra�ni deszcz lej�cy na zaoran� ziemi�, zmieniaj�cy j� w b�oto, rozcie�czaj�cy b�oto w czerwony ros� sp�ywaj�cy po ska�ach do sieczonego deszczem morza. Erozja rozpocz�a si�, zanim opu�ci� Wysp� �mietnikow�, aby obj�� dow�dztwo Obozu Smitha, a poniewa� by� obdarzony wyj�tkow� pami�ci� wzrokow�, jak to si� m�wi, ejdetyczn�, przypomina� to sobie a� nadto jasno. Wygl�da�o na to, �e ten jajog�owy Kees ma racj� i �e trzeba zostawi� wiele drzew tam, gdzie planuje si� zak�adanie farmy. Ale w dalszym ci�gu nie rozumia�, dlaczego farma nastawiona na soj� mia�a marnowa� du�o miejsca na drzewa, je�li ziemi� uprawia�o si� naprawd� naukowo. W Ohio tak nie by�o; je�li chcia�e� kukurydz�, uprawia�e� kukurydz� nie marnuj�c miejsca na drzewa i takie inne. Ale Ziemia jest ujarzmion� planet�, a Nowa Tahiti nie. Po to w�a�nie tu by�: �eby j� ujarzmi�. Je�li Wyspa �mietnikowa to teraz tylko ska�y i parowy, to szlag z ni�; zacz�� od nowa na nowej wyspie i radzi� sobie lepiej. Nie mo�na nas powstrzyma�, jeste�my lud�mi. Szybko przekonasz si�, co to znaczy, ty cholerna zakazana planeto, pomy�la� Davidson i u�miechn�� si� lekko w ciemno�ciach baraku, bo lubi� wyzwania. My�l�c: �ludzie� mia� na my�li kobiety i znowu w jego wyobra�ni zacz�� si� przesuwa� rozko�ysanym ruchem rz�d ma�ych postaci, u�miechaj�cych si�, podskakuj�cych.

��Ben! � rykn��, siadaj�c i spuszczaj�c z rozmachem stopy na go�� pod�og�. � Gor�ca woda przygotowa�, szybko-szybko!

Ryk obudzi� go nale�ycie. Przeci�gn�� si�, poskroba� po torsie, naci�gn�� spodenki i wyszed� z baraku w jednym ci�gu swobodnych ruch�w. Temu du�emu m�czy�nie o twardych mi�niach sprawia�o przyjemno�� posiadanie wysportowanego cia�a. Ben, jego stworz�tko, trzyma� jak zwykle gotow� i paruj�c� wod� na ogniu i jak zwykle kuca� wpatruj�c si� w co� nieruchomym wzrokiem. Stworz�tka nigdy nie spa�y, tylko po prostu siedzia�y i gapi�y si�.

���niadanie. Szybko-szybko! � zawo�a� Davidson podnosz�c brzytw� z nie heblowanej deski, gdzie stworz�tko przygotowa�o j� razem z r�cznikiem i lusterkiem z podp�rk�.

Du�o by�o dzisiaj do zrobienia, poniewa� zdecydowa�, w ostatniej minucie przed wstaniem, �e poleci do Centralu sam obejrzy nowe kobiety. Nie wystarcz� na d�ugo, dwie�cie dwana�cie na ponad dwa tysi�ce m�czyzn, i jak w pierwszej grupie wi�kszo�� z nich to prawdopodobnie osadnicze �ony, a tylko dwadzie�cia lub trzydzie�ci przyby�o jako personel rozrywkowy, ale te kociaki to naprawd� pierwszorz�dne, drapie�ne panienki i tym razem mia� zamiar by� pierwszy w kolejce do przynajmniej jednej z nich. U�miechn�� si� lew� stron� twarzy, podczas gdy prawy policzek nastawiony pod wiruj�c� brzytw� pozosta� nieruchomy.

Stare stworz�tko laz�o powoli i przyniesienie �niadania z kuchni polowej zajmowa�o mu godzin�.

��Szybko-szybko! � wrzasn�� Davidson i Ben z wysi�kiem zwi�kszy� tempo swego powolnego kroku. Ben mia� oko�o metra wysoko�ci i futro na jego plecach by�o bardziej bia�e ni� zielone; by� stary i t�py nawet jak na stworz�tko, ale Davidson wiedzia�, jak sobie z nim radzi�; potrafi� ujarzmi� ka�dego z nich, je�li by�o to warte zachodu. Ale nie by�o. Sprowadzi� tu wystarczaj�co du�o ludzi, zbudowa� maszyny i roboty, za�o�y� farmy i miasta i nikt ju� nie b�dzie potrzebowa� tych stworz�tek. I dobrze. Bo ten �wiat, Nowa Tahiti, by� dos�ownie stworzony dla ludzi. Oczyszczony i ogo�ocony, ciemne lasy wyci�te pod otwarte pola uprawne, zlikwidowany pierwotny mrok, dziko�� i ignorancja mo�e by� rajem, prawdziwym Edenem. Lepszym �wiatem ni� zu�yta Ziemia. I by�by to jego �wiat. Bo bardzo g��boko w sobie Don Davidson by� pogromc� �wiat�w. Nie nale�a� do ludzi che�pliwych, ale zna� swe mo�liwo�ci. Po prostu taki by� i tyle. Wiedzia�, czego chce i jak to zdoby�. I zawsze zdobywa�.

�niadanie, kt�rego ciep�o czu� w brzuchu, wprawi�o Dona w dobry nastr�j. Nie zepsu� go nawet widok Keesa Van Stena. Nadchodzi� gruby, bia�y, zmartwiony, z oczyma wyba�uszonymi jak niebieskie pi�eczki golfowe.

��Don � rzek� Kees bez przywitania � drwale znowu polowali na czerwone jelenie w Pasach. W tylnym pokoju Kasyna jest osiemna�cie par rog�w.

��Nikt nigdy nie powstrzyma k�usownik�w od k�usowania, Kees.

��Ty mo�esz ich powstrzyma�. Dlatego �yjemy w stanie wyj�tkowym, dlatego Armia prowadzi t� koloni�, �eby utrzyma� prawo.

Atak frontalny ze strony Grubaska Wielkiej Ba�ki! To by�o prawie zabawne.

��Dobra � rzek� Davidson rozs�dnie � m�g�bym ich powstrzyma�. Ale pos�uchaj, ja opiekuj� si� lud�mi; to moja robota, jak powiedzia�e�. I w�a�nie ludzie si� licz�. Nie zwierz�ta. Je�li troch� nielegalnego polowania pomaga ludziom przej�� przez to zakazane �ycie, to ja zamierzam patrze� na to przez palce. Musz� mie� jaki� wypoczynek.

��Maj� gry, sport, w�asne zainteresowania, filmy, tele-ta�my z ka�dego wi�kszego wydarzenia sportowego ubieg�ego wieku, alkohol, marihuan�, halusie i �wie�� parti� kobiet w Centralu dla tych, kt�rym nie wystarczaj� ma�o atrakcyjne �rodki podj�te przez Armi� w celu u�atwienia higienicznego homoseksualizmu. S� zepsuci do zgnilizny, ci twoi bohaterowie pogranicza, ale nie musz� eksterminowa� rzadkiego miejscowego gatunku �dla wypoczynku�. Je�li nie podejmiesz dzia�a�, b�d� musia� zaznaczy� powa�ne pogwa�cenie Protoko��w Ekologicznych w moim raporcie do kapitana Gosse'a.

��Zr�b to, je�li uwa�asz za stosowne � odpar� Davidson, kt�ry nigdy nie wpada� w z�o��. Kiedy taki Euro jak Kees ca�y czerwienia� na twarzy, trac�c panowanie nad emocjami, widok by� do�� �a�osny.

��To przecie� twoja robota. Nie wezm� ci tego za z�e; mog� posprzecza� si� w Centralu i zdecydowa�, kto ma racj�. Widzisz, Kees, ty chcesz utrzyma� to miejsce takie, jakie ono jest. Jak jeden wielki Las Narodowy. �eby go ogl�da�, bada�. �wietnie, jeste� spec. Ale widzisz, my to tylko pro�ci ludzie pilnuj�cy roboty. Ziemia potrzebuje drewna, bardzo go potrzebuje. Znajdujemy drewno na Nowej Tahiti. Wi�c�� jeste�my drwalami. Widzisz, r�nimy si� w tym, �e dla ciebie Ziemia tak naprawd� nie jest wa�na. Dla mnie jest.

Kees spojrza� na niego k�tem tych niebieskich golfowych oczu.

��Naprawd�? Chcesz uczyni� ten �wiat na podobie�stwo Ziemi, tak? Betonowej pustyni?

��Kiedy m�wi� Ziemia, Kees, mam na my�li ludzi. Ludzi. Ty martwisz si� o jelenie, drzewa i ro�liny w��kniste, �wietnie, to twoja sprawa. Ale ja lubi� widzie� rzeczy z perspektywy, z g�ry na d�, a g�ra, jak dot�d, to ludzie. Teraz jeste�my tutaj; tak wi�c ten �wiat p�jdzie nasz� drog�. Czy ci si� to podoba, czy nie, to fakt, kt�remu musisz stawi� czo�o; przypadkiem sprawy tak si� u�o�y�y. S�uchaj, Kees, zamierzam skoczy� do Centralu i rzuci� okiem na nowych kolonist�w. Chcesz lecie� ze mn�?

��Nie, dzi�kuj�, kapitanie Davidson � odrzek� spec odchodz�c w kierunku baraku laboratoryjnego. By� naprawd� w�ciek�y. Ca�y wzburzony przez te cholerne jelenie. To wspania�e zwierz�ta, racja. Wyostrzona pami�� Davidsona przywo�a�a pierwszego, jakiego widzia�, tu na Ziemi Smitha, wielki czerwony cie�, dwa metry w k��bie, korona w�skich z�otych rog�w, chy�e, dzielne stworzenie, najwspanialsze zwierz� �owne, jakie mo�na sobie wyobrazi�. Tam na Ziemi wprowadzono teraz robojelenie nawet w Wysokich G�rach Skalistych i Parkach Himalajskich; prawdziwe niemal wygin�y. Te by�y marzeniem my�liwego. A wi�c b�dzie si� na nie polowa�. Do diab�a, nawet dzikie stworz�tka polowa�y na nie tymi swoimi parszywymi �uczkami. Na jelenie b�dzie si� polowa�, bo po to s�. Ale biedny stary Kees o krwawi�cym sercu tego nie wiedzia�. W rzeczywisto�ci to sprytny facet, ale nie my�l�cy realistycznie, nie wystarczaj�co twardy. Nie rozumie, �e trzeba gra� po zwyci�skiej stronie albo si� przegrywa. A za ka�dym razem wygrywa cz�owiek, stary konkwistador.

Davidson szed� mi�kkimi krokami przez osiedle, maj�c w oczach poranne s�o�ce i czuj�c w ciep�ym powietrzu s�odki zapach dymu i pi�owanego drewna. Jak na ob�z drwali wygl�da�o to ca�kiem porz�dnie. Tych dwustu ludzi ujarzmi�o tutaj niez�y kawa�ek puszczy w ci�gu tylko trzech ziemskich miesi�cy. Ob�z Smitha: par� ogromnych wielok�tnych kopu� z faliplastu, czterdzie�ci drewnianych barak�w zbudowanych przy u�yciu si�y roboczej stworz�tek, tartak, wypalacz, z kt�rego unosi� si� pi�ropusz b��kitnego dymu ponad hektarami k��d i poci�tego drewna; pod szczytem wzg�rza lotnisko i wielki prefabrykowany hangar dla helikopter�w i ci�kich maszyn. To wszystko. Lecz kiedy tu przybyli, nie by�o nic. Drzewa. Ciemne bez�adne skupisko i pl�tanina drzew, nie maj�ca ko�ca ani sensu. Zad�awiona drzewami, leniwie p�yn�ca pod ich g�stwin� rzeka, kilka kolonii stworz�tek ukrytych w�r�d drzew, troch� czerwonych jeleni, w�ochate ma�py, ptaki. I drzewa. Korzenie, pnie, konary, ga��zki, li�cie nad g�ow� i pod stopami, przed nosem i w oczach, niesko�czona moc li�ci na nie ko�cz�cych si� drzewach.

Nowa Tahiti to g��wnie woda, p�ytkie ciep�e morza, z kt�rych tu i �wdzie wy�ania�y si� rafy, wysepki, archipelagi i pi�� du�ych L�d�w biegn�cych 2500 � kilometrowym hakiem przez �wier�kul� P�nocno-Zachodni�. Wszystkie te punkciki i plamki ziemi by�y pokryte drzewami. Ocean lub las. Taki by� wyb�r na Nowej Tahiti. Woda i s�o�ce lub ciemno�� i li�cie.

Lecz teraz byli tu ludzie, aby sko�czy� z ciemno�ci� i zmieni� t� pl�tanin� drzew w zgrabnie poci�te deski, na Ziemi cenione bardziej od z�ota. Dos�ownie, poniewa� z�oto mo�na wydobywa� z wody morskiej i spod lod�w Antarktydy w przeciwie�stwie do drewna; drewno pochodzi�o jedynie z drzew. A by� to na Ziemi luksus rzeczywi�cie niezb�dny. Tak wi�c pozaziemskie lasy stawa�y si� drewnem. Dwustu ludzi z robopi�ami i wyci�garkami ju� wyci�o w ci�gu trzech miesi�cy na Ziemi Smitha osiem pas�w kilometrowej szeroko�ci. Pniaki pasa najbli�szego obozowi by�y ju� bia�e i pr�chniej�ce; z pomoc� chemii rozpadn� si� w �yzny proch, zanim stali koloni�ci, farmerzy, przyb�d� zasiedli� Ziemi� Smitha. Farmerzy b�d� jedynie musieli obsia� ziemi� i czeka�, a� zakie�kuj� nasiona.

Ju� raz tak si� zdarzy�o. Dziwne, ale w�a�ciwie by�o to dowodem na to, �e ludziom by�o naznaczone przej�� Now� Tahiti. Wszystko, co tutaj si� znajdowa�o, przyby�o z Ziemi oko�o miliona lat temu i ewolucja pod��a�a tak podobnymi �cie�kami, �e wszystko natychmiast si� rozpoznawa�o: sosn�, d�b, orzech, kasztan, �wierk, ostrokrzew, jab�o�, jesion; jelenia, ptaka, mysz, wiewi�rk�, ma�p�. Humanoidzi na Hain-Davenant oczywi�cie twierdz�, �e zrobili to w tym samym czasie, kiedy kolonizowali Ziemi�, ale gdyby tak s�ucha� tych Kosmit�w, to okaza�oby si�, �e zasiedlili ka�d� planet� w Galaktyce i wynale�li wszystko od seksu do pinezek. Teorie na temat Atlantydy by�y o wiele bardziej realne, a to r�wnie dobrze mog�o by� zaginion� koloni� atlantydzk�. Lecz ludzie wymarli. A najbardziej zbli�on� istot�, jaka rozwin�a si� z linii ma�p, aby ich zast�pi�, by�o stworz�tko � maj�ce metr wzrostu i pokryte zielonym futrem. Jako obcy byli prawie standardowi, ale jako ludzie okazali si� niewypa�em, po prostu im si� nie uda�o. Mo�e gdyby im da� jeszcze jeden milion lat. Lecz konkwistadorzy przybyli najpierw. Ewolucja posuwa�a si� teraz nie w tempie przypadkowej mutacji raz na tysi�clecie, ale z szybko�ci� statk�w kosmicznych Ziemskiej Floty.

��Hej, kapitanie!

Davidson odwr�ci� si� sp�niaj�c si� z reakcj� o mikro-sekund�, ale to wystarczy�o, aby go rozdra�ni�. By�o co� w tej cholernej planecie, w jej z�ocistym s�onecznym blasku i zamglonym niebie, w jej �agodnych wiatrach pachn�cych pr�chnic� i py�kiem, co�, co sprawia�o, �e cz�owiek �ni� na jawie. Wleczesz si� my�l�c o konkwistadorach, przeznaczeniu i w og�le, w rezultacie dzia�asz g�upio i powoli jak stworz�tko.

��Cze��, Ok! � rzuci� energicznie nadzorcy drwali. Czarny i twardy jak stalowa lina, Oknanawi Nabo by� fizycznym przeciwie�stwem Keesa, ale mia� tak samo zmartwiony wygl�d.

��Ma pan p� minuty?

��Jasne. Co ci� gryzie, Ok?

��Te kurduple.

Oparli si� plecami o p�ot z wi�zek �oziny. Davidson zapali� swego pierwszego w tym dniu skr�ta z marihuany. �wiat�o s�oneczne, niebieskie od dymu, ciep�e, pada�o uko�nie. Las za obozem, szeroki na p� kilometra nie wyci�ty pas, by� pe�en delikatnych nieustaj�cych srebrzystych trzask�w, chichot�w, porusze� i furkot�w, jakich pe�ne s� lasy o poranku. Ta polana mog�a znajdowa� si� w Idaho w roku 1950. Albo w Kentucky w 1830. Albo w Galii w 50 r. p.n.e.

Ti-wit � odezwa� si� gdzie� daleko ptak.

��Chcia�bym si� ich pozby�, panie kapitanie.

��Stworz� tek? Co masz na my�li, Ok?

��Po prostu pu�ci� ich. Nie mog� z nich wydusi� w tartaku tyle pracy, �eby op�aca�o si� ich utrzymanie. S� takim cholernym utrapieniem. Oni po prostu nie pracuj�.

��Owszem, je�li si� wie, jak ich zmusi�. Wybudowali ten ob�z.

Obsydianowa twarz Oknanawiego mia�a ponury wyraz.

��No, chyba �e pan ma do nich dobr� r�k�. Ja nie. � Przerwa�. � Na kursie historii stosowanej, kt�ry robi�em w ramach przygotowa� do Dalekiego Zasi�gu, m�wili, �e niewolnictwo nigdy nie wychodzi�o. Jest nieekonomiczne.

��Racja, ale to nie jest niewolnictwo, Ok. Niewolnicy s� lud�mi. Czy kiedy hodujesz krowy, nazywasz to niewolnictwem? Nie. A to wychodzi.

Nadzorca skin�� g�ow� oboj�tnie, ale rzek�:

��Oni s� za mali. Pr�bowa�em zag�odzi� zaci�tych. Po prostu siedz� i g�oduj�.

��Oni s� za mali, w porz�dku, ale nie daj si� im okpi�. S� twardzi, straszliwie wytrzymali i nie czuj� b�lu tak jak ludzie. Zapominasz o tym, Ok. My�lisz, �e jak takiego uderzysz, to jakby� uderzy� dziecko. Uwierz mi, �e je�li chodzi o ich odczucia, to raczej przypomina to uderzenie robota. S�uchaj: spa�e� z kilkoma samicami, wiesz, jak zdaje si�, �e nic nie czuj�, �adnej przyjemno�ci, �adnego b�lu, le�� po prostu jak materace bez wzgl�du na to, co robisz. Oni wszyscy s� tacy. Prawdopodobnie maj� nerwy prymitywniejsze ni� ludzie. Jak ryby. Powiem ci co� niesamowitego. Kiedy by�em w Centralu, zanim przyjecha�em tutaj, jeden z oswojonych samc�w rzuci� si� kiedy� na mnie. Wiem, wszyscy ci powiedz�, �e oni nigdy nie walcz�, ale ten zwariowa�, dosta� sza�u i ca�e szcz�cie, �e nie by� uzbrojony, boby mnie zabi�. Sam musia�em go prawie zabi�, zanim mnie pu�ci�. I ci�gle wraca�. To niewiarygodne, jak dosta� i nawet tego nie poczu�. Jak jaki� chrz�szcz, kt�rego musisz rozdeptywa� par� razy, bo nie wie, �e ju� jest rozkwaszony. Sp�jrz na to. � Davidson pochyli� kr�tko ostrzy�on� g�ow�, aby pokaza� guzowat� naro�l za uchem. � To by� prawie wstrz�s m�zgu. A zrobi� to po tym, jak z�ama�em mu r�k� i zrobi�em z twarzy sos �urawinowy. Ci�gle wraca� i wraca�. W tym rzecz, Ok, �e stworz�tka s� leniwe, t�pe, zdradliwe i nie czuj� b�lu.

Musisz by� dla nich twardy i musisz dla nich twardy pozosta�.

��Nie s� warci takiego zachodu, panie kapitanie. Cholerne ponure kurduple, nie chc� walczy�, nie chc� pracowa�, nie chc� nic. Opr�cz dzia�ania mi na nerwy.

W narzekaniu Oknanawiego by�a swoista weso�o��, spod kt�rej wyziera� up�r. Nie b�dzie bi� stworz�tek, poniewa� by�y o wiele mniejsze; to by�o dla niego jasne, tak jak i teraz dla Davidsona, kt�ry od razu to zaakceptowa�. Wiedzia�, jak post�powa� ze swymi lud�mi.

��S�uchaj, Ok. Spr�buj tego. Wybierz prowodyr�w i powiedz, �e wstrzykniesz im dawk� halucynogenu. Meskaliny, LSD, czegokolwiek, oni ich nie rozr�niaj�. Ale si� ich boj�. Nie wykorzystuj tego za cz�sto, a uda ci si�. Gwarantuj�.

��Dlaczego boj� si� halusi�w? � zapyta� nadzorca z ciekawo�ci�.

��Sk�d mam wiedzie�? Dlaczego kobiety boj� si� szczur�w? Nie spodziewaj si� zdrowego rozs�dku u kobiet i stworz�tek, Ok! A skoro mowa o kobietach, wybieram si� dzi� rano do Centralu; czy mam zainteresowa� si� jak�� dziewczyn� dla ciebie?

��Wystarczy, je�li zostawisz kilka z nich w spokoju, a� dostan� przepustk� � rzek� Ok szczerz�c z�by w u�miechu. Grupa stworz�tek przesz�a obok, nios�c d�ug� belk� o przekroju 30 x 30 na budow� sali rekreacyjnej wznoszonej w�a�nie nad rzek�. Powolne, cz�api�ce postacie ci�gn�y z wysi�kiem du�� belk� jak mr�wki martw� g�sienic� pos�pnie i niezr�cznie. Oknanawi obserwowa� je przez chwil� i rzek�:

��Tak naprawd�, panie kapitanie, to ciarki mnie od nich przechodz�.

By�o to dziwne u takiego twardego, spokojnego faceta jak Ok.

��C�, w gruncie rzeczy zgadzam si� z tob�, Ok, �e nie s� warci zachodu ani ryzyka. Gdyby nie pl�ta� si� tu ten wypierdek Ljubow i gdyby pu�kownik nie upiera� si� post�powa� zgodnie z Kodeksem, my�l�, �e mogliby�my po prostu oczy�ci� tereny pod zasiedlenie zamiast tej ca�ej Pracy Ochotniczej. Pr�dzej czy p�niej zostan� sprz�tni�ci i r�wnie dobrze mog�oby to by� pr�dzej. Po prostu sprawy tak si� maj�. Rasy prymitywne zawsze musz� ust�pi� rasom cywilizowanym. Albo da� si� zasymilowa�. Ale, do diab�a, przecie� nie mo�emy zasymilowa� kupy zielonych ma�p. I tak jak m�wisz, s� wystarczaj�co bystrzy, �eby nigdy nie mo�na by�o zupe�nie im ufa�. Tak jak te du�e ma�py, kt�re �y�y w Afryce, jak one si� nazywa�y?

��Goryle?

��W�a�nie. Lepiej nam tu b�dzie bez stworz�tek, tak jak lepiej jest nam w Afryce bez goryli. Zawadzaj� nam� Ale Tata Ding-Dong ka�e wykorzystywa� prac� stworz�tek, wi�c wykorzystujemy prac� stworz�tek. Na razie. W porz�dku? Do zobaczenia wieczorem, Ok.

��Tak jest, panie kapitanie.

Davidson pokwitowa� wzi�cie skoczka w dow�dztwie Obozu Smitha. W sze�cianie z sosnowych desek o boku czterech metr�w, dwa biurka, klimatyzator, porucznik Birno naprawia� kr�tkofal�wk�.

��Nie daj spali� obozu, Birno.

��Niech mi pan przywiezie dziewuch�, kapitanie. Blondynk�. 85 � 55 � 90.

��Chryste, to wszystko?

��Lubi�, jak s� zgrabne, a nie rozlaz�e. � Birno wymownie nakre�li� w powietrzu swe preferencje. Szczerz�c z�by w u�miechu Davidson poszed� pod g�r� do hangaru. Kiedy ju� lecia� w helikopterze nad obozem, spojrza� w d�: dzieci�ce klocki, �cie�ki jak narysowane, d�ugie polany naje�one pniakami; wszystko to kurczy�o si�, w miar� jak maszyna si� wznosi�a i Davidson ujrza� ziele� nietkni�tych las�w wielkiej wyspy, a poza t� ciemn� zieleni� ci�gn�c� si� w dal jasn� ziele� morza. Ob�z Smitha wygl�da� teraz jak ��ta kropka, plamka na rozleg�ym zielonym gobelinie.

Przeci�� Cie�niny Smitha i zalesione, stromo opadaj�ce �a�cuchy g�rskie na p�nocy Wyspy Centralnej. Przed po�udniem wyl�dowa� w Centralu przypominaj�cym miasto, przynajmniej po trzech miesi�cach pobytu w lasach: prawdziwe budynki, prawdziwe ulice � miasto znajdowa�o si� tam od czasu za�o�enia Kolonii cztery lata temu. Nie widzia�o si�, jakim kruchym i ma�ym miastem granicznym by�o w rzeczywisto�ci, dop�ki nie spojrza�o si� kilometr na po�udnie i nie ujrza�o pojedynczej z�ocistej wie�y b�yszcz�cej nad wyr�bami i betonowymi plackami, wy�szej ni� cokolwiek w Centralu. Statek nie by� du�y, ale tutaj takie sprawia� wra�enie. A by� to tylko �adownik, szalupa; liniowiec NAFAL-u, Shackleton, znajdowa� si� na orbicie odleg�ej o p� miliona kilos�w. �adownik tylko zapowiada� wielko��, moc, z�ot� precyzj� i wspania�o�� technologii Ziemi, przerzucaj�c most mi�dzy gwiazdami.

Dlatego te� na widok statku z domu w oczach Davidsona na sekund� stan�y �zy. Nie wstydzi� si� tego. By� patriot�, po prostu tak w�a�nie zosta� skonstruowany.

W�druj�c tymi ulicami miasta z pogranicza, gdzie na wszystkich ko�cach rozci�ga�y si� szerokie, ale nieciekawe widoki, Davidson wkr�tce zacz�� si� u�miecha�. Bo by�y tam kobiety, owszem, i widzia�o si�, �e s� �wie�e. Nosi�y w wi�kszo�ci d�ugie obcis�e sp�dnice i wysokie buty podobne do kaloszy, czerwone, fioletowe lub z�ote oraz z�ote lub srebrne marszczone koszule. �adnych cycdziurek. Moda si� zmieni�a: fatalnie. Wszystkie mia�y w�osy zebrane wysoko u g�ry; pewnie je spryskiwa�y tym swoim klejem. Brzydkie jak noc, ale tylko kobiety mog�y zrobi� co� takiego z w�osami, wi�c by�o to prowokuj�ce.

Davidson u�miechn�� si� do piersiastej ma�ej Eurafki o niezwykle g�stych i bujnych w�osach; nie odwzajemni�a u�miechu, ale ko�ysanie jej oddalaj�cych si� bioder m�wi�o wyra�nie: chod�, chod�, chod� za mn�. Lecz nie poszed�. Nie teraz. Ruszy� do dow�dztwa Centralu (wyposa�enie standardowe z pr�dkamienia i plastip�yt, czterdzie�ci biur, dziesi�� klimatyzator�w i sk�ad broni w podziemiach) i zameldowa� si� w Dow�dztwie Centralnej Administracji Kolonialnej Nowej Tahiti. Spotka� par� os�b z za�ogi �adownika, z�o�y� w Le�nictwie zam�wienie na nowy p�automatyczny korownik i um�wi� si� ze starym kumplem Juju Serengiem w barze Luau o czternastej.

Przyszed� do baru o godzin� wcze�niej, �eby troch� zje��, nim zacznie si� picie. By� tam Ljubow z paroma facetami w mundurach Floty, jakimi� specami, kt�rzy przybyli w �adowniku Shackletona. Davidson nie �ywi� zbytniego respektu dla ludzi z Floty, wyelegantowanych skoczk�w s�onecznych, kt�rzy zostawili Armii brudn�, b�otnist�, niebezpieczn� robot� na planetach; ale ranga to ranga i w ka�dym razie �miesznie by�o widzie� Ljubowa w serdecznych stosunkach z kimkolwiek w mundurze. M�wi� co�, wymachuj�c r�kami w ten sw�j zwyk�y spos�b. Przechodz�c Davidson klepn�� go w rami� i powiedzia�:

��Cze��, Raj, stary byku, jak tam leci?

Poszed� dalej nie czekaj�c na jego kwa�ne spojrzenie, cho� bardzo chcia� je zobaczy�. Ljubow go nienawidzi� w naprawd� �mieszny spos�b. Prawdopodobnie facet by� zniewie�cia�y jak wielu intelektualist�w i czu� niech�� do Davidsona z powodu jego m�sko�ci. W ka�dym razie Davidson nie mia� zamiaru traci� czasu na nienawi�� do Ljubowa, nie by� tego wart.

W Luau podawali pierwszorz�dny stek z dziczyzny. Co by powiedzieli na starej Ziemi zobaczywszy, jak jeden cz�owiek zjada kilogram mi�sa podczas posi�ku? Biedni cholerni zjadacze soi! A potem przyszed� Juju z � tak jak Davidson oczekiwa� � najlepszymi spo�r�d nowych dziewczyn: dwiema soczystymi pi�kno�ciami, nie spo�r�d �on, lecz personelu rozrywkowego. Och, stara Administracja Kolonialna potrafi�a czasami spe�ni� oczekiwania! By�o d�ugie, gor�ce popo�udnie.

Lec�c z powrotem do obozu przeci�� Cie�niny Smitha na poziomie s�o�ca, kt�re le�a�o nad morzem na wielkiej z�otej poduszce lekkiej mg�y. �piewa�, wygodnie rozwalony w fotelu pilota. W polu widzenia pojawi�a si� Ziemia Smitha spowita mgie�k�, a nad obozem unosi� si� ciemn� plam� dym, jakby do pieca na odpadki dosta�a si� ropa. Nawet nie m�g� dostrzec budynk�w przez t� zas�on�. Dopiero kiedy opad� na l�dowisko, zobaczy� osmalony odrzutowiec, zniszczone skoczki, wypalony hangar.

Wyci�gn�� skoczka w g�r� i z powrotem polecia� nad obozem tak nisko, �e m�g�by zderzy� si� z wysokim sto�kiem pieca, jedyn� rzecz�, kt�ra stercza�a z rumowiska. Reszta nie istnia�a, tartak, piec, sk�ad drzewa, dow�dztwo, chaty, baraki, ogrodzenie dla stworz�tek, nic. Czarne kad�uby i jeszcze dymi�ce wraki. Ale to nie by� po�ar lasu. Las trwa�, zielony, obok ruin. Davidson zawr�ci� �ukiem do l�dowiska, posadzi� maszyn� i wysiad� szukaj�c motoroweru, ale on tak�e by� tylko czarnym wrakiem, tak jak i �mierdz�ce, �arz�ce si� szcz�tki hangaru i maszyn. Zbieg� �cie�k� do obozu. Mijaj�c to, co kiedy� by�o barakiem radiowym, nagle oprzytomnia�. Nie zwalniaj�c kroku skr�ci� ze �cie�ki za wypalon� szop�. Tam si� zatrzyma�. Nas�uchiwa�.

Nikogo nie by�o. Panowa�a cisza. Po�ary ju� si� dawno wypali�y; tylko wielkie stosy drewna jeszcze �arzy�y si� prze�wiecaj�c gor�c� czerwieni� spod popio�u i w�gla. Cenniejsze od z�ota by�y te pod�u�ne kupy popio�u. Lecz �aden dym nie unosi� si� z czarnych szkielet�w barak�w i szop; a w�r�d popio�u le�a�y ko�ci.

Jego umys� by� absolutnie jasny i funkcjonowa� sprawnie, kiedy Davidson przyczai� si� za barakiem radiowym. Istnia�y dwie mo�liwo�ci. Pierwsza: atak z innego obozu. Jaki� oficer z Kr�lewskiej albo Nowej Jawy oszala� i usi�owa� dokona� coup de planet�. Druga: atak spoza planety. Ujrza� z�ocist� wie�� w doku kosmicznym w Centralu. Ale je�li Shackleton poszed� na piractwo, dlaczego mia�by zacz�� od zniszczenia ma�ego obozu zamiast przej�� Central? Nie, to musi by� inwazja, obcy. Jaka� nieznana rasa, mo�e Cetianie czy Kainowie zdecydowali si� wkroczy� do ziemskich kolonii. Nigdy nie ufa� tym cholernym sprytnym humanoidom. To musia� by� wybuch bomby termicznej. Oddzia� inwazyjny wraz z odrzutowcami, autolotami, nukami m�g� �atwo ukry� si� na jakiej� wyspie czy rafie po�o�onej gdziekolwiek na �wier�kuli Po�udniowo-Zachodniej. Musi wr�ci� do skoczka i nada� alarm, a potem rozejrze� si�, przeprowadzi� rekonesans, �eby m�c przekaza� Dow�dztwu swoj� ocen� zaistnia�ej sytuacji. W�a�nie si� wyprostowywa�, kiedy us�ysza� g�osy.

Nie by�y to ludzkie g�osy. Wysokie, ciche, be�kotliwe. Obce.

Przypad�szy na d�oniach i kolanach za plastykowym dachem szopy le��cym na ziemi i zdeformowanym przez gor�co w kszta�t skrzyd�a nietoperza, Davidson znieruchomia� i wyt�y� s�uch.

Kilka metr�w od niego przesz�y �cie�k� cztery stworz�tka. By�y to dzikie stworz�tka nie maj�ce na sobie nic poza lu�nymi pasami ze sk�ry, na kt�rych wisia�y no�e i woreczki. �aden nie nosi� szort�w i sk�rzanej obro�y dostarczanych oswojonym stworz�tkom. Ochotnicy w zagrodzie na pewno zostali spaleni razem z lud�mi.

Zatrzyma�y si� niedaleko jego kryj�wki, be�kocz�c do siebie powoli i Davidson wstrzyma� oddech. Nie chcia�, �eby go zauwa�y�y. Co, do diab�a, robi�y tutaj stworz�tka? Mog�y jedynie by� szpiegami i zwiadowcami naje�d�c�w.

Jeden z nich wskaza� na po�udnie m�wi�c co� i odwr�ci� si�, tak �e Davidson zobaczy� jego twarz. I rozpozna� j�. Stworz�tka wygl�da�y jednakowo, ale ten by� inny. Davidson z�o�y� sw�j podpis na owej twarzy nie dalej jak rok temu. To by� ten, kt�ry oszala� i zaatakowa� go w Centralu, ten morderca, ulubieniec Ljubowa. Co on, u diab�a, tutaj robi�?

Umys� Davidsona dzia�a� pr�dko, zaskoczy�; reaguj�c szybko, jak zwykle, wsta� nagle, wysoki, swobodny, z pistoletem w r�ku.

��Stworz�tka! Zatrzyma� si�. Sta� w miejscu. Nie rusza� si�!

Jego g�os zabrzmia� jak trzask z bata. Cztery ma�e zielone istotki nie poruszy�y si�. Ten z rozbit� twarz� spojrza� na niego ponad czarnym rumowiskiem ogromnymi, pustymi oczami pozbawionymi �wiat�a.

��Odpowiada�. Ten ogie�. Kto go zaczai� �adnej odpowiedzi.

��Odpowiada� szybko-szybko! Nie ma odpowiedzi, ja spal� jednego, potem jednego, potem jednego, rozumiecie? Ten ogie�, kto go zaczai�

��My spalili�my ob�z, kapitanie Davidson � powiedzia� ten z Centralu dziwnym mi�kkim g�osem, kt�ry przypomina� Davidsonowi jakiego� cz�owieka. � Wszyscy ludzie nie �yj�.

��Wy go spalili�cie, co to ma znaczy�?

Z jakiego� powodu nie potrafi� przypomnie� sobie imienia Szpetnej Twarzy.

��By�o tu dwustu ludzi. Dziewi��dziesi�ciu niewolnik�w z mojego plemienia. Dziewi�ciuset z mojego plemienia wysz�o z lasu. Najpierw zabili�my ludzi w lesie, gdzie wycinali drzewa, potem zabili�my tych tutaj, kiedy pali�y si� domy. My�la�em, �e ciebie te� zabito. Ciesz� si�, �e ci� widz�, kapitanie Davidson.

To wszystko by�o szalone i oczywi�cie nieprawdziwe. Nie mogli zabi� ich wszystkich, Oka, Birno, van Stena, ca�ej reszty, dwustu ludzi, niekt�rzy musieli si� wymkn��. Stworz�tka mia�y tylko �uki i strza�y. W ka�dym razie stworz�tka nie mog�y tego zrobi�. Stworz�tka nie walczy�y, nie zabija�y, nie zna�y wojen. By�y nieagresywne mi�dzy gatunkowo, to znaczy stanowi�y �atwy cel. Nie oddawa�y cios�w. To diabelnie jasne, �e nie zmasakrowa�y dwustu ludzi za jednym zamachem. To szale�stwo. Ta cisza, s�aby sw�d spalenizny w ciep�ym �wietle wieczoru, te obserwuj�ce go jasnozielone twarze o nieruchomych oczach, to wszystko si� sumowa�o w nic, a je�eli, to w zwariowany koszmar.

��Kto to za was zrobi�?

��Dziewi�ciuset z mojego plemienia � powiedzia� Szpetna Twarz tym cholernym udawanym ludzkim g�osem.

��Nie, nie to. Kto jeszcze. Na czyj� rzecz dzia�ali�cie? Kto wam powiedzia�, co macie robi�?

��Moja �ona.

Davidson zauwa�y� wtedy wymowne napi�cie w postaci stworz�tka, a jednak skoczy�o na niego tak szybko i skrycie, �e jego strza� chybi�, spalaj�c r�k� czy rami�, zamiast trafi� prosto w oczy. A stworz�tko ju� na nim siedzia�o, mimo wzrostu i wagi o po�ow� mniejszej od Davidsona, wytr�ciwszy go z r�wnowagi swym skokiem, bo Davidson polega� na pistolecie i nie spodziewa� si� ataku. Ramiona stworz�tka by�y chude, twarde i pokryte szorstkim futrem; kiedy je �ciska� szamocz�c si� z nim, za�piewa�o.

Le�a� na plecach, przyci�ni�ty do ziemi, rozbrojony. Cztery zielone pyski patrzy�y na niego z g�ry. Ten z zeszpecon� twarz� ci�gle �piewa�: by� to zdyszany be�kot, ale melodyjny. Pozosta�a tr�jka s�ucha�a pokazuj�c w u�miechu bia�e z�by. Nigdy nie widzia� u�miechu stworz�tka. Nigdy nie patrzy� na twarz stworz�tka z do�u. Zawsze w d�, z g�ry. Z wysoka. Pr�bowa� si� szamota�, lecz w tej chwili by� to wysi�ek zmarnowany. Cho� niewielkiego wzrostu, by�o ich wi�cej, a Szpetna Twarz mia� jego pistolet. Musia� czeka�. Ale by�o mu niedobrze, md�o�ci wykr�ca�y mu cia�o wbrew jego woli. Ma�e r�ce przyciska�y go do ziemi bez wysi�ku, ma�e zielone twarze kiwa�y si� nad nim z u�miechem.

Szpetna Twarz zako�czy� pie��. Ukl�k� na piersiach Davidsona z no�em w jednej r�ce i jego pistoletem w drugiej.

��Czy to prawda, kapitanie Davidson, �e nie umiesz �piewa�? Dobrze wi�c, mo�esz pobiec do swego skoczka i odlecie�, i powiedzie� pu�kownikowi w Centralu, �e to miejsce jest spalone, a wszyscy ludzie zabici.

Krew, o dziwo, tak samo czerwona jak krew ludzka, sklei�a futro na prawym ramieniu stworz�tka, a n� drga� w zielonej �apie. Ostra, przeci�ta bliznami twarz spojrza�a na Davidsona z bardzo bliska, i dostrzeg� on teraz dziwne �wiat�o p�on�ce g��boko w czarnych jak w�giel oczach. G�os by� nadal mi�kki i cichy.

Pu�cili go.

Podni�s� si� ostro�nie, ci�gle jeszcze zamroczony od upadku. Stworz�tka sta�y teraz w porz�dnej odleg�o�ci, wiedz�c, �e jego zasi�g by� dwa razy wi�kszy ni� ich; lecz Szpetna Twarz nie by� jedynym uzbrojonym stworz�tkiem; jeszcze jeden pistolet by� wymierzony w jego brzuch. To Ben trzyma� bro�. Jego w�asne stworz�tko Ben, ten ma�y, szary, parszywy kurdupel, wygl�da� g�upio jak zwykle, ale trzyma� pistolet.

Trudno odwr�ci� si� plecami do dw�ch wycelowanych pistolet�w, ale Davidson to zrobi� i ruszy� w kierunku l�dowiska.

G�os za nim wym�wi� cienko i g�o�no jakie� stworz�tkowe s�owo. Inny powiedzia�: �Szybko-szybko� i da� si� s�ysze� dziwny d�wi�k jak �wiergotanie ptak�w, kt�ry musia� by� �miechem stworz�tek. Hukn�� strza� i powietrze zagwizda�o tu� obok niego. Chryste, to nieuczciwe, oni maj� pistolety, a on jest nie uzbrojony. Ruszy� biegiem. M�g� prze�cign�� ka�de stworz�tko. Nie umieli strzela�.

��Biegnij � powiedzia� cichy g�os daleko za nim. To by� Szpetna Twarz. Selver, tak si� nazywa�. Wo�ali na niego Sam do czasu, kiedy Ljubow powstrzyma� Davidsona przed daniem mu tego, na co zas�u�y�, i przygarn�� go. Od tego czasu nazywali go Selver. Chryste, co to wszystko by�o, to koszmar. Pobieg�. Krew pulsowa�a mu w uszach. Bieg� przez z�ocisty, zasnuty dymem wiecz�r. Przy �cie�ce le�a�o cia�o, nawet go nie zauwa�y� biegn�c do obozu. Nie by�o spalone, wygl�da�o jak bia�y balon, z kt�rego usz�o powietrze. Mia�o wytrzeszczone niebieskie oczy. Nie o�mielili si� zabi� jego, Davidsona. Nie wystrzelili do niego drugi raz. To by�o niemo�liwe. Nie mogli go zabi�. Wreszcie skoczek, bezpieczny i l�ni�cy. Rzuci� si� na fotel i wystartowa�, zanim stworz�tka mog�y spr�bowa� czegokolwiek. R�ce mu dr�a�y, ale nie za bardzo, tylko od szoku. Nie mogli go zabi�. Okr��y� wzg�rze i zawr�ci� szybko i nisko szukaj�c czterech stworz�tek. Nic si� jednak nie rusza�o w dymi�cych gruzach obozu.

Dzisiaj rano by� tu ob�z. Dwustu ludzi. Dopiero co by�y tam cztery stworz�tka. Nie przy�ni�o mu si� to wszystko. Nie mog�y tak po prostu znikn��. By�y tam, ukryte. Otworzy� ogie� z karabinu maszynowego umieszczonego w dziobie skoczka i przeczesa� spalon� ziemi�, przedziurawi� zielone li�cie lasu, ostrzela� spalone ko�ci i zimne cia�a swych ludzi, zniszczone maszyny i gnij�ce bia�e pniaki, ci�gle nawracaj�c, a� wyczerpa�a si� amunicja i ucich�y serie wystrza��w.

Teraz r�ce Davidsona by�y spokojne, mia� uczucie zaspokojenia i wiedzia�, �e nie zaskoczy� go �aden sen. Skierowa� si� z powrotem nad cie�niny, aby zanie�� wiadomo�� do Centralu. Podczas lotu czu�, jak jego twarz wyg�adza si� w zwyk�e spokojne rysy. Nie mog� wini� go za katastrof�, bo nawet go tam nie by�o. Mo�e uznaj�, �e by�o znamienne, i� stworz�tka uderzy�y podczas jego nieobecno�ci, wiedz�c, �e im si� nie uda, je�li on tam b�dzie i zorganizuje obron�. I wyjdzie z tego jedna dobra rzecz. Post�pi� tak, jak powinni zrobi� od pocz�tku, i oczyszcz� planet� pod ludzk� kolonizacj�. Nawet Ljubow nie b�dzie m�g� ich teraz powstrzyma� przed sprz�tni�ciem stworz�tek, skoro us�ysz�, �e masakrze przewodzi�o ulubione stworz�tko Ljubowa! Teraz na pewien czas p�jd� na odszczurzanie; i mo�e, istnieje taka drobna mo�liwo��, �e jemu przeka�� t� rob�tk�. Na t� my�l m�g�by si� nawet u�miechn��. Lecz twarz pozosta�a niewzruszona.

Morze w dole by�o szarawe o zmierzchu, a przed nim le�a�y w mroku wzg�rza wysp, wysokie lasy o wielu strumieniach, o wielu li�ciach.

Wszystkie odcienie rdzy i zachodu s�o�ca, br�zowawe czerwienie i jasne zielenie, zmienia�y si� nieustannie w d�ugich li�ciach poruszanych wiatrem. Korzenie wierzby miedzianej, grube i o sp�kanej korze, by�y zielone od mchu na dole przy strumieniu, kt�ry jak wiatr p�yn�� powoli w�r�d licznych ma�ych wir�w i pozornych zawaha�, wstrzymywany przez g�azy, korzenie, zwieszaj�ce si� i opad�e li�cie. W lesie �adna droga nie by�a wyra�na, �adne �wiat�o nie pada�o prosto.

W blask s�oneczny, blask gwiazd, wiatr, wod�, zawsze wsuwa� si� jaki� li�� i ga���, pie� i korze�, to co cieniste, z�o�one. Pod ga��ziami, wok� pni, nad korzeniami bieg�y w�skie �cie�ki; nigdy nie prowadzi�y prosto, ale omija�y ka�d� przeszkod�, poskr�cane jak nerwy. Ziemia nie by�a sucha i twarda, lecz wilgotna i do�� spr�ysta, produkt wsp�pracy istot �ywych z d�ug�, z�o�on� �mierci� li�ci drzew; a z tego �yznego cmentarza wyrasta�y i trzydziesto-metrowe drzewa, i male�kie grzybki, tworz�ce grupki o �rednicy centymetra. Powietrze pachnia�o subtelnie, r�norodnie i s�odko. Perspektywa nigdy nie by�a daleka, chyba �e spojrzawszy w g�r� przez ga��zie dostrzeg�o si� gwiazdy. Nic nie by�o czyste, suche, ja�owe i proste.

Brakowa�o objawienia. Nie mo�na by�o zobaczy� wszystkiego od razu: �adnej pewno�ci. Odcienie rdzy i zachodu s�o�ca ci�gle zmienia�y si� w zwisaj�cych li�ciach wierzb miedzianych i nie mo�na by�o powiedzie�, czy li�cie wierzb by�y br�zowoczerwone, czerwonawozielone, czy zielone.

Selver szed� wolno �cie�k� nad wod�, cz�sto potykaj�c si� o wierzbowe korzenie. Zobaczy� �ni�cego starca i zatrzyma� si�. Starzec spojrza� na� poprzez drugie li�cie wierzb i dostrzeg� go w swoich snach.

��Czy mog� wej�� do twego Sza�asu, m�j Panie Sn�w? Przeby�em d�ug� drog�.

Starzec siedzia� nieruchomo. Selver przysiad� na pi�tach tu� obok �cie�ki, przy strumieniu. G�owa opad�a mu na piersi, bo by� wycie�czony i potrzebowa� snu. Szed� pi�� dni.

��Czy pochodzisz z czasu snu czy z czasu �wiata? � zapyta� w ko�cu starzec.

��Z czasu �wiata.

��Chod� wi�c ze mn�. � Starzec wsta� szybko i poprowadzi� Selvera wij�c� si� �cie�k� z zagajnika wierzbowego pod g�r� w bardziej suche tereny d�bu i g�ogu. � Wzi��em ci� za boga � rzek� id�c o krok z przodu. � I wydawa�o mi si�, �e ju� ci� kiedy� widzia�em, mo�e we �nie.

��Nie w czasie �wiata. Pochodz� z Sornolu, nigdy przedtem tu nie by�em.

��To miasto to Cadast. Jestem C�ro Mena. Od Bia�ego G�ogu.

��Ja jestem Selver. Od Jesionu.

��S� w�r�d nas Jesionowi ludzie, zar�wno kobiety, jak i m�czy�ni. Tak�e twoje klany ma��e�skie, Brzoza i Ostro-krzew; nie mamy �adnych kobiet od Jab�oni. Lecz ty nie przychodzisz w poszukiwaniu �ony, prawda?

��Moja �ona nie �yje � powiedzia� Selver.

Przyszli do Sza�asu M�czyzn, po�o�onego na wzniesieniu w�r�d m�odych d�b�w. Zatrzymali si� i wczo�gali przez tunel wej�ciowy. Wewn�trz w blasku ognia starzec powsta�, lecz Selver zosta� skulony na czworakach, niezdolny si� podnie��. Teraz, kiedy pomoc i wygody by�y w zasi�gu r�ki, jego cia�o, kt�re wyeksploatowa� zbyt mocno, nie mog�o ruszy� si� dalej. Po�o�y� si�, jego oczy si� zamkn�y i Selver osun�� si� z ulg� i wdzi�czno�ci� w ogromn� ciemno��.

M�czy�ni Sza�asu Cadast zaopiekowali si� nim, przyby� ich uzdrowiciel, aby zaj�� si� ran� w jego prawym ramieniu. W nocy C�ro Mena i uzdrowiciel Torber siedzieli przy ogniu. Wi�kszo�� innych m�czyzn by�a w�wczas ze swymi �onami; na �awkach siedzia�o tylko dw�ch m�odych adept�w �nienia, ale obaj szybko zapadli w sen.

��Nie wiem, od czego mo�na mie� takie blizny, jakie on ma na twarzy � rzek� uzdrowiciel � a tym bardziej tak� ran� w ramieniu. Bardzo dziwna rana.

��Dziwne urz�dzenie mia� przy pasie � powiedzia� C�ro Mena.

��Nie widzia�em go.

��Po�o�y�em je pod jego �awk�. Wygl�da jak polerowane �elazo, ale nie jak dzie�o ludzi.

��Pochodzi z Sornolu, powiedzia� mi.

Przez chwil� obaj milczeli. C�ro Mena poczu�, jak ogarnia go bezrozumny strach, i osun�� si� w sen, aby odnale�� jego przyczyn�; by� bowiem cz�owiekiem starym i bardzo bieg�ym. We �nie chodzi�y olbrzymy, ci�kie i straszne. Ich suche �uskowate ko�czyny spowija�a tkanina; ich oczy by�y ma�e i jasne jak blaszane paciorki. Za nimi sun�y ogromne ruchome twory zrobione z polerowanego �elaza. Przed nimi pada�y drzewa.

Spo�r�d wal�cych si� drzew wybieg� g�o�no krzycz�c cz�owiek z krwi� na ustach. �cie�ka, kt�r� bieg�, wiod�a do bramy Sza�asu Cadast.

��No c�, nie ma w�tpliwo�ci � rzek� C�ro Mena wysuwaj�c si� ze snu. � Przyby� przez morze prosto z Sornolu albo te� piechot� z wybrze�a Kelme Deva na naszej w�asnej ziemi. Podr�nicy m�wi�, �e olbrzymy s� w obu tych miejscach.

��Czy p�jd� za nim � odezwa� si� Torber; �aden z nich nie odpowiedzia� na pytanie, kt�re nie by�o pytaniem, lecz stwierdzeniem mo�liwo�ci.

��Widzia�e� kiedy� olbrzym�w, C�ro?

��Raz � odpar� starzec.

Zasn��; czasami, poniewa� by� bardzo stary i nie tak silny jak dawniej, osuwa� si� na chwil� w sen. Wsta� dzie�, min�o po�udnie. Na zewn�trz Sza�asu wyrusza�a grupa my�liwych, szczebiota�y dzieci, s�ycha� by�o rozmowy kobiet brzmi�ce jak szmer p�yn�cej wody. Suchszy g�os zawo�a� do C�ro Meny od wej�cia. Wyczo�ga� si� w wieczorny blask s�oneczny. Jego siostra sta�a na zewn�trz, z przyjemno�ci� wci�gaj�c nosem aromatyczne powietrze, ale i tak wygl�da�a surowo.

��Czy obcy zbudzi� si�, C�ro?

��Jeszcze nie. Torber nad nim czuwa.

��Musimy us�ysze� jego opowie��.

��Niew�tpliwie obudzi si� wkr�tce.

Ebor Dendep zmarszczy�a brwi. Jako przyw�dczyni Cadastu troszczy�a si� o bezpiecze�stwo swoich ludzi; lecz nie chcia�a prosi�, aby niepokojono rannego, ani nie chcia�a urazi� �ni�cych egzekwowaniem swego prawa do wej�cia do ich Sza�asu.

��Czy nie mo�esz obudzi� go, C�ro? � zapyta�a w ko�cu. � A je�li� go �cigaj�?

Nie potrafi� panowa� nad emocjami swojej siostry jak nad swoimi, ale je wyczuwa�; jej niepok�j uk�u� go.

��Dobrze, je�li Torber pozwoli � powiedzia�.

��Spr�buj szybko dowiedzie� si�, jakie ma wie�ci. Szkoda, �e nie jest kobiet�; m�wi�by z sensem.

Obcy zbudzi� si� i le�a� w gor�czce w p�mroku Sza�asu. Nie kontrolowane sny choroby ta�czy�y mu w oczach. Usiad� jednak i m�wi� spokojnie. Gdy C�ro Mena s�ucha�, jego ko�ci zdawa�y si� kurczy�, pr�buj�c si� ukry� przed t� straszn� opowie�ci�, tym nowym.

��Kiedy mieszka�em w Eshreth w Sornolu, nazywa�em si� Server Thele. Moje miasto zniszczyli jumeni, kiedy wyci�li drzewa na tym obszarze. By�em jednym z tych, kt�rych zmusili do s�u�enia im, razem z moj� �on� Thele. Zosta�a zgwa�cona przez jednego z nich i umar�a. Ja zaatakowa�em jumena, kt�ry j� zabi�. Zabi�by i mnie, ale inny z nich uratowa� mnie i uwolni�. Opu�ci�em Sornol, gdzie teraz �adne miasto nie jest bezpieczne od jumen�w, przyby�em tu na Wysp� P�nocn� i mieszka�em na wybrze�u Kelme Deva w Czerwonych Gajach. Wkr�tce przybyli tam jumeni i zacz�li wycina� �wiat. Zniszczyli miasto, Penle. Schwytali setk� m�czyzn i kobiet, zmusili ich do s�u�enia im i mieszkania w ogrodzeniu. Mnie nie z�apali. Mieszka�em z innymi, kt�rzy uciekli z Penle, na mokrad�ach na p�noc od Kelme Deva. Czasami noc� chodzi�em do ludzi w zagrodach jumen�w. Powiedzieli mi, �e on tam jest. Ten, kt�rego pr�bowa�em zabi�. Najpierw my�la�em, �eby znowu spr�bowa�; albo wypu�ci� ludzi z ogrodzenia na wolno��. Lecz ca�y czas patrzy�em, jak padaj� drzewa, i widzia�em, jak oni wycinaj� dziur� w �wiecie i zostawiaj� go, aby gni�. M�czy�ni mogli uciec, ale kobiety zamkni�to lepiej i nie mog�y. Zaczyna�y umiera�. Rozmawia�em z lud�mi ukrywaj�cymi si� na mokrad�ach. Wszyscy byli�my bardzo przestraszeni i rozgniewani, a nie mieli�my sposobu, aby wyzwoli� nasz strach i gniew. Wi�c w ko�cu po d�ugich rozmowach i d�ugich snach, i planowaniu, poszli�my w dzie� i zabili�my jumen�w z Kelme Deva strza�ami i w��czniami my�liwskimi, spalili�my ich miasto i maszyny. Niczego nie zostawili�my. Lecz on odszed�. Wr�ci� sam. �piewa�em nad nim i pozwoli�em mu odej��. Selver zamilk�.

��A potem? � wyszepta� C�ro Mena.

��A potem przylecia� lataj�cy statek z Sornolu i polowa� na nas w lesie, ale nikogo nie znalaz�. Wi�c podpalili las; ale pada�o, wi�c nie wyrz�dzili du�ej krzywdy. Wi�kszo�� ludzi uwolniona z zagr�d posz�a wraz z innymi dalej na p�noc i wsch�d, w kierunku wzg�rz Holle, bo obawiali�my si�, �e mo�e przyby� wielu jumen�w, aby na nas polowa�. Ja szed�em sam. Widzicie, jumeni znaj� mnie, znaj� moj� twarz; a to przera�a mnie i tych, u kt�rych si� zatrzymuj�.

��Co to za rana? � zapyta� Torber.

��Ta � trafi� mnie z tej swojej broni; ale pokona�em go �piewem i pu�ci�em.

��Sam pokona�e� olbrzyma? � rzek� Torber u�miechaj�c si� dziko, pragn�c uwierzy�.

��Nie sam. Z trzema my�liwymi i z jego broni� w r�ku � z tym.

Torber cofn�� si�.

�aden z nich przez chwil� nic nie m�wi�. W ko�cu odezwa� si� C�ro Mena:

��To co nam opowiadasz, jest bardzo czarne, a droga wiedzie w d�. Czy jeste� �ni�cym swego Sza�asu?

��By�em. Nie ma ju� Sza�asu Eshreth.

��Wszystko jest jedno�ci�; razem m�wimy Starym J�zykiem. W�r�d wierzb Asty po raz pierwszy przem�wi�e� do mnie, nazywaj�c mnie Panem Sn�w. Jestem nim. Czy ty �nisz, Selverze?

��Teraz rzadko � odpar� Selver zgodnie z rytua�em, sk�oniwszy g�ow�.

��Na jawie?

��Na jawie.

��Czy �nisz dobrze?

��Nie najlepiej.

��Czy trzymasz sen w d�oniach?

��Tak.

��Czy tkasz i formujesz, prowadzisz i idziesz za wezwaniem, zaczynasz i przestajesz, kiedy chcesz?

��Czasami, nie zawsze.

��Czy potrafisz i�� drog�, kt�r� wiedzie tw�j sen?

��Czasami. Czasami si� boj�.

��Kto si� nie boi? Nie jest z tob� tak zupe�nie �le, Selverze.

��Nie, jest zupe�nie �le � rzek� Selver. � Nie ma ju� nic dobrego. � Zaczai dr�e�.

Torber da� mu nap�j wierzbowy do wypicia i zmusi� do po�o�enia si�. C�ro Mena ci�gle nie zada� pytania od Ebor Dendep; zrobi� to z wahaniem, kl�cz�c przy chorym.

��Czy olbrzymi, jumeni, jak ich nazywasz, czy oni p�jd� twoimi �ladami, Selverze?

��Nie zostawi�em �adnych �lad�w. Nikt mnie nie widzia� pomi�dzy Kelme Deva i tym miejscem, sze�� dni. Nie tu le�y niebezpiecze�stwo. � Z wysi�kiem usiad� ponownie. � S�uchajcie, s�uchajcie. Wy nie widzicie niebezpiecze�stwa. Jak mo�ecie je zobaczy�? Nie robili�cie tego, co ja, nigdy o tym nie �nili�cie, o zabiciu dwustu istot. Nie przyjd� za mn�, ale mog� przyj�� za nami wszystkimi. Polowa� na nas, jak my�liwi poluj� na kr�liki. Oto niebezpiecze�stwo. Mog� spr�bowa� nas zabi�. Zabi� nas wszystkich, wszystkich ludzi.

��Po�� si�

��Nie, ja nie majacz�, to prawdziwy fakt i sen. W Kelme Deva by�o dwustu jumen�w i wszyscy nie �yj�. My ich zabili�my. Zabili�my, jakby nie byli lud�mi. Czy wi�c nie zwr�c� si� przeciw nam i nie zrobi� tego samego? Zabijali nas pojedynczo, teraz b�d� zabija� nas, jak zabijaj� drzewa, setkami, setkami, setkami.

��Uspok�j si� � rzek� Torber. � Takie rzeczy zdarzaj� si� we �nie z gor�czki, Selverze. Nie zdarzaj� si� na �wiecie.

���wiat jest zawsze nowy � powiedzia� C�ro Mena � bez wzgl�du na to, jak stare s� jego korzenie. Wi�c jak to jest z tymi istotami, Selverze? Wygl�daj� jak ludzie i m�wi� jak ludzie, a nie s� lud�mi?

��Nie wiem. Czy ludzie zabijaj� ludzi, chyba �e w napadzie sza�u? Czy jakiekolwiek zwierz� zabija swych wsp�plemie�c�w? Tylko owady. Ci jumeni zabijaj� nas tak �atwo, jak my zabijamy w�e. Ten, kt�ry mnie uczy�, powiedzia�, �e zabijaj� si� nawzajem w k��tniach, a tak�e grupami, jak walcz�ce mr�wki. Nie widzia�em tego. Ale wiem, �e nie oszcz�dzaj� tego, kto prosi o �ycie. Uderz� w pochylon� szyj�, widzia�em to! Jest w nich pragnienie zabijania i dlatego uzna�em, �e nale�y ich unicestwi�.

��A wszystkie sny ludzi � rzek� C�ro Mena siedz�cy w mroku ze skrzy�owanymi nogami � zostan� zmienione. Ju� nigdy nie b�d� takie same. Nigdy nie b�d� szed� t� �cie�k�, kt�r� przyszed�em z tob� wczoraj, �cie�k� prowadz�c� z wierzbowego gaju � po kt�rej chodzi�em ca�e �ycie. Jest zmieniona. Ty ni� szed�e� i jest ona ca�kowicie zmieniona. Zanim nasta� ten dzie�, to co mieli�my do zrobienia, by�o w�a�ciwe; droga, kt�r� mieli�my i��, by�a w�a�ciwa i prowadzi�a nas do domu. Gdzie jest teraz nasz dom? Zrobi�e� bowiem to, co musia�e� zrobi�, a nie by�o to w�a�ciwe. Zabi�e� ludzi. Widzia�em ich pi�� lat temu w Dolinie Lemgan, dok�d przybyli w lataj�cym statku; ukry�em si� i obserwowa�em olbrzym�w, sze�ciu ich by�o, i widzia�em, jak m�wi� i patrz� na ska�y i ro�liny, i gotuj� jedzenie. To ludzie. Ale ty mieszka�e� w�r�d nich, powiedz mi, Selverze, czy oni �ni�?

��Tak jak dzieci, kiedy �pi�.

��Nie maj� �adnego przygotowania?

��Nie. Czasami opowiadaj� o swoich snach, uzdrowiciele pr�buj� wykorzystywa� je do uzdrawiania, ale �aden z nich nie jest przeszkolony ani nie ma �adnej umiej�tno�ci �nienia. Ljubow, kt�ry mnie uczy�, rozumia� mnie, kiedy pokaza�em mu, jak �ni�, ale nawet wtedy czas �wiata nazywa� �rzeczywistym�, a czas snu �nierzeczywistym�, jakby to w�a�nie by�o r�nic� mi�dzy nimi.

��Zrobi�e� to, co musia�e� � powt�rzy� C�ro Mena po chwili ciszy. Poprzez cienie jego oczy napotka�y wzrok Selvera. Rozpaczliwe napi�cie na twarzy Selvera zel�a�o; rozlu�ni�y si� jego pokryte bliznami usta. Po�o�y� si�, nie m�wi�c nic wi�cej. Po chwili spa�.

��On jest bogiem � rzek� C�ro Mena.

Torber skin�� g�ow�, przyjmuj�c os�d starca prawie z ulg�.

��Ale nie jak inni. Nie jak Prze�ladowca ani jak Przyjaciel, co nie ma twarzy, ani jak Osikolistna Kobieta, kt�ra w�druje po lasach sn�w. On nie jest Od�wiernym ani W�em. Ani Lirnikiem, ani Rze�biarzem, ani My�liwym, cho� przychodzi w czasie �wiata jak oni. Mo�e �nili�my o Selverze przez te kilka ostatnich lat, ale ju� nie b�dziemy o nim �ni�; opu�ci� czas snu. W lesie, przez las przychodzi, gdzie opadaj� li�cie, gdzie padaj� drzewa, b�g, kt�ry zna �mier�, b�g, kt�ry zabija i sam nie rodzi si� powt�rnie.

Przyw�dczyni wys�ucha�a sprawozda� i przepowiedni C�ro Meny i podj�a dzia�ania. Postawi�a miasto Cadast w stan pogotowia, upewniaj�c si�, �e ka�da rodzina jest przygotowana do wymarszu, maj�c przygotowan� niewielk� ilo�� �ywno�ci i nosze dla starc�w i chorych. Wys�a�a m�ode kobiety na zwiady ku po�udniowi i wschodowi w poszukiwaniu informacji o jumenach. Jedn� uzbrojon� grup� my�liwsk� trzyma�a stale w okolicach miasta, cho� inne wychodzi�y jak zwykle co noc. A kiedy Selver nabra� si�, nalega�a, aby wyszed� z Sza�asu i opowiedzia�, jak jumeni zabijali i zniewalali ludzi w Sornolu i jak wycinali drzewa; jak ludzie z Kelme Deva zabili jumen�w. Zmusza�a kobiety i m�czyzn, kt�rzy nie �nili i nie rozumieli tych rzeczy, aby s�uchali ponownie, p�ki nie zrozumieli i nie przestraszyli si�. Ebor Dendep by�a bowiem kobiet� praktyczn�. Kiedy Wielki �ni�cy, jej brat, powiedzia�, �e Selver jest bogiem, tym, kt�ry zmienia, pomostem mi�dzy rzeczywisto�ciami, uwierzy�a mu i zacz�a dzia�a�. To obowi�zkiem �ni�cego by�a ostro�no��, pewno��, �e jego ocena jest prawdziwa. Jej obowi�zkiem by�o nast�pnie przyj�� t� ocen� i dzia�a� zgodnie z ni�. On wiedzia�, co nale�y zrobi�; ona pilnowa�a wykonania.

��Wszystkie miasta lasu musz� us�ysze� � powiedzia� C�ro Mena. Wi�c przyw�dczyni wys�a�a swoich m�odych biegaczy i kobiety stoj�ce na czele innych miast s�ucha�y, po czym wysy�a�y swoich biegaczy.

Historia rozlewu krwi w Kelme Deva oraz imi� Selvera obieg�y Wysp� P�nocn� i dotar�y do innych L�d�w, przekazywane z ust do ust lub na pi�mie; niezbyt szybko; bo Le�ny Lud nie mia� szybszych pos�a�c�w ni� biegacze, jednak wystarczaj�co szybko.

Nie stanowili jednego ludu na Czterdziestu L�dach �wiata. Istnia�o wi�cej j�zyk�w ni� L�d�w, a w ka�dym mie�cie pos�ugiwano si� innym dialektem; istnia�y niesko�czone odmiany obyczaj�w, moralno�ci, zwyczaj�w, rzemios�; ka�dy z pi�ciu Wielkich L�d�w zamieszkiwa� inny typ fizyczny. Ludzie z Sornolu byli wysocy, bladzi � byli doskona�ymi kupcami; mieszka�cy z Rieshwelu byli niscy, wielu z nich mia�o czarne futro, a jedli oni ma�py; i tak dalej, i tak dalej. Lecz klimat r�ni� si� niewiele i las niewiele, a morze wcale. Ciekawo��, sta�e szlaki handlowe i konieczno�� znalezienia m�a lub �ony od w�a�ciwego Drzewa podtrzymywa�y swobodny ruch ludzi mi�dzy miastami i L�dami, tote� by�y mi�dzy nimi pewne podobie�stwa, z wyj�tkiem mieszka�c�w najbardziej oddalonych siedzib, znanych ledwie z pog�osek kr���cych na wyspach Dalekiego Wschodu i Po�udnia. Na wszystkich Czterdziestu L�dach kobiety rz�dzi�y miastami i miasteczkami, a ka�de prawie miasteczko mia�o Sza�as M�czyzn. W Sza�asach �ni�cy m�wili starym j�zykiem, kt�ry niewiele r�ni� si� mi�dzy L�dami. Rzadko uczy�y si� go kobiety lub m�czy�ni, kt�rzy zostawali my�liwymi, rybakami, tkaczami, budowniczymi, kt�rzy �nili tylko ma�e sny poza Sza�asem. Poniewa� w pi�mie pos�ugiwano si� w wi�kszo�ci t� mow� Sza�as�w, kiedy kobiety wysy�a�y chy�e dziewcz�ta z wiadomo�ciami, listy przekazywano od Sza�asu do Sza�asu i �ni�cy wyk�adali je Starym Kobietom, tak jak inne dokumenty i pog�oski, problemy, mity i sny. Jednak zawsze wyb�r, czy wierzy� im, czy nie, nale�a� do Starych Kobiet.

Selver znajdowa� si� w ma�ym pokoju w Eshsenie. Drzwi nie by�y zamkni�te na klucz, ale wiedzia�, �e je�li je otworzy, to wejdzie co� z�ego. P�ki s� zamkni�te, wszystko b�dzie w porz�dku. K�opot polega� na tym, �e przed domem ros�y drzewka, m�ody Sad; nie drzewa owocowe lub orzechy, ale jaki� inny gatunek, nie pami�ta� jaki. Wyszed� zobaczy�, co to za gatunek. Wszystkie le�a�y po�amane i wyrwane z korzeniami. Podni�s� srebrzyst� ga��zk� i ze z�amanego ko�ca wyp�yn�o troch� krwi. Nie, nie tutaj, nie znowu, Thele, powiedzia�: O Thele, przyjd� do mnie, zanim umrzesz! Ale nie przysz�a. By�a tam tylko jej �mier�, z�amana brzoza, otwarte drzwi. Selver odwr�ci� si� i szybko wszed� z powrotem do domu, odkrywaj�c, �e ca�y by� zbudowany ponad ziemi� jak dom jumen�w, bardzo wysoki i pe�en �wiat�a. Na zewn�trz drugich drzwi, po przeciwnej stronie pokoju, le�a�a d�uga ulica Centralu, miasta jumen�w. Selver mia� u pasa pistolet. Je�li nadszed�by Davidson, m�g� go zastrzeli�. Czeka� stoj�c w otwartych drzwiach, patrz�c w blask s�o�ca. Ogromny Davidson nadbieg� tak szybko, �e Selver nie m�g� utrzyma� go w celowniku pistoletu, kiedy tamten zgi�ty we dwoje rzuca� si� przez ulic�, bardzo szybko, za ka�dym razem coraz bli�ej. Pistolet by� ci�ki. Selver strzeli�, ale z lufy nie wytrysn�� ogie�, i we w�ciek�o�ci i przera�eniu odrzuci� od siebie pistolet i sen.

Czuj�c wstr�t i przygn�bienie splun�� i westchn��.

��Z�y sen? � zapyta�a Ebor Dendep.

��Wszystkie s� z�e i wszystkie jednakowe � odpar�, ale jego g��boki niepok�j i poczucie kl�ski nieco si� zmniejszy�o. Ch�odne poranne �wiat�o s�o�ca pada�o plamami i strza�ami, przesiane przez delikatne li�cie i ga��zki brzozowego zagajnika Cadast. Siedzia�a tam przyw�dczyni wyplataj�c koszyk z paproci czarno�odygowej, poniewa� lubi�a mie� palce czym� zaj�te, podczas gdy Selver le�a� obok niej w p�nie i �nie. By� ju� w Cada�cie pi�tna�cie dni i jego rana szybko si� goi�a. Nadal du�o spa�, ale pierwszy raz od wielu miesi�cy zacz�� �ni� na jawie regularnie, nie raz czy dwa w ci�gu dnia i nocy, lecz w prawdziwym rytmie �nienia, kt�ry powinien wznosi� si� i opada� dziesi�� do czternastu razy w cyklu dziennym. Cho� jego sny by�y z�e, pe�ne przera�enia i wstydu, wita� je z rado�ci�. Ba� si�, �e zosta� odci�ty od swych korzeni, �e zaszed� za daleko w martw� krain� dzia�ania, aby kiedykolwiek odnale�� drog� powrotn� do �r�de� rzeczywisto�ci. Teraz, cho� woda by�a bardzo gorzka, pi� znowu.

W kr�tkim �nie znowu powali� Davidsona w popio�y spalonego obozu i zamiast �piewa� nad nim, tym razem uderzy� go kamieniem w usta. Pomi�dzy bia�ymi od�amkami wybitych z�b�w pop�yn�a krew.

Sen �w by� po�yteczny jako zwyk�e spe�nienie marze�, ale zatrzymywa� go w takim miejscu, prze�niwszy go wiele razy, zanim spotyka� Davidsona w�r�d popio��w Kelme Deva i p�niej. W tym �nie nie by�o nic pr�cz ulgi. Koj�cy �yk wody. A potrzebowa� goryczy. Musi uda� si� wstecz, nie do Kelme Deva, lecz na d�ug� straszn� ulic� w obcym mie�cie zwanym Centralem, gdzie zaatakowa� �mier� i zosta� pokonany.

Ebor Dendep nuci�a pracuj�c. Jej szczup�e r�ce, kt�rych jedwabisty zielony puch posrebrzy� wiek, zaplata�y czarne �odygi paproci do �rodka i na zewn�trz, szybko i starannie. �piewa�a dziewcz�c� piosenk� o zbieraniu paproci: zbieram papro�, my�l�, czy on wr�ci� Jej s�aby starczy g�os brzmia� jak cykanie �wierszcza. S�o�ce dr�a�o w brzozowych li�ciach. Selver opu�ci� g�ow� i opar� j� na r�kach.

Brzozowy zagajnik znajdowa� si� mniej wi�cej po�rodku Cadastu. Prowadzi�o od niego osiem w�skich �cie�ek wij�cych si� w�r�d drzew. W powietrzu wisia�o pasmo dymu; tam, gdzie na po�udniowym skraju zagajnika ga��zie by�y rzadkie, mo�na by�o zobaczy� unosz�cy si� z komina dym jak nitka rozwijaj�ca si� z niebieskiego k��bka w�r�d li�ci. Je�eli spojrza�o si� uwa�nie mi�dzy �ywod�by i inne drzewa, mo�na by�o dojrze� dachy domostw wystaj�ce par� st�p nad ziemi�. By�o ich od stu do dwustu, z trudno�ci� dawa�o si� je policzy�. Domy z drewna wkopano w ziemi� w trzech czwartych i wpasowano mi�dzy korzenie drzew jak borsucze nory. Dach z krokwi pokrywa�y strzechy z ma�ych ga��zek, igie� sosnowych, sitowia, pr�chnicy. �wietnie izolowa�y, chroni�y przed wod�, by�y prawie niewidoczne. Las i spo�eczno�� o�miuset ludzi zajmowa�y si� swoimi sprawami wok� brzozowego zagajnika, gdzie siedzia�a Ebor Dendep wyplataj�c koszyk z paproci. Jaki� ptak w�r�d ga��zi nad jej g�ow� powiedzia� s�odko: ti-wit. Ludzie robili wi�cej ha�asu ni� zwykle, bo w ci�gu tych ostatnich paru dni nap�yn�o pi��dziesi�ciu czy sze��dziesi�ciu obcych, w wi�kszo�ci m�odych m�czyzn i kobiet, przyci�gni�tych obecno�ci� Selvera. Niekt�rzy pochodzili z innych miast P�nocy, niekt�rzy razem z nim zabijali w Kelme Deva; szli za pog�oskami id�cymi za nim. Jednak g�osy nawo�uj�ce tu i �wdzie, szmer k�pi�cych si� kobiet i pluskanie dzieci bawi�cych si� nad strumieniem nie by�y g�o�niejsze od porannej pie�ni ptak�w i brz�czenia owad�w, i wszystkich odg�os�w �yj�cego lasu, kt�rego miasto by�o jednym 7 element�w.

Do Ebor Dendep podesz�a szybko dziewczyna, m�oda �owczyni koloru bladych li�ci brzozy.

��Ustna wiadomo�� z po�udniowego wybrze�a, matko � rzek�a. � Biegaczka jest w Sza�asie Kobiet.

��Przy�lij j� tutaj, gdy zje � powiedzia�a cicho przyw�dczyni. � Sza, Tolbar, nie widzisz, �e on �pi?

Dziewczyna pochyli�a si�, aby podnie�� du�y li�� dzikiego tytoniu, i po�o�y�a go delikatnie na oczach Selvera, na kt�re z ukosa pada� promie� s�o�ca. Selver le�a� z lekko rozpostartymi r�kami i pokryt� bliznami, zniekszta�con� twarz� odwr�con� do g�ry, wygl�daj�c bezbronnie i g�upio � Wielki �ni�cy, �pi�cy jak dziecko. Lecz Ebor Dendep obserwowa�a twarz dziewczyny. W tym niespokojnym cieniu emanowa�a z niej lito�� i przera�enie, emanowa�o z niej uwielbienie.

Tolbar pobieg�a z powrotem. Wkr�tce nadesz�y z pos�anniczk� dwie Stare Kobiety, id�c cicho g�siego po �cie�ce pokrytej plamami s�o�ca. Ebor Dendep unios�a r�k� nakazuj�c milczenie. Pos�anniczka natychmiast po�o�y�a si� i odpoczywa�a; jej br�zowo nakrapiane zielone futro by�o pokryte kurzem i potem; bieg�a d�ugo i szybko. Stare Kobiety usiad�y w plamach s�o�ca i znieruchomia�y. Siedzia�y tam jak dwa stare zielonoszare g�azy o jasnych, bystrych oczach.

Selver, walcz�c ze snem, kt�ry wymkn�� mu si� spod kontroli, krzykn�� jakby z wielkiego strachu i si� obudzi�.

Poszed� napi� si� ze strumienia; kiedy wr�ci�, sz�o za nim sze�ciu czy siedmiu z tych, kt�rzy zawsze za nim szli. Przyw�dczyni od�o�y�a sw� na wp� uko�czon� robot� i rzek�a:

��Witaj teraz, biegaczko, i m�w.

Biegaczka powsta�a, sk�oni�a g�ow� przed Ebor Dendep i przekaza�a wiadomo��.

��Przybywam z Trethatu. Moje s�owa pochodz� z Sorbron Deva, przedtem od �eglarzy z Cie�nin, przedtem z Broteru w Sornolu. S� przeznaczone dla ca�ego Cadastu, lecz maj� by� przekazane cz�owiekowi zwanemu Selverem, kt�ry urodzi� si� z Jesionu w Eshreth. Oto s�owa: s� nowe olbrzymy w wielkim mie�cie olbrzym�w w Sornolu, a wiele z tych nowych to samice. ��ty statek z ognia wznosi si� i opada w miejscu, kt�re nazywa�o si� Peha. W Sornolu wiedz�, �e Selver z Eshreth spali� miasto olbrzym�w w Kelme Deva. Wielcy �ni�cy Wygna�c�w w Broterze �nili o olbrzymach liczniejszych ni� drzewa na Czterdziestu L�dach. Oto wszystkie s�owa wiadomo�ci, kt�r� przynosz�.

Kiedy sko�czy�a si� �piewna recytacja, wszyscy milczeli. Troch� dalej jaki� ptak powiedzia� na pr�b�: wit-wit?

��To bardzo z�y czas �wiata � powiedzia�a jedna ze Starych Kobiet, pocieraj�c zreumatyzowane kolano.

Z wielkiego d�bu, kt�ry zaznacza� p�nocny skraj miasta, poderwa� si� szary ptak i uni�s� si�, na leniwych skrzyd�ach zataczaj�c kr�gi i wykorzystuj�c poranne pr�dy wst�puj�ce. W pobli�u ka�dego miasta zawsze by�o drzewo, na kt�rym przesiadywa�y te szare latawce; stanowi�y s�u�b� oczyszczania.

Przez brzozowy zagajnik przebieg� ma�y, gruby ch�opiec, kt�rego goni�a nieco wi�ksza siostra; oboje piszczeli cienko jak nietoperze. Ch�opiec przewr�ci� si� i zacz�� p�aka�, dziewczynka podnios�a go i wytar�a mu �zy du�ym li�ciem. Pobiegli w las trzymaj�c si� za r�ce.

��By� tam olbrzym, kt�ry nazywa� si� Ljubow � powiedzia� Selver do przyw�dczyni. � M�wi�em o nim C�ro Menie, ale nie tobie. Kiedy tamten mnie zabija�, Ljubow mnie uratowa�. To Ljubow wyleczy� mnie i uwolni�. Chcia� nas pozna�; wi�c m�wi�em mu, o co prosi�, a on te� m�wi� mi, o co ja prosi�em. Kiedy� zapyta�em go, jak jego rasa mog�a prze�y�, maj�c tak ma�o kobiet. Powiedzia�, �e w miejscu, sk�d pochodz�, po�owa ich rasy to kobiety; ale m�czy�ni nie przywioz� kobiet do Czterdziestu L�d�w, zanim ich dla nich nie przygotuj�.

��Zanim m�czy�ni nie przygotuj� miejsca dla kobiet? No! Mog� sobie poczeka� � rzek�a Ebor Dendep. � S� jak ludzie z nie-Wi�zu, kt�rzy id� ku tobie siedzeniem � a g�owy maj� ty�em do przodu. Robi� z lasu such� pla�� � jej j�zyk nie mia� s�owa na oznaczenie pustyni � i nazywaj� to przygotowaniem miejsca dla kobiet? Powinni kobiety wys�a� najpierw. Mo�e z nimi kobiety �ni� Wielkie Sny, kto wie? Oni s� op�nieni w rozwoju, Selver. Oni s� szaleni.

��Ludzie nie mog� by� szaleni.

��Ale powiedzia�e�, �e oni �ni� tylko �pi�c; je�eli chc� �ni� na jawie, za�ywaj� trucizn, �eby sny wymyka�y si� im spod kontroli, m�wi�e�! Jak lud mo�e by� jeszcze bardziej szalony? Nie odr�niaj� czasu snu od czasu �wiata lepiej ni� niemowl�. Mo�e kiedy zabijaj� drzewo, my�l�, �e znowu o�yje!

Selver potrz�sn�� g�ow�. W dalszym ci�gu m�wi� do przyw�dczyni, jakby on i ona byli sami w brzozowym zagajniku, cichym, niepewnym g�osem, prawie sennie.

��Nie, oni rozumiej� �mier� bardzo dobrze� Z pewno�ci� nie widz� tak jak my, ale pewne rzeczy rozumiej� lepiej ni� my. Ja nie potrafi�em zrozumie� wielu rzeczy z tego, co on mi m�wi�. To nie j�zyk przeszkadza� mi w rozumieniu; zapisali�my oba j�zyki razem. A jednak m�wi� takie rzeczy, kt�rych nigdy nie mog�em poj��.

Powiedzia�, �e jumeni s� spoza lasu. To ca�kiem jasne. Powiedzia�, �e chc� lasu: drzewa na drewno, ziemi do zasadzenia trawy. G�os Selvera cho� nadal cichy, nabra� d�wi�czno�ci; ludzie w�r�d srebrnych drzew s�uchali. � To te� jest jasne, dla tych z nas, kt�rzy widzieli, jak oni wycinaj� �wiat. Powiedzia�, �e jumeni s� lud�mi jak my, �e w rzeczywisto�ci jeste�my spokrewnieni, mo�e tak blisko jak Czerwony Jele� z Szarym Koz�em. Powiedzia�, �e pochodz� z innego miejsca, kt�re nie jest lasem; wyci�li tam wszystkie drzewa, jest tam s�o�ce, nie nasze s�o�ce, kt�re jest gwiazd�. Wszystko to, jak widzicie, nie by�o dla mnie jasne. Przytaczam jego s�owa, ale nie wiem, co one znacz�. Nie szkodzi. Jest jasne, �e chc� naszego lasu dla siebie. S� dwukrotnie naszego wzrostu, maj� bro� o wiele dalszym zasi�gu od naszej i miotacze ognia, i lataj�ce statki. Teraz przywie�li wi�cej kobiet i b�d� mieli wiele dzieci. Jest ich tu teraz mo�e dwa tysi�ce, mo�e trzy, g��wnie w Sornolu. Ale je�li odczekamy jedno �ycie lub dwa, rozmno�� si�; ich liczba podwoi si� i podwoi powt�rnie. Zabijaj� m�czyzn i kobiety; nie oszcz�dzaj� tych, kt�rzy prosz� o �ycie. Nie potrafi� �piewa� w zawodach. Mo�e zostawili swoje korzenie za sob�, w tym innym lesie, z kt�rego przyszli, w tym lesie bez drzew. Wi�c za�ywaj� trucizny, aby rozp�ta� w sobie sny, ale tylko upijaj� si� od tego lub choruj�. Nikt nie mo�e z pewno�ci� powiedzie�, czy s� lud�mi czy nie, ale to nie ma znaczenia. Trzeba ich zmusi� do opuszczenia lasu, bo s� niebezpieczni. Je�li nie zechc� odej��, b�d� musieli by� wypaleni z L�d�w, tak jak gniazda ��dl�cych mr�wek musz� by� wypalane z zagajnik�w miast. O ile b�dziemy czeka�, to my zostaniemy wykurzeni dymem i spaleni. Oni mog� nas rozdepta�, jak my rozdeptujemy ��dl�ce mr�wki. Kiedy� widzia�em kobiet�, to by�o wtedy, gdy palili moje miasto Eshreth, le�a�a na �cie�ce przed jumenem, prosz�c go o �ycie, a on stan�� jej na plecach i z�ama� kr�gos�up, a potem odrzuci� kopniakiem na bok, jak gdyby by�a martwym w�em. Widzia�em to. Je�eli jumeni s� lud�mi, to s� lud�mi nie przystosowanymi lub nie nauczonymi �ni� i zachowywa� si� jak ludzie. Dlatego te� miotaj� si� w m�ce, zabijaj�c i niszcz�c, poganiani przez swych wewn�trznych bog�w, kt�rych nie chc� uwolni�, ale pr�buj� wyrwa� i odrzuci�. Je�li s� lud�mi, to s� z�ymi lud�mi, co odrzucili w�asnych bog�w, co boj� si� ujrze� w�asne twarze w ciemno�ci. Przyw�dczyni Cadastu, wys�uchaj mnie. Selver wsta�, wysoki i zdecydowany w�r�d siedz�cych kobiet. � My�l�, �e ju� czas, abym wr�ci� do mojej w�asnej ziemi, do Sornolu, do tych, kt�rzy s� wygnani, i do tych, co s� zniewoleni. Powiedz wszystkim ludziom, kt�rzy �ni� o p�on�cym mie�cie, aby poszli za mn� do Broteru.

Sk�oni� si� Ebor Dendep i opu�ci� brzozowy zagajnik, ci�gle jeszcze kulej�c, z zabanda�owan� r�k�; jednak kroczy� szybko i g�ow� tak trzyma�, �e wydawa� si� bardziej ca�y ni� inni ludzie. M�odzi poszli cicho za nim.

��Kto to jest? � zapyta�a biegaczka z Trethatu odprowadzaj�c go wzrokiem.

��Cz�owiek, do kt�rego dotar�a twoja wiadomo��, Selver z Eshreth, b�g w�r�d nas. Czy widzia�a� kiedy� przedtem boga, c�rko?

��Kiedy mia�am dziesi�� lat, do naszego miasta przyszed� Lirnik.

��Stary Ertel, tak. Pochodzi� od mojego Drzewa i by� z P�nocnych Dolin jak ja. No, teraz widzia�a� drugiego boga, i to wi�kszego. Opowiedz o nim swojemu ludowi w Trethacie.

��Kt�rym bogiem on jest, matko?

��Nowym � odpar�a Ebor Dendep suchym, starczym g�osem. � Syn le�nego ognia, brat zamordowanych. On jest tym, kt�ry nie rodzi si� ponownie. Id�cie teraz, wszyscy, id�cie do Sza�asu. Zobaczcie, kto idzie z Selverem, zajmijcie si� �ywno�ci� dla nich. Zostawcie mnie na chwile. Jestem pe�na z�ych przeczu� jak jaki� g�upi starzec, musz� �ni�

C�ro Mena poszed� tej nocy z Selverem a� do miejsca, gdzie spotkali si� po raz pierwszy pod wierzbami miedzianymi obok strumienia. Wielu ludzi sz�o za Selverem na po�udnie, w sumie jakie� sze��dziesi�t os�b, oddzia� tak du�y, jakiego wi�kszo�� ludzi do tej pory nie widzia�a. Spowoduj� wielkie poruszenie i w ten spos�b przyci�gn� do siebie innych po drodze do przeprawy morskiej na Sornol. Selver za��da� dla siebie przywileju �ni�cego polegaj�cego na samotno�ci tej jednej nocy. Wyruszy� sam. Jego zwolennicy dogoni� go rano; odt�d, wci�gni�ty w t�um i dzia�anie, ma�o b�dzie mia� czasu na powolny i g��boki przep�yw wielkich sn�w.

��Tutaj si� spotkali�my � powiedzia� starzec zatrzymuj�c si� w�r�d nachylonych ga��zi, welon�w zwieszaj�cych si� li�ci � i tutaj si� rozstajemy. Miejsce to b�dzie niew�tpliwie nazywane Zagajnikiem Selvera przez ludzi, kt�rzy p�jd� potem naszymi �cie�kami.

Przez chwil� Selver nic nie m�wi�, stoj�c nieruchomo jak drzewo, a niespokojne li�cie wok� niego ciemnia�y od srebra, gdy chmury g�stnia�y nad gwiazdami.

��Jeste� pewniejszy co do mnie ni� ja sam � odezwa� si� w ko�cu g�os w ciemno�ci.

��Tak, jestem pewien, Selverze� Dobrze nauczono mnie �ni�, a poza tym jestem stary Dla siebie samego �ni� ju� bardzo ma�o. Po c� mia�bym to robi�? Maio rzeczy jest nowych dla mnie. A czego chcia�em od �ycia, otrzyma�em, i to z nawi�zk�. Mia�em ca�e moje �ycie. Dnie jak li�cie lasu. Jestem starym, wydr��onym drzewem, tylko korzenie �yj�. Tak wi�c �ni� tylko o tym, o czym �ni� wszyscy ludzie. Nie mam �adnych wizji ani pragnie�. Widz� to, co jest. Widz�, jak owoc dojrzewa na ga��zi. Dojrzewa od czterech lat, ten owoc g��boko zasadzonego drzewa. Wszyscy bali�my si� przez cztery lata, nawet my, kt�rzy �yjemy z dala od miast jumen�w i widzieli�my ich tylko przelotnie z ukrycia albo widzieli�my ich przelatuj�ce statki, albo patrzyli�my na martwe miejsca, gdzie wyci�li �wiat, albo s�yszeli�my jedynie opowie�ci o tych sprawach. Wszyscy si� boimy. Dzieci budz� si� krzycz�c o olbrzymach; kobiety nie chc� chodzi� na d�ugie wyprawy kupieckie; m�czy�ni w Sza�asach nie potrafi� �piewa�. Owoc strachu dojrzewa. I widz�, jak go zrywasz. Ty jeste� �niwiarzem. Widzia�e�, pozna�e� wszystko to, co obawiamy si� pozna�: wygnanie, wstyd, b�l, zwalony dach i �ciany �wiata, matk� umar�� w nieszcz�ciu, dzieci bez nauki, bez opieki i mi�o�ci� To nowy czas dla �wiata: z�y czas. A ty to wszystko wycierpia�e�. Ty poszed�e� najdalej. A tam, przy ko�cu czarnej �cie�ki, ro�nie Drzewo; tam dojrzewa owoc; si�gasz po niego, Selverze, i zrywasz go. A �wiat zmienia si� ca�kowicie, kiedy cz�owiek trzyma w r�ku owoc tego drzewa, kt�rego korzenie si�gaj� g��biej ni� las. Ludzie dowiedz� si� o tym. Poznaj� ci� tak jak my. Nie potrzeba starca ani Wielkiego �ni�cego, aby rozpozna� boga! Gdzie idziesz, tam p�onie ogie�; tylko �lepi go nie widz�. Ale s�uchaj, Selverze: widz� to, czego inni mo�e nie widz�, i dlatego ci� pokocha�em: �ni�em o tobie, zanim spotkali�my si� tutaj. Szed�e� �cie�k�, a za tob� wyrasta�y m�ode drzewa, d�b i brzoza, wierzba i ostrokrzew, jod�a i sosna, olcha, wi�z, bia�okwietny jesion, ca�y dach i �ciany �wiata, na zawsze odbudowane. Teraz �egnaj, drogi bo�e i synu, id� bezpiecznie.

Kiedy Selver poszed�, noc �ciemnia�a tak, �e nawet jego widz�ce noc� oczy nie dostrzega�y niczego opr�cz mas i p�aszczyzn czerni. Zacz�o pada�. Odszed� zaledwie kilka mil od Cadastu, kiedy musia� albo zapali� pochodni�, albo si� zatrzyma�. Wola� si� zatrzyma� i r�kami wyszuka� sobie miejsce w�r�d korzeni wielkiego kasztanowca. Tam usiad�, plecami opieraj�c si� o szeroki, powykr�cany pie�, kt�ry zdawa� si� jeszcze mie� w sobie troch� ciep�a s�onecznego. Delikatny deszcz, padaj�c niewidzialnie w ciemno�ci, szemra� w li�ciach nad g�ow�, pada� mu na ramiona, szyj� i g�ow� chronion� g�stym jedwabistym futrem, na ziemi�, paprocie i pobliskie poszycie, na wszystkie li�cie lasu, blisko i daleko. Selver siedzia� cicho jak szara sowa na ga��zi nad nim, nie �pi�c, z oczyma szeroko otwartymi w deszczowej ciemno�ci.

Kapitana Raja Ljubowa chwyci� b�l g�owy. Zacz�� si� �agodnie w mi�niach prawego ramienia, a potem r�s� do crescendo w postaci mia�d��cego b�bnienia nad prawym uchem. Pomy�la�, �e o�rodki mowy znajduj� si� w lewej p�kuli m�zgu, ale nie m�g� tego wypowiedzie�; nie m�g� m�wi�, czyta�, spa�, my�le�. P�kuli, krasuli. Atak migreny, ptak margaryny, auu, auu. Oczywi�cie, �e wyleczono go z migreny raz w college'u, a potem w czasie obowi�zkowych Wojskowych Profilaktycznych Seans�w Psychoterapeutycznych, ale kiedy opuszcza� Ziemi�, wzi�� ze sob� troch� tabletek ergotaminy, tak na wszelki wypadek. Za�y� dwie, a tak�e superhiperekstra �rodek przeciwb�lowy, �rodek uspokajaj�cy i tabletk� u�atwiaj�c� trawienie, aby zneutralizowa� dzia�anie kofeiny, kt�ra zneutralizowa�a ergotamin�, ale szyd�o ci�gle d�ga�o od �rodka, tu� nad prawym uchem, w rytm wielkiego mosi�nego b�bna. Szyd�o, zbrzyd�o, myd�o, skrzyd�o, o Bo�e. Wybaw nas, Bo�e. W�r na zbo�e. Jak Athsheanie poradziliby sobie z migren�? Nie mieliby jej, napi�cia ode�niliby na jawie tydzie� przed ich wyst�pieniem. Spr�buj, spr�buj �ni� na jawie. Zacznij tak, jak uczy� ci� Selver. Cho� nie maj�c poj�cia o elektryczno�ci, nie m�g� tak naprawd� poj�� zasady EEG, to kiedy tylko us�ysza� o falach alfa i o tym, kiedy si� pojawiaj�, powiedzia�: �A, masz na my�li to� i na zapisie tego, co dzia�o si� w jego ma�ej zielonej g�owie pojawi�y si� charakterystyczne zawirowania alfa; w ci�gu jednej p�godzinnej lekcji nauczy� te� Ljubowa wywo�ywa� i przerywa� rytmy alfa. Tak naprawd� to nic trudnego. Ale nie teraz, �wiat jest zbyt blisko nas, auu, auu, auu, nad prawym uchem ci�gle s�ysz� nadje�d�aj�cy p�dem uskrzydlony rydwan Czasu, poniewa� Athsheanie przedwczoraj spalili Ob�z Smitha i zabili dwustu ludzi. Dok�adnie dwustu siedmiu. Ka�dego �ywego cz�owieka opr�cz kapitana. Nic dziwnego, �e tabletki nie mog�y dotrze� do o�rodka jego migreny, bo znajdowa� si� na wyspie odleg�ej o trzysta kilometr�w i dwa dni. Za wzg�rzami i bardzo daleko. Popio�y, popio�y, wszystko si� wali. A po�r�d popio��w ca�a jego wiedza na temat Form �ycia o Wysokiej Inteligencji �wiata 41. Proch, �miecie, pl�tanina nieprawdziwych danych i fa�szywych hipotez. Prawie pi�� lat tutaj i on uwierzy�, �e Athsheanie nie s� zdolni do zabijania ludzi jego lub w�asnego rodzaju. Pisa� d�ugie rozprawy wyja�niaj�ce, jak i dlaczego nie mog� zabija� ludzi. Wszystko nieprawda. Kompletna nieprawda.

Co przegapi�?

Nadszed� ju� prawie czas spotkania w Dow�dztwie. Ljubow wsta� ostro�nie, aby nie odpad�a mu prawa strona g�owy; podszed� do biurka poruszaj�c si� jak cz�owiek pod wod�, nala� sobie ma�� porcj� w�dki og�lnowojskowej i wypi� j�. Wywr�ci�o go to na zewn�trz i zekstrawertyzowa�o: przywr�ci�o do r�wnowagi. Poczu� si� lepiej. Wyszed� i nie mog�c znie�� wstrz�s�w swego motoroweru, ruszy� d�ug�, zakurzon� g��wn� ulic� Centralu do Dow�dztwa. Mijaj�c Luau pomy�la� chciwie o jeszcze jednej w�dce, ale w drzwi wchodzi� w�a�nie kapitan Davidson i Ljubow poszed� dalej.

Ludzie z Shackletona byli ju� w sali konferencyjnej. Komandor Jung, kt�rego pozna� wcze�niej, przywi�z� tym razem kilka nowych twarzy z orbity. Nie nosili mundur�w Floty; po chwili Ljubow z lekkim szokiem rozpozna� w nich pozaziemskich humanoid�w. Od razu poprosi� o prezentacj�. Jeden z nich, Or, by� ow�osionym Cetianinem, ciemnoszarym, kr�pym i ponurym; drugi, Lepennon, by� wysoki, bia�y i urodziwy: Hain. Przywitali si� ochoczo z Ljubowem, a Lepennon rzek�:

��W�a�nie czyta�em pa�ski raport na temat �wiadomej kontroli paradoksalnych sn�w u Athshean, doktorze Ljubow � co by�o przyjemne, tak jak przyjemnie by�o us�ysze� w�asny, zas�u�ony tytu� doktora. Z rozmowy wynika�o, �e sp�dzili kilka lat na Ziemi i �e mogli by� badaczami pomocniczymi lub czym� w tym rodzaju; lecz przedstawiaj�c ich, komandor nie wymieni� ich statusu czy stanowiska.

Sala wype�nia�a si�. Wszed� Gosse, ekolog kolonii, a tak�e ca�a kadra oraz kapitan Susun, dyrektor Rozwoju Planety � kwestie wyr�bu � kt�rego stopie�, jak i Ljubowa, by� konieczny dla spokoju wojskowego umys�u. Kapitan Davidson wszed� samotnie, wyprostowany i przystojny. Jego poci�g�a twarz o nieregularnych rysach by�a spokojna i raczej surowa. Przy wszystkich drzwiach stali wartownicy. Szyje wojskowych by�y sztywne jak z �elaza. Jasne, �e konferencja to w�a�ciwie �ledztwo. Czyja wina? Moja wina, pomy�la� Ljubow z rozpacz�; lecz z tej rozpaczy spojrza� przez st� na kapitana Davidsona ze wstr�tem i pogard�.

Komandor Jung mia� bardzo cichy g�os.

��Jak panowie wiedz�, m�j statek zatrzyma� si� tu przy �wiecie 41, aby zostawi� wam nowy �adunek kolonist�w i nic wi�cej; celem Shackletona jest �wiat 88, Prestno, nale��cy do Grupy Hain. Jednak poniewa� ten atak na wasz� plac�wk� mia� miejsce podczas naszego tygodnia tutaj, nie mo�e by� po prostu zignorowany; szczeg�lnie w �wietle pewnych wydarze�, o kt�rych zostaliby�cie poinformowani nieco p�niej w normalnym trybie. Chodzi o to, �e status �wiata 41 jako ziemskiej kolonii podlega obecnie rewizji, a masakra w waszym obozie mo�e przyspieszy� decyzj� Administracji. Oczywi�cie decyzje, kt�re my mo�emy podj��, musz� by� podj�te szybko, bo nie mog� tu d�ugo trzyma� statku. Po pierwsze chcemy by� pewni, �e istotne fakty s� znane tu obecnym. Raport kapitana Davidsona z wydarze� w Obozie Smitha zosta� nagrany i na statku wszyscy go s�yszeli�my; wy tutaj te�? �wietnie. Je�li kto� chce zada� kapitanowi Davidsonowi jakie� pytanie, to prosz�. Sam mam jedno. � Wr�ci� pan na miejsce obozu nast�pnego dnia, kapitanie Davidson, w du�ym skoczku z o�mioma �o�nierzami; czy mia� pan pozwolenie wy�szego oficera tutaj w Centralu na ten lot? Davidson wsta�.

��Mia�em, sir.

��Czy zosta� pan upowa�niony do wyl�dowania i wzniecenia ognia w lesie ko�o obozu?

��Nie, sir.

��Jednak wznieci� pan ogie�?

��Tak, sir. Pr�bowa�em wykurzy� stworz�tka, kt�re zabi�y moich ludzi.

���wietnie. Panie Lepennon? Wysoki Hain chrz�kn��.

��Kapitanie Davidson � rzek� � czy uwa�a pan, �e ludzie z Obozu Smitha podlegaj�cy pa�skim rozkazom byli w wi�kszo�ci zadowoleni?

��Tak uwa�am.

Davidson zachowywa� si� pewnie i zdecydowanie; wydawa� si� oboj�tny na fakt, �e wpad� w k�opoty. Oczywi�cie ci oficerowie Floty i Obcy nie maj� nad nim �adnej w�adzy; za strat� dwustu ludzi i samowolne podj�cie akcji odwetowej musi odpowiada� przed w�asnym pu�kownikiem. Ale jego pu�kownik jest w�a�nie tu i s�ucha.

��Czy byli wi�c dobrze karmieni, dobrze zakwaterowani, nie przepracowani na tyle, na ile da si� to zrobi� w nadgranicznym obozie?

��Tak.

��Czy utrzymywano ostr� dyscyplin�?

��Nie, nie by�a ostra.

��Co wi�c pana zdaniem by�o motywem buntu?

��Nie rozumiem?

��Je�eli nikt z nich nie by� niezadowolony, dlaczego niekt�rzy zmasakrowali reszt� i zniszczyli ob�z?

Zapad�a niezr�czna cisza.

��Chcia�bym wtr�ci� s�owo � odezwa� si� Ljubow. � To byli miejscowi pomagacze; Athsheanie zatrudnieni w obozie, kt�rzy do��czyli si� do ataku le�nych ludzi na Ziemian. W swym raporcie kapitan Davidson okre�li� Athshean jako �stworz�tka�.

Lepennon wygl�da� na zak�opotanego i niespokojnego.

��Dzi�kuj�, doktorze Ljubow. Zupe�nie �le zrozumia�em. Wzi��em s�owo �stworz�tko� za nazw� ziemskiej kasty wykonuj�cej prace raczej s�u�ebne w obozach drwali. Wierz�c tak jak wszyscy, �e Athsheanie s� wewn�trzgatunkowo nieagresywni, nie pomy�la�em, �e chodzi o t� w�a�nie grup�. W gruncie rzeczy nie zdawa�em sobie sprawy, �e wsp�pracowali z wami w waszych obozach. � Jednak�e tym bardziej trudno mi zrozumie�, co sprowokowa�o atak i bunt.

��Nie wiem, sir.

��Kiedy kapitan powiedzia�, �e jego podkomendni s� zadowoleni, czy mia� na my�li tak�e tubylc�w? � mrukn�� sucho Cetianin Or. Hain natychmiast podj�� w�tek i zapyta� Davidsona swym zatroskanym, uprzejmym tonem:

��Czy s�dzi pan, �e Athsheanie mieszkaj�cy w obozie byli zadowoleni?

��O ile mi wiadomo.

��W ich pozycji lub w pracy, kt�r� mieli do wykonania, nie by�o nic niezwyk�ego?

U pu�kownika Dongha i w�r�d jego personelu, a tak�e u komandora statku gwiezdnego Ljubow wyczu� wzrost napi�cia, jeden obr�t �ruby. Davidson pozosta� spokojny i swobodny.

��Nic niezwyk�ego.

Ljubow wiedzia� teraz, �e na Shackletona zosta�y wys�ane tylko jego studia naukowe; jego protesty, nawet jego roczne oceny �Przystosowania Tubylc�w do Obecno�ci Kolonialnej� wymagane przez Administracje zosta�y zatrzymane w szufladzie jakiego� biurka g��boko w Dow�dztwie. Ci dwaj humanoidzi nic nie wiedzieli o wyzysku Athshean. Komandor Jung oczywi�cie wiedzia�; by� ju� tutaj przedtem i prawdopodobnie widzia� zagrody dla stworz� tek. W ka�dym razie komandor Floty na trasach kolonialnych nie mia�by wiele do nauczenia si� o stosunkach mi�dzy Ziemianami a pomagaczami. Czy pochwala� sposoby dzia�ania Administracji Kolonialnej czy nie, ma�o co stanowi�oby dla niego szok. Lecz jak wiele wiedzieliby o ziemskich koloniach Cetianin i Hain, gdyby przypadek nie przywi�d� ich do jednej z nich po drodze do innego miejsca? Lepennon i Or wcale nie zamierzali zej�� tu na powierzchni� planety. Lub mo�liwe, �e nie chciano, aby zeszli na planet�, ale oni, us�yszawszy o k�opotach, nalegali. Dlaczego komandor ich sprowadzi�: jego wola czy ich? Kimkolwiek byli, unosi�a si� wok� nich nieuchwytna atmosfera autorytetu, smu�ka wytrawnej, osza�amiaj�cej woni w�adzy. B�l g�owy Ljubowa znikn��, on sam by� czujny i podekscytowany, twarz go pali�a.

��Kapitanie Davidson � rzek� � mam par� pyta� w sprawie pa�skiej przedwczorajszej konfrontacji z czterema tubylcami. Jest pan pewny, �e jednym z nich by� Sam, czyli Selver Thele?

��Tak s�dz�.

��Zdaje pan sobie spraw�, �e �ywi on do pana osobist� uraz�?

��Nie wiem.

��Nie? Poniewa� jego �ona zmar�a w pa�skiej kwaterze w nast�pstwie odbycia z panem stosunku p�ciowego, Selver obarcza pana odpowiedzialno�ci� za jej �mier�; nie wiedzia� pan o tym? Ju� raz kiedy� pana zaatakowa�, tutaj w Centralu; zapomnia� pan o tym? Chodzi o to, �e osobista nienawi�� Selvera do kapitana Davidsona mo�e s�u�y� po cz�ci jako wyja�nienie lub motywacja tego bezprecedensowego ataku. Athsheanie nie s� niezdolni do stosowania przemocy, nigdy tego nie twierdzi�em w moich studiach na ich temat. M�odzie�cy, kt�rzy jeszcze nie opanowali kontrolowanego �nienia lub �piewania w zawodach, cz�sto mocuj� si� i walcz� na pi�ci, co nie zawsze ko�czy si� bez szwanku. Lecz Selver to osobnik doros�y i adept, a jego pierwszy, osobisty atak na kapitana Davidsona, kt�rego po cz�ci by�em �wiadkiem, by� prawie na pewno pr�b� zab�jstwa. Tak jak i reakcja kapitana, nawiasem m�wi�c. Wtedy s�dzi�em, �e ten atak jest odosobnionym wypadkiem psychotycznym, kt�ry raczej si� nie powt�rzy. Myli�em si�. Kapitanie, kiedy ci czterej Athsheanie wypadli na pana z zasadzki, jak opisuje pan w swoim raporcie, czy zosta� pan rozci�gni�ty na ziemi?

��Tak.

��W jakiej pozycji?

Spokojna twarz Davidsona napi�a si� i zesztywnia�a, a Ljubow poczu� wyrzuty sumienia. Chcia� osaczy� Davidsona jego w�asnymi k�amstwami, zmusi� go raz do powiedzenia prawdy, ale nie upokorzy� przed innymi. Oskar�enia o gwa�t i morderstwo podtrzymywa�y wyobra�enie Davidsona o sobie jako o osobniku ca�kowicie m�skim, lecz teraz by�y one zagro�one: Ljubow przywo�a� obraz jego, �o�nierza, wojownika, ch�odnego twardego m�czyzny, powalonego przez wrog�w o wzro�cie sze�ciolatk�w� Ile wi�c kosztowa�o Davidsona przypomnienie sobie momentu, kiedy le�a� patrz�c na ma�ych zielonych ludzi po raz pierwszy z do�u, a nie z g�ry?

��Le�a�em na plecach.

��Czy pa�ska g�owa by�a odrzucona w ty�, czy odwr�cona na bok?

��Nie wiem.

��Pr�buj� ustali� fakt, kapitanie, fakt, kt�ry m�g�by dopom�c w wyja�nieniu, dlaczego Selver nie zabi� pana, cho� �ywi� do pana nienawi��, a par� godzin wcze�niej pom�g� zabi� dwustu ludzi. Zastanawiam si�, czy przez przypadek m�g� pan znajdowa� si� w jednej z pozycji, kt�re Athsheanie przyjmuj�, aby powstrzyma� przeciwnika od dalszej agresji fizycznej.

��Nie wiem.

Ljubow spojrza� na siedz�cych wok� sto�u konferencyjnego, wszystkie twarze zdradza�y ciekawo��, a niekt�re napi�cie.

��Te gesty i pozycje powstrzymuj�ce agresj� mog� mie� �r�d�a wrodzone, mog� wynika� z zachowanej reakcji uruchamianej bod�cem, ale zosta�y spo�ecznie rozwini�te i rozszerzone i oczywi�cie wyuczone. Najmocniejsz� i najpe�niejsz� z nich jest pozycja na plecach, z zamkni�tymi oczyma i g�ow� odwr�con� tak, �e gard�o jest ca�kowicie ods�oni�te. S�dz�, �e Athsheanin pochodz�cy z miejscowych kultur nie m�g�by zrani� wroga, kt�ry przyj��by tak� pozycj�. Musia�by zrobi� co� innego, aby da� uj�cie gniewowi lub agresji. Kiedy oni wszyscy ju� pana powalili, panie kapitanie, czy Selver przypadkiem nie za�piewa�?

��Czy co?

��Czy nie za�piewa�.

��Nie wiem.

Zahamowanie. Koniec. Ljubow mia� w�a�nie wzruszy� ramionami i podda� si�, kiedy Cetianin zapyta�:

��Dlaczego, panie Ljubow?

Najbardziej ujmuj�c� cech� do�� szorstkiego cetia�skiego charakteru by�a ciekawo��: Cetianie ch�tnie umierali, ciekawi, co jest potem.

��Widzi pan � odpar� Ljubow � Athsheanie stosuj� rodzaj zrytualizowanego �piewu w zast�pstwie walki fizycznej. I znowu jest to powszechne zjawisko spo�eczne, kt�re mog�oby mie� podstawy fizjologiczne, cho� bardzo trudno ustali� co� jako �wrodzone� ludziom. Jednak�e wszyscy tutejsi przedstawiciele wy�szych Naczelnych praktykuj� wsp�zawodnictwo g�osowe mi�dzy osobnikami m�skimi, co sprowadza si� do wycia i gwizdania; osobnik dominuj�cy mo�e w ko�cu uderzy� drugiego, ale zwykle sp�dzaj� po prostu mniej wi�cej godzin� pr�buj�c przekrzycze� si� nawzajem. Sami Athsheanie widz� tu podobie�stwo do swoich zawod�w �piewaczych, kt�re tak�e odbywaj� si� tylko pomi�dzy m�czyznami; lecz jak zaobserwowali, nie daj� one jedynie uj�cia agresji, ale s� form� sztuki. Wygrywa lepszy artysta. Zastanawia�em si�, czy Selver �piewa� nad kapitanem Davidsonem, a je�eli tak, to czy dlatego, �e nie m�g� zabi�, czy dlatego, �e wola� bezkrwawe zwyci�stwo. Te pytania sta�y si� niespodziewanie do�� istotne.

��Doktorze Ljubow � spyta� Lepennon � jak skuteczne s� te metody sterowania agresj�? Czy s� one powszechne?

��Pomi�dzy doros�ymi tak. Tak twierdz� moi informatorzy i potwierdza�y to moje wszystkie obserwacje a� do przedwczoraj. Gwa�t, ostry atak i morderstwo w�a�ciwie u nich nie istniej�. Oczywi�cie zdarzaj� si� wypadki. S� te� umys�owo chorzy. Niewielu.

��Co oni robi� z chorymi umys�owo, kt�rzy s� niebezpieczni?

��Izoluj� ich. Dos�ownie. Na ma�ych wyspach.

��Athsheanie s� mi�so�erni, poluj� na zwierz�ta?

��Tak, mi�so jest ich podstawowym pokarmem.

��Cudowne � powiedzia� Lepennon, a jego bia�a sk�ra zblad�a jeszcze bardziej z czystego podniecenia. � Spo�ecze�stwo ludzkie ze skuteczn� barier� przeciw wojnie! Jaki jest tego koszt, doktorze Ljubow?

��Nie jestem pewien, panie Lepennon. Mo�e zmiana. Jest to statyczne, trwa�e, jednolite spo�ecze�stwo. Nie maj� historii. Doskonale zintegrowani i ca�kowicie niepost�powi. Mo�na by powiedzie�, �e osi�gn�li punkt kulminacyjny, jak ten las, w kt�rym �yj�. Lecz nie chc� sugerowa�, �e s� niezdolni do adaptacji.

��Panowie, jest to bardzo interesuj�ce, lecz w nieco specjalistycznej sferze odniesienia i zapewne stoi nieco poza okoliczno�ciami, kt�re pr�bujemy tutaj wyja�ni�

��Nie, przepraszam, pu�kowniku Dongh, o to mo�e w�a�nie chodzi�. Tak, doktorze Ljubow?

��No c�, zastanawiam si�, czy w�a�nie teraz nie dowodz� swojej zdolno�ci adaptacji. Przystosowuj�c swoje zachowanie do nas. Do ziemskiej kolonii. Przez cztery lata zachowywali si� wzgl�dem nas tak, jak zachowuj� si� wzgl�dem siebie. Mimo r�nic fizycznych uznali nas za przedstawicieli ich gatunku, za ludzi. Jednak my nie zareagowali�my, jak powinni zareagowa� przedstawiciele ich gatunku. Zignorowali�my reakcje, prawa i obowi�zki niestosowania przemocy. Zabijali�my, gwa�cili�my, rozp�dzali�my i czynili�my niewolnik�w z tutejszych ludzi, niszczyli�my ich osiedla i wycinali�my ich lasy. Nie by�oby zaskakuj�ce, gdyby zdecydowali, �e nie jeste�my lud�mi.

��I mo�na was zabija� jak zwierz�ta, tak jak� � rzek�

Cetianin rozkoszuj�c si� logik�, lecz twarz Lepennona by�a nieruchoma jak bia�y kamie� � �niewolnik�w � doko�czy�.

��Kapitan Ljubow wyra�a swe osobiste opinie i teorie � odezwa� si� pu�kownik Dongh � kt�re, chcia�bym zaznaczy�, uwa�am za prawdopodobnie b��dne, a omawiali�my ten rodzaj problem�w ju� przedtem, cho� obecny kontekst jest niew�a�ciwy. Nie zatrudniamy niewolnik�w. Niekt�rzy tubylcy spe�niaj� po�yteczn� rol� w naszej spo�eczno�ci. Ochotniczy Autochtoniczny Personel Robotniczy stanowi element wszystkich tutejszych oboz�w, z wyj�tkiem tymczasowych. Mamy tutaj bardzo ograniczony personel do wype�niania naszych cel�w i potrzebujemy robotnik�w, tote� zatrudniamy wszystkich, jakich mo�emy zdoby�, ale nie na jakichkolwiek zasadach, kt�re mo�na by nazwa� zasadami niewolnictwa, z pewno�ci� nie.

Lepennon mia� w�a�nie co� powiedzie�, ale ust�pi� Cetianinowi, kt�ry zapyta� tylko:

��Ilu z ka�dej rasy? Gosse odpowiedzia�:

��Teraz 2641 Ziemian. Ljubow i ja oceniamy populacj� miejscowych pomagaczy w du�ym przybli�eniu na trzy miliony.

��Powinni�cie byli wzi�� pod uwag� te liczby, panowie, zanim zmienili�cie miejscowe tradycje! � rzek� Or z nieprzyjemnym, lecz absolutnie prawdziwym �miechem.

��Jeste�my odpowiednio uzbrojeni i wyposa�eni, aby stawi� op�r ka�demu rodzajowi agresji, jaki mog�aby przedsi�wzi�� ludno�� tubylcza � rzek� pu�kownik. � Jednakowo� istnia�a powszechna zgodno�� opinii zar�wno pierwszych misji badawczych, jak i naszego w�asnego personelu specjalnego, na kt�rego czele stoi tutaj kapitan Ljubow, daj�ca nam do zrozumienia, �e Nowotahitianie s� prymitywnym, nieszkodliwym, pokojowym gatunkiem. Ot� ta informacja by�a b��dna� Or przerwa� pu�kownikowi.

��Naturalnie! Czy pan uwa�a, �e gatunek ludzki jest nieszkodliwy i pokojowy, panie pu�kowniku? Nie. Ale wiedzia� pan, �e pomagacze tej planety s� lud�mi? Tak samo lud�mi jak pan, ja czy Lepennon � poniewa� wszyscy pochodzimy od tej samej oryginalnej rasy hai�skiej?

��Zdaj� sobie spraw�, �e jest to teoria naukowa�

��Panie pu�kowniku, to fakt historyczny.

��Nie jestem zmuszony przyj�� tego jako faktu � rzek� pu�kownik z irytacj� � i nie lubi�, kiedy wpycha si� w moje w�asne usta czyje� s�dy. Faktem jest to, �e te stworz�tka maj� metr wzrostu, s� pokryte zielonym futrem, nie �pi� i nie s� istotami ludzkimi w mojej skali odniesienia!

��Kapitanie Davidson � powiedzia� Cetianin � czy uwa�a pan miejscowych pomagaczy za ludzi, czy nie?

��Nie wiem.

��Ale odby� pan stosunek p�ciowy z jednym z nich � z �on� tego Selvera. Czy odby�by pan stosunek p�ciowy z samic� jakiego� zwierz�cia? A co z innymi spo�r�d was? � Rozejrza� si� po purpurowym pu�kowniku, w�ciek�ych majorach, zsinia�ych kapitanach, kul�cych si� specjalistach. Na jego twarzy pojawi�a si� pogarda. � Nie przemy�leli�cie tego � rzek�. Wedle jego norm by�a to brutalna obelga.

W ko�cu komandor Shackletona wydoby� z otch�ani skr�powanej ciszy nast�puj�ce s�owa:

��No c�, panowie, tragedia w Obozie Smitha nale�y do ca�okszta�tu stosunk�w kolonii z tubylcami i w �adnym wypadku nie jest niewa�nym czy odizolowanym epizodem. To w�a�nie mieli�my ustali�. A poniewa� tak si� sta�o, mo�emy w pewnym stopniu przyczyni� si� do z�agodzenia waszych problem�w. G��wnym celem naszej podr�y nie by�o zostawienie tutaj paru setek dziewcz�t, cho� wiem, �e czekali�cie na nie, ale dotarcie do Prestno, gdzie maj� pewne k�opoty i przekazanie tamtejszemu rz�dowi ansibla. To znaczy przeka�nika natychmiastowej ��czno�ci.

��Co? � powiedzia� Sereng, in�ynier. Spojrzenia znieruchomia�y wok� ca�ego sto�u.

��Ten, kt�ry mamy na pok�adzie, to wczesny model: kosztowa� z grubsza roczny przych�d planety. To by�o oczywi�cie dwadzie�cia siedem planetarnych lat temu, kiedy opuszczali�my Ziemi�. Teraz robi� je stosunkowo tanio; stanowi� one standardowe wyposa�enie statk�w Floty i gdyby sprawy sz�y normalnym biegiem, robot lub statek za�ogowy przyby�by tutaj z przeka�nikiem dla kolonii. W gruncie rzeczy za�ogowy statek Administracji jest ju� w drodze i ma przyby� tu za 9,4 lat ziemskich, o ile dobrze pami�tam.

��Sk�d pan to wie? � zapyta� kto� maj�c na my�li komandora Junga, kt�ry odpar� z u�miechem:

��Przez ansibla: tego, kt�ry mam na pok�adzie. Panie Or, to urz�dzenie wynalaz� pa�ski nar�d, mo�e zechce pan wyja�ni� jego dzia�anie tym, kt�rym ta nazwa jest obca?

Cetianin by� nieugi�ty.

��Nie b�d� pr�bowa� wyja�ni� zasad dzia�ania ansibla tu obecnym � rzek�. � Efekt jego dzia�ania mo�na uj�� prosto: natychmiastowe przekazywanie informacji na ka�d� odleg�o��. Jedno urz�dzenie musi znajdowa� si� na obiekcie o du�ej masie, drugie mo�e by� gdziekolwiek w kosmosie. Od czasu przybycia na orbit� Shackleton codziennie ��czy si� z Terra, odleg�� teraz o dwadzie�cia siedem lat �wietlnych. Przekazywanie informacji i odebranie odpowiedzi nie trwa pi��dziesi�ciu czterech lat jak przy u�yciu urz�dze� elektromagnetycznych. Nie trwa w og�le. Nie istnieje ju� przepa�� czasowa mi�dzy �wiatami.

��Jak tylko opu�cili�my stref� dylatacji czasu NAFAL-u i weszli�my w czasoprzestrze� planetarn� tutaj, zadzwonili�my do domu, mo�na powiedzie� � ci�gn�� spokojnie komandor. � Powiedziano nam, co wydarzy�o si� w ci�gu tych dwudziestu siedmiu lat, kiedy lecieli�my. Przepa�� czasowa dla cia� pozostaje, ale nie op�nienie informacji. Jak widzicie, dla nas jako gatunku mi�dzygwiezdnego jest to tak wa�ne jak sama mowa we wcze�niejszych stadiach naszej ewolucji. B�dzie mia�o ten sam efekt: uczyni mo�liwym istnienie spo�ecze�stwa.

��Pan Or i ja opu�cili�my Ziemi� dwadzie�cia siedem lat temu jako Legaci naszych rz�d�w, Tau II i Haina � rzek� Lepennon. Jego g�os nadal by� �agodny i mi�y, ale pozbawiony ju� ciep�a. � Kiedy wyruszali�my, ludzie m�wili o mo�liwo�ci utworzenia czego� w rodzaju przymierza mi�dzy cywilizowanymi �wiatami, teraz ��czno�� jest mo�liwa. Od osiemnastu lat istnieje Liga �wiat�w. Pan Or i ja jeste�my teraz Emisariuszami Rady Ligi, mamy wi�c pewn� w�adz� oraz odpowiedzialno��, czego nie mieli�my, gdy opuszczali�my Ziemi�.

Ci trzej ze statku ci�gle powtarzali: istnieje urz�dzenie do utrzymywania natychmiastowej ��czno�ci, istnieje mi�dzygwiezdny superrz�d� Wierzcie lub nie. Byli w zmowie i k�amali. Ta my�l przebieg�a przez umys� Ljubowa; rozwa�y� j�, zdecydowa�, �e jest to rozs�dne, lecz bezpodstawne podejrzenie, stanowi�ce mechanizm obronny, i odrzuci� je. Jednak cz�� personelu wojskowego wyszkolona w my�leniu szufladkowym � specjali�ci w samoobronie � przyj�aby j� r�wnie ochoczo, jak Ljubow je odrzuci�. Musieli uzna�, �e kto� nagle przyznaj�cy si� do nowej w�adzy jest k�amc� lub konspiratorem. Nie byli bardziej skr�powani ni� Ljubow, kt�rego wyszkolono w zachowaniu otwartego umys�u, czy tego chcia�, czy nie.

��Czy mamy wierzy� w to� w to wszystko po prostu na pa�skie s�owo, sir? � rzek� pu�kownik Dongh z godno�ci� i nieco �a�o�nie; poniewa� b�d�c zbyt g�upim, aby sprawnie szufladkowa�, wiedzia�, �e nie powinien wierzy� Lepennonowi, Orowi i Jungowi, ale uwierzy� im i to go przera�a�o.

��Nie � odrzek� Cetianin. � To ju� si� sko�czy�o. Taka kolonia musia�a wierzy� w to, co przekazywa�y jej przelatuj�ce statki i przestarza�e wiadomo�ci radiowe. Wy ju� nie musicie. Mo�ecie sprawdzi�. Zamierzamy przekaza� wam ansibla przeznaczonego dla Prestno. Mamy na to pe�nomocnictwo Ligi. Otrzymane, oczywi�cie, przez ansibla. Z wasz� koloni� tutaj �le si� dzieje. Gorzej, ni� my�la�em z waszych raport�w. Wasze raporty s� bardzo niekompletne; dzia�a�a tu cenzura lub g�upota. Teraz jednak b�dziecie mieli ansibla i mo�ecie rozmawia� z wasz� Ziemsk� Administracj�; mo�ecie poprosi� o rozkazy, �eby�cie wiedzieli, jak post�powa�. Znaj�c g��bokie zmiany, jakie zachodz� w organizacji Ziemskiego Rz�du, od czasu kiedy stamt�d wyruszyli�my, radzi�bym zrobi� to od razu. Nie istnieje ju� usprawiedliwienie dla post�powania wed�ug przestarza�ych rozkaz�w, dla ignorancji, dla nieodpowiedzialnej autonomii.

Skwasi� Cetianina, a tak jak mleko pozostanie ju� skwa�nia�y. Or wym�drza� si� i komandor Jung powinien go zamkn��. Ale czy m�g�? Jak� pozycj� mia� �Emisariusz Rady Ligi �wiat�w�? Kto tu dowodzi, my�la� Ljubow i tak�e poczu� uk�ucie strachu. B�l g�owy powr�ci� jako poczucie ucisku, jak ciasna ta�ma opasuj�ca skronie.

Spojrza� przez st� na bia�e r�ce Lepennona o d�ugich palcach, le��ce spokojnie lewa na prawej na nagim wyg�adzonym drewnie sto�u. Bia�a sk�ra by�a wad� wed�ug ziemskiego poczucia estetycznego Ljubowa, lecz spok�j i si�a tych r�k sprawia�y mu du�� przyjemno��. Pomy�la�, �e cywilizacja przychodzi�a Hainom naturalnie. Mieli j� tak d�ugo. Prowadzili �ycie spo�eczno-intelektualne z gracj� kota poluj�cego w ogrodzie, z pewno�ci� jask�ki lec�cej nad morzem za s�o�cem. Byli ekspertami. Nigdy nie musieli przybiera� p�z, udawa�. Byli tym, czym byli. Wydawa�o si�, �e nikt nie pasuje do ludzkiej sk�ry lepiej od nich. Z wyj�tkiem mo�e ma�ych zielonych ludzi? Odmiennych, skarla�ych, zbyt dobrze przystosowanych, zasta�ych stworz�tek, kt�re by�y tak ca�kowicie, tak uczciwie, tak nie-zm�cenie tym, czym by�y�

Jeden z oficer�w, Benton, spyta� Lepennona, czy on i Or znajdowali si� na tej planecie jako obserwatorzy z ramienia (zawaha� si�) Ligi �wiat�w, czy te� ro�cili sobie jak�� w�adz� Lepennon przerwa� mu grzecznie:

��Jeste�my tu obserwatorami i nie mamy �adnych uprawnie� do rozkazywania, a jedynie do sk�adania raport�w. W dalszym ci�gu odpowiadacie tylko przed w�asnym rz�dem na Ziemi.

��A wi�c zasadniczo nic si� nie zmieni�o� � rzek� z ulg� pu�kownik Dongh.

��Zapomina pan o ansiblu � przerwa� Or. � Gdy tylko sko�czy si� ta dyskusja, naucz� pana obs�ugi, pu�kowniku. B�dzie pan wtedy m�g� skonsultowa� si� z pa�sk� Administracj� Kolonialn�.

��Poniewa� wasz problem jest raczej spraw� piln� i poniewa� Ziemia jest obecnie cz�onkiem Ligi i w ci�gu ostatnich lat mog�a troch� zmieni� Kodeks Kolonialny, rada pana Ora jest zar�wno s�uszna, jak i na czasie. Jeste�my bardzo wdzi�czni panu Orowi i panu Lepennonowi za ich decyzj� przekazania waszej ziemskiej kolonii ansibla przeznaczonego dla Prestno. By�a to ich decyzja, ja mog� jej tylko przyklasn��. Teraz trzeba podj�� jeszcze jedn� decyzj� i ja musz� to zrobi� kieruj�c si� wasz� ocen�.

Je�li uwa�acie, �e kolonii zagra�a niebezpiecze�stwo dalszych i bardziej zmasowanych atak�w ze strony tubylc�w, mog� zatrzyma� tutaj m�j statek przez tydzie� czy dwa jako arsena� obronny; mog� tak�e ewakuowa� kobiety. Nie ma jeszcze dzieci, prawda?

��Nie, sir � rzek� Gosse. � Obecnie czterysta osiemdziesi�t dwie kobiety.

��Dobrze, mam miejsce dla trzystu osiemdziesi�ciu pasa�er�w, mogliby�my te� wepchn�� jeszcze setk�; dodatkowa masa doda�aby rok czy co� ko�o tego do podr�y powrotnej, ale da�oby si� to zrobi�. Niestety tylko tyle mog� uczyni�. Musimy uda� si� do Prestno; wasz najbli�szy s�siad, jak wiecie, jest odleg�y o 1,8 roku �wietlnego. Zatrzymamy si� tu w drodze powrotnej na Terre, aie zajmie to jeszcze przynajmniej trzy i p� roku ziemskiego. Wytrzymacie?

��Tak � o�wiadczy� pu�kownik, a inni powt�rzyli jak echo. � Otrzymali�my ju� ostrze�enie i nikt nas nie z�apie na drzemce.

��Z drugiej strony � rzek� Cetianin � czy rdzenna ludno�� wytrzyma jeszcze trzy i p� roku?

��Tak � odpar� pu�kownik.

��Nie � sprzeciwi� si� Ljubow. Obserwowa� twarz Davidsona i wpad� jakby w panik�.

��Panie pu�kowniku? � spyta� uprzejmie Lepennon.

��Jeste�my tu ju� od czterech lat i tubylcy �wietnie prosperuj�. B�dzie tu do�� miejsca dla nas wszystkich; jak wida�, planeta jest przewa�nie niedoludniona i Administracja nie wyda�aby pozwolenia na jej kolonizacj�, gdyby tak nie by�o. Je�eli przysz�oby to zn�w komu� do g�owy, ju� nas nie zaskocz�; udzielono nam b��dnych informacji na temat natury tych tubylc�w, ale jeste�my w pe�ni uzbrojeni i zdolni si� obroni�, lecz nie planujemy �adnych akcji odwetowych. Jest to wyra�nie zabronione w Kodeksie Kolonialnym, chocia� nie wiem, jakie przepisy m�g� doda� ten nowy rz�d, ale b�dziemy si� trzyma� jak zawsze swoich zasad, a one absolutnie wykluczaj� masowy odwet i ludob�jstwo. Nie b�dziemy wysy�a� �adnych pr�b o pomoc, przecie� kolonia odleg�a od domu o dwadzie�cia siedem lat �wietlnych powinna by� samodzielna i w gruncie rzeczy ca�kowicie samowystarczalna, i nie s�dz�, aby �w ansibl tak naprawd� to zmienia�, bo statki i ludzie, i materia�y nadal musz� podr�owa� z szybko�ci� pod-�wietln�. Po prostu b�dziemy nadal wysy�a� drewno do domu i uwa�a� na siebie. Kobietom nie zagra�a, �adne niebezpiecze�stwo.

��Panie Ljubow? � spyta� Lepennon.

��Jeste�my tu od czterech lat. Nie wiem, czy tubylcza kultura ludzka przetrwa nast�pne cztery. Co do og�lnej ekologii l�dowej, s�dz�, �e Gosse mnie poprze, je�li powiem, �e nieodwracalnie zniszczyli�my miejscowe systemy �ycia na jednej du�ej wyspie, wyrz�dzili�my wielkie szkody na tym subkontynencie Sornol, a je�li b�dziemy dalej wycina� lasy w obecnym tempie, mo�emy sprowadzi� g��wne zamieszkane l�dy do poziomu pustyni w ci�gu dziesi�ciu lat. Nie jest to wina Dow�dztwa Kolonii czy Biura Le�nictwa; oni po prostu stosowali Plan Rozwoju opracowany na Ziemi bez wystarczaj�cej znajomo�ci planety, kt�ra mia�a by� eksploatowana, jej system�w �ycia czy jej rdzennych mieszka�c�w.

��Panie Gosse? � zabrzmia� grzeczny g�os.

��Wiesz, Raj, troch� naci�gasz problemy. Nie mo�na zaprzeczy�, �e Wyspa �mietnikowa, na kt�rej nadmiernie wyci�to las wbrew moim zaleceniom, jest zupe�nie stracona. Je�li wyr�b lasu na danym terenie przekroczy pewien procent, wtedy, widzicie, panowie, w��kiennik nie wydaje nasion, a system korzeniowy w��kiennika jest g��wnym czynnikiem wi���cym gleb� na otwartych przestrzeniach; bez niego gleba zamienia si� w py� i szybko eroduje pod wp�ywem wiatru i obfitych opad�w deszczu. Ale nie mog� si� zgodzi�, �e nasze podstawowe dyrektywy s� b��dne, tak d�ugo, jak s� skrupulatnie przestrzegane. Zosta�y one oparte na starannych badaniach planety. Tutaj w Centralu odnie�li�my sukces realizuj�c plan: erozja jest minimalna, a oczyszczona ziemia wysoce uprawna. Wycinanie drzew z lasu nie oznacza w ko�cu tworzenia pustyni � z wyj�tkiem mo�e punktu widzenia wiewi�rki. Nie mo�emy dok�adnie przewidzie�, jak miejscowe le�ne systemy �yciowe przystosuj� si� do nowego le�no-prerio-uprawnego otoczenia przewidzianego w Planie Rozwoju, ale wiemy, �e istniej� niez�e szans� na przystosowanie si� i prze�ycie w du�ym procencie.

��Tak w�a�nie m�wi�o Biuro Gospodarki Rolnej o Alasce podczas Pierwszego G�odu � powiedzia� Ljubow. Gard�o mia� tak �ci�ni�te, �e g�os wydobywaj�cy si� z niego by� wysoki i zachrypni�ty. Liczy�, �e Gosse go poprze. � Ile �wierk�w Sitka widzia�e� w swoim �yciu, Gosse? Albo s�w �nie�nych? Wilk�w? Eskimos�w? Procent przetrwania rodzimych alaska�skich gatunk�w w swoim �rodowisku, po pi�tnastu latach Programu Rozwoju, wynosi� 0,3. Teraz r�wna si� zeru. � Ekologia lasu jest delikatna. Je�li zginie las, jego fauna mo�e zgin�� razem z nim. Athshea�skie s�owo ��wiat� znaczy r�wnie� �las�. Stwierdzam, komandorze Jung, �e cho� kolonii mo�e nie grozi� niebezpiecze�stwo, ta planeta jest�

��Kapitanie Ljubow � rzek� pu�kownik Dongh � w�a�ciw� drog� wysuwania takich stwierdze� nie jest przedk�adanie ich przez specjalistyczny personel oficerski oficerom innych ga��zi s�u�by, lecz powinny one zosta� poddane pod os�d starszych oficer�w kolonii, a ja nie mog� tolerowa� �adnych dalszych takich pr�b udzielania rad bez uprzedniego zezwolenia.

Zaskoczony swym w�asnym wybuchem Ljubow przeprosi� i stara� si� wygl�da� spokojnie. Gdyby tylko nie wpad� w z�o��, gdyby jego g�os nie zabrzmia� s�abo i ochryple, gdyby zachowa� r�wnowag�

Pu�kownik m�wi� dalej:

��Wydaje si� nam, �e wyrazi� pan kilka powa�nych b��dnych s�d�w dotycz�cych pokojowego charakteru i nie-agresywno�ci tych tutaj tubylc�w, a poniewa� polegali�my na tym specjalistycznym opisie ich jako istot nieagresywnych, dlatego spotka�a nas ta straszna tragedia w Obozie Smitha, kapitanie Ljubow. Wi�c s�dz�, �e musimy poczeka�, a� jacy� inni specjali�ci od pomagaczy b�d� mieli wystarczaj�co du�o czasu na zbadanie ich, poniewa� pa�skie teorie ewidentnie by�y b��dne do pewnego stopnia.

Ljubow usiad� i zni�s� to. Niech ci ludzie ze statku zobacz�, jak oni wszyscy przekazuj� win� dalej niczym rozpalon� ceg��: tym lepiej. Im wi�cej wyka�� niezgody, tym bardziej b�dzie prawdopodobne, �e ci Emisariusze ka�� ich sprawdzi� i obserwowa�. A winien by� on; pomyli� si�. Do diab�a z szacunkiem dla samego siebie, je�li tylko le�ny lud b�dzie mia� szans�, pomy�la� Ljubow, i ogarn�o go tak silne uczucie w�asnego upokorzenia i z�o�onej ofiary, �e �zy nap�yn�y mu do oczu.

Zdawa� sobie spraw�, �e Davidson go obserwuje. Siedzia� sztywno z twarz� gor�c� od nabieg�ej krwi i �omotem w skroniach. Ten dra� Davidson nie b�dzie sobie z niego kpi�. Czy Or i Lepennon nie widz�, jakiego rodzaju cz�owiekiem jest Davidson i ile ma tu w�adzy, podczas gdy uprawnienia Ljubowa, nazywane �doradczymi�, s� po prostu �mieszne? Je�eli zostawi si� kolonist�w tak jak s�, z superradiem jako jedynym hamulcem, masakra w Obozie Smitha prawie na pewno stanie si� usprawiedliwieniem dla systematycznej agresji przeciw tubylcom. Najprawdopodobniej eksterminacja bakteriologiczna. Za trzy i p� lub cztery lata Shackleton powr�ci na Now� Tahiti i zastanie prosperuj�c� ziemsk� koloni� bez Problemu Stworz�tek. W og�le go nie b�dzie. Przykro nam z powodu tej zarazy, zastosowali�my wszystkie �rodki ostro�no�ci wymagane przez kodeks, ale musia�a to by� jaka� mutacja, nie mieli �adnej naturalnej odporno�ci, lecz uda�o nam si� uratowa� grupk� przewo��c ich na Nowe Falklandy na P�kuli Po�udniowej i nie�le si� im tam wiedzie, wszystkim sze��dziesi�ciu dw�m�

Konferencja nie trwa�a ju� d�ugo. Kiedy si� sko�czy�a, wsta� i przechyli� si� przez st� do Lepennona.

��Musi pan powiedzie� Lidze, �eby co� zrobi�a, aby uratowa� lasy, le�ny lud � rzek� prawie niedos�yszalnie, ze �ci�ni�tym gard�em. � Musi pan, prosz�, musi pan.

Hain spotka� jego wzrok; spojrzenie mia� ch�odne, uprzejme i g��bokie jak studnia. Nic nie odrzek�.

To by�o nie do wiary. Oni wszyscy powariowali. Ten cholerny obcy �wiat zrobi� z nich �wir�w, pos�a� ich w �wiat sn�w i cze��, razem ze stworz�tkami. Ci�gle nie m�g� uwierzy� w to, co zobaczy� podczas �konferencji� i odprawy zaraz po niej; nawet gdyby ujrza� to wszystko ponownie na filmie. Komandor statku Floty Gwiezdnej podlizuj�cy si� dw�m humanoidom. In�ynierowie i technicy ochaj�cy i achaj�cy nad wymy�lnym radiem sprezentowanym im przez w�ochatego Cetianina w�r�d licznych kpin i przechwa�ek, jak gdyby nauka ziemska nie przewidzia�a natychmiastowej ��czno�ci przed wielu laty! Humanoidzi ukradli pomys�, wprowadzili go w �ycie i nazwali go ansiblem, aby nikt nie pomy�la�, �e to po prostu superradio. Aie najgorsza by�a konferencja z tym psychicznym, Ljubowem, kt�ry bredzi� i p�aka�, i pu�kownikiem Donghem, kt�ry mu na to pozwala�, pozwala� mu obra�a� Davidsona i personel Dow�dztwa KG i ca�� koloni�; a przez ca�y czas ci dwaj obcy siedzieli i u�miechali si�, ta ma�a szara ma�pa i ten wielki bia�y elf, szydz�cy z ludzi.

By�o zupe�nie �le. Wcale si� nie poprawi�o od czasu odlotu Shackletona. Nie mia� nic przeciwko wys�aniu go do obozu na Nowej Jawie pod majorem Muhamedem.

Pu�kownik musia� go ukara�; stary Ding-Dong w rzeczywisto�ci m�g� by� bardzo zadowolony z tego ogniowego ataku, kt�ry Davidson przeprowadzi� na Wyspie Smitha, ale atak ten by� wykroczeniem przeciw dyscyplinie i stary musia� udzieli� mu nagany. W porz�dku, zasady gry. Ale w zasadach nie by�o tych wszystkich bzdur nadchodz�cych przez ten przero�ni�ty telewizor, kt�ry nazwali ansiblem � nowy ma�y blaszany b�g tych tam w Dow�dztwie.

Rozkazy z Biura Administracji Kolonialnej w Karaczi: �Ograniczy� kontakty Ziemian z Athsheanami do sytuacji zaaran�owanych przez Athshean�. Innymi s�owy nie mo�na ju� by�o wej�� do zagrody dla stworz�tek i zgarn�� grupy roboczej. �U�ycie pracy ochotniczej nie jest zalecane; u�ycie pracy przymusowej jest zabronione�. I tak dalej. Jak, do diab�a, mieli wykona� robot�? Chcia�a Ziemia tego drewna czy nie? Ci�gle wysy�ali automatyczne statki towarowe na Now� Tahiti, prawda? Cztery na rok, a ka�dy z nich zabiera� z powrotem na Matk� Ziemi� pierwszorz�dne drewno warto�ci trzydzie�ci milion�w nowodolar�w. Z pewno�ci� ludzie z Rozwoju potrzebowali tych milion�w. To ludzie interesu. Te rozkazy nie pochodzi�y od nich, ka�dy g�upi to widzia�.

�Rozwa�a si� status kolonialny �wiata 41� � dlaczego nie u�ywali ju� nazwy Nowa Tahiti? �Do czasu podj�cia decyzji koloni�ci powinni zachowa� najwy�sz� rozwag� we wszystkich stosunkach z tubylcami� U�ycie jakiejkolwiek broni z wyj�tkiem ma�ej broni bocznej noszonej dla samoobrony jest absolutnie zakazane� � tak jak na Ziemi, tylko �e tam nie mo�na by�o nosi� nawet broni bocznej. Ale po co, do diab�a, pokonywa� dwadzie�cia siedem �at �wietlnych do �wiata nadgranicznego, a potem us�ysze�: �adnej broni, �adnego ognia, �adnych bakteriobomb, nie, nie, po prostu sied�cie jak grzeczni ch�opcy i pozw�lcie, aby stworz�tka przychodzi�y i plu�y wam w twarz i �piewa�y nad wami, a potem wbija�y wam no�e w bebechy i pali�y wasz ob�z, ale nie zr�bcie krzywdy mi�ym zielonym stworkom, nie, prosz� pana!

�Usilnie zaleca si� polityk� unikania; polityka agresji b�d� odwetu jest surowo zakazana�.

W gruncie rzeczy o to chodzi�o we wszystkich przekazach i ka�dy g�upi pozna�, �e nie m�wi�a tego Administracja Kolonialna. Nie mogli zmieni� si� tak bardzo w ci�gu trzydziestu lat. To byli praktyczni, realistycznie patrz�cy ludzie, kt�rzy wiedzieli, jak wygl�da �ycie na planetach nadgranicznych. Dla ka�dego, kto nie ze�wirowa� od geoszoku, jasne by�o, �e przekazy ansibla s� fa�szywe. Mog�y zosta� umieszczone w maszynie, ca�y zestaw odpowiedzi na pytania o du�ym stopniu prawdopodobie�stwa, obs�ugiwany przez komputer. In�ynierowie twierdzili, �e potrafi� to zauwa�y�; mo�e i tak. W takim razie to rzeczywi�cie b�yskawicznie nawi�zywa�o ��czno�� z innym �wiatem. Lecz ten �wiat nie by� Ziemi�. W �adnym wypadku! Nie by�o �adnych ludzi wystukuj�cych odpowiedzi na drugim ko�cu tej zabawki: to Obcy, humanoidzi. Prawdopodobnie Cetianie, bo maszyna by�a produktem cetia�skim, a to banda cwanych diab��w. Pochodzili z gatunku, kt�ry rzeczywi�cie m�g� zabiega� o mi�dzygwiezdn� supremacj�. Hainowie oczywi�cie s� z nimi w zmowie; wszystkie te rani�ce serce historyjki w tych tak zwanych dyrektywach brzmia�y z hai�ska. Jakie dalekosi�ne zamierzenia mieli Obcy, trudno by�o tu na miejscu zgadn��; prawdopodobnie zak�ada�y one os�abienie Rz�du Ziemskiego przez wpl�tanie go w t� spraw� Ligi �wiat�w, do czasu, gdy Obcy b�d� wystarczaj�co silni, aby zbrojnie przej�� w�adz�. Ale ich plan co do Nowej Tahiti �atwo by�o przejrze�. Chcieli pozwoli� stworz�tkom wybi� ludzi za nich. Wystarczy zwi�za� ludziom r�ce mn�stwem fa�szywych dyrektyw z ansibla i pozwoli�, �eby zacz�a si� rze�. Humanoidzi pomagaj� humanoidom: szczury pomagaj� szczurom.

A pu�kownik Dongh to prze�kn��. Zamierza� wykonywa� rozkazy. Tak w�a�nie powiedzia� Davidsonowi. �Zamierzam wykonywa� rozkazy, a na Nowej Jawie b�dzie pan tak samo wykonywa� rozkazy majora Muhameda�. Stary Ding Dong by� g�upi, ale lubi� Davidsona, a Davidson lubi� jego. Je�li mia�o to oznacza� zdrad� rasy ludzkiej na rzecz obcej konspiracji, to nie b�dzie m�g� wykonywa� jego rozkaz�w, ale jednak przykro mu by�o z powodu starego �o�nierza. G�upiec, ale lojalny i odwa�ny. Nie taki urodzony zdrajca, jak ta skoml�ca rozpaplana pi�a Ljubow. Je�li by� jaki� cz�owiek, co do kt�rego mia� nadziej�, �e stworz�tka go dopadn�, to w�a�nie jajog�owy Raj Ljubow, mi�o�nik Obcych.

Niekt�rzy ludzie, zw�aszcza typy azjatyckie i hinduskie, to urodzeni zdrajcy. Nie wszyscy, ale niekt�rzy. Pewnie inni ludzie to urodzeni zbawcy. Po prostu tak s� skonstruowani, tak jak si� jest Eurafem z pochodzenia lub ma si� dobry wygl�d; nie by�a to jego w�asna zas�uga. Je�li m�g� uratowa� m�czyzn i kobiety Nowej Tahiti, to ich uratuje; je�li nie m�g�, to b�dzie si� cholernie stara�, no i tyle.

Kobiety to dopiero by� problem. Zabrali te dziesi�� panienek, kt�re by�y na Nowej Jawie, a z Centralu nie przysy�ano �adnych nowych. �Nie jest jeszcze bezpiecznie�, plot�o Dow�dztwo. Dosy� ostro w tych trzech wysuni�tych obozach. Spodziewali si�, �e co robotnicy b�d� robi�, je�li by�o precz z r�kami od samic stworz�tek, a samice ludzi by�y dla szcz�ciarzy z Centralu? To spotka si� ze strasznym oporem. Ale nie potrwa d�ugo, ca�a sytuacja by�a zbyt idiotyczna, aby mia�a si� utrzyma�. Je�li teraz, kiedy odlecia� Shackleton, sprawy nie zaczn� powoli wraca� do normy, to kapitan D. Davidson b�dzie po prostu musia� wykona� troch� dodatkowej pracy, aby nada� rzeczom bieg w kierunku normalno�ci.

W dniu, w kt�rym wyjecha� z Centralu, wypu�cili ca�� tubylcz� si�� robocz�. Wyg�osili wielk� szlachetn� mow� w miejscowym �argonie, otworzyli bramy oboz�w i wypu�cili ka�de jedno oswojone stworz�tko, tragarzy, kopaczy, kucharzy, �mieciarzy, s�u��cych, pokoj�wki, wszystkich. Nie zosta� ani jeden. Niekt�rzy z nich byli u swoich pan�w od samego za�o�enia kolonii; cztery ziemskie lata temu. Ale nie wiedzieli, co to lojalno��. Pies, szympans trzyma�by si� w pobli�u. Oni nie byli nawet w takim stopniu rozwini�ci, byli prawie jak w�e albo szczury, sprytni na tyle, aby odwr�ci� si� i ugry��, jak tylko wypu�ci si� ich z klatki. Ding Dong by� szurni�ty, �eby wypu�ci� te wszystkie stworz�tka w samym s�siedztwie. Zrzuci� ich na Wysp� �mietnikow� i pozwoli� im umrze� z g�odu to tak naprawd� najlepsze rozwi�zanie. Ale Dongh by� ci�gle spanikowany przez t� par� humanoid�w i ich gadaj�ce pude�ko. Wi�c je�li dzikie stworz�tka ko�o Centralu planowa�y powt�rzy� masakr� z Obozu Smitha, mia�y teraz mn�stwo naprawd� przydatnych nowych rekrut�w, kt�rzy znali plan ca�ego miasta, zwyczaje, wiedzieli, gdzie jest arsena�, posterunki wartownik�w i ca�a reszta. Je�li Central zostanie spalony, Dow�dztwo b�dzie mog�o sobie podzi�kowa�. W�a�ciwie na to zas�ugiwa�o. Za to, �e dali si� wystrychn�� na dudka zdrajcom, �e s�uchali humanoid�w i ignorowali rady ludzi, kt�rzy naprawd� wiedzieli, jakie s� te stworz�tka.

�aden z tych pan�w z Dow�dztwa nie wr�ci� do obozu i nie znalaz� popio�u, zniszcze� i spalonych cia� jak on. I cia�o Oka, tam gdzie wyr�n�li drwali, z obu oczu stercza�y mu strza�y, jak jaki� niesamowity owad ze stercz�cymi czu�kami badaj�cy powietrze, Chryste, ci�gle to widzia�.

W ka�dym razie, cokolwiek by m�wi�y fa�szywe �dyrektywy�, ch�opcy z Centralu nie dali sobie wetkn�� �ma�ej broni bocznej� do samoobrony. Mieli miotacze ognia i karabiny maszynowe; szesna�cie ma�ych skoczk�w mia�o karabiny maszynowe i mo�na ich by�o tak�e u�ywa� do zrzucania napalmu; pi�� du�ych skoczk�w mia�o pe�ne uzbrojenie. Ale nie b�d� potrzebowali grubej broni. Wystarczy wzi�� skoczka nad jeden z wyr�banych obszar�w i z�apa� tam kup� stworz�tek, z tymi ich cholernymi �ukami i strza�ami, zrzuci� na nich puszki z napalmem i patrze�, jak biegaj� w k�ko i si� pal�. Tak b�dzie dobrze. Kiedy tak sobie to wyobra�a�, �o��dek troch� podjecha� mu do gard�a, tak jak kiedy my�la� o przeleceniu kobiety albo za ka�dym razem, jak przypomina� sobie o tym, kiedy to stworz�tko Sam zaatakowa�o go i jak wgni�t� mu ca�� twarz czterema ciosami jeden po drugim. To by�a pami�� ejdetyczna plus wyobra�nia �ywsza ni� u wi�kszo�ci innych ludzi, bez �adnej zas�ugi, po prostu taki by�.

Bo chodzi o to, �e m�czyzna jest naprawd� i ca�kowicie m�czyzn� tylko wtedy, kiedy w�a�nie mia� kobiet� lub kiedy w�a�nie zabi� cz�owieka. To nie by�o oryginalne, wyczyta� to w jakich� starych ksi��kach; ale to prawda. Dlatego lubi� wyobra�a� sobie takie sceny. Nawet je�li stworz�tka tak naprawd� nie by�y lud�mi.

Z pi�ciu du�ych L�d�w najbardziej wysuni�ta na po�udnie by�a Nowa Jawa. Le�a�a tu� na p�noc od r�wnika, by�a wi�c gor�tsza ni� Central czy Smith, prawie doskona�a, je�li chodzi o klimat. Gor�tsza i o wiele wilgotniejsza. Na Nowej Tahiti ci�gle gdzie� pada�o w porach mokrych, ale na l�dach p�nocnych by� to cichy, drobny, nieustannie padaj�cy deszczyk, kt�ry tak naprawd� nikogo nie moczy� ani nie przezi�bi�!. Tu la�o jak z cebra i by�a to monsunowa burza, podczas kt�rej nawet nie da�o si� chodzi�, a co dopiero pracowa�. Tylko solidny dach os�ania� przed deszczem lub las. Ten cholerny las by� tak g�sty, �e nie przepuszcza� burz. Mo�na by�o oczywi�cie zmokn�� od kropli spadaj�cych z li�ci, ale je�li kto� by� rzeczywi�cie w �rodku lasu podczas takiego monsunu. w�a�ciwie nie zauwa�a�, �e wieje wiatr; a potem wychodzi� na otwart� przestrze� i bach! Wiatr zwala� z n�g, a czerwone p�ynne b�oto, w jakie deszcz zamieni� oczyszczon� ziemi�, opryskiwa�o ca�e cia�o, gdy� nie udawa�o si� schroni� w lesie wystarczaj�co szybko; a w lesie panowa� mrok, gor�co i �atwo mo�na by�o zab��dzi�.

Poza tym oficer dowodz�cy, major Muhamed, by� cholernym sukinsynem. Wszystko na Nowej Jawie robi�o si� wed�ug regulaminu; wyr�b tylko w kilopasach, sadzenie tych g�upich ro�lin w��knistych w wyr�banych pasach, urlop do Centralu udzielany rotacyjnie wed�ug �ci�le przestrzeganej zasady niepreferencji, wydzielanie halucynogen�w i karanie ich u�ycia na s�u�bie, itd., itd. Jednak jedn� dobr� rzecz� u Muhameda by�o to, �e nie zawsze utrzymywa� ��czno�� radiow� z Centralem. Nowa Jawa by�a jego obozem i prowadzi� go na sw�j spos�b. Nie podoba�y mu si� rozkazy z Dow�dztwa. Owszem, wykonywa� je, wypu�ci� wszystkie stworz�tka i zamkn�� ca�� bro� z wyj�tkiem ma�ych pukawek, gdy tylko nadesz�y rozkazy. Ale nie dopytywa� si� o rozkazy ani o rady. By� typem przekonanym o s�uszno�ci swego post�powania. I tu pope�ni� wielki b��d.

Kiedy Davidson podlega� Donghowi w Dow�dztwie, mia� czasami okazj� ogl�da� akta oficer�w. Jego niezwyk�a pami�� przechowywa�a takie rzeczy i na przyk�ad przypomnia� sobie, �e iloraz inteligencji Muhameda wynosi� 107, podczas gdy jego w�asny wynosi� 118. By�a mi�dzy nimi r�nica jedenastu punkt�w; ale oczywi�cie nie m�g�by tego powiedzie� staremu Muu, a Muu sam tego nie wiedzia�, wi�c nie by�o sposobu, aby go zmusi� do s�uchania. My�la�, �e wie lepiej od Davidsona, i to by�o to.

W�a�ciwie wszyscy byli troch� nieprzyjemni na pocz�tku.

�aden z tych ludzi na Nowej Jawie nic nie wiedzia� o rzezi w Obozie Smitha opr�cz tego, �e dow�dca obozu wybra� si� do Centralu na godzin� przed ni� i by� jedynym cz�owiekiem, kt�ry uszed� z �yciem. Uj�te w ten spos�b brzmia�o to oczywi�cie �le. Mo�na by�o zrozumie�, dlaczego z pocz�tku patrzyli na niego jak na jakiego� Jonasza albo jeszcze gorzej, nawet jak na Judasza. Ale kiedy go poznali, zmienili zdanie. Zacz�li rozumie�, �e nie tylko nie by� dezerterem czy zdrajc�, ale �e oddany jest sprawie ochrony kolonii Nowej Tahiti przed zdrad�. I zacz�li zdawa� sobie spraw�, �e pozbycie si� stworz�tek by�o jedynym sposobem uczynienia tego �wiata bezpiecznym dla ziemskiego stylu �ycia.

Do�� szybko uda�o si� zacz�� przekazywa� to drwalom. Nigdy nie lubili tych ma�ych zielonych szczur�w, kt�rych musieli ca�y dzie� nagania� do pracy i ca�� noc pilnowa�; lecz teraz zacz�li rozumie�, �e stworz�tka s� nie tylko odra�aj�ce, ale i niebezpieczne. Kiedy Davidson opowiedzia� im, co zasta� w Obozie Smitha, kiedy wyja�ni�, jak dwu humanoid�w ze statku Floty wypra�o m�zgi w Dow�dztwie; kiedy pokaza�, �e wygnanie Ziemian z Nowej Tahiti by�o tylko ma�� cz�ci� ca�ego spisku Obcych konspiracji przeciwko Ziemi; kiedy przypomnia� im o zimnych twardych liczbach, dwa i p� tysi�ca ludzi na trzy miliony stworz�tek � wtedy zacz�li rzeczywi�cie go popiera�.

Nawet tutejszy Oficer Kontroli Ekologicznej by� z nim. Nie jak biedny stary Kees, w�ciek�y, bo ludzie strzelali do czerwonych jeleni, a potem sam postrzelony z ukrycia w bebechy przez stworz�tka. Ten facet, Atranda, nienawidzi� stworz�tek. W�a�ciwie mia� fio�a na ich punkcie, dosta� geoszoku czy co; tak si� ba�, �e stworz�tka zaatakuj� ob�z, �e zachowywa� si� jak jaka� kobieta boj�ca si� gwa�tu. Ale i tak dobrze by�o mie� po swojej stronie miejscowego speca.

Nie by�o co pr�bowa� ustawi� dow�dc�; jako znawca ludzi Davidson prawie od razu zrozumia�, �e nie ma to sensu. Muhamed to twardog�owy. By� tak�e na sta�e uprzedzony do Davidsona; mia�o to co� wsp�lnego ze spraw� Obozu Smitha. Prawie powiedzia� Davidsonowi, �e nie uwa�a go za oficera godnego zaufania.

By� to przekonany o s�uszno�ci swego post�powania sukinsyn, ale dobrze by�o, �e prowadzi� ob�z Nowa Jawa wedle takich twardych zasad. �atwiej by�o przej�� �cis�� organizacj�, przyzwyczajon� do wykonywania rozkaz�w, ni� lu�n�, pe�n� niezale�nych os�b, i �atwiej by�o j� utrzyma� jako jednostk� do obronnych i zaczepnych akcji militarnych, kiedy ju� obejmie si� jej dow�dztwo. B�dzie musia� przej�� dow�dztwo. Muu by� dobrym szefem obozu drwali, ale �adnym �o�nierzem.

Davidson by� zaj�ty skupianiem wok� siebie najlepszych drwali i m�odych oficer�w. Nie spieszy� si�. Kiedy zebra� wystarczaj�c� grup� takich, kt�rym rzeczywi�cie m�g� zaufa�, dziesi�cioosobowy oddzia� �ci�gn�� par� rzeczy z zamkni�tego pokoju starego Muu w piwnicy baraku rekreacyjnego pe�nego zabawek wojennych, a potem jednej niedzieli poszed� do lasu si� zabawi�.

Davidson odkry� miasto stworz�tek par� tygodni temu i zachowa� t� przyjemno�� dla swych ludzi. M�g� to zrobi� w pojedynk�, ale tak by�o lepiej. Zyskiwa�o si� poczucie braterstwa, prawdziwych wi�z�w mi�dzy lud�mi. Po prostu weszli do miasta w bia�y dzie�, pokryli napalmem wszystkie stworz�tka z�apane na powierzchni ziemi i spalili je, a potem oblali naft� dachy tej kr�likami i usma�yli reszt�. Te, kt�re pr�bowa�y si� wydosta�, obrzuca�o si� napalmem; to by�a cz�� artystyczna � czeka� przy drzwiach na te ma�e szczury, pozwoli� im my�le�, �e im si� uda�o, a potem sma�y� je od st�p do g��w, tak �e wygl�da�y jak pochodnie. Zielone futro skwiercza�o jak szalone.

W�a�ciwie nie by�o to o wiele bardziej ekscytuj�ce ni� polowanie na prawdziwe szczury, kt�re by�y prawie jedynymi dzikimi zwierz�tami, jakie pozosta�y na Matce Ziemi, ale wywo�ywa�o to wi�kszy dreszczyk; stworz�tka by�y o wiele wi�ksze od szczur�w i by�o wiadomo, �e mog� wzi�� odwet, cho� tym razem tego nie zrobi�y. W rzeczywisto�ci niekt�re z nich nawet k�ad�y si� zamiast ucieka�, po prostu le�a�y na plecach z zamkni�tymi oczami. To przyprawia�o o md�o�ci. Inni te� tak my�leli, a jednemu z nich zrobi�o si� niedobrze i zwymiotowa� po tym, jak spali� jedno z le��cych stworz�tek.

Mimo �e by�o z tym u nich krucho, nie zostawili przy �yciu nawet jednej samicy, aby j� zgwa�ci�. Wszyscy zgodzili si� przedtem z Davidsonem, �e by�aby to prawie perwersja. Homoseksualizm z innymi lud�mi by� normalny. Te istoty mog�y by� zbudowane jak kobiety, ale to nie byli ludzie i lepiej by�o mie� uciech� z zabijania ich, a zosta� czystym. Wydawa�o si� to wszystkim sensowne i tego si� trzymali.

Ka�dy z nich trzyma� w obozie jadaczk� zamkni�t�; nie przechwalali si� nawet przed kumplami. To byli rozs�dni ludzie. Nawet s��wko o wyprawie nie dotar�o do uszu Muhameda. Stary Muu s�dzi�, �e wszyscy jego ludzie to dobrzy ch�opcy pi�uj�cy jedynie drewno i trzymaj�cy si� z daleka od stworz�tek, tak, prosz� pana; i m�g� sobie dalej w to wierzy� a� do dnia S�du Ostatecznego.

Bo stworz�tka zaatakuj�. Gdzie�. Tutaj lub jeden z oboz�w na Wyspie Kr�lewskiej lub Centralnej. Davidson to wiedzia�. By� jedynym oficerem w ca�ej kolonii, kt�ry rzeczywi�cie to wiedzia�. Bez �adnej zas�ugi, po prostu wiedzia�, �e ma racj�. Nikt inny mu nie wierzy� poza tymi lud�mi tutaj, kt�rych mia� czas przekona�. Ale wszyscy inni pr�dzej czy p�niej zobacz�, �e mia� racj�.

A mia� j�.

Spotkanie Selvera twarz� w twarz by�o szokiem. Kiedy Ljubow lecia� z powrotem do Centralu z wioski le��cej u podn�a wzniesienia, pr�bowa� stwierdzi�, dlaczego by� to szok; wyr�ni� nerw, kt�ry nie wytrzyma�. Bo przecie� zwykle nie jest si� przera�onym przypadkowym spotkaniem z dobrym przyjacielem.

Nie�atwo by�o przekona� przyw�dczyni�, aby go zaprosi�a. Tuntar sta� si� g��wnym miejscem jego bada� przez ca�e lato; mia� tam kilku �wietnych informator�w i by� w dobrych stosunkach z Sza�asem i przyw�dczyni�, kt�ra pozwala�a mu swobodnie obserwowa� i bra� udzia� w �yciu spo�eczno�ci. Wycyganienie od niej zaproszenia za po�rednictwem kilku by�ych niewolnik�w, jeszcze przebywaj�cych w okolicy, zaj�o du�o czasu, ale w ko�cu spe�ni�a pro�b�, dostarczaj�c mu, zgodnie z nowymi dyrektywami, prawdziwej �sytuacji zaaran�owanej przez Athshean�. Domaga�o si� tego raczej jego w�asne sumienie ni� pu�kownika. Dongh chcia�, �eby Ljubow tam poszed�. Martwi� si� zagro�eniem ze strony stworz�tek. Kaza� Ljubowowi oceni� ich, �zobaczy�, jak reaguj� teraz, kiedy zostawiamy ich samym sobie�. Mia� nadziej� na pomy�lne wie�ci. Ljubow nie m�g� si� zdecydowa�, czy raport, kt�ry przeka�e, b�dzie pomy�lny dla pu�kownika Dongha, czy nie.

W promieniu dziesi�ciu kilometr�w od Centralu r�wnina zosta�a pozbawiona drzew i wszystkie pniaki ju� wygni�y; by�a to teraz wielka monotonna p�aszczyzna pokryta w�ochatoszarymi w deszczu ro�linami w��knistymi. Pod w�ochatymi li��mi wypuszcza�y pierwsze p�dy krzaki sumaku, kar�owate osiki i formy ochronne, kt�re, kiedy wyrosn�, b�d� z kolei os�ania� m�ode drzewa. Obszar ten pozostawiony samemu sobie w tym umiarkowanym, deszczowym klimacie m�g�by pokry� si� lasem w ci�gu trzydziestu lat, a w ci�gu stu ponownie odzyska� zalesienie w pe�nym rozkwicie. Pozostawiony sam sobie.

Nagle las pojawi� si� znowu w przestrzeni, nie w czasie: pod helikopterem niesko�czenie zr�nicowana ziele� li�ci pokrywa�a �agodne wzniesienia i zag��bienia P�nocnego Sornolu. Jak wi�kszo�� Ziemian z Terry Ljubow nigdy nie spacerowa� w�r�d dzikich drzew, nigdy nie widzia� lasu wi�kszego od miejskiego kwarta�u. Na pocz�tku pobytu na Athshe czu� si� w lesie nieswojo, przyt�oczony i zduszony nie ko�cz�c� si� g�stwin� i pl�tanin� pni, ga��zi, li�ci w wiecznym zielonkawym czy br�zowawym p�mroku. Sama masa i kot�owanina r�nych wsp�zawodnicz�cych ze sob� form �ycia, pn�cych si� i wzbieraj�cych na zewn�trz i w g�r� do �wiat�a, cisza sk�adaj�ca si� z wielu nic nie znacz�cych d�wi�k�w, absolutna ro�linna oboj�tno�� na obecno�� rozumu, wszystko to niepokoi�o go, i tak jak inni trzyma� si� polan i pla�y. Lecz poma�u zacz�� lubi� las. Gosse dra�ni� si� z nim nazywaj�c go Panem Gibbonem; w gruncie rzeczy Ljubow troch� przypomina� gibbona ze swoj� okr�g�� ciemn� twarz�, d�ugimi r�kami i wcze�nie siwiej�cymi w�osami; jednak gibbony wygin�y. Czy mu si� to podoba�o, czy nie, jako ekspert od pomagaczy musia� chodzi� do lasu w ich poszukiwaniu; a teraz po czterech latach czu� si� pod drzewami jak u siebie w domu, mo�e nawet bardziej ni� gdziekolwiek indziej.

Polubi� tak�e nazwy Athshean nadawane ich w�asnym ziemiom i miejscom, d�wi�czne dwusylabowe wyrazy: Sornol, Tuntar, Eshreth, Eshsen � teraz by� to Central � Endtor, Abtan, a przede wszystkim Athshe, co znaczy�o las i �wiat. Tak�e ziemia, terra, tellus oznacza�y zar�wno gleb�, jak i planet�. Jednak dla Athshean gleba, grunt, ziemia nie by�y tym, do czego wracaj� umarli i dzi�ki czemu �yj� �ywi: istoty ich �wiata nie stanowi�a ziemia, lecz las. Ziemski cz�owiek by� z gliny, czerwonego py�u. Cz�owiek athshea�ski by� z ga��zi i korzeni. Nie rze�bi� swych wizerunk�w w kamieniu, ale w drewnie.

Posadzi� skoczka na polance na p�noc od miasta i wszed� do niego mijaj�c Sza�as Kobiet. W powietrzu unosi� si� mocny zapach athshea�skiego osiedla: dym z ognisk, martwe ryby, wonne zio�a, obcy pot. Atmosfera podziemnego domu, je�li Ziemianin w og�le m�g� si� do� wepchn��, by�a rzadk� mieszanin� CCh i r�nych smrod�w. Ljubow sp�dzi� wiele cennych intelektualnie godzin zgi�ty wp�, dusz�c si� w �mierdz�cym mroku Sza�asu M�czyzn w Tuntarze. Ale tym razem nie wygl�da�o, �eby mia� by� do niego zaproszony.

Oczywi�cie mieszka�cy miasta wiedzieli o masakrze w Obozie Smitha, kt�ra mia�a miejsce sze�� tygodni temu. Wiedzieliby o niej od razu, bo wiadomo�ci roznosi�y si� szybko mi�dzy wyspami, cho� nie tak szybko, aby stanowi�o to �tajemnicz� zdolno�� telepatii�, w co chcieli wierzy� drwale. Mieszka�cy miasta wiedzieli tak�e, i� wkr�tce po masakrze w Obozie Smitha uwolniono tysi�c dwustu niewolnik�w w Centralu i Ljubow zgadza� si� z pu�kownikiem, �e tubylcy mog� uzna� to drugie wydarzenie za rezultat pierwszego. Wywo�a�o to co�, co pu�kownik Dongh nazwa�by �mylnym wra�eniem�, ale prawdopodobnie nie mia�o znaczenia. Wa�ne by�o to, �e uwolniono niewolnik�w. Wyrz�dzonego z�a nie da�o si� naprawi�, ale przynajmniej ju� wi�cej go nie czyniono. Mogli zacz�� od nowa: tubylcy bez tego bolesnego, pozostaj�cego bez odpowiedzi zdumienia, dlaczego jumeni traktuj� ludzi jak zwierz�ta, a on bez ci�aru wyja�niania i dojmuj�cego uczucia niezmywalnej winy.

Wiedz�c, jak ceni� szczero�� i otwarte rozmowy na tematy przera�aj�ce lub k�opotliwe, oczekiwa�, �e w Tuntarze ludzie b�d� z nim o tym rozmawia�, z tryumfem, ubolewaniem, rado�ci� lub zdumieniem. Nikt tego nie uczyni�. W og�le niewiele z nim rozmawiano.

Przyby� p�nym popo�udniem, co odpowiada�o przybyciu do ziemskiego miasta zaraz po wschodzie s�o�ca. Athsheanie oczywi�cie spali � koloni�ci cz�sto ignorowali dostrzegalne fakty � lecz ich ni� fizjologiczny przypada� na okres mi�dzy po�udniem a szesnast�, podczas gdy u Ziemian wyst�puje on zwykle mi�dzy drug� i pi�t� rano; i mieli oni cykl wysokiej temperatury i wysokiej aktywno�ci z dwoma punktami szczytowymi przypadaj�cymi na obie pory zmroku, �wit i wiecz�r. Wi�kszo�� doros�ych spa�a pi�� lub sze�� godzin na dwadzie�cia cztery, w kilku drzemkach, a m�odzi m�czy�ni spali tylko dwie na dwadzie�cia cztery, tak wi�c, je�li odliczy�o si� zar�wno ich drzemki, jak i stany �nienia jako �lenistwo�, mo�na by�o powiedzie�, �e nigdy nie spali. O wiele �atwiej by�o tak powiedzie�, ni� zrozumie�, co rzeczywi�cie robili. W tej chwili w Tuntarze wszystko zaczyna�o si� znowu rusza� po po�udniowym spadku aktywno�ci.

Ljubow zauwa�y� wielu obcych. Patrzyli na niego, ale �aden si� nie zbli�y�; przechodzili jedynie innymi �cie�kami w mroku wielkich d�b�w. W ko�cu nadszed� jego �cie�k� kto�, kogo zna�, kuzynka przyw�dczyni, Sherrar, stara kobieta o niewielkim znaczeniu i niewiele rozumiej�ca.

Przywita�a go uprzejmie, ale nie umia�a lub nie chcia�a odpowiedzie� na pytania Ljubowa o przyw�dczyni� i jego dwu najlepszych informator�w, Egatha Opiekuna Sad�w i Tubaba �ni�cego. Och, przyw�dczyni jest bardzo zaj�ta, i kto to jest Egath, mo�e chodzi mu o Gebana, a Tubab mo�e by� tu, a mo�e gdzie indziej albo nie. Trzyma�a si� Ljubowa i nikt inny z nim nie rozmawia�. Torowa� sobie drog� przez zagajniki i polanki Tuntaru do Sza�asu M�czyzn w towarzystwie utykaj�cej, narzekaj�cej male�kiej zielonej staruchy.

��S� zaj�ci � powiedzia�a Sherrar.

���ni�?

��Sk�d mog�abym wiedzie�? Chod�, Ljubow. Chod� i zobacz�

Wiedzia�a, �e zawsze by� got�w co� obejrze�, ale nie mog�a niczego wymy�li�, �eby go odci�gn��.

��Chod� i zobacz sieci na ryby � powiedzia�a niepewnie.

Przechodz�ca dziewczyna, jedna z M�odych My�liwych, spojrza�a w g�r� na niego; czarne spojrzenie, pe�ne takiej wrogo�ci, jakiej nigdy nie do�wiadczy� ze strony �adnego Athsheanina, z wyj�tkiem mo�e ma�ego dziecka, kt�re zmarszczy�o brwi na widok jego wzrostu i bezw�osej twarzy. Lecz ta dziewczyna nie by�a przestraszona.

��Dobrze � powiedzia� do Sherrar, czuj�c, �e jedynym jego wyj�ciem by�a uleg�o��. Je�li u Athshean rzeczywi�cie w ko�cu rozwin�o si� � i to gwa�townie � poczucie grupowej wrogo�ci, musi to przyj�� i po prostu spr�bowa� pokaza� im, �e pozosta� godnym zaufania, pewnym przyjacielem.

Ale jak ich spos�b odczuwania i my�lenia m�g� zmieni� si� tak szybko, po tak d�ugim czasie? I dlaczego? W Obozie Smitha prowokacja by�a bezpo�rednia i nie do zniesienia: okrucie�stwo Davidsona mog�o wywo�a� przemoc nawet u Athshean. Lecz to miasto, Tuntar, nigdy nie by�o zaatakowane przez Ziemian, nie prze�y�o �apanki niewolnik�w, nie widzia�o wycinania czy palenia okolicznego lasu. On sam, Ljubow, by� tam � antropolog czasem rzuca sw�j cie� na obraz, kt�ry odmalowuje � ale nie wcze�niej ni� ponad dwa miesi�ce temu. Mieli wiadomo�ci z l�du Smitha; znajdowali si� teraz w�r�d nich uciekinierzy, byli niewolnicy, kt�rzy doznali cierpie� z r�k Ziemian i m�wili o tym. Ale czy wiadomo�ci i pog�oski mog�y zmieni� s�uchaj�cych tak radykalnie? Skoro nieagresywno�� by�a zakorzeniona g��boko w ca�ej ich kulturze, spo�ecze�stwie i nawet w ich pod�wiadomo�ci, w �czasie snu�, a mo�e nawet w samej fizjologii? �e Athsheanin m�g� zosta� sprowokowany przez potworne okrucie�stwa do usi�owania zab�jstwa, o tym wiedzia�: widzia� to kiedy� � raz. �e rozdarta spo�eczno�� mog�a by� podobnie sprowokowana przez takie same urazy nie do zniesienia, w to musia� uwierzy�: tak si� sta�o w Obozie Smitha. Ale �e rozmowy i pog�oski, niewa�ne, jak przera�aj�ce i oburzaj�ce, mog�y rozw�cieczy� osiad�� spo�eczno�� tego ludu do takiego stopnia, �e dzia�ali wbrew swoim zwyczajom i rozs�dkowi, ca�kowicie wy�amali si� ze swego stylu �ycia, w to nie potrafi� uwierzy�. By�o to psychologicznie nieprawdopodobne. Brakowa�o jakiego� elementu.

Stary Tubab wyszed� z Sza�asu, w�a�nie kiedy Ljubow przechodzi� przed nim. Za starym m�czyzn� wyszed� Selver.

Selver wyczo�ga� si� z otworu tunelu, wyprostowa�, zamruga� w szarym od deszczu i przyt�umionym listowiem blasku dnia. Kiedy spojrza� do g�ry, jego ciemne oczy napotka�y spojrzenie Ljubowa. �aden z nich si� nie odezwa�. Ljubow by� bardzo przestraszony.

Wracaj�c do domu skoczkiem, pr�buj�c znale�� nadszarpni�ty nerw, my�la�: dlaczego strach? Dlaczego ba�em si� Selvera? Intuicja nie do udowodnienia czy jedynie fa�szywa analogia? W ka�dym razie irracjonalna.

Nic si� nie zmieni�o mi�dzy Selverem i Ljubowem. To co Selver zrobi� w Obozie Smitha, mo�na by�o usprawiedliwi�; nawet je�li nie mo�na by�oby tego usprawiedliwi�, nie sprawia�o to r�nicy. Przyja�� mi�dzy nimi by�a zbyt g��boka, aby mog�y jej dotkn�� moralne w�tpliwo�ci. Ci�ko razem pracowali; uczyli si� nawzajem, w bardziej ni� dos�ownym sensie, swoich j�zyk�w. Rozmawiali bez zahamowa�. A mi�o�� Ljubowa do przyjaciela wzros�a o wdzi�czno��, jak� czuje wybawca wobec tego, czyje �ycie mia� przywilej uratowa�.

W�a�ciwie a� do tej chwili prawie nie zdawa� sobie sprawy, jak bardzo lubi� Selvera i jak bardzo lojalny by� wzgl�dem niego. Czy w gruncie rzeczy jego strach nie by� osobistym strachem, �e Selver, poznawszy nienawi�� rasow�, m�g� go odrzuci�, wzgardzi� jego lojalno�ci� i traktowa� go nie jako �jego�, �ale jednego z nich�?

Po tym d�ugim pierwszym spojrzeniu Selver wolno post�pi� do przodu i przywita� Ljubowa wyci�gaj�c r�ce.

Dotyk by� g��wnym kana�em ��czno�ci w�r�d le�nego ludu. W�r�d Ziemian dotyk zawsze mo�e oznacza� gro�b�, agresj�, i dlatego dla nich cz�sto nie ma nic mi�dzy formalnym u�ciskiem r�ki a mi�osn� pieszczot�. Ca�a ta pusta przestrze� by�a wype�niona u Athshean r�nymi formami dotyku. Pieszczota jako sygna� i uspokojenie by�a dla nich tak wa�na jak dla matki i dziecka czy dla kochank�w. Mia�a wa�ne znaczenie spo�eczne, a nie tylko macierzy�skie czy seksualne. Nale�a�a do ich j�zyka. By�a wi�c uj�ta w ramy wzor�w, skodyfïkowana, a jednak niesko�czenie podatna na modyfikacj�. �Ci�gle si� obmacuj��, m�wili z drwin� niekt�rzy koloni�ci, niezdolni zobaczy� w tej wymianie dotyk�w nic poza ich w�asnym erotyzmem, kt�ry, zmuszany do koncentrowania si� wy��cznie na seksie, potem t�umiony i niszczony, wdziera si� w ka�d� zmys�ow� przyjemno�� i zatruwa j�: zwyci�stwo o�lepionego, ukradkowego Kupidyna nad wielk�, pogr��on� w my�lach matk� wszystkich m�rz i gwiazd, wszystkich li�ci drzew, wszystkich gest�w ludzi, Venus Genetrix�

Tak wi�c Selver podszed� z wyci�gni�tymi r�kami, potrz�sn�� r�k� Ljubowa na ziemski spos�b, a potem uj�� g�aszcz�cym ruchem oba jego ramiona tu� nad �okciami. Si�ga� niewiele powy�ej pasa Ljubowa, co sprawia�o, �e wszystkie gesty by�y dla obu trudne i wychodzi�y niezgrabnie, lecz w dotyku jego pokrytej zielonym futrem ma�ej r�ki o drobnych ko�ciach nie by�o nic niepewnego lub dziecinnego. Stanowi�o to zapewnienie. Ljubow by� bardzo zadowolony, �e je otrzyma�.

��Selver, co za szcz�cie, �e ci� tu spotykam. Bardzo chc� z tob� porozmawia�

��Teraz nie mog�, Ljubow.

M�wi� �agodnie, ale kiedy si� odezwa�, znikn�a nadzieja Ljubowa na nie zmienion� przyja��. Selver zmieni� si�. By� radykalnie zmieniony: od korzeni.

��Czy mog� wr�ci� � rzek� Ljubow po�piesznie � kiedy indziej i pom�wi� z tob�, Selver? To dla mnie wa�ne�

��Opuszczam dzisiaj to miejsce � powiedzia� Selver jeszcze �agodniej, ale jednocze�nie puszczaj�c ramiona Ljubowa i odwracaj�c wzrok. W ten spos�b dos�ownie przerwa� kontakt. Grzeczno�� wymaga�a, aby Ljubow uczyni� to samo i pozwoli� rozmowie dobiec do ko�ca. Ale wtedy nie by�oby nikogo, z kim m�g�by porozmawia�. Stary Tubab nawet na� nie spojrza�; miasto odwr�ci�o si� do niego plecami. I to by� Selver, kt�ry kiedy� mieni� si� jego przyjacielem.

��Selver, ta masakra w Kelme Deva, mo�e my�lisz, �e ona le�y mi�dzy nami. Nie jest tak. Mo�e zbli�a nas ona do siebie; a twoi rodacy w zagrodach niewolniczych, oni wszyscy zostali uwolnieni, wi�c to z�o tak�e ju� nie le�y mi�dzy nami. A nawet je�li le�y � zawsze le�a�o � ja i tak� jestem tym samym cz�owiekiem, Selver.

Z pocz�tku Athsheanin nie zareagowa�. Jego dziwna twarz, du�e g��boko osadzone oczy, wyraziste rysy zniekszta�cone bliznami i przys�oni�te kr�tkim jedwabistym futerkiem, kt�re obrysowa�o, a jednak ukrywa�o wszystkie kontury, ta twarz odwr�ci�a si� od Ljubowa, zamkni�ta, uparta. Wtem obejrza� si� nagle jakby wbrew w�asnej woli.

��Ljubow, nie powiniene� tu przychodzi�. Powiniene� opu�ci� Central za dwie noce od dzi�. Nie wierr, kim jeste�. Lepiej by by�o, gdybym nigdy ci� nie pozna�.

I z tym odszed� lekkim krokiem jak d�ugonogi kot, zielony przeb�ysk w�r�d ciemnych d�b�w Tuntaru; i ju� go nie by�o. Tubab ruszy� powoli za nim, ci�gle nie spojrzawszy na Ljubowa. Delikatny deszcz pada� bezg�o�nie na d�bowe li�cie i w�skie �cie�ki prowadz�ce do Sza�asu i nad rzek�. Tylko je�li wyt�y�o si� s�uch, mo�na by�o us�ysze� deszcz, kt�rego muzyka by�a zbyt z�o�ona, aby ogarn�� j� jeden umys�, pojedynczy nie ko�cz�cy si� akord wydobywany z ca�ego lasu.

��Selver jest bogiem � rzek�a stara Sherrar. � Chod� teraz obejrze� sieci na ryby.

Ljubow odm�wi�. Zosta� by�oby niegrzecznie i niew�a�ciwie; w ka�dym razie nie mia� do tego serca.

Usi�owa� sobie wm�wi�, �e Selver nie odrzuca jego, Ljubowa, ale jego jako Ziemianina. Nie sprawia�o to �adnej r�nicy. Nigdy nie sprawia.

Zawsze by� niemile zaskoczony tym, jak �atwo zrani� jego uczucia, jak bardzo bola�o, gdy kto� je rani�. Wstydzi� si� tej swojej m�odzie�czej wra�liwo�ci, do tej pory powinien mie� grub� sk�r�.

Ma�a starucha, kt�rej zielone futro ca�e by�o zakurzone i posrebrzone deszczem, odetchn�a z ulg�, kiedy si� po�egna�. Gdy uruchomi� skoczka, musia� u�miechn�� si� na jej widok, jak ku�tykaj�c i podskakuj�c umyka�a co tchu w drzewa niczym ropucha, co uciek�a w�owi.

Jako�� jest wa�n� spraw�, ale ilo�� te�: wielko�� wzgl�dna. Normalna reakcja doros�ego cz�owieka na o wiele mniejsz� osob� mo�e by� arogancka, opieku�cza, protekcjonalna, czu�a lub despotyczna, ale jakakolwiek bywa, jest dostosowana raczej do dziecka ni� do doros�ego. A kiedy osoba o wzro�cie dziecka jest pokryta futrem, odzywa si� inna reakcja, kt�r� Ljubow nazwa� Reakcj� Pluszowego Misia. Poniewa� u Athshean pieszczoty zajmuj� tak wa�ne miejsce, przejawy tej reakcji nie by�y niew�a�ciwe, ale ich motywacja pozostawa�a podejrzana. I w ko�cu by�a nieunikniona Reakcja Obco�ci, cofni�cie si� przed tym, co jest ludzkie, ale niezupe�nie na takie wygl�da.

Lecz zupe�nie poza tym wszystkim sta� fakt, �e Ath-sheanie, jak Ziemianie, czasami wygl�dali po prostu �miesznie. Niekt�rzy z nich naprawd� wygl�dali jak ma�e ropuchy, sowy, g�sienice. Sherrar nie by�a pierwsz� staruszk�, kt�rej widok od ty�u uderzy� Ljubowa sw� �mieszno�ci��

A to w�a�ciwie jeden z problem�w kolonii, my�la�, kiedy unosi� skoczka, a Tantar znika� pod d�bami i bezlistnymi sadami. Nie mamy starych kobiet. Ani starych m�czyzn opr�cz Dongha, a on ma tylko oko�o sze��dziesi�tki. Lecz stare kobiety r�ni� si� od wszystkich innych, one m�wi� to, co my�l�. Athsheanie s� rz�dzeni, o ile w og�le maj� rz�d, przez stare kobiety. Intelekt dla m�czyzn, polityka dla kobiet, a etyka dla wzajemnego uk�adu obu stron: oto ich system. Ma on sw�j urok i funkcjonuje � dla nich. Szkoda, �e Administracja nie wys�a�a paru bab� z tymi wszystkimi dojrza�ymi p�odnymi m�odymi kobietami o stercz�cych piersiach. We�my t� dziewczyn�, kt�r� sprowadzi�em sobie zesz�ej nocy: jest naprawd� bardzo mi�a i niez�a w ��ku, ma dobre serce, ale m�j Bo�e, up�ynie czterdzie�ci lat, zanim b�dzie mia�a co� do powiedzenia m�czy�nie�

Lecz ca�y czas pod tymi my�lami na temat starych i m�odych kobiet trwa� szok, domys� poznania, kt�re nie chcia�o da� si� rozszyfrowa�.

Musi to przemy�le�, zanim przeka�e raport Dow�dztwu.

Selver: wi�c co z Selverem?

Selver z pewno�ci� by� kluczow� postaci� dla Ljubowa. Dlaczego? Poniewa� dobrze go zna� albo z powodu jakiej� si�y w jego osobowo�ci, kt�rej Ljubow nigdy �wiadomie nie docenia�?

Ale� on j� doceni�; bardzo szybko wy�oni� Selvera jako osob� niezwyk��. By� wtedy Samem, osobistym s�u��cym trzech oficer�w dziel�cych jeden prefab. Ljubow pami�ta�, jak Benson chwali� si�, jakie to maj� �wietne stworz�tko, dobrze wytresowane.

Wielu Athshean, szczeg�lnie �ni�cy z Sza�as�w, nie mog�o zmieni� swego wielocyklicznego systemu snu na ziemski. Je�li w nocy nadrabiali sw�j normalny sen, to uniemo�liwia�o im to zapadni�cie w REM lub sen paradoksalny, kt�rego studwudziestominutowy rytm rz�dzi� ich �yciem zar�wno w dzie�, jak i w nocy i nie da� si� dopasowa� do ziemskiego dnia pracy. Je�li raz si� nauczy�o �ni� na jawie, uzale�nia� sw� r�wnowag� umys�ow� nie od rozs�dku w�skiego jak ostrze brzytwy, lecz od podw�jnego oparcia, delikatnej r�wnowagi rozs�dku i snu; je�li raz si� tego nauczy�o, nie mo�na si� tego oduczy�, tak jak nie mo�na oduczy� si� my�le�. Tak wielu m�czyzn by�o oszo�omionych, zagubionych, odseparowywa�o si� lub nawet zapada�o w katatoni�. Kobiety, odrzucone i upokorzone, zachowywa�y si� z ponur� apati� �wie�o zniewolonych.

M�czy�ni, kt�rzy nie byli adeptami, i niekt�rzy z m�odszych �ni�cych radzili sobie najlepiej; zaadaptowali si� pracuj�c ci�ko w obozach drwali lub zostaj�c �wietnymi s�u��cymi. Sam by� jednym z nich: sprawny osobisty s�u��cy bez indywidualno�ci, kucharz, pracz, lokaj, namydlacz plec�w i kozio� ofiarny dla trzech pan�w. Nauczy� si� by� niewidzialnym. Ljubow wypo�yczy� go jako etnologicznego informatora i przez jakie� podobie�stwo umys�u i natury od razu zdoby� zaufanie Sama. W nim znalaz� idealnego nauczyciela, wyszkolonego w zwyczajach swego ludu, dostrzegaj�cego ich znaczenie i potrafi�cego szybko je przet�umaczy�, uczyni� je zrozumia�ym dla Ljubowa, wype�niaj�c luk� mi�dzy dwoma j�zykami, dwiema kulturami, dwoma gatunkami rodzaju Cz�owiek.

Przez dwa lata Ljubow podr�owa�, studiowa�, przeprowadza� wywiady, obserwowa� i nie potrafi� zdoby� klucza, kt�ry da�by mu dost�p do athshea�skiego umys�u. Nawet nie wiedzia�, gdzie jest zamek. Bada� athshea�skie nawyki senne i odkry�, �e najwyra�niej nie mieli nawyk�w sennych. Pod��cza� niezliczone elektrody do niezliczonych futrzanych zielonych g��w i nie uda�o mu si� dostrzec nic sensownego w znanych wzorach, wrzecionowatych liniach i ostrych wierzcho�kach, w alfach, deltach i thetach, jakie pojawia�y si� na wykresie. To w�a�nie Selver sprawi�, �e Ljubow w ko�cu zrozumia� athshea�skie znaczenie s�owa �sen�, b�d�cego synonimem s�owa �korze�, co da�o mu klucz do kr�lestwa le�nego ludu. To w�a�nie u Selvera poddanego badaniu EEG po raz pierwszy ujrza� i zrozumia� niezwyk�e wzory impuls�w m�zgu wchodz�cego w stan �nienia, nie b�d�c jednocze�nie ani w stanie u�pienia, ani rozbudzenia: stan maj�cy si� do ziemskiego �nienia podczas snu jak Partenon do chaty z b�ota: w zasadzie to samo, ale z dodatkiem z�o�ono�ci, jako�ci i kontroli.

C� zatem � c� jeszcze?

Selver m�g� uciec. Zosta�, najpierw jako kamerdyner, p�niej (dzi�ki jednej z nielicznych u�ytecznych prerogatyw Ljubowa jako speca) jako Pomocnik Naukowy, ci�gle zamykany na noc z innymi stworz�tkami w zagrodzie (Kwaterze Ochotniczego Autochtonicznego Personelu Robotniczego).

��Polec� z tob� do Tuntaru i tam b�d� z tob� pracowa� � rzek� kiedy� Ljubow, chyba podczas trzeciej rozmowy z Selverem. � Na mi�o�� bosk�, po co masz by� tutaj?

��Moja �ona Thele jest w zagrodzie � odpowiedzia� wtedy Selver. Ljubow pr�bowa� uzyska� jej zwolnienie, ale pracowa�a w kuchni Dow�dztwa, a sier�anci, kt�rym podlega�a grupa kuchenna, nie �yczyli sobie �adnych interwencji ze strony �g�ry� i �spec�w�. Ljubow musia� by� bardzo ostro�ny, �eby nie odegrali si� na kobiecie. Ona i Selver, wydawa�o si�, byli gotowi cierpliwie czeka�, a� oboje mogliby uciec lub zosta� uwolnieni. Stworz� tka p�ci m�skiej i �e�skiej by�y �ci�le odseparowane w zagrodzie � nikt chyba nie wiedzia� dlaczego � i m�owie rzadko widywali si� z �onami. Ljubowowi udawa�o si� organizowa� im spotkania w chacie, kt�r� mia� dla siebie na p�nocnym kra�cu miasta. W�a�nie kiedy Thele wraca�a do Dow�dztwa z jednego z takich spotka�, zobaczy� j� Davidson i najwyra�niej poci�gn�a go jej krucha, przestraszona gracja. Kaza� sprowadzi� j� tej nocy do swojej kwatery i zgwa�ci� j�.

Zabi� j� w trakcie, by� mo�e � zdarza�o si� to ju� przedtem w wyniku r�nic w budowie � lub ona sama przesta�a �y�. Jak niekt�rzy Ziemianie, Athsheanie posiadali autentyczn� umiej�tno�� sprowadzania �mierci na �yczenie i potrafili przesta� �y�. W ka�dym przypadku zabi� j� Davidson. Takie morderstwa zdarza�y si� przedtem. Jednak przedtem nie zdarza�o si� to, co uczyni� Selver na drugi dzie� po jej �mierci.

Ljubow zjawi� si� tam dopiero pod koniec. Pami�ta� krzyki, siebie biegn�cego g��wn� ulic� w gor�cym s�o�cu, kurz, grupk� m�czyzn. Ca�o�� mog�a trwa� tylko pi�� minut, d�ugi czas jak na mordercz� walk�. Kiedy Ljubow tam dotar�, Selver by� o�lepiony krwi� niczym zabawka dla Davidsona, a jednak podnosi� si� i wraca�, nie oszala�y z w�ciek�o�ci, ale z inteligentn� rozpacz�. Ci�gle wraca�. W ko�cu to Davidson wpad� we w�ciek�o�� przera�ony t� straszn� wytrwa�o�ci�; zwaliwszy Selvera na ziemi� ciosem z boku ruszy� do przodu z uniesion� obut� nog�, aby zmia�d�y� mu czaszk�. Jeszcze kiedy posuwa� si� naprz�d, Ljubow wpad� w kr�g. Przerwa� walk� (bo ��dza krwi, jak� pa�a�o dziesi�ciu czy dwunastu patrz�cych m�czyzn, by�a ju� zaspokojona, tote� poparli Ljubowa, kiedy kaza� Da-vidsonowi zabra� r�ce); i odt�d nienawidzi� Davidsona z wzajemno�ci�, wszed� bowiem mi�dzy zab�jc� i jego �mier�.

Bo je�li to my, ca�a reszta, giniemy przez samob�jstwo, to morderca zabija samego siebie; tylko �e on musi to robi� ci�gle od nowa.

Ljubow podni�s� Selvera, niewiele wa��cego w jego ramionach. Zmasakrowana twarz przylgn�a do jego koszuli tak, �e krew przesi�kn�a a� do sk�ry. Zabra� Selvera do w�asnego domku, wzi�� w �ubki jego z�amany nadgarstek, zrobi�, co m�g� z jego twarz�, trzyma� go we w�asnym ��ku, noc w noc pr�bowa� do niego m�wi�, dotrze� do niego w pustce jego b�lu i wstydu. By�o to, oczywi�cie, wbrew przepisom.

Nikt mu nie wspomina� o przepisach. Nie musieli. Wiedzia�, �e traci� wi�kszo�� �yczliwo�ci, jak� kiedykolwiek darzyli go oficerowie kolonii.

Pilnowa� si�, aby trzyma� si� po w�a�ciwej stronie Dow�dztwa, protestuj�c tylko przeciw ekstremalnym przejawom brutalno�ci wzgl�dem tubylc�w, stosuj�c perswazj�, nie buntuj�c si� i zachowuj�c t� odrobin� w�adzy i wp�yw�w, jakie mia�. Nie m�g� zapobiec wyzyskowi Athshean. By� on o wiele gorszy, ni� spodziewa� si� po odbyciu szkolenia, ale niewiele m�g� uczyni� tu i teraz. Jego raporty dla Administracji i Komitetu Praw mog�y � po pi��dziesi�cioczteroletniej podr�y w obie strony � odnie�� jaki� skutek; Ziemia mog�a nawet zdecydowa�, �e polityka Otwartej Kolonii dla Athshe by�a powa�nym b��dem. Lepiej o pi��dziesi�t cztery lata za p�no ni� wcale. Gdyby straci� tolerancj� prze�o�onych na miejscu, cenzurowaliby lub uniewa�niali jego raporty i w og�le nie by�oby ju� nadziei.

Lecz teraz by� zbyt rozgniewany, aby podtrzymywa� t� strategi�. Do diab�a z innymi, je�li nadal uznaj� jego trosk� o przyjaciela jako obraz� Matki Ziemi i zdrad� interes�w kolonii. O ile zaszufladkuj� go jako �mi�o�nika stworz�-tek�, jego u�yteczno�� dla Athshean zmniejszy si�; ale nie potrafi� przedk�ada� mo�liwego og�lnego dobra nad nagl�c� potrzeb� Selvera. Nie mo�na uratowa� narodu sprzedaj�c przyjaciela. Davidson, dziwnie rozw�cieczony drobnymi obra�eniami zadanymi mu przez Selvera oraz wtr�ceniem si� Ljubowa, rozprawia�, �e wyko�czy to zbuntowane stworz�tko; z pewno�ci� zrobi�by to, gdyby nadarzy�a mu si� okazja. Ljubow by� z Selverem dzie� i noc przez dwa tygodnie, a potem zabra� go z Centralu i polecia� z nim do miasta na zachodnim wybrze�u, Broteru, gdzie Selver mia� krewnych.

Nie by�o kary za pomoc niewolnikom w ucieczce, poniewa� Athsheanie wcale nie byli niewolnikami; stanowili Ochotniczy Autochtoniczny Personel Robotniczy. Ljubowowi nie udzielono nawet nagany. Lecz zawodowi oficerowie od tego czasu nie wierzyli mu ca�kowicie zamiast cz�ciowo; a nawet jego koledzy ze s�u�b specjalnych, egzobiolog, koordynatorzy agro i le�nictwa, ekolodzy, na r�ne sposoby dawali mu odczu�, �e post�pi� irracjonalnie, donkiszotersko lub g�upio.

��My�la�e�, �e przyje�d�asz na piknik? � chcia� wiedzie� Gosse.

��Nie. Nie my�la�em, �e b�dzie to jaki� cholerny piknik � odpar� Ljubow ponuro.

��Nie rozumiem, dlaczego jakikolwiek konsultant z w�asnej woli wi��e si� z Otwart� Koloni�. Wiesz, �e nar�d, kt�ry badasz, zostanie prawdopodobnie zniszczony i pogrzebany. Taki jest bieg rzeczy. To natura ludzka i musisz wiedzie�, �e tego nie zmienisz. Wi�c po co przyje�d�a� i ogl�da� to wszystko? Masochizm?

��Nie wiem, co jest �natur� ludzk��. Mo�e zostawianie opis�w tego, co niszczymy, jest cz�ci� natury ludzkiej. Czy naprawd� jest to znacznie przyjemniejsze dla ekologa?

Gosse zignorowa� to.

��Dobrze wi�c, r�b te swoje opisy. Ale trzymaj si� z daleka od jatek. Przecie� biolog badaj�cy koloni� szczur�w nie zaczyna ratowa� swoich ulubionych szczur�w, kt�re s� atakowane.

Ljubow wybuchn��. By�o tego ju� zbyt wiele.

��Nie, oczywi�cie, �e nie � odpar�. � Szczur mo�e by� ulubie�cem, ale nie przyjacielem.

To urazi�o biednego starego Gosse'a, kt�ry chcia� by� dla Ljubowa postaci� ojcowsk�, i nikomu nie przynios�o po�ytku. A jednak to prawda. A prawda ci� wyzwoli�

Lubi� Selvera, szanuj� go, uratowa�em go, cierpia�em z nim, boj� si� go. Selver jest moim przyjacielem.

Selver jest bogiem.

Tak powiedzia�a ma�a starucha, jak gdyby wszyscy to wiedzieli, tak po prostu, jak mog�aby powiedzie�, �e Taki-to-a-taki jest my�liwym. �Selver sha'ab�. Ale co znaczy �sha'ab�? Wiele s��w J�zyka Kobiet, codziennej mowy Athshean, pochodzi�o z J�zyka M�czyzn, kt�ry we wszystkich spo�eczno�ciach by� taki sam, a s�owa te by�y nie tylko dwusylabowe, ale i dwustronne. By�y monetami, mia�y rewers i awers. �Sha'ab� oznacza�o boga lub �wi�ty byt, lub istot� obdarzon� moc�; znaczy�o te� co� zupe�nie innego, ale Ljubow nie pami�ta� co. W tym punkcie swych rozmy�la� znalaz� si� w bungalowie i musia� tylko sprawdzi� to w s�owniku, kt�ry u�o�y� z Selverem przez cztery miesi�ce wyczerpuj�cej, lecz harmonijnej pracy. Oczywi�cie: �Sha'ab�, t�umacz.

By�o to prawie zbyt idealne, zbyt trafne.

Czy te dwa znaczenia mia�y co� wsp�lnego? Cz�sto mia�y, jednak niewystarczaj�co cz�sto, aby sta� si� regu��. Je�li b�g jest t�umaczem, to co t�umaczy? Selver rzeczywi�cie by� utalentowanym t�umaczem, ale ten dar ujawni� si� tylko przez przypadkowe wprowadzenie do jego �wiata ca�kowicie obcego j�zyka. Czy �sha'ab� by� tym, kt�ry przek�ada� j�zyk sn�w i filozofii, J�zyk M�czyzn, na codzienn� mow�? Lecz wszyscy �ni�cy to potrafili. Mo�e wi�c by� tym, kt�ry potrafi przenie�� do �ycia na jawie kluczowe do�wiadczenie wizji: tym, kt�ry stanowi niejako po��czenie mi�dzy tymi dwiema rzeczywisto�ciami, uwa�anymi przez Athshean za r�wne sobie, czasem snu i czasem �wiata, kt�rego powi�zania, cho� zasadnicze, s� niejasne. Po��czenie: ten, kt�ry potrafi g�o�no nazwa� spostrze�enia pod�wiadomo�ci. �M�wi� tym j�zykiem znaczy dzia�a�. Zrobi� co� nowego. Zmienia� lub by� zmienionym, radykalnie, od korzeni. Bo korze� jest snem.

A t�umacz jest bogiem. Selver wprowadzi� nowe s�owo do j�zyka swego ludu. Dokona� nowego czynu. To s�owo, ten czyn � morderstwo. Tylko b�g m�g� poprowadzi� tak wielkiego przybysza jak �mier� przez most mi�dzy �wiatami.

Ale czy nauczy� si� zabija� wsp�braci ze swych w�asnych sn�w pe�nych przemocy i spustoszenia, czy te� z nie �nionych wyczyn�w Obcych? Czy m�wi� w�asnym j�zykiem, czy j�zykiem kapitana Davidsona? To co zdawa�o si� wyrasta� z korzeni jego cierpienia i wyra�a� jego w�asne zmienione istnienie, mog�o w rzeczywisto�ci by� infekcj�, obc� zaraz�, kt�ra nie uczyni nowego narodu z jego ludu, ale go zniszczy.

W naturze Raj� Ljubowa nie le�a�o my�lenie: �Co mog� zrobi�?� Charakter i szkolenie nie sk�ania�y go do mieszania si� w sprawy innych ludzi. Jego zadaniem by�o dowiedzie� si�, co robi�, i zamierza� pozwoli� im, aby dalej to robili. Wola� by� raczej o�wieconym, ni� o�wieca�, poszukiwa� fakt�w, a nie Prawdy. Lecz nawet najbardziej niemisjonarska dusza, chyba �e udaje, i� nie posiada emocji, staje czasem przed wyborem mi�dzy dopuszczeniem a opuszczeniem. �Co oni robi�?� staje si� nagle �Co my robimy?�, a potem �Co ja musz� zrobi�?�

Rozumia�, �e teraz osi�gn�� taki moment wyboru, a jednak nie ca�kiem wiedzia�, dlaczego ani jak� mia� alternatyw�.

Nie m�g� w tym momencie uczyni� nic wi�cej w celu zwi�kszenia szans Athshean na prze�ycie; Lepennon, Or i ansibl zrobili wi�cej, ni� mia� nadziej� zobaczy� w ci�gu ca�ego �ycia. Administracja na Ziemi wypowiada�a si� jasno w ka�dym komunikacie przes�anym przez ansibla. a pu�kownik Dongh, cho� znajdowa� si� pod presj� niekt�rych os�b ze sztabu i szef�w drwali, aby ignorowa� dyrektywy, wype�nia� jednak rozkazy. By� lojalnym oficerem; a poza tym Shackleton mia� wr�ci� na obserwacj� i zda� raport o sposobie wykonywania polece�. Teraz raporty do domu co� znaczy�y, kiedy �w ansibl, ta machina ex machina, zapobiega� ca�ej wygodnej starej autonomii kolonii i czyni� ludzi odpowiedzialnymi za swe czyny jeszcze za ich �ycia. Nie by�o ju� pi��dziesi�cioczteroletniego marginesu b��du. Polityka ju� nie by�a statyczna. Decyzja podj�ta przez Lig� �wiat�w mog�a teraz doprowadzi� z dnia na dzie� do ograniczenia kolonii do jednego L�du lub do zakazu wyr�bu drzew, lub do poparcia zabijania tubylc�w � nie wiadomo. Jak Liga dzia�a�a i jak� polityk� prowadzi�a, nie mo�na by�o jeszcze odgadn�� z suchych dyrektyw Administracji. Dongh martwi� si� t� przysz�o�ci� z wielokrotnego wyboru, ale Ljubow si� cieszy�. W r�norodno�ci �ycie, a gdzie jest �ycie, tam jest nadzieja � to by�o og�lne podsumowanie jego credo, do�� skromnego, trzeba przyzna�.

Koloni�ci zostawiali Athshean w spokoju, a oni zostawiali w spokoju kolonist�w. Zdrowa sytuacja, kt�rej nie nale�y niepotrzebnie narusza�. M�g� j� zak��ci� jedynie strach.

W tym momencie mo�na by�o spodziewa� si� po Athsheanach raczej podejrzliwo�ci i urazy, ale nie strachu. Je�li chodzi o panik�, jaka ogarn�a Central na wiadomo�� o masakrze o Obozie Smitha, nic si� nie wydarzy�o, co by mog�o roznieci� j� na nowo. �aden Athsheanin nigdzie od tego czasu nie u�y� przemocy; a po rozpuszczeniu niewolnik�w wszystkie stworz�tka znikn�y w swoim lesie i nie by�o ju� sta�ej dra�ni�cej ksenofobii. Koloni�ci zaczynali wreszcie si� odpr�a�.

Gdyby Ljubow zameldowa�, �e widzia� Selvera w Tuntarze, Dongh i inni mogliby si� zaniepokoi�. Mogliby nalega�, aby podj�� wysi�ki w celu schwytania Selvera i sprowadzenia go na proces. Kodeks Kolonialny zabrania� �cigania cz�onka jednego spo�ecze�stwa planetarnego przez prawo drugiego, ale S�d Wojenny pomija� takie rozr�nienia. Mogli s�dzi�, skaza� i rozstrzela� Selvera. Z Davidsonem jako �wiadkiem sprowadzonym z Nowej Jawy. O, nie, pomy�la� Ljubow wpychaj�c s�ownik na prze�adowan� p�k�. O, nie � i wi�cej o tym nie my�la�. Tak wi�c dokona� wyboru nawet o tym nie wiedz�c.

Nast�pnego dnia z�o�y� kr�tki meldunek. Pisa� w nim, �e Tuntar jak zwykle zajmowa� si� swoimi sprawami i �e nie zabroniono mu wst�pu ani mu nie gro�ono. By� to uspokajaj�cy i najbardziej rozmijaj�cy si� z prawd� meldunek, jaki Ljubow kiedykolwiek napisa�. Pomija� wszystko, co mia�o jakie� znaczenie: nieobecno�� przyw�dczyni, odmow� Tubaba powitania Ljubowa, du�� liczb� obcych w mie�cie, wyraz twarzy M�odej My�liwej, obecno�� Selvera� Oczywi�cie to ostatnie by�o �wiadomym pomini�ciem, ale Ljubow s�dzi�, �e poza tym meldunek jest zupe�nie zgodny z faktami; opu�ci� zaledwie subiektywne wra�enia, jak przysta�o uczonemu. Mia� ci�k� migren� pisz�c meldunek i jeszcze ci�sz� po oddaniu go.

Du�o �ni� tej nocy, ale rano nic nie pami�ta�. Drugiej nocy po wizycie w Tuntarze obudzi� si� p�no i po�r�d histerycznego wycia syreny alarmowej i huku eksplozji stan�� w ko�cu twarz� w twarz z tym, co odrzuci�. By� jedynym cz�owiekiem w Centralu, dla kt�rego nie by�o to zaskoczeniem. W tej chwili wiedzia�, kim jest: zdrajc�.

Ale nawet teraz nie by�o dla niego zupe�nie jasne, �e jest to atak Athshean. By�a to groza w nocy.

Jego w�asn� chat� stoj�c� na podw�rku z dala od innych dom�w zignorowano; mo�e drzewa rosn�ce wok� niej ochroni�y j�, pomy�la� wybiegaj�c. Ca�e centrum miasta p�on�o. Nawet kamienny sze�cian Dow�dztwa pali� si� od �rodka jak zepsuty piec do wypalania. By� tam ansibl: to cenne po��czenie. Ognie by�y tak�e widoczne w kierunku portu helikopterowego i lotniska. Sk�d wzi�li materia�y wybuchowe? Jakim sposobem zap�on�y wszystkie ognie naraz? Pali�y si� wszystkie budynki wzd�u� g��wnej ulicy, zbudowane z drewna, huk po�aru by� straszny. Ljubow pobieg� w kierunku ognia. Woda zala�a drog�; pomy�la� najpierw, �e to z w�a stra�ackiego, a potem zda� sobie spraw�, �e to g��wny nurt rzeki Menend p�ynie bezu�ytecznie po ziemi, podczas gdy domy p�on� z tym ohydnym ss�cym hukiem. Jak oni to zrobili? By�y stra�e, zawsze by�y stra�e w jeepach na lotnisku� Strza�y: seria, terkotanie karabinu maszynowego. Wsz�dzie naoko�o Ljubowa biega�y ma�e figurki, ale on p�dzi� w�r�d nich niewiele o nich my�l�c. By� teraz obok zajazdu i zobaczy� dziewczyn� stoj�c� w wej�ciu. Ogie� drga� za jej plecami, a przed sob� mia�a woln� drog� ucieczki. Nie rusza�a si� z miejsca. Krzykn�� do niej, a potem przebieg� przez podw�rze i si�� oderwa� jej r�ce od framugi, do kt�rej przylgn�a w panice; odci�gn�� j� i m�wi� �agodnie: �Chod�, kochanie, chod��. Ruszy�a, ale nie do�� szybko. Kiedy przechodzili przez podw�rze, front g�rnego pi�tra, p�on�c od �rodka, zwali� si� do przodu pod naciskiem belek rozpadaj�cego si� dachu. Gonty i krokwie strzeli�y jak od�amki pocisku; p�on�cy koniec krokwi uderzy� Ljubowa, kt�ry pad� z rozrzuconymi r�kami. Le�a� twarz� do do�u w o�wietlonym przez ogie� jeziorze b�ota. Nie widzia�, jak ma�a �owczyni o zielonym futrze rzuci�a si� na dziewczyn�, przewr�ci�a j� i poder�n�a jej gard�o. Niczego nie widzia�.

Tej nocy nie �piewano �adnych pie�ni. By�y tylko krzyki i cisza. Kiedy p�on�y lataj�ce statki, Selver radowa� si� i �zy nap�yn�y mu do oczu, ale �adne s�owa nie pojawi�y si� na jego ustach. Odwr�ci� si� w milczeniu z miotaczem ognia ci���cym mu w r�kach, aby poprowadzi� sw� grup� z powrotem do miasta.

Ka�d� grup� ludzi z Zachodu i P�nocy prowadzi� by�y niewolnik jak on, niewolnik, kt�ry s�u�y� jumenom w Centralu i zna� budynki oraz miasto.

Wi�kszo�� ludzi, kt�rzy ruszyli tej nocy do ataku, nigdy nie widzia�a miasta jumen�w; wielu z nich nigdy nie widzia�o jumena. Przybyli, poniewa� szli za Selverem, poniewa� prze�ladowa� ich z�y sen i tylko Selver m�g� ich nauczy�, jak go opanowa�. By�y tam ich setki i setki, m�czy�ni i kobiety, czekali w kompletnej ciszy w deszczowej ciemno�ci wok� ca�ego miasta, podczas gdy byli niewolnicy, po dw�ch, po trzech, robili to, co uznali, �e trzeba zrobi� najpierw: przerwali wodoci�g, przeci�li druty nios�ce �wiat�o ze Stacji Generator�w, w�amali si� i obrabowali Arsena�. Pierwsza �mier�, �mier� stra�nik�w, by�a cicha, spowodowana broni� my�liwsk�, p�tl�, no�em, strza��, bardzo szybko, w ciemno�ci. Dynamit, ukradziony wcze�niej w nocy z obozu drwali dziesi�� mil na po�udnie, przygotowano w Arsenale, piwnicy Budynku Dow�dztwa, podczas gdy w innych miejscach pod�o�ono ogie�; a potem w��czy� si� alarm, zap�on�y ognie i zar�wno cisza, jak i noc uciek�y. Wi�kszo�� strza��w przypominaj�cych grzmoty lub trzask padaj�cego drzewa pochodzi�a od jumen�w, poniewa� tylko byli niewolnicy zabrali bro� z Arsena�u i u�ywali jej; ca�a reszta trzyma�a si� w��czni, no�y i �uk�w. Ale to w�a�nie dynamit, pod�o�ony i zapalony przez Reswana i innych, kt�rzy pracowali w zagrodzie dla niewolnik�w u drwali, spowodowa� ha�as, kt�ry przewy�szy� wszystkie inne i wysadzi� �ciany Budynku Dow�dztwa oraz zniszczy� hangary i statki.

Tej nocy w mie�cie by�o oko�o tysi�ca siedmiuset jumen�w, z tego ponad pi��set kobiet; podobno wszystkie kobiety jumen�w tam by�y i dlatego Selver i inni zdecydowali si� dzia�a�, cho� nie wszyscy ludzie, kt�rzy chcieli przyj��, ju� si� zebrali. Na spotkanie w Endtorze przysz�o przez lasy oko�o czterech do pi�ciu tysi�cy m�czyzn i kobiet, a stamt�d ruszyli na to miejsce, na t� noc.

Ogie� pali� si� ogromnymi p�omieniami, a zapach spalenizny i rzezi by� wstr�tny.

Selver mia� suche usta i podra�nione gard�o, tak �e nie m�g� m�wi� i marzy� o napiciu si� wody. Kiedy prowadzi� swoj� grup� �rodkow� �cie�k� miasta, pojawi� si� jaki� jumen biegn�cy w jego kierunku, majacz�c jak ogromny cie� w ciemno�ci zadymionego powietrza. Selver uni�s� miotacz ognia i poci�gn�� za spust w chwili, kiedy jumen po�lizn�� si� na b�ocie i upad� niezgrabnie na kolana. Z przyrz�du nie wytrysn�� sycz�cy strumie� ognia, ca�y zosta� zu�yty do spalenia statk�w, kt�re nie sta�y w hangarze. Selver upu�ci� ci�ki miotacz. Jumen nie mia� broni i by� m�czyzn�. Selver spr�bowa� powiedzie�: �Pozw�lcie mu uciec�, ale g�os mia� s�aby i kiedy jeszcze m�wi�, dw�ch m�czyzn, my�liwych z Polan Abiam, wymin�o go skokiem trzymaj�c w g�rze d�ugie no�e. Du�e, nagie r�ce chwyci�y powietrze i opad�y bezw�adnie. Wielkie cia�o le�a�o zwini�te w k��b na �cie�ce. Wielu innych le�a�o martwych tu, gdzie kiedy� by�o centrum miasta. Nie by�o ju� wi�cej ha�asu z wyj�tkiem syku p�omieni.

Selver otworzy� usta i wys�a� schrypni�tym g�osem sygna� powrotu zazwyczaj ko�cz�cy polowanie; ci, kt�rzy byli z nim, podj�li go czy�ciej i g�o�niej dono�nym falsetem; odpowiedzia�y mu inne g�osy, z bliska i z daleka we mgle, dymie i rozja�nionej p�omieniami ciemno�ci nocy. Zamiast wyprowadzi� sw� grup� od razu z miasta, gestem nakaza� ludziom i�� dalej, a sam odszed� w bok, na b�otnist� ziemi� pomi�dzy �cie�k� a budynkiem, kt�ry sp�on�� i zawali� si�. Przeszed� nad martw� kobiet� jumen�w i pochyli� si� nad kim� przygniecionym wielk�, zw�glon�, drewnian� belk�. Nie widzia� rys�w twarzy zatartych b�otem i ciemno�ci�.

To nie by�o sprawiedliwe; to nie by�o konieczne; nie musia� patrze� na tego jednego po�r�d tylu martwych. Nie musia� rozpozna� go w ciemno�ci. Ruszy� za swoj� grup�. A potem zawr�ci�; z wysi�kiem zdj�� belk� z plec�w Ljubowa; ukl�k� wsuwaj�c jedn� r�k� pod ci�k� g�ow�, a� wydawa�o si�, �e Ljubowowi jest l�ej le�e� z twarz� nie na ziemi; i tak kl�cza� bez ruchu.

Nie spa� od czterech dni i nie mia� spokoju, aby �ni�, od jeszcze d�u�szego czasu � nie wiedzia�, od jak dawna. Dzia�a�, m�wi�, podr�owa�, planowa� dzie� i noc od czasu, kiedy opu�ci� Broter z tymi, kt�rzy z nim przyszli z Cadastu. Szed� z miasta do miasta m�wi�c do ludzi lasu, m�wi�c im o nowej sprawie, budz�c ich ze snu do �wiata, organizuj�c to, co zosta�o dokonane tej nocy, m�wi�c, ci�gle m�wi�c i s�uchaj�c, jak m�wi� inni, nigdy w ciszy i nigdy nie sam. S�uchali, us�uchali go i przyszli za nim, weszli na now� �cie�k�. We w�asne r�ce wzi�li ogie�, kt�rego si� bali: obj�li kontrol� nad z�ym snem: i wypu�cili na wroga �mier�, kt�rej si� bali. Wszystko zosta�o zrobione tak, jak powiedzia�, �e powinno by� zrobione. Wszystko posz�o tak, jak powiedzia�, �e p�jdzie. Sza�asy i wiele domostw jumen�w zosta�o spalonych, ich statki spalone lub zniszczone, ich bro� ukradziona lub zniszczona, a ich kobiety by�y martwe. Ognie wypala�y si�, noc stawa�a si� bardzo ciemna, skalana dymem. Selver ledwo widzia�; spojrza� na wsch�d zastanawiaj�c si�, czy nadchodzi ju� �wit. Kl�cz�c tak w b�ocie w�r�d trup�w pomy�la�: �To jest teraz sen, z�y sen. My�la�em, �e ja b�d� nad nim panowa�, a to on panuje nade mn��.

We �nie usta Ljubowa poruszy�y si�, lekko dotykaj�c jego w�asnej d�oni; Selver spojrza� w d� i zobaczy�, jak oczy martwego cz�owieka otwieraj� si�. Na ich powierzchni �wieci�y p�omienie dogasaj�cych ogni. Po chwili wypowiedzia� imi� Selvera.

��Ljubow, dlaczego tu zosta�e�? M�wi�em ci, �eby� tej nocy by� poza miastem. � Tak powiedzia� Selver we �nie, ostro, jak gdyby by� z�y na Ljubowa.

��Jeste� wi�niem? � rzek� Ljubow s�abo, nie podnosz�c g�owy, ale tak zwyk�ym g�osem, i� Selver przez chwil� wiedzia�, �e nie jest to czas snu, ale czas �wiata, noc lasu. � Czy mo�e ja?

���aden z nas, obaj, sk�d mam wiedzie�? Wszystkie silniki i maszyny s� spalone. Wszystkie kobiety s� martwe. Pozwolili�my ucieka� m�czyznom, je�li chcieli. Powiedzia�em, �eby nie podpalali twego domu, ksi��kom nic si� nie stanie. Ljubow, dlaczego nie jeste� jak inni?

��Jestem taki, jak oni. Cz�owiek. Jak oni. Jak ty.

��Nie. Ty jeste� inny�

��Jestem taki jak oni. I ty te�. S�uchaj, Selver. Nie id� dalej. Nie mo�esz wi�cej zabija� ludzi. Musisz wr�ci� do twego w�asnego� do swoich korzeni.

��Kiedy twoich ludzi nie b�dzie, sko�czy sic z�y sen.

��Teraz � rzek� Ljubow pr�buj�c unie�� g�ow�, ale mia� z�amany kr�gos�up. Spojrza� w g�r� na Selvera i otworzy� usta, �eby co� powiedzie�. Odwr�ci� wzrok i spojrza� w inny czas, a jego usta zosta�y rozchylone, milcz�ce. Oddech �wiszcza� mu lekko w gardle.

Wo�ali imi� Selvera, wiele g�os�w z daleka, wo�ali i wo�ali.

��Nie mog� zosta� z tob�, Ljubow! � rzek� Selver we �zach i kiedy nie otrzyma� odpowiedzi, wsta� i spr�bowa� odbiec. Lecz w ciemno�ci snu m�g� i�� jedynie bardzo powoli, jak gdyby szed� przez g��bok� wod�. Przed nim szed� Duch Jesionu, wy�szy ni� Ljubow lub jakikolwiek jumen, wysoki jak drzewo, nie odwracaj�c do niego swej bia�ej maski. Kiedy Selver odchodzi�, przem�wi� do Ljubowa:

��Wr�cimy � rzek�. � Wr�c�. Teraz. Wr�cimy, teraz, obiecuj� ci, Ljubow!

Lecz jego przyjaciel, ten �agodny cz�owiek, kt�ry uratowa� mu �ycie i zdradzi� jego sen, Ljubow, nie odpowiedzia�. Szed� gdzie� w nocy obok Selvera, niewidomy i cichy jak �mier�.

Grupa ludzi z Tuntaru natkn�a si� na Selvera b��kaj�cego si� w ciemno�ci, szlochaj�cego i co� m�wi�cego, opanowanego przez sen; zabrali go z sob� wracaj�c szybko do Endtoru.

Tam w prowizorycznym Sza�asie, namiocie na brzegu rzeki le�a� bezradny i majacz�cy dwa dni i dwie noce, podczas gdy Starzy M�czy�ni piel�gnowali go. Przez ca�y ten czas ludzie przychodzili do Endtoru i odchodzili z niego, wracaj�c do Miejsca Eshsen, kt�re poprzednio nazywano Centralem, chowaj�c tam swoich zmar�ych i zmar�ych obcych; swoich ponad trzystu, tych innych ponad siedmiuset. Oko�o pi�ciuset jumen�w by�o zamkni�tych w zagrodach dla stworz�tek, kt�re, puste i na uboczu, nie zosta�y spalone. Tylu� uciek�o, z czego cz�� dotar�a do oboz�w drwali po�o�onych dalej na po�udnie, kt�re nie zosta�y zaatakowane; na tych, kt�rzy jeszcze si� ukrywali i w�drowali po lesie lub Wyci�tych Ziemiach, urz�dzano polowania. Niekt�rych zabito, bo wielu M�odych My�liwych ci�gle s�ysza�o tylko g�os Selvera m�wi�cy: �Zabi� ich�. Inni pozostawiali za sob� noc rzezi, jakby to by� koszmar, z�y sen, kt�ry trzeba zrozumie�, aby si� nie powt�rzy�; i ci, spotkawszy spragnionego, wycie�czonego jumena kul�cego si� w g�szczu, nie mogli go zabi�. Wi�c mo�e on zabija� ich. By�y grupy dziesi�ciu i dwudziestu jumen�w, uzbrojone w siekiery drwali i bro� r�czn�, cho� niewielu mia�o jeszcze amunicj�; te grupy tropiono, a� w lesie wok� nich ukry�o si� wystarczaj�co wielu ludzi, jumen�w wtedy atakowano, wi�zano i prowadzono z powrotem do Eshsen. Schwytano wszystkich w dwa lub trzy dni, poniewa� ca�a ta cz�� Sornolu roi�a si� od ludzi lasu; �aden cz�owiek nie pami�ta� po�owy dziesi�tej cz�ci tak wielkiego zgromadzenia ludzi w jednym miejscu, a niekt�rzy ci�gle nadchodzili z odleg�ych miast i innych L�d�w, inni ju� wracali do domu. Schwytanych jumen�w umieszczano w�r�d innych w obozie, cho� by� ju� zat�oczony, a chaty by�y za ma�e dla jumen�w. Dawano im wod�, karmiono dwa razy dziennie i ca�y czas pilnowa�o ich par� setek uzbrojonych my�liwych.

Wczesnym wieczorem po Nocy Eshsen nadlecia� z �oskotem ze wschodu statek powietrzny i zni�y� si� jakby do l�dowania, ale potem wystrzeli� w g�r� jak drapie�ny ptak, kt�ry chybi� celu, i okr��y� zniszczone l�dowisko, tl�ce si� miasto i Wyci�te Ziemie. Reswan zadba� o to, aby zniszczono urz�dzenia radiowe i mo�e w�a�nie ich milczenie sprowadzi�o statek z Kushilu lub z Rieshwelu, gdzie znajdowa�y si� trzy ma�e miasta jumen�w. Wi�niowie w obozie wybiegli z barak�w i krzyczeli do statku, ile razy przelatywa� z ha�asem nad ich g�owami i raz zrzuci� on do obozu jaki� przedmiot na spadochronie; w ko�cu z ha�asem odlecia� w niebo.

Na Athshe zosta�y teraz cztery takie uskrzydlone statki, trzy na Kushilu i jeden na Rieshwel, wszystkie ma�ego typu mieszcz�ce po czterech ludzi; mog�y tak�e przewozi� karabiny maszynowe i miotacze ognia i bardzo ci��y�y na umy�le Reswana i innych, podczas gdy Selver le�a� stracony dla nich w�druj�c po tajemnych �cie�kach innego czasu.

Zbudzi� si� dla czasu �wiata trzeciego dnia, wychudzony, oszo�omiony, g�odny, milcz�cy. Po k�pieli w rzece i posi�ku wys�ucha� Reswana i przyw�dczyni z Berre oraz innych wybranych na przyw�dc�w. Powiedzieli mu, jak toczy� si� �wiat, kiedy on �ni�. Gdy ich wszystkich wys�ucha�, rozejrza� si� po nich i zobaczyli w nim boga. W fali obrzydzenia i strachu, jaka ogarn�a ich po Nocy Eshsen, niekt�rzy zacz�li w�tpi�. Ich sny by�y niepokoj�ce i pe�ne krwi i ognia; ca�y dzie� byli otoczeni obcymi, lud�mi przyby�ymi ze wszystkich las�w, setkami ich, tysi�cami, zebranymi tutaj jak s�py nad �cierwem, nie znaj�cymi si� mi�dzy sob�: i wydawa�o si� im, �e nadszed� ju� koniec i �e nic ju� nie b�dzie takie samo albo w�a�ciwe. Lecz w obecno�ci Selvera przypomnieli sobie cel; ich cierpienie zosta�o ukojone i czekali, a� on przem�wi.

��Zabijanie ju� si� dokona�o � rzek�. � Sprawd�cie, czy wszyscy o tym wiedz�. � Spojrza� po nich. � Musz� porozmawia� z tymi w obozie. Kto im tam przewodzi?

��Indyk, P�askostopy i Wilgotnooki � odpowiedzia� Reswan, by�y niewolnik.

��Indyk �yje? Dobrze. Pom� mi wsta�, Gredo, mam w�gorze zamiast ko�ci�

Kiedy posta� chwil�, nabra� si� i w ci�gu godziny wyruszy� do Eshsen, znajduj�cego si� o dwie godziny drogi od Endtoru.

Kiedy dotarli na miejsce, Reswan wspi�� si� na drabin� opart� o �cian� obozu i wrzasn�� w �amanym angielskim, kt�rego uczono niewolnik�w:

��Donga przyj�� do brama, szybko-szybko!

W dole, w uliczkach pomi�dzy przysadzistymi cementowymi barakami kilku jumen�w krzykn�o i rzuci�o w niego grudkami ziemi. Reswan uchyli� si� i czeka�.

Stary pu�kownik nie pojawi� si�, ale z chaty wyszed� utykaj�c Gosse, kt�rego nazywali Wilgotnookim, i krzykn�� do Reswana:

��Pu�kownik Dongh jest chory, nie mo�e wyj��.

��Chory, jaka choroba?

��Jelita, choroba wodna. Czego chcesz?

��M�wi�-m�wi�. M�j panie bo�e � rzek� Reswan we w�asnym j�zyku patrz�c w d� na Selvera � Indyk chowa si�, czy chcesz rozmawia� z Wilgotnookim?

��Dobrze.

��Uwa�ajcie na t� bram�, �ucznicy! � Do brama, pan Goss-a, szybko-szybko!

Brama zosta�a otworzona tylko na tak� szeroko�� i na tak d�ugo, aby Gosse m�g� si� przecisn�� na zewn�trz. Sta� przed ni� sam, zwr�cony do grupy Selvera. Utyka� na jedn� nog� zranion� podczas Nocy Eshsen. Mia� na sobie pi�am�, zab�ocon� i przesi�kni�t� deszczem. Jego siwiej�ce w�osy wisia�y w rzadkich kosmykach wok� uszu i nad czo�em. Dwukrotnie wy�szy od zwyci�zc�w, trzyma� si� bardzo sztywno i patrzy� na nich z odwag� i gniewnym cierpieniem.

��Czego chcecie?

��Musimy porozmawia�, panie Gosse � rzek� Server, kt�ry nauczy� si� normalnego angielskiego od Ljubowa. � Jestem Selver od Drzewa Jesionu z Eshreth. Jestem przyjacielem Ljubowa.

��Tak, znam ci�. Co masz do powiedzenia?

��Mam do powiedzenia to, �e zabijanie si� sko�czy�o, je�li takiej obietnicy dotrzymaj� twoi ludzie i moi ludzie. Wszyscy mo�ecie i�� wolno, je�li zabierzecie waszych ludzi z oboz�w drwali w Po�udniowym Sornolu, Kushilu i Rieshwelu i zostaniecie tu wszyscy razem. Mo�ecie mieszka� tu, gdzie las jest martwy, gdzie hodujecie wasze nasienne trawy. Nie mo�e by� wi�cej �adnego �cinania drzew.

Twarz Gosse'ego o�ywi�a si�.

��Obozy nie zosta�y zaatakowane?

��Nie.

Gosse nic nie powiedzia�.

Selver obserwowa� jego twarz i po chwili odezwa� si� znowu:

��Na �wiecie jest chyba mniej ni� dwa tysi�ce twoich ludzi pozosta�ych przy �yciu. Wszystkie wasze kobiety nie �yj�. W innych obozach ci�gle jeszcze jest bro�; mogliby�cie zabi� wielu z nas. Ale my mamy troch� waszej broni. I jest nas wi�cej, ni� mogliby�cie zabi�. My�l�, �e w�a�nie dlatego nie pr�bowali�cie wys�a� lataj�cych statk�w po miotacze ognia, zabi� stra�nik�w i uciec. To by wam nic nie da�o; nas naprawd� jest du�o. Je�li dacie nam obietnic�, tak b�dzie najlepiej, a potem mo�ecie czeka� bezpiecznie, a� przyb�dzie jeden z waszych Wielkich Statk�w i b�dziecie mogli opu�ci� �wiat. My�l�, �e to nast�pi za trzy lata.

��Tak, trzy miejscowe lata� Sk�d to wiesz?

��No c�, niewolnicy maj� uszy, panie Gosse.

Gosse w ko�cu spojrza� prosto na niego. Odwr�ci� wzrok, poruszy� si� niespokojnie, spr�bowa� ul�y� nodze. Spojrza� znowu na Selvera i odwr�ci� wzrok.

��Ju� obiecali�my nie skrzywdzi� �adnego z twoich ludzi. Dlatego odes�ali�my robotnik�w do domu. Nie zda�o si� to na nic, nie pos�uchali�cie�

��Nie by�a to obietnica dana nam.

��Jak mo�emy zawrze� jak�kolwiek umow� czy traktat z ludem, kt�ry nie ma rz�du, �adnej w�adzy centralnej?

��Nie wiem. Nie jestem pewien, czy wiesz, co to jest obietnica. Ta zosta�a szybko z�amana.

��Co masz na my�li? Przez kogo, jak?

��Na Rieshwelu, Nowa Jawa. Czterna�cie dni temu. Spalono miasto, a jego ludzie zostali zabici przez jumen�w z Obozu na Rieshwelu.

��O czym ty m�wisz?

��O tym, co powiedzieli wys�annicy z Rieshwelu.

��To k�amstwo. Byli�my w kontakcie radiowym z Now� Jaw� ca�y czas, a� do masakry. Nikt nie zabija� tubylc�w ani tam, ani nigdzie indziej.

��M�wisz prawd�, kt�ra ty znasz � rzek� Selver � a ja prawd�, kt�r� ja znam. Przyjmuj� twoj� nie�wiadomo�� zab�jstw na Rieshwelu; ale ty musisz przyj�� moje stwierdzenie, �e ich dokonano. Pozostaje to: obietnica musi by� dana nam i musi by� dotrzymana. B�dziesz chcia� porozmawia� o tych sprawach z pu�kownikiem Donghem i innymi.

Gosse uczyni� ruch, jakby chcia� wej�� w bram�, ale odwr�ci� si� i rzek� swym g��bokim, zachrypni�tym g�osem:

��Kim jeste�, Selver? Czy � czy to ty zorganizowa�e� atak? Czy to ty ich poprowadzi�e�?

��Tak, ja.

��A wi�c ta ca�a krew spada na twoj� g�ow� � powiedzia� Gosse z nag�� gwa�towno�ci�. � I Ljubowa te�. On nie �yje � tw�j �przyjaciel Ljubow�.

Selver nie zrozumia� tego powiedzenia. Nauczy� si� morderstwa, ale o winie niewiele wiedzia� poza jej nazw�.

Kiedy przez chwil� jego wzrok zetkn�� si� z bladym, niech�tnym spojrzeniem Gosse'a, poczu� obaw�. Poczu� fal� md�o�ci, �miertelny ch��d. Pr�bowa� go oddali� od siebie zamykaj�c na chwil� oczy. W ko�cu powiedzia�:

��Ljubow jest moim przyjacielem, a wi�c nie umar�.

��Jeste�cie dzie�mi � rzek� Gosse z nienawi�ci�. � Dzieci, dzicy. Nie macie poj�cia o rzeczywisto�ci. To nie sen, to rzeczywisto��! Zabili�cie Ljubowa. On nie �yje. Zabili�cie kobiety � kobiety � spalili�cie je �ywcem, zabili�cie je jak zwierz�ta!

��Czy powinni�my byli pozwoli� im �y�? � odpar� Selver z gwa�towno�ci� tak� sam� jak Gosse, ale cicho, lekko �piewnym g�osem. � �eby mno�y�y si� jak owady. �eby nas zala�y? Zabili�my je, aby was wysterylizowa�. Wiem, kto to jest realista, panie Gosse. Ljubow i ja rozmawiali�my o tych s�owach. Realista to cz�owiek, kt�ry zna zar�wno �wiat, jak i swoje w�asne sny. Wy nie jeste�cie normalni: w�r�d tysi�ca waszych nie ma jednego cz�owieka, kt�ry wiedzia�by, jak �ni�. Nawet Ljubow nie wiedzia�, a by� najlepszy z was. �picie, budzicie si� i zapominacie o swoich snach, �picie znowu i znowu si� budzicie i tak sp�dzacie ca�e �ycie i my�licie, �e to jest byt, �ycie, rzeczywisto��! Nie jeste�cie dzie�mi, jeste�cie doros�ymi lud�mi, ale nienormalnymi. I dlatego musieli�my was zabi�, zanim doprowadziliby�cie nas do szale�stwa. A teraz wracaj i porozmawiaj o rzeczywisto�ci z innymi nienormalnymi lud�mi. Rozmawiajcie d�ugo i dobrze!

Stra�nicy otworzyli bram� gro��c w��czniami t�ocz�cym si� wewn�trz jumenom: Gosse wszed� do obozu. Du�e ramiona zgarbi� jak przed deszczem.

Selver by� bardzo zm�czony. Przyw�dczyni z Berre i jesz-c/e jedna kobieta zbli�y�y si� do niego i sz�y z nim, a on opar� si� na ich barkach, tak �e w razie potkni�cia nie upad�by. M�ody My�!iwy Greda, kuzyn od jego Drzewa, �artowa� z nim, a Selver odpowiada� z lekkim sercem, �miej�c si�. Droga powrotna od Endtoru zdawa�a si� trwa� ca�e dni.

By� zbyt zm�czony, aby je��. Wypi� troch� gor�cego roso�u i po�o�y� si� przy Ognisku M�czyzn. Endtor nie by�o miastem, lecz zaledwie obozem nad wielk� rzek�, ulubionym miejscem po�owu ryb dla wszystkich miast, kt�re kiedy� znajdowa�y si� w okolicznym lesie, zanim przyszli jumeni. Nie by�o tu Sza�asu. Dwa kr�gi z czarnego kamienia na ognisko i d�uga trawiasta skarpa, gdzie mo�na by�o ustawi� namioty ze sk�ry i plecionego sitowia, to ca�y Endtor. Rzeka Mened, g��wna rzeka Sornolu, m�wi�a w Endtorze nieustannie w �wiecie i we �nie.

Przy ogniu by�o wielu m�czyzn, kt�rych zna� z Broteru, Tuntaru i z w�asnego zniszczonego miasta Eshreth. Niekt�rych nie zna�; widzia� po ich oczach i gestach i s�ysza� w ich g�osach, �e byli Wielkimi �ni�cymi; by� mo�e by�o tu wi�cej �ni�cych ni� kiedykolwiek zebra�o si� w jednym miejscu. Le��c wyprostowany na ca�� d�ugo�� z g�ow� opart� na r�kach, wpatrzony w ogie�, rzek�:

��Nazwa�em jumen�w szalonymi. Czy ja sam jestem szalony?

��Nie odr�niasz jednego czasu od drugiego � rzek� stary Tubab, k�ad�c w ogie� sosnowy s�k � poniewa� o wiele za d�ugo nie �ni�e� ani we �nie, ani na jawie. Cen� tego trzeba d�ugo sp�aca�.

��Trucizny, jakie za�ywaj� jumeni, maj� taki sam efekt jak brak snu i �nienia � odezwa� si� Heben, kt�ry by� niewolnikiem w Centralu i Obozie Smitha. � Jumeni zatruwaj� si�, aby �ni�. Kiedy za�ywaj� trucizn�, widzia�em na ich twarzach wyraz w�a�ciwy �ni�cym. Ale nie potrafili przywo�a� sn�w ani ich kontrolowa�, ani tka�, ani kszta�towa�, ani przesta� �ni�; byli pod wp�ywem, ulegli. Zupe�nie nie wiedzieli, co by�o w nich, w �rodku. Tak te� si� dzieje z cz�owiekiem, kt�ry nie �ni� przez wiele dni. Chocia� by�by najm�drszy ze swego Sza�asu, b�dzie szalony, teraz i potem, tu i tam, jeszcze przez d�ugi czas. B�dzie pod wp�ywem, zniewolony. Nie b�dzie rozumia� siebie samego. Bardzo stary cz�owiek z akcentem z Po�udniowego Sornolu po�o�y� pieszczotliwie r�k� na ramieniu Selvera, pieszcz�c go i rzek�:

��M�j drogi m�ody bo�e, potrzebujesz �piewu, to dobrze ci zrobi.

��Nie potrafi�. �piewaj za mnie.

Stary cz�owiek za�piewa�; do��czyli inni, g�osami wysokimi i ostrymi, prawie bez melodii, jak wiatr wiej�cy w szuwarach Endtor. �piewali jedn� z pie�ni o Jesionie, o delikatnych rozdzielonych li�ciach, kt�re ��kn� w jesieni, kiedy jagody czerwieniej�, a pewnej nocy posrebrza je pierwszy mr�z.

Kiedy Selver s�ucha� pie�ni Jesionu, obok niego po�o�y� si� Ljubow. Le��c nie wydawa� si� tak potwornie wysoki, a jego ko�czyny tak du�e. Za nim by� na wp� zawalony, wypalony budynek, czarny na tle gwiazd. �Jestem jak ty�, rzek� nie patrz�c na Selvera tym sennym g�osem, kt�ry pr�buje ods�oni� w�asn� nieprawd�. Serce Selvera by�o przepe�nione smutkiem z powodu przyjaciela. �Boli mnie g�owa�, przem�wi� Ljubow swym w�asnym g�osem, pocieraj�c kark jak zawsze, i wtedy Selver wyci�gn�� r�k�, aby go dotkn��, pocieszy�. Ale tamten by� cieniem i blaskiem ognia w czasie �wiata, a starzy m�czy�ni �piewali pie�� Jesionu o ma�ych bia�ych kwiatkach na czarnych ga��ziach na wiosn� pomi�dzy rozdzielonymi li��mi.

Nast�pnego dnia jumeni uwi�zieni w obozie pos�ali po Selvera. Przyszed� do Eshsenu po po�udniu i spotka� si� z nimi na zewn�trz obozu, pod ga��ziami d�bu, bo ca�y lud Selvera czu� si� troch� nieswojo pod otwartym niebem. Eshsen by� niegdy� d�bowym gajem; to drzewo by�o najwi�ksze z tych niewielu, kt�re zostawili koloni�ci. Sta�o na d�ugim zboczu za bungalowem Ljubowa, jednym z sze�ciu czy o�miu budynk�w, kt�re wysz�y z nocy po�ar�w nie uszkodzone. Z Selverem byli pod d�bem Reswan, przyw�dczyni z Berre, Greda z Cadastu i inni, kt�rzy chcieli by� przy rokowaniach, w sumie kilkana�cie os�b. Wielu �ucznik�w trzyma�o stra� boj�c si�, �e jumeni mog� mie� ukryt� bro�, ale siedzieli za krzakami lub szcz�tkami pozosta�ymi z po�aru, aby nie zdominowa� sceny cieniem gro�by. Z Gosse'em i pu�kownikiem Donghem by�o trzech jumen�w zwanych oficerami i dw�ch z obozu drwali; na widok jednego z nich, Bentona, byli niewolnicy wstrzymali oddech. Benton zwyk� kara� �leniwe stworz�tka� publicznie je kastruj�c.

Pu�kownik by� chudy, jego normalnie ��tobr�zowa sk�ra mia�a odcie� b�otnistoszary; jego choroba nie by�a udawana.

��Wi�c po pierwsze � rzek�, kiedy wszyscy zaj�li miejsca, jumeni stoj�c, a ludzie Selvera kucaj�c lub siedz�c na wilgotnej, mi�kkiej warstwie ziemi i li�ci d�bowych � po pierwsze chc� najpierw mie� praktyczn� definicj�, co dok�adnie znacz� te wasze warunki i co one znacz�, je�li chodzi o gwarantowane bezpiecze�stwo mojego personelu pod moj� tutaj komend�.

Nasta�a cisza.

��Rozumiecie chyba po angielsku, niekt�rzy z was?

��Tak. Nie rozumiem pa�skiego pytania, panie Dongh.

��Pu�kowniku Dongh, je�li �aska!

��Wi�c pan b�dzie mnie nazywa� pu�kownikiem Selverem, je�li �aska.

W g�osie Selvera pojawi�a si� �piewna nuta; podni�s� si�, gotowy do wsp�zawodnictwa, a w jego my�lach melodie p�yn�y jak rzeki.

Lecz stary jumen po prostu sta�, ogromny i ci�ki, z�y, a jednak nie podejmuj�c wyzwania.

��Nie przyszed�em tu, aby by� obra�anym przez was, wy mali humanoidzi � rzek�. Lecz wargi mu dr�a�y, kiedy to m�wi�. By� stary i oszo�omiony, i upokorzony. Ca�e oczekiwanie tryumfu usz�o z Selvera. Ju� nie by�o na �wiecie tryumfu, tylko �mier�. Usiad� ponownie.

��Nie mia�em zamiaru obra�a�, pu�kowniku Dongh � rzek� z rezygnacj�. � Czy mo�e pan powt�rzy� pytanie?

��Chc� us�ysze� wasze warunki, a potem wy us�yszycie nasze i to wszystko.

Selver powt�rzy� to, co powiedzia� przedtem Gosse'emu. Dongh s�ucha� z wyra�n� niecierpliwo�ci�.

��Dobra. No wi�c nie zdajecie sobie sprawy, �e od trzech dni mamy w obozie jenieckim dzia�aj�ce radio. � Selver wiedzia� o tym, bo Reswan od razu sprawdzi� przedmiot zrzucony przez helikopter, czy to nie bro�; stra�nicy zameldowali, �e to radio, i pozwolili jumenom je zatrzyma�. Selver tylko skin�� g�ow�. � No wi�c jeste�my w kontakcie z trzema odleg�ymi obozami, dwoma na L�dzie Kr�lewskim i jednym na Nowej Jawie, tak, i je�li zdecydowaliby�my si� wyrwa� i uciec z tego obozu jenieckiego, to by�oby nam bardzo �atwo to zrobi�, poniewa� helikoptery zrzuci�yby nam bro� i os�ania�y nasze ruchy swoj� broni�, jeden miotacz ognia m�g�by wydosta� nas z obozu, a w razie potrzeby maj� te� bomby, kt�re mog� wysadzi� w powietrze ca�y obszar. Oczywi�cie nie widzieliby�cie ich w dzia�aniu.

��Gdyby�cie opu�cili ob�z, dok�dby�cie poszli?

��Chodzi o to, nie wprowadzaj�c do tego �adnych ubocznych czy b��dnych czynnik�w, �e obecnie z pewno�ci� w du�ym stopniu wasze si�y przewy�szaj� nas liczebnie, ale w obozach mamy te cztery helikoptery, kt�rych na pewno nie zdo�acie uszkodzi�, poniewa� obecnie s� ca�y czas pod uzbrojon� stra��; trzeba te� uwzgl�dni� ca�� licz�c� si� si�� ogniow�, tak wi�c zimna rzeczywisto�� sytuacji jest taka, �e mo�emy og�osi� remis i rozmawia� z pozycji wzajemnej r�wno�ci. To oczywi�cie jest sytuacja tymczasowa. W razie konieczno�ci jeste�my zdolni przedsi�wzi�� policyjn� akcj� ochronn� w celu zapobie�enia og�lnej wojnie. Co wi�cej, mamy za sob� ca�� si�� ognia Ziemskiej Floty Mi�dzygwiezdnej, kt�ra mog�aby zdmuchn�� z nieba ca�� wasz� planet�. Ale te poj�cia s� dla was raczej niezrozumia�e, wi�c postawmy spraw� tak jasno i prosto, jak tylko potrafi�, �e na razie jeste�my gotowi negocjowa� z wami na warunkach r�wnego systemu odniesienia.

Cierpliwo�� Selvera ko�czy�a si�; wiedzia�, �e jego z�y humor by� objawem pogorszonego stanu psychicznego, ale nie potrafi� ju� d�u�ej nad nim panowa�.

��Dalej wi�c!

��No, po pierwsze chc�, aby by�o jasno zrozumiane, �e jak tylko dostali�my radio, powiedzieli�my ludziom w innych obozach, �eby nie dostarczali nam broni i �eby nie podejmowali �adnych pr�b ratunku z powietrza i odwet by� stanowczo wykluczony�

��To rozwa�ne. Co dalej?

Pu�kownik Dongh rozpocz�� gniewn� odpowied�, potem przerwa�; zblad� bardzo.

��Czy nie ma tu nic, na czym mo�na by usi���? � szepn��.

Selver obszed� grup� jumen�w, ruszy� pod g�r� do pustego dwupokojowego domu i wzi�� sk�adane krzes�o. Zanim opu�ci� milcz�cy pok�j, pochyli� si� i przy�o�y� policzek do porysowanego, surowego drewna biurka, gdzie Ljubow zawsze siedzia� pracuj�c z Selverem lub sam. Le�a�y tam jakie� papiery; Selver dotkn�� ich lekko. Wyni�s� krzes�o na zewn�trz i postawi� je dla Dongha w mokrej od deszczu ziemi. Stary m�czyzna usiad� zagryzaj�c wargi, a jego migda�owego kszta�tu oczy zw�zi�y si� z b�lu.

��Panie Gosse, mo�e pan m�wi� za pu�kownika � rzek� Selver. � On nie czuje si� dobrze.

��Ja b�d� m�wi� � powiedzia� Benton wyst�puj�c do przodu, ale Dongh potrz�sn�� g�ow� i wymamrota�:

��Gosse.

Z pu�kownikiem w roli raczej s�uchacza ni� m�wcy posz�o lepiej. Jumeni przyjmowali warunki Selvera. Przy wzajemnej obietnicy pokoju wycofaliby wszystkie swoje wysuni�te plac�wki i mieszkali na jednym obszarze, regionie, kt�ry ogo�ocili z lasu w �rodkowym Sornolu: oko�o trzech tysi�cy kilometr�w kwadratowych pofalowanej, dobrze nawodnionej ziemi. Podj�li si� nie wchodzi� do lasu; ludzie lasu podj�li si� nie wkracza� na Wyci�te Ziemie.

Przyczyn� sporu stanowi�y cztery pozosta�e statki powietrzne. Jumeni obstawali, �e potrzebuj� ich do przewiezienia swoich ludzi z innych wysp na Sornol. Poniewa� maszyny zabiera�y tylko czterech ludzi i ka�da podr� zaj�aby kilka godzin, Selverowi wyda�o si�, �e jumeni szybciej dotarliby do Eshsenu raczej pieszo, i zaoferowa� im przepraw� promem przez cie�niny; ale wydawa�o si�, �e jumeni nigdy nie chodz� daleko pieszo. Doskonale, mog� zatrzyma� skoczki do �Operacji Most Powietrzny�, jak j� nazwali. Potem maj� je zniszczy�. Odmowa. Gniew. Bardziej dbali o swe maszyny ni� o cia�a. Selver podda� si� m�wi�c, �e mog� zatrzyma� skoczki, je�eli b�d� lata� nimi tylko nad Wyci�tymi Ziemiami i je�eli ca�a bro� w nich zainstalowana zostanie zniszczona. Spierali si� o to, ale mi�dzy sob�, podczas gdy Selver czeka�, czasami powtarzaj�c swe ��dania, bo w tym punkcie si� nie poddawa�.

��Co za r�nica, Benton � powiedzia� w ko�cu stary pu�kownik, w�ciek�y i roztrz�siony � nie widzisz, �e nie mo�emy u�y� tej cholernej broni? S� trzy miliony tych nie-Ziemc�w porozrzucanych po wszystkich cholernych wyspach, ca�ych pokrytych drzewami i poszyciem, bez miast, bez �adnej wa�nej sieci, bez scentralizowanej kontroli. Nie mo�na zniszczy� struktury typu partyzanckiego bombami, udowodniono to; w gruncie rzeczy m�j w�asny kraj, gdzie si� urodzi�em, udowadnia� to oko�o trzydziestu lat broni�c si� przed wielkimi mocarstwami jedno po drugim w dwudziestym wieku. Niech du�a bro� idzie, je�li mo�emy zatrzyma� boczn� do polowania i samoobrony!

On by� ich Starym M�czyzn� i w ko�cu jego zdanie przewa�y�o, jakby to by� Sza�as M�czyzn. Benton sta� nachmurzony. Gosse zaczai m�wi� o tym, co by si� zdarzy�o, gdyby rozejm zosta� zerwany, ale Selver przerwa� mu.

��To s� mo�liwo�ci, nie sko�czyli�my jeszcze z rzeczami pewnymi. Wasz Wielki Statek ma wr�ci� za trzy lata, to jest za trzy i p� roku wed�ug waszej rachuby. Do tego czasu jeste�cie tu wolni. Nie b�dzie wam zbyt ci�ko. Nic wi�cej nie zostanie zabrane z Centralu opr�cz cz�ci pracy Ljubowa, kt�r� chc� zatrzyma�. Ci�gle macie wi�kszo�� waszych narz�dzi do wycinania drzew i uprawy ziemi; je�li potrzebujecie wi�cej narz�dzi, kopalnie �elaza Peldel s� na waszym terenie. My�l�, �e wszystko jest jasne. Pozostaje dowiedzie� si� jednego � kiedy przyb�dzie ten statek, co zechc� zrobi� z wami i z nami?

��Nie wiem � rzek� Gosse. Dongh doda�:

��Gdyby�cie nie zniszczyli ansibla od razu na pocz�tku, mogliby�my otrzymywa� aktualne informacje w tych sprawach, a nasze meldunki oczywi�cie mia�yby wp�yw na podj�cie ostatecznej decyzji co do statusu tej planety, decyzji, kt�ra, jak mogliby�my wtedy oczekiwa�, zacznie by� wprowadzana w �ycie, zanim statek wr�ci z Prestno. Ale z powodu bezmy�lnego niszczenia, w wyniku nie�wiadomo�ci waszego w�asnego interesu, nie mamy nawet radia, kt�re dzia�a�oby w zasi�gu ponad paruset kilometr�w.

��Co to jest ansibl? � To s�owo pojawi�o si� w rozmowie; by�o nowe dla Selvera.

��Urz�dzenie momentalnej ��czno�ci � mrukn�� ponuro pu�kownik.

��Rodzaj radia � rzuci� arogancko Gosse. � Kontaktowa�o nas b�yskawicznie z naszym �wiatem macierzystym.

��Bez dwudziestosiedmioletniego czekania? Gosse popatrzy� si� z g�ry na Selvera.

��Tak. W�a�nie tak. Du�o si� nauczy�e� od Ljubowa, prawda?

��Du�o si� nauczy�, aha � rzek� Benton. � By� ma�ym zielonym kumplem Ljubowa. Wychwyci� wszystko, co by�o warto wiedzie�, i jeszcze troch� wi�cej. Jak wszystkie wa�ne miejsca do sabota�u i gdzie mieli by� wartownicy, i jak dosta� si� do magazynu broni. Musieli by� w kontakcie a� do momentu rozpocz�cia masakry.

Gosse wydawa� si� skr�powany.

��Raj nie �yje. Wszystko to teraz nie ma znaczenia, Benton. Musimy ustali�

��Czy pr�buje pan insynuowa�, �e kapitan Ljubow by� zamieszany w dzia�alno��, kt�r� mo�na by okre�li� jako zdrad� wobec kolonii, Benton? � rzek� Dongh ostro, przyciskaj�c r�ce do brzucha. � W�r�d mojego personelu nie by�o �adnych szpieg�w czy zdrajc�w; zosta� on absolutnie starannie dobrany, zanim opu�cili�my Ziemi�, a ja znam ludzi, z kt�rymi mam mie� do czynienia.

��Niczego nie insynuuj�, panie pu�kowniku. M�wi� wprost, �e to Ljubow podburzy� stworz�tka i �e gdyby nie zmieniono naszych rozkaz�w po wyl�dowaniu statku Floty, nigdy by si� to nie zdarzy�o.

Gosse i Dongh zacz�li m�wi� jednocze�nie.

��Wszyscy jeste�cie bardzo chorzy � zauwa�y� Selver wstaj�c i otrzepuj�c si� z wilgotnych br�zowych li�ci d�bu, kt�re przyczepi�y si� do jego kr�tkiego futra jak do jedwabiu. � Przykro mi, �e musieli�my trzyma� was w zagrodzie dla stworz�tek, nie jest to dobre miejsce dla umys�u. Prosz� pos�a� po waszych ludzi z oboz�w. Kiedy wszyscy tu b�d�, du�a bro� zostanie zniszczona i wszyscy z nas z�o�� obietnic�, wtedy was zostawimy. Bramy obozu zostan� otworzone, kiedy st�d dzisiaj odejd�. Czy jest co� jeszcze do dodania?

Nikt z nich nic nie powiedzia�. Patrzyli na niego z g�ry. Siedmiu du�ych ludzi, o opalonej lub br�zowej, pozbawionej w�os�w sk�rze, okrytych materia�ami, ciemnookich, o ponurych twarzach; dwunastu ma�ych ludzi, zielonych lub br�zowozielonych, pokrytych futrem, o du�ych oczach nocnego stworzenia, o marzycielskich twarzach; pomi�dzy tymi dwiema grupami Selver, t�umacz, w�t�y, zniekszta�cony, trzymaj�cy ich przeznaczenie w pustych d�oniach. Na br�zow� ziemi� wok� nich cicho pada� deszcz.

���egnajcie wi�c � rzek� Selver i odszed� na czele swych ludzi.

��Oni nie s� tacy g�upi � odezwa�a si� przyw�dczyni z Berre, towarzysz�c Selverowi w drodze do Endtoru. � My�la�am, �e takie olbrzymy musz� by� g�upie, ale zobaczyli, �e jeste� bogiem, ujrza�am to w ich twarzach pod koniec rozmowy. Jak dobrze pos�ugujesz si� tym ich be�kotem. S� brzydcy, czy my�lisz, �e nawet ich dzieci s� bezw�ose?

��Mam nadziej�, �e nigdy si� tego nie dowiemy.

��Fuj, pomy�l o karmieniu dziecka nie pokrytego futrem. Jakby� pr�bowa� przystawi� do piersi ryb�.

��Oni wszyscy s� szaleni � rzek� stary Tubab, kt�ry wygl�da� na g��boko strapionego. � Ljubow nie by� taki, kiedy przychodzi� do Tuntar. By� nie�wiadomy, ale rozs�dny. Ale ci tutaj, oni sprzeczaj� si�, drwi� ze starego cz�owieka i nienawidz� si� nawzajem, o, tak � wykrzywi� pokryt� szarym futrem twarz na�laduj�c wyraz twarzy Ziemian, kt�rych s��w oczywi�cie nie rozumia�. � Co takiego powiedzia�e� im, Selverze, �e si� w�ciekli?

� Powiedzia�em im, �e s� chorzy. Ale zostali pokonani, ura�eni i zamkni�ci w tej kamiennej klatce. Po czym� takim ka�dy m�g�by si� rozchorowa� i potrzebowa� leczenia.

��Kto ma ich leczy�? � odezwa�a si� przyw�dczyni z Berre. � Ich wszystkie kobiety nie �yj�. Biedne brzydactwa � wielkie nagie paj�ki, fuj!

��To ludzie, ludzie jak my, ludzie � rzek� Selver g�osem cienkim i ostrym jak n�.

��Och, m�j drogi panie bo�e, wiem o tym, chcia�am tylko powiedzie�, �e wygl�daj� jak paj�ki � m�wi�a stara kobieta g�aszcz�c go po policzku. � S�uchajcie, ludzie, Selver jest wycie�czony tym chodzeniem pomi�dzy Endtorem i Eshsenem, usi�d�my i odpocznijmy troch�.

��Nie tutaj � rzek� Selver. Ci�gle byli na Wyci�tych Ziemiach, w�r�d pniak�w i trawiastych zboczy, pod go�ym niebem. � Kiedy wejdziemy pod drzewa� � Potkn�� si�, a ci, co nie byli bogami, pomogli mu i�� drog�.

Davidson znalaz� dobre zastosowanie dla magnetofonu majora Muhameda. Kto� musia� zarejestrowa� wydarzenia na Nowej Tahiti, histori� ukrzy�owania ziemskiej kolonii. �eby statki, kiedy przyb�d� z Matki Ziemi, mog�y si� dowiedzie�, do jakiej zdrady, tch�rzostwa i szale�stwa s� zdolni ludzie, i do jakiej odwagi wbrew wszystkiemu. W wolnych chwilach � niewiele wi�cej ni� chwilach od czasu, kiedy przej�� dow�dztwo � nagrywa� ca�� histori� Masakry w Obozie Smitha i w miar� mo�liwo�ci uaktualnia� zapis dla Nowej Jawy, a tak�e dla Kr�lewskiej i Centralnej, korzystaj�c z histerycznego be�kotu, jaki otrzymywa� w charakterze wiadomo�ci z Dow�dztwa Centralu.

Co si� tam dok�adnie wydarzy�o, nikt nigdy nie b�dzie wiedzia� z wyj�tkiem stworz�tek, bo ludzie pr�bowali zatuszowa� w�asn� zdrad� i b��dy. Cho� og�lne zarysy by�y jasne. Zorganizowana grupa stworz�tek prowadzona przez Selvera zosta�a wpuszczona do Arsena�u i Hangar�w i rozbieg�a si� z dynamitem, granatami, broni� i miotaczami ognia, aby ca�kowicie zniszczy� miasto i wyr�n�� ludzi. By�a to robota kierowana od �rodka, potwierdzi� to fakt, �e Dow�dztwo pierwsze wylecia�o w powietrze. Ljubow oczywi�cie macza� w tym palce, a jego mali zieloni kumple okazali si� tak wdzi�czni, jak mo�na si� by�o spodziewa�, i poder�n�li mu gard�o jak innym. Przynajmniej Gosse i Benton twierdzili, �e widzieli go nie�ywego rano po masakrze. Ale czy mo�na by�o wierzy� komukolwiek z nich? Nale�a�o przyj��, �e ka�dy cz�owiek pozosta�y przy �yciu w Centralu po tej nocy by� mniej wi�cej zdrajc�. Zdrajc� swej rasy.

Twierdzili, �e wszystkie kobiety nie �yj�. To ju� niedobrze, ale co gorsza, nie by�o powod�w, aby w to uwierzy�. Stworz�tkom �atwo by�o bra� wi�ni�w w lasach, a nie by�o nic �atwiejszego do �apania ni� przera�ona dziewczyna uciekaj�ca z p�on�cego miasta. A czy te ma�e zielone diab�y nie chcia�yby schwyta� ludzkiej dziewczyny i poeksperymentowa� na niej? B�g wie, ile kobiet by�o jeszcze �ywych w osiedlach stworz�tek, zwi�zanych pod ziemi� w jednej z tych �mierdz�cych dziur, a te brudne, w�ochate, ma�e ludzioma�py dotyka�y je, �azi�y po nich i bezcze�ci�y je. Ale na Boga, czasami trzeba potrafi� my�le� o tym, o czym nie da si� my�le�.

Skoczek z Kr�lewskiej zrzuci� wi�niom w Centralu aparat nadawczo-odbiorczy w dzie� po masakrze i Muhamed nagra� wszystkie ��czno�ci z Centralem od tego dnia. Najbardziej niewiarygodna by�a rozmowa mi�dzy nim a pu�kownikiem Donghem. Kiedy pu�ci� j� po raz pierwszy, Davidson zdar� j� ze szpuli i spali�. Teraz �a�owa�, �e nie zatrzyma� ta�my jako �wietnego dowodu totalnej niekompetencji oficer�w dowodz�cych zar�wno w Centralu, jak i na Nowej Jawie. Niszcz�c j� da� si� pokona� swemu gor�cemu temperamentowi. Ale jak m�g� tam siedzie� i s�ucha� nagrania pu�kownika i majora omawiaj�cych bezwarunkowe poddanie si� Stworz�tkom, zgadzaj�cych si� nie pr�bowa� odwetu, nie broni� si�, odda� ca�� ci�k� bro�, �eby wszyscy �cisn�li si� na kawa�ku ziemi wybranym dla nich przez stworz�tka, w rezerwacie przyznanym im przez ich hojnych zwyci�zc�w, przez ma�e zielone zwierzaki. To by�o nie do wiary. Dos�ownie nie do wiary.

Prawdopodobnie stary Ding Dong i Muu nie byli w gruncie rzeczy �wiadomymi zdrajcami. Po prostu sfiksowali, stracili nerwy. To przez t� przekl�t� planet�. Tylko bardzo silna osobowo�� mog�a si� temu oprze�. By�o co� w powietrzu, mo�e py�ek z tych wszystkich drzew, co dzia�a� jak jaki� narkotyk, powoduj�cy, �e normalni ludzie zaczynali g�upie� i traci� kontakt z rzeczywisto�ci� jak stworz�tka. A wtedy, b�d�c w mniejszo�ci, stawali si� �atwym celem dla stworz�tek.

Fatalnie si� sta�o, �e trzeba by�o usun�� Muhameda z drogi, ale on nigdy nie zgodzi�by si� zaakceptowa� plan�w Davidsona, to by�o jasne; poszed� ju� za daleko. Ka�dy, kto wys�ucha�by tej niewiarygodnej ta�my, zgodzi�by si� z tym. Wi�c lepiej, �e zosta� zastrzelony, zanim naprawd� si� zorientowa�, co si� dzieje, i teraz �adna zmaza nie przylgnie do jego imienia, w przeciwie�stwie do Dongha i wszystkich innych oficer�w pozostawionych przy �yciu w Centralu.

Dongh ostatnio nie nawi�zywa� ��czno�ci radiowej. Teraz zwykle robi� to Juju Sereng, z in�ynierii. Davidson kiedy� kolegowa� si� z Juju i uwa�a� go za przyjaciela, ale teraz ju� nikomu nie mo�na by�o ufa�. A Juju by� te� Azjat�. To naprawd� dziwne, �e tak wielu z nich prze�y�o Masakr� Centralu; z tych, z kt�rymi rozmawia�, jedynym nie-Azjat� by� Gosse. Tutaj na Jawie tych pi��dziesi�ciu pi�ciu lojalnych ludzi, kt�rzy pozostali po reorganizacji, to byli g��wnie Eurafi jak on, kilku Afr�w i Afrazjat�w, ani jednego czystego Azjaty. Jednak krew si� liczy. Nie mo�na by� w pe�ni cz�owiekiem nie maj�c w �y�ach cho�by troch� krwi z Kolebki Cz�owieka. Lecz to nie powstrzyma go przed uratowaniem tych biednych ��tk�w w Centralu; po prostu pomaga wyja�ni� ich za�amanie si� w stresie.

��Nie zdajesz sobie sprawy, w jakie k�opoty nas wp�dzasz, Don? � domaga� si� odpowiedzi swym bezbarwnym g�osem Juju Sereng. � Zawarli�my formalny rozejm ze stworz�tkami. I mamy bezpo�rednie rozkazy z Ziemi nie miesza� si� do spraw pomagaczy i nie bra� odwetu. A w og�le, to jak, do diab�a, mamy bra� odwet? Teraz kiedy wszyscy z Ziemi Kr�lewskiej i Po�udniowo-Centralnej s� tu z nami, wci�� jest nas mniej ni� dwa tysi�ce, a co ty masz na Jawie, chyba oko�o sze��dziesi�ciu pi�ciu ludzi? Czy naprawd� uwa�asz, �e dwa tysi�ce ludzi mo�e rzuci� si� na trzy miliony inteligentnych wrog�w, Don?

��Juju, pi��dziesi�ciu ludzi mo�e to zrobi�. To sprawa woli, umiej�tno�ci i broni.

��Bzdury! Chodzi o to, Don, �e zawarto rozejm. Je�li zostanie zerwany, to po nas. Teraz tylko dzi�ki niemu utrzymujemy si� na powierzchni. Mo�e kiedy statek wr�ci z Prestno i zobaczy, co si� sta�o, zadecyduj� zlikwidowa� stworz�tka. Nie wiemy. Ale wygl�da na to, �e stworz�tka zamierzaj� utrzyma� rozejm, w sumie to by� ich pomys�, a my musimy. Mog� nas zlikwidowa� w ka�dej chwili po prostu sw� liczebno�ci�, jak zrobili to z Centralem. By�o ich tysi�ce. Nie mo�esz tego zrozumie�, Don?

��S�uchaj, Juju, jasne, �e rozumiem. Je�li boisz si� u�y� tych trzech skoczk�w, kt�re jeszcze masz, m�g�by� je tu przys�a� z paroma facetami, kt�rzy widz� sprawy tak samo jak my tutaj. Je�li mam was uwolni� samodzielnie, z pewno�ci� przyda�oby mi si� par� skoczk�w wi�cej.

��Nie uwolnisz nas, tylko spalisz, cholerny g�upcze. Przyprowad� teraz tego ostatniego skoczka natychmiast do Centralu: to osobisty rozkaz pu�kownika dla ciebie jako faktycznego dow�dcy. U�yj go do przewiezienia swoich ludzi; dwana�cie przelot�w, nie b�dziesz potrzebowa� wi�cej ni� czterech miejscowych dniookres�w. Teraz wykonaj. � Pstryk, wy��czy� si� � ba� si� dalej z nim sprzecza�.

Z pocz�tku Davidson obawia� si�, �e mogliby pos�a� swoje trzy skoczki i naprawd� zbombardowa� lub ostrzela� Ob�z Nowa Jawa; bo technicznie post�powa� wbrew rozkazom, a stary Dongh nie tolerowa� niezale�nych element�w. Zobaczcie, jak ju� sobie odbi� na Davidsonie za ten malutki wypad odwetowy na Smith. Inicjatywa zosta�a ukarana. Jak wi�kszo�� oficer�w Dongh lubi� uleg�o��. Tkwi jednak w tym niebezpiecze�stwo, �e sam oficer mo�e sta� si� uleg�y. Davidson w ko�cu zda� sobie spraw� naprawd� wstrz��ni�ty, �e skoczki nie stanowi�y dla niego zagro�enia, bo Dongh, Sereng, Gosse, nawet Benton, obawiali si� je wys�a�. Stworz�tka kaza�y im trzyma� skoczki wewn�trz Rezerwatu Ludzi: a oni wykonywali rozkazy.

Chryste, niedobrze mu si� od tego robi�o. Czas dzia�a�. Czekaj� ju� prawie dwa tygodnie. Dobrze ufortyfikowa� sw�j ob�z; wzmocnili cz�stok� i podwy�szyli go. tak �e �aden zielony kurdupel nie m�g�by przez niego przele��, a ten sprytny dzieciak Aabi zrobi� domowym sposobem mn�stwo zgrabnych min ziemnych i rozrzuci� je wok� umocnie� w pasie stumetrowej szeroko�ci. Nadszed� czas, aby pokaza� tym stworz�tkom, �e mog� pomiata� tymi baranami w Centralu, ale na Nowej Jawie maj� do czynienia z m�czyznami. Podni�s� skoczka w powietrze i poprowadzi� pi�tnastoosobowy oddzia� piechoty do kolonii stworz�tek na po�udnie od obozu. Nauczy� si�, jak znajdowa� je z powietrza; oznakami by�y sady, skupiska pewnych gatunk�w drzew, cho� nie posadzonych w rz�dach, jak zrobiliby to indzie. Nie do wiary, ile by�o kolonii, kiedy ju� si� nauczy�o je odnajdywa�. Las a� si� od nich roi�. Grupa szturmowa spali�a t� koloni�, a potem lec�c do obozu z paroma ch�opcami dostrzeg� inn�, mniej ni� cztery kilosy od obozu. Na t�, �eby po prostu podpisa� si� czytelnie i jasno, �eby ka�dy m�g� przeczyta�, spu�ci� bomb�. Tylko bomb� ogniow�, niedu��, ale rany, jak to zielone futro lata�o. Zostawi�a w lesie wielk� dziur� z p�on�cymi kraw�dziami.

Oczywi�cie to by�a jego prawdziwa bro�, kiedy przy-sz�oby do podj�cia zmasowanej akcji odwetowej. Po�ar lasu. M�g� podpali� jedna z tych ca�ych wysp bombami i napalmem zrzucanym ze skoczka. Trzeba poczeka� miesi�c czy dwa, a� sko�czy si� pora deszczowa. Powinien podpali� Kr�lewsk�, Smitha czy Centraln�? Mo�e najpierw Kr�lewsk�, jako drobne ostrze�enie, bo nie ma ju� tam ludzi. Potem Centralna, je�li si� nie podporz�dkuj�.

��Co pr�bujesz zrobi�? � odezwa� si� g�os w radiu. Davidson u�miechn�� si�; by� taki zbola�y, jakby nale�a� do jakiej� napadni�tej staruszki. � Czy wiesz, co robisz, Davidson?

��Aha.

��Czy s�dzisz, �e ujarzmisz stworz�tka? � Tym razem to nie by� Juju, to m�g� by� jajog�owy Gosse lub ka�dy z nich, bez r�nicy; wszyscy beczeli �meee�.

��Tak, zgadza si� � rzek� z ironiczn� �agodno�ci�.

��My�lisz, �e je�li b�dziesz pali� wsie, to przyjd� do ciebie i poddadz� si� � trzy miliony. Tak?

��Mo�e.

��S�uchaj, Davidson � powiedzia�o radio po chwili, pe�ne wizg�w i brz�czenia; u�ywali jakiej� awaryjnej instalacji po stracie du�ego nadajnika razem z tym niby-ansiblem, co by�o ma�� strat�. � S�uchaj, czy jest tam kto�, z kim mogliby�my porozmawia�?

��Nie, wszyscy s� bardzo zaj�ci. Wiesz co, �wietnie nam si� wiedzie, ale nie mamy deser�w, �adnych koktajli owocowych, brzoskwi�, takich rzeczy. Niekt�rym ch�opakom bardzo tego brakuje. I mieli�my dosta� �adunek marychy, kiedy wylecieli�cie w powietrze. Gdybym przys�a� skoczka, mogliby�cie podzieli� si� paroma skrzynkami s�odyczy i trawki?

Chwila ciszy.

��Tak, przy�lij go.

���wietnie. Wsadzicie towar do sieci, a ch�opcy podnios� j� bez l�dowania. � U�miechn�� si�.

Po drugiej stronie powsta�o jakie� zamieszanie i nagle zupe�nie niespodziewanie da� si� s�ysze� g�os Dongha; pierwszy raz odezwa� si� do Davidsona. Mia� jakby zadyszk� i brzmia� s�abo na tle pisk�w kr�tkofal�wki.

��Prosz� pos�ucha�, kapitanie, chc� wiedzie�, czy w pe�ni pan zdaje sobie spraw� z tego, jakie dzia�ania b�d� musia� podj�� w zwi�zku z pa�skimi akcjami na Nowej Jawie, je�eli w dalszym ci�gu nie b�dzie pan wype�nia� rozkaz�w. Pr�buj� przem�wi� panu do rozs�dku jako rozs�dnemu i lojalnemu �o�nierzowi. W celu zapewnienia bezpiecze�stwa mojego personelu tutaj w Centralu b�d� postawiony w sytuacji konieczno�ci powiedzenia tubylcom, �e nie mo�emy przyj�� zupe�nie �adnej odpowiedzialno�ci za pana dzia�ania.

��To prawda, sir.

��Pr�buj� panu wyja�ni�, �e to znaczy, i� b�dziemy postawieni w sytuacji, w kt�rej b�dziemy musieli powiedzie� im, �e nie mo�emy powstrzyma� pana przed zerwaniem rozejmu tam na Jawie. Pa�ski personel wynosi prawdopodobnie sze��dziesi�ciu sze�ciu ludzi, no wi�c chc� mie� tych ludzi ca�ych i zdrowych tutaj w Centralu z nami, aby czekali na Shackletona, i utrzyma� koloni� w ca�o�ci. Znajduje si� pan na samob�jczym kursie, a ja jestem odpowiedzialny za tych ludzi, kt�rych ma pan tam ze sob�.

��Nie, sir. Ja jestem za nich odpowiedzialny. Prosz� si� odpr�y�. Tylko kiedy zobaczy pan, �e d�ungla p�onie, prosz� zebra� si� na �rodku Pasa, bo nie chcemy was usma�y� razem ze stworz�tkami.

��S�uchaj wi�c, Davidson, rozkazuj� natychmiast przekaza� dow�dztwo porucznikowi Tembie i zameldowa� si� tu u mnie � rzek� odleg�y piskliwy g�os i Davidson z obrzydzeniem nagle wy��czy� radio. Oni wszyscy s� stukni�ci, bawi� si� jeszcze w �o�nierzy, w pe�nym odseparowaniu od rzeczywisto�ci. Tak naprawd� jest bardzo niewielu ludzi, kt�rzy potrafi� stan�� twarz� w twarz z rzeczywisto�ci�, kiedy zaczyna by� ci�ko.

Jak oczekiwa�, miejscowe stworz�tka nie uczyni�y absolutnie nic w zwi�zku z jego atakami na kolonie. Jedynym sposobem post�powania z nimi, tak jak wiedzia� od pocz�tku, by�o sterroryzowa� je i nigdy im nie popu�ci�. Je�li tak si� robi�o, wiedzia�y, kto tu by� panem, i ugina�y si�. Wiele wsi w promieniu trzydziestu kilos�w wydawa�o si� opuszczonych, zanim do nich dotar�, ale ci�gle wysy�a� swoich ludzi co kilka dni, �eby je palili.

Ch�opaki robi�y si� do�� nerwowe. Kaza� im wycina� las, bo w�a�nie czterdziestu o�miu z pi��dziesi�ciu pi�ciu pozosta�ych przy �yciu lojalnych ludzi by�o drwalami. Ale wiedzieli, �e robofrachtowce z Ziemi nie zostan� wezwane, aby za�adowa� drewno, tylko kr��y� na orbicie czekaj�c na sygna�, kt�ry nie nadejdzie. Nie ma sensu wycina� drzew dla samego ich wycinania: to by�a ci�ka praca. R�wnie dobrze mo�na by je spali�. �wiczy� ludzi w grupach, rozwijaj�c techniki podpalania. Ci�gle jeszcze zbyt cz�sto pada�o, aby wiele zdzia�a�, ale to sprawi�o, �e mieli o czym my�le�. Gdyby tylko mia� te pozosta�e trzy skoczki, naprawd� m�g�by uderza� i zwiewa�. Rozwa�a� nalot na Central w celu uwolnienia skoczk�w, ale nie wspomnia� o tym pomy�le nawet Aabiemu i Tembie, swoim najlepszym ludziom. Niekt�rzy ch�opcy mieliby stracha na my�l o zbrojnym ataku na w�asne Dow�dztwo. Ci�gle m�wili o tym, �kiedy wr�cimy z reszt��. Nie wiedzieli, �e ta ca�a reszta opu�ci�a ich, zdradzi�a, sprzeda�a w�asn� sk�r� stworz�tkom. Nie powiedzia� im o tym; nie znie�liby tego.

Pewnego dnia on, Aabi i Temba, i jeszcze jeden dobry rozs�dny m�czyzna po prostu wezm� skoczka, potem trzech z nich wyskoczy z pistoletami maszynowymi, wezm� po jednym skoczku, i z powrotem do domu, do domu, trzask-prask. Z czterema �adnymi trzepaczkami do ubijania jajek. Nie mo�na zrobi� omletu nie rozbijaj�c jajek. Davidson roze�mia� si� g�o�no w ciemno�ci swego bungalowu. Trzyma� ten plan w ukryciu przez chwil� d�u�ej, bo tak bardzo przyjemnie podnieca�o go my�lenie o nim.

Po nast�pnych dw�ch tygodniach prawie ca�kiem zlikwidowa� kolonie stworz�tek w zasi�gu pieszych wycieczek i las by� porz�dny i czysty. �adnego robactwa. �adnych ob�oczk�w dymu nad drzewami. Nikt nie wyskakiwa� z krzak�w i nie pada� na ziemi� z zamkni�tymi oczami, czekaj�c, a� si� go rozdepcze. �adnych zielonych ludzik�w. Tylko masa drzew i kilka wypalonych miejsc. Ch�opcy robili si� naprawd� nerwowi i nieprzyjemni: nadszed� czas przeprowadzenia ataku ze skoczkami. Pewnej nocy przedstawi� sw�j plan Aabiemu, Tembie i Postowi.

Przez minut� �aden z nich nic nie m�wi�, a potem Aabi rzek�:

��Co z paliwem, panie kapitanie?

��Mamy wystarczaj�c� ilo�� paliwa.

��Nie dla czterech skoczk�w; nie starczy�oby na tydzie�.

��To znaczy, �e dlatego zosta� nam tylko miesi�czny przydzia�?

Aabi skin�� g�ow�.

��No wi�c, wygl�da na to, �e we�miemy te� troch� paliwa.

��Jak?

��Ruszcie m�zgami.

Wszyscy siedzieli z g�upimi minami. Rozdra�ni�o go to. We wszystkim polegali na nim. By� naturalnym przyw�dc�, ale lubi� ludzi, kt�rzy my�leli tak�e samodzielnie.

��Rozwi�� to, Aabi, to twoja dzia�ka � powiedzia� i wyszed� zapali�; niedobrze robi�o mu sic od tego, jak wszyscy si� zachowuj�, jakby stracili pewno�� siebie. Po prostu nie potrafi� stan�� twarz� w twarz z zimnymi, twardymi faktami.

Mieli teraz bardzo ma�o marychy, a on sam nie mia� marychy od paru dni. To mu nie szkodzi�o. Noc by�a pochmurna i czarna, wilgotna, ciep�a, pachn�ca wiosn�. Ngenene przeszed� obok krokiem �y�wiarza albo prawie jak robot na sznurkach; powoli odwr�ci� si� w p� �lizgu i spojrza� na Davidsona, kt�ry sta� na ganku bungalowu w przyt�umionym �wietle padaj�cym od drzwi. By� to operator pi�y mechanicznej, ogromny m�czyzna.

���r�d�o mojej energii jest pod��czone do Wielkiego Generatora, od kt�rego nie mog� si� od��czy� � powiedzia� monotonnie, patrz�c na Davidsona.

��Id� do swego baraku i ode�pij to � rzek� Davidson g�osem przypominaj�cym trzask bata, kt�rego nikt nigdy nie lekcewa�y�, i po chwili Ngenene ostro�nie pop�yn�� dalej, z karko�omn� gracj�. Zbyt wielu ludzi w coraz wi�kszych dawkach za�ywa�o halusie. Mieli ich du�o, ale by�y one przeznaczone dla drwali odpoczywaj�cych w niedziel�, a nie dla �o�nierzy male�kiego odosobnionego posterunku we wrogim �wiecie. Nie mieli czasu na narkotyzowanie si�, na sny. B�dzie musia� zamkn�� zapasy. Wtedy niekt�rzy z ch�opc�w mogliby si� za�ama�. No to niech si� za�ami�. Nie mo�na zrobi� omletu nie rozbijaj�c jajek. Mo�e powinien wys�a� ich z powrotem do Centralu w zamian za troch� paliwa. Wyda� im dwa, trzy zbiorniki z benzyn�, a ja wam dam dwa, trzy ciep�e cia�a, lojalnych �o�nierzy, dobrych drwali, akurat w waszym typie, troch� za bardzo pogr��onych w �wiecie marze�

U�miechn�� si� i wchodzi� do �rodka, aby wypr�bowa� to na Tembie i innych, kiedy wartownik postawiony przy stercie drewna wrzasn��.

��Nadchodz�! � wyskrzecza� wysokim g�osem, jak dziecko bawi�ce si� w Czarnuch�w i Rodezyjczyk�w. Kto� inny po zachodniej stronie cz�stoko�u te� zacz�� wrzeszcze�. Wystrzeli� pistolet.

I nadeszli. Chryste, nadeszli. To by�o niewiarygodne. By�y ich tysi�ce, tysi�ce. �adnego d�wi�ku, zupe�nie �adnego ha�asu a� do skrzeku wartownika; potem jeden wystrza�; potem wybuch � mina ziemna � i jeszcze jeden, zaraz po tym pierwszym, i setki rozb�yskuj�cych pochodni zapalanych jedna od drugiej, rzucanych i wzbijaj�cych si� przez czarne wilgotne powietrze jak rakiety, i �ciany cz�stoko�u o�ywaj�ce od stworz�tek wlewaj�cych si�, przelewaj�cych si�, pchaj�cych si�, roj�cych si�, tysi�ce ich. To by�o jak armia szczur�w, kt�r� Davidson kiedy� widzia�, gdy by� dzieckiem, podczas ostatniego G�odu, na ulicach Cleveland w Ohio, gdzie wyr�s�. Co� wygoni�o szczury z nor i wysz�y na �wiat�o dzienne, przelewaj�c si� przez mur, pulsuj�cy dywan futra, oczu i ma�ych d�oni i z�b�w, a on zawo�a� mamusi� i uciek� jak szalony, a mo�e to by� tylko sen, jaki przy�ni� mu si� w dzieci�stwie? Wa�ne by�o zachowanie spokoju. Skoczek sta� zaparkowany w zagrodzie stworz�tek; po tej stronie by�o jeszcze ciemno i dotar� tam od razu. Bram� zamkn�� na klucz, zawsze o to dba� na wszelki wypadek, gdyby jednej ze s�abych siostrzyczek przysz�o do g�owy odlecie� do taty Ding Donga kt�rej� ciemnej nocy. Zdawa�o si�, �e wyj�cie klucza, w�o�enie go do zamka i przekr�cenie w prawo zaj�o du�o czasu, ale by�a to tylko kwestia zachowania spokoju, a potem bieg do skoczka i otwarcie go z klucza zaj�o du�o czasu. Byli z nim teraz Post i Aabi. W ko�cu da� si� s�ysze� pulsuj�cy huk wirnik�w, ubijanie jajek, poch�aniaj�cy wszystkie niesamowite d�wi�ki, wrzeszcz�ce, piszcz�ce i �piewaj�ce wysokie g�osy. Wzbili si� w g�r�, zostawiaj�c poni�ej piek�o: p�on�c� zagrod� pe�n� szczur�w.

��Szybka ocena niebezpiecze�stwa wymaga zimnej krwi � rzek� Davidson. � Wy my�leli�cie szybko i szybko dzia�ali�cie. Dobra robota. Gdzie jest Temba?

��Dosta� w��czni� w brzuch � powiedzia� Post. Wydawa�o si�, �e Aabi, pilot, chce prowadzi� skoczka, wi�c Davidson pozwoli� mu na to. Wgramoli� si� na jedno z tylnych miejsc i opar� si� wygodnie rozlu�niaj�c mi�nie. Las p�yn�� pod nimi, czer� pod czerni�.

��Dok�d lecisz, Aabi?

��Do Centralu.

��Nie. Nie chcemy lecie� do Centralu.

��Dok�d chce pan lecie�? � zapyta� Aabi z jakby kobiecym chichotem. � Do Nowego Jorku? Pekinu?

��Po prostu zosta� w powietrzu, Aabi, i lataj naoko�o obozu. W du�ych kr�gach poza zasi�giem s�uchu.

��Kapitanie, teraz nie ma ju� �adnego obozu Nowa Jawa � rzek� Post, nadzorca drwali, kr�py, spokojny m�czyzna.

��Kiedy stworz�tka sko�cz� pali� ob�z, wkroczymy my i spalimy stworz�tka. Musi ich tam by� cztery tysi�ce w jednym miejscu. Z ty�u tego helikoptera jest sze�� miotaczy ognia. Dajmy im jakie� dwadzie�cia minut. Zaczniemy z bombami napalmowymi, a uciekaj�cych dopadniemy miotaczami ognia.

��Chryste � rzek� Aabi gwa�townie � mogliby tam by� niekt�rzy z naszych ch�opc�w, stworz�tka mog�y wzi�� je�c�w, nie wiemy. Ja tam nie wracam, �eby pali� ludzi, by� mo�e. � Nie zawr�ci� skoczka.

Davidson przy�o�y� luf� rewolweru do potylicy Aabiego i powiedzia�:

��Owszem, wracamy; wi�c we� si� w gar��, dziecino, i nie sprawiaj mi k�opotu.

��Paliwa w zbiorniku wystarczy do Centralu, kapitanie � rzek� pilot. Pr�bowa� uchyli� g�ow� od dotyku pistoletu, jakby to by�a dokuczliwa mucha. � Ale to wszystko. Mamy tylko tyle.

��Wi�c zrobimy na nim du�o kilometr�w. Zawracaj, Aabi.

��My�l�, �e lepiej b�dzie, jak polecimy do Centralu, kapitanie � rzek� Post swoim flegmatycznym g�osem i ten spisek przeciwko niemu tak bardzo rozz�o�ci� Davidsona, �e odwracaj�c bro� w d�oni, z szybko�ci� atakuj�cego w�a trzepn�� Posta nad uchem kolb� pistoletu. Drwal z�o�y� si� na p� jak karnet z �yczeniami i siedzia� na przednim fotelu z g�ow� mi�dzy kolanami i r�koma zwisaj�cymi do pod�ogi.

��Zawracaj, Aabi � rzek� Davidson g�osem jak trzask bata. Helikopter zatoczy� szeroki �uk.

��Cholera, gdzie jest ob�z, nigdy nie podnosi�em tego skoczka w nocy bez �adnych sygna��w naziemnych � powiedzia� Aabi g�uchym i nieprzyjemnym g�osem, sprawiaj�cym wra�enie, jakby by� przezi�biony.

��Le� na wsch�d i wypatruj ognia � rzek� Davidson zimno i cicho. �aden z nich nie by� naprawd� wytrzyma�y, nawet Temba. �aden z nich nie zosta� przy nim, kiedy sprawy przybra�y naprawd� z�y obr�t. Pr�dzej czy p�niej wszyscy zjednoczyli si� przeciw niemu, poniewa� po prostu nie potrafili przyj�� tego tak jak on. S�abi knuj� przeciw silnemu, silny cz�owiek musi sta� samotnie i sam o siebie dba�. Po prostu tak si� maj� sprawy. Gdzie ob�z?

Powinni widzie� p�on�ce budynki z odleg�o�ci wielu kilometr�w w tej absolutnej ciemno�ci, nawet w deszczu. Nic si� nie pokazywa�o. Szaro-czarne niebo, czarna ziemia.

Ognie musia�y wygasn��. Musia�y zosta� wygaszone. Czy ludzie mogli odeprze� stworz�tka? Po jego ucieczce? Ta my�l przeszy�a jego m�zg jak lodowaty prysznic. Nie, oczywi�cie, �e nie, nie pi��dziesi�ciu przeciw tysi�com. Ale na Boga, w ka�dym razie musi by� sporo wysadzonych w powietrze kawa�k�w stworz�ciny le��cych na polach minowych. �e te� nadeszli tak cholernie g�sto. Nic nie mog�o ich zatrzyma�. Nie m�g� si� na to przygotowa�. Sk�d przyszli? W lesie naoko�o nigdzie nie by�o stworz�tek, cho�by� szed� dniami. Musieli sk�d� si� wylewa�, ze wszystkich stron, skradaj�c si� w lesie, wychodz�c ze swoich nor jak szczury. Nie by�o sposobu zatrzyma� tych tysi�cy i tysi�cy. Gdzie, do diab�a, by� ob�z? Aabi oszukiwa�, fa�szowa� kurs.

��Znajd� ob�z, Aabi � powiedzia� cicho.

��Chryste, pr�buj� � odpar� ch�opiec.

Post nie rusza� si�, z�o�ony we dwoje obok pilota.

��Nie m�g� tak po prostu znikn��, prawda, Aabi? Masz siedem minut, aby go znale��.

��Sam go znajd� � rzek� Aabi piskliwie i ponuro.

��Nie, p�ki ty i Post si� nie podporz�dkujecie. Opu�� go troch�.

Po minucie Aabi rzek�:

��To wygl�da na rzek�.

By�a to rzeka i du�a polana; ale gdzie znajdowa� si� Ob�z Jawa? Nie pokaza� si�, kiedy lecieli na p�noc nad polan�.

��To musi by� to, nie ma tu przecie� �adnej innej du�ej polany � powiedzia� Aabi zawracaj�c nad terenem pozbawionym drzew. Ich reflektory l�dowania �wieci�y jaskrawo, ale poza tunelami �wiat�a nic nie by�o wida�; lepiej je wy��czy�. Davidson si�gn�� nad ramieniem pilota i zgasi� �wiat�a. Pusta wilgotna ciemno�� uderzy�a ich po oczach jak wilgotny r�cznik.

��Na rany Chrystusa! � krzykn�� Aabi i z powrotem w��czaj�c �wiat�a skr�ci� skoczek w lewo i w g�r�, ale nie zd��y�. Ogromne drzewa wy�oni�y si� uko�nie z nocy i z�apa�y maszyn�. �opaty �mig�a zawy�y, rozrzucaj�c jak w cyklonie li�cie i ga��zki poprzez jasne �cie�ki �wiat�a, ale pnie by�y bardzo stare i mocne. Ma�a skrzydlata maszyna rzuci�a si� w prz�d, jakby zako�ysa�a si� gwa�townie, wyswobodzi�a i spad�a bokiem na drzewa. �wiat�a zgas�y. Ha�as ucich�.

��Nie czuj� si� dobrze � powiedzia� Davidson. Powt�rzy� to. Potem przesta� powtarza�, bo nie by�o do kogo m�wi�. Po chwili zda� sobie spraw�, �e jednak tego nie powiedzia�. Czu� si� oszo�omiony. Musia� uderzy� si� w g�ow�. Aabiego nie by�o. Gdzie jest? To jest skoczek. By� zupe�nie przewr�cony, ale Davidson ci�gle siedzia� w fotelu. By�o ciemno, jakby zupe�nie o�lep�. Pomaca� naoko�o r�kami i znalaz� Posta, nieruchomego, ci�gle zgi�tego wp�, wbitego mi�dzy przedni fotel i konsol�. Skoczek drga�, kiedy Davidson si� porusza�, i w ko�cu domy�li� si�, �e nie jest na ziemi, ale wbi� si� mi�dzy drzewa, zapl�tany jak latawiec. G�owa ju� go mniej bola�a i coraz bardziej chcia� wydosta� si� z czarnej, przechylonej kabiny. Przecisn�� si� do fotela pilota i wysun�� nogi na zewn�trz, zawis� na r�kach i nie poczu� ziemi, tylko ga��zie ocieraj�ce si� o jego dyndaj�ce nogi. W ko�cu pu�ci� si�, nie wiedz�c, jak daleko b�dzie spada�, ale musia� wydosta� si� z tej kabiny. Na d� by�o tylko oko�o metra. Upadek wstrz�sn�� nim, ale poczu� si� lepiej stoj�c. Gdyby tylko nie by�o tak ciemno, tak czarno. Mia� latark� przy pasie, zawsze j� nosi� w nocy w obozie. Ale nie by�o jej tam. Zabawne. Musia�a wypa��. Lepiej, jak wr�ci do skoczka i znajdzie j�. Mo�e Aabi j� wzi��. Aabi specjalnie rozbi� skoczka, zabra� latark� Davidsona i uciek�. Oble�ny ma�y mieszaniec, taki jak ca�a reszta. Powietrze by�o parne i pe�ne wilgoci, i nie widzia�, gdzie stawia stopy, wsz�dzie by�y korzenie, krzaki i zaro�la. Wsz�dzie dooko�a s�ysza� jakie� odg�osy, kapanie wody, szelesty, ciche d�wi�ki, ma�e zwierz�ta skradaj�ce si� w ciemno�ci. Lepiej, jak wr�ci do skoczka, we�mie latark�. Ale nie wiedzia�, jak wspi�� si� z powrotem. Dolna kraw�d� drzwi by�a minimalnie poza zasi�giem jego palc�w.

Ujrza� �wiat�o, s�aby b�ysk, kt�ry oddali� si� w drzewa. Aabi wzi�� latark� i poszed� na zwiady, zorientowa� si� w sytuacji, sprytny ch�opak. � Aabi! � zawo�a� przenikliwym szeptem. Stan�� na czym� dziwnym, kiedy jeszcze raz pr�bowa� dojrze� �wiat�o mi�dzy drzewami. Kopn�� to, potem po�o�y� na tym r�k�, ostro�nie, bo nie by�o m�drze dotyka� tego, czego si� nie widzi. Du�o czego� wilgotnego, g�adkiego, jak zdech�y szczur. Szybko cofn�� r�k�. Po chwili spr�bowa� w innym miejscu; pod d�oni� mia� but, wyczuwa� skrzy�owane sznurowad�a. Pod samymi jego stopami musia� le�e� Aabi. Wyrzuci�o go ze spadaj�cego skoczka. C�, zas�u�y� na to swoim judaszowym numerem, pr�b� ucieczki do Centralu. Davidsonowi nie podoba� si� mokry dotyk nie widzianego ubrania i w�os�w. Wyprostowa� si�. Znowu by�o tam �wiat�o, poprzecinane na czarno bliskimi i dalekimi pniami drzew, odleg�y poruszaj�cy si� blask.

Davidson po�o�y� r�k� na kaburze. Rewolweru nie by�o.

Trzyma� go przedtem w r�ku, na wszelki wypadek, gdyby Post czy Aabi zacz�li dokazywa�. Teraz go nie mia�. Musi by� na g�rze w helikopterze z latark�.

Sta� skulony, nieruchomy; nagle rzuci� si� biegiem. Nie widzia�, dok�d biegnie. Pnie drzew rzuca�y go z boku na bok, kiedy wpada� na nie, a korzenie chwyta�y go za nogi. Upad� jak d�ugi, wal�c si� z trzaskiem mi�dzy krzaki. Unosz�c si� na r�kach i kolanach pr�bowa� si� ukry�. Nagie, wilgotne ga��zki szorowa�y go po twarzy. W�lizn�� si� g��biej w krzaki. Jego umys� by� ca�kowicie wype�niony z�o�onymi zapachami zgnilizny i wzrostu, martwych li�ci, rozk�adu, nowych p�d�w, li�ci zarodniowych, kwiat�w; zapachami nocy, wiosny i deszczu. �wiat�o zab�ys�o wprost na niego. Zobaczy� stworz�tka.

Pami�ta�, co robi�y przyparte do muru i co m�wi� o tym Ljubow. Odwr�ci� si� na plecy i le�a� z g�ow� odchylon� do ty�u i zamkni�tymi oczami. Serce bi�o mu nier�wno.

Nic si� nie sta�o.

Trudno by�o otworzy� oczy, ale w ko�cu uda�o mu si�. Po prostu stali tam; du�o ich, dziesi�� lub dwadzie�cia. Mieli te w��cznie do polowania, ma�e i wygl�daj�ce jak zabawki, ale �elazne groty by�y ostre, mog�y jak nic przej�� przez bebechy. Zamkn�� oczy; po prostu le�a�.

I nic si� nie sta�o.

Serce mu si� uspokoi�o i wygl�da�o na to, �e m�g� my�le� ja�niej. Co� si� w nim poruszy�o, co� prawie jak �miech. Na Boga, nie mogli go dosta�! Je�li jego ludzie zdradzili go, a ludzka inteligencja nic ju� nie mo�e dla niego zrobi�, to on u�yje przeciwko nim ich w�asnej sztuczki � uda martwego i wyzwoli ten instynkt, kt�ry nie pozwala im zabi� nikogo, kto przyjmuje tak� pozycj�. Stali po prostu naoko�o niego, mrucz�c do siebie. Nie mog� go skrzywdzi�. Tak jakby by� bogiem.

��Davidson.

Musia� znowu otworzy� oczy. �ywiczna pochodnia, kt�r� trzyma�o jedno ze stworz�tek, ci�gle p�on�a, ale ciemno�� zblad�a i las by� teraz ciemnoszary, a nie czarny jak smo�a. Jak to si� sta�o? Min�o tylko pi�� lub dziesi�� minut. Nadal trudno by�o cokolwiek zobaczy�, ale nie by�a to ju� noc. Widzia� li�cie i ga��zie, las. Widzia� twarz patrz�cego w d� na niego. Nie mia�a koloru w tym bezbarwnym mroku �witu. Pokryte bliznami rysy wygl�da�y jak ludzkie. Oczy by�y jak ciemne dziury.

��Pozw�l mi wsta� � powiedzia� nagle Davidson g�o�nym, ochryp�ym g�osem. Dr�a� z zimna od le�enia na wilgotnej ziemi. Nie m�g� tak le�e�, kiedy Selver patrzy� na niego z g�ry.

Selver nie mia� nic w r�kach, ale wiele diabe�k�w naoko�o niego trzyma�o nie tylko w��cznie, ale i rewolwery. Ukradzione z jego magazynu w obozie. Z trudem podni�s� si� na nogi. Ubranie przylega�o mu lodowato do ramion i �ydek i nie potrafi� powstrzyma� dr�enia.

��Sko�czcie z tym � rzek�. � Szybko-szybko! Selver tylko na niego patrzy�. Przynajmniej teraz musia� patrze� w g�r�, wysoko w g�r�, aby spotka� wzrok Davidsona.

��Czy pragniesz, abym ci� teraz zabi�? � zapyta�. Nauczy� si� tego sposobu m�wienia od Ljubowa, oczywi�cie; nawet jego g�os to m�g�by by� Ljubow. Niesamowite.

��To m�j wyb�r, tak?

��C�, le�a�e� ca�� noc w spos�b oznaczaj�cy, �e pragniesz, aby�my pozwolili ci �y�; a teraz chcesz umrze�?

B�l g�owy i �o��dka, i jego nienawi�� do tego strasznego ma�ego wybryku natury, kt�ry m�wi� jak Ljubow i na kt�rego �asce si� znajdowa�, b�l i nienawi�� po��czy�y si� i wywr�ci�y mu �o��dek, wi�c prawie zwymiotowa�. Dr�a� z zimna i md�o�ci. Pr�bowa� utrzyma� odwag�. Nagle post�pi� krok naprz�d i splun�� Selverowi w twarz.

Po ma�ej przerwie Selver wykona� jakby taneczny ruch i splun�� na Davidsona. I roze�mia� si�. I nie uczyni� �adnego ruchu, aby zabi� Davidsona. Davidson wytar� zimn� plwocin� z warg.

��Niech pan pos�ucha, kapitanie Davidson � rzek�o stworz�tko tym spokojnym cichym g�osem, od kt�rego Davidsonowi kr�ci�o si� w g�owie i robi�o si� niedobrze � obaj jeste�my bogami, pan i ja. Pan jest szalony, a ja nie jestem pewny, czy jestem zdrowy, czy nie. Ale jeste�my bogami. Nie b�dzie ju� nigdy takiego spotkania w lesie jak teraz to spotkanie mi�dzy nami. Przynosimy sobie nawzajem podarunki, jakie przynosz� bogowie. Pan da� mi podarunek, zabijanie w�asnego gatunku, morderstwo. Teraz, w miar� mo�liwo�ci, daj� panu podarunek mojego ludu, kt�ry jest niezabijaniem. My�l�, �e nasze wzajemne podarunki s� trudne do ud�wigni�cia. Jednak musi pan d�wiga� go sam. Pa�scy ludzie w Eshsenie m�wi� mi, �e je�li pana tam sprowadz�, b�d� musieli zrobi� nad panem s�d i zabi� pana, prawo im to nakazuje. Tak wi�c chc�c da� panu �ycie, nie mog� zabra� pana z innymi je�cami do Eshsenu; a nie mog� zostawi� pana wolno w lesie, bo wyrz�dza pan zbyt wiele krzywd. Wi�c b�dzie pan traktowany jak jeden z nas, kiedy oszaleje. We�miemy pana na Rendlep, gdzie nikt ju� nie mieszka, i zostawimy tam.

Davidson wpatrywa� si� w stworz�tko, nie m�g� oderwa� od niego oczu. Jak gdyby mia�o nad nim jak�� hipnotyczn� w�adz�. To by�o nie do zniesienia. Nikt nie mia� nad nim w�adzy. Nikt nie m�g� go skrzywdzi�.

��Powinienem z�ama� ci kark od razu, tego dnia, kiedy pr�bowa�e� rzuci� si� na mnie � powiedzia� g�osem ci�gle chrapliwym i st�umionym.

��To mog�oby by� najlepsze � odpar� Selver. � Ale Ljubow powstrzyma� pana, tak jak teraz powstrzymuje mnie przed zabiciem pana. Ca�e zabijanie jest ju� dokonane. I wycinanie drzew. Na Rendlep nie ma drzew do wycinania. To miejsce, kt�re wy nazywacie Wysp� �mietnikow�. Wasi ludzie nie zostawili tam �adnych drzew, wi�c nie mo�e pan zrobi� �odzi i odp�yn�� w niej. Niewiele ro�lin ju� tam pozosta�o, wi�c b�dziemy musieli przywozi� panu �ywno�� i drewno do palenia. Na Rendlepie nie ma niczego, co da�oby si� zabi�. �adnych drzew, �adnych ludzi. By�y drzewa i ludzie, ale teraz s� tam tylko sny o nich. Wydaje mi si�, �e jest to odpowiednie miejsce do �ycia dla pana, skoro musi pan �y�. M�g�by si� pan tam nauczy�, jak �ni�, ale najprawdopodobniej w ko�cu dojdzie pan w swym szale�stwie do jego w�a�ciwego ko�ca.

��Zabij mnie teraz i przesta� si� tak cholernie naigrawa�.

��Zabi� pana? � powiedzia� Selver, a jego oczy patrz�ce w g�r� na Davidsona zdawa�y si� b�yszcze�, bardzo czyste i straszne, w p�mroku lasu. � Nie mog� pana zabi�, Davidson. Pan jest bogiem. Musi pan to zrobi� sam.

Odwr�ci� si� i odszed�, lekko i szybko, po paru krokach znikaj�c mi�dzy szarymi drzewami.

Po g�owie Davidsona przesun�a si� p�tla i lekko zacisn�a si� na jego gardle. Ma�e w��cznie zbli�y�y si� do jego plec�w i bok�w. Nie pr�bowali go zrani�. M�g� uciec, wyrwa� si�, nie odwa�yliby si� go zabi�. Ostrza by�y wypolerowane, uformowane w kszta�t li�ci, ostre jak brzytwa. P�tla �agodnie poci�gn�a go za szyj�. Szed� tam, gdzie go prowadzono.

Selver dawno nie widzia� Ljubowa. Ten sen poszed� z nim do Rieshwelu. By� z nim, kiedy po raz ostatni m�wi� do Davidsona. Potem odszed� i mo�e spa� teraz w grobie �mierci Ljubowa w Eshsenie, bo nigdy nie przyszed� do Selvera w mie�cie Broter, gdzie teraz mieszka�.

Ale kiedy wr�ci� wielki statek i Selver poszed� do Eshsenu, Ljubow spotka� go tam. Milcza� i by� bardzo smutny, tak �e w Selverze obudzi� si� stary, ci�ki �al.

Ljubow zosta� z nim, cie� w umy�le, nawet kiedy Selver spotka� jumen�w ze statku. To byli ludzie w�adzy � inni ni� wszyscy jumeni, kt�rych dot�d zna�, poza jego przyjacielem, ale znacznie silniejsi ni� Ljubow.

Jego j�zyk jumen�w zardzewia� i z pocz�tku pozwala� m�wi� g��wnie im. Kiedy by� ju� ca�kiem pewny, jakiego rodzaju s� lud�mi, wysun�� ci�kie pud�o, kt�re przyni�s� z Broteru.

��Wewn�trz jest dzie�o Ljubowa � rzek� szukaj�c s��w. � Wiedzia� o nas wi�cej ni� inni. Nauczy� si� mojego j�zyka i Mowy M�czyzn; wszystko tu zapisa�. Rozumia� nieco z tego, jak �yjemy i �nimy. Inni nie. Dam wam to dzie�o, je�li zabierzecie je do miejsca, do kt�rego chcia�.

Ten wysoki, bia�osk�ry, Lepennon, wygl�da� na uszcz�liwionego i podzi�kowa� Selverowi m�wi�c mu, �e te papiery rzeczywi�cie zostan� zabrane tam, gdzie chcia� Ljubow, i �e b�d� wysoko cenione. To sprawi�o Selverowi przyjemno��. Lecz g�o�ne wymawianie imienia przyjaciela sprawia�o mu b�l, bo twarz Ljubowa nadal by�a rozgoryczona i smutn�, kiedy zwr�ci� si� do niej w duchu. Wycofa� si� nieco od jumen�w i obserwowa� ich. Dongh, Gosse i inni � Eshsenu byli tam razem z t� pi�tk� ze statku. Nowi wygl�dali czysto, wypolerowani jak nowe �elazo. Starzy pozwolili w�osom wyrosn�� na swoich twarzach, tak �e wygl�dali troch� jak ogromni Athsheanie o czarnym futrze. Nosili jeszcze ubrania, ale by�y one stare i nie utrzymane w czysto�ci. Nie byli chudzi, z wyj�tkiem Starego Cz�owieka, kt�ry od Nocy Eshsenu ci�gle niedomaga�; lecz wszyscy wygl�dali troch� jak ludzie, kt�rzy si� zgubili lub oszaleli.

Spotkanie nast�pi�o na skraju lasu, w tej strefie, w kt�rej na mocy cichej umowy przez te ubieg�e lata ani ludzie lasu, ani jumeni nie wybudowali dom�w ani nie obozowali. Selver i jego towarzysze usadowili si� w cieniu wielkiego jesionu, kt�ry sta� z dala od skraju lasu. Jego jagody by�y jeszcze tylko ma�ymi zielonymi k�pkami na ga��zkach, jego li�cie by�y d�ugie i mi�kkie, zmienne, letnio-zielone. �wiat�o pod wielkim drzewem by�o mi�kkie, skomplikowane cieniami.

Jumeni naradzali si�, przychodzili i odchodzili, a� w ko�cu jeden z nich podszed� do jesionu. To by� ten twardy ze statku, komandor. Przysiad� na pi�tach obok Selvera, nie pytaj�c o pozwolenie, ale bez widocznego zamiaru obrazy. Powiedzia�:

��Czy mo�emy troch� porozmawia�?

��Oczywi�cie.

��Wiesz, �e zabierzemy z sob� wszystkich Ziemian. Przyprowadzili�my drugi statek, aby ich zabra�. Wasz �wiat nie b�dzie ju� wykorzystywany jako kolonia.

��T� wiadomo�� us�ysza�em w Broteru, kiedy przybyli�cie trzy dni temu.

��Chcia�em si� upewni�, �e rozumiecie, i� jest to trwa�y uk�ad. Nie wracamy. Wasz �wiat zosta� obj�ty Zakazem Ligi. W waszych warunkach oznacza to, �e mog� obieca�, i� tak d�ugo, jak b�dzie trwa�a Liga, nikt tu nie przyb�dzie wycina� drzew lub zabiera� waszych ziem.

��Nikt z was nigdy nie wr�ci � rzek� Selver; by�o to stwierdzenie lub pytanie.

��Nie, przez pi�� pokole�. Nikt. Potem mo�e paru ludzi, dziesi�ciu lub dwudziestu, nie wi�cej ni� dwudziestu, mog�oby przyby�, aby rozmawia� z twoim ludem i bada� wasz �wiat, jak robi�o to paru ludzi tutaj.

��Naukowcy, spece � powiedzia� Selver. Zamy�li� si�. � Wy podejmujecie decyzje od razu, wasz lud � rzek�, znowu pomi�dzy stwierdzeniem a pytaniem.

��Co masz na my�li? � Komandor wygl�da� na ostro�nego.

��No, m�wisz, �e �aden z was nie b�dzie wycina� drzew na Athshe; i wszyscy przestaj�. A jednak �yjecie w wielu miejscach. Ot� gdyby przyw�dczyni Karachu wyda�a polecenie, ludzie z s�siedniej wioski nie wykonaliby go, a z pewno�ci� nie wykonaliby go natychmiast wszyscy ludzie na �wiecie.

��Nie, poniewa� wy nie macie jednego rz�du nad wszystkimi. Lecz my mamy � teraz � i zapewniam ci�, �e jego polecenia s� wykonywane. Przez wszystkich z nas od razu. Ale tak naprawd�, z opowiada�, kt�re s�yszeli�my od kolonist�w, wydaje si�, �e kiedy ty wyda�e� polecenie, Selverze, wykonali je od razu wszyscy na ka�dej wyspie. Jak ci si� to uda�o?

��Wtedy by�em bogiem � odpar� Selver z oboj�tn� twarz�.

Kiedy komandor odszed�, nadszed� powoli �w wysoki bia�y i spyta�, czy mo�e usi��� w cieniu drzewa. Ten by� taktowny i niezwykle sprytny. Selver czu� si� przy nim nieswojo. Tak jak Ljubow, ten by� �agodny; rozumia�, a jednak sam by� absolutnie niezrozumia�y. Najuprzejmiejsi spo�r�d nich byli bowiem tak nieosi�galni jak najokrutniejsi. Dlatego obecno�� Ljubowa w jego umy�le pozosta�a dla niego bolesna, podczas gdy sny, w kt�rych widzia� i dotyka� swojej nie�yj�cej �ony Thele, by�y cenne i pe�ne spokoju.

��Kiedy by�em tu przedtem � zaczai Lepennon � spotka�em tego cz�owieka, Raj� Ljubowa. Mia�em bardzo ma�o sposobno�ci porozmawiania z nim, ale pami�tam, co m�wi�; mia�em czas przeczyta� cz�� jego studi�w nad twoim ludem. Jego dzie�o, jak m�wisz. G��wnie z powodu tego dzie�a Athshe przesta�a by� ziemsk� koloni�. My�l�, �e ta wolno�� sta�a si� celem �ycia Ljubowa. Ty, jako jego przyjaciel, zrozumiesz, �e �mier� nie powstrzyma�a go przed osi�gni�ciem celu, przed uko�czeniem podr�y.

Selver siedzia� nieruchomo. Niepok�j w jego umy�le przerodzi� si� w strach. Tamten m�wi� jak Wielki �ni�cy. Nie odpowiedzia�.

��Czy powiesz mi jedn� rzecz, Selverze? Je�li to pytanie ci� nie urazi. Po nim nie b�dzie ju� �adnych pyta� By�y zab�jstwa: w Obozie Smitha, potem tutaj, w Eshsenie, w ko�cu w obozie na Nowej Jawie, gdzie Davidson przewodzi� grupie buntownik�w. To wszystko. Nic wi�cej od tego czasu� Czy to prawda? Czy nie by�o wi�cej zab�jstw?

��Nie zabi�em Davidsona.

��To nie ma znaczenia � o�wiadczy� Lepennon, nie zrozumiawszy; Selver chcia� powiedzie�, �e Davidson nie by� martwy, lecz Lepennon zrozumia�, �e Davidsona zabi� kto� inny. Selver nie poprawia� go, odkrywaj�c z ulg�, �e jumen m�g� by� w b��dzie.

��A wi�c nie by�o wi�cej zab�jstw?

���adnych. Oni ci powiedz� � odpar� Selver i skin�� g�ow� w kierunku pu�kownika i Gosse'a.

��To znaczy mi�dzy twoimi lud�mi. Athsheanie zabijaj�cy Athshean.

Selver milcza�.

Spojrza� w g�r� na Lepennona, na t� dziwn� twarz, bia�� jak maska Ducha Jesionu, kt�ra zmieni�a si� pod jego wzrokiem.

��Czasami przychodzi b�g � rzek� Selver. � Przynosi nowy spos�b robienia rzeczy lub now� rzecz do zrobienia. Nowy rodzaj �piewu lub nowy rodzaj �mierci. Przynosi to przez most mi�dzy czasem snu i czasem �wiata. Kiedy on to zrobi, jest to ju� zrobione. Nie mo�na rzeczy istniej�cych w �wiecie pr�bowa� z powrotem wepchn�� do snu, trzyma� je wewn�trz snu za pomoc� �cian i pozor�w. To szale�stwo. Co jest, jest. Nie ma sensu teraz udawa�, �e nie wiemy, jak zabija� si� nawzajem.

Lepennon po�o�y� sw� d�ug� d�o� na d�oni Selvera tak szybko i �agodnie, �e Selver przyj�� dotyk, jak gdyby r�ka nie by�a r�k� obcego. Nad nimi drga�y zielono-z�ote cienie jesionowych li�ci.

��Ale nie mo�ecie udawa�, �e macie powody zabijania si� wzajemnie. Morderstwo nie ma powodu � rzek� Lepennon z twarz� tak zaniepokojon� i smutn� jak twarz Ljubowa. � My odejdziemy. Za dwa dni nie b�dzie tu nas. Nikogo. Na zawsze. A wtedy lasy Athshe b�d� takie jak dawniej.

Z cieni umys�u Selvera wyszed� Ljubow i powiedzia�:

��Ja tu b�d�.

��Ljubow tu b�dzie � powt�rzy� Selver. � I Davidson tu b�dzie. Obaj b�d�. Mo�e kiedy umr�, ludzie b�d� tacy, jak przed moim urodzeniem i przed waszym przybyciem. Ale nie s�dz�.