Ksenobiolodzy (Biologistas)

Gusto (Vladimir Tiago Gussman)

Cida (Ekaterina Maria Aparecida do Norte von Hesse-Gussman)

Novinha (Ivanova Santa Catarina von Hesse)

Ela (Ekaterina Elanora Ribeira von Hesse)

Zarz�dca Bosquinha (Faria Lima Maria do Bosque)

Biskup Peregrino (Armao Cebola)

Opat i Przeor Klasztoru Dom Cristao (Amai a Tudomundo Para Que Deus vos Ame Cristao)

Dona Crista (Detestai o Pecado e Fazei o Direito Crista)

Korzeniak by� r�wnocze�nie najbardziej k�opotliwym i najbardziej pomocnym z pequeninos. Zawsze na miejscu, gdy Pipo odwiedza� polan�, stara� si� jak m�g�, by odpowiedzie� na pytania, kt�rych prawo zabrania�o Pipowi zadawa�. Pipo uzale�ni� si� od niego�� chyba za bardzo�� a jednak, cho� Korzeniak b�aznowa� i bawi� si� niczym nieodpowiedzialny m�odzik, kt�rym zreszt� by�, ca�y czas obserwowa�, sondowa�, sprawdza�. Pipo stale musia� uwa�a� na zastawiane przez niego pu�apki.

Przed chwil� jeszcze Korzeniak wspina� si� na drzewo. �ciska� pie� jedynie rogowatymi zgrubieniami na kostkach i wewn�trznych stronach ud. W r�kach trzyma� dwa patyki�� zwane Ojcowskimi Kijami�� kt�rymi ca�y czas b�bni� o drzewo w porywaj�cym, zmiennym rytmie. Ha�as wywabi� z drewnianej chaty Mandachuv�. Krzykn�� co� do Korzeniaka w Mowie M�czyzn, a potem po portugalsku:

��P'ra baixo, bicho!

Kilku prosiaczk�w w pobli�u g�o�no potar�o jednym udem o drugie, wyra�aj�c w ten spos�b podziw dla obcoj�zycznej gry s��w. Szelest aplauzu ucieszy� Mandachuv�, kt�ry podskoczy� wysoko.

Tymczasem Korzeniak odchyli� si� do ty�u, jakby mia� spa��. Potem odepchn�� si� r�kami, wykr�ci� w powietrzu salto i wyl�dowa� na obie nogi, podskakuj�c kilka razy. Nawet si� nie potkn��.

��Jeste� wi�c teraz akrobat��� oceni� Pipo. Korzeniak podszed� ko�ysz�c si� na boki. W ten spos�b pr�bowa� na�ladowa� ludzi, cho� zdecydowanie bardziej przypomina�o to parodi�, poniewa� jego p�aski, zwr�cony ku g�rze ryjek robi� zdecydowanie �winiowate wra�enie. Nic dziwnego, �e mieszka�cy z innych �wiat�w nazywali ich �prosiaczkami�. Nazwa ta pad�a w pierwszych raportach, jeszcze w '86 roku, a w 1925, gdy powsta�a lusita�ska kolonia, zd��y�a si� ju� zakorzeni�. Ksenolodzy ze wszystkich Stu �wiat�w pisali o nich jako o �Lusita�skich aborygenach�, cho� Pipo doskonale wiedzia�, �e w gr� wchodzi�a jedynie kwestia rangi zawodu. Poza naukowymi artyku�ami, ksenolodzy tak�e m�wili: prosiaczki. Pipo nazywa� ich pequeninos, a oni nie protestowali, gdy� teraz sami okre�lali siebie jako �Ma�y Lud�. Mimo wszystko, mimo �rangi zawodu�, nie da�o si� zaprzeczy�, �e w chwilach takich jak ta, Korzeniak bardzo przypomina� �wini� chodz�c� na tylnych nogach.

��Akrobata�� powt�rzy� Korzeniak, wypr�bowuj�c nowe s�owo.�� Co ja takiego zrobi�em? Macie nazw� dla ludzi, kt�rzy to robi�? S� wi�c ludzie, dla kt�rych to jest praca?

Pipo westchn�� bezg�o�nie, nie zmieniaj�c przy tym przyklejonego do twarzy u�miechu. W obawie przed ska�eniem kultury prosiaczk�w, prawo surowo zakazywa�o udzielania informacji o spo�ecze�stwie ludzi. Korzeniak jednak prowadzi� bezustann� gr�, staraj�c si� wycisn�� do ostatniej kropli wszelkie implikacje wszystkich wypowiedzi Pipa.

Tym razem Pipo m�g� wy��cznie do siebie mie� pretensje o niem�dr� uwag�, kt�ra niepotrzebnie uchyli�a okno na �wiat ludzi. Czasami czu� si� w�r�d pequeninos tak dobrze, �e zaczyna� m�wi� swobodnie. Ci�gle ryzykuj�. Nie nadaj� si� do tej gry, w kt�rej trzeba zdobywa� informacje, nie daj�c nic w zamian. Libo, m�j ma�om�wny syn, jest w tym lepszy, chocia� jest moim uczniem dopiero� jak dawno sko�czy� trzyna�cie?� od czterech miesi�cy.

��Te� bym chcia� mie� takie zgrubienia na nogach�� stwierdzi� Pipo.�� Pie� tego drzewa rozdar�by mi sk�r� na strz�py.

��Zawstydzi�oby to nas wszystkich�� Korzeniak przyj�� wyczekuj�c� postaw�, kt�ra wed�ug Pipa oznacza�a lekkie podenerwowanie, a mo�e te� milcz�ce ostrze�enie dla innych pequeninos, by byli ostro�ni. Mog�a te� by� sygna�em najwy�szego przera�enia, cho� nigdy jeszcze nie widzia� pequenino odczuwaj�cego przera�enie. Na wszelki wypadek odezwa� si� pospiesznie, by go uspokoi�:

��Nie przejmuj si�. Jestem za stary i za s�aby, �eby si� wspina� na drzewa. Zostawiam to takim m�odzikom jak ty. Uda�o si�. Cia�o Korzeniaka znowu si� poruszy�o.

��Lubi� wchodzi� na drzewa. Widz� wtedy wszystko�� Korzeniak przykucn�� przed Pipem i pochyli� si�.�� Czy przyprowadzisz tu zwierz�, kt�re biegnie po trawie nie dotykaj�c gruntu? Nie wierz�, �e je widzia�em.

Kolejna pu�apka. I co, Pipo, ksenologu, czy zdecydujesz si� poni�y� przedstawiciela spo�eczno�ci, kt�r� badasz? Czy raczej b�dziesz si� trzyma� sztywnych praw, jakie ustanowi� Gwiezdny Kongres, by rz�dzi�y tym spotkaniem? Historia nie zna�a zbyt wielu precedens�w. Jedynymi inteligentnymi obcymi, jakich napotka�a ludzko��, by�y robale, trzy tysi�ce lat temu, a w rezultacie spotkania wszystkie robale zgin�y. Tym razem Gwiezdny Kongres zdecydowa�, �e je�li ludzko�� pope�ni b��d, to raczej z przeciwnym skutkiem. Minimum informacji, minimum kontaktu. Korzeniak zauwa�y� wahanie Pipa, jego niepewne milczenie.

��Nigdy nam nic nie m�wicie�� stwierdzi�.�� Obserwujecie nas i badacie, ale nie wpuszczacie za ogrodzenie, �eby�my tak�e mogli was obserwowa� i bada�.

Pipo odpowiedzia� tak uczciwie, jak tylko m�g� w sytuacji, gdy ostro�no�� by�a wa�niejsza od uczciwo�ci.

��Je�li dowiadujecie si� tak ma�o, a my tak du�o, to czemu znasz stark i portugalski, a ja wci�� si� ucz� waszej mowy?

��Jeste�my m�drzejsi. Korzeniak odwr�ci� si� na po�ladkach tak, �e siedzia� teraz plecami do Pipa.

��Wracaj za swoje ogrodzenie�� powiedzia�.

Pipo wsta� natychmiast. W pobli�u Libo przygl�da� si� tr�jce pequeninos, pr�buj�c dociec, w jaki spos�b splataj� suche pn�cza merdony na pokrycie dachu. Spojrza� na ojca i natychmiast stan�� przy nim, got�w by odej��. Oddalili si� bez s�owa. Pequeninos tak dobrze opanowali j�zyk, �e ludzie nigdy nie omawiali tego, czego si� dowiedzieli, p�ki nie znale�li si� wewn�trz ogrodzenia.

P� godziny zaj�a droga do domu. Rozpada�o si�, kiedy przechodzili przez bram� i szli obok wzg�rza do Stacji Zenadora. Zenadora? Pipo zastanawia� si� nad tym, patrz�c na zawieszon� nad drzwiami tabliczk�, na kt�rej s�owo KSENOLOG wypisano w starku. To w�a�nie ja, my�la�. Przynajmniej dla obcych. Ale portugalski tytu� ZENADOR jest tak prosty do wym�wienia, �e na Lusitanii ma�o kto u�ywa nazwy �ksenolog�, nawet gdy m�wi w starku. Tak zmienia si� mowa. Gdyby nie ansibl, gwarantuj�cy Natychmiastow� komunikacj� w�r�d Stu �wiat�w, nie uda�oby si� chyba zachowa� wsp�lnego j�zyka. Podr�e mi�dzygwiezdne s� zbyt rzadkie i powolne. W przeci�gu stulecia stark rozpad�by si� na dziesi�� tysi�cy dialekt�w. Ciekawie by�oby sprawdzi� na komputerze projekcj� zmian lingwistycznych na Lusitanii w przypadku, gdyby dopu�ci� do rozk�adu starku i absorpcji portugalskiego�

��Tato�� odezwa� si� Libo.

Dopiero wtedy Pipo zauwa�y�, �e zatrzyma� si� dziesi�� metr�w od stacji. Styczne. Wi�ksza cz�� mojej umys�owej aktywno�ci przebiega po stycznych, na zewn�trz obszaru moich bada�. Zapewne dlatego, �e w obszarze moich bada� narzucone przepisy uniemo�liwiaj� poznanie i zrozumienie czegokolwiek. Nauka ksenologii w wi�kszym stopniu opiera si� na tajemnicach, ni� nauka Ko�cio�a.

Dotkni�cie d�oni wystarczy�o, by otworzy� zamek. Wchodz�c za pr�g Pipo wiedzia�, jak sp�dz� reszt� wieczoru. Zanim przygotuj� raport z dzisiejszego spotkania, musz� sp�dzi� kilka godzin nad terminalami komputera. Wtedy przeczytaj� nawzajem swoje notatki, a je�li b�d� zadowoleni, Pipo napisze kr�tkie streszczenie i pozwoli komputerom zaj�� si� reszt�, uzupe�ni� informacje i przekaza� je natychmiast do ksenolog�w pozosta�ych Stu �wiat�w. Ponad tysi�c uczonych studiuje jedyn� obc� ras�, jak� poznali�my. I poza tymi drobiazgami, jakie wykrywaj� satelity, moi koledzy dysponuj� jedynie informacjami, kt�re posy�am im ja i Libo. To z pewno�ci� minimalna interwencja.

Gdy jednak Pipo znalaz� si� w stacji, od razu spostrzeg�, �e dzisiejszego wieczoru nie wype�ni wyt�ona, spokojna praca. Wewn�trz czeka�a Dona Crista, ubrana w sw�j klasztorny habit. Czy�by kt�re� z dzieci mia�o k�opoty w szkole?

��Nie, nie�� odezwa�a si� Dona Crista.�� Twoje dzieci radz� sobie doskonale, z wyj�tkiem tego, kt�re jest moim zdaniem za ma�e, by opuszcza� szko�� i pracowa� tutaj, nawet jako ucze�. Libo milcza�. M�dra decyzja, uzna� Pipo. Dona Crista by�a inteligentn� i ujmuj�c�, mo�e nawet pi�kn� m�od� kobiet�. Jednak przede wszystkim i nade wszystko by�a mniszk� zakonu Filhos da Mente de Cristo, Dzieci Umys�u Chrystusa, i nie jej uroda budzi�a podziw, gdy gniewa�a si� na ignorancj� i g�upot�. Zdumiewa�o to wielu ca�kiem rozs�dnych ludzi, kt�rych ignorancja topnia�a nieco w ogniu jej pogardy. Milczenie, Libo, to polityka, kt�ra przyniesie ci korzy�ci.

��Nie przysz�am tu w sprawie twoich dzieci�� wyja�ni�a Dona Crista.�� Chodzi o Novinh�. Dona Crista nie musia�a wymienia� nazwiska�� wszyscy znali Novinh�. Straszliwa Descolada min�a ledwie osiem lat temu. Zdawa�o si�, �e zaraza zniszczy koloni�, zanim ta zacznie w og�le funkcjonowa�. Rodzice Novinhy, para ksenobiolog�w, Gusto i Cida, wynale�li szczepionk�. Tragiczna ironia losu sprawi�a, �e odkryli przyczyn� choroby i lekarstwo na ni� zbyt p�no, by uratowa� samych siebie. Pochowano ich jako ostatnie ofiary Descolady. Pipo dok�adnie pami�ta� ma�� Novinh�, jak sta�a trzymaj�c d�o� burmistrz Bosquinhy, gdy biskup Peregrino osobi�cie celebrowa� nabo�e�stwo �a�obne. Nie, nie trzyma�a burmistrz za r�k�. Obraz tamtego dnia pojawi� si� przed oczami, a wraz z nim wspomnienie tego, co wtedy odczuwa�. Jak ona to zapami�ta?�� pyta� wtedy sam siebie. To przecie� pogrzeb jej rodzic�w; z ca�ej rodziny tylko ona pozosta�a �ywa. A mimo to widzi wok� rado�� mieszka�c�w kolonii. Czy potrafi w tym wieku zrozumie�, �e ta rado�� jest najwi�kszym ho�dem dla jej matki i ojca? Walczyli i zwyci�yli, zdobyli dla nas zbawienie w tych odartych z nadziei dniach poprzedzaj�cych �mier�; zebrali�my si� tutaj, by podzi�kowa� za wspania�y dar, jaki nam ofiarowali. Ale dla ciebie, Novinho, twoi rodzice umarli, tak samo jak przedtem bracia. Pi��set ofiar, ponad sto mszy �a�obnych w ostatnich sze�ciu miesi�cach, a wszystkie odprawiane w atmosferze l�ku, �alu i rozpaczy. I teraz, po �mierci twoich rodzic�w, ten l�k, �al i rozpacz s� dla ciebie r�wnie wielkie�� nikt jednak nie dzieli z tob� b�lu. Ulga i rado�� goszcz� w naszych my�lach.

Obserwuj�c j�, pr�buj�c poj�� jej uczucia, Pipo na nowo rozbudzi� w sobie �al po �mierci swej siedmioletniej Marii, zmiecionej wichrem zag�ady, kt�ry pokry� jej sk�r� rakowatymi naro�lami i gwa�townie rosn�c� grzybni�. Cia�o puch�o lub gni�o, schodz�c ze st�p i g�owy, i ods�aniaj�c ko�ci, podczas gdy nowa ko�czyna, nie r�ka ani noga, wyrasta�a z biodra. Jej s�odkie, pi�kne cia�ko gin�o na ich oczach, umys� za� pozostawa� bezlito�nie przytomny, zdolny do rozumienia tego, co si� dzieje. Pod koniec b�aga�a Boga, by zes�a� jej �mier�. Pipo wspomina� to wszystko, a potem msz� za jej dusz�, wsp�ln� dla niej i pi�ciu innych ofiar. Gdy siedzia� wtedy, sta�, kl�cza� obok swej �ony i ocala�ych dzieci, wyczuwa� doskona�� jedno�� wszystkich zebranych w katedrze. Wiedzia�, �e jego cierpienie jest ich cierpieniem, �e strata najstarszej c�rki po��czy�a go ze spo�eczno�ci� nierozerwalnymi wi�zami �alu. To przynosi�o ulg�, w tym znajdywa� uspokojenie. Powszechna �a�oba koi�a jego b�l.

Ma�a Novinha nie mia�a tego pocieszenia. Jej b�l by��� je�li to mo�liwe�� jeszcze gorszy ni� Pipa. Pipo przynajmniej nie zosta� zupe�nie pozbawiony rodziny i by� doros�ym m�czyzn�, nie dzieckiem przera�onym nag�� utrat� fundament�w swego istnienia. Rozpacz nie wi�za�a jej ze spo�eczno�ci�, a raczej oddziela�a. Tego dnia wszyscy si� cieszyli�� pr�cz niej. Wszyscy wychwalali jej rodzic�w�� ona jedna za nimi t�skni�a; wola�aby pewnie, by nie wynajdywali lekarstwa dla innych, byle sami pozostali �ywi.

Izolacja dziewczynki by�a tak wyra�na, �e Pipo dostrzega� jej objawy nawet ze swego dalekiego miejsca. Novinha szybko zabra�a r�k� z d�oni burmistrz. �zy jej obesch�y, nim msza dobieg�a ko�ca. Siedzia�a milcz�ca, jak wi�zie� odmawiaj�cy swym stra�nikom wsp�pracy. Pipo czu�, �e p�ka mu serce. Wiedzia� jednak, �e cho�by si� stara�, nie potrafi ukry� swego zadowolenia z ko�ca Descolady, rado�ci, �e �adne z pozosta�ych dzieci nie zosta�o mu odebrane. Zauwa�y to natychmiast; pr�ba pocieszenia zamieni si� w drwin� i odepchnie j� jeszcze bardziej.

Po nabo�e�stwie sz�a pe�na goryczy w�r�d t�um�w ludzi pe�nych dobrej woli, kt�rzy z nie�wiadomym okrucie�stwem powtarzali, �e jej rodzice z pewno�ci� byli �wi�tymi, �e siedz� po prawicy Boga. C� to za pocieszenie dla dziecka?

��Nigdy nam nie wybaczy dzisiejszego dnia�� szepn�� Pipo do �ony.

��Wybaczy?�� Concei�ao nie nale�a�a do kobiet, kt�re natychmiast podchwytuj� tor my�li m�a.�� Przecie� to nie my zabili�my jej rodzic�w�

��Ale wszyscy dzi� �wi�tujemy, prawda? Tego nam nie wybaczy.

��Bzdura. Zreszt�, i tak nie rozumie. Jest za ma�a.

Rozumie, pomy�la� Pipo. Czy Maria nie rozumia�a wielu spraw, gdy by�a nawet m�odsza od Novinhy?

Mija�y lata�� w tym roku ju� osiem�� i widywa� j� czasem. By�a w wieku jego syna, Liba, a to oznacza�o, �e razem chodzili na lekcje. S�ucha� jej wyst�pie� i referat�w, kt�re wyg�asza�y cz�sto wszystkie dzieci. Cechowa�a j� pewna elegancja my�li, precyzja analizy, kt�ra silnie do niego przemawia�a. Jednocze�nie dziewczynka robi�a wra�enie ca�kowicie ch�odnej, oboj�tnej wobec wszystkich. Ch�opak Pipa, Libo, by� nie�mia�y, a przecie� mia� kilku przyjaci� i zdoby� sympati� nauczycieli. Novinha nie mia�a przyjaci�, nie mia�a nikogo, czyjego spojrzenia szuka�aby wzrokiem w chwili tryumfu. Nie by�o nauczyciela, kt�ry by j� szczerze lubi�, poniewa� nie reagowa�a, nie okazywa�a wzajemno�ci.

� Jest emocjonalnie sparali�owana�� powiedzia�a kiedy� Dona Crista, gdy Pipo o ni� spyta�.�� Nie mo�na si�gn�� do jej wn�trza. Twierdzi, �e jest absolutnie szcz�liwa i nie widzi potrzeby zmian.

A teraz Dona Crista przysz�a do Stacji Zenadora, by porozmawia� z Pipem. Dlaczego w�a�nie do niego? Potrafi� wymy�li� tylko jeden pow�d, by dyrektorka szko�y zjawi�a si� tutaj w sprawie pewnej osieroconej dziewczynki.

��Czy mam wierzy�, �e przez te wszystkie lata, kiedy Novinha uczy�a si� w szkole, tylko ja o ni� pyta�em?

��Nie tylko�� odpar�a.�� Wielu ludzi interesowa�o si� ni� kilka lat temu, gdy Papie� beatyfikowa� jej rodzic�w. Wszyscy pytali, czy c�rka Gusta i Cidy, Os Venerados, zauwa�y�a kiedy� jakie� cudowne zdarzenia zwi�zane z jej rodzicami, dostrze�one przez tak wiele os�b.

��Naprawd� j� o to pytali?

��Kr��y�y r�ne plotki i biskup Peregrino musia� zbada� sprawꠗ Dona Crista zaciska�a wargi m�wi�c o m�odym przyw�dcy duchowym kolonii. Ale wiadomo by�o, �e stosunki mi�dzy hierarchi� a zakonem Filhos da Mente de Cristo nigdy nie by�y dobre.�� Udzieli�a bardzo pouczaj�cej odpowiedzi.

��Wyobra�am sobie.

��Powiedzia�a, mniej wi�cej, �e gdyby rodzice istotnie s�uchali mod��w i mieli w niebie jakiekolwiek mo�liwo�ci ich spe�nienia, to czemu nie odpowiedzieli na jej pro�by i nie wstali z grobu? To by�by po�yteczny cud, o�wiadczy�a. I by�y ju� precedensy. Je�eli Os Venerados posiadaj� moc sprawiania cud�w, musi to oznacza�, �e nie kochaj� jej na tyle, by odpowiedzie� na mod�y. Woli wi�c wierzy�, �e rodzice nadal j� kochaj� i po prostu nie maj� mo�liwo�ci dzia�ania.

��Urodzona sofistka�� mrukn�� Pipo.

��Sofistka i ekspert od poczucia winy. Powiedzia�a biskupowi, �e je�li Papie� uzna� rodzic�w za b�ogos�awionych, to tak, jakby Ko�ci� o�wiadczy�, �e jej nienawidzili. Petycja o kanonizacj� jest dowodem, �e �uskania ni� pogardza; je�li za� zostanie wys�uchana, to sam Ko�ci� oka�e si� nikczemny. Biskup Peregrino by� w�ciek�y.

��Zauwa�y�em, �e mimo to wys�a� petycj�.

��Dla dobra spo�eczno�ci. Poza tym, cuda zdarza�y si� przecie� naprawd�.

��Kto� dotyka grobowca i b�l g�owy przechodzi, wi�c krzyczy �Milagre! Os santos me abencoaram!��� Cud! �wi�ci mnie pob�ogos�awili!

��Wiesz dobrze, �e Rzym wymaga lepiej udokumentowanych cud�w. Ale to nieistotne. Papie� �askawie zezwoli�, by�my nazwali nasze miasteczko �Milagre�. Wyobra�am sobie, �e za ka�dym razem, gdy Novinha s�yszy t� nazw�, rozpala si� gor�cej w swym sekretnym gniewie.

��Albo staje si� zimniejsza. Nie wiadomo, jak� temperatur� maj� takie uczucia.

��W ka�dym razie, Pipo, nie jeste� jedynym, kt�ry o ni� pyta�, ale jedynym, kt�ry pyta� ze wzgl�du na ni� sam�, nie z powodu jej �wi�tobliwych i B�ogos�awionych rodzic�w. To smutne, �e poza Filhos, prowadz�cymi szko�y na Lusitanii, nie zainteresowa� si� dziewczynk� nikt pr�cz Pipa, kt�ry przez te wszystkie lata po�wi�ci� jej tylko okruchy swej uwagi.

��Ma jednego przyjaciela�� wtr�ci� nagle Libo.

Pipo zapomnia� o obecno�ci syna�� Libo by� tak cichy, �e nie by�o to trudne. Dona Crista tak�e sprawia�a wra�enie zaskoczonej.

��Libo�� o�wiadczy�a.�� Byli�my niedyskretni, rozmawiaj�c w ten spos�b o twojej szkolnej kole�ance.

��Jestem asystentem Zenadora�� przypomnia� jej Libo. Mia�o to znaczy�, �e nie chodzi ju� do szko�y.

��Kto jest tym przyjacielem?�� spyta� Pipo.

��Marcao.

��Marcos Ribeira�� wyja�ni�a Dona Crista.�� Wysoki ch�opak�

��Ach, tak. Ten, kt�ry jest zbudowany jak cabra.

��To prawda, jest silny�� przyzna�a.�� Ale nie zauwa�y�am mi�dzy nimi �adnych oznak przyja�ni.

��Kiedy� oskar�ono o co� Marcao, a ona to widzia�a i wstawi�a si� za nim.

��Twoja interpretacja, Libo, jest do�� dowolna. Nale�a�oby raczej powiedzie�, �e oskar�y�a ch�opc�w, kt�rzy naprawd� to zrobili i pr�bowali zrzuci� win� na niego.

��Marcao pojmuje to inaczej�� stwierdzi� Libo.�� Widzia�em par� razy, jak na ni� patrzy�. Nie jest to wiele, ale przynajmniej kto� j� lubi.

��A czy ty j� lubisz?�� spyta� Pipo.

Libo zamilk� na chwil�, Pipo wiedzia�, co to oznacza: Bada sam siebie w poszukiwaniu odpowiedzi. Nie takiej, kt�ra zadowoli doros�ych, ani takiej, kt�ra ich zirytuje�� dzieci w jego wieku uwielbia�y tego typu drobne oszustwa. Ch�opiec jednak ocenia� w�asne uczucia, szukaj�c prawdy.

��Wydaje mi siꠗ powiedzia� w ko�cu�� �e dawa�a do zrozumienia, �e nie chce by� lubiana. Jakby by�a go�ciem, kt�ry lada dzie� ma wr�ci� do domu. Dona Crista pokiwa�a g�ow�.

��Ot� to. Takie w�a�nie sprawia wra�enie. Ale teraz, Libo, dla zachowania dyskrecji musimy ci� prosi�, �eby� wyszed�, gdy b�dziemy�

Znikn��, zanim sko�czy�a zdanie. Skin�� g�ow� i u�miechn�� si�, jakby m�wi�: Tak, rozumiem. Pewny krok bardziej wymownie �wiadczy� o jego dyskrecji, ni� ewentualne zapewnienia i pro�ba, by m�g� zosta�. Potrafi� sprawi�, by por�wnuj�c si� z nim doro�li mieli niewyra�ne poczucie w�asnej niedojrza�o�ci.

��Pipo�� rzek�a dyrektorka.�� Ona z�o�y�a pro�b� o przedterminowy egzamin na ksenobiologa. Chce zaj�� miejsce swych rodzic�w. Pipo uni�s� brwi.

��Twierdzi, �e studiowa�a t� dziedzin� jeszcze jako dziecko. Jest gotowa podj�� prac� natychmiast, bez sta�u.

��Ma trzyna�cie lat, prawda?

��Istniej� precedensy. Wielu ludzi przyst�powa�o do takich egzamin�w r�wnie wcze�nie. Raz zda� je nawet kto� jeszcze m�odszy. Zdarzy�o si� to dwa tysi�ce lat temu, ale to dozwolone. Naturalnie, biskup Peregrino jest przeciwny, ale burmistrz Bosquinha, niech B�g b�ogos�awi jej praktyczn� dusz�, twierdzi, �e �uskania bardzo potrzebuje ksenobiologa. Trzeba si� zaj�� stworzeniem nowych szczep�w ro�linnych, �eby�my wreszcie mieli bardziej urozmaicone po�ywienie i lepsze plony z lusita�skiej gleby. Cytuj�c jej s�owa: �Mo�e by� nawet niemowlakiem, byle by�a ksenobiologiem�.

��I chcesz, �ebym przeprowadzi� ten egzamin?

��Gdyby� by� tak uprzejmy�

��Z przyjemno�ci�.

��Powiedzia�am im, �e si� zgodzisz.

��Musz� wyzna�, �e mam pewne ukryte motywy.

��Doprawdy?

��Powinienem zrobi� dla niej wi�cej, ni� zrobi�em. Chc� si� przekona�, czy nie jest za p�no, by zacz��. Dona Crista roze�mia�a si�.

��Pipo, ciesz� si�, �e postanowi�e� spr�bowa�. Ale wierz mi, drogi przyjacielu, �e dotkni�cie jej serca jest jak k�piel w lodzie.

��Domy�lam si�. Wyobra�am sobie, �e to jak l�d dla tego, kto jej dotyka. Ale co ona wtedy czuje? Jest tak zimna, �e dotkni�cie musi j� parzy� jak ogie�.

��C� za poetyka�� rzek�a Dona Crista. W jej g�osie nie by�o ironii. M�wi�a powa�nie.�� Czy prosiaczki rozumiej�, �e wys�ali�my im jako ambasadora najlepszego z nas?

��Pr�buj� ich przekona�, ale s� raczej sceptyczni.

��my�l� ci j� jutro. I ostrzegam�� chce zda� ten egzamin na zimno. Nie zgodzi si� na �adne pytania spoza dziedziny.

��Bardziej mnie martwi, co si� stanie potem�� u�miechn�� si� Pipo.�� Je�li nie zda, b�dzie mia�a nowe problemy. Je�li zda, wtedy ja zaczn� je mie�.

��Dlaczego?

��Libo zacznie mnie m�czy�, �ebym pozwoli� mu przedterminowo zda� egzamin na Zenadora. A kiedy mu si� uda, b�d� m�g� wr�ci� do domu, zwin�� si� w k��bek i umrze�.

��Jeste� zwariowanym romantykiem, Pipo. Je�li w Milagre jest kto� zdolny do uznania swego trzynastoletniego syna za koleg�, to tylko ty.

Kiedy odesz�a, Pipo i Libo pracowali razem, jak zwykle. Pipo por�wnywa� wyniki Liba, jego spos�b my�lenia, domys�y i podej�cie z tym, co prezentowali studenci, kt�rych zna� na uniwersytecie, zanim przy��czy� si� do Kolonii Lusitanii. Ch�opiec by� ma�y, musia� opanowa� jeszcze sporo wiedzy i teorii, ale by� ju� prawdziwym uczonym w metodyce i humanist� w sercu. Nim sko�czyli i pod wielkim, o�lepiaj�co jasnym ksi�ycem ruszyli razem w stron� domu, Pipo uzna�, �e syn zas�uguje, by traktowa� go jak koleg�. Niewa�ne, czy przyst�pi do egzaminu, czy nie. Testy i tak nie potrafi� zmierzy� tego, co naprawd� si� liczy.

I niewa�ne, jak zareaguje Novinha, ale Pipo zamierza� si� przekona�, czy posiada ona te niewymierne cechy naukowca. Je�li nie, postara si�, by nie zdawa�a egzaminu, cho�by zapami�ta�a nie wiedzie� ile fakt�w.

Pipo nie zamierza� jej niczego u�atwia�. Novinha wiedzia�a, jak zachowuj� si� doro�li, gdy planuj� si� jej przeciwstawi�, ale nie chcia�a si� k��ci�, czy nawet by� z�o�liwa. Oczywi�cie, oczywi�cie, mo�esz przyst�pi� do test�w. Ale nie ma powod�w do po�piechu. Odczekajmy chwil�, upewnijmy si�, �e zdasz za pierwszym podej�ciem. Novinha nie chcia�a czeka�. Novinha by�a gotowa.

��Przeskocz� przez wszystkie poprzeczki, oboj�tnie, jak wysoko je ustawisz�� o�wiadczy�a. Jego twarz zesztywnia�a. Jak zawsze ich twarze. Wszystko w porz�dku, ten ch��d jej nie przeszkadza, sama mo�e zamrozi� ich na �mier�.

��Nie chc�, �eby� skaka�a przez poprzeczki�� powiedzia�.

��Prosz� tylko, �eby� zestawi� je razem. �ebym mog�a za�atwi� to szybko. Nie chc� czeka� ca�ymi dniami. Zamy�li� si�.

��Tak bardzo ci si� spieszy?

��Jestem gotowa. Gwiezdny Kodeks zezwala mi przyst�pi� do testu. To sprawa mi�dzy mn�. a Gwiezdnym Kongresem. Nigdzie nie jest napisane, �e to ksenolog ma podejmowa� decyzje, zamiast Mi�dzyplanetarnej Komisji Egzaminacyjnej.

��Nie przeczyta�a� dok�adnie.

���eby zdawa�, zanim sko�cz� szesna�cie lat, potrzebuj� jedynie zgody mojego prawnego opiekuna. Nie mam prawnego opiekuna.

��Wr�cz przeciwnie�� stwierdzi� Pipo.�� Od dnia �mierci rodzic�w twoim opiekunem jest burmistrz Bosquinha.

��I zgodzi�a si� na ten egzamin.

��Pod warunkiem, �e najpierw porozmawiasz ze mn�.

Novinha dostrzeg�a, �e przygl�da si� jej w skupieniu. Nie zna�a Pipa; pomy�la�a wi�c, �e jego spojrzenie oznacza to, co spotka�a ju� u tak wielu ludzi: pragnienie dominacji, zaw�adni�cia ni�, ch�� prze�amania determinacji i niezale�no�ci, zmuszenia jej do poddania. W jednej chwili jej ch��d zmieni� si� w p�omie�.

��Co mo�esz wiedzie� o ksenobiologii? Chodzisz tylko i rozmawiasz z prosiaczkami! Nie domy�lasz si� nawet, jak funkcjonuj� geny! Kim jeste�, �e chcesz mnie os�dzi�? Lusitania potrzebuje ksenobiologa, nie mieli go ju� od o�miu lat! A ty chcesz, �eby czekali jeszcze d�u�ej tylko dlatego, �eby� si� poczu� wa�ny!

Ku jej zdumieniu, nie zdenerwowa� si�, nie pr�bowa� broni�, nie rozgniewa�. Jakby w og�le si� nie odzywa�a.

��Rozumiem�� stwierdzi� cicho.�� To mi�o�� dla mieszka�c�w Lusitanii pchn�a ci� do ksenobiologii. Widz�c, jak bardzo tego potrzebuj�, drog� wielu po�wi�ce� przygotowa�a� si� do wczesnego wej�cia w �ycie oddane altruistycznej s�u�bie spo�ecze�stwu. W jego ustach brzmia�o to absurdalnie. I wcale nie opisywa�o jej uczu�.

��Czy to nie wystarczaj�ce powody?

��Gdyby by�y prawdziwe, wystarczy�yby a� nadto.

��Zarzucasz mi k�amstwo?

��Twoje w�asne s�owa ci� oskar�aj�. M�wi�a�, jak bardzo oni, mieszka�cy Lusitanii, ci� potrzebuj�. A przecie� �yjesz w�r�d nas. �yjesz tu od dnia swych urodzin. Gotowa si� dla nas po�wi�ci�. I mimo to nie czujesz si� cz�onkiem tej spo�eczno�ci.

Nie by� jak inni doro�li. Ci zawsze wierzyli w k�amstwa, je�li tylko sprawia�y, �e wydawa�a si� dzieckiem, jakim chcieli j� widzie�.

��Dlaczego mam si� czu� cz�onkiem spo�eczno�ci? Nie nale�� do niej. Ze smutkiem pokiwa� g�ow�, jakby zastanawiaj�c si� nad jej odpowiedzi�.

��A do jakiej spo�eczno�ci nale�ysz?

��Jest jeszcze tylko jedna: spo�eczno�� prosiaczk�w. Z pewno�ci� nie spotka�e� mnie w�r�d tych czcicieli drzew.

��Na Lusitanii istnieje wiele spo�eczno�ci. Na przyk�ad student�w.

��Nie dla mnie.

��Wiem. Nie masz przyjaci� ani bliskich kole�anek, ucz�szczasz na msze, ale nie chodzisz do spowiedzi. Trzymasz si� od nas z daleka. O ile to mo�liwe, nie stykasz si� wcale z �yciem tej kolonii, nie stykasz si� z �yciem ludzkiej rasy. Istniejesz w ca�kowitej izolacji. Novinha nie by�a na to przygotowana. Pipo nazwa� w�a�nie najbardziej ukryte cierpienie jej �ycia, a ona nie zaplanowa�a strategii obrony.

��Je�li nawet, to nie z mojej winy.

��Wiem. I wiem tak�e, kiedy to si� zacz�o i czyja to wina, �e trwa po dzi� dzie�.

��Moja?

��Moja. I wszystkich pozosta�ych. Ale przede wszystkim moja, poniewa� widzia�em, co si� z tob� dzieje i nie zrobi�em nic, by to zmieni�. A� do dzisiaj.

��I w�a�nie dzisiaj chcesz mi odebra� jedyn� rzecz, jaka ma dla mnie znaczenie! Dzi�kuj� za takie wsp�czucie.

Raz jeszcze kiwn�� g�ow�, jakby przyjmowa� i dzi�kowa� jej za te ironiczne wyrazy wdzi�czno�ci.

��W pewnym sensie, Novinho, nie ma znaczenia, �e to nie twoja wina. Poniewa� miasto Milagre istotnie jest spo�eczno�ci� i czy traktowa�o ci� gorzej czy lepiej, musi dzia�a� tak, jak wszystkie spo�eczno�ci, by zapewni� mo�liwie najwi�cej szcz�cia wszystkim swoim cz�onkom.

��To znaczy wszystkim na Lusitanii, opr�cz mnie� i prosiaczk�w.

��Ksenobiolog jest bardzo potrzebny w ka�dej kolonii, a zw�aszcza takiej jak ta, otoczonej murem, kt�ry na zawsze ogranicza jej rozrost. Nasz ksenobiolog musi znale�� spos�b, by zbiera� wi�cej bia�ka i w�glowodan�w z hektara. To oznacza genetyczne zmiany w ziemskiej kukurydzy i ziemniakach, by potrafi�y�

��By potrafi�y w maksymalnym stopniu wykorzysta� sk�adniki od�ywcze istniej�ce w lusita�skim �rodowisku. Nie s�dzisz chyba, �e chc� przyst�pi� do egzaminu nie wiedz�c, na czym ma polega� praca mojego �ycia.

��Ma polega� na poprawianiu �ycia ludziom, kt�rymi gardzisz. Novinha dostrzeg�a pu�apk�, kt�r� dla niej zastawi�. By�o jednak za p�no; potrzask zamkn�� si�.

��Uwa�asz, �e ksenobiolog nie mo�e wykonywa� swej pracy, je�li nie kocha ludzi, korzystaj�cych z jej wytwor�w?

��Nie obchodzi mnie, czy nas kochasz. Musz� wiedzie�, czego chcesz naprawd�. Dlaczego tak bardzo ci na tym zale�y.

��To proste. Moi rodzice zgin�li przy takiej pracy i chc� zaj�� ich miejsce.

��Mo�e�� mrukn�� Pipo.�� A mo�e nie. Ale chc� wiedzie�, Novinho, musz� wiedzie�, zanim wyra�� zgod� na egzamin, do jakiej nale�ysz spo�eczno�ci.

��Sam przecie� powiedzia�e�! Do �adnej!

��Niemo�liwe. Ka�dego z nas okre�laj� spo�eczno�ci, do jakich nale�y i do jakich nie nale�y. Jestem tym, tym i tym, ale na pewno nie tamtym, tamtym ani tamtym. Twoje okre�lenia s� wy��cznie negatywne. M�g�bym spisa� niesko�czon� list� os�b, kt�rymi nie jeste�. Jednak kto�, kto nie poczuwa si� do przynale�no�ci do �adnej grupy spo�ecznej, zawsze w ko�cu pope�nia samob�jstwo. Albo zabijaj�c cia�o, albo rezygnuj�c z osobowo�ci i wpadaj�c w ob��d.

��To w�a�nie ja. Szalona do szpiku ko�ci.

��Wcale nie szalona. Raczej popychana przera�aj�c� �wiadomo�ci� celu �ycia. Je�li przyst�pisz do test�w, zdasz je. Ale zanim ci na to pozwol�, musz� wiedzie�: czym si� staniesz, gdy zdasz? W co wierzysz, czego jeste� cz�ci�, na czym ci zale�y, co kochasz?

��Nikogo na tym ani na �adnym ze �wiat�w.

��Nie wierz� ci.

��Nigdy nie spotka�am dobrego m�czyzny ani kobiety, opr�cz moich rodzic�w, a oni nie �yj�! Zreszt�, nawet oni� nikt niczego nie pojmuje.

��To znaczy: ciebie.

��Jestem cz�ci� wszystkiego, prawda? Ale nikt nie rozumie nikogo, nawet ty, chocia� udajesz, �e jeste� taki m�dry i pe�en wsp�czucia. A naprawd� zmuszasz mnie tylko do p�aczu, poniewa� jeste� w stanie uniemo�liwi� mi to, co chc� robi�

��I to nie jest ksenobiologia.

��W�a�nie, �e jest! Przynajmniej cz�ciowo.

��A reszta?

��To, kim ty jeste�. I co robisz. Ale robisz to �le, robisz g�upio�

��A wi�c ksenobiolog i ksenolog.

��Pope�nili idiotyczn� pomy�k� stwarzaj�c now� dziedzin� nauki, by studiowa� prosiaczk�w. To by�a zwyk�a banda starych antropolog�w, kt�rzy tylko zmienili kapelusze i nazwali si� ksenologami. Ale przecie� nie mo�esz zrozumie� prosiaczk�w obserwuj�c tylko, jak si� zachowuj�! S� rezultatem zupe�nie innej ewolucji. Trzeba pozna� ich geny, to, co si� dzieje we wn�trzu ich kom�rek. I kom�rek innych zwierz�t, bo przecie� nie mo�na ogranicza� bada�! Nikt nie �yje w izolacji�

Nie r�b mi wyk�adu, pomy�la� Pipo. Powiedz raczej, co czujesz. I, by j� sprowokowa�, zmusi� do okazania emocji, szepn��:

��Opr�cz ciebie. Uda�o si�. Ch�odna, pogardliwa poza znikn�a. Novinha by�a teraz podniecona i pe�na zapa�u.

��Nigdy ich nie zrozumiesz! A ja tak!

��Dlaczego tak si� nimi przejmujesz? Czym s� dla ciebie prosiaczki?

��Nigdy nie zdo�asz poj��. Jeste� przecie� dobrym katolikiem�� ostatnie s�owo wypowiedzia�a z g��bok� pogard�.�� To ksi��ka, kt�ra jest na indeksie. Nag�e zrozumienie rozja�ni�o twarz Pipa.

��Kr�lowa Kopca i Hegemon.

��Trzy tysi�ce lat temu �y� ten, kt�ry nazwa� siebie M�wc� Umar�ych. I rozumia� robali. Zniszczyli�my ich, jedyn� obc� ras�, jak� spotkali�my, zabili�my ich wszystkich, ale on rozumia�.

��I chcesz napisa� histori� prosiaczk�w tak jak pierwszy M�wca napisa� histori� robali?

��M�wisz, jakby by�o to tak proste, jak naukowy artyku�. Nie wiesz, jak trudno by�o stworzy� Kr�low� Kopca i Hegemona. Jak cierpia�, gdy� gdy musia� sobie wyobrazi� siebie we wn�trzu obcego umys�u� i wyszed� stamt�d przepe�niony mi�o�ci� dla tego wspania�ego stworzenia, kt�re zabili�my. �y� w tym samym okresie, co najgorsza z ludzkich istot w ca�ej historii, Ender Ksenob�jca, kt�ry zniszczy� robali� i zrobi�, co tylko m�g�, by odkupi� zbrodni� Endera, o�ywi� martwych�

��Ale nie m�g�.

��Przecie� ich o�ywi�! Dzi�ki niemu �yj� znowu. Wiedzia�by� o tym, gdyby� przeczyta� t� ksi��k�. Nie wiem, co potrafi� Jezus. S�ucham biskupa Peregrino i nie s�dz�, �eby kap�ani mieli moc zmieniania op�atk�w w cia�o albo odpuszczenia cho�by miligrama grzechu. Ale M�wca Umar�ych przywr�ci� �ycie Kr�lowej Kopca.

��Wi�c gdzie ona jest?

��Tutaj! We mnie! Pokiwa� g�ow�.

��Jest w tobie jeszcze kto� inny: M�wca Umar�ych. To nim chcia�aby� zosta�.

��To jedyna prawdziwa historia, jak� znam�� odpar�a.�� Jedyna, kt�ra mnie obchodzi. Czy to w�a�nie chcia�e� us�ysze�? �e jestem heretykiem? �e praca mojego �ycia ma doda� jeszcze jedn� ksi�g� do indeksu prawd, kt�rych dobremu katolikowi nie wolno czyta�?

��Chcia�em pozna栗 rzek� cichym g�osem Pipo�� imi� tego, czym jeste�, zamiast imion wszystkiego, czym nie jeste�. Jeste� Kr�low� Kopca. Jeste� M�wc� Umar�ych. To niewielka spo�eczno��, niewielka liczb�, lecz ogromna sercem. Postanowi�a� nie przy��cza� si� do tych dzieci�cych grup, kt�rych jedynym celem istnienia jest izolacja os�b do nich nie nale��cych. I ludzie patrz� na ciebie i m�wi�: biedne dziecko, jest taka samotna. Ty jednak znasz tajemnic�, wiesz, kim jeste� naprawd�. Jeste� jedyn� ludzk� istot�, zdoln� zrozumie� obcy umys�, poniewa� jeste� obcym umys�em; wiesz, co oznacza nie by� cz�owiekiem, gdy� nie istnia�a nigdy grupa ludzi, kt�ra wystawi�aby ci �wiadectwo rzeczywistej przynale�no�ci do homo sapiens.

��Teraz twierdzisz, �e nie jestem nawet cz�owiekiem? Przez ciebie p�aka�am jak dziecko, bo nie chcia�e� mnie dopu�ci� do egzaminu, przez ciebie si� poni�a�am, a teraz m�wisz, �e nie jestem cz�owiekiem?

��Mo�esz przyst�pi� do test�w. Jego s�owa zawis�y w powietrzu.

��Kiedy?�� szepn�a.

��Dzi� wiecz�r. Jutro. Kiedy tylko zechcesz. Przerw� prac�, �eby ci pom�c jak najszybciej je zako�czy�.

��Dzi�kuj�! Dzi�kuj�! Ja�

��Sta� si� M�wc� Umar�ych. Postaram si� ci pom�c. Prawo zakazuje mi zabiera� kogokolwiek pr�cz mojego ucznia, mojego syna Libo, na spotkania z pequeninos. Ale udost�pnimy ci nasze notatki. Poka�emy wszystko, czego si� dowiemy. Nasze domys�y i teorie. W zamian ty tak�e poka�esz nam wyniki swojej pracy, rezultaty bada� wzorc�w genetycznych tego �wiata, kt�re mog� nam pom�c zrozumie� pequeninos. A kiedy ju� dowiemy si� wystarczaj�co du�o, razem, wtedy mo�esz napisa� swoj� ksi��k�, zosta� M�wc�. Ale nie M�wc� Umar�ych. Pequeninos nie s� martwi. U�miechn�a si� mimowolnie.

��M�wc� �yj�cych?

��Ja te� czyta�em Kr�low� Kopca i Hegemona�� wyzna�.�� Nie wyobra�am sobie lepszego miejsca, w kt�rym mog�aby� odnale�� swe imi�. Jednak nie ufa�a mu jeszcze, nie chcia�a uwierzy� w pozorne obietnice.

��B�d� tu cz�sto przychodzi�. Przez ca�y czas.

��Zamykamy wszystko, kiedy wracamy do domu, do ��ek.

��Ale przez reszt� dnia. B�dziesz mia� mnie dosy�. Powiesz, �ebym si� wynosi�a. B�dziesz mia� przede mn� tajemnice. Ka�esz siedzie� cicho i nie wspomina� o moich pomys�ach.

��Dopiero si� zaprzyja�nili�my, a ju� uwa�asz mnie za k�amc� i oszusta, niecierpliwego oferm�?

��Tak b�dzie; zawsze tak jest. Wszyscy maj� mnie do�� Pipo wzruszy� ramionami.

��I co z tego? Zdarza si�, �e chcemy, by kto� sobie poszed�. Mo�e si� zdarzy�, �e zechc�, by� ty te� sobie posz�a. Ale m�wi� ci teraz, �e nawet wtedy, nawet je�li ci powiem, �eby� si� wynosi�a, nie musisz odchodzi�. To by�a najbardziej szokuj�ca, najwspanialsza rzecz, jak� w �yciu s�ysza�a.

��To wariactwo.

��Jedna sprawa. Obiecaj, �e nigdy me spr�bujesz wyj�� do pequeninos. Poniewa� nie b�d� m�g� ci na to pozwoli�, a je�li dokonasz tego mimo wszystko, Gwiezdny Kongres przerwie wszystkie nasze badania i zaka�e wszelkich z nimi kontakt�w. Obiecujesz? Inaczej wszystko: moja praca, twoja praca�� wszystko p�jdzie na marne.

��Obiecuj�.

��Kiedy zaczniesz testy?

��Natychmiast! Czy mog� zacz�� zaraz?

Roze�mia� si� cicho, po czym wyci�gn�� r�k� i nie patrz�c dotkn�� klawiatury. Ekran o�y� nagle i pierwsze modele genetyczne pojawi�y si� w powietrzu nad terminalem.

��Przygotowa�e� egzamin�� stwierdzi�a.�� Mogli�my zaczyna� w ka�dej chwili. Od samego pocz�tku wiedzia�e�, �e si� zgodzisz. Pokr�ci� g�ow�.

��Mia�em nadziejꠗ wyja�ni�.�� Wierzy�em w ciebie. Chcia�em ci pom�c osi�gn�� to, o czym marzysz. Je�li to co� dobrego. Nie by�aby Novinh�, gdyby powstrzyma�a si� od ostatniej jadowitej uwagi.

��Rozumiem�� powiedzia�a.�� Jeste� s�dzi� marze�. Mo�e Pipo nie wiedzia�, �e to obraza. U�miechn�� si� tylko.

��Wiara, nadzieja i mi�o��, to wspania�a tr�jca�� odpar�.�� Mi�o�� jest z nich najpot�niejsza.

��Ale ty mnie nie kochasz�� stwierdzi�a.

��Co� takiego� ja jestem s�dzi� marze�, a ty s�dzi� mi�o�ci. W takim razie uznaj� ci� winn� dobrych marze� i skazuj� na �ycie wype�nione prac� i cierpieniem dla ich realizacji. Mam tylko nadziej�, �e nie uniewinnisz mnie kiedy� w sprawie o zbrodni� mi�o�ci do ciebie. Zamy�li� si�.

��W czasie Descolady straci�em c�rk�, Mari�. By�aby teraz o kilka lat starsza od ciebie.

��Przypominam ci j�?

��Mia�em nadziej�, �e b�dzie zupe�nie do ciebie niepodobna. Zacz�a egzamin. Trwa� trzy dni. Zda�a z wynikiem lepszym ni� wielu student�w uniwersytetu. W jej wspomnieniach jednak test przetrwa� dlatego, �e by� pocz�tkiem kariery, ko�cem dzieci�stwa, potwierdzeniem decyzji o celu �ycia. Mia�a go pami�ta�, poniewa� wtedy rozpocz�� si� jej czas w Stacji Zenadora, gdzie Pipo, Libo i Novinha tworzyli spo�eczno��, do kt�rej nale�a�a�� pierwsz� od dnia, gdy z�o�ono do grobu rodzic�w.

Nie by�o to �atwe, zw�aszcza na pocz�tku. Novinha nie od razu odzwyczai�a si� od prowokowania konflikt�w. Pipo rozumia� to i by� przygotowany, by uformowa� j� uderzeniami st�w. Dla Liba sytuacja by�a trudniejsza. Traktowa� Stacj� Zenadora jako miejsce, gdzie mogli by� z ojcem sami. Teraz, bez pytania go o zgod�, pojawi� si� kto� trzeci, osoba zimna i osch�a, traktuj�ca go jak dziecko, cho� w tym samym wieku. Czu� rozgoryczenie, gdy� mia�a pe�ny status ksenobiologa i wszelkie wynikaj�ce z tego uprawnienia, przys�uguj�ce doros�ym, gdy on wci�� by� tylko uczniem.

Stara� si� znosi� to cierpliwie. By� z natury spokojny i przychodzi�o mu to bez trudu. Rzadko reagowa� na zaczepki, Pipo jednak, znaj�c swego syna, widzia�, �e ch�opiec p�onie. Po pewnym czasie Novinha, mimo swej niewra�liwo�ci, dostrzeg�a, �e prowokuje Liba bardziej ni� potrafi�by wytrzyma� normalny m�ody cz�owiek. Zamiast jednak zmieni� swe post�powanie, potraktowa�a sytuacj� jak wyzwanie. W jaki spos�b mo�e wymusi� jak�� reakcj� tego nienaturalnie cichego, delikatnego ch�opca?

��Chcesz powiedzie�, �e przez te wszystkie lata nie poznali�cie nawet sposobu reprodukcji prosiaczk�w?�� spyta�a pewnego dnia.�� Sk�d wiecie, �e s� samcami?

��Wyja�nili�my im, na czym polega r�nica p�ci, kiedy uczyli si� naszych j�zyk�w�� odpar� spokojnie Libo.�� Zdecydowali, by nazywa� si� m�czyznami. O innych, kt�rych nigdy nie widzieli�my, m�wili jako o kobietach.

��Ale z tego co wiecie, mog� si� r�wnie dobrze rozmna�a� przez p�czkowanie! Albo przez podzia�!

M�wi�a tonem pe�nym pogardy. Libo milcza� przez chwil�. Pipo wyobra�a� sobie, jak syn starannie uk�ada w my�lach odpowied�, a� stanie si� uprzejma i bezpieczna.

��Chcia�bym, by nasza praca bardziej przypomina�a antropologi� fizyczn��� stwierdzi�.�� Mogliby�my wtedy lepiej wykorzysta� twoje badania nad systemami wewn�trzkom�rkowymi do tego, czego si� dowiadujemy o pequeninos. Novinha wydawa�a si� wstrz��ni�ta.

��To znaczy, �e nie pobieracie nawet pr�bek tkanki?

Libo zarumieni� si� lekko. Tak pewnie by si� zachowywa� podczas przes�uchania przez �wi�t� Inkwizycj�, pomy�la� Pipo.

��To chyba rzeczywi�cie g�upie�� przyzna� ch�opiec.�� Ale obawiamy si�, �e pequeninos zaczn� pyta�, po co zabieramy kawa�ki ich cia�a. Gdyby potem kt�ry� przypadkiem zachorowa�, to czy nie pomy�l�, �e to my sprowadzili�my chorob�?

��Mo�ecie przecie� zabra� co�, co trac� w spos�b naturalny. Ze zwyk�ego w�osa mo�na si� wiele dowiedzie�.

Libo kiwn�� g�ow�; Pipo, obserwuj�cy wszystko ze swego miejsca przy terminalu po przeciwnej stronie pokoju, rozpozna� ten gest�� Libo nauczy� si� go od ojca.

��Prymitywne plemiona na Ziemi wierz�, �e tego typu fragmenty cia�a zawieraj� cz�stk� ich si�y �yciowej. Prosiaczki te� mog� uzna�, �e chcemy na nich rzuci� urok.

��Przecie� znacie ich j�zyk. Zdawa�o mi si�, �e kilku z nich opanowa�o stark�� nie stara�a si� ukry� lekcewa�enia.�� Mogliby�cie wyt�umaczy�, do czego potrzebujecie pr�bek.

��Masz racjꠗ zgodzi� si� spokojnie.�� Ale wyja�niaj�c, mogliby�my nie�wiadomie nauczy� ich pewnych poj�� biologicznych, tysi�ce lat przed naturalnym osi�gni�ciem tego etapu rozwoju. Dlatego w�a�nie prawo zabrania udzielania takich informacji. Novinha uzna�a si� w ko�cu za pokonan�.

��Nie zdawa�am sobie sprawy, jak mocno wi��e was doktryna minimalnej ingerencji. Pipo z zadowoleniem przyj�� to przyznanie si� do pora�ki. Dziewczynka jednak czu�a si� teraz upokorzona, a to by�o jeszcze gorsze. �y�a dot�d w takiej izolacji, �e nawet jej wypowiedzi sprawia�y wra�enie fragment�w oschle napisanego podr�cznika. Pipo nie by� pewien, czy ju� nie jest za p�no, by nauczy�a si� zachowywa� jak normalny cz�owiek. Nie by�o za p�no. Gdy tylko zorientowa�a si�, �e obaj s� znakomitymi specjalistami, zarzuci�a sw� agresywn� postaw� i przyj�a kra�cowo przeciwn�. Ca�ymi tygodniami prawie si� nie odzywa�a, studiuj�c tylko ich raporty i pr�buj�c poj�� cel, jaki przy�wieca� ich dzia�aniom. Od czasu do czasu zadawa�a pytania, na kt�re odpowiadali grzecznie i wyczerpuj�co.

Za�y�o�� stopniowo zast�pi�a grzeczno��. Pipo i Libo zacz�li otwarcie dyskutowa� w jej obecno�ci, g�o�no relacjonuj�c swoje teorie o przyczynach wyst�powania tych czy innych wzorc�w zachowa� prosiaczk�w, znaczenia ich dziwnych czasem stwierdze� i powod�w irytuj�cej niedost�pno�ci. A �e nauka o prosiaczkach by�a stosunkowo m�od� dziedzin� wiedzy, Novinha wkr�tce zg��bi�a jej tajniki, cho� tylko z drugiej r�ki, i potrafi�a sama wysuwa� pewne hipotezy.

��W ko�cu, wszyscy jeste�my �lepi�� m�wi� Pipo, by j� zach�ci�.

Pipo przewidzia� to, co mia�o si� wydarzy�. Starannie piel�gnowany spok�j i opanowanie Liba sprawia�y, �e nawet gdy ojcu udawa�o si� nak�oni� go do towarzyskich kontakt�w, wydawa� si� r�wie�nikom zimny i pe�en rezerwy. Izolacja Novinhy by�a bardziej widoczna i r�wnie �cis�a. Teraz jednak wsp�lne zainteresowanie prosiaczkami zbli�y�o ich do siebie�� z kim jeszcze mogli rozmawia�, gdy nikt pr�cz Pipa nie rozumia� nawet, o czym m�wi�?

Wypoczywali razem i cz�sto za�miewali si� do �ez z �art�w, kt�re nie roz�mieszy�yby �adnego Luso. Na wz�r prosiaczk�w, nadaj�cych imiona wszystkim drzewom w lesie, Libo dla zabawy ponazywa� meble w Stacji Zenadora i od czasu do czasu informowa�, �e niekt�re z nich s� w z�ym nastroju i nie nale�y ich niepokoi�.

��Nie siadaj na Krze�le!�� m�wi�.�� Znowu miesi�czkuje.

Nigdy nie widzieli kobiet prosiaczk�w, a m�czy�ni wypowiadali si� o nich z religijnym niemal szacunkiem. Novinha napisa�a wi�c seri� �artobliwych raport�w na temat wymy�lonej samicy, zwanej Wielebn� Matk�, przezabawnie z�o�liwej i wymagaj�cej.

Nie wszystko jednak by�o zabawne. Zdarza�y si� problemy i zmartwienia, a raz nawet prawdziwe przera�enie, �e zrobili dok�adnie to, do czego Gwiezdny Kongres za wszelk� cen� usi�owa� nie dopu�ci�: dokonali radykalnych zmian w spo�eczno�ci prosiaczk�w. Wszystko zacz�o si�, jak zwykle, od Korzeniaka, kt�ry uparcie zadawa� trudne, niezrozumia�e pytania w rodzaju: �Je�li nie ma innego miasta ludzi, to jak mo�ecie wyrusza� na wojn�? Zabijanie Ma�ego Ludu nie przynosi wam chwa�y�. Pipo mamrota� co� o tym, �e ludzie nigdy nie zabijaj� pequeninos; wiedzia� jednak, �e Korzeniak nie o to naprawd� pyta�. Od lat Pipo wiedzia�, �e prosiaczki znaj� poj�cie wojny, ale przez d�ugie dni po tej rozmowie Libo spiera� si� z Novinh�, czy pytanie Korzeniaka dowodzi, i� uznaj� wojn� za co� po��danego, czy po prostu nieuniknionego. Korzeniak zreszt� dostarcza� im wielu informacji, czasem istotnych, czasem nie�� i wielu takich, kt�rych wag� trudno by�o oceni�. W pewien spos�b by� on najlepszym dowodem s�uszno�ci polityki, zakazuj�cej ksenologom stawiania pyta�, zdradzaj�cych ludzkie oczekiwania, a zatem i praktyki spo�eczne. Pytania Korzeniaka by�y zawsze bardziej pouczaj�ce ni� jego odpowiedzi.

Jednak ostatni� informacj� Korzeniak przekaza� im nie w formie pytania, lecz jako sw�j domys�, wyra�ony w rozmowie z Libem. Pipo oddali� si� wtedy, by zbada� metod� budowy chaty z drewnianych bali.

��Wiem, wiem�� oznajmi�.�� Dobrze wiem, czemu Pipo jeszcze �yje. Wasze kobiety s� zbyt g�upie, by dostrzec jego m�dro��.

Libo wysila� umys�, by zrozumie� znaczenie tego pozornego non sequitur. Czy Korzeniak uwa�a�, �e gdyby ludzkie kobiety by�y sprytniejsze, zabi�yby Pipa? Rozmowa o zabijaniu budzi�a niepok�j i Libo nie wiedzia�, jak ma sobie poradzi� z t� najwyra�niej wa�n� kwesti�. Nie m�g� wezwa� na pomoc Pipa, gdy� Korzeniak w oczywisty spos�b chcia� j� przedyskutowa� tak, by Pipo tego nie s�ysza�. Gdy ch�opiec nie odpowiada�, Korzeniak naciska� dalej.

��Wasze kobiety s� s�abe i g�upie. Powiedzia�em o tym innym, a oni poradzili, by zapyta� ciebie. Wasze kobiety nie widz� m�dro�ci Pipa. Czy to prawda?

Korzeniak wydawa� si� niezwykle podniecony; oddycha� ci�ko i bez przerwy wyrywa� w�osy z ramion, po cztery czy pi�� na raz. Libo musia� mu jako� odpowiedzie�.

��Wi�kszo�� kobiet go nie zna�� stwierdzi�.

��Sk�d wi�c b�d� wiedzia�y, kiedy powinien umrze�?�� spyta� Korzeniak. Potem nagle znieruchomia� i o�wiadczy� bardzo g�o�no:�� Jeste�cie cabry!

Dopiero wtedy pojawi� si� Pipo, zaintrygowany powsta�ym zamieszaniem. Od razu si� zorientowa�, �e Libo rozpaczliwie potrzebuje wsparcia. Nie mia� jednak poj�cia, czego dotyczy�a rozmowa. Jak m�g� pom�c? S�ysza� tylko Korzeniaka, m�wi�cego, �e ludzie�� a przynajmniej Pipo i Libo�� s� w czym� podobni do wielkich zwierz�t, pas�cych si� ogromnymi stadami na prerii. Nie potrafi� okre�li�, czy Korzeniak by� zagniewany, czy zadowolony.

��Jeste�cie cabry! To wy decydujecie!�� wskaza� na Liba, a potem na Pipa.�� Wasze kobiety nie wybieraj� waszego honoru! Wy to robicie! Tak jak w bitwie, ale przez ca�y czas! Pipo nie wiedzia�, o czym m�wi Korzeniak, lecz zauwa�y�, �e wszyscy pequeninos znieruchomieli jak k�ody, czekaj�c na jego�� lub Liba�� odpowied�. A Libo by� najwyra�niej zbyt przera�ony niezwyk�ym zachowaniem prosiaczka, by �mia� cokolwiek odpowiedzie�. Pipo nie widzia� innego wyj�cia, ni� wyjawienie prawdy; w ko�cu by�a to stosunkowo oczywista i raczej trywialna informacja o spo�ecze�stwie ludzi. Post�powa� wbrew zasadom ustanowionym przez Gwiezdny Kongres, ale milczenie mog�o wyrz�dzi� jeszcze wi�ksze szkody. Zacz�� wi�c m�wi�.

��Kobiety i m�czy�ni decyduj� razem, albo decyduj� ka�de za siebie. Nikt nie decyduje za kogo� innego.

Najwyra�niej na to w�a�nie czekali pequeninos.

��Cabry�� powtarzali ci�gle. Pohukuj�c i gwi�d��c podbiegli do Korzeniaka, unie�li go na ramionach i znikn�li w g�szczu. Pipo chcia� i�� za nimi, ale dw�ch prosiaczk�w zatrzyma�o go kr�c�c g�owami. Ju� dawno nauczyli si� tego ludzkiego gestu, jednak dla nich mia� on silniejsze znaczenie. By� to absolutny zakaz przej�cia. Szli do kobiet�� w jedyne miejsce, ca�kowicie dla ludzi niedost�pne. W drodze do domu Libo wyja�ni�, co by�o pocz�tkiem k�opot�w.

��Wiesz, co powiedzia� Korzeniak? �e nasze kobiety s� s�abe i g�upie.

��To dlatego, �e nigdy nie spotka� burmistrz Bosquinhy. Albo twojej matki. Libo roze�mia� si�, gdy� Conceicao rz�dzi�a archiwami, jakby by�y starym estacao w�r�d dzikiego mato�� kto wkracza� na jej terytorium, musia� si� ca�kowicie podporz�dkowa� jej prawom. Lecz �miej�c si� ch�opiec czu�, �e co� mu umyka, jaka� wa�na idea� O czym w�a�ciwie m�wili�my?

Rozmowa trwa�a; Libo zapomnia�, a wkr�tce potem zapomnia�, �e zapomnia�. Noc� s�yszeli dudni�cy d�wi�k, kt�ry uznawali za element jakiego� �wi�ta. To walenie ci�kimi kijami w wielkie b�bny nie zdarza�o si� cz�sto, dzi� jednak ceremonia zdawa�a si� nie mie� ko�ca. Pipo i Libo zastanawiali si�, czy idea r�wnouprawnienia p�ci w�r�d ludzi nie da�a samcom pequeninos nadziei wyzwolenia.

��Mo�na to zakwalifikowa� jako powa�n� zmian� zachowa� prosiaczk�w�� stwierdzi� pos�pnie Pipo.�� Je�li przekonamy si�, �e to my jeste�my jej powodem, b�d� musia� o tym zameldowa�. Kongres naka�e zapewne zerwanie wszelkich z nimi kontakt�w. Na pewien czas. Mo�e na ca�e lata.

To by�o smutne�� �e sumienne traktowanie pracy mo�e doprowadzi� do zakazu jej wykonywania.

Rankiem Novinha odprowadzi�a ich do wysokiego ogrodzenia, oddzielaj�cego miasto ludzi od zalesionych wzg�rz, gdzie �y�y prosiaczki. Pipo i Libo wci�� starali przekona� sami siebie, �e nie mogli post�pi� inaczej, wi�c dziewczynka pobieg�a przodem i pierwsza dotar�a do bramy. Kiedy j� dogonili, wskaza�a kwadrat �wie�o ods�oni�tej, czerwonej ziemi, oko�o trzydziestu metr�w za ogrodzeniem.

��To co� nowego�� zauwa�y�a.�� I co� tam le�y.

Pipo otworzy� bram�, a Libo, jako m�odszy, wyrwa� si� pierwszy. Zatrzyma� si� na skraju plamy nagiej ziemi i zesztywnia� nagle, wpatrzony w to, co na niej le�a�o. Widz�c to, Pipo tak�e stan��, a Novinha, boj�c si� o Liba, zlekcewa�y�a regulamin i wybieg�a na zewn�trz. Libo odchyli� g�ow� do ty�u i osun�� si� na kolana; chwyci� si� za w�osy i zap�aka�. Na ziemi le�a� rozci�gni�ty Korzeniak. Zosta� wypatroszony i to bardzo umiej�tnie. Rozdzielono starannie wszystkie organy, a mi�nie i �ci�gna roz�o�ono w symetryczny wz�r na wysychaj�cej glinie. Wszystko zachowa�o po��czenie z korpusem�� niczego nie oderwano zupe�nie.

P�acz Liba by� niemal histeryczny. Novinha ukl�k�a przy nim, obj�a go i ko�ysa�a, staraj�c si� uspokoi�. Pipo wyj�� niewielki aparat i metodycznie zacz�� robi� zdj�cia z r�nych k�t�w, by p�niej komputer m�g� przeanalizowa� wszystko w szczeg�ach.

���y� jeszcze, kiedy mu to robili�� stwierdzi� Libo, gdy ju� uspokoi� si� na tyle, by m�wi�. Wypowiada� s�owa powoli i starannie, jakby by� cudzoziemcem, ucz�cym si� dopiero obcego j�zyka.�� Na ziemi jest tyle krwi i tryska�a tak daleko, �e serce musia�o bi�, kiedy go rozcinali.

��P�niej porozmawiamy�� uci�� Pipo. My�l, kt�ra wczoraj umkn�a Libowi, powr�ci�a teraz z okrutn� wyrazisto�ci�.

��Wczoraj Korzeniak m�wi� o kobietach. To one decyduj�, kiedy m�czy�ni maj� umrze�. Powiedzia� mi, a ja�

Przerwa�. Oczywi�cie, �e nic nie zrobi�. Prawo zakazywa�o ingerencji. W tej w�a�nie chwili zdecydowa�, �e nienawidzi prawa. Je�li oznacza�o zgod�, by taki los spotka� Korzeniaka, to znaczy, �e by�o bezduszne. Korzeniak by� osob�. Nie mo�na pozwoli�, by co� takiego spotka�o osob� tylko dlatego, �e si� j� studiuje.

��Uhonorowali go�� zauwa�y�a Novinha.�� Je�li czegokolwiek mo�na by� pewnym, to w�a�nie uczucia, jakim darz� drzewa. Widzicie? Z wn�trza pustej ju� klatki piersiowej wyrasta� niewielki p�d.

��Posadzili drzewo, by oznaczy� miejsce jego spoczynku.

��Teraz wiemy, dlaczego wszystkie drzewa maj� imiona�� stwierdzi� z gorycz� Libo.�� S� nagrobkami prosiaczk�w, kt�rych zam�czyli na �mier�.

��To bardzo wielki las�� stwierdzi� rzeczowo Pipo.�� Spr�bujcie ograniczy� hipotezy do tego, co jest cho�by w minimalnym stopniu prawdopodobne.

Uspokoili si� troch� pod wp�ywem jego spokojnego, ch�odnego g�osu, jego przekonania, �e nawet w tej sytuacji musz� si� zachowywa� jak naukowcy.

��Co powinni�my zrobi�?�� spyta�a Novinha.

��Powinni�my jak najszybciej odprowadzi� ci� za ogrodzenie�� odpar� Pipo.�� Nie wolno ci tu przebywa�.

��Ale� co z cia�em? Co zrobimy ze zw�okami?

��Nic. Prosiaczki zrobi�y to, co robi� prosiaczki, dla w�asnych, prosiaczkowych powod�w. Pom�g� Libowi wsta�.

Przez chwil� Libo mia� trudno�ci z utrzymaniem r�wnowagi; przez pierwszych kilka krok�w oboje musieli go podtrzymywa�.

��Co ja powiedzia�em?�� szepn��.�� Nie wiem nawet, co takiego powiedzia�em, co go potem zabi�o.

��To nie ty�� o�wiadczy� Pipo.�� To ja.

��Czy wam si� wydaje, �e oni nale�� do was?�� oburzy�a si� Novinha.�� �e jeste�cie tu najwa�niejsi? Prosiaczki to zrobi�y i mia�y po temu jakie� powody. Wida�, �e to nie pierwszy raz. Byli zbyt sprawni przy wiwisekcji, by mia�a to by� pierwsza pr�ba.

��Tracimy rozum, Libo�� zauwa�y� z wisielczym humorem Pipo.�� Novinha nie powinna nas uczy� ksenologii.

��Masz racjꠗ ch�opiec stara� si� zachowa� spok�j.�� Jakakolwiek by�a przyczyna, z pewno�ci� robili to ju� wcze�niej. Jaki� zwyczaj.

��Ale to przecie� jeszcze gorzej�� wtr�ci�a Novinha.�� Je�li maj� w zwyczaju �ywcem wypruwa� z siebie flaki.

Patrzy�a na drzewa porastaj�ce szczyt wzg�rza i zastanawia�a si�, kt�re z nich maj� korzenie sk�pane we krwi.

Pipo przes�a� raport ansiblem, a komputer nie protestowa� co do priorytetu po��cze�. Rada Nadzorcza musia�a zdecydowa�, czy nale�y przerwa� kontakty z prosiaczkami. Rada nie dopatrzy�a si� �adnych powa�niejszych b��d�w. �Niemo�liwe jest ukrywanie relacji pomi�dzy p�ciami, gdy� pewnego dnia ksenologiem mo�e zosta� kobieta�, brzmia�a odpowied�. �Nale�y uzna�, �e przez ca�y czas spotkania zachowywali�cie si� rozs�dnie i rozwa�nie. Wnioskujemy z raportu, �e byli�cie przypadkowymi �wiadkami starcia dw�ch si�, zako�czonego pora�k� Korzeniaka. Powinni�cie nadal podtrzymywa� kontakty, zachowuj�c przy tym najdalej posuni�t� ostro�no��.

Odpowied� by�a ca�kowitym rozgrzeszeniem, cho� nadal trudno by�o si� pogodzi� ze strat�. Libo zna� prosiaczk�w od wczesnego dzieci�stwa, a przynajmniej s�ysza� o nich od ojca. Zna� Korzeniaka lepiej, ni� kt�regokolwiek z ludzi, je�li nie liczy� rodziny i Novinhy. Dopiero po wielu dniach powr�ci� do Stacji Zenadora, a min�y tygodnie, nim znowu wyszed� do lasu. Prosiaczki zachowywa�y si� tak, jakby nic si� nie sta�o; by�y nawet bardziej otwarte i przyjazne ni� przedtem. Nikt nie m�wi� o Korzeniaku, zw�aszcza Pipo i Libo. Byli jednak ostro�niejsi i nigdy nie oddalali si� od siebie bardziej, ni� na kilka krok�w. B�l i �al tamtego dnia jeszcze bardziej zbli�y�y do siebie Liba i Novinhꠗ jakby mrok powi�za� ich mocniej ni� �wiat�o. Prosiaczki wydawa�y si� teraz niebezpieczne i tajemnicze, tak jak dot�d ludzie. W dodatku ojciec i syn, cho� cz�sto starali wzajemnie si� pociesza�, nadal rozwa�ali problem, kt�ry z nich zawini�. Dlatego jedyn� przyjazn�, godn� zaufania osob� w �yciu Liba sta�a si� Novinha, a w �yciu Novinhy�� Libo.

Wprawdzie Libo mia� matk� i rodze�stwo, i codziennie wraca� do nich razem z ojcem, jednak on i Novinha zachowywali si� tak, jakby Stacja Zenadora by�a wysp�, a Pipo kochaj�cym, lecz dalekim Prosperem. Sam Pipo zastanawia� si� cz�sto, czy prosiaczki s� jak Ariel i wiod� m�odych kochank�w ku szcz�ciu, czy raczej jak mali Kalibanowie, trudni do kontroli i knuj�cy mord.

Po kilku miesi�cach �mier� Korzeniaka zatar�a si� w pami�ci i do stacji znowu powr�ci� �miech, cho� nie tak beztroski jak dawniej. W wieku siedemnastu lat Libo i Novinha byli tak pewni swych uczu�, �e cz�sto rozmawiali o tym, co b�d� robi� za pi��, dziesi��, dwadzie�cia lat. Pipo nigdy nie pyta� o ich przysz�e ma��e�stwo. W ko�cu od rana do wieczora studiowali biologi�; w ko�cu sami si� zdecyduj� na stabilne i spo�ecznie akceptowane strategie reprodukcji. Na razie wystarcza�o, �e bez ko�ca dyskutowali o tym, jak i kiedy rozmna�aj� si� prosiaczki, skoro samce nie posiadaj� �adnego widocznego organu reprodukcyjnego. Spekulacje na temat metod wymiany materia�u genetycznego zawsze ko�czy�y si� �artami tak nieprzyzwoitymi, �e Pipo z najwy�szym wysi�kiem powstrzymywa� si� od wybuch�w �miechu.

Przez te kilka kr�tkich lat Stacja Zenadora sta�a si� miejscem, gdzie kwit�a prawdziwa przyja�� dwojga m�odych, wybitnie inteligentnych ludzi, w innych okoliczno�ciach skazanych na samotno��. Nie podejrzewali nawet, �e idylla sko�czy si� nagle, na zawsze i w okoliczno�ciach, kt�re wstrz�sn� Stu �wiatami.

Wszystko zacz�o si� zupe�nie prosto i zwyczajnie. Novinha analizowa�a struktur� genetyczn� zamieszkanej przez stada much nadrzecznej trzciny. Zauwa�y�a, �e w jej kom�rkach obecny jest ten sam subkom�rkowy organizm, kt�ry sta� si� przyczyn� Descolady. Wy�wietli�a nad terminalem kilka innych okaz�w i obr�ci�a je powoli. No�nik Descolady by� wsz�dzie.

Zawo�a�a Pipa, kt�ry sprawdza� transkrypcje zapisu wczorajszej wizyty u prosiaczk�w. Komputer przeprowadzi� analiz� ka�dej kom�rki, jak� bada�a. Niezale�nie od jej funkcji, niezale�nie od gatunku, z kt�rego pochodzi�a, ka�da z nich zawiera�a wirusa Descolady, identycznego co do chemicznych proporcji.

Novinha spodziewa�a si�, �e Pipo pokiwa g�ow�, stwierdzi, �e to ciekawe, mo�e wysunie jak�� hipotez�. On jednak usiad� i raz jeszcze przeprowadzi� test, pytaj�c przy tym, w jaki spos�b komputer dokonuje por�wnania, a potem, jak w�a�ciwie oddzia�ywuje wirus Descolady.

��Matka i ojciec nigdy nie odkryli, co go uaktywnia, ale w efekcie wirus wytwarza t� protein�, czy raczej pseudoprotein�, kt�ra atakuje plazm� genetyczn�. Zaczyna z jednego ko�ca i rozpina dwa �a�cuchy gen�w. Dlatego nazwali go descoladorem�� rozkleja DNA, tak�e u ludzi.

��Poka�, co robi w obcych kom�rkach. Novinha uruchomi�a symulacj�.

��Nie, nie tylko w materiale genetycznym. Wy�wietl ca�e �rodowisko kom�rki.

��To dzia�a tylko w j�drze�� odpar�a. Rozszerzy�a pole, by przeanalizowa� wi�cej zmiennych. Komputer pracowa� wolniej, przeliczaj�c w ka�dej sekundzie miliony losowych uk�ad�w materia�u j�dra, w kom�rce trzemy, kiedy moleku�y genetyczne rozpad�y si�, kilka du�ych moleku� bia�kowych do��czy�o si� do otwartych �a�cuch�w.

��U ludzi DNA pr�buje rekombinacji, ale te proteiny powoduj�, �e kom�rki wariuj� zupe�nie. Czasem si� dziel�, jak przy raku, czasem gin�. Najwa�niejsze jednak, �e u ludzi wirus Descolady mno�y si� w szale�czym tempie i atakuje kolejne kom�rki. Naturalnie, jest obecny we wszystkich miejscowych organizmach.

Ale Pipo jej nie s�ucha�. Kiedy descolador zako�czy� swoje dzie�o w trzcinie, Pipo zacz�� si� przygl�da� innym egzemplarzom.

��To nie jest zwyczajnie podobne. Jest takie samo!�� o�wiadczy�.�� Identyczne! Novinha nie od razu zrozumia�a, o czym m�wi. Nie mia�a te� czasu, by zapyta�. Pipo zerwa� si� z krzes�a, z�apa� p�aszcz i pobieg� do wyj�cia. Na zewn�trz pada� drobny deszcz. Pipo zatrzyma� si� na moment.

��Powiedz Libo, �eby nie wychodzi��� powiedzia�.�� Poka� mu t� symulacj� i zobacz, czy uda mu si� zgadn��, zanim wr�c�. B�dzie wiedzia�; to rozwi�zanie podstawowego problemu. Odpowied� na wszystko.

��Powiedz!

��Nie oszukuj�� za�mia� si�.�� Je�li sama nie widzisz, Libo ci wyt�umaczy.

��Gdzie idziesz?

��Spyta� prosiaczk�w, czy mam racj�. Ale wiem, �e mam, nawet je�li nie zechc� si� przyzna�. Je�li nie wr�c� za godzin�, to po�lizn��em si� w b�ocie i z�ama�em nog�.

Libo nie obejrza� symulacji. Na spotkaniu komisji planowania przeci�gn�a si� dyskusja nad rozszerzeniem terenu pastwisk. Potem musia� jeszcze odebra� zakupy na ca�y tydzie�. Kiedy si� zjawi�, Pipo by� nieobecny od czterech godzin, zaczyna�o si� �ciemnia�, a deszcz przechodzi� w �nieg. Natychmiast wyruszyli go szuka�. Obawiali si�, �e poszukiwania w�r�d drzew mog� potrwa� nawet kilka godzin.

Znale�li go a� nazbyt szybko. Cia�o styg�o ju� pod �niegiem. Prosiaczki nawet nie posadzi�y w nim drzewa.

Wie�� o �mierci Pipa sta�a si� sensacj� nie tylko lokaln�. Natychmiast przekazano j� ansiblem do wszystkich Stu �wiat�w. Pierwsza obca rasa, odkryta od Ksenocydu Endera, zam�czy�a na �mier� cz�owieka, wyznaczonego do jej badania. W ci�gu kilku godzin zacz�li si� wypowiada� uczeni, naukowcy, politycy i dziennikarze.

Wkr�tce pojawi�y si� pierwsze wnioski. Jeden incydent, do kt�rego dosz�o w niezwyk�ych okoliczno�ciach, nie dowodzi� b��d�w polityki Gwiezdnej Rady wobec prosiaczk�w. Wr�cz przeciwnie: fakt, �e zgin�� tylko jeden cz�owiek, potwierdza� s�uszno�� podj�tych decyzji. Nie powinni�my wi�c reagowa�, a jedynie nadal gromadzi� dane, cho� w tempie nieco wolniejszym. Nast�pc� Pipa poinstruowano, by odwiedza� prosiaczk�w nie cz�ciej, ni� co drugi dzie� i nigdy nie przebywa� w�r�d nich d�u�ej ni� godzin�. Nie powinien ��da� wyja�nie� na temat �mierci Pipa. Decyzja ta by�a zaostrzeniem dotychczasowej strategii nieingerencji.

Wyra�ano tak�e trosk� o morale mieszka�c�w Lusitanii. Nie dbaj�c o koszty, przes�ano im ansiblem wiele nowych program�w rozrywkowych, kt�re powinny odwr�ci� ich my�li od okrutnego mordu.

Dopiero wtedy, zrobiwszy wszystko, co mogli zrobi� framlingowie, oddaleni przecie� o ca�e lata �wietlne od Lusitanii, obywatele Stu �wiat�w zaj�li si� znowu w�asnymi sprawami.

Tylko jeden cz�owiek spo�r�d tych pi�ciuset miliard�w ludzkich istot odczu� �mier� Joao Figueiry Alvareza, zwanego Pipem, jako zwiastuna zmian we w�asnym �yciu. Andrew Wiggin by� M�wc� Umar�ych na uniwersytecie miasta Reykjavik, znanego z poszanowania tradycji nordyckiej kultury, umiejscowionego na stromych zboczach w�skiego fiordu, kt�ry dok�adnie na r�wniku rozcina� granit i l�d zamarzni�tej planety Trondheim. Zbli�a�a si� wiosna, znika� �nieg, a delikatna trawa i kwiaty czerpa�y nowe si�y z jasnego s�o�ca. Andrew siedzia� na szczycie wzg�rza, otoczony grup� uczni�w studiuj�cych histori� mi�dzygwiezdnej kolonizacji. Prawie nie s�ucha� za�artego sporu o to, czy ostateczne zwyci�stwo w Wojnie z Robalami by�o koniecznym wst�pem do ludzkiej ekspansji. Takie dyskusje zawsze ko�czy�y si� oskar�eniami tego potwora, Endera, dow�dcy gwiezdnej floty, kt�ra dokona�a Ksenocydu Robali. Zwykle my�la� wtedy o czym� innym; temat w zasadzie go nie nudzi�, wola� jednak nie po�wi�ca� mu nazbyt wiele uwagi.

Wtedy w�a�nie niewielki elektroniczny implant, noszony jak kolczyk w uchu, poinformowa� go o okrutnej �mierci Pipa, ksenologa Lusitanii. Andrew ockn�� si� natychmiast i przerwa� dyskusj�.

��Co wiecie o prosiaczkach?�� zapyta�.

��S� nasz� jedyn� nadziej� na odkupienie win�� odpar� kt�ry� z nich, wy�ej ceni�cy Calvina ni� Lutra. Andrew spojrza� pytaj�co na Plikt, o kt�rej wiedzia�, �e nie zniesie podobnego mistycyzmu.

��Istniej� nie po to, by zaspokaja� ludzkie potrzeby, nawet potrzeb� odkupienia�� o�wiadczy�a dziewczyna z wyra�n� pogard�.�� S� prawdziwymi ramenami, jak robale. Andrew kiwn�� g�ow�, lecz zmarszczy� czo�o.

��U�y�a� s�owa, kt�re nie znalaz�o si� jeszcze w powszechnym u�yciu.

��A powinno�� odpar�a Plikt.�� Wszyscy w Trondheimie, ka�dy Nord na Stu �wiatach, powinien przeczyta� Histori� Wutana w Trondheimie Demostenesa.

��Powinni�my, ale nie czytali�my�� westchn�� kto�.

��M�wco, niech ona przestanie si� wywy�sza栗 zawo�a� inny.�� Nie znam innej kobiety, kt�ra potrafi si� wywy�sza� na siedz�co. Plikt przymkn�a oczy.

��J�zyki nordyckie rozr�niaj� cztery stopnie obco�ci. Pierwszy to cudzoziemiec, albo �utl#�nning�, obcy, kt�rego uznajemy za cz�owieka, ale z innego miasta lub kraju. Drugi to framling�� Demostenes po prostu odrzuci� akcent z nordyckiego �fr#�mling�. To obcy, kt�rego uznajemy za cz�owieka, ale z innego �wiata. Trzecim jest ramen, obcy uznawany za cz�owieka, lecz innego gatunku. Wreszcie czwarty, prawdziwie obcy, to varelse. W tej klasie mieszcz� si� wszystkie zwierz�ta, gdy� kontakt z nimi jest niemo�liwy. �yj�, ale nie potrafimy odgadn�� cel�w, jakie sk�aniaj� je do dzia�ania. Mog� by� inteligentne, mog� by� �wiadome, ale my nie potrafimy si� o tym przekona�.

Andrew zauwa�y�, �e kilku student�w okazuje irytacj�. Zwr�ci� im na to uwag�.

��Wydaje si� wam, �e denerwuje was arogancja Plikt. To nieprawda. Plikt nie jest arogancka, jest po prostu dok�adna. S�usznie si� wstydzicie, �e nie czytali�cie dzie�a Demostenesa o historii waszego ludu i wstydz�c si� macie pretensje do Plikt, gdy� na niej ten grzech nie ci��y.

��Wydawa�o mi si�, �e M�wcy nie wierz� w grzech.

��Ty wierzysz, Styrko�� u�miechn�� si� Andrew.�� I z powodu tej wiary podejmujesz pewne dzia�ania. Dlatego grzech jest w tobie realno�ci� i znaj�c ciebie, obecny tu M�wca musi w niego uwierzy�. Styrka nie chcia� uzna� swej pora�ki.

��A co ca�a ta dyskusja o utlanningach, framlingach, ramenach i varelse ma wsp�lnego z Ksenocydem Endera? Andrew spojrza� wyczekuj�co na Plikt. Dziewczyna zastanawia�a si� przez chwil�.

��Ma wiele wsp�lnego z t� g�upi� k��tni�, jak� prowadzili�my. Dzi�ki nordyckiemu stopniowaniu obco�ci widzimy, �e Ender nie by� prawdziwym ksenob�jc�, poniewa� kiedy niszczy� robali, zna� ich tylko jako varelse. Dopiero wiele lat p�niej, gdy pierwszy M�wca Umar�ych stworzy� Kr�low� Kopca i Hegemona, ludzko�� zrozumia�a, �e robale wcale nie byli varelse, ale ramenami. Do tego czasu nie istnia�o porozumienie mi�dzy robalem a cz�owiekiem.

��Ksenocyd to ksenocyd�� o�wiadczy� Styrka.�� Ender nie wiedzia�, �e s� ramenami, ale oni przez to nie o�yj�.

Andrew westchn��, my�l�c o nieugi�tej, nie znaj�cej przebaczenia postawie Styrki. W�r�d kalwinist�w w Reykjaviku panowa�a moda, by odrzuca� wp�yw motyw�w cz�owieka na os�d czynu. Uczynki s� dobre lub z�e same w sobie, twierdzili. A poniewa� jedyna doktryna, jak� wyznawali M�wcy Umar�ych, g�osi�a, i� dobro i z�o wynikaj� jedynie z motywacji, nigdy za� z samego aktu, studenci w rodzaju Styrki cz�sto okazywali mu swoj� niech��. Na szcz�cie Andrew nie mia� do nich pretensji�� rozumia� bowiem ich motywacje.

��Styrka, Plikt, przedstawi� wam teraz inny przypadek. Powiedzmy, �e prosiaczki, kt�re nauczy�y si� m�wi� w starku i kt�rych mow� pozna�o tak�e kilku ludzi, ot� przypu��my, �e zupe�nie niespodziewanie, bez �adnej prowokacji ani wyt�umaczenia, zam�czy�y na �mier� ksenologa, kt�ry ich obserwowa�. Plikt odpowiedzia�a natychmiast.

��Sk�d mo�emy wiedzie�, �e nie zosta�y sprowokowane? To, co nam wydaje si� ca�kiem niewinne, dla nich mo�e by� nie do zniesienia.

��To mo�liwe�� u�miechn�� si� Andrew.�� Ale przecie� ksenolog nie robi� im krzywdy, niewiele m�wi� i nie sprawia� k�opot�w. Wed�ug �adnej z norm, jakie potrafimy sobie wyobrazi�, nie zas�u�y� na okrutn� �mier�. Czy sam fakt pope�nienia tego niezrozumia�ego mordu nie czyni z nich varelse zamiast ramen�w? Tym razem odpowiedzia� Styrka.

��Morderstwo jest morderstwem. To gadanie o ramenach i varelse to bzdury. Je�li prosiaczki zabi�y, to s� z�e, tak jak robale by�y z�e. Je�li czyn jest z�y, to jego wykonawca tak�e. Andrew pokiwa� g�ow�.

��Oto nasz dylemat. W tym tkwi ca�y problem. Czy �w czyn by� z�y, czy te��� przynajmniej w rozumieniu prosiaczk�w�� dobry? Czy prosiaczki s� ramenami, czy varelse? Pow�ci�gnij na chwil� sw�j j�zyk, Styrko. Znam wszystkie argumenty twego kalwinizmu, ale nawet Jean Calvin nazwa�by t� doktryn� g�upi�.

��Sk�d mo�esz wiedzie�, co Calvin by�

��Poniewa� on umar��� przerwa� Andrew.�� A wi�c mam prawo m�wi� w jego imieniu. Studenci wybuchn�li �miechem, a Styrka umilk� obra�ony. Andrew wiedzia�, �e ch�opiec jest inteligentny i jego kalwinizm nie przetrwa pierwszego okresu nauki, cho� rozstanie z wiar� b�dzie d�ugie i bolesne.

��Talmanie, M�wco�� odezwa�a si� Plikt.�� Z twoich s��w mo�na wnioskowa�, �e ta hipotetyczna sytuacja jest realna, �e prosiaczki naprawd� zamordowa�y ksenologa. Andrew przytakn��.

��Tak, to prawda. To by�o niepokoj�ce; budzi�o echa dawnego konfliktu mi�dzy robalami a lud�mi.

��Przez chwil� sp�jrzcie na siebie�� powiedzia� Andrew.�� Zauwa�ycie, �e pod warstw� nienawi�ci do Endera Ksenob�jcy i �alem po �mierci robali, jest co� o wiele gorszego: strach przed obcym, czy to utlanningiem, czy framlingiem. Kiedy wyobrazicie sobie, �e zabi� cz�owieka, kt�rego znali�cie i cenili�cie, jego kszta�t przestaje mie� znaczenie. Staje si� varelse, albo gorzej jeszcze�� djur, zwyk�� besti�, co przychodzi noc�, a �luz kapie jej z paszczy. Gdyby�cie mieli jedyny miotacz w ca�ej wiosce, a zbli�a�yby si� bestie, kt�re rozdar�y ju� na strz�py kt�rego� z waszych s�siad�w�� pytaliby�cie wtedy, czy one tak�e maj� prawo do �ycia? Czy raczej dzia�aliby�cie, by ocali� wiosk�, ludzi, kt�rych znacie i kt�rych �ycie zale�y od was?

��Z twojej argumentacji wynika, �e powinni�my wybi� prosiaczk�w, cho� s� bezradni i prymitywni!�� zawo�a� Styrka.

��Z mojej argumentacji? Zada�em tylko pytanie. Pytanie nie jest sugesti�, chyba �e wydaje ci si�, i� znasz moj� na nie odpowied�, a zapewniam ci�, Styrko, �e jej nie znasz. Zastan�w si� nad tym. Koniec zaj��.

��Czy jutro o tym porozmawiamy?�� chcieli wiedzie�.

��Je�li macie ochotꠗ odpar� Andrew. Wiedzia� jednak, �e je�li nawet wr�c� do tego tematu, to ju� bez niego. Dla nich problem Endera Ksenob�jcy by� jedynie kwesti� filozoficzn�. W ko�cu Wojny z Robalami mia�y miejsce ponad trzy tysi�ce lat temu; teraz by� rok 1948 GK, licz�c od daty ustanowienia Gwiezdnego Kodeksu, Ender za� zniszczy� robali w roku 1180 pGK. Dla Andrew jednak wydarzenia te nie wydawa�y si� odleg�e. O wiele wi�cej podr�owa� w�r�d gwiazd, ni� jego studenci mogliby sobie wyobrazi�. Odk�d sko�czy� dwadzie�cia pi�� lat, nigdy nie pozostawa� na jednej planecie d�u�ej, ni� sze�� miesi�cy. Dopiero na Trondheimie� Loty z pr�dko�ciami �wietlnymi pozwoli�y mu prze�lizgiwa� si� po powierzchni czasu niby p�asko rzucony kamie�. Studenci nie mieli poj�cia, �e ich M�wca Umar�ych, licz�cy sobie nie wi�cej ni� trzydzie�ci pi�� lat, mia� bardzo wyra�ne wspomnienia zdarze� sprzed trzech tysi�cleci, �e od owych zdarze� min�o dla niego nieca�e dwadzie�cia lat, po�owa jego �ycia. Nie mogli wiedzie�, jak gor�co interesowa�o go pytanie o win� Endera i jak na nie odpowiada� na tysi�ce rozmaitych, niezadowalaj�cych sposob�w. Znali swego nauczyciela jedynie jako M�wc� Umar�ych; nie wiedzieli, �e kiedy by� jeszcze niemowlakiem, jego starsza siostra, Valentine, nie potrafi�a wym�wi� s�owa Andrew, wi�c nazwa�a go Enderem. Nim sko�czy� pi�tna�cie lat okry� to imi� nies�aw�. Niech wi�c fanatyczny Styrka i Plikt o analitycznym umy�le rozwa�aj� odwieczny problem winy Endera; dla Andrew Wiggina, M�wcy Umar�ych, kwestia nie by�a czysto akademicka. Teraz, w ch�odzie wiosennego dnia, depcz�c wilgotn� traw� porastaj�c� zbocze, Ender-Andrew, M�wca, potrafi� my�le� jedynie o prosiaczkach, kt�rzy dokonali ju� bezsensownego mordu�� tak, jak robale, gdy pierwszy raz spotka�y ludzi. Czy nie da si� unikn�� krwi, znacz�cej spotkania obcych? Robale bez zastanowienia zabija�y ludzkie istoty, ale tylko dlatego, �e posiada�y �wiadomo�� kopca; zabicie cz�owieka czy dw�ch by�o metod� zawiadomienia, �e pojawili si� w pobli�u. Czy prosiaczki mia�y podobne powody? Ale g�os w jego uchu m�wi� o torturach, o rytualnym mordzie podobnym do egzekucji jednego z nich. Prosiaczki nie mia�y �wiadomo�ci kopca, nie by�y robalami; Ender Wiggin musia� si� przekona�, dlaczego zrobi�y to, co zrobi�y.

��Kiedy si� dowiedzia�e� o �mierci ksenologa?

Ender obejrza� si�: to by�a Plikt. Posz�a za nim, zamiast wr�ci� do Grot, gdzie mieszkali studenci.

��Podczas naszej dyskusji�� dotkn�� ucha; wszczepiane terminale by�y kosztowne, ale spotykane w miar� cz�sto.

��Czyta�am wiadomo�ci tu� przed zaj�ciami. Nic tam nie by�o. Og�osiliby, gdyby oczekiwali czego� wa�nego. Chyba, �e otrzymujesz informacje bezpo�rednio z raportu ansibla. Plikt najwyra�niej s�dzi�a, �e jest na tropie tajemnicy. I rzeczywi�cie by�a.

��M�wcy dysponuj� wysokim priorytetem dost�pu do wiadomo�ci publicznych�� odpar�.

��Czy kto� ju� ci� prosi�, �eby� M�wi� o �mierci ksenologa? Pokr�ci� g�ow�.

��Na Lusitanii obowi�zuje Licencja Katolicka.

��W�a�nie o to mi chodzi�� odpar�a.�� Nie maj� w�asnego M�wcy, ale musz� wyrazi� zgod� na jego przylot, je�li kto� tego za��da. A Trondheim jest �wiatem najbli�szym Lusitanii.

��Nikt nie wzywa� M�wcy. Plikt poci�gn�a go za r�kaw.

��Dlaczego tu jeste�?

��Wiesz, po co przylecia�em. M�wi�em o �mierci Wutana.

��Wiem, �e przyby�e� ze swoj� siostr�, Valentine. Jako wyk�adowca, ona jest o wiele bardziej popularna od ciebie. Na pytania udziela odpowiedzi; ty stawiasz tylko nowe pytania.

��To dlatego, �e ona zna niekt�re odpowiedzi.

��Musisz mi powiedzie�, M�wco. Pr�bowa�am dowiedzie� si� czego� o tobie�� by�am zwyczajnie ciekawa. Cho�by twoje nazwisko i sk�d przyby�e�. Wszystko jest tajne. Utajnione tak g��boko, �e nie mog�am nawet sprawdzi�, jaki jest poziom dost�pu. Sam B�g nie m�g�by pozna� twojego �yciorysu. Ender uj�� j� za ramiona i spojrza� w oczy.

��To nie twoja sprawa. Taki w�a�nie jest poziom dost�pu.

��Jeste� wa�niejszy, ni� ktokolwiek m�g�by przypuszcza�, M�wco�� stwierdzi�a.�� Jako pierwszy otrzymujesz informacje z ansibla. I nikt nie mo�e uzyska� informacji o tobie.

��Nikt nigdy nie pr�bowa�. Dlaczego w�a�nie ty?

��Chc� by� M�wc��� oznajmi�a.

��Doskonale. Komputer ci� tego nauczy. To nie religia; nie trzeba si� uczy� na pami�� katechizmu. A teraz zostaw mnie samego. Popchn�� j� lekko. Zachwia�a si�, a on ruszy� przed siebie.

��Chc� M�wi� o tobie!�� krzykn�a.

��Jeszcze nie umar�em.

��Wiem, �e lecisz na Lusitani�! Jestem pewna!

W takim razie wiesz wi�cej ode mnie, pomy�la� Ender. Ale dr�a� id�c, cho� s�o�ce �wieci�o jasno, a on mia� na sobie trzy swetry dla ochrony przed zimnem. Nie podejrzewa�, �e Plikt mo�e prze�ywa� takie emocje. Najwyra�niej zacz�a si� z nim identyfikowa�. Troch� go przestraszy�o, �e jest dziewczynie tak rozpaczliwie do czego� potrzebny. Przez d�ugie lata nie zwi�za� si� z nikim, pr�cz swej siostry, Valentine�� i, oczywi�cie, umar�ych, o kt�rych M�wi�. Wszyscy, kt�rzy co� dla niego znaczyli, byli martwi. On i Valentine prze�yli ich o wiele stuleci i wiele �wiat�w.

Pomys� zapuszczenia korzeni w zlodowacia�� ziemi� Trondheimu wyda� mu si� odpychaj�cy. Czego Plikt chcia�a od niego? Wszystko jedno, i tak jej tego nie da. Jak �mie czego� ��da�, tak jakby do niej nale�a�? Ender Wiggin nie by� niczyj� w�asno�ci�. Gdyby tylko wiedzia�a, kim jest naprawd�, gardzi�aby nim jako Ksenob�jc�; albo czci�a go jako Zbawc� Ludzko�ci. Pami�ta� czasy, kiedy ludzie tak w�a�nie go traktowali, i te� mu si� to nie podoba�o. Nawet teraz znaj� go jedynie z przyj�tej roli, z nazwy: M�wca, Talman, Falante, Spieler�� zale�nie od tego, jak okre�lali M�wc� Umar�ych w j�zyku swego miasta, narodu czy planety.

Gdy tylko burmistrz Bosquinha zjawi�a si� w Stacji Zenadora, sprawy wymkn�y si� spod kontroli Liba i Novinhy. Bosquinha lubi�a przewodzi� i nie dawa�a innym szansy protestu, ani nawet czasu na zastanowienie.

��Ty tu zaczekaj�� poleci�a Libo, gdy tylko dowiedzia�a si�, co zasz�o.�� Jak tylko zadzwoni�e�, pos�a�am Arbitra, �eby zawiadomi� twoj� matk�.

��Musimy wnie�� cia�o do �rodka�� zauwa�y� Libo.

��Sam przecie� rozumiesz, �e trzeba wszystko sfotografowa�, i to dok�adnie.

��Przecie� to ja ci o tym powiedzia�em, �e zdj�cia s� konieczne w raporcie dla Komitetu Gwiezdnego.

��Ale ty, Libo, nie powiniene� tam chodzi�. Zreszt�, musisz dok�adnie opowiedzie�, co si� sta�o. Trzeba jak najszybciej zawiadomi� Gwiezdnych. Czy potrafi�by� zaraz wszystko opisa�? P�ki jeszcze masz to �wie�o w pami�ci?

Naturalnie, mia�a racj�. Tylko Libo i Novinha byli bezpo�rednimi �wiadkami i im szybciej z�o�� zeznania, tym lepiej.

��Mog� zacz�� natychmiast�� stwierdzi� Libo.

��Ty te�, Novinho. Wszystko, co zauwa�y�a�. Napiszcie te raporty osobno, nie porozumiewaj�c si�. Sto �wiat�w czeka.

Komputer zosta� ju� zaalarmowany i przesy�a� ich zeznania na bie��co, ze wszystkimi poprawkami i pomy�kami. Na wszystkich Stu �wiatach ludzie zaanga�owani w badania ksenologiczne czytali ka�de s�owo, wystukiwane przez Liba i Novinh�. Wielu innych otrzyma�o b�yskawiczne komputerowe podsumowanie wydarze�. Dwadzie�cia dwa lata �wietlne od Lusitanii Andrew Wiggin dowiedzia� si�, �e Ksenolog Joao Figueira �Pipo� Alvarez zosta� zamordowany przez prosiaczk�w i powiedzia� o tym swoim studentom, zanim jeszcze cia�o Pipa wniesiono przez bram� w ogrodzeniu do Milagre.

Gdy tylko zako�czy� sw�j raport, Libo zosta� otoczony przez przedstawicieli W�adzy. Novinha z rosn�c� irytacj� obserwowa�a brak kompetencji przyw�dc�w Lusitanii, zwi�kszaj�cy tylko b�l ch�opca. Najgorszy by� biskup Peregrino. Uwa�a� zapewne, �e najlepsz� pociech� b�dzie zapewnienie, �e prostaczki by�y pewnie tylko zwierz�tami pozbawionymi duszy, wi�c Pipo nie zosta� zamordowany, ale rozszarpany przez dzikie bestie. Niewiele brakowa�o, by Novinha zacz�a na niego krzycze�. Czy chcia� przez to powiedzie�, �e praca ca�ego �ycia Pipa polega�a jedynie na badaniu bestii? A jego �mier� nie by�a mordem, lecz aktem boskiej woli?

Powstrzyma�a si� jednak ze wzgl�du na Liba; siedzia� obok biskupa i kiwa� g�ow�, by w ko�cu pokor� pozby� si� go o wiele szybciej, ni� ona potrafi�aby k��tni�. Dom Cristao z Klasztoru okaza� si� bardziej pomocny. Zadawa� inteligentne pytania o zdarzenia ca�ego dnia, co z kolei sk�ania�o Liba i Novinh� do spokojnych, analitycznych odpowiedzi. Novinha jednak wkr�tce umilk�a; wi�kszo�� ludzi pyta�a, dlaczego prosiaczki pope�ni�y tak straszny czyn; Dom Cristao pyta�, co takiego m�g� zrobi� Pipo, co sk�oni�o je do zab�jstwa. Novinha dobrze wiedzia�a, co zrobi�: powiedzia�, co odkry� w komputerowej symulacji. Nie chcia�a o tym wspomina�, a Libo chyba zapomnia�, co m�wi�a kilka godzin temu; gdy ruszali na poszukiwania Pipa. Nawet nie spojrza� na hologramy. Novinha by�a zadowolona; najbardziej l�ka�a si� tego, �e b�dzie pami�ta�.

Powr�t burmistrz Bosquinhy przerwa� rozmow� z Dom Cristao. Wraz z ni� wesz�o kilku m�czyzn, kt�rzy pomogli przynie�� cia�o. Mimo plastikowych peleryn byli przemoczeni do nitki i zachlapani b�otem; szcz�liwie, deszcz musia� zmy� �lady krwi. Wszyscy zdawali si� jakby przeprasza� Liba, okazuj�c mu niezwyk�y szacunek; schylali g�owy, niemal k�aniali si� nisko. Novinha uzna�a, �e nie jest to zwyk�e wsp�czucie, jakie okazuje si� komu�, kogo �mier� dotkn�a tak mocno.

��Jeste� teraz Zenadorem, prawda?�� odezwa� si� jeden z m�czyzn. O to w�a�nie chodzi�o. Zenador nie mia� �adnej formalnej w�adzy w Milagre, cieszy� si� jednak powa�aniem�� jego praca by�a przecie� g��wnym powodem istnienia kolonii. Libo przesta� by� zwyk�ym ch�opcem; musia� podejmowa� decyzje, zyska� presti�, przesun�� si� z obrze�y �ycia kolonii do samego centrum.

Novinha czu�a, jak rozpada si� jej �ycie. Przecie� mia�o by� zupe�nie inaczej. Mia�a pracowa� tu jeszcze przez d�ugie lata, wraz z Libem pobieraj�c nauki od Pipa. Schemat �ycia. Sama by�a biologist� kolonii i tak�e pe�ni�a ciesz�c� si� szacunkiem funkcj� spo�eczn�. Nie zazdro�ci�a Libo, po prostu chcia�aby wraz z nim pozosta� jeszcze dzieckiem. Na pewien czas. W�a�ciwie na zawsze.

Ale Libo nie m�g� ju� uczy� si� razem z ni�, ani niczego robi� razem z ni�. Z nag�� wyrazisto�ci� spostrzeg�a, �e uwaga wszystkich zebranych ogniskuje si� na Libo, na tym, co m�wi, co czuje, co zamierza przedsi�wzi��.

��Nie b�dziemy krzywdzi� prosiaczk�w�� powiedzia�.�� Ani nawet nazywa� tego czynu morderstwem. Nie wiemy, czym ojciec ich sprowokowa�. P�niej spr�buj� si� tego dowiedzie�, jednak cokolwiek uczynili, w ich poj�ciu by�o z pewno�ci� w�a�ciwe. Jeste�my tu obcy. Musieli�my naruszy� jakie�� tabu, zakaz. Ojciec zawsze si� liczy� z tak� mo�liwo�ci�. Zgin�� jak �o�nierz na polu chwa�y, jak pilot w swoim statku�� zgin��, wykonuj�c sw� prac�. Libo, ty milczku, znalaz�e� w sobie tyle elokwencji, �e z pewno�ci� nie jeste� ju� tym ch�opcem, co kiedy�. Novinha poczu�a silniejsze uk�ucie �alu. Musia�a odwr�ci� wzrok, nie patrze� na Liba, spojrze� na cokolwiek innego�

I spojrza�a prosto w oczy jedynej pr�cz niej osoby, kt�ra nie obserwowa�a Liba. M�czyzna by� bardzo wysoki i bardzo m�ody�� m�odszy od niej, u�wiadomi�a sobie nagle, poniewa� go pozna�a. Chodzi� do szko�y o klas� ni�ej. Kiedy� wstawi�a si� za nim u Dony Cristy. Marcos Ribeira, tak si� nazywa�; wszyscy wo�ali go Marcao, poniewa� by� taki du�y. Du�y i g�upi, m�wili, i m�wili na niego po prostu Cao, co oznacza�o psa. Pos�pnia� wtedy i widzia�a gniew w jego oczach. Raz, rozdra�niony ponad ludzk� wytrzyma�o��, uderzy� i powali� jednego ze swych dr�czycieli, kt�ry potem, przez wi�ksz� cz�� roku, chodzi� z r�k� w gipsie. Naturalnie, oskar�yli Marcao o to, �e zaatakowa� bez powodu�� oprawcy, niezale�nie od wieku, zawsze to czynili, pr�buj�c zrzuci� win� na sw� ofiar�, zw�aszcza, gdy ofiara pr�bowa�a walczy�. Novinha jednak nie nale�a�a do ich grupy. By�a r�wnie samotna jak Marcao, cho� nie tak bezbronna. Lojalno�� nie powstrzymywa�a jej wi�c od powiedzenia prawdy. Uzna�a to za cz�� swego szkolenia, zanim b�dzie mog�a M�wi� o prosiaczkach. Sam Marcao nic dla niej nie znaczy�. Nie przysz�o jej nawet do g�owy, �e ten incydent m�g� by� dla niego wa�ny, �e zapami�ta� j� jako jedyn� osob�, kt�ra stan�a po jego stronie w nieko�cz�cej si� wojnie z innymi dzie�mi. Nie widzia�a go ani nie my�la�a o nim przez ca�e lata�� odk�d zosta�a ksenobiologiem.

A teraz sta� tam, poplamiony b�otem ze sceny, na kt�rej zgin�� Pipo, a jego twarz wygl�da�a szale�czo i bestialsko, z w�osami zlepionymi deszczem i potem sp�ywaj�cym po czole. I na co tak patrzy�? Tylko na ni�. Nie odwraca� wzroku, cho� teraz spojrza�a wprost na niego. Dlaczego mi si� przygl�dasz, spyta�a bezg�o�nie. Bo jestem g�odny, odpowiedzia�y jego zwierz�ce oczy. Ale nie, nie, to tylko strach, nag�a wizja morderczych prosiaczk�w. Marcao jest dla mnie nikim, tak jak i ja dla niego, cho�by nawet my�la� inaczej. W nag�ym, kr�tkim przeb�ysku intuicji poj�a jednak, �e obrona Marcao oznacza�a dla niego co� zupe�nie innego, ni� dla niej; tak bardzo r�nego, jakby chodzi�o o inne zdarzenie. Po��czy�a to z zamordowaniem Pipa i ta my�l wyda�a si� niezwykle wa�na, wyja�nia�a niemal wszystko, co zasz�o. Umkn�a jednak, sp�oszona g�o�n� rozmow�, gdy biskup zn�w wyprowadzi� ludzi, tym razem na cmentarz. Nie u�ywano tu trumien, gdy� ze wzgl�du na prosiaczk�w nie wolno by�o �cina� drzew. Dlatego cia�o Pipa mia�o by� pochowane od razu, cho� w�a�ciwy pogrzeb odb�dzie si� dopiero jutro, a mo�e nawet p�niej. Wielu ludzi zechce przyby� na nabo�e�stwo �a�obne Zenadora. Marcao i pozostali odeszli w�r�d burzy, pozostawiaj�c Novinh� i Liba z lud�mi, kt�rzy musieli dopilnowa� wa�nych spraw, zwi�zanych ze �mierci� Pipa. Jacy� napuszeni obcy kr�cili si� po stacji, podejmuj�c decyzje, kt�rych Novinha nie rozumia�a, a Libo nie zwraca� na nie uwagi. A� wreszcie Arbiter stan�� obok ch�opca i po�o�y� mu r�k� na ramieniu.

��Naturalnie, zostaniesz u nas�� powiedzia�.�� Przynajmniej na dzisiejsz� noc. Czemu w twoim domu, Arbitrze? pomy�la�a Novinha. Jeste� dla nas nikim, nigdy nie przedk�adali�my sprawy pod tw�j os�d, nie masz prawa decydowa�. Czy �mier� Pipa oznacza, �e nagle stali�my si� ma�ymi dzie�mi bez w�asnego zdania?

��Zostan� z matk��� oznajmi� Libo.

Arbiter spojrza� na niego zaskoczony, jakby sam pomys�, �e dziecko mo�e mu si� sprzeciwi�, przekracza� mo�liwo�ci jego wyobra�ni. Novinha wiedzia�a jednak, �e tak nie jest: c�rka Arbitra, Cleopatra, o kilka lat m�odsza od niej, uczciwie sobie zapracowa�a na przezwisko Bruxinha�� ma�a wied�ma. Czy m�g� wi�c nie zdawa� sobie sprawy, �e dzieci miewaj� w�asne zdanie i opieraj� si� pr�bom poskromienia? Lecz jego zaskoczenie wynika�o z czego innego.

��My�la�em, �e wiesz� Twoja matka tak�e na pewien czas zamieszka z moj� rodzin�. To wydarzenie bardzo ni� wstrz�sn�o i nie powinna teraz my�le� o domowych obowi�zkach, ani te� przebywa� w otoczeniu, przypominaj�cym jej tego, kt�rego ju� nie ma. Jest ju� u nas, razem z twoimi bra�mi i siostrami. Potrzebuj� ci�. Naturalnie, tw�j starszy brat, Joao, tak�e przebywa z nimi, ale ma przecie� �on� i w�asne dziecko. Tylko ty mo�esz zosta� i zapewni� im oparcie.

Libo skin�� g�ow�. Arbiter nie bra� go pod swoj� opiek�; raczej prosi�, by Libo wzi�� na siebie funkcj� opiekuna.

��Wydaje mi si�, �e powinna� ju� i�� do domu�� zwr�ci� si� Arbiter do Novinhy. Dopiero wtedy zrozumia�a, �e jego zaproszenie jej nie dotyczy. To oczywiste. To przecie� nie ona straci�a ojca. By�a zwyk�� znajom�, kt�ra przypadkiem towarzyszy�a Libo, gdy znaleziono cia�o. To przecie� nie ona cierpi.

Do domu! Gdzie by� jej dom, je�li nie tutaj? Czy mia�a i�� do Stacji Biologisty, z ��kiem, w kt�rym nie spa�a od ponad roku, je�li nie liczy� kr�tkich drzemek przy pracy w laboratorium? Czy tam mia� by� jej dom? Opu�ci�a go, gdy� bez rodzic�w sta� si� bole�nie pusty. Tak samo, jak teraz Stacja Zenadora: Pipo zgin��, a Libo zmieni� si� w doros�ego, kt�rego obowi�zki oddala�y go od niej coraz bardziej. To miejsce nie by�o domem, ale nie by�o nim te� �adne inne.

Arbiter wyprowadzi� Liba na zewn�trz. Conceicao czeka�a na syna w jego domu. Novinha zna�a t� kobiet� wy��cznie jako bibliotekark�, zarz�dzaj�c� lusita�skim archiwum. Nigdy nie odwiedza�a �ony i dzieci Pipa, nie interesowa�a si� ich istnieniem. Liczy�a si� tylko praca i �ycie tutaj. Libo szed� w stron� drzwi; stawa� si� coraz mniejszy, jakby znajdowa� si� bardzo daleko, jakby by� unoszony wiatrem coraz dalej i wy�ej, a� zniknie na niebie niby zerwany latawiec; wreszcie zatrzasn�y si� za nim drzwi.

Teraz dopiero odczu�a ogrom swej straty. Okaleczone zw�oki na zboczu wzg�rza nie by�y �mierci� Pipa, jedynie odpryskiem tej �mierci. Sama �mier� to puste miejsce w jej �yciu. Pipo by� jak ska�a w�r�d burzy, tak mocna i pewna, �e ona i Libo kryli si� za ni�, nie wiedz�c nawet, �e trwa sztorm. A teraz Pipo znikn�� i sztorm pochwyci ich i poniesie, gdzie tylko zechce. Pipo, za�ka�a bezg�o�nie. Nie odchod�! Nie zostawiaj nas. Ale on odszed�, oczywi�cie, g�uchy na jej modlitwy, tak jak przedtem rodzice.

Na Stacji Zenadora nadal nie by�o spokoju; burmistrz Bosquinha osobi�cie transmitowa�a ansiblem do Stu �wiat�w dane Pipa. Eksperci b�d� desperacko poszukiwa� rozwi�zania zagadki jego �mierci.

Novinha jednak wiedzia�a, �e klucz do rozwi�zania kry� si� w jej, nie Pipa zbiorach. To jej dane go zabi�y. Wszystko pozosta�o bez zmian; holograficzne obrazy moleku� genetycznych j�dra kom�rek prosiaczk�w wci�� wisia�y w powietrzu nad terminalem. Nie chcia�a, by Libo je studiowa�, teraz jednak patrzy�a i patrzy�a, pr�buj�c zrozumie�, co wtedy zauwa�y� Pipo, �e wybieg� do prosiaczk�w, by powiedzie� lub uczyni� co�, co sk�oni�o ich do morderstwa. Przypadkowo odkry�a tajemnic�, dla kt�rej dochowania prosiaczki gotowe by�y zabija�. Ale co to by�o?

Im d�u�ej przygl�da�a si� hologramom, tym mniej rozumia�a. Po chwili nie widzia�a ju� nic, jedynie niewyra�ne plamy za zas�on� �ez. Zabi�a Pipa, poniewa� nie�wiadomie wykry�a sekret pequeninos. Gdybym tu nie przysz�a, gdybym nie marzy�a, by zosta� M�wc� historii prosiaczk�w, �y�by� jeszcze, Pipo. Libo mia�by ojca i by�by szcz�liwy. To miejsce nadal by�oby domem. Nosz� w sobie ziarna �mierci i siej� je wsz�dzie, gdzie zatrzymam si� tak d�ugo, by pokocha�. Moi rodzice umarli, by inni mogli �y�; ja �yj�, wi�c inni musz� umiera�.

Burmistrz us�ysza�a jej kr�tki, urywany oddech i poj�a, z szorstkim wsp�czuciem, �e dziewczyna tak�e jest wstrz��ni�ta i �e cierpi. Pozostawi�a innym przesy�anie raport�w i wyprowadzi�a Novinh� ze Stacji Zenadora.

��Przykro mi, dziecinko�� powiedzia�a.�� Wiedzia�am przecie�, jak cz�sto tu bywasz. Powinnam si� domy�li�, �e by� dla ciebie drugim ojcem, a my wszyscy traktujemy ci� jak przypadkowego widza. To nies�uszne i nieuczciwe. Chod� ze mn� do domu�

��Nie�� odpar�a Novinha. Ch�odne, wilgotne powietrze nocy otrze�wi�o j� nieco, pozwoli�o cz�ciowo odzyska� jasno�� my�li.�� Chcia�abym zosta� sama�

��Gdzie?

���w mojej Stacji.

��Nie powinna� by� sama, zw�aszcza tej nocy�� o�wiadczy�a Bosquinha. Lecz Novinha nie mog�a znie�� my�li o towarzystwie, o ludziach, pr�buj�cych j� pociesza�. Nie rozumiecie, �e to ja go zabi�am? Nie zas�uguj� na pocieszenie. Chc� cierpie� b�l, jaki nadejdzie. To moja pokuta, moje odkupienie i�� je�li mo�liwe�� rozgrzeszenie. Jak inaczej zdo�am zmy� krew z moich r�k?

Nie mia�a jednak si�y, by si� sprzeciwi�, ani nawet protestowa�. Przez dziesi�� minut samoch�d burmistrz �lizga� si� po trawiastych drogach.

��Wola�abym��� g�os Novinhy mia� by� stanowczy, brzmia� jednak s�abo i niepewnie.

��Proszꠗ upiera�a si� Bosquinha.�� Nie jeste� dzisiaj sob�. Chcia�abym nie by�.

Nie mia�a apetytu, cho� m�� Bosquinhy przygotowa� dla nich cafezinho. By�o p�no, tylko kilka godzin dzieli�o ich od �witu. Bez oporu pozwoli�a u�o�y� si� do ��ka. Potem, kiedy w domu zapanowa�a cisza, wsta�a, ubra�a si� i zesz�a na d�, do terminala burmistrz. Poleci�a komputerowi, by skasowa� obraz, wci�� zawieszony nad klawiatur� w Stacji Zenadora. Nie potrafi�a rozszyfrowa� sekretu, kt�ry odkry� Pipo, komu� innemu jednak mog�o si� to uda�. Nie chcia�a obci��a� sumienia kolejn� ofiar�.

Potem wysz�a na dw�r. Przesz�a przez Centro, mijaj�c zakole rzeki, do Vila das Aguas i Stacji Biologisty. Jej stacji.

Cz�� mieszkalna by�a zimna i nieogrzewana�� nie sypia�a tu od tak dawna; �e cieniutka warstwa kurzu pokry�a po�ciel. Naturalnie, w laboratorium by�o ciep�o�� tutaj bywa�a cz�sto. Przywi�zanie do Pipa i Liba nigdy nie wp�yn�o na jej prac�. Teraz tego �a�owa�a.

Systematycznie zabra�a si� do dzie�a. Ka�da pr�bka, ka�de szkie�ko, wszystkie kultury wiod�ce do odkry�, kt�re spowodowa�y �mier� Pipa�� wyrzuci�a wszystko, wymy�a do czysta, nie pozostawiaj�c �adnych �lad�w prowadzonych bada�. Chcia�a, by znikn�y; wi�cej: chcia�a, by nie pozosta� �aden �lad po tym, �e je zniszczy�a.

Potem usiad�a przed terminalem. Zniszczy te� dane o swojej pracy, zapisy prac swoich rodzic�w, b�d�ce podstaw� jej w�asnych wynik�w. Przez wiele lat by�y one celem jej �ycia, by�y samym �yciem, ale usunie je tak, jak j� powinno si� usun��, ukara�, zapomnie�. Komputer ostudzi� jej zapa�.

��Robocze raporty bada� ksenobiologicznych nie podlegaj� kasacji�� oznajmi�. Novinha i tak nie mog�aby tego zrobi�. Uczy�a si� od rodzic�w, z ich danych, kt�re studiowa�a jak rze�b�, map� dr�g wiod�cych do niej samej. Niczego nie wolno niszczy�, niczego zapomnie�. �wi�to�� wiedzy tkwi�a w jej duszy g��biej ni� wskazania katechizmu. Trafi�a teraz na dylemat: wiedza zabi�a Pipa, ale usuniecie tej wiedzy zabije rodzic�w po raz drugi, zniszczy to, co jej pozostawili. Mur otacza� j� ze wszystkich stron, zbyt wysoki, by pr�bowa� ucieczki, zacie�niaj�cy si� wolno, by j� zmia�d�y�.

Novinha podj�a jedyn� mo�liw� decyzj�: na�o�y�a na pliki wszystkie mo�liwe blokady, ustawi�a wszelkie mo�liwe ograniczenia dost�pu. Pr�cz niej, nikt ich nigdy nie zobaczy. Dopiero kiedy umrze, jej nast�pca na stanowisku ksenobiologa przeczyta to, co ukry�a. Z jednym wyj�tkiem�� gdyby wzi�a �lub, jej m�� uzyska dost�p do danych, je�li tylko potrafi poda� wystarczaj�cy pow�d. A wi�c nigdy nie wyjdzie za m��. To proste. Zobaczy�a swoj� przysz�o��, pust�, nie do zniesienia i nie do unikni�cia. Nie o�mieli si� umrze�, a jednak w�a�ciwie nie b�dzie �y�a, nie b�dzie mog�a wyj�� za m��, nie b�dzie mog�a nawet my�le� o tajemnicy, by jej nie odkry� i nie zdradzi� przypadkowo; na zawsze samotna, na zawsze schylona pod brzemieniem winy, spragniona �mierci, po kt�r� nie wolno jej si�gn��. Jedno tylko mog�o j� pocieszy�: ju� nikt nie zginie z jej powodu. Nic wi�cej nie obci��y jej sumienia.

Wtedy w�a�nie, w chwili czarnej, beznadziejnej rozpaczy, wspomnia�a Kr�low� Kopca i Hegemona, pomy�la�a o M�wcy Umar�ych. Wprawdzie autor tych dzie�, pierwszy M�wca, od tysi�cy lat musia� ju� le�e� w grobie, lecz na wielu planetach �yli inni M�wcy, s�u��c za kap�an�w ludziom, kt�rzy nie czcili �adnego z bog�w, wierzyli jednak w warto�ci, jakie nios�o �ycie. M�wcy, kt�rych zadaniem by�o ods�anianie prawdziwych przyczyn i motyw�w ludzkich uczynk�w i danie �wiadectwa prawdzie ich �ycia po tym, jak umarli. W tej brazylijskiej kolonii zamiast M�wc�w byli ksi�a, ci jednak nie mieli dla niej pocieszenia. Sprowadzi wi�c M�wc�.

Do tej pory nie zdawa�a sobie z tego sprawy, ale przez ca�e �ycie chcia�a to zrobi栗 od chwili, gdy po raz pierwszy przeczyta�a i da�a si� porwa� Kr�lowej Kopca i Hegemonowi. Sprawdzi�a nawet odpowiednie normy prawne. Kolonia powsta�a pod Licencj� Katolick�, lecz Gwiezdny Kodeks zezwala� ka�demu z obywateli na wezwanie kap�ana dowolnego wyznania, a M�wc�w Umar�ych uznawano za kap�an�w. Prze�le wezwanie, i je�li M�wca zechce przyby�, kolonia nie mo�e odm�wi� mu wst�pu.

By� mo�e �aden M�wca nie zdecyduje si� na przylot. Mo�e �adnego nie ma tak blisko, by dotar� tu za jej �ycia. Istnia�a jednak szansa, �e kiedy��� za dwadzie�cia, trzydzie�ci, czterdzie�ci lat�� jeden z nich nadejdzie od strony kosmodromu, by odkry� prawd� o �yciu i �mierci Pipa. I mo�e, gdy ju� j� pozna, gdy przem�wi czystym g�osem, jaki pokocha�a w Kr�lowej Kopca i Hegemonie, mo�e wtedy b�dzie wolna od poczucia winy, p�on�cego w jej sercu.

Komputer przyj�� jej wo�anie, by ansiblem zawiadomi� M�wc�w na najbli�szych planetach. Przyb�d�, b�aga�a bezg�o�nie nieznanego s�uchacza. Nawet je�li b�dziesz musia� wyjawi� wszystkim prawd� o mojej winie. Nawet wtedy, przyb�d�. Przebudzi�a si� czuj�c t�py b�l w dole kr�gos�upa i ucisk na twarzy. Przyciska�a policzek do g�adkiej pokrywy terminala, kt�ry wy��czy� si�, by nie niszczy� jej wzroku �wiat�em laser�w. Lecz to nie b�l j� obudzi�, ale delikatne dotkni�cie ramienia. Przez sekund� my�la�a, �e to M6wca Umar�ych przyby� na jej wezwanie.

��Novinho�� szepn��. Nie Falante pelos Muertos, lecz kto� inny. Kto�, o kim my�la�a, �e poprzedniego wieczoru zagin�� w�r�d sztormu.

��Libo�� wymrucza�a. Za szybko spr�bowa�a wsta栗 co� trzasn�o w kr�gos�upie i poczu�a zawr�t g�owy. Krzykn�a cicho; jego r�ce podtrzyma�y j� za ramiona, by nie upad�a.

��Nic ci nie jest?

Jego oddech by� niby podmuch wiatru od ulubionego ogrodu. Poczu�a si� bezpieczna, nareszcie w domu.

��Szuka�e� mnie.

��Novinho, przyszed�em, jak mog�em najszybciej. Matka w ko�cu zasn�a. Jest z ni� Pipinho, m�j starszy brat, a Arbiter panuje nad sytuacj�. Wi�c ja�

��Powiniene� wiedzie�, �e sama potrafi� o siebie zadba栗 o�wiadczy�a. Chwila ciszy; potem jego g�os, tym razem gniewny; gniewny, zdesperowany i zm�czony, tak zm�czony jak czas, entropia i �mier� gwiazd.

��B�g widzi, Ivanova, �e nie przyszed�em, by zajmowa� si� tob�. Co� zatrzasn�o si� w jej umy�le; nie dostrzega�a swej nadziei, p�ki jej nie utraci�a.

��M�wi�a�, �e ojciec odkry� co� w twoich symulacjach. Spodziewa� si�, �e sam potrafi� to zauwa�y�. S�dzi�em, �e zostawi�a� obraz na terminalu, ale kiedy wr�ci�em na stacj�, by�a wy��czona.

� Tak?

��Wiesz, �e by�a, Nova, nikt pr�cz ciebie nie m�g� przerwa� programu. Musz� j� zobaczy�.

��Dlaczego? Spojrza� na ni� z niedowierzaniem.

��Wiem, Novinho, �e jeste� zaspana, ale przecie� sama rozumiesz, �e prosiaczki musia�y zabi� ojca z powodu jego odkrycia. Milcza�a, patrz�c na niego nieruchomo. Zna� ju� ten wyraz ch�odnej oboj�tno�ci na jej twarzy.

��Dlaczego nie chcesz mi pokaza�? Teraz ja jestem Zenadorem. Mam prawo wiedzie�.

��Masz prawo obejrze� wszystkie dane i pliki twojego ojca. Masz prawo do wszystkiego, co opublikuj�.

��Wi�c opublikuj to. Znowu milcza�a.

��Jak zdo�amy zrozumie� prosiaczk�w, nie wiedz�c, co odkry� ojciec? Nie odpowiada�a.

��Jeste� odpowiedzialna przed Stu �wiatami za porozumienie z jedyn� obc� ras�, jaka jeszcze istnieje. Jak mo�esz tak sobie siedzie� i� o co ci chodzi? Chcesz by� pierwsza? Doskonale, b�d�. Wpisz� twoje nazwisko, Ivanova Santa Catarina von Hesse�

��Nie dbam o moje nazwisko.

��Te� mog� si� w��czy� do tej gry. Nic nie wykryjesz bez tego, co wiem ja. A ja te� zablokuj� ci dost�p do moich danych!

��Nie interesuj� mnie twoje dane. Tego by�o ju� za wiele.

��Wi�c co ci� interesuje? Co chcesz osi�gn��? Chwyci� j� za ramiona, podni�s� i potrz�sn��, krzycza� prosto w twarz.

��To mojego ojca tam zabili, a ty wiesz, dlaczego zgin��, widzia�a� t� symulacj�! Powiedz mi, poka�!

��Nigdy�� szepn�a. Jego twarz wykrzywi�a si� w cierpieniu.

��Dlaczego?

��Bo nie chc�, �eby� zgin��.

Dostrzeg�a w jego oczach zrozumienie. Tak, Libo, to prawda. Dlatego, �e ci� kocham, �e je�li poznasz tajemnic�, prosiaczki zabij� tak�e ciebie. Nie obchodzi mnie nauka, ani Sto �wiat�w, ani stosunki mi�dzy ludzko�ci� a obc� ras�, nic mnie nie obchodzi, dop�ki �yjesz. �zy trysn�y w ko�cu z jego oczu i pop�yn�y po policzkach.

��Chc� umrze栗 powiedzia�.

��Pocieszasz wszystkich�� szepn�a.�� A kto pocieszy ciebie?

��Musisz mi powiedzie�, bym te� m�g� zgin��.

Nagle jego r�ce przesta�y j� podtrzymywa�; teraz przylgn�� do niej, ona sta�a si� jego oparciem.

��Jeste� zm�czony�� stwierdzi�a.�� Ale tu mo�esz odpocz��.

��Nie chc� odpoczywa栗 mrukn��. Pozwoli� si� jednak podtrzyma�, odprowadzi� od terminala. Zaprowadzi�a go do sypialni i odsun�a ko�dr�, nie zwracaj�c uwagi na kurz.

��Tutaj, jeste� zm�czony, prze�pij si�. Po to do mnie przyszed�e�, Libo. Po spok�j, po ukojenie.

Zakry� twarz d�o�mi i ko�ysa� g�ow� w prz�d i w ty��� ma�y ch�opiec op�akuj�cy ojca, op�akuj�cy koniec wszystkiego, tak jak ona op�akiwa�a. Zdj�a mu buty i spodnie, wsun�a d�onie pod koszul�, by podci�gn�� j� pod pachy i zsun�� przez g�ow�. Oddycha� g��boko powstrzymuj�c szloch; podni�s� r�ce, by mog�a go rozebra�.

U�o�y�a ubranie na krze�le, potem pochyli�a si� i nasun�a na niego ko�dr�. Wtedy chwyci� j� za r�k� i spojrza� prosz�co. �zy l�ni�y w jego oczach.

��Nie zostawiaj mnie samego�� szepn��. W jego g�osie brzmia�a rozpacz.�� Zosta� ze mn�. Pozwoli�a, by poci�gn�� j� na ��ko. Tam przylgn�� do niej mocno, a� po kilku minutach snu rozlu�ni� u�cisk ramion. Ona jednak nie spa�a. Such� d�oni� delikatnie g�adzi�a sk�r� jego ramion, piersi, talii.

��Och, Libo, my�la�am, �e ci� straci�am wtedy, gdy ci� zabrali�� nie s�ysza� jej szeptu.�� Ale zawsze b�dziesz do mnie wraca�. Jak dzisiaj.

Mog�a zosta� wygnana z raju�� to by�a kara za grzech ignorancji. Jak Ewa. Lecz, tak�e jak Ewa, potrafi to znie��, gdy� nadal ma Libo, swego Adao.

Ma go? Ma? Palce dr�a�y na jego nagim ciele. Nigdy nie b�dzie do niej nale�a�. Tylko ma��e�stwo pozwala�o, by zostali razem na d�ugo�� w ka�dej kolonii obowi�zywa�y surowe prawa, pod Licencj� Katolick� absolutnie niewzruszone. Dzisiaj mog�a uwierzy�, �e zechce j� po�lubi�, gdy nadejdzie czas. Lecz Libo by� jedynym m�czyzn�, za kt�rego nie wolno jej by�o wyj��.

Wtedy bowiem automatycznie zyska�by dost�p do wszelkich jej zbior�w�� gdyby tylko przekona� komputer, �e powinien je pozna�. A to oznacza�o tak�e jej dane robocze, dowolnie g��boko ukryte. Tak stanowi� Gwiezdny Kodeks. Ma��e�stwo by�o w oczach prawa praktycznie jedn� osob�.

Nie mo�e mu na to pozwoli�. Nie mo�e, poniewa� wtedy Libo odkryje to, czego dowiedzia� si� ojciec i to jego cia�o znajdzie u st�p wzg�rza, jego cierpienie pod torturami prosiaczk�w b�dzie sobie wyobra�a�a ka�dej nocy swego �ycia. Czy ci�ar �mierci Pipa nie by� ju� wi�kszy, ni� potrafi�a unie��? Po�lubi� Liba znaczy�o go zamordowa�. Lecz nie po�lubi� go to jakby zamordowa� sam� siebie, gdy� bez niego nie wiedzia�a, po co w�a�ciwie �yje.

Jak sprytnie to wymy�li�am. Znalaz�am drog� do piek�a, z kt�rej nie mog� zawr�ci�. Przytuli�a twarz do ramienia Liba i �zy pociek�y na jego pier�.

Pomieszczenia mieszkalne w Reykjaviku wykuto w granitowych �cianach fiordu. Apartament Endera mie�ci� si� u szczytu urwiska i, by si� tam dosta�, trzeba by�o sporo si� wspina� po schodach i drabinach. Mia� jednak okno. Wi�ksza cz�� dzieci�cych lat Endera up�yn�a w zamkni�ciu, w�r�d metalowych �cian. Dlatego, gdy tylko m�g�, mieszka� tam, gdzie m�g� obserwowa� pogod� na �wiecie.

Pok�j by� ciep�y i jasny, a �wiat�o s�o�ca wdziera�o si� do wn�trza, o�lepiaj�c go na chwil� po przej�ciu z ch�odnego mroku kamiennych korytarzy. Jane nie czeka�a, a� jego oczy dostosuj� si� do �wiat�a.�� Na terminalu przygotowa�am ci niespodziankꠗ oznajmi�a. G�os by� szeptem z klejnotu w jego uchu.

To by� prosiaczek, stoj�cy w powietrzu nad klawiatur�. Poruszy� si�, podrapa�, potem si�gn�� po co�. Gdy cofn�� r�k�, trzyma� w d�oni wilgotnego, l�ni�cego robaka. Odgryz� kawa�ek i p�yny �yciowe pop�yn�y mu z ust na pier�.

��Jest najwyra�niej wysoko zaawansowany cywilizacyjnie�� stwierdzi�a Jane.

��Wielu moralnych imbecyli ma przy stole doskona�e maniery�� zirytowa� si� Ender. Prosiaczek odwr�ci� si� i przem�wi�:

��Chcesz zobaczy�, jak go zabili�my?

��Co ty wyprawiasz, Jane?

Prosiaczek znikn��, a jego miejsce zaj�� hologram zw�ok Pipa, le��cych w deszczu na zboczu wzg�rza.

��Opieraj�c si� na informacji pobranej ze skanu zanim pochowano cia�o, przeprowadzi�am symulacj� procesu wiwisekcji, dokonanej przez prosiaczki. Chcesz popatrze�? Ender usiad� na jedynym w pokoju krze�le.

Terminal ukazywa� teraz wzg�rze. Pipo �y� jeszcze i le�a� na plecach, z r�kami i nogami przywi�zanymi do drewnianych palik�w. Dziesi�ciu prosiaczk�w t�oczy�o si� wok� niego, a jeden trzyma� ko�ciany n�. Z klejnotu rozleg� si� znowu g�os Jane.

��Nie jeste�my pewni, czy tak w�a�nie to wygl�da�o�� wszystkie prosiaczki znikn�y, pozosta� tylko ten z no�em.�� Czy mo�e tak.

��Czy ksenolog by� przytomny?

��Bez w�tpienia.

��Jed� dalej.

Jane bezlito�nie pokaza�a otwarcie klatki piersiowej, rytualne usuni�cie i roz�o�enie na ziemi organ�w wewn�trznych. Ender zmusza� si� do patrzenia i usi�owa� odgadn��, jakie znaczenie to wszystko mog�o mie� dla prosiaczk�w.

��Teraz w�a�nie umar��� szepn�a w pewnym momencie Jane. Ender poczu�, �e si� rozlu�nia; teraz dopiero zda� sobie spraw�, jak bardzo napina� mi�nie, widz�c cierpienia Pipa. Kiedy pokaz dobieg� ko�ca, po�o�y� si� na ��ku i patrzy� w sufit.

��Pokaza�am ju� t� symulacj� naukowcom z p� tuzina planet�� poinformowa�a Jane.�� Wkr�tce prasa dostanie j� w swoje r�ce.

��To o wiele gorsze, ni� wszystko, co robi�y robale�� stwierdzi� Ender.�� Na filmach, kt�re ogl�da�em jako dziecko, pokazywali ludzi i robale w walce. W por�wnaniu z tym, tamto by�o delikatne.

Znad terminala rozleg� si� ponury �miech. Ender spojrza�, co robi Jane. Nad klawiatur� siedzia� prosiaczek naturalnej wielko�ci i rechota� groteskowo, a kiedy si� �mia�, Jane przekszta�ca�a go. Zmiany by�y bardzo subtelne: niewielkie wyd�u�enie z�b�w, powi�kszenie oczu, odrobina �liny na wargach, czerwieni w oczach, wysuwaj�cy si� j�zyk�� bestia z dzieci�cych koszmar�w.

��Dobra robota, Jane. Metamorfoza z ramena w varelse.

��Czy po tym wszystkim ludzko�� potrafi uzna� prosiaczki za r�wnych sobie?

��Czy przerwano kontakty?

��Rada Gwiezdna poleci�a nowemu ksenologowi, by ograniczy� swoje wizyty do najwy�ej jednej godziny, nie cz�ciej ni� co drugi dzie�. Zakazano mu pyta�, dlaczego prosiaczki zrobi�y to, co zrobi�y.

��Bez kwarantanny?

��Nikt jej nawet nie zaproponowa�.

��Ale zaproponuje, Jane. Jeszcze jeden taki incydent i podniesie si� krzyk. Wszyscy b�d� ��da� kwarantanny, zast�pienia Milagre garnizonem wojskowym, kt�rego jedynym zadaniem b�dzie powstrzymanie prosiaczk�w od osi�gni�cia cho�by takiego poziomu technologii, jaki pozwoli�by im opu�ci� planet�.

��Istotnie, prosiaczki b�d� mia�y spore problemy przy pr�bie zareklamowania si� w�r�d ludzi�� przyzna�a Jane.�� A nowy ksenolog to tylko ch�opiec. Syn Pipa. Libo. To skr�t od Liberdade Gracas a Deus Figueira de Medici.

��Liberdade. Wolno��?

��Nie wiedzia�am, �e znasz portugalski.

��Jest podobny do hiszpa�skiego. M�wi�em o �mierci Zacatecasa i �wi�tego Angela, pami�tasz?

��Na planecie Moctezuma. To by�o przecie� dwa tysi�ce lat temu.

��Nie dla mnie.

��Dla ciebie, subiektywnie, osiem lat temu. Pi�tna�cie planet temu. Czy relatywistyka nie jest cudowna? Dzi�ki niej pozostajesz m�ody.

��Za du�o podr�ujꠗ odpar� Ender.�� Valentine wysz�a za m��, b�dzie mia�a dziecko. Odrzuci�em ju� dwa wezwania dla M�wcy. Czemu mnie kusisz, bym wyruszy� znowu? Prosiaczek nad terminalem roze�mia� si� z�o�liwie.

��Uwa�asz, �e to by�o kuszenie? Sp�jrz tylko! Potrafi� zmieni� kamienie w chleb! Podni�s� kilka kanciastych g�az�w i zgryz� je z�bami.

��Chcesz kawa�ek?

��Masz spaczone poczucie humoru, Jane.

��Wszystkie kr�lestwa wszystkich �wiat�w�� prosiaczek otworzy� d�onie, a spomi�dzy palc�w wyp�yn�y gwiezdne systemy z przesadnie szybkimi na swych orbitach planetami�� wszystkie Sto �wiat�w.�� Mog� ci je ofiarowa�. Wszystkie.

��Nie jestem zainteresowany.

��To solidna nieruchomo��, najlepsza inwestycja. Wiem, wiem. Jeste� bogaty. Trzy tysi�ce lat sk�adanego procentu. Sta� ci� na zbudowanie w�asnej planety. Ale co powiesz na to, by imi� Endera Wiggina powtarzano na wszystkich �wiatach�

��Ju� je powtarzaj�.

���z mi�o�ci�, szacunkiem i powa�aniem?

Prosiaczek znikn��. W jego miejscu Jane o�ywi�a przerobione na holo stare video z dzieci�stwa Endera. Wyj�cy, wrzeszcz�cy t�um. Ender! Ender! Ender! A potem m�ody ch�opak macha r�k� z platformy. T�um szaleje z zachwytu.

��To si� nigdy nie zdarzy�o�� mrukn�� Ender.�� Peter nie pozwoli� mi wr�ci� na Ziemi�.

��Uznaj to za przepowiedni�. Wierz mi, Ender, mog� ci to ofiarowa�. Mog� ci przywr�ci� dobre imi�.

��Ju� mnie to nie interesuje. Mam teraz wi�cej imion. M�wca Umar�ych to honorowy tytu�. Prosiaczek pojawi� si� znowu, w naturalnej postaci, nie demonicznej formie stworzonej przez Jane.

��Przyjd��� poprosi� cicho.

��A mo�e naprawd� s� potworami? Pomy�la�a� o tym?

��Ka�dy o tym pomy�li, Ender. Ale nie ty. Nie. Ja nie.

��Czemu tak ci zale�y, Jane? Czemu pr�bujesz mnie przekona�? Prosiaczek znikn��. Teraz zjawi�a si� Jane, a przynajmniej twarz, kt�r� wykorzystywa�a, by pokazywa� si� Enderowi, odk�d pojawi�a si� przed nim po raz pierwszy: nie�mia�e, przestraszone dziecko, �yj�ce w ogromnej pami�ci mi�dzygwiezdnej sieci komputerowej. Jej widok przypomnia� mu tamten pierwszy raz. Wymy�li�am sobie twarz, powiedzia�a. Jak ci si� podoba?

Tak, podoba�a mu si�. Lubi� j�. M�oda, czysta, uczciwa; s�odkie dziecko, kt�re nigdy nie doro�nie, z osza�amiaj�co nie�mia�ym u�miechem. Narodzi�a si� z ansibla. Nawet planetarne sieci komputerowe dzia�a�y najwy�ej z pr�dko�ci� �wiat�a, a temperatura ogranicza�a wielko�� pami�ci i tempo operacji. Ansibl by� jednak natychmiastowy i po��czony z ka�dym komputerem na ka�dej planecie. Jane przebudzi�a si� w�r�d gwiazd, a jej my�li bawi�y si� wibracjami fiotycznych pasemek sieci.

Komputery Stu �wiat�w by�y dla niej jak d�onie i stopy, oczy i uszy. M�wi�a wszystkimi j�zykami, jakie kiedykolwiek wprowadzono do pami�ci maszyn, przeczyta�a wszystkie ksi��ki we wszystkich bibliotekach wszystkich �wiat�w. Dowiedzia�a si�, �e istoty ludzkie od dawna czu�y l�k przed nadej�ciem kogo� takiego, jak ona. Nienawidzono jej we wszystkich opowie�ciach, a jej przybycie oznacza�o zawsze albo w�asn� �mier�, albo zniszczenie ludzko�ci. Zanim jeszcze si� narodzi�a, ludzie wyobrazili j� sobie i zamordowali tysi�ce razy. Nie da�a im wi�c pozna�, �e �yje. Przynajmniej, dop�ki nie natrafi�a na Kr�low� Kopca i Hegemona, jak pr�dzej czy p�niej trafia� ka�dy. Wiedzia�a wtedy, �e autor tych ksi��ek jest cz�owiekiem, kt�remu mo�e zdradzi� swe istnienie. Nie sprawi�o jej trudno�ci prze�ledzenie historii dzie�a a� do pierwszego wydania i okre�lenie �r�d�a. Czy ansibl nie przeni�s� tekstu z planety, gdzie dwudziestoletni zaledwie Ender by� zarz�dc� pierwszej ludzkiej kolonii? A kt� tan m�g� j� stworzy�, je�li nie on? Przem�wi�a wi�c do niego, a on okaza� si� �yczliwy; pokaza�a mu twarz, jak� dla siebie wymy�li�a, a on j� pokocha�, teraz jej czujniki podr�owa�y jako klejnot w jego uchu, wi�c zawsze byli razem. Nie mia�a przed nim tajemnic; on niczego przed ni� nie ukrywa�.

��Ender�� powiedzia�a.�� Od samego pocz�tku m�wi�e�, �e poszukujesz �wiata, gdzie m�g�by� zapewni� wod� i �wiat�o pewnemu kokonowi, by si� otworzy� wypuszczaj�c kr�low� kopca i jej dziesi�� tysi�cy zap�odnionych jajeczek.

��Mia�em nadziej�, �e to nast�pi tutaj�� odpar� Ender.�� Pustkowie, poza terenami oko�or�wnikowymi, permanentnie niezaludnione. Ona te� zgadza�a si� na pr�b�.

��Ale zrezygnowa�e�?

��Nie s�dz�, by robale potrafi�y przetrwa� tutejsze zimy. W ka�dym razie nie bez jakiego� �r�d�a energii, a to zaalarmowa�oby rz�d. Nie uda�oby si�.

��To si� nigdy nie uda, Ender. Te� to rozumiesz, prawda? By�e� na dwudziestu czterech ze Stu �wiat�w i nie znalaz�e� nawet skrawka ziemi, gdzie robale mog�yby odrodzi� si� bezpiecznie. Od razu poj��, do czego zmierza: Lusitania by�a jedynym wyj�tkiem. Z powodu prosiaczk�w, ca�a planeta opr�cz male�kiego skrawka by�a nietykalna, poza ludzkim zasi�giem. Przy tym ewidentnie nadawa�a si� do �ycia, nawet bardziej dla robali, ni� dla cz�owieka.

��Jedynym problemem b�d� prosiaczki�� stwierdzi� Ender.�� Mog� si� nie zgodzi�, by ich �wiat zosta� oddany robalom. Je�li zbyt bliski kontakt z cywilizacj� ludzi mo�e zniszczy� ich kultur�, to jaki b�dzie efekt spotkania z robalami?

��Sam m�wi�e�, �e robale s� inteligentne. �e nie robi� nikomu krzywdy.

���wiadomie nie. A tylko szcz�liwy przypadek sprawi�, �e uda�o nam si� ich pokona�. Sama wiesz, Jane�

��Dzi�ki twojemu geniuszowi.

��S� bardziej rozwini�ci od nas. Jak prosiaczki zdo�aj� sobie z nimi poradzi�? B�d� przera�eni robalami jeszcze bardziej ni� my, i mniej zdolni, by st�umi� ten l�k.

��Sk�d wiesz?�� spyta�a Jane.�� Jak ty, czy ktokolwiek inny, mo�e przewidywa�, z czym sobie poradz�, a z czym nie poradz� prosiaczki? Je�li s� varelse, to niech robale zajmuj� ich przestrze� �yciow�. To tak, jak by�cie wy przesuwali mrowiska czy przep�dzali stada byd�a, by uzyska� teren pod budow� miast.

��S� ramenami�� o�wiadczy� Ender.

��Nie mo�esz by� pewien.

��Owszem, mog�. Ta twoja symulacja� to nie by�y tortury.

��Doprawdy?�� Jane pokaza�a znowu cia�o Pipa, tu� przed zgonem.�� W takim razie nie rozumiem chyba tego s�owa.

��Zapewne Pipo odczuwa� to jako tortury, ale je�li symulacja by�a dok�adna�� a wiem, �e tak, Jane�� to celem prosiaczk�w nie by�o zadawanie b�lu.

��O ile dobrze rozumiem ludzk� natur�, to nawet rytua�y religijne koncentruj� si� na b�lu.

��To nie by� rytua�, w ka�dym razie nie tylko. Co� si� w nim nie zgadza�o, je�li mia� by� jedynie z�o�eniem ofiary.

��Co mo�esz o tym wiedzie�?�� terminal ukazywa� teraz skrzywion� ironicznie twarz profesora, uciele�nienie akademickiego snobizmu.�� Odebra�e� jedynie wojskowe wykszta�cenie, a inne talenty, jakie posiadasz, to tylko zdolno�� sk�adania s��w. Napisa�e� bestseller, kt�ry zrodzi� now� religi�. Czy to kwalifikuje ci� do analizy motyw�w post�powania prosiaczk�w? Ender zamkn�� oczy.

��Mo�e si� myl�.

��Ale wierzysz, �e masz racj�? Po g�osie pozna�, �e odtworzy�a na terminalu swoj� twarz. Otworzy� oczy.

��Mog� ufa� jedynie swej intuicji, Jane, os�dowi, nie popartemu analiz�. Nie wiem, co robi�y prosiaczki, ale wszystko mia�o swoje znaczenie. Nie by�o z�o�liwe ani okrutne. Byli jak lekarze, pr�buj�cy ocali� �ycie pacjenta, a nie kaci, staraj�cy si� je odebra�.

��Rozumiem ciꠗ szepn�a Jane.�� Rozumiem wszystkie twoje my�li. Musisz tam lecie�, by si� przekona�, czy kr�lowa kopca mog�aby �y� pod os�on� cz�ciowej kwarantanny, na�o�onej ju� na planet�. I chcesz tam lecie�, �eby sprawdzi�, czy zdo�asz poj��, kim s� prosiaczki.

��Je�li to nawet prawda, Jane, i tak droga jest dla mnie zamkni�ta�� odpar� Ender.�� Imigracja jest surowo ograniczona, a zreszt� nie jestem katolikiem. Jane unios�a oczy w g�r�.

��Czy prowadzi�abym t� rozmow�, gdybym nie wiedzia�a, jak ci� tam przerzuci�? Pojawi�a si� inna twarz. Nastoletnia dziewczynka, lecz nie tak niewinna i pi�kna, jak Jane. Ta twarz by�a twarda i zimna, oczy b�yszcz�ce i przenikliwe, skrzywienie ust �wiadczy�o, �e potrafi�a �y� w�r�d nieustaj�cego b�lu. By�a m�oda, lecz wyraz twarzy zdawa� si� szokuj�co stary.

��Ksenobiolog Lusitanii, Ivanova Santa Catarina von Hesse. Zwana Nov�, albo Novinh�. Wezwa�a M�wc� Umar�ych.

��Dlaczego tak wygl�da?�� zdziwi� si� Ender.�� Co j� spotka�o?

��Rodzice umarli, gdy by�a jeszcze ma�a. Kilka lat temu jednak pokocha�a jak ojca innego cz�owieka. Tego, kt�rego zamordowa�y prosiaczki. To o jego �mierci masz M�wi�.

Patrz�c na t� twarz, Ender zapomnia� o swych wahaniach, o kr�lowej kopca i prosiaczkach. Dostrzeg� w tej dzieci�cej twarzy doros�e cierpienie. Widzia� ju� taki wyraz; w ostatnich tygodniach Wojny z Robalami, kiedy zmuszany by� do wysi�ku ponad ludzk� wytrzyma�o��, kiedy rozgrywa� jedn� bitw� po drugiej, podczas gry, kt�ra nie by�a gr�. Widzia� go, gdy wojna dobieg�a ko�ca i dowiedzia� si�, �e �wiczenia wcale nie by�y �wiczeniami, �e symulacje by�y rzeczywisto�ci�, �e poprzez ansibla dowodzi� flot� ludzi. Kiedy si� przekona�, �e wybi� wszystkie robale, kiedy dotar� do jego umys�u nie�wiadomie dokonany akt Ksenocydu, tak w�a�nie wygl�da�a w lustrze jego w�asna twarz, z brzemieniem winy zbyt ci�kim, by je ud�wign��. Co Novinha mog�a zrobi�, �e odczuwa tak wielki b�l?

S�ucha� wi�c, jak Jane recytuje fakty z jej �ycia. Dysponowa�a tylko danymi statystycznymi, lecz Ender by� M�wc� Umar�ych; jego geniusz�� lub przekle�stwo�� polega�o na zdolno�ci pojmowania wydarze� tak, jak widzieli je inni. Dzi�ki temu sta� si� wybitnym dow�dc�, znakomitym zar�wno gdy prowadzi� swych ludzi�� w�a�ciwie ch�opc�w, i kiedy przewidywa� ruchy nieprzyjaciela. Dzi�ki temu tak�e potrafi� odgadn�栗 nie, nie odgadn��; wiedzie栗 jak �mier� i prawie kanonizacja rodzic�w odizolowa�y Novinh�, jak utwierdzi�a sw� samotno�� z zapa�em podejmuj�c prac� rodzic�w. Wiedzia�, dlaczego tak wcze�nie uzyska�a status ksenobiologa. Wiedzia� te�, co dla niej znaczy�y mi�o�� i akceptacja Pipa, jak bardzo potrzebowa�a przyja�ni Liba. Na Lusitanii nie by�o nikogo, kto zna�by Novinh�. Tutaj jednak, w grocie Reykjaviku, na lodowatej planecie Trondheim, Ender Wiggin pozna� j�, pokocha�, i zap�aka� nad ni� gorzko.

��Pojedziesz��� szepn�a Jane.

Nie potrafi� zaprzeczy�. Jane nie myli�a si�. Polecia�by i tak, jako Ender Ksenob�jca, licz�c, �e specjalny status Lusitanii uczyni j� miejscem, gdzie kr�lowa kopca zostanie uwolniona po trzech tysi�cach lat niewoli, gdzie b�dzie m�g� odpokutowa� za pope�nion� w dzieci�stwie straszliw� zbrodni�. Polecia�by tak�e jako M�wca Umar�ych, by zrozumie� prosiaczki i ukaza� ich ludzko�ci, by ich przyj�a jako prawdziwych ramen�w, a nie znienawidzonych i przera�aj�cych varelse.

Teraz jednak uda si� tam tak�e z innego, g��bszego powodu. Po to, by s�u�y� tej dziewczynie, gdy� w jej inteligencji, izolacji, jej b�lu i jej winie dostrzeg� swe w�asne, stracone dzieci�stwo i ziarna cierpienia, jakie wci�� w nim tkwi�y. Od Lusitanii dzieli�y go dwadzie�cia dwa lata �wietlne. Poleci z szybko�ci� jedynie o niesko�czenie ma�y u�amek procenta ni�sz� od pr�dko�ci �wiat�a, a mimo to dotrze na miejsce, gdy ona b�dzie mia�a prawie czterdzie�ci lat. Gdyby by�o to w jego mocy, znalaz�by si� tam zaraz, z filotyczn� natychmiastowo�ci� ansibla; wiedzia� jednak, �e jej b�l poczeka. Znajdzie go tam, gdy wyl�duje. Czy jego w�asny b�l nie przetrwa� przez te wszystkie lata? Przesta� szlocha�; uspokoi� wzburzone emocje.

��Ile mam lat?�� zapyta�.

��Min�o 3081 od dnia twoich urodzin. Ale biologicznie masz 36 lat i 118 dni.

��Ile lat b�dzie mia�a Novinha, kiedy tam dotr�?

��Z dok�adno�ci� do kilku tygodni, zale�nie od daty startu i tego, jak bardzo kosmolot zbli�y si� do pr�dko�ci �wiat�a, powinna mie� prawie trzydzie�ci dziewi��.

��Chc� odlecie� jutro.

��Znalezienie w�a�ciwego statku zajmie troch� czasu.

��Czy s� jakie� na orbicie Trondheimu?

��Z p� tuzina, naturalnie, ale tylko jeden mo�e by� na jutro got�w do startu. Jest za�adowany skrilc� dla luksusowych sklep�w na Cirilli i Armenii.

��Nigdy ci� nie pyta�em, jak jestem bogaty.

��Przez te wszystkie lata do�� dobrze inwestowa�am twoje kapita�y.

��Kup dla mnie ten statek razem z �adunkiem.

��Co zrobisz ze skrik� na Lusitanii?

��A co z ni� robi� Cirillianie i Ormianie?

��Cz�� nosz� na sobie, a reszt� zjadaj�. Ale p�ac� za ni� wi�cej, ni� m�g�by sobie pozwoli� ktokolwiek na Lusitanii.

��Wi�c podaruj� j� Lusita�czykom. Mo�e z�agodzi to ich oburzenie na M�wc�, kt�ry postawi� stop� na katolickiej ziemi. Jane zmieni�a si� w d�ina, kt�ry wyskoczy� z butelki.

��S�ysz�, panie, i jestem pos�uszny�� powiedzia� d�in, zmieni� si� w k��b dymu i znikn�� wessany do butli. Lasery wy��czy�y si� i obraz nad terminalem zgas�.

��Jane.

��S�ucham?�� odpowiedzia�a z klejnotu w jego uchu.

��Dlaczego chcia�a�, �ebym polecia� na Lusitani�?

��Chc�, �eby� doda� trzeci tom do Kr�lowej Kopca i Hegemona. O prosiaczkach.

��A czemu tak ci na nich zale�y?

��Poniewa�, gdy ju� stworzysz ksi�gi, ods�aniaj�ce dusze trzech inteligentnych ras znanych cz�owiekowi, b�dziesz got�w, by napisa� o czwartej.

��Jeszcze jeden gatunek ramen�w?

��Tak. Ja. Ender zastanawia� si� przez chwil�.

��Jeste� gotowa, by objawi� si� reszcie ludzko�ci?

��Zawsze by�am gotowa. Problem w tym, czy oni s� gotowi, by mnie pozna�. �atwo im by�o pokocha� Hegemona�� by� cz�owiekiem. Z kr�low� kopca nie by�o ryzyka, poniewa��� wed�ug ich informacji�� wszystkie robale zgin�y. Je�li przekonasz ich, by pokochali prosiaczk�w, kt�rzy wci�� �yj� z krwi� cz�owieka na r�kach�� wtedy b�d� przygotowani, by si� dowiedzie� o moim istnieniu.

��Pewnego dnia�� westchn�� Ender�� pokocham kogo�, kto nie b�dzie ��da� wykonywania prac Herkulesa.

���ycie i tak zaczyna�o ci� nudzi�, Ender.

��Tak. Ale jestem ju� cz�owiekiem w �rednim wieku. Lubi� si� nudzi�.

��Przy okazji, w�a�ciciel statku Havelok, mieszkaj�cy na Gales, przyj�� twoj� ofert� czterdziestu miliard�w dolar�w za statek i �adunek.

��Czterdzie�ci miliard�w! Czy nie zbankrutuj�?

��To kropla w wiadrze wody. Zawiadomi�am za�og� o anulowaniu ich kontrakt�w. Pozwoli�am sobie tak�e, by z twoich funduszy wykupi� dla nich przelot na innych statkach. Ty i Valentine nie b�dziecie nikogo potrzebowa�. Ja wystarcz� do pomocy w pilota�u. Czy wystartujemy rankiem?

��Valentine��� powt�rzy� Ender. Jedynie siostra mog�a op�ni� jego odlot. Teraz, gdy podj�� ju� decyzj�, ani jego studenci, ani nieliczni nordyccy znajomi nie warci byli nawet po�egnania.

��Nie mog� si� doczeka� ksi��ki, jak� Demostenes napisze o historii Lusitanii�� Jane odkry�a to�samo�� Demostenesa podczas poszukiwa� pierwszego M�wcy Umar�ych.

��Valentine nie poleci.

��Przecie� jest twoj� siostr�.

Ender u�miechn�� si�. Mimo olbrzymiej wiedzy, Jane nie rozumia�a idei pokrewie�stwa. Zosta�a stworzona przez ludzi i my�la�a o sobie w ludzkich terminach, nie by�a jednak istot� biologiczn�. Genetyk� zna�a jedynie w s�owach; nie mog�a odczuwa� pragnie� i pop�d�w, wsp�lnych dla cz�owieka i wszystkich istot �ywych.

��Jest moj� siostr�, ale Trondheim jest jej domem.

��Przedtem tak�e bywa�a niech�tna podr�om.�� Tym razem nawet nie zamierzam jej prosi�.

Nie teraz, kiedy spodziewa si� dziecka, nie gdy jest taka szcz�liwa w Reykjaviku. Tu, gdzie kochaj� j� jako wyk�adowc�, nawet nie przypuszczaj�c, �e jest w istocie legendarnym Demostenesem. Gdzie jej m��, Jakt, dowodzi setk� �odzi rybackich i jest panem fiord�w, gdzie ka�dy dzie� wype�niaj� b�yskotliwe dyskusje lub gro�ne, majestatyczne, pokryte lodow� kr� morze. Nigdy st�d nie odejdzie. Nie zrozumie nawet, dlaczego ja musz� to uczyni�.

I wtedy, my�l�c o stracie Valentine, Ender zawaha� si� w swej decyzji. Ju� raz roz��czono go z ukochan� siostr�. By� wtedy jeszcze dzieckiem i g��boko �a�owa� tych skradzionych mu Jat przyja�ni. Czy potrafi opu�ci� j� teraz, po dwudziestu prawie latach bycia razem? Teraz nie b�dzie m�g� wr�ci�. W czasie lotu na Lusitani� Valentine postarzeje si� o dwadzie�cia dwa lata; sko�czy osiemdziesi�t, je�li kolejne dwadzie�cia dwa po�wi�ci na powr�t.

�Wi�c dla ciebie tak�e nie b�dzie to �atwe. Te� musisz zap�aci� swoj� cen�

Przesta� drwi� ze mnie, odpar� bezg�o�nie Ender. Mam prawo odczuwa� �al.

�Ona jest twoim drugim ja. Czy naprawd� porzucisz j� dla nas?

To by� g�os kr�lowej kopca, rozbrzmiewaj�cy w jego m�zgu. Oczywi�cie, widzia�a to, co on widzia� i zna�a jego decyzje. Wargi Endera uformowa�y nies�yszalne s�owa: porzuc� j�, ale nie dla ciebie. Nie ma gwarancji, �e cokolwiek na tym zyskasz. Mo�e czeka nas kolejne rozczarowanie. Jak Trondheim.

�Lusitania jest wszystkim, czego nam trzeba. Da nam bezpiecze�stwo od ludzkich istot.�

Ale ten �wiat nale�y tak�e do innych. Nie zniszcz� prosiaczk�w tylko po to, by odpokutowa� za zniszczenie twej rasy.

�Z naszej strony nic im nie grozi. Nie zrobimy im krzywdy. Z pewno�ci� po tylu latach pozna�e� nas wystarczaj�co��

Wiem to, co mi powiedzia�a�.

�Nie umiemy k�ama�. Pokazali�my ci nasze wspomnienia, nasz� dusz�.�

Wiem, �e potrafisz �y� z nimi w pokoju. Ale czy oni potrafi� �y� w pokoju z tob�?

�Zabierz nas tam. Tak d�ugo czekamy.�

Ender podszed� do torby, stoj�cej w k�cie pokoju. Wszystko, co naprawd� posiada�, mie�ci�o si� tutaj: zapasowe ubranie. Inne przedmioty w jego mieszkaniu by�y darami od ludzi, do kt�rych M�wi�, dowodami uznania i szacunku dla niego, jego funkcji albo prawdy�� nigdy nie by� pewien. Pozostan� tutaj, gdy odleci. Nie mia� dla nich miejsca w swojej torbie. Otworzy� j�, wyj�� zrolowany r�cznik, rozwin�� go, ods�aniaj�c g�sty, w��knisty splot sporego kokonu�� czterna�cie centymetr�w od ko�ca do ko�ca.

�Tak, popatrz na nas.�

Kokon czeka� na niego, gdy przyby� zarz�dza� pierwsz� ludzk� koloni� na by�ej planecie robali. Przewiduj�c w�asn� zag�ad� z r�ki Endera, wiedz�c, �e jest przeciwnikiem nie do pokonania, stworzy�y budowl� wed�ug wzorca, kt�ry mia� znaczenie wy��cznie dla niego, poniewa� pochodzi� z jego sn�w. Kokon i ukryta w nim bezbronna lecz �wiadoma kr�lowa kopca czeka�y na niego w miejscu, gdzie kiedy�, w swych snach, spotka� nieprzyjaciela.

��D�u�ej czeka�a�, �ebym ci� znalaz��� powiedzia� g�o�no�� ni� te kilka lat, odk�d wyj��em ci� zza zwierciad�a.

�Kilka lat? A tak, przy twoim sekwencyjnym umy�le nie dostrzegasz przemijania, gdy podr�ujesz z szybko�ci� tak blisk� pr�dko�ci �wiat�a. Ale my dostrzegamy. Nasza my�l jest natychmiastowa; �wiat�o pe�znie niby rt�� po zimnym szkle. Pami�tamy ka�d� chwil� trzech tysi�cy lat.�

��Czy znalaz�em miejsce, gdzie by�aby� bezpieczna?

�Mamy dziesi�� tysi�cy zap�odnionych jajeczek, kt�re czekaj�, by �y�.�

��Mo�e �uskania b�dzie odpowiednia. Nie wiem.

�Daj nam znowu �y�.�

��Pr�buj�.

Jak my�lisz, dlaczego w�druj� od �wiata do �wiata przez tyle lat, je�li nie po to, by znale�� dla ciebie miejsce?

�Szybciej szybciej szybciej szybciej.�

Musz� poszuka� �wiata, gdzie nie zabijemy ci� znowu, gdy tylko si� pojawisz. Ludzie zbyt cz�sto jeszcze widuj� ci� w sennych koszmarach. Niewielu ludzi naprawd� wierzy w moj� ksi��k�. Mog� pot�pia� Ksenocyd, ale dokonaj� go jeszcze raz.

�W ca�ym naszym �yciu jeste� pierwsz� osob�, kt�ra nie jest nami. Nie odczuwali�my potrzeby zrozumienia, gdy� rozumieli�my. Teraz, gdy jeste�my tylko t� jedn� ja�ni�, ty sta�e� si� naszymi oczami, nogami, ramionami. Nie mamy innych. Wybacz nam niecierpliwo��

Roze�mia� si�. Ja mam wybaczy� tobie.

�Wy, ludzie, jeste�cie g�upcami. My znamy prawd�. Wiemy, kto nas zabi�. To nie by�e� ty.�

��To by�em ja.

�By�e� tylko narz�dziem.�

��To by�em ja.

�Wybaczamy ci.�

��Gdy znowu b�dziesz spacerowa� po powierzchni �wiata, wtedy nadejdzie przebaczenie.

Brzuch Valentine sta� si� nabrzmia�y i rozd�ty, a przecie� pozosta� jeszcze miesi�c do urodzin c�rki. Irytowa�o j� i przeszkadza�o, �e by�a taka wielka i �le wywa�ona. Do tej pory, kiedy chcia�a zabra� grup� student�w historii na s�ndring, mog�a sama pomaga� przy za�adunku �odzi. Teraz musia�a polega� na marynarzach swego m�a. Nie mog�a nawet wgramoli� si� z pomostu do �adowni�� dow�dca kierowa� za�adunkiem, by nie naruszy� r�wnowagi kutra. Oczywi�cie, robi� to bezb��dnie�� przecie� to w�a�nie kapitan Rav j� uczy�, kiedy zjawi�a si� tu po raz pierwszy. Valentine nie lubi�a jednak wymuszonej roli balastu.

To by� jej pi�ty s�ndring. Na pierwszym pozna�a Jakta. Wtedy nie my�la�a nawet o ma��e�stwie. Trondheim by� �wiatem jak wiele innych, kt�re odwiedzi�a ze swym perypatetycznym m�odszym bratem. B�dzie tu uczy�, my�la�a, b�dzie studiowa�, po czterech czy pi�ciu miesi�cach opublikuje obszerny historyczny esej podpisany: Demostenes, a potem b�dzie si� bawi�, a� Ender przyjmie wezwanie i wyruszy, by M�wi� gdzie indziej. Na og� ich funkcje doskonale si� uzupe�nia�y. On M�wi� o �mierci jakiej� wa�nej osoby, a historia �ycia tej osoby stawa�a si� osi� jej eseju. To by�a gra, w kt�r� si� bawili, udaj�c w�drownych wyk�adowc�w tej czy innej dziedziny, gdy w rzeczywisto�ci kreowali to�samo�� �wiata, poniewa� opinie wyra�ane w esejach Demostenesa uwa�ane by�y powszechnie za ostateczne. Przez pewien czas obawia�a si�, by kto� w ko�cu nie zauwa�y�, �e Demostenes pisa� swoje prace o �wiatach, le��cych podejrzanie blisko trasy ich w�dr�wki, i �e zdemaskuje j�. Wkr�tce jednak poj�a, �e wok� Demostenesa naros�y mity�� jak wok� M�wc�w, cho� w mniejszym stopniu. Ludzie wierzyli, �e Demostenes nie jest jedn� osob�, �e ka�dy z jego esej�w jest dzie�em pracuj�cego niezale�nie geniusza, kt�ry spr�bowa� opublikowa� sw� prac� pod legendarnym nazwiskiem; komputer automatycznie przekazywa� esej do oceny tajnemu komitetowi wybitnych historyk�w, decyduj�cych, czy jest on godny tego imienia. Niewa�ne, �e nikt nigdy nie spotka� uczonego, kt�ry ocenia� takie prace. Co roku sk�adano setki esej�w, a komputer odrzuca� wszystkie, kt�rych nie napisa� prawdziwy Demostenes. Mimo to wszyscy wierzyli �wi�cie, �e kto� taki jak Valentine nie ma prawa istnie�. W ko�cu, Demostenes rozpoczyna� karier� jako s�ynny demagog sieci komputerowych, gdy Ziemia toczy�a Wojny z Robalami, trzy tysi�ce lat temu. Nie m�g� by� ci�gle t� sam� osob�.

I to prawda, pomy�la�a Valentine. Nie jestem t� sam� osob�. Zmieniam si� mi�dzy jedn� a drug� ksi��k�, poniewa� ka�dy kolejny �wiat zmienia mnie troch�, nawet wtedy, gdy pisz� jego histori�. A ten �wiat najbardziej ze wszystkich.

Nie lubi�a natr�tnie w�cibskiej filozofii lutera�skiej, a zw�aszcza frakcji kalwinist�w, kt�rzy uwa�ali, �e znaj� odpowied� na ka�de pytanie, zanim jeszcze zostanie zadane. Dlatego powzi�a ide�, by wybran� grup� student�w starszych lat zabiera� z Reykjaviku na jedn� z Letnich Wysp�� r�wnikowego �a�cucha, gdzie latem skrika przybywa na l�g, a stada halkig�w szalej�, pe�ne reprodukcyjnej energii. Celem tych wypraw by�o prze�amanie wzorc�w intelektualnego rozk�adu, nie do unikni�cia na �adnym uniwersytecie. Studenci �ywili si� wy��cznie havregrinem, rosn�cym dziko w os�oni�tych dolinach, i halkigami, kt�re potrafili schwyta� i zabi�. Kiedy ich codzienne po�ywienie zale�a�o jedynie od w�asnych wysi�k�w, ocena tego, co w historii wa�ne lub nie, musia�a ulec zmianie.

Uniwersytet wyrazi� zgod�, cho� bez entuzjazmu. Skorzysta�a z w�asnych rezerw finansowych, by wyczarterowa� ��d� od Jakta, kt�ry w�a�nie sta� si� g�ow� jednej z wielu rodzin, �yj�cych z po�ow�w skriki. �ywi� typowo marynarsk� pogard� dla uczonych, nazywaj�c ich prosto w oczy �skraddare�, a jeszcze gorzej za plecami. O�wiadczy� Valentine, �e najdalej za tydzie� b�dzie musia� p�yn�� na ratunek jej konaj�cym z g�odu studentom. Jednak ona i jej banici, jak si� nazwali, wytrzymali a� do ko�ca, a nawet prosperowali buduj�c co� w rodzaju wioski i ciesz�c si� eksplozj� tw�rczych, nieskr�powanych my�li. Efektem tego by� zalew znakomitych i wnikliwych prac, opublikowanych po powrocie. Najbardziej oczywistym w Reykjaviku rezultatem wyprawy by�y setki zg�osze� na dwadzie�cia miejsc w ka�dym z trzech letnich s�ndring�w. Dla Valentine jednak o wiele wa�niejszy by� Jakt�� niezbyt wykszta�cony, posiada� jednak g��bok� wiedz� o samym Trondheimie. Potrafi�, bez �adnych map, pilotowa� �odzie wzd�u� po�owy r�wnika. Zna� trasy g�r lodowych i wiedzia�, gdzie lodowe pola s� najgrubsze. Odgadywa�, w kt�rym miejscu skrika wyjdzie na swe ta�ce i jak rozstawi� �owc�w, by zaskoczyli zwierz�ta wyskakuj�ce na brzeg. Zdawa� si� przewidywa� zmiany pogody i Valentine dosz�a do wniosku, �e nie istnieje sytuacja, na kt�r� nie by�by przygotowany.

Spotkanie z ni� by�o wyj�tkiem. I kiedy lutera�ski�� nie kalwi�ski�� pastor udzieli� im �lubu, oboje wygl�dali raczej na zaskoczonych, ni� szcz�liwych. Mimo to byli szcz�liwi. Po raz pierwszy od opuszczenia Ziemi Valentine czu�a, �e znalaz�a spok�j, dom, spe�nienie. Dlatego teraz pod sercem ros�o jej dziecko. W�dr�wka dobieg�a ko�ca. I by�a taka wdzi�czna Enderowi, kt�ry to zrozumia� i bez trudnych rozm�w poj��, �e Trondheim jest ko�cem ich trwaj�cej trzy tysi�ce lat odysei, ko�cem kariery Demostenesa; jak ishaxa potrafi�a zapu�ci� korzenie w l�d tej planety i �ywi� si� tym, czego brakowa�o glebie innych l�d�w.

Dziecko kopn�o mocno, wyrywaj�c j� z zamy�lenia. Spojrza�a wok� i dostrzeg�a zbli�aj�cego si� Endera. Szed� nabrze�em, nios�c przerzucony przez rami� worek. Natychmiast zrozumia�a, po co go przyni�s�: chcia� p�yn�� na s�ndring. Nie wiedzia�a, czy powinna si� z tego cieszy�. Ender by� spokojny i nie wchodzi� nikomu w drog�, nie m�g� jednak ukry� swego g��bokiego zrozumienia ludzkiej natury. Przeci�tni studenci nie zwr�c� na niego uwagi, lecz ci najbardziej inteligentni, na kt�rych oryginalne my�li najbardziej liczy�a, z pewno�ci� p�jd� za subtelnymi, lecz wyra�nymi wskaz�wkami, kt�re pozostawi. Wyniki b�d� znakomite, to fakt�� w ko�cu ona sama wiele zawdzi�cza�a jego wnikliwym s�dom�� ale b�d� to wyniki Endera, nie jej student�w. To za� b�dzie jakby pora�k� idei s�ndringu.

Jednak nie odm�wi, gdy poprosi, by go zabra�a. Prawd� m�wi�c, cudownie b�dzie mie� go obok siebie. Cho� bardzo kocha�a Jakta, to brakowa�o jej ci�g�ego poczucia blisko�ci, jakie przed �lubem dzieli�a z bratem. Min� lata, nim ona i Jakt stan� si� zwi�zani r�wnie mocno, jak przedtem ona i Ender. Jakt tak�e o tym wiedzia� i czasem sprawia�o mu to b�l. M�� nie powinien wsp�zawodniczy� z jej bratem o mi�o�� �ony.

��Cze��, Val�� rzuci� Ender.

��Cze��, Ender�� byli tu sami i nikt ich nie s�ysza�, mog�a wi�c zwr�ci� si� do niego dzieci�cym przezwiskiem, nie dbaj�c o to, �e reszta ludzko�ci zmieni�a je w obelg�.

��Co zrobisz, je�li tw�j zaj�czek postanowi wyskoczy� podczas s�ndringu? U�miechn�a si�.

��Tatu� opatuli j� w sk�ry skriki, ja b�d� �piewa� g�upie, nordyckie ko�ysanki, a studenci zyskaj� nagle wgl�d w historyczne znaczenie imperatywu reprodukcji.

Roze�mieli si� razem i nagle Valentine wiedzia�a, cho� nie mia�a poj�cia sk�d, �e Ender wcale nie chce p�yn�� na s�ndring, �e spakowa� swoj� torb�, by odlecie� z Trondheimu i �e przyszed� tutaj nie po to, by j� zabra�, ale by si� po�egna�. Mimo woli �zy nap�yn�y jej do oczu, a straszliwy �al uderzy� jak m�otem. Ender przytuli� j�, jak tyle ju� razy. Lecz jej brzuch nie pozwala� na zbli�enie i u�cisk wypad� niezgrabnie i nienaturalnie.

��My�la�am, �e tu zostaniesz�� szepn�a.�� Odrzuca�e� wszystkie wezwania�

��Nadesz�o takie, kt�rego nie mog�em odrzuci�.

��Mog� urodzi� dziecko na s�ndringu, ale nie na innej planecie. Trafnie odgad�a: Ender nie chcia� jej ze sob� zabiera�.

��Ma�a b�dzie osza�amiaj�c� blondynk��� powiedzia�.�� Na Lusitanii wygl�da�aby dziwacznie. Tam �yj� sami ciemnow�osi Brazylijczycy.

Wi�c to Lusitania. Valentine natychmiast zrozumia�a, dlaczego tam leci�� w wieczornych wiadomo�ciach Reykjaviku og�oszono, �e prosiaczki zabi�y ksenologa.

��Oszala�e�.

��Niezupe�nie.

��Czy zdajesz sobie spraw�, co si� stanie, gdy ludzie si� dowiedz�, �e ten Ender leci na planet� prosiaczk�w? Ukrzy�uj� ci�!

��Ukrzy�owaliby mnie i tutaj. Na szcz�cie nikt opr�cz ciebie nie wie, kim jestem naprawd�. Obiecaj, �e nie powiesz.

��Co mo�esz tam zrobi�? Kiedy dotrzesz na miejsce, on b�dzie martwy od dziesi�tk�w lat.

��Moje tematy s� na og� wystyg�e, zanim si� zjawi�, by o nich M�wi�.

��Nie s�dzi�am, �e znowu ci� utrac�.

��Za to ja wiedzia�em, �e utracili�my siebie nawzajem w dniu, gdy pokocha�a� Jakta.

��Mog�e� mi wtedy powiedzie�! Nie zrobi�abym tego!

��Dlatego w�a�nie nic ci nie powiedzia�em. Ale to nieprawda, Val. I tak by� to zrobi�a. A ja tego chcia�em. Nigdy jeszcze nie by�a� bardziej szcz�liwa�� opar� d�onie na jej biodrach.�� Geny Wiggin�w wo�a�y o kontynuacj�. Mam nadziej�, �e urodzisz jeszcze tuzin.

��Uwa�a si� za brak wychowania posiadanie wi�cej ni� czterech, zach�anno�栗 wi�cej ni� pi�ciu i barbarzy�stwo powy�ej sze�ciu.

Nawet �artuj�c zastanawia�a si�, jak za�atwi� spraw� s�ndringu�� pozwoli� asystentom poprowadzi� wypraw� bez niej, odwo�a� j� zupe�nie czy od�o�y�, p�ki Ender nie odleci? Ender jednak sprawi�, �e problem straci� na wa�no�ci.

��Jak my�lisz, czy tw�j m�� pozwoli, by jedna z jego �odzi przewioz�a mnie noc� na mareld, �ebym rano z�apa� prom na statek? Ten po�piech by� okrucie�stwem.

��Gdyby� nie musia� wypo�yczy� �odzi Jakta, czy zostawi�by� mi przynajmniej wiadomo�� na komputerze?

��Podj��em decyzj� pi�� minut temu i od razu przyszed�em do ciebie.

��Ale wykupi�e� ju� miejsce� to przecie� wymaga planowania i czasu.

��Nie wtedy, kiedy kupuje si� statek.

��Czemu si� tak spieszysz? Podr� potrwa kilkadziesi�t lat�

��Dwadzie�cia dwa.

��Dwadzie�cia dwa lata! Czy kilka dni sprawi a� tak� r�nic�? Nie mo�esz zaczeka� jeszcze miesi�ca, zanim urodzi si� moje dziecko?

��Za miesi�c, Val, mo�e mi brakn�� odwagi, by ci� zostawi�.

��Wi�c nie zostawiaj! Czym s� dla ciebie prosiaczki? Robale to do�� ramen�w jak na jednego cz�owieka. Zosta�, za�� rodzin� jak ja; ty odda�e� ludziom gwiazdy pod kolonizacj�. Zosta� tu i spo�ywaj owoce swej pracy!

��Ty masz Jakta. Ja mam niezno�nych student�w, kt�rzy pr�buj� mnie nawr�ci� na kalwinizm. Moja praca jeszcze si� nie sko�czy�a, a Trondheim nie jest moim domem. Valentine odebra�a te s�owa jak oskar�enie: zapu�ci�a� korzenie nie zastanawiaj�c si�, czy ja potrafi� tu �y�. To nie moja wina, chcia�a si� broni栗 to ty odchodzisz, nie ja.

��Pami�tasz�� powiedzia�a�� jak zostawili�my Petera na Ziemi i ruszyli�my w podr� do naszej pierwszej kolonii, na planet�, kt�rej by�e� zarz�dc�? By�o tak, jakby on umar�. Zanim dolecieli�my, on by� ju� stary, a my wci�� m�odzi; kiedy rozmawiali�my przez ansibl, on sta� si� postarza�ym wujem, do�wiadczonym i pot�nym Hegemonem, legendarnym Locke'em, ka�dym, tylko nie naszym bratem.

��O ile pami�tam, wysz�o mu to na dobre�� pr�bowa� �artowa� Ender. Valentine jednak potraktowa�a to dos�ownie.

��S�dzisz, �e te dwadzie�cia lat mnie tak�e wyjdzie na dobre?

��S�dz�, �e b�d� za tob� t�skni� bardziej, ni� gdyby� umar�a.

��Nie, Ender. B�dzie dok�adnie tak, jakbym umar�a i b�dziesz wiedzia�, �e to ty mnie zabi�e�. Skrzywi� si�.

��Nie m�wisz powa�nie.

��Nie napisz� do ciebie. Po co? Dla ciebie minie zaledwie tydzie�, mo�e dwa. Wyl�dujesz na Lusitanii, a komputer przeka�e ci dwadzie�cia lat list�w od kogo�, kogo zostawi�e� kilka dni temu. Pierwsze pi�� lat b�dzie pe�ne �alu, b�lu po stracie, samotno�ci� bez ciebie�

��Jakt jest twoim m�em, nie ja.

��A co b�d� pisa� p�niej? Dowcipne li�ciki z wiadomo�ciami o dziecku? B�dzie mia�a pi�� lat, potem sze��, dziesi��, dwadzie�cia, wyjdzie za m��, a ty nawet jej nie poznasz, nie b�dzie ci� obchodzi�a.

��B�dzie.

��Nie dam ci tej szansy. Nie napisz� do ciebie, p�ki si� nie zestarzej�, Ender. P�ki nie dotrzesz do Lusitanii, a potem jeszcze gdzie indziej, jednym haustem po�ykaj�c kolejne dziesi�ciolecia. Wtedy prze�l� ci swoje pami�tniki. Zadedykuj� je tobie. Dla Andrew, mojego ukochanego brata. Bez s�owa skargi sz�am za tob� na kolejne planety, a ty nie chcesz zaczeka� nawet dw�ch tygodni, o kt�re ci� prosz�.

��Zastan�w si�, co m�wisz, Val, a zrozumiesz, czemu musz� lecie� teraz, zanim rozerwiesz mnie na strz�py.

��To sofistyka, Ender, kt�rej nie tolerujesz u swoich student�w! Nic bym nie powiedzia�a, gdyby� nie ucieka� jak z�odziej przy�apany na kradzie�y. Nie odwracaj kota ogonem i nie zrzucaj winy na mnie!

Odpowiedzia� jej bez tchu, w po�piechu wyrzucaj�c s�owa; chcia� sko�czy� przemow�, zanim wzruszenie odbierze mu g�os.

��Nie, masz racj�, chcia�em za�atwi� to szybko, bo mam tam prac� do wykonania, a ka�dy dzie� jest strat� czasu; i dlatego, �e czu�em b�l za ka�dym razem, gdy patrzy�em, jak ty i Jakt stajecie si� sobie coraz bli�si, a ty i ja oddalamy si� od siebie, cho� wiedzia�em, �e tak w�a�nie by� powinno; wi�c kiedy postanowi�em lecie�, pomy�la�em, �e lepiej b�dzie odlecie� jak najszybciej, i mia�em racj�; wiesz, �e mia�em. Nie s�dzi�em, �e mnie za to znienawidzisz. Emocje nie pozwoli�y mu m�wi� dalej i zaszlocha�. Ona tak�e.�� Nie mog� ci� nienawidzi�; kocham ci�, jeste� cz�ci� mnie samej, jeste� moim sercem i kiedy odejdziesz, to moje serce zostanie wyrwane i poniesione daleko� I to by� koniec przemowy.

Pierwszy oficer Rava zabra� Endera na mareld, wielk� platform� na morzu r�wnikowym, sk�d startowa�y promy lec�ce na spotkanie orbituj�cych statk�w. Zgodzili si� bez s��w, �e Valentine nie b�dzie go odprowadza�. Wr�ci�a z m�em do domu i tuli�a si� do niego przez noc. Nast�pnego dnia wyp�yn�a ze studentami na s�ndring i p�aka�a po Enderze jedynie noc�, gdy s�dzi�a, �e nikt jej nie widzi.

Studenci jednak widzieli i opowiadali o tym, jak bardzo profesor Wiggin t�skni za swoim bratem, w�drownym M�wc�. Wywnioskowali z tego�� jak zwykle studenci�� jednocze�nie wi�cej i mniej od prawdy. Tylko jedna z nich, dziewczyna imieniem Plikt, zrozumia�a, �e historia Valentine i Andrew Wiggina jest bardziej z�o�ona, ni� ktokolwiek m�g�by przypuszcza�.

Zacz�a wi�c bada� t� histori�, �ledzi� ich wsp�lne podr�e w�r�d gwiazd. Kiedy c�rka Valentine, Syfte, sko�czy�a cztery lata, a jej syn, Ren, dwa, Plikt zjawi�a si� u niej. By�a ju� wtedy m�odszym wyk�adowc� uniwersytetu i pokaza�a Valentine powie��, kt�r� opublikowa�a. Opisa�a wszystko jako fikcj�, lecz by�a to czysta prawda: historia brata i siostry, najstarszych ludzi we Wszech�wiecie, urodzonych na Ziemi zanim jeszcze za�o�ono pierwsz� koloni� na innej planecie, kt�rzy w�drowali od �wiata do �wiata, bezdomni i poszukuj�cy.

Valentine stwierdzi�a z ulg� i�� co dziwne�� rozczarowaniem, �e Plikt nie odkry�a, i� Ender by� pierwszym M�wc� Umar�ych, a ona sama Demostenesem. Odkry�a jednak do��, by opisa� ich po�egnanie, gdy ona postanowi�a zosta� z m�em, a on wyruszy� dalej. Scena by�a o wiele bardziej wzruszaj�ca i czu�a ni� w rzeczywisto�ci. Plikt opisa�a j� tak, jak powinna wygl�da�, gdyby Ender i Valentine mieli wi�ksze talenty aktorskie.

��Czemu to napisa�a�?�� spyta�a Valentine.

��Czy tekst nie jest do�� dobry, by sam by� powodem swego powstania? Wykr�tna odpowied� rozbawi�a Valentine, nie zbi�a jej jednak z tropu.

��Kim by� dla ciebie m�j brat Andrew, �e przeprowadzi�a� wszystkie badania, by stworzy� t� histori�?

��To nie jest w�a�ciwe pytanie�� odpar�a Plikt.

��Wydaje mi si�, �e nie zdaj� jakiego� testu. Mog�aby� mi podpowiedzie�, jakie pytanie nale�y zada�?

��Prosz� si� nie irytowa�. Powinna pani spyta�, czemu wyda�am to jako powie��, nie jako biografi�.

��Czemu?

��Poniewa� odkry�am, �e Andrew Wiggin, M�wca Umar�ych, jest Enderem Wigginem, Ksenob�jc�.

Wprawdzie Ender odlecia� cztery lata temu, ale wci�� osiemna�cie lat dzieli�o go od celu. Valentine zrobi�o si� s�abo ze strachu na my�l, jak b�dzie wygl�da� jego �ycie, gdy zostanie powitany na Lusitanii jako najbardziej godny pogardy osobnik w historii ludzko�ci.

��Prosz� si� nie obawia�, pani profesor. Gdybym chcia�a to og�osi�, ju� bym to zrobi�a. Kiedy si� dowiedzia�am, dosz�am do wniosku, �e zap�aci� za swoje winy. I jak�e wspania�� odby� pokut�. To M�wca Umar�ych ods�oni� jego dzie�o jako niewyobra�aln� zbrodniꠗ a wi�c przyj�� tytu� M�wcy, jak wielu innych, i na dwudziestu �wiatach gra� rol� swego oskar�yciela.

��Tak wiele odkry�a�, Plikt, a tak ma�o zrozumia�a�.

��Wszystko zrozumia�am. Prosz� przeczyta�, co napisa�am. To zrozumienie. Valentine uzna�a, �e skoro Plikt wiedzia�a ju� tak wiele, mo�e dowiedzie� si� jeszcze wi�cej. Jednak to raczej gniew ni� rozs�dek sk�oni�y j� do wyznania tego, czego nigdy przedtem nikomu nie powiedzia�a.

��Plikt, m�j brat nie na�ladowa� pierwszego M�wcy Umar�ych. To on napisa� Kr�low� Kopca i Hegemona.

Kiedy Plikt poj�a, �e Valentine m�wi prawd�, by�a wstrz��ni�ta. Przez wszystkie minione lata uwa�a�a Andrew Wiggina za temat swych bada�, a pierwszego M�wc� Umar�ych za �r�d�o inspiracji. Gdy si� dowiedzia�a, �e s� jedn� i t� sam� osob�, przez p� godziny nie potrafi�a wykrztusi� s�owa.

P�niej ona i Valentine rozmawia�y, zwierza�y si� sobie i nauczy�y sobie ufa�. Wreszcie Valentine poprosi�a Plikt, by zosta�a wychowawczyni� jej dzieci oraz jej asystentk� w pracy i nauczaniu. Jakt by� z pocz�tku zaskoczony pojawieniem si� nowego domownika, lecz z czasem Valentine wyjawi�a mu sekrety, kt�re odkry�a Plikt w swych badaniach i te, kt�re�� sprowokowana�� zdradzi�a jej sama. Sta�y si� rodzinn� legend�, a ich dzieci dorasta�y s�uchaj�c cudownych historii o zaginionym przed laty wuju Enderze, kt�rego na ka�dym ze �wiat�w uwa�ano za potwora, gdy tymczasem by� raczej zbawc�, czy te� prorokiem, a w ka�dym razie m�czennikiem.

Lata mija�y, rodzina rozwija�a si�, i b�l Valentine po stracie Endera zmieni� si� w dum�, a potem w pe�ne napi�cia wyczekiwanie. Pragn�a, by dotar� ju� na Lusitani�, rozwi�za� dylemat prosiaczk�w i jako aposto� ramen�w dope�ni� swego przeznaczenia. Plikt, dobra luteranka, nauczy�a Valentine pojmowa� �ycie Endera w kategoriach religijnych. Stabilno�� rodziny po��czona z cudem ka�dego z pi�ciorga dzieci wpaja�y w ni� emocje, cho� nie doktryny, wiary.

Wszystko to musia�o wywrze� sw�j wp�yw na dzieci. Historia wuja Endera, kt�rej nikomu obcemu nie mog�y powt�rzy�, nabra�a charakteru mitu. Syfte, najstarsza c�rka, by�a szczeg�lnie zaintrygowana i nawet kiedy sko�czy�a dwadzie�cia lat i rozs�dek zburzy� prymitywn�, dziecinn� adoracj� Endera, nadal pozosta�a zafascynowana jego postaci�. Sta� si� bohaterem legendy, a przecie� �y� jeszcze i to na nie tak bardzo odleg�ej planecie. Nie wspomina�a o tym rodzicom, zwierzy�a si� jednak swej dawnej nauczycielce.

��Wiesz, Plikt, pewnego dnia spotkam go. Spotkam i pomog� mu w jego pracy.

��Dlaczego s�dzisz, �e potrzebuje pomocy? Zw�aszcza twojej pomocy?�� Plikt zawsze by�a sceptyczna, p�ki jej ucze� nie zapracowa� na zaufanie.

��Przecie� za pierwszym razem te� nie dokona� swego dzie�a samotnie, prawda?

I marzenia Syfte pop�yn�y daleko, coraz dalej od skutego lodem Trondheimu, ku odleg�ej planecie, na kt�rej Ender Wiggin nie postawi� jeszcze stopy. Ludu Lusitanii, sam nie wiesz, jak wielki cz�owiek przyb�dzie, by zdj�� z ciebie ci�ar. A ja przy��cz� si� do niego we w�a�ciwym czasie, cho� sp�niona o pokolenie�� gotuj si� tak�e na moje przybycie, Lusitanio.

Na swym statku, Ender Wiggin nie mia� poj�cia, jaki �adunek marze� ze sob� wiezie. Min�y zaledwie dni od chwili, gdy pozostawi� w przystani szlochaj�c� Valentine. Syfte nie mia�a jeszcze imienia; by�a zaledwie obrzmieniem brzucha Valentine�� niczym wi�cej. Zaczyna� dopiero odczuwa� b�l po stracie siostry�� b�l, kt�ry dla niej by� ju� przesz�o�ci�. A jego my�li kr��y�y daleko od nieznanych siostrze�c�w i siostrzenic na lodowej planecie.

My�la� o samotnej, um�czonej dziewczynce imieniem Novinha. Zastanawia� si�, co si� z ni� dzia�o w ci�gu dwudziestu dw�ch lat jego podr�y, kim si� stanie, nim j� spotka. Kocha� j� bowiem tak, jak mo�na kocha� tylko kogo�, kto jest echem nas samych w chwili najg��bszego smutku.

W czasie lotu mi�dzygwiezdnego nie by�o zbyt wiele do roboty. Po wyznaczeniu kursu, gdy statek dokona� ju� przeskoku Parka, jedynym zadaniem by�y wyliczenia, jak bardzo pr�dko�� statku zbli�y si� do szybko�ci �wiat�a. Komputer pok�adowy podawa� dok�adn� szybko�� i okre�la� jak d�ugo, w czasie subiektywnym, powinna trwa� podr� do wykonania powrotnego skoku Parka i osi�gni�cia rozs�dnie niskiej pr�dko�ci pod�wietlnej. Jak stoper, pomy�la� Ender. W��czy�, wy��czy� i ju� po wy�cigu.

Jane nie mog�a zmie�ci� w pok�adowym m�zgu zbyt wiele ze swej osobowo�ci, Ender wi�c sp�dzi� osiem dni lotu praktycznie sam. Na szcz�cie komputer statku okaza� si� wystarczaj�co sprawny, by pom�c mu w przej�ciu z hiszpa�skiego na portugalski. Wyra�anie si� by�o do�� �atwe, ale znika�a masa sp�g�osek i ci�ko by�o zrozumie� tekst m�wiony. Rozmowy po portugalsku z niezbyt szybk� maszyn� doprowadza�y do pasji ju� po godzinie czy dw�ch dziennie. W innych podr�ach zawsze towarzyszy�a mu Val. Nie rozmawiali zbyt wiele�� znali si� tak dobrze, �e cz�sto nie mieli sobie nic do powiedzenia. Bez niej jednak Ender nie potrafi� uporz�dkowa� w�asnych my�li; nie wyci�ga� wniosk�w, bo nie mia� komu o nich opowiedzie�.

Nawet kr�lowa kopca nie mog�a mu pom�c. My�la�a natychmiastowo, nie poprzez synapsy, a przez filoty, niewra�liwe na relatywistyczne efekty pr�dko�ci �wietlnych. W ka�dej minucie czasu Endera dla niej mija�o szesna�cie godzin�� r�nica zbyt wielka, by dopu�ci� do jakiegokolwiek kontaktu. Gdyby wysz�a z kokonu, mia�aby tysi�ce robali, wykonuj�cych swoje zadania i przekazuj�cych do�wiadczenia do jej ogromnej pami�ci. Teraz jednak dysponowa�a jedynie wspomnieniami. Po o�miu dniach przymusowego uwi�zienia, Ender zacz�� rozumie� jej niecierpliwo�� i pragnienie powrotu do �ycia.

Nim min�o te osiem dni, zacz�� nie�le m�wi� po portugalsku, nie t�umacz�c ka�dego zdania poprzez hiszpa�ski. Rozpaczliwie pragn�� ludzkiego towarzystwa�� ucieszy�by si� nawet, gdyby m�g� dyskutowa� o religii z jakim� kalwinist�, czy kimkolwiek inteligentniejszym od pok�adowego komputera.

Kosmolot wykona� przeskok Parka: w niemierzalnym odcinku czasu jego pr�dko�� w stosunku do reszty wszech�wiata uleg�a gwa�townej zmianie. Czy raczej, zgodnie z teori�, zmieni�a si� pr�dko�� reszty wszech�wiata, gdy statek pozosta� w istocie nieruchomy. Nikt nie wiedzia� na pewno, gdy� nie da�o si� stan�� z boku i przyjrze� temu fenomenowi. Mo�na by�o zgadywa�, poniewa� nikt naprawd� nie rozumia�, sk�d si� bior� efekty filotyczne. Ansibl wynaleziono w�a�ciwie przypadkowo, podobnie jak Zasad� Natychmiastowo�ci Parka. Nie musia�a by� zrozumia�a; najwa�niejsze, �e funkcjonowa�a.

�wiat�o znowu sta�o si� widoczne ze wszystkich kierunk�w i w jednej chwili-gwiazdy wype�ni�y iluminatory statku. Pewnego dnia naukowcy odkryj�, dlaczego przeskok Parka prawie wcale nie poch�ania energii. Ender by� pewien, �e za ludzkie loty pobiera si� gdzie� straszliw� cen�. �ni� kiedy�, �e za ka�dym razem, gdy kosmolot wykonuje przeskok, ga�nie gwiazda. Jane zapewni�a go, �e to nieprawda, wiedzia� jednak, �e wi�kszo�� gwiazd pozostaje niewidoczna; ca�e tryliony mog� znikn��, a my nic nie zauwa�ymy. Przez tysi�ce lat b�dziemy obserwowa� fotony wyemitowane przed �mierci� gwiazdy. Zanim zobaczymy, �e ga�nie galaktyka, b�dzie ju� za p�no, by co� na to poradzi�.

��Toniesz w paranoicznej fantazji�� zawyrokowa�a Jane.

��Czytasz w my�lach�� stwierdzi� Ender.

��Zawsze kiedy ko�czysz lot, stajesz si� przygn�biony i my�lisz o �mierci wszech�wiata. To szczeg�lny objaw choroby lokomocyjnej.

��Zawiadomi�a� w�adze Lusitanii, �e przyby�em?

��To bardzo ma�a kolonia. Nie ma kapitanatu portu, bo ma�o kto tu przylatuje. Na orbicie czeka automatyczny prom, kt�ry zabiera pasa�er�w w g�r� i w d�, na ich �miesznie ma�e lotnisko.

���adnych zezwole� z Imigracji?

��Jeste� M�wc�. Musz� ci� wpu�ci�. Zreszt�, Biuro Imigracji sk�ada si� tylko z Zarz�dcy, b�d�cego r�wnocze�nie burmistrzem, poniewa� kolonia i miasto to jedno. Nazywa si� Faria Lima Maria do Bosque, zwana Bosquinh�. Przesy�a ci pozdrowienia, cho� wola�aby raczej, by� sobie poszed�. Maj� tu do�� k�opot�w nawet bez proroka agnostycyzmu, kt�ry w��czy si� dooko�a i denerwuje dobrych katolik�w.

��Naprawd� tak powiedzia�a?

��Nie do ciebie. Biskup Peregrino tak powiedzia�, a ona przyzna�a mu racj�. Ale na tym w�a�nie polega jej praca. Je�li powiesz, �e katolicy to ba�wochwalcy i zabobonni durnie, pewnie westchnie tylko i poprosi, �eby� te opinie zachowa� dla siebie.

��Co� ukrywasz�� stwierdzi� Ender.�� Co si� sta�o, o czym, twoim zdaniem, wola�bym nie wiedzie�?

��Novinha wycofa�a swoje wezwanie M�wcy. Pi�� dni po nadaniu. Oczywi�cie, Gwiezdny Kodeks stanowi�, �e od chwili, gdy Ender wyruszy� w podr�, nie mo�na prawnie uniewa�ni� wezwania. Sytuacja jednak zmienia�a si� diametralnie: zamiast od dwudziestu dw�ch lat niecierpliwie oczekiwa� jego przybycia, Novinha b�dzie si� go ba�a, b�dzie ura�ona, �e przylecia�, mimo i� zmieni�a zdanie. Spodziewa� si�, �e powita go jak przyjaciela. Teraz b�dzie mu wrogiem, bardziej nawet, ni� tutejsza katolicka spo�eczno��.

��Wszystko, byle tylko u�atwi� mi pracꠗ mrukn��.

��Daj spok�j, Andrew, nie jest a� tak �le. Widzisz, w ci�gu tych lat, dwoje ludzi tak�e wezwa�o M�wc�, i ci si� nie wycofali.

��Kto?

��Zdumiewaj�cym zbiegiem okoliczno�ci, s� to syn Novinhy, Miro i c�rka Novinhy, Ela.

��Przecie� nie mogli zna� Pipa. Dlaczego mieliby mnie wzywa�, bym M�wi� o jego �mierci?

��Och nie, nie o �mierci Pipa. Ela wezwa�a M�wc� zaledwie sze�� tygodni temu, by M�wi� o �mierci jej ojca, Marcosa Marii Ribeiry, zwanego Marcao. Przekr�ci� si� w barze. Nie, nie od alkoholu�� by� chory. Mia� �mierteln� zgnilizn�.

��Niepokoisz mnie, Jane, gdy tak, jak w tej chwili, przepe�nia ci� szczere wsp�czucie.

��Wsp�czucie to twoja specjalno��. Ja zajmuj� si� z�o�onym wyszukiwaniem danych w strukturach uporz�dkowanych.

��A ten ch�opiec� jak mu na imi�?

��Miro. Wezwa� M�wc� cztery lata temu. Na �mier� syna Pipa, Liba.

��Libo nie m�g� mie� wi�cej ni� czterdzie�ci lat�

��Uzyska� pomoc w drodze do przedwczesnego zgonu. Widzisz, by� ksenologiem, czy Zenadorem, jak to m�wi� po portugalsku.

��Prosiaczki�

��Dok�adnie tak, jak jego ojca. Organy wewn�trzne u�o�one w ten sam spos�b. W czasie twojej podr�y zabito tak�e trzech prosiaczk�w. Ale w zw�okach prosiaczk�w sadz� drzewa. Ludziom ten zaszczyt nie przys�uguje. Dwaj ksenolodzy zamordowani przez prosiaczki, w odst�pie jednego pokolenia.

��Co postanowi�a Gwiezdna Rada?

��To delikatny problem. Nie mog� si� zdecydowa�; �adnego z uczni�w Liba nie mianowali ksenologiem. Jednym jest c�rka Liba, Ouanda. Drugi to Miro.

��Czy utrzymuj� kontakt z prosiaczkami?

��Oficjalnie, nie. Wyst�pi�y pewne kontrowersje. Po �mierci Liba, Rada zakaza�a sk�adania wizyt cz�ciej ni� raz na miesi�c. Ale Ouanda kategorycznie odm�wi�a wykonania polecenia.

��I nie usun�li jej?

��Decyzja ograniczenia kontakt�w przesz�a mikroskopijn� wi�kszo�ci� g�os�w. Nie by�o takiej wi�kszo�ci w kwestii pot�pienia Ouandy. R�wnocze�nie wszyscy si� martwi�, �e ona i Miro s� jeszcze bardzo m�odzi. Dwa lata temu grupa naukowc�w wystartowa�a z Calicut. Przyb�d� tu, by przej�� nadz�r nad sprawami prosiaczk�w�� ju� za trzydzie�ci trzy lata.

��Czy tym razem kto� si� domy�la, dlaczego prosiaczki zabi�y ksenologa?

��Nikt. Ale przecie� po to tu przylecia�e�, prawda?

Nie zd��y� odpowiedzie�, gdy� w�a�nie w tej chwili kr�lowa kopca musn�a go delikatnie gdzie� w g��bi umys�u. Ender wyczuwa� j� jak wiatr w�r�d li�ci, szelest, �agodne poruszenie, �wiat�o s�o�ca. Tak, by� tu, by M�wi� o umar�ych. A tak�e po to, by umarli zn�w mogli �y�.

�To dobre miejsce.�

Wszyscy chc� za mnie decydowa�.

�Tu jest umys�. O wiele ja�niejszy, ni� kt�rykolwiek ze znanych nam ludzkich umys��w.�

Prosiaczki? My�l� tak, jak ty?

�Wie o prosiaczkach. Bardzo kr�tki kontakt; on si� nas boi�

Kr�lowa kopca wycofa�a si� i Ender pozosta� sam. Zastanawia� si�, czy przypadkiem Lusitania nie oka�e si� wi�kszym k�sem, ni� zdo�a prze�kn��. Biskup Peregrino osobi�cie wyg�osi� homili�, a to by�o z�ym znakiem. Nigdy nie by� porywaj�cym m�wc� i teraz tak�e do tego stopnia zawik�a� kazanie i wysnu� tyle dygresji, �e Ela nie mog�a zrozumie�, o co mu w�a�ciwie chodzi. Quim, naturalnie, udawa�, �e wszystko �wietnie pojmuje, poniewa� wed�ug jego filozofii biskup nie m�g� si� przecie� myli�. Ma�y Grego nawet nie pr�bowa� okazywa� zainteresowania. Chocia� siostra Esquecimento zbli�a�a si� mi�dzy �awkami, ze swymi ostrymi paznokciami i �elaznym u�ciskiem d�oni, nieustraszony Grego pracowa� uparcie nad figlem, jaki sobie zaplanowa�.

Dzisiaj podwa�a� nity w oparciu plastikowej �awki w rz�dzie przed nimi. Ela by�a troch� zaniepokojona jego si���� sze�ciolatki nie potrafi� przecie� wcisn�� �rubokr�ta pod g��wk� zgrzewanego nitu. Ela nie by�a pewna, czy jej samej by si� to uda�o. Gdyby ojciec tu by�, jego d�uga r�ka przesun�aby si� mi�dzy nimi i delikatnie, bardzo delikatnie, wyj�a �rubokr�t z d�oni Grega. Szepn��by: �Sk�d to wzi��e�?�, a Grego spojrza�by na niego swymi wielkimi, niewinnymi oczami. Potem, kiedy wr�ciliby z mszy do domu, ojciec w�cieka�by si� na Miro, �e ten nie chowa narz�dzi. Wyzywa�by go od najgorszych i obarcza� win� za wszystkie k�opoty rodziny. Miro znosi�by to w milczeniu. Ela zaj�aby si� przygotowaniem kolacji, Quim siedzia�by w k�cie przesuwaj�c w palcach r�aniec i mrucz�c te swoje pacierze. Olhado mia� szcz�cie z elektronicznymi oczami�� wy��cza� je po prostu albo odtwarza� jedn� z ulubionych scen z przesz�o�ci i nie zwraca� na nic uwagi. Quara wychodzi�a zwykle i chowa�a si� w jakim� k�cie. A ma�y Grego sta�by tryumfalnie, trzymaj�c nogawk� ojca i obserwowa�, jak wina za wszystko, co nabroi�, spada na Mira. Ela zadr�a�a, gdy ca�a scena rozegra�a si� w jej wspomnieniach. Gdyby ko�czy�a si� w tym miejscu, mo�na by to wszystko wytrzyma�. Ale potem Miro wybiega�, a oni jedli kolacj�, a potem�

W�skie palce siostry Esquecimento przesun�y si� przed ni�, a ostre paznokcie wbi�y si� w rami� Grega. Ch�opiec natychmiast wypu�ci� �rubokr�t. Naturalnie, mia� nadziej�, �e stuknie g�o�no o posadzk�, lecz siostra Esquecimento nie da�a si� zaskoczy�. Schyli�a si� b�yskawicznie i drug� r�k� z�apa�a narz�dzie. Grego u�miechn�� si� tryumfalnie, gdy jej twarz znalaz�a si� kilka centymetr�w nad jego kolanem. Ela zauwa�y�a, co chce zrobi�, wyci�gn�a r�k�, by go powstrzyma�, ale by�o ju� za p�no�� ch�opiec z ca�ej si�y kopn�� zakonnic� w usta. Sykn�a z b�lu i pu�ci�a jego rami�. Grego natychmiast wyrwa� �rubokr�t z jej os�ab�ych palc�w. Kobieta odbieg�a do wyj�cia, przyciskaj�c d�o� do krwawi�cych warg, a ch�opiec spokojnie wr�ci� do swego zaj�cia.

Ojciec nie �yje, przypomnia�a sobie Ela. Te s�owa rozbrzmiewa�y niby muzyka w jej sercu. Ojciec nie �yje, ale nadal jest tutaj, poniewa� zostawi� po sobie ten potworny, ma�y spadek. Trucizna, kt�r� nam ws�czy�, wci�� dzia�a i w ko�cu zabije nas wszystkich. Kiedy umar�, jego w�troba mia�a pi�� centymetr�w d�ugo�ci, a �ledziony nie uda�o si� znale��. Jakie� dziwne, t�uszczowe cia�a rozros�y si� na ich miejscach. Ta choroba nie mia�a nazwy; jego cia�o oszala�o, zapominaj�c wzorc�w, wed�ug kt�rych zbudowane s� ludzkie istoty. Nawet teraz choroba wci�� �yje w jego dzieciach. Nie w naszych cia�ach, ale w duszach. Istniejemy w miejscach, gdzie powinny �y� normalne, ludzkie dzieci; nawet wygl�damy jak one. Lecz ka�de z nas zosta�o zamienione przez imitacj� dziecka, ukszta�towan� z poskr�canego, cuchn�cego, obrzydliwego garbu, jaki wyr�s� na duszy ojca. Mo�e wszystko by�oby inaczej, gdyby matka spr�bowa�a poprawi� sytuacj�. Ale interesowa�y j� tylko mikroskopy, udoskonalone genetycznie zbo�e czy cokolwiek, nad czym akurat pracowa�a.

��� tak zwany M�wca Umar�ych! Ale jest tylko jeden, kt�ry mo�e m�wi� w imieniu umar�ych, a jest nim Sagrado Cristo�

S�owa biskupa Peregrino zwr�ci�y jej uwag�. Co on powiedzia� o M�wcy Umar�ych? Przecie� nie m�g� wiedzie�, �e go wezwa�a�

��� prawo wymaga, by�my traktowali go uprzejmie, ale nie musimy mu wierzy�! Nie znajdziecie prawdy w spekulacjach i hipotezach ludzi bezdusznych, lecz w nauce i tradycji Matki Ko�cio�a. Wi�c kiedy stanie po�r�d was, witajcie go u�miechem, ale nie otwierajcie swych serc!

Po co te ostrze�enia? Najbli�sz� planet� jest Trondheim, dwadzie�cia dwa lata �wietlne st�d, i raczej nie maj� tam swojego M�wcy. Min� dziesi�tki lat, zanim jaki� pojawi si� tutaj, o ile w og�le si� pojawi. Ela wychyli�a si� przed Quar�, by spyta� Cjuima�� on na pewno s�ucha� uwa�nie.

��O co chodzi z tym M�wc� Umar�ych?�� szepn�a.

��Gdyby� s�ucha�a, wiedzia�aby� teraz.

��Je�li nie powiesz, rozbij� ci nos.

Quim u�miechn�� si� z przymusem by pokaza�, �e wcale si� jej nie boi. Ale, poniewa� naprawd� si� ba�, zacz�� m�wi�.

��Jaki� heretycki �otr musia� wezwa� M�wc�, kiedy zgin�� pierwszy ksenolog. Przylatuje dzi� po po�udniu. Jest ju� na promie i burmistrz wyjecha�a, �eby go powita� na lotnisku. Nie tego chcia�a. Komputer nie poinformowa� jej, �e M�wca jest ju� w drodze. Mia� tu dotrze� po d�ugich latach, by M�wi� prawd� o tym monstrum zwanym ojcem, kt�re wreszcie pob�ogos�awi�o sw� rodzin� padaj�c trupem. Prawda by�aby wtedy jak �wiat�o, rozja�niaj�ce i oczyszczaj�ce przesz�o��. Lecz ojciec umar� zbyt niedawno, by M�wi� o nim teraz. Jego macki ci�gle wyci�ga�y si� zza grobu i wysysa�y rado�� z ich serc.

Kazanie dobieg�o ko�ca, a po nim r�wnie� msza. �ciska�a mocno d�o� Grega, by nie �ci�gn�� czyjego� modlitewnika lub torebki, gdy przeciskali si� przez t�um. Quim przyda� si� na co��� ni�s� Quar�, kt�ra zawsze sztywnia�a, gdy mia�a si� porusza� mi�dzy obcymi. Olhado w��czy� swoje oczy i sam na siebie uwa�a�, b�yskaj�c metalicznie w stron� jakiej� pi�tnastoletniej p�dziewicy, kt�r� postanowi� dzisiaj przestraszy�. Ela przykl�kn�a przed pos�gami Os Venerados, dawno nie �yj�cych i prawie �wi�tych dziadk�w. Czy nie jeste�cie dumni z takich pi�knych wnuk�w, jak my?

Grego u�miecha� si� z�o�liwie; oczywi�cie, trzyma� w r�ku dzieci�cy bucik. Ela modli�a si� w duchu, by niemowl� nie wysz�o z tego spotkania podrapane do krwi. Odebra�a Gregowi �up i po�o�y�a na ma�ym o�tarzyku, gdzie p�on�y �wiece, upami�tniaj�ce cud Descolady. Ten, komu Grego zabra� bucik, znajdzie go tutaj.

Burmistrz Bosquinha zachowywa�a si� uprzejmie, wioz�c go samochodem przez trawiast� r�wnin� pomi�dzy lotniskiem a osad�. Pokaza�a stada na p� udomowionych cabra, miejscowego gatunku ro�lino�erc�w dostarczaj�cych futra. Ich mi�so jednak nie mia�o dla ludzi �adnej warto�ci od�ywczej.

��Czy prosiaczki je jedz�?�� spyta� Ender. Unios�a brwi.

��Niewiele wiemy o prosiaczkach.

��Wiemy, �e �yj� w lesie. Czy wychodz� czasem na r�wnin�?

��To musz� zbada� framlingowie�� wzruszy�a ramionami.

Ender poczu� zdziwienie, gdy u�y�a tego s�owa, ale, naturalnie, ostatnia ksi��ka Demostenesa zosta�a wydana ponad dwadzie�cia dwa lata temu i przekazana ansiblem do Stu �wiat�w. Utlanning, framling, ramen i varelse�� te okre�lenia sta�y si� cz�ci� starku, a Bosquinha zd��y�a si� pewnie do nich przyzwyczai�.

To raczej jej brak zainteresowania prosiaczkami sprawi�, �e czu� si� troch� niepewnie. Mieszka�cy Lusitanii musz� si� przecie� interesowa� obc� ras��� to ze wzgl�du na ni� postawiono wysokie, niedost�pne ogrodzenie, kt�re tylko Zenadores mieli prawo przekracza�. Nie, ona nie by�a oboj�tna, ona po prostu unika�a tematu. Mo�e trudno jej by�o rozmawia� o z�owrogich prosiaczkach, a mo�e nie ufa�a M�wcy Umar�ych.

Dotarli do szczytu i Bosquinha zatrzyma�a w�z, kt�ry opad� �agodnie na p�ozy. Przed nimi, w�r�d trawiastych pag�rk�w, wi�a si� rzeka; dalej las ca�kowicie pokrywa� zbocza. Na drugim brzegu ceglane, kryte dach�wk� domki tworzy�y malownicze miasteczko. Magazyny wznosi�y si� tu� nad wod�, a pola si�ga�y w�skimi prostok�tami w stron� wzniesienia, na kt�rym stali Ender z Bosquinh�.

��To Milagre�� oznajmi�a.�� Na najwy�szym wzg�rzu stoi Katedra. Biskup Peregrino prosi�, by wszyscy okazywali ci pomoc i uprzejmo��.

Z jej tonu Ender wywnioskowa�, �e biskup ostrzeg� tak�e przed nim jako niebezpiecznym agentem agnostycyzmu.

��P�ki B�g nie porazi mnie gromem?�� zapyta�. Bosquinha u�miechn�a si�.

��B�g da� nam przyk�ad chrze�cija�skiej tolerancji i spodziewam si�, �e wszyscy w mie�cie p�jd� za tym przyk�adem.

��Czy wiedz�, kto mnie wezwa�?

��Ktokolwiek to by�, zachowa� si� dyskretnie.

��Jeste� zarz�dc�, nie tylko burmistrzem. Masz pewne przywileje, je�li idzie o dost�p do informacji.

��Wiem, �e pierwsze wezwanie zosta�o wycofane, lecz za p�no. Wiem te�, �e dwie osoby prosi�y w ostatnich latach o M�wc�. Ale musisz zrozumie�, �e wi�kszo�� ludzi jest zadowolona, otrzymuj�c wskazania wiary i pociech� od ksi�y.

��Z zadowoleniem przekonaj� si�, �e nie udzielam wskaza� ani pociechy.

��Twoja �askawa oferta, by�my przyj�li w darze �adunek skriki niew�tpliwie przysporzy ci popularno�ci w tutejszych barach. Z pewno�ci� zobaczysz wkr�tce wiele pr�nych kobiet nosz�cych futra. Zbli�a si� jesie�.

��Przypadkiem naby�em skrik� razem ze statkiem. Jest mi zupe�nie zb�dna i nie oczekuj� specjalnej wdzi�czno�ci�� spojrza� pod nogi, na ostr�, g�st� traw�.�� Ta trawa� jest miejscowa?

��I bezu�yteczna. Nie nadaje si� nawet na strzechy. Kruszy si� i sp�ywa z pierwszym deszczem. Tam, w dole, uprawiamy przede wszystkim specjaln� odmian� amarantu, wyhodowan� przez naszych ksenobiolog�w. Ry� i pszenica nie ros�y najlepiej i zbiory by�y s�abe, lecz amarant jest tak wytrzyma�y, �e musimy rozpyla� wok� p�l herbicydy, �eby si� nie rozrasta�.

��Dlaczego?

��To �wiat obj�ty kwarantann�, M�wco. Amarant jest doskonale przystosowany do tutejszego �rodowiska i w kr�tkim czasie zdusi�by miejscow� traw�. Nie mamy terraformowa� Lusitanii. Powinni�my wywiera� mo�liwie minimalny wp�yw na tutejsze �rodowisko.

��Ludziom musi by� ci�ko.

��W naszej enklawie, M�wco, jeste�my wolni i �yjemy pe�ni� �ycia. A za ogrodzeniem� i tak nikt nie chce tam wychodzi�.

Jej g�os zdradza� t�umione emocje. Ender zrozumia�, �e strach przed prosiaczkami si�ga g��boko.

��S�dzisz, M�wco, �e l�kamy si� prosiaczk�w. Niekt�rzy mo�e i tak, lecz wi�kszo�� z nas odczuwa co� ca�kiem innego. Nienawi��. Wstr�t.

��Nigdy ich nie widzieli�cie.

��Wiesz na pewno o dw�ch zamordowanych Zenadorach� Podejrzewam, �e pocz�tkowo wezwano ci�, by� M�wi� o �mierci Pipa. Ale obaj, Pipo i Libo, cieszyli si� mi�o�ci�. Zw�aszcza Libo. By� uprzejmy i wielkoduszny, a rozpacz po jego �mierci by�a szczera i powszechna. Trudno sobie wyobrazi�, jak prosiaczki mog�y mu zrobi� to, co zrobi�y. Dom Cristao, opat Filhos da Mente de Cristo, uwa�a, �e brak im poczucia moralno�ci. Jego zdaniem mo�e to oznacza�, i� s� bestiami. Albo, �e nie upadli, nie zjedli jeszcze owocu z zakazanego drzewa�� u�miechn�a si� z przymusem.�� Ale to ju� teologia, wi�c nie ma dla ciebie znaczenia.

Nie odpowiedzia�. Ludzie religijni zak�adali zwykle, �e niewierz�cym ich �wi�te przypowie�ci wydaj� si� nonsensowne. Ender nie uwa�a� si� za niewierz�cego i by� wyczulony na �wi�te pierwiastki wielu mit�w. Nie m�g� jej tego wyt�umaczy�. Musia�a sama zmieni� swoj� opini� o nim. By�a podejrzliwa, ale zdo�a j� przekona�. Je�li jest dobrym burmistrzem, z pewno�ci� potrafi widzie� ludzi takimi, jakimi s�, nie takimi, jakimi si� wydaj�. Zmieni� temat.

��Filhos da Mente de Cristo� m�j portugalski nie jest najlepszy, ale czy oznacza to Syn�w Umys�u Chrystusa?

��To nowy zakon, stosunkowy nowy, za�o�ony dopiero czterysta lat temu za specjalnym przyzwoleniem Papie�a�

��Ale� ja znam Dzieci Umys�u Chrystusa. M�wi�em o �mierci San Angelo na Moctezumie, w mie�cie C�rdoba. Jej oczy rozszerzy�y si�.

��Wi�c to prawda!

��S�ysza�em wiele wersji tej historii, Bosquinho. Jedna z nich m�wi�a o demonie, kt�ry op�ta� San Angela na �o�u �mierci tak, �e ��da� dope�nienia potwornych rytua��w poga�skiego Hablador de los Muertos.

��Tak mniej wi�cej brzmi to, co powtarza si� szeptem�� Bosquinha u�miechn�a si�.�� Naturalnie, Dom Cristao twierdzi, �e to bzdura.

��Zdarzy�o si�, �e San Angelo, dawno temu, gdy nie by� jeszcze �wi�tym, wys�ucha� mojej Mowy o kobiecie, kt�r� zna�. Ple�� w jego �y�ach ju� go zabija�a. Przyszed� wi�c i powiedzia�: �Andrew, ju� teraz powtarzaj� o mnie przeokropne k�amstwa; m�wi�, �e sprawia�em cuda i powinienem zosta� �wi�tym. Musisz mi pom�c. Kiedy umr�, musisz powiedzie� prawd�.

��Ale cuda zyska�y potwierdzenie i zosta� kanonizowany ledwie dziewi��dziesi�t lat po �mierci.

��Tak. To po cz�ci moja wina. Kiedy M�wi�em o nim, sam za�wiadczy�em o kilku cudach. Teraz roze�mia�a si� g�o�no.

��M�wca Umar�ych wierzy w cuda?

��Sp�jrz na wzg�rze, gdzie stoi katedra. Ile z tych budynk�w przeznaczonych jest dla ksi�y, a ile na szko��? Bosquinha zrozumia�a od razu i spojrza�a na niego gro�nie.

��Filhos da Mente de Cristo s� pos�uszni biskupowi.

��Ale przechowuj� wszelk� wiedz� i nauczaj� jej, czy biskup to aprobuje, czy nie.

��San Angelo m�g� ci pozwala� na mieszanie si� w sprawy ko�cio�a, ale biskup Peregrino nie pozwoli.

��Przyby�em, by M�wi� o pewnej �mierci i b�d� przestrzega� prawa. Sama si� przekonasz, �e wyrz�dzam mniej z�a, ni� si� spodziewa�a�, a mo�e wi�cej dobra.

��Je�li przyby�e� M�wi� o �mierci Pipa, M�wco pelos Mortos, wyrz�dzisz jedynie z�o. Pozostaw prosiaczki za ogrodzeniem. Gdyby to ode mnie zale�a�o, �aden cz�owiek nie przekroczy�by nigdy tej bramy.

��Mam nadziej�, �e uda mi si� wynaj�� jaki� pok�j.

��W tym mie�cie nie zjawia si� nikt obcy, M�wco. Ka�dy z nas ma tu dom, i poza tym nie ma gdzie i��. Po co kto� mia�by prowadzi� zajazd? Mo�emy ci zaproponowa� jedn� z tych ma�ych, plastikowych chatek, w kt�rych mieszkali pierwsi koloni�ci. Niedu�a, ale posiada wszelkie wygody.

��Nie potrzebuj� wielu wyg�d ani miejsca, wi�c na pewno mi si� spodoba. Nie mog� si� doczeka� spotkania z Dom Cristao. Gdzie �yj� wyznawcy San Angela, tam prawda ma przyjaci�.

Bosquinha poci�gn�a nosem i uruchomi�a silnik. Tak, jak zaplanowa� Ender, jej przes�dy na temat M�wcy Umar�ych leg�y w gruzach. Pomy�le� tylko, �e zna� San Angela i podziwia� Filhos. Nie tego kaza� im si� spodziewa� biskup Peregrino.

W pokoju znalaz�y si� jedynie podstawowe meble i gdyby Ender przywi�z� ze sob� wi�kszy baga�, nie mia�by go gdzie schowa�. Jak zawsze, w ci�gu kilku minut rozpakowa� si� po mi�dzygwiezdnej podr�y. W torbie pozosta� jedynie owini�ty w r�cznik kokon kr�lowej kopca; ju� dawno przesta� odczuwa� zak�opotanie, �e trzyma w worku pod ��kiem przysz�o�� wspania�ej rasy.

��Mo�e ten �wiat b�dzie odpowiednim miejscem�� mrukn��. Mimo otulaj�cego r�cznika, kokon zdawa� si� ch�odny, niemal zimny w dotyku.

�To jest odpowiednie miejsce.�

Jej pewno�� zaczyna�a go irytowa�. Nie dostrzega� nawet �ladu pragnienia, niecierpliwo�ci, czy innych uczu�, jakie okazywa�a wcze�niej. Jedynie absolutn� pewno��.

��Chcia�bym, �eby decyzja okaza�a si� taka prosta�� westchn��.�� To mo�e by� w�a�ciwe miejsce, ale wszystko zale�y od tego, czy prosiaczki poradz� sobie �yj�c obok was.

�Problem polega na tym, czy bez nas poradz� sobie z wami.�

��Musz� mie� troch� czasu. Daj mi par� miesi�cy.

�Ile tylko zechcesz. Teraz nie trzeba si� ju� spieszy�.�

��Kogo w�a�ciwie znalaz�a�? Pami�tam, jak m�wi�a� kiedy�, �e mo�esz si� komunikowa� tylko ze mn�.

�Cz�� naszego umys�u, gdzie istniej� my�li�� to, co nazywasz impulsem filotycznym, energia ansibli�� jest zimna i trudna do znalezienia w umys�ach ludzi. Ale u tego, kt�rego tu znale�li�my, jednego z wielu, kt�rych jeszcze znajdziemy, impuls Biotyczny jest o wiele silniejszy, czystszy, �atwiejszy do odszukania. On widzi nasze wspomnienia, a my widzimy jego i odnajdujemy go bez trudu. Dlatego wybacz nam, przyjacielu, je�li porzucimy ci�kie zadanie rozmowy z twoim umys�em, wr�cimy do niego i z nim b�dziemy rozmawia�, gdy� przy nim nie musimy z trudem wyszukiwa� s��w i obraz�w dostatecznie wyra�nych dla twego analitycznego m�zgu, poniewa� czujemy go jak �wiat�o s�o�ca, jak ciep�o s�onecznych promieni na jego twarzy, na naszej twarzy, jak dotyk ch�odnej, g��bokiej wody na brzuchu i poruszenie tak delikatne, jak od �agodnego wietrzyka, kt�rego nie czuli�my od trzech tysi�cy lat; wybacz nam, b�dziemy przy nim p�ki nas nie obudzisz, p�ki nas nie wyjmiesz, by�my tu �yli, poniewa� zrobisz to; przekonasz si� na sw�j spos�b, �e to jest w�a�ciwe miejsce, w�a�nie tutaj, tu jest dom��

Utraci� �lad jej my�li, czu�, jak odp�ywa niby sen, zapomniany po przebudzeniu, cho� stara si� go pami�ta� i zachowa� �ywym. Ender nie wiedzia�, co znalaz�a kr�lowa kopca, ale cokolwiek to by�o, on b�dzie musia� funkcjonowa� w rzeczywisto�ci wyznaczanej przez Gwiezdny Kodeks, ko�ci� katolicki, m�odych ksenolog�w, kt�rzy nie zechc� mo�e pozwoli� na spotkanie z prosiaczkami, ksenobiolog, kt�ra zmieni�a zdanie w kwestii jego wezwania i jeszcze co�, mo�e najtrudniejsze: je�li kr�lowa kopca zostanie tutaj, on tak�e b�dzie musia� zosta�. Przez tyle lat �y�em odseparowany od ludzko�ci, pomy�la�, zjawiaj�c si� tylko po to, by si� wtr�ca�, ingerowa�, rani� i leczy�, a potem odchodzi�em znowu, nietkni�ty �yciem. Jak zdo�am sta� si� cz�ci� tego �wiata, je�li tu w�a�nie przyjdzie mi pozosta�? Jedyne grupy, do kt�rych nale�a�em, to armia ma�ych ch�opc�w w Szkole Bojowej i Valentine. Obie nale�� ju� do przesz�o�ci.

��Nurzasz si� w samotno�ci?�� spyta�a Jane.�� S�ysz�, jak spada ci t�tno, a oddech staje si� ci�ki. Za chwil� za�niesz, umrzesz albo si� rozp�aczesz.

��To nie takie proste�� odpar� weso�o Ender.�� Odczuwam przysz�y �al nad sob�, lito�� z powodu b�lu, kt�ry jeszcze nie nadszed�.

��Znakomicie, Ender. Zacznij jak najwcze�niej. W ten spos�b d�u�ej b�dziesz m�g� cierpie栗 terminal o�y�, ukazuj�c Jane jako prosiaczka w rz�dzie tancerek, podnosz�cych wysoko d�ugie nogi.�� Poruszaj si� troch�; to poprawi ci samopoczucie. Przecie� ju� si� rozpakowa�e�. Na co czekasz?

��Nie wiem nawet, gdzie jestem, Jane.

��Oni nie maj� tu planu miasta�� wyja�ni�a.�� Wszyscy wszystko wiedz�. Ale istnieje mapa systemu kanalizacji w poszczeg�lnych dzielnicach. Mog� ekstrapolowa� po�o�enie budynk�w.

��Poka�.

Nad terminalem pojawi� si� tr�jwymiarowy obraz miasta. By� mo�e Ender nie by� tu szczeg�lnie mi�ym go�ciem, a mieszkanie przydzielono mu do�� skromne, okazali jednak uprzejmo�� daj�c mu taki terminal. Nie by� to standardowy sprz�t domowy, a raczej skomplikowany symulator. M�g� wy�wietla� hologramy szesna�cie razy wi�ksze ni� typowe instalacje, z czterokrotnie wy�sz� rozdzielczo�ci�. Iluzja by�a tak realna, �e Enderowi na moment zakr�ci�o si� w g�owie. Poczu� si� jak Guliwer, pochylony nad miasteczkiem Liliput�w, kt�rzy nie czuli jeszcze l�ku, nie poznali jego niszczycielskiej mocy. Nazwy dzielnic wisia�y w powietrzu ponad sektorami uk�adu kana��w.

��Jeste� tutaj�� odezwa�a si� Jane.�� Vila Velha, stare miasto. Praga le�y przy nast�pnej ulicy. To tam odbywaj� si� spotkania publiczne.

��Czy masz map� teren�w prosiaczk�w?

Mapa miasta przesun�a si� raptownie ku niemu. Najbli�sze elementy znika�y, a nowe pojawia�y si� po przeciwnej stronie. Mia� wra�enie, �e leci nad domami. Jak czarownica, pomy�la�. Granic� miasta znaczy�o wysokie ogrodzenie.

��Tylko ta bariera oddziela nas od prosiaczk�w�� mrukn�� Ender.

��Generuje pole elektryczne, kt�re pobudza wszystkie czu�e na b�l nerwy, jakie znajd� si� w jego zasi�gu�� wyja�ni�a Jane.�� Wystarczy jej dotkn��, �eby zwariowa� z b�lu. Masz wra�enie, �e kto� odcina ci palce pilnikiem.

��Mi�a perspektywa. Jeste�my tu w obozie koncentracyjnym? Czy w zoo?

��Zale�y, jak na to spojrze�. To ludzka strona ogrodzenia po��czona jest z ca�ym wszech�wiatem, a strona prosiaczk�w zatrza�ni�ta na ich rodzinnej planecie.

��R�nica polega na tym, �e nie wiedz�, co trac�.

��Wiem�� stwierdzi�a Jane.�� To najbardziej czaruj�ca cecha ludzi. Uwa�aj�, �e wszystkie istoty ni�sze umieraj� z zazdro�ci, bo nie mia�y szcz�cia urodzi� si� jako homo sapiens. Za ogrodzeniem wznosi�o si� wzg�rze, na kt�rego szczycie ros�y pierwsze drzewa lasu.

��Ksenolodzy nigdy nie zapuszczali si� zbyt g��boko na tereny prosiaczk�w. Grupa, z kt�r� si� kontaktuj�, �yje mniej wi�cej kilometr od skraju lasu. Prosiaczki mieszkaj� w drewnianej chacie, wszyscy m�czy�ni razem. Nic nie wiadomo o innych osiedlach. Satelity potwierdzi�y tylko, �e w ka�dym takim lesie �yje mniej wi�cej maksymalna liczba osobnik�w, jaka mo�e si� wy�ywi� w ramach kultury �owiecko-zbierackiej.

��Poluj�?

��G��wnie zbieraj�.

��Gdzie zgin�li Libo i Pipo?

Jane rozja�ni�a obszar trawiastego gruntu na zboczu. W pobli�u ros�o wielkie, samotne drzewo, a niedaleko dwa inne, troch� mniejsze.

��Te drzewa�� zdziwi� si� Ender.�� Nie pami�tam, by sta�y tak blisko na hologramach, kt�re widzia�em na Trondheimie.

��Min�y dwadzie�cia dwa lata. To wielkie drzewo zasadzili w zw�okach buntownika imieniem Korzeniak, zabitego jeszcze przed �mierci� Pipa. Dwa nast�pne to p�niejsze egzekucje.

��Chcia�bym wiedzie�, czemu sadz� drzewa dla prosiaczk�w, a nie robi� tego dla ludzi.

��Drzewa s� �wi�te�� o�wiadczy�a Jane.�� Pipo zanotowa�, �e wiele z nich ma imiona. Libo wysun�� teori�, �e mog� to by� imiona zabitych.

��A dla ludzi zwyczajnie nie ma miejsca w tym kulcie drzew. Owszem, to mo�liwe. Ale przekona�em si�, �e mity i rytua�y nie bior� si� znik�d. Zawsze maj� swoje przyczyny, zwykle powi�zane z przetrwaniem spo�eczno�ci.

��Andrew Wiggin, antropolog?

��W�a�ciwym obiektem ludzkich bada� jest cz�owiek.

��Wi�c id�, zbadaj paru ludzi, Ender. Na przyk�ad rodzin� Novinhy. Przy okazji, do sieci komputerowej wprowadzono oficjalny zakaz informowania ci�, gdzie kto mieszka. Ender u�miechn�� si� kpi�co.

��Wi�c Bosquinha nie jest tak przyja�nie nastawiona, jak mog�oby si� wydawa�.

��Je�li b�dziesz musia� pyta�, gdzie mieszkaj� pewni ludzie, b�d� wiedzieli, dok�d idziesz. A je�li nie zechc�, by� tam trafi�, to nikt nie b�dzie wiedzia�, gdzie mieszkaj�.

��Mo�esz skasowa� to ograniczenie?

��Ju� to zrobi�am.

W pobli�u linii ogrodzenia, za wzg�rzem obserwatorium, migota�o �wiate�ko. By� to punkt tak izolowany, jak by�o to mo�liwe w Milagre. Niewiele dom�w zbudowano w miejscach, sk�d przez ca�y czas wida� by�o ogrodzenie. Ender nie potrafi� odgadn��, czy Novinha wybra�a to po�o�enie, by znajdowa� si� bli�ej prosiaczk�w, czy dalej od s�siad�w. A mo�e wyb�r nale�a� do Marcao?

Najbli�sza dzielnica nazywa�a si� Vila Atras, a dalej, wzd�u� nabrze�a, ci�gn�a si� dzielnica As Fabricas. Jak wskazywa�a nazwa, sk�ada�y si� na ni� g��wnie niewielkie zak�ady, przerabiaj�ce metale i tworzywa sztuczne oraz produkuj�ce �ywno�� i materia�y na u�ytek Milagre. Mi�a, zwarta, samowystarczalna ekonomia. A Novinha zdecydowa�a si� �y� z dala od wszystkiego, niewidoczna dla ludzi. Ender by� pewien, �e to ona wybra�a miejsce zamieszkania. Czy� nie tak przedstawia� si� wzorzec jej �ycia? Nigdy nie nale�a�a do spo�eczno�ci Milagre. Nieprzypadkowo wszystkie trzy wezwania pochodzi�y od niej i jej dzieci. Samo przywo�anie M�wcy by�o wyzwaniem, oznak�, �e nie nale�� do szczerych katolik�w Lusitanii.

��Mimo wszystko�� stwierdzi� Ender�� musz� kogo� poprosi�, �eby mnie tam zaprowadzi�. Nie mog� im pokaza�, �e nie zdo�aj� ukry� przede mn� informacji. Mapa znikn�a, a nad terminalem pojawi�a si� twarz Jane. Nie zadba�a o dostosowanie rozmiar�w do projektora terminala, wi�c g�owa by�a wielokrotnie wi�ksza do ludzkiej, co wywiera�o do�� silne wra�enie. A symulacja by�a dok�adna w ka�dym szczeg�le, ��cznie z porami sk�ry.

��Prawd� m�wi�c, Andrew, to przede mn� nie mog� niczego ukry�. Ender westchn��.

��Masz w tym osobisty interes, Jane.

��Wiem�� mrugn�a.�� Ale ty nie masz.

��Chcesz powiedzie�, �e mi nie ufasz?

��Ociekasz bezstronno�ci� i poczuciem sprawiedliwo�ci. Ja jednak mam w sobie do�� cz�owiecze�stwa, by si� domaga� specjalnego traktowania.

��Czy obiecasz mi pewien drobiazg?

��Co tylko zechcesz, m�j korpuskularny przyjacielu.

��Kiedy postanowisz co� przede mn� zatai�, czy przynajmniej powiesz, �e mi nie powiesz?

��To zbyt g��bokie dla twojej biednej staruszki. Jej g�os by� karykatur� przesadnej kobieco�ci.

��Nic nie jest dla ciebie zbyt g��bokie, Jane. Zr�b nam obojgu przys�ug�. Nie utrudniaj mi pracy.

��Mam si� czym� zaj��, kiedy p�jdziesz do domu rodziny Ribeir�w?

��Tak. Sprawd�, czym odr�niaj� si� Ribeirowie od reszty mieszka�c�w Lusitanii. I wyszukaj �lady wszelkich konflikt�w mi�dzy nimi a tutejszymi w�adzami.

��S�ucham i jestem pos�uszny�� Jane zmieni�a si� w d�ina i zacz�a znika�.

��Ty mnie tu �ci�gn�a�, Jane. Czemu chcesz mnie zniech�ci�?

��Nie chc�. I nie pr�buj�.

��Odczuwam w tym mie�cie niedostatek przyjaci�.

��M�g�by� mi powierzy� w�asne �ycie.

��To nie o w�asne �ycie si� martwi�.

Na praca by�o pe�no dzieciak�w. Wi�kszo�� popisywa�a si� demonstruj�c, jak d�ugo potrafi� utrzyma� w powietrzu pi�k� przy u�yciu jedynie n�g i g�owy. Dw�jk� dzieci poch�ania� jednak do�� okrutny pojedynek. Ch�opiec z ca�ej si�y kopa� pi�k� w stron� dziewczynki, stoj�cej nieca�e trzy metry od niego. Ta sia�a prosto i bez drgnienia przyjmowa�a najsilniejsze nawet uderzenia. Potem ona kopa�a, a ch�opiec usi�owa� si� nie poruszy�. Ma�a dziewczynka �apa�a i przynosi�a pi�k�, gdy ta odbija�a si� od ofiary.

Ender pr�bowa� pyta� kilku ch�opc�w, czy nie wiedz�, gdzie stoi dom rodziny Ribeir�w. Odpowiadali jedynie wzruszeniem ramion. Kiedy nalega�, zacz�li si� wycofywa� i wkr�tce plac opustosza� niemal zupe�nie. Ender zastanawia� si�, co biskup naopowiada� im o M�wcach.

Tylko pojedynek trwa� nadal. Teraz, kiedy praca nie by�a tak zat�oczona, Ender zauwa�y�, �e bierze w nim udzia� jeszcze jeden, mniej wi�cej dwunastoletni ch�opak. Od ty�u niczym si� nie wyr�nia�, lecz gdy Ender przeszed� bli�ej �rodka placu, zauwa�y� co� niezwyk�ego w jego twarzy. Chwil� trwa�o, zanim zrozumia�: ch�opiec mia� sztuczne oczy. Oba l�ni�y metalicznie, wiedzia� jednak, jak funkcjonuj�. Tylko jedno z nich mog�o widzie�, rejestrowa�o za to cztery niezale�ne skany wizyjne, po czym rozdziela�o sygna�y i przesy�a�o do m�zgu rzeczywisty, przestrzenny obraz. Drugie oko mie�ci�o �r�d�o zasilania, sterownik komputerowy i z��cze zewn�trzne. Ch�opak m�g�, je�li zechcia�, nagrywa� sekwencje obraz�w do niewielkiej pami�ci optycznej, chyba nie wi�cej, ni� trylion bit�w. Pojedynkowicze wykorzystywali go jako s�dziego; w razie sporu potrafi� odtworzy� ca�� scen� w zwolnionym tempie i stwierdzi�, co si� dzia�o.

Pi�ka trafi�a ch�opca prosto w krocze. Skrzywi� si� demonstracyjnie, lecz na dziewczynce nie wywar�o to wra�enia.

��Usun�� si�! Widzia�am, jak porusza biodrami!

��Wcale nie! Zabola�o mnie! Wcale si� nie uchyli�em!

��Reveja! Reveja!�� m�wili w starku, ale teraz dziewczynka przesz�a na portugalski. Nie zmieniaj�c wyrazu twarzy, ch�opiec z metalowymi oczami podni�s� r�k�, by ich uciszy�.

��Mudou�� stwierdzi� zdecydowanie. Poruszy� si�, przet�umaczy� Ender.

��Sabia! Wiedzia�am!

��K�amiesz, Olhado! Ch�opiec z metalowymi oczami spojrza� na niego z pogard�.

��Nigdy nie k�ami�. Je�li chcesz, wy�l� ci kopi� tej sceny. My�l� nawet, �e nadam j� w sieci, �eby wszyscy widzieli, jak si� uchylasz, a potem k�amiesz, �e nie.

��Mentiroso! Filho de punta! Fode-bode!

Ender by� przekonany, �e zrozumia� te epitety, kt�re ch�opiec z metalowymi oczami przyj�� jednak z ca�kowitym spokojem.

��Da�� odezwa�a si� dziewczynka.�� Da-me. Daj go tutaj. Ch�opiec ze z�o�ci� zdj�� z palca sygnet i cisn�� go na ziemi�.

��Viada!�� rzuci� chrapliwym szeptem. Potem odwr�ci� si� i ruszy� biegiem.

��Poltrao!�� zawo�a�a za nim dziewczynka.�� Tch�rz!

��Cao!�� krzykn�� ch�opiec, nie ogl�daj�c si� nawet.

Tym razem jednak nie zwraca� si� do swej przeciwniczki. Ta natychmiast spojrza�a na ch�opca z metalowymi oczami, kt�ry zesztywnia�, s�ysz�c przezwisko. Dziewczynka natychmiast spu�ci�a wzrok. Ma�a, kt�ra podawa�a pi�k�, podesz�a do ch�opca i powiedzia�a co� szeptem. Ten podni�s� g�ow� i po raz pierwszy zauwa�y� Endera.

��Desculpa, Olhado�� przeprasza�a starsza dziewczynka.�� Nao queria que�

��Nao ha problema, Mieni�� nawet na ni� nie spojrza�. Dziewczynka chcia�a jeszcze cos' powiedzie�, ale wtedy tak�e dostrzeg�a Endera i umilk�a.

��Porque esta olhando-nos?�� spyta� ch�opiec.�� Czemu si� nam przygl�dasz? Ender odpowiedzia� pytaniem.

��Voce e arbitra? Jeste� tu arbitrem? S�owo mog�o oznacza� s�dziego, ale te� urz�dnika.

��De vez em quando. Czasami.

Ender przeszed� na stark�� nie by� pewien, czy w portugalskim zdo�a wyrazi� bardziej z�o�one zdania.

��Wiec powiedz, arbitrze, czy to �adnie, by obcy musia� sam, bez pomocy, szuka� drogi?

��Obcy? Masz na my�li utlanninga, framlinga czy ramena?

��Nie, mam chyba na my�li niewiernego.

��O Senhor e descrente? Jeste� niewierz�cy?

��S� descredo no incrwel. Nie wierz� w to, co niewiarygodne. Ch�opiec u�miechn�� si�.

��Gdzie chcesz trafi�, M�wco?

��Do domu rodziny Ribeira. Ma�a dziewczynka przesun�a si� bli�ej ch�opca z metalowymi oczami.

��Kt�rej rodziny Ribeira?

��Do wdowy Ivanovy.

��Chyba potrafi� j� znale��.

��Ka�dy tutaj potrafi j� znale�栗 o�wiadczy� Ender.�� Problem w tym, czy zechcesz mnie tam zaprowadzi�.

��A po co chcesz tam trafi�?

��Zadaj� ludziom pytania i pr�buj� pozna� prawdziwe historie.

��Nikt w domu Ribeir�w nie zna �adnych prawdziwych historii.

��Wystarcz� mi k�amstwa.

��Chod�my wi�c.

Podni�s� ma��, usadzi� sobie na ramionach i ruszy� ku przystrzy�onej kr�tko trawie g��wnej drogi. Dziewczynka szepn�a mu co� do ucha. Zatrzyma� si� i obejrza� na id�cego tu� za nim Endera.

��Quara chce wiedzie�, jak ci na imi�.

��Andrew. Andrew Wiggin.

��To jest Quara.

��A ty?

��Wszyscy wo�aj� na mnie Olhado. Z powodu oczu. Ale naprawd� mam na imi� Lauro. Lauro Suleimao Ribeira.

U�miechn�� si�, potem odwr�ci� i poszed� dalej. Ender ruszy� za nim. Ribeira. No tak. Jane s�ysza�a wszystko i teraz m�wi�a z klejnotu w jego uchu.

��Lauro Suleimao Ribeira jest czwartym dzieckiem Novinhy. Straci� wzrok w wypadku z laserem. Ma dwana�cie lat. Aha, znalaz�am pewn� r�nic� mi�dzy rodzin� Ribeir�w a reszt� miasta. Ribeirowie potrafi� si� przeciwstawi� biskupowi i zaprowadzi� ci� tam, gdzie chcesz doj��.

Ja tak�e co� zauwa�y�em, Jane, odpowiedzia� bezg�o�nie. Ten ch�opak bawi� si� ok�amuj�c mnie, a jeszcze bardziej tym, �e ja da�em si� oszuka�. Mam nadziej�, �e nie zechcesz si� od niego uczy�.

Miro siedzia� na zboczu. W cieniu drzew by� niewidoczny dla ka�dego, kto patrzy�by na niego z Milagre, sam jednak m�g� obserwowa� wi�ksz� cz�� miasta�� w szczeg�lno�ci katedr� i klasztor na najwy�szym wzg�rzu, a tak�e obserwatorium na s�siednim, w kierunku p�nocnym. A poni�ej obserwatorium, w niewielkim zag��bieniu zbocza tu� przy ogrodzeniu, dom, w kt�rym mieszka�.

��Miro�� szepn�� Li�ciojad.�� Czy jeste� drzewem?

By�o to dos�owne t�umaczenie idiomu pequeninos. Medytowali czasem, nieruchomi przez ca�e godziny. Nazywali to �by� drzewem�.

��Raczej �d�b�em trawy�� odpar� Miro.

Li�ciojad zachichota� piskliwie i szorstko, jak zwykle. Ten �miech nigdy nie brzmia� naturalnie�� pequeninos uczyli si� �miechu na pami��, jakby by� kolejnym zwrotem w starku. Nie wynika� on z rozbawienia, a przynajmniej Miro nie s�dzi�, by tak by�o.

��Czy spadnie deszcz?�� spyta� Miro. Dla prosiaczk�w znaczy�o to: czy przerywasz mi ze wzgl�du na mnie, czy na siebie?

��Dzi� z nieba spad� ogie� oznajmi� Li�ciojad.�� Na prerii.

��Tak. Mamy go�cia z innego �wiata.

��Czy to M�wca? Miro nie odpowiedzia�.

��Musisz go do nas przyprowadzi�. Miro milcza�.

��Moja twarz zapu�ci dla ciebie korzenie, Miro, moje cz�onki b�d� drewnem dla twego domu. Miro nienawidzi� sytuacji, gdy o co� �ebrali. Mia� wra�enie, �e uwa�aj� go za kogo� szczeg�lnie m�drego lub pot�nego, za rodzica, o kt�rego �ask� trzeba zabiega�. Je�eli tak w�a�nie my�l�, to tylko z jego winy. Jego i Liba. Efekt odgrywania w�r�d prosiaczk�w roli Boga.

��Przecie� obieca�em, Li�ciojadzie.

��Kiedy kiedy kiedy?

��To wymaga czasu. Musz� si� przekona�, �e mo�na mu ufa�. Li�ciojad by� zdziwiony. Miro kilka razy pr�bowa� wyt�umaczy�, �e nie wszyscy ludzie si� znaj�, a niekt�rzy wcale nie s� mili, ale prosiaczki zdawa�y si� tego nie pojmowa�.

��Gdy tylko b�d� m�g��� przyrzek� Miro.

Nagle Li�ciojad zacz�� ko�ysa� si� w prz�d i w ty�, przesuwaj�c biodra na boki, jakby chcia� podrapa� si� w siedzenie. Libo wysun�� kiedy� teori�, �e czynno�� ta spe�nia u prosiaczk�w funkcj� �miechu.

��M�w do mnie w piddle-giiz�� parskn�� Li�ciojad.

Li�ciojada zawsze bawi� fakt, �e Miro i inni Zenadores u�ywali zamiennie dw�ch j�zyk�w. A przecie� zarejestrowano, a w ka�dym razie s�yszano o czterech przynajmniej r�nych j�zykach jednego tylko plemienia prosiaczk�w. Je�li jednak chcia� portugalskiego, us�yszy portugalski.

��Vai comer folhas. Id� je�� li�cie.

��Dlaczego to jest m�dre?�� zdziwi� si� Li�ciojad.

��Bo tak si� w�a�nie nazywasz. Come-folhas. Li�ciojad wyj�� z nozdrza i odrzuci� za siebie sporego, brz�cz�cego owada.

��Nie b�d� niegrzeczny�� powiedzia�. I odszed�.

Miro spogl�da� za nim przez chwil�. Kontakty z Li�ciojadem zawsze by�y k�opotliwe. Miro wola� towarzystwo prosiaczka zwanego Cz�owiekiem. Wprawdzie Cz�owiek by� inteligentniejszy i trzeba by�o bardziej przy nim uwa�a�, jednak nie okazywa� wrogo�ci, jak Li�ciojad.

Kiedy prosiaczek znikn��, Miro zn�w spojrza� na miasto. Kto� szed� �cie�k� po zboczu w stron� domu. Ten z przodu by� bardzo wysoki� nie, to Olhado z Quar� na ramionach. Quara by�a ju� za du�a, �eby j� nosi�. Miro martwi� si� o ni�. Nie potrafi�a chyba otrz�sn�� si� z szoku po �mierci ojca. Miro poczu� gorycz. I pomy�le�: Ela s�dzi�a, �e gdy tylko ojciec umrze, wszystkie problemy zostan� rozwi�zane.

Wsta� i spr�bowa� przyjrze� si� cz�owiekowi, id�cemu za Olhado i Quar�. Nigdy go przedtem nie widzia�. M�wca! Tak szybko! Jest w mie�cie dopiero od godziny, a ju� idzie do ich domu. Wspaniale; matce nic wi�cej nie trzeba; dowie si�, �e to ja go wezwa�em. My�la�em, �e M�wca b�dzie dyskretny i nie p�jdzie od razu do osoby, kt�ra go przywo�a�a. Dure� ze mnie. Jakby nie do��, �e przyby� wiele lat wcze�niej, ni� si� spodziewa�em. Quim z pewno�ci� doniesie biskupowi, nawet je�li inni nic nie powiedz�. Teraz b�d� musia� radzi� sobie z matk� i pewnie jeszcze z ca�ym miastem. Miro wszed� mi�dzy drzewa i pobieg� �cie�k�, prowadz�c� do bramy Milagre.

Na Lusitanii nie istnia� przemys� budowlany. Kiedy dwoje ludzi zawiera�o ma��e�stwo, ich przyjaciele i rodzina wznosili dla nich dom. Dom Ribeir�w obrazowa� histori� rodziny. Frontowa, najstarsza cz�� zbudowana by�a z arkuszy plastiku umocowanych w betonowym fundamencie. W miar�, jak rodzi�y si� dzieci, powstawa�y dodatkowe pomieszczenia i w efekcie na zboczu sta�o teraz pi�� r�nych, pi�trowych konstrukcji. Ostatnie by�y z ceg�y, porz�dnie skanalizowane i kryte dach�wk�. Nikt jednak nie zadba� o ich estetyk�. Rodzina budowa�a dok�adnie to, czego w danej chwili potrzebowa�a; nic wi�cej.

Ender wiedzia�, �e to nie bieda by�a powodem�� bieda nie istnia�a w spo�eczno�ci o tak �ci�le kontrolowanej ekonomice. Brak dekoracji czy �lad�w indywidualno�ci dowodzi� raczej pogardy mieszka�c�w dla w�asnego domu; dla Endera �wiadczy� te� o pogardzie, jak� �ywi� dla siebie. Olhado i Quara nie okazywali odpr�enia i spokoju, jaki przejawia wi�kszo�� ludzi wracaj�c do domu. Wr�cz przeciwnie: stali si� ostro�ni i czujni, jakby dom by� dodatkowym centrum grawitacji i w miar� zbli�ania dodawa� im ci�aru.

Olhado i Quara nie zatrzymuj�c si� weszli do �rodka. Ender czeka� w drzwiach, a� kto� go zaprosi. Olhado pozostawi� je otwarte, ale wyszed� z pokoju nie odezwawszy si� ani s�owem. Ender widzia� Quar�, siedz�c� na ��ku we frontowym pomieszczeniu. Opiera�a si� o nag� �cian�. Zreszt�, wszystkie �ciany by�y nagie i jaskrawo bia�e. Twarz Quary dostosowa�a si� do ich pustki. Wprawdzie wpatrywa�a si� nieruchomo w twarz przybysza, lecz nie dawa�a znaku, �e go poznaje. I nie robi�a nic, by mu pokaza�, �e mo�e wej��.

W tym domu panowa�a zaraza. Ender usi�owa� zrozumie�, jakiej cechy charakteru Novinhy si� nie domy�li�, a kt�ra pozwala�a jej �y� w takim miejscu. Mo�e to �mier� Pipa, przed wielu laty, pozostawi�a w jej sercu absolutn� pustk�?

��Czy zasta�em wasz� mam�?�� zapyta�. Quara milcza�a.

��Aha� Przepraszam. My�la�em, �e jeste� dziewczynk�, ale widz�, �e chyba rze�b�. Nic nie wskazywa�o na to, �e go s�yszy. To tyle, je�li idzie o rozbawienie jej i wyrwanie z apatii.

Czyje� podeszwy zastuka�y nagle po betonowej pod�odze. Do pokoju wbieg� ma�y ch�opiec, zatrzyma� si� na �rodku i odwr�ci� natychmiast w stron� drzwi, gdzie sta� Ender. M�g� by� o rok m�odszy od Quary, jakie� sze��, mo�e siedem lat. W przeciwie�stwie do dziewczynki, na jego twarzy uczucia rysowa�y si� bardzo wyra�nie. Mi�dzy innymi po��dliwo�� dzikiego zwierz�tka.

��Czy twoja mama jest w domu?�� spyta� Ender. Ch�opiec schyli� si� i starannie podwin�� nogawk�. Na �ydce mia� przyklejony plastrem d�ugi, kuchenny n�. Odlepi� go powoli. Potem, trzymaj�c obur�cz przed sob�, wymierzy� w go�cia i ruszy� z pe�n� szybko�ci�. Ender zauwa�y�, �e ostrze celowa�o dok�adnie w jego krocze. Ch�opiec nie uznawa� delikatnego traktowania obcych. Chwil� p�niej Ender trzyma� napastnika pod pach�, a n� tkwi� wbity w sufit. Ch�opiec kopa� i wrzeszcza�. Ender musia� przytrzymywa� go obur�cz; wreszcie ma�y zawis� przed nim, trzymany za r�ce i nogi. Wygl�da� zupe�nie jak ciel� zwi�zane do napi�tnowania. Ender spojrza� uwa�nie na Quar�.

��Je�li natychmiast nie przyprowadzisz tu osoby, kt�ra zarz�dza domem, zabior� tego zwierzaka ze sob� i zjem na kolacj�. Quara zastanowi�a si�, wsta�a i wybieg�a z pokoju. Chwil� p�niej pojawi�a si� zm�czona, nieuczesana dziewczyna o zaspanych oczach.

��Desculpe, por favor�� szepn�a.�� O menino nSo se restabeleceu desde a morte do pai� Nagle jakby si� obudzi�a.

��O Senhor e Falante pelos Mortos! Jeste� M�wc� Umar�ych!

��Sou�� potwierdzi� Ender.�� Jestem.

��Nao aqui�� j�kn�a.�� Nie, przepraszam, m�wisz po portugalsku? Oczywi�cie, przecie� mi odpowiedzia�e�. Prosz� ci�, nie tutaj, nie teraz. Odejd�.

��Doskonale. Mam zabra� ch�opca czy n�? Podni�s� g�ow�. Pod��y�a wzrokiem za jego spojrzeniem.

��Nie, przepraszam, wczoraj szukali�my go przez ca�y dzie�. Wiedzieli�my, �e go schowa�, ale nie wiedzieli�my, gdzie.

��Przylepi� sobie do nogi.

��Nie wczoraj. Zawsze tam sprawdzamy. Pu�� go, prosz�.

��Jeste� pewna? Wydaje mi si�, �e ostrzy sobie z�by.

��Grego�� zwr�ci�a si� do ch�opca.�� Nie wolno k�u� ludzi no�em. Grego warkn�� gard�owo.

��To przez �mier� ojca.

��Tak bardzo byli sobie bliscy? Gorzki u�miech przemkn�� po jej twarzy.

��Raczej nie. Zawsze by� z�odziejem, to znaczy Grego, od kiedy ur�s� na tyle, by trzyma� co� i i�� r�wnocze�nie. Ale atakowanie ludzi to co� nowego. Pu�� go, prosz�.

��Nie�� odpar� Ender. Jej oczy zw�zi�y si� gniewnie.

��Chcesz go porwa�? Dok�d? Jakiego ��dasz okupu?

��Mo�e nie zrozumia�a��� powiedzia� Ender.�� On mnie zaatakowa�. A ty nie dajesz gwarancji, �e nie zrobi tego znowu. Nie poczyni�a� �adnych przygotowa�, by go ukara�, gdy ju� stanie na ziemi. Tak, jak oczekiwa�, w jej oczach b�ysn�a w�ciek�o��.

��Co sobie w�a�ciwie wyobra�asz? To jego dom, nie tw�j!

��W�a�ciwie jestem zm�czony d�ugim spacerem z praca a� tutaj. Olhado narzuci� szybkie tempo. Chcia�bym usi���.

Ruchem g�owy wskaza�a mu krzes�o. Grego wyrywa� si� i szarpa� w silnym uchwycie. Ender podni�s� go tak, by ich twarze znalaz�y si� blisko siebie.

��Wiesz, Grego, je�li uda ci si� wyrwa�, to z pewno�ci� uderzysz g�ow� o betonow� pod�og�. Gdyby by� tam jaki� dywan, mia�by� szans� nie straci� przytomno�ci. Ale nie ma. I, szczerze m�wi�c, ch�tnie us�ysz� stuk twojej czaszki o beton.

��On niezbyt dobrze zna stark�� odezwa�a si� dziewczyna. Ender wiedzia�, �e Grego zrozumia� doskonale. Dostrzeg� tak�e jakie� poruszenie:

Olhado wr�ci� i stan�� w drzwiach do kuchni. Quara kry�a si� za nim. Ender u�miechn�� si� do nich uprzejmie i post�pi� krok w stron� krzes�a. Po drodze rzuci� Grega w g�r�, puszczaj�c przy tym jego d�onie i stopy tak, �e ch�opiec zawirowa� w powietrzu, zamacha� r�kami i nogami, wrzasn�� ze strachu przed b�lem, kt�ry mia� nadej��, gdy runie na pod�og�. Ender usiad� p�ynnie i pochwyci� Grega, natychmiast przyciskaj�c mu ramiona do tu�owia. Ch�opiec zd��y� wbi� pi�ty w jego golenie, ale poniewa� nie mia� but�w, manewr nie przyni�s� �adnych efekt�w. Po chwili znowu zosta� unieruchomiony.

��Mi�o tak sobie posiedzie栗 o�wiadczy� Ender.�� Jeste�cie niezwykle go�cinni. Nazywam si� Andrew Wiggin. Spotka�em ju� Olhada i Quar�, a Grego i ja, jak wida�, zd��yli�my si� nawet zaprzyja�ni�. Dziewczyna wytar�a r�k� o fartuch, jakby mia�a zamiar mu j� poda�, ale nie zrobi�a tego.

��Jestem Ela Ribeira. Ela to zdrobnienie od Elanory.

��Mi�o ci� pozna�. Widz�, �e przygotowujesz kolacj�.

��Tak. Jestem bardzo zaj�ta. Powiniene� chyba przyj�� jutro.

��Nie przeszkadzaj sobie. Mog� zaczeka�. Do pokoju wsun�� si� jeszcze jeden ch�opiec, starszy od Olhada, ale m�odszy ni� Ela.

��Nie s�ysza�e�, co powiedzia�a moja siostra? Nie chcemy ci� tutaj!

��Jeste�cie dla mnie a� nazbyt uprzejmi�� stwierdzi� Ender.�� Ale przyszed�em si� zobaczy� z wasz� matk� i zostan�, dop�ki nie wr�ci z pracy. Wzmianka o matce uspokoi�a ich natychmiast.

��Zak�adam, �e jest w pracy. Gdyby by�a w domu, gwa�towne wypadki z pewno�ci� wywabi�yby j� na otwart� przestrze�.

Olhado u�miechn�� si� lekko, ale starszy ch�opiec spos�pnia�, a na twarzy Eli pojawi� si� wyraz niech�ci i b�lu.

��Dlaczego w�a�ciwie chcesz widzie� w�a�nie j�?�� zapyta�a.

��Chcia�em pozna� was wszystkich�� u�miechn�� si� do starszego ch�opca.�� Ty pewnie jeste� Estevao Rei Ribeira. Nazwany tak dla uczczenia �wi�tego Stefana M�czennika, kt�ry widzia� Jezusa siedz�cego po prawicy Boga.

��Co mo�esz wiedzie� o tych sprawach, ateisto!

��O ile sobie przypominam, �wi�ty Pawe� sta� z boku i przytrzymywa� p�aszcze ludziom, kt�rzy kamienowali �wi�tego Stefana. Najwyra�niej nie by� wtedy wyznawc�. Co wi�cej, mam wra�enie, �e uwa�ano go za jednego z najstraszniejszych wrog�w Ko�cio�a. A przecie� potem �a�owa� za swe grzechy, prawda? Proponuj�, by� mnie uzna� nie za nieprzyjaciela Boga, ale za aposto�a, kt�ry nie zosta� jeszcze zatrzymany na drodze do Damaszku�� Ender u�miechn�� si� promiennie. Ch�opiec przygl�da� mu si� z zaci�ni�tymi ustami.

��Nie jeste� �wi�tym Paw�em.

��Wr�cz przeciwnie. Jestem aposto�em prosiaczk�w.

��Nigdy ich nie zobaczysz. Miro ci nie pozwoli.

��Mo�e pozwolꠗ zabrzmia� od drzwi jaki� g�os. Wszyscy odwr�cili si� natychmiast i patrzyli, jak wchodzi. Miro by� m�ody�� chyba nie sko�czy� jeszcze dwudziestu lat. Lecz twarz i postawa �wiadczy�y o brzemieniu odpowiedzialno�ci i cierpienia, zbyt ci�kim na jego wiek. Pozostali nie cofali si� przed nim, tak jak przed kim�, kogo si� obawiaj�. Raczej orientowali si� wed�ug niego i okr��ali parabolami, jakby by� �rodkiem ci�ko�ci i jego obecno�� porusza�a wszystkim. Miro przeszed� na �rodek i stan�� przed Enderem. Patrzy� jednak na jego wi�nia.

��Pu�� go�� poleci� lodowatym tonem. Ela dotkn�a lekko jego ramienia.

��Miro, Grego pr�bowa� pchn�� go no�em�� a jej g�os m�wi� te�: uspok�j si�, wszystko w porz�dku, Gregowi nic nie grozi, a ten cz�owiek nie jest naszym wrogiem. Ender s�ysza� to wyra�nie; Miro chyba tak�e.

��Grego�� powiedzia�.�� Uprzedza�em ci�, �e w ko�cu trafisz na kogo�, kto si� ciebie nie przestraszy. Widz�c, jak sprzymierzeniec zmienia si� nagle w przeciwnika, Grego wybuchn�� p�aczem.

��On mnie zabija! Chce mnie zamordowa�! Miro spojrza� ch�odno na Endera. Ela mog�a ufa� M�wcy Umar�ych, ale on jeszcze nie.

��Naprawd� sprawiam mu b�l�� przyzna� Ender. Nauczy� si�, �e m�wienie prawdy jest najlepszym sposobem zdobycia zaufania.�� Za ka�dym razem, kiedy pr�buje si� wyrwa�, odczuwa spor� niewygod�. A jeszcze nie przesta� si� wyrywa�.

Patrzy� wprost w oczy Mira, a ten zrozumia� jego niem� pro�b�. Przesta� nalega�, by pu�ci� Grega.

��Nie mog� ci pom�c, Greguinho.

��Pozwolisz mu na to?�� zdziwi� si� Estevao. Miro wyci�gn�� r�k� w jego stron� i wyja�ni� przepraszaj�co:

��Wszyscy m�wi� na niego: Quim�� przezwisko brzmia�o jak �king� w starku.�� Kiedy� g��wnie dlatego, �e na drugie imi� ma Rei. Ale teraz on sam uwa�a, �e w�ada z boskiego namaszczenia.

��Bastard�� burkn�� Quim i wyszed� z pokoju.

Tymczasem pozostali zacz�li rozmawia� swobodnie. Miro zdecydowa�, by przyj�� tego obcego, przynajmniej na pewien czas, mogli wi�c troch� si� rozlu�ni�. Olhado usiad� na pod�odze, Quara wr�ci�a na swe poprzednie miejsce na ��ku. Ela sta�a oparta o �cian�, sam Miro za� przysun�� sobie krzes�o i usiad� na wprost Endera.

��Dlaczego tu przyszed�e�?�� zapyta�. Ender wyczu� z jego tonu, i��� podobnie jak Ela�� nie przyzna� si� nikomu, �e wezwa� M�wc�. �adne z nich nie spodziewa�o si� wi�c, �e drugie tak�e go oczekiwa�o. A na pewno �adne nie spodziewa�o si� go tak szybko.

��Chcia�em si� spotka� z wasz� matk��� wyja�ni�. Ulga Mira by�a niemal dotykalna, cho� ch�opiec nie wykona� �adnego gestu.

��Jest w pracy�� poinformowa�.�� Pracuje do p�na. Pr�buje wyhodowa� odmian� ziemniaka, zdoln� do wsp�zawodnictwa z tutejsz� traw�.�� Jak amarant?

��S�ysza�e� ju�?�� u�miechn�� si�.�� Nie, nie chcemy, by by�a a� tak dobrze przystosowana. Ale nasza dieta jest do�� ograniczona i ziemniaki by�yby przyjemnym urozmaiceniem. Poza tym, amarantu nie da si� przetworzy� na odpowiednie p�yny, a tutejsi g�rnicy i farmerzy stworzyli ju� ca�� mitologi� w�dki, kr�lowej napoj�w wyskokowych.

U�miech Mira rozb�ysn�� niby promie� s�o�ca, wpadaj�cy przez szczelin� w skale do mrocznej jaskini. Ender wyczuwa� spadek napi�cia. Quara macha�a nog� jak zwyczajna ma�a dziewczynka; twarz Olhada przybra�a g�upawo szcz�liwy wyraz, a metalowy po�ysk jego oczu nie by� tak bardzo widoczny zza p�przymkni�tych powiek; Ela u�miecha�a si� szerzej, ni� zas�ugiwa�y na to �arty Mira. Nawet Grego przesta� si� wyrywa�. Ale niespodziewane ciep�o na nogawce udowodni�o, �e Grego nie mia� zamiaru si� podda�. Ender nauczy� si� nie reagowa� odruchowo na dzia�ania przeciwnika, dop�ki �wiadomie nie pozwoli rz�dzi� odruchom. Dlatego nie drgn�� nawet, czuj�c na spodniach strumie� moczu. Wiedzia�, na co liczy� Grego: na krzyk gniewu, na to, �e Ender pu�ci go i ze wstr�tem zepchnie z kolan. Wtedy by�by wolny�� i zwyci�ski.

Ela najwyra�niej rozpozna�a wyraz twarzy ch�opca. Jej oczy rozszerzy�y si� w przera�eniu i gniewie. Zbli�y�a si�.

��Grego, ty obrzydliwy, ma�y� Ender jednak mrugn�� do niej z u�miechem. Przerwa�a w p� s�owa.

��Grego podarowa� mi prezent. Nic wi�cej nie m�g� mi ofiarowa�, a �e zrobi� go sam, jest tym cenniejszy. Polubi�em go tak bardzo, �e chyba ju� nigdy nie wypuszcz�. Grego warkn�� i raz jeszcze szarpn�� si� z ca�ej si�y.

��Dlaczego to robisz?�� zawo�a�a Ela.

��Oczekuje, �e Grego zacznie si� zachowywa� jak istota ludzka�� wyja�ni� Miro.�� Dawno trzeba by�o to zrobi�, ale nikt nie spr�bowa�.

��Ja pr�bowa�am�� stwierdzi�a Ela.

��To tylko zas�uga Eli, �e w og�le jeste�my cywilizowani�� wtr�ci� ze swego miejsca na pod�odze Olhado.

��Nie opowiadajcie temu draniowi o naszej rodzinie!�� krzykn�� z s�siedniego pokoju Quim. Ender z powag� kiwn�� g�ow�, jakby Quim wyst�pi� z jak�� b�yskotliw�, inteligentn� uwag�. Miro zachichota�, a Ela unios�a oczy do g�ry, po czym przysiad�a na ��ku obok Quary.

��To nie jest najszcz�liwszy dom�� stwierdzi� Miro.

��Rozumiem�� odpar� Ender.�� Skoro wasz ojciec umar� ca�kiem niedawno�

��Chcesz powiedzie�: skoro nasz ojciec ca�kiem niedawno jeszcze �y��� sprostowa� Olhado, a Miro u�miechn�� si� ironicznie. Ela najwyra�niej zgadza�a si� z t� opini�, ale Quim zawo�a� znowu:

��Nic mu nie m�wcie!

��Krzywdzi� was?�� spyta� cicho Ender. Nie porusza� si�, cho� mocz Grega by� ju� zimny i zaczyna� cuchn��.

��Nie bi� nas, je�li o to ci chodzi�� odpar�a Ela. Dla Mira jednak sprawy zasz�y za daleko.

��Quim ma racjꠗ stwierdzi�.�� To tylko nasza sprawa.

��Nie�� oznajmi�a Ela.�� To jest jego sprawa.

��Niby dlaczego?�� zdziwi� si� Miro.

��Poniewa� jest tutaj, by M�wi� o �mierci ojca.

��O �mierci ojca?�� zawo�a� Olhado.�� Chupa pedras! Ojciec umar� dopiero trzy tygodnie temu!

��By�em ju� w drodze, by M�wi� o innej �mierci�� wyja�ni� Ender.�� Kto� jednak wezwa� M�wc� po zgonie waszego ojca, b�d� wi�c M�wi� dla niego.

��Przeciw niemu�� poprawi�a Ela.

��Dla niego�� powt�rzy� Ender.

��Sprowadzi�am ci� tutaj, �eby� powiedzia� prawdꠗ oznajmi�a z gorycz�.�� A prawda o ojcu �wiadczy przeciw niemu.

Cisza zaleg�a w pokoju, zatrzymuj�c wszystkich w bezruchu. Potem w drzwiach stan�� Quim. Patrzy� tylko na El�.

��Ty go wezwa�a��� powiedzia� cicho.�� Ty.

���eby powiedzia� prawd�!�� odpar�a. Oskar�enie zabola�o j� wyra�nie; nie musia� m�wi�, �e zdradzi�a sw� rodzin� i sw�j Ko�ci�, sprowadzaj�c niewiernego, by obna�y� to, co tak d�ugo le�a�o w ukryciu.

��Wszyscy w Milagre byli tacy dobrzy i pe�ni zrozumienia�� powiedzia�a.�� Nauczyciele nie zwracali uwagi na takie drobiazgi jak kradzie�e Grega czy milczenie Quary. To g�upstwo, �e nie wypowiedzia�a w szkole nawet jednego s�owa, nigdy! Udawali, �e jeste�my normalnymi dzie�mi, wnukami Os Venerados, a jakimi zdolnymi, prawda? Mieli�my w rodzinie Zenadora i dw�jk� biologistas! Jaki to zaszczyt! Patrzyli w inn� stron�, kiedy ojciec upija� si�, wraca� do domu i bi� mam� tak, �e nie mog�a chodzi�!

��Zamknij si�!�� wrzasn�� Quim.

��Ela!�� zawo�a� ostrzegawczo Miro.

��Ty te�, Miro! Ojciec krzycza� na ciebie, m�wi� o tobie straszne rzeczy, a� wybiega�e� z domu, ucieka�e� potykaj�c si�, bo ma�o co widzia�e��

��Nie masz prawa mu o tym opowiada�!�� zawo�a� Quim.

Olhado zerwa� si� na nogi i stan�� na �rodku pokoju. Rozejrza� si� mierz�c ich spojrzeniem swych nieludzkich oczu.

��Czemu nadal chcecie to ukrywa�?�� spyta� cicho.

��Czemu si� wtr�casz?�� rzuci� Quim.�� Tobie nic nie zrobi�. Wy��cza�e� swoje oczy, siedzia�e� ze s�uchawkami i s�ucha�e� batuque albo Bacha�

��Wy��cza�em oczy?�� powt�rzy� Olhado.�� Nigdy nie wy��cza�em oczu. Odwr�ci� si� na pi�cie i podszed� do terminala, umieszczonego w k�cie pokoju naprzeciw drzwi wej�ciowych. Uruchomi� go szybko, znalaz� kabel sprz�gu i wsun�� go sobie w prawy oczod�. By�o to zwyk�e z��cze komputerowe, ale o�ywi�o w pami�ci Endera wspomnienie oka olbrzyma, rozerwanego i ociekaj�cego �luzem, gdy przebija� si� przez nie a� do m�zgu, a olbrzym wali� si� na plecy. Zamar� na chwil�, nim sobie u�wiadomi�, �e wspomnienie nie by�o prawdziwe, �e to tylko gra komputerowa, w kt�r� gra� w Szkole Bojowej. Min�o trzy tysi�ce lat, ale dla niego tylko dwadzie�cia pi�栗 nie tak dawno, by obraz straci� sw� wyrazisto��. To w�a�nie wspomnienia i sny o �mierci olbrzyma odebra�y robale, zmieniaj�c je w sygna� dla niego; w rezultacie dotar� do kokonu kr�lowej kopca. G�os Jane sprawi�, �e ockn�� si� wracaj�c my�lami do tera�niejszo�ci.

��Je�li ci to nie przeszkadza�� szepn�a z klejnotu�� p�ki ma oko sprz�one z systemem, skopiuj� wszystko, co tam zarejestrowa�.

Nad terminalem pojawi� si� obraz. Nie by� holograficzny. Przypomina� raczej p�askorze�b�, jak� rejestrowa� wzrok obserwatora. Przedstawia� pok�j, w kt�rym si� teraz znajdowali, widziany z punktu, gdzie jeszcze przed chwil� siedzia� Olhado�� najwyra�niej by�o to jego sta�e miejsce. Na �rodku sta� pot�ny m�czyzna, silny i w�ciek�y. Wymachiwa� r�kami krzycz�c na Mira, kt�ry s�ucha� spokojnie z pochylon� g�ow� i bez najmniejszych oznak gniewu spogl�da� na ojca. Nic nie by�o s�ycha栗 nagranie by�o czysto wizyjne.

��Ju� zapomnieli�cie?�� szepn�� Olhado.�� Zapomnieli�cie, jak to by�o?

Nad terminalem Miro odwr�ci� si� i wybieg�; Marcao pod��y� za nim do drzwi, krzycz�c ci�gle. Potem odwr�ci� si� twarz� do wn�trza i sta� zdyszany, jak zwierz� po po�cigu. Grego podbieg� do ojca i przylgn�� do jego nogi. Wykrzykiwa� co�, a wyraz jego twarzy wyra�nie �wiadczy�, �e powtarza okrutne s�owa doros�ego. Marcao oderwa� dziecko od nogi i, podj�wszy decyzj�, wyszed� do s�siedniego pomieszczenia.

��Nie ma d�wi�ku�� powiedzia� Olhado.�� Ale przecie� s�yszycie. S�yszycie, prawda? Ender poczu�, �e Grego dr�y mu na kolanach.

��Cios i uderzenie� pada na pod�og�, czujecie w�asnym cia�em, jak uderza o beton�

��Zamknij si�, Olhado�� rzuci� Miro. Scena nad terminalem dobieg�a ko�ca.

��Nie mog� uwierzy�, �e zarejestrowa�e� co� takiego�� stwierdzi�a Ela. Quim p�aka�, nie staraj�c si� tego ukry�.

��To ja go zabi�em�� o�wiadczy�.�� Zabi�em go zabi�em go zabi�em go.

��O czym ty m�wisz?�� powiedzia� z rozdra�nieniem Miro.�� Mia� przecie� t� potworn� chorob�. By�a wrodzona!

��Modli�em si�, �eby umar�!�� wrzasn�� Quim. Czerwone plamy wyst�pi�y mu na mokrej od �ez twarzy, a kropelki �liny pojawi�y si� na wargach.�� Modli�em si� do Maryi Dziewicy i do Jezusa, modli�em si� do Dziadka i Babci, m�wi�em, �e mog� i�� do piek�a, byle tylko umar�, a oni wys�uchali mnie i teraz p�jd� do piek�a i wcale nie �a�uj�! Niech B�g mi wybaczy, ale ciesz� si� z tego! Szlochaj�c wybieg� z pokoju. Trzasn�y drzwi.

��Oto kolejny potwierdzony cud na koncie Os Venerados�� stwierdzi� Miro.�� Kanonizacja pewna.

��Zamknij siꠗ warkn�� Olhado.

��I to w�a�nie on nam powtarza�, �e Chrystus chce, by�my wybaczyli staremu draniowi. Grego trz�s� si� tak gwa�townie, �e Ender zacz�� si� o niego obawia�. Ch�opiec powtarza� szeptem jakie� s�owo. Ela tak�e dostrzeg�a cierpienie malca i przykl�kn�a przed nim.

��On p�acze. Nigdy jeszcze nie widzia�am, �eby tak p�aka��

��Papa, papa, papa�� szepta� Grego. Dr�enie ust�pi�o gwa�townym, konwulsyjnym niemal wstrz�som.

��Czy on si� boi ojca?�� spyta� z g��bok� trosk� Olhado. Ender dostrzeg� z ulg�, �e wszyscy byli zaniepokojeni. Istnia�a wi�c jeszcze w�r�d nich mi�o��, nie tylko solidarno�� �yj�cych przez d�ugie lata pod w�adz� tego samego tyrana.

��Papy ju� nie ma�� uspokaja� ch�opca Miro.�� Nie masz si� czego ba�. Ender pokr�ci� g�ow�.

��Miro�� powiedzia�.�� Nie widzia�e� pami�ci Olhada? Mali ch�opcy nie os�dzaj� swoich ojc�w. Oni ich kochaj�. Grego z ca�ych si� stara� si� by� taki, jak Marcos Ribeira. Wy wszyscy z ulg� przyj�li�cie jego �mier�, ale dla Grega by� to koniec �wiata. �adnemu z nich nie przysz�o to do g�owy. Nawet teraz pomys� wydawa� si� odra�aj�cy�� Ender widzia� ich obrzydzenie. Wiedzieli jednak, �e to prawda. Teraz, gdy o tym powiedzia�, rzecz sta�a si� oczywista.

��Deus nos perdoa�� szepn�a Ela.�� Niech B�g nam wybaczy.

��Wszystko, co m�wili�my�� doda� Miro.

Ela wyci�gn�a r�ce do Grega, ale on nie chcia� do niej p�j��. Zrobi� dok�adnie to, czego Ender oczekiwa�, na co by� przygotowany. Obr�ci� si� w lu�nym ju� u�cisku, zarzuci� ramiona na szyj� M�wcy Umar�ych i gorzko, histerycznie zap�aka�.

��Jak m�g� okaza� wam sw�j b�l�� zwr�ci� si� Ender do pozosta�ych, obserwuj�cych bezradnie ca�� scenꠗ skoro s�dzi�, �e go nienawidzicie?

��Nie nienawidzili�my Grega�� zaprotestowa� Olhado.

��Powinienem si� domy�li栗 mrukn�� Miro.�� Wiedzia�em, �e cierpi bardziej ni� ktokolwiek z nas, ale nie s�dzi�em�

��Nie oskar�aj siꠗ powiedzia� Ender.�� Tylko obcy mo�e spostrzec co� takiego. Us�ysza� rozbrzmiewaj�cy w jego uchu szept Jane.

��Wiesz, Andrew, nigdy nie przestanie mnie zdumiewa�, z jak� �atwo�ci� zmieniasz ludzi w plazm�.

Nie m�g� odpowiedzie�, zreszt� i tak by mu nie uwierzy�a. Nie planowa� tego, rozgrywa� wszystko na wyczucie. Sk�d m�g� wiedzie�, �e Olhado zarejestrowa� okrucie�stwo Marcao wobec rodziny? Jedynie w przypadku Grega co� przewidywa�, ale nawet to by�o czysto instynktowne�� prze�wiadczenie, �e dzieciak rozpaczliwie potrzebuje kogo�, kto mia�by nad nim w�adz�, kto zachowywa�by si� wobec niego jak ojciec. A �e ojciec by� okrutny, Grego wierzy� tylko w okrucie�stwo jako dow�d mi�o�ci i si�y. Teraz �zy Grega sp�ywa�y po szyi Endera tak, jak przedtem mocz po jego udach.

Domy�li� si� reakcji Grega, ale Quara zdo�a�a go zaskoczy�. Gdy wszyscy przygl�dali si�, jak Grego szlocha bezg�o�nie, dziewczynka wsta�a z ��ka i podesz�a wprost do Endera. Spojrza�a na niego gniewnie.

���mierdzisz�� oznajmi�a zdecydowanie i wymaszerowa�a z pokoju. Miro parskn�� cicho, Ela tak�e si� u�miechn�a. Ender uni�s� brwi, jakby chcia� powiedzie�: raz si� wygrywa, a raz przegrywa. Wydawa�o si�, ze Olhado us�ysza� niewypowiedziane s�owa.

��Z ni� te� wygra�e�, M�wco�� odezwa� si� cicho znad terminala.�� To wi�cej, ni� powiedzia�a do kogokolwiek spoza rodziny przez ostatnie miesi�ce.

Ale ja nie jestem spoza rodziny, odpar� bezg�o�nie Ender. Nie zauwa�y�e�? Nale�� do niej, czy wam si� to podoba, czy nie. I czy mnie si� to podoba, czy nie. Szloch Grega umilk� po chwili. Ch�opiec zasn�� i Ender zani�s� go do ��ka. Cjuara tak�e spa�a w tym samym pokoju. Ela pomog�a Enderowi zdj�� z Grega jego przesi�kni�te moczem spodnie i w�o�y� czyst� bielizn�. Jej palce by�y delikatne i sprawne; malec si� nie obudzi�. Gdy wr�cili, Miro zmierzy� Endera krytycznym spojrzeniem.

��Mo�esz wybiera�, M�wco. Moje spodnie b�d� na ciebie za w�skie i ciasne w kroku, ale ojca b�d� spada�y. Ender przez chwil� nie rozumia�, o co mu chodzi�� mocz Grega dawno ju� wysech�.

��Nie przejmuj siꠗ powiedzia�.�� Przebior� si� w domu.

��Mama nie wr�ci jeszcze przez godzin�. Chcia�e� si� z ni� zobaczy�, prawda? Przez ten czas wypierzemy ci spodnie.

��W takim razie wezm� twoje. Zaryzykuj� uwieranie w kroku.

Novinha nie wychodzi�a ze Stacji Biologisty, cho� ponad godzin� temu zako�czy�a prac�. Klonowane ziemniaki rozwija�y si� w p�ynie od�ywczym; pozosta�y tylko codzienne obserwacje, by si� przekona�, kt�re z genetycznych zmian dadz� w rezultacie najodporniejsz� ro�lin� z najbardziej u�ytecznymi bulwami. Nie mam tu nic do roboty, wi�c dlaczego nie wracam do domu?

Nie potrafi�a na to odpowiedzie�. By�a potrzebna dzieciom, to pewne; nie okazywa�a im czu�o�ci wychodz�c o �wicie i wracaj�c dopiero wtedy, gdy maluchy ju� spa�y. A jednak nawet teraz, kiedy powinna wr�ci�, siedzia�a w laboratorium i nie widzia�a niczego, nie robi�a niczego, by�a nikim.

My�la�a o powrocie i nie umia�a poj��, czemu ta perspektywa nie budzi w niej rado�ci. Przecie� Marcao nie �yje, przypomnia�a sobie. Umar� trzy tygodnie temu. Ani o dzie� za wcze�nie. Zrobi� wszystko, do czego by� mi potrzebny, a ja wszystko, czego chcia�, lecz nasze motywy wygas�y cztery lata przed tym, jak przegni� do ko�ca. W ci�gu tych lat nie dzielili�my nawet jednej chwili mi�o�ci, a mimo to nawet nie pomy�la�am, by go opu�ci�. Rozw�d by�by niemo�liwy, ale przecie� wystarczy�aby separacja. �eby przesta� mnie bi�. Jeszcze teraz odczuwa�a sztywno�� i czasem b�l w biodrze po tym, jak ostatnim razem cisn�� j� na betonow� pod�og�. Jak�e wspania�� pami�tk� pozostawi�e� po sobie, Cao, m�j psi ma��onku.

Na sam� my�l o nim zabola�o j� mocniej biodro. Z satysfakcj� kiwn�a g�ow�. Na nic wi�cej nie zas�u�y�am i b�d� �a�owa�, gdy si� w ko�cu zagoi.

Wsta�a i ruszy�a przed siebie, nie utykaj�c, cho� b�l wystarcza� a� nadto, by oszcz�dza�a chor� nog�.

Dotar�a do drzwi i zamkn�a je za sob�. Gdy tylko wysz�a, komputer wy��czy� �wiat�a, pozostawiaj�c tylko te, kt�re by�y niezb�dne rozmaitym ro�linom w wymuszonym cyklu fotosyntezy. Kocha�a swoje ro�liny, te ma�e bestie, uczuciem zdumiewaj�co silnym. Ro�nijcie, prosi�a je co dzie�, ro�nijcie i rozkwitajcie. Rozpacza�a po tych, kt�rym si� nie uda�o i usuwa�a je dopiero wtedy, kiedy by�o ca�kiem jasne, �e nie maj� przysz�o�ci. Teraz, oddalaj�c si� od stacji, wci�� s�ysza�a ich bezg�o�n� muzyk�, wo�anie mikroskopijnych kom�rek, kt�re ros�y, dzieli�y si� i formowa�y na nowo w coraz bardziej z�o�one systemy. Przechodzi�a od �wiat�a w ciemno��, z �ycia w �mier�, i narasta�o cierpienie, zsynchronizowane idealnie ze stanem zapalnym jej staw�w.

Wychodz�c zza wzg�rza zobaczy�a dom i plamy �wiat�a padaj�cego przez okna na zbocze. W pokoju Quary i Grega by�o ciemno; nie b�dzie musia�a znosi� ich oskar�e�: milczenia Quary i ponurych, dzikich psot Grega. Lecz w innych pomieszczeniach by�o zbyt jasno, nawet w jej pokoju i w sakmie. Dzia�o si� co� niezwyk�ego, a ona nie lubi�a rzeczy niezwyk�ych.

Olhado siedzia� w salonie, jak zwykle ze s�uchawkami na uszach. Tym razem jednak mia� tak�e pod��czon� do oka wtyczk� sprz�gu. Zapewne odtwarza� z komputera jakie� wizualne wspomnienia, albo nagrywa� co�, co ze sob� przyni�s�. I, jak ju� tyle razy, zapragn�a, by zgra� tak�e jej wspomnienia i wykasowa� je do czysta, zast�pi� czym� przyjemniejszym. Cia�o Pipa�� o tym obrazie zapomnia�aby ch�tnie, wymieni�a go na pami�� cudownych dni, sp�dzanych we troje w Stacji Zenadora. I cia�o Liba, owini�te w p��tno, s�odkie cia�o utrzymywane jedynie zwini�t� materi�; wola�aby w jego miejscu inne wspomnienia tego cia�a, dotyk warg i pieszczot� delikatnych d�oni. Jednak pami�� o nich gin�a, zbyt mocno przyt�oczona b�lem.

Wykrad�am wszystkie pi�kne dni, wi�c zosta�y mi odebrane i zast�pione tym, na co zas�u�y�am.

Olhado zwr�ci� twarz w jej stron�. Wtyczka stercza�a mu obscenicznie z oka. Nie potrafi�a st�umi� dr�enia i wstydu. Przepraszam ci�, powiedzia�a bezg�o�nie. Gdybym by�a inn� matk�, mia�by� w�asne oczy. Urodzi�e� si�, by by� najlepszym, najzdrowszym, najwspanialszym z moich dzieci. Ale nic, co wysz�o z mojego �ona, nie mo�e pozosta� nienaruszone.

Oczywi�cie, nie powiedzia�a tego g�o�no, i Olhado tak�e nic nie powiedzia�. Odwr�ci�a si�, by przej�� do swego pokoju i sprawdzi�, dlaczego pali si� �wiat�o.

��Matko�� odezwa� si� Olhado. Zdj�� s�uchawki i wykr�ca� wtyczk� z oka.

��S�ucham.

��Mamy go�cia. To M�wca.

Zlodowacia�a. Nie dzisiaj, krzykn�a w duchu. Wiedzia�a jednak, �e nie zechce go widzie� tak�e jutro, ani pojutrze, ani nigdy.

��Oczy�cili�my mu spodnie i teraz wk�ada je w twoim pokoju. Mam nadziej�, �e ci to nie przeszkadza. Ela stan�a w drzwiach kuchni.

��Jeste� ju��� powiedzia�a.�� Przygotowa�am cafezinho, dla ciebie te�.

��Zaczekam na zewn�trz, dop�ki sobie nie p�jdzie�� o�wiadczy�a Novinha. Ela i Olhado spojrzeli na siebie. Novinha zrozumia�a natychmiast, �e traktuj� j� jak problem, kt�ry nale�y rozwi�za�; �e najwyra�niej popieraj� to, czego chcia� tu dokona� M�wca. Ale ja jestem dylematem, kt�rego nie zdo�acie rozstrzygn��.

��Mamo�� zacz�� Olhado.�� On nie jest taki, jak m�wi� biskup. On jest dobry.

��A odk�d to jeste�cie ekspertami dobra i z�a?�� spyta�a Novinha tonem najbardziej gryz�cej ironii.

Raz jeszcze Ela i Olhado porozumieli si� wzrokiem. Wiedzia�a, co my�l�. Jak jej to wyt�umaczy�? Jak j� przekona�? Ot�, drogie dzieci, to si� wam nie uda. Jestem nieprzekonywalna, o czym przekonywa� si� Libo w ka�dym tygodniu swego �ycia. Nie zdradzi�am mu tajemnicy. To nie moja wina, �e zgin��.

Uda�o im si� jednak zmieni� jej decyzj�. Zamiast wyj�� z domu, wycofa�a si� do kuchni. W przej�ciu omin�a El�. Male�kie fili�anki sta�y na stole r�wnym kr�giem, paruj�cy dzbanek czeka� w samym �rodku. Usiad�a i opar�a r�ce o blat. A wi�c M�wca przyby� i przede wszystkim przyszed� tutaj. Gdzie mia� i��? Przecie� to moja wina, �e si� tu znalaz�. Kolejna osoba, kt�rej �ycie zniszczy�am, jak �ycie moich dzieci, �ycie Marcao i Libo, i Pipa, i swoje w�asne.

Mocna, lecz zdumiewaj�co delikatna m�ska d�o� si�gn�a ponad jej ramieniem, chwyci�a dzbanek i przez w�ski dziobek rozla�a strumyk gor�cej kawy do ma�ych fili�anek.

��Posso derramar?�� zapyta�. G�upie pytanie, przecie� ju� nalewa�. Mia� �agodnie brzmi�cy g�os i m�wi� po portugalsku ze �piewnym, kastylijskim akcentem. Czy�by Hiszpan?

��Desculpa-me�� szepn�a.�� Wybacz mi. Trouxe o senhor tantos quilometros�

��Odleg�o�ci gwiezdnych nie mierzy si� w kilometrach, Dona Ivanova. Mierzymy je w latach. S�owa by�y oskar�eniem, g�os jednak m�wi� o smutku, wybaczeniu, nawet o niesieniu pociechy. Taki g�os m�g�by mnie uwie��. To g�os k�amcy.

��Gdybym potrafi�a cofn�� twoj� podr� i odda� ci dwadzie�cia dwa lata, uczyni�abym to. Wezwanie ciebie by�o b��dem. Przepraszam�� w�asny g�os brzmia� fa�szywie. Ca�e jej �ycie by�o k�amstwem, wi�c nawet te przeprosiny wypad�y sztucznie.

��Jeszcze nie odczuwam up�ywu czasu�� odpar� M�wca. Nadal sta� za ni� i nie widzia�a jeszcze jego twarzy.�� Dopiero przed tygodniem rozsta�em si� z siostr�. By�a moj� jedyn� �yj�c� krewn�. Jej c�rka jeszcze si� nie narodzi�a, a teraz sko�czy�a ju� pewnie studia, wysz�a za m��, mo�e ma w�asne dzieci. Nigdy jej nie poznam. Znam jednak twoje dzieci, Dona Ivanova.

Jednym haustem prze�kn�a cafezinho, cho� p�yn parzy� j�zyk i gard�o i sprawia� b�l w �o��dku.

��Min�o kilka godzin, a ju� s�dzisz, �e je znasz?

��Lepiej, ni� ty, Dona Ivanova.

Ela g�o�no wci�gn�a powietrze, s�ysz�c bezczelne s�owa M�wcy. Novinha wpad�a we w�ciek�o�栗 by� mo�e by�y prawdziwe, ale obcy nie powinien o tym wspomina�. Obejrza�a si�, by mu to powiedzie�, ale on odszed�, nie sta� ju� za jej plecami. Odwr�ci�a si� dalej, wreszcie wsta�a, by spojrze� mu w twarz, ale jego nie by�o w kuchni. Ela, z rozszerzonymi oczami, sta�a w drzwiach.

��Wracaj!�� zawo�a�a Novinha.�� Nie mo�esz tak m�wi�, a potem sobie po prostu wyj��! Nie odpowiedzia�. Us�ysza�a za to cichy �miech, dobiegaj�cy z tylnej cz�ci domu. Posz�a za tym d�wi�kiem. Mija�a kolejne pokoje, a� znalaz�a si� we w�asnej sypialni. Miro siedzia� na jej ��ku, a M�wca sta� przy drzwiach. �miali si� razem. Miro dostrzeg� matk� i natychmiast spowa�nia�. Poczu�a uk�ucie b�lu: od lat nie widzia�a, by si� u�miecha�, zapomnia�a, jak pi�kna stawa�a si� wtedy jego twarz, zupe�nie jak ojca. Jej obecno�� star�a z tej twarzy u�miech.

��Przyszli�my porozmawia� tutaj, bo Quim by� okropnie z�y�� wyja�ni� Miro.�� Ela po�cieli�a ��ko.

��Nie s�dz�, by M�wcy sprawia�o jak�� r�nic�, czy ��ko jest po�cielone, czy nie�� stwierdzi�a zimno Novinha.�� Prawda, M�wco?

��Porz�dek i nieporz�dek maj� w�asne pi�kno�� odpar�.

Wci�� sta� do niej ty�em. To dobrze; nie musi patrze� mu w oczy, gdy b�dzie przekazywa� z�� wiadomo��.

��Powtarzam ci, M�wco, �e przylecia�e� niepotrzebnie. Mo�esz mnie za to nienawidzi�, ale nie ma �mierci, o kt�rej m�g�by� M�wi�. By�am wtedy g�upi� dziewczynk�. W swej naiwno�ci wierzy�am, �e na moje wezwanie przyb�dzie autor Kr�lowej Kopca i Hegemona. Straci�am cz�owieka, kt�ry by� dla mnie ojcem, i potrzebowa�am pociechy. Teraz dopiero si� odwr�ci�. By� do�� m�ody, w ka�dym razie m�odszy od niej, lecz jego oczy uwodzi�y g��bi� zrozumienia. Perigoso, pomy�la�a. Jest niebezpieczny, jest pi�kny, mog�abym zaton�� w jego zrozumieniu.

��Dona Ivanova�� powiedzia�.�� Jak mog�a� czyta� Kr�low� Kopca i Hegemona i wierzy�, �e ich autor mo�e nie�� pociech�?

To Miro odpowiedzia��� milkliwy, spokojny Miro, kt�ry w��czy� si� w konwersacj� z wigorem, jakiego nie pami�ta�a od jego wczesnego dzieci�stwa.

��Ja te� je czyta�em�� oznajmi�.�� Pierwszy M�wca Umar�ych z g��bokim wsp�czuciem pisa� opowie�� o kr�lowej kopca.

��Ale przecie� nie pisa� jej dla robali�� u�miechn�� si� smutno M�wca.�� Pisa� dla ludzko�ci, �wi�tuj�cej zag�ad� robali jako wspania�e zwyci�stwo. Pisa� okrutnie, by zmieni� ich dum� w �al, ich rado�� w rozpacz. I teraz ludzie zapomnieli, �e kiedy� nienawidzili robali, �e podziwiali i wychwalali tego, kt�rego imienia dzisiaj si� nie wymawia�

��Ja potrafi� je wypowiedzie栗 przerwa�a mu Ivanova.�� Nazywa� si� Ender i niszczy� wszystko, czego dotkn��. Jak ja, pomy�la�a.

��Doprawdy? A co mo�esz o nim wiedzie�?�� jego g�os ci�� jak kosa, szorstki i okrutny.�� Sk�d wiesz, �e niczego nie dotyka� �agodnie? �e kto� go nie kocha� i nie zosta� pob�ogos�awiony jego mi�o�ci�? �Niszczy� wszystko, czego dotkn���� to oszczerstwo, jakiego nie mo�na powiedzie� o �adnej ludzkiej istocie.

��Czy taka jest twoja doktryna, M�wco? W takim razie niewiele wiesz o �wiecie. G�os Novinhy nadal brzmia� wyzywaj�co, ale przestraszy� j� gniew M�wcy. S�dzi�a, �e jego �agodno�� jest niewzruszona, jak u spowiednika. Zreszt� gniew znik� z jego twarzy niemal natychmiast.

��Mo�esz odci��y� swoje sumienie�� powiedzia�.�� Na twoje wezwanie ruszy�em w podr�, ale gdy trwa� lot, inni tak�e wezwali M�wc�.

��Tak?�� kto jeszcze w tym ciemnogrodzie tak dobrze pozna� Kr�low� Kopca i Hegemona, �e zapragn�� M�wcy, a w dodatku znalaz� w sobie do�� odwagi i niezale�no�ci od biskupa Peregrino, by pos�a� wezwanie?�� Je�li tak, to czemu jeste� tutaj, w moim domu?

��Poniewa� wezwano mnie, bym M�wi� o �mierci Marcosa Marii Ribeiry, twojego m�a. Co za przera�aj�cy pomys�.

��O nim? Kto chcia�by o nim wspomina� teraz, kiedy wreszcie umar�? M�wca nie odpowiedzia�. Za to odezwa� si� Miro, wci�� siedz�cy na jej ��ku.

��Na przyk�ad Grego. M�wca pokaza� nam to, czego sami powinni�my si� domy�li�: on p�acze po ojcu i my�li, �e wszyscy go nienawidzimy.

��Tania psychologia�� parskn�a.�� Mamy w�asnych terapeut�w i te� nie s� wiele warci.

��To ja go wezwa�am, by M�wi� o �mierci ojca, mamo�� zabrzmia� od drzwi g�os Eli.�� S�dzi�am, �e min� dziesi�tki lat, zanim si� zjawi, ale ciesz� si�, �e jest z nami teraz, gdy jeszcze mo�e pom�c.

��W czym mo�e pom�c?

��Ju� pom�g�, mamo. Grego zasn�� trzymaj�c go za szyj�, a Quara odezwa�a si� do niego.

��Dok�adniej�� doda� Miro�� poinformowa�a go, �e �mierdzi.

��Co zapewne by�o prawd��� stwierdzi�a Ela.�� Poniewa� Greguinho go obsiusia�.

Miro i Ela wybuchn�li �miechem, a M�wca tak�e si� u�miechn��. To w�a�nie, bardziej ni� cokolwiek innego, zirytowa�o Novinh�. Nikt w tym domu nie odczuwa� rado�ci od dnia, gdy Marcao przyprowadzi� j� tutaj, rok po �mierci Pipa. Wbrew swej woli Novinha wspomnia�a w�asn� rado��, kiedy Miro by� jeszcze ca�kiem ma�y, a Ela ledwie niemowl�ciem, jak Miro papla� o wszystkim, a Ela raczkowa�a za nim po ca�ym domu, jak bawili si� razem i hasali w trawie niedaleko lasu prosiaczk�w, tu� przy ogrodzeniu. To w�a�nie rado�� Novinhy i jej duma z dzieci zatru�y Marcao, sprawi�y, �e znienawidzi� oboje, bo wiedzia�, �e nie nale�� do niego. Kiedy urodzi� si� Quim, atmosfera nabrzmia�a gniewem i ch�opiec nigdy si� nie nauczy� �mia� swobodnie w miejscach, gdzie mogli go widzie� rodzice. �miech Mira i Eli by� jak nag�e rozsuni�cie grubej, czarnej zas�ony: nagle zn�w sta�o si� jasno, a Novinha zapomnia�a ju�, �e pr�cz nocy istniej� inne pory doby. Jak �mia� ten obcy wedrze� si� do jej domu i zerwa� kotar�, kt�r� sama zasun�a!

��Nie pozwol� na to�� o�wiadczy�a.�� Nie masz prawa wtyka� nosa w �ycie mojego m�a. Uni�s� brew. Zna�a przecie� Gwiezdny Kodeks, jak wszyscy; wiedzia�a, �e nie tylko ma takie prawo, ale �e prawo chroni go podczas badania prawdy o umar�ym.

��Marcao by� cz�owiekiem godnym pogardy�� nie ust�powa�a.�� Prawda o nim sprawi jedynie b�l.

��Masz racj� twierdz�c, �e prawda sprawi jedynie b�l�� zgodzi� si� M�wca.�� Ale nie dlatego, �e by� godny pogardy. Je�li powiem to, o czym wszyscy wiedz�: �e nienawidzi� swoich dzieci, bi� �on� i w��czy� si� pijany po barach, a� konstable odsy�ali go do domu�� nie sprawi� nikomu b�lu. Dostarcz� satysfakcji, gdy� wszyscy b�d� przekonani, �e oceniali go w�a�ciwie. By� n�dznikiem, wi�c s�usznie traktowali go jak n�dznika.

��A ty s�dzisz, �e nie by�?

��Ludzka istota, kiedy pojmiesz jej pragnienia, nigdy nie jest bezwarto�ciowa. �ycie nigdy nie jest stracone. Kiedy si� pojmie, co tkwi w ludzkich sercach, wychodzi na jaw, �e nawet najgorsi spo�r�d m�czyzn i kobiet dokonali czego� szlachetnego, co przynajmniej odrobin� odkupuje ich winy.

��Je�li w to wierzysz, musisz by� m�odszy, ni� wygl�dasz�� stwierdzi�a Novinha.

��Tak s�dzisz? Nie min�y jeszcze dwa tygodnie od chwili, gdy odebra�em twoje wezwanie. Zobaczy�em ci� wtedy i je�li nawet ty tego nie pami�tasz, to ja pami�tam, jaka by�a� m�oda, pi�kna i dobra. Prze�y�a� lata samotno�ci, ale Pipo i Libo poznali ci� i uznali za godn� mi�o�ci.

��Pipo ju� nie �y�.

��Ale ci� kocha�.

��Nic nie rozumiesz, M�wco! By�e� dwadzie�cia dwa lata �wietlne st�d! Zreszt� to nie o sobie m�wi�am, �e jestem bezwarto�ciowa, ale o Marcao.

��Sama w to nie wierzysz, Novinho. Poniewa� wiesz o jego szlachetnym, wielkodusznym czynie, kt�ry nadaje sens �yciu tego biedaka.

Novinha nie pojmowa�a w�asnego przera�enia, ale musia�a go powstrzyma�, zanim okre�li ten czyn, cho� sam jeszcze nie wie, jak� szlachetno�� Cao wydaje mu si�, �e odkry�.

��Jak �miesz nazywa� mnie Novinh�!�� krzykn�a.�� Od czterech lat nikt si� tak do mnie nie zwraca�!

W odpowiedzi uni�s� d�o� i musn�� palcami jej policzek. Gest by� nie�mia�y i przypomnia� jej Liba, a tego nie mog�a ju� znie��. Odepchn�a jego r�k� i wkroczy�a do pokoju.

��Wyjd�!�� krzykn�a do Mira.

Ch�opiec wsta� i wyszed� bez s�owa. Widzia�a wyra�nie, �e po wszystkim, na co napatrzy� si� w tym domu, zdo�a�a go jednak zaskoczy� swoim wybuchem.

��Niczego ode mnie nie uzyskasz!�� oznajmi�a M�wcy.

��Nie przyby�em po to, by bra� co� od ciebie�� odpar� spokojnie.

��I nie chc� tego, co m�g�by� da�! Dla mnie jeste� cz�owiekiem bez warto�ci, s�yszysz? To ty jeste� bezwarto�ciowy! Lixo, ruina, estrago�� vai fora d'aqui, nao tens direito estar em minha casa! Nie masz prawa przebywa� w moim domu!

��Nao eres estrago�� szepn��.�� Eres solo fecundo, e vou plantar jardim ai. I zanim zd��y�a odpowiedzie�, zamkn�� za sob� drzwi i znikn��.

W�a�ciwie nie mia�a poj�cia, co powinna na to odpowiedzie�. Jego s�owa by�y oburzaj�ce. Nazwa�a go estrago, a on zareagowa� tak, jakby to siebie okre�li�a ugorem. Zwraca�a si� do niego z pogard�, u�ywaj�c obra�liwie poufa�ego tu zamiast o Senhor czy mniej formalnego voce. W ten spos�b m�wi�o si� do dziecka albo psa. A przecie�, gdy jej odpowiedzia� tym samym tonem, z t� sam� poufa�o�ci�, zabrzmia�o to ca�kiem inaczej. �Jeste� �yzn� ziemi�, a ja posadz� w tobie ogr�d�. Tak m�g�by przemawia� poeta do swej pani, czy nawet m�� do �ony. Tu stawa�o si� czu�e, nie aroganckie. Jak �mia�, szepn�a do siebie, jak m�g� dotkn�� policzka, kt�rego on dotyka�. Jest bardziej okrutny, ni� sobie wyobra�a�am, �e mo�e by� M�wca. Biskup Peregrino mia� racj�. Jest niebezpieczny, niewierny, jest Antychrystem, bezczelnie wkracza w zak�tki mojego serca, kt�re s� �wi�te, gdzie nikomu nie wolno by�o wej��. Depcze te kilka p�d�w, kt�re �yj� jeszcze na kamienistym gruncie; jak �mie; chcia�abym umrze�, zanim go zobaczy�am; unicestwi mnie, zanim sko�czy.

Us�ysza�a czyj� p�acz. Quara. Oczywi�cie, zbudzi�y j� te krzyki. Nigdy nie spa�a zbyt mocno. Novinha otworzy�a drzwi, by wyj�� i uspokoi� c�rk�, ale wtedy p�acz ucich� i us�ysza�a delikatny, m�ski g�os �piewaj�cy ko�ysank�. Nie zna�a j�zyka; chyba niemiecki, albo nordycki. Nie rozumia�a go w ka�dym razie, ale wiedzia�a, kto to �piewa i wiedzia�a tak�e, �e Quara jest ju� spokojna.

Novinha nie czu�a takiego przera�enia od dnia, gdy dowiedzia�a si�, �e Miro chce zosta� Zenadorem i p�j�� w �lady dw�ch ludzi zamordowanych przez prosiaczki. Ten cz�owiek rozplata sie� naszej rodziny i wi��e nas znowu w ca�o��. Ale czyni�c to pozna moje tajemnice. Dowie si�, jak zgin�� Pipo, powie prawd�, a wtedy Miro zrozumie i to go zabije. Nie chc� ju� sk�ada� ofiar prosiaczkom; s� bogiem zbyt okrutnym, bym nadal go czci�a. Jeszcze p�niej, gdy le�a�a za zamkni�tymi drzwiami i pr�bowa�a zasn��, zn�w us�ysza�a �miech. Tym razem Olhado i Quim �miali si� wraz z Mirem i El�. Wyobra�a�a ich sobie, w pokoju rozja�nionym rado�ci�. Lecz gdy usn�a i obraz zmieni� si� w sen, to nie M�wca siedzia� mi�dzy jej dzie�mi i uczy� je rado�ci; to by� Libo, znowu �ywy, i wszyscy wiedzieli, �e to jej prawdziwy m��, m�czyzna, kt�rego po�lubi�a w sercu, cho� nie zgodzi�a si� na �lub w ko�ciele. Nawet przez sen rado�� by�a wi�ksza, ni� potrafi�a znie��, i �zy zmoczy�y jej poduszk�.

Ender wr�ci� od Ribeir�w do domu dopiero p�nym wieczorem i przez ponad godzin� usi�owa� doszuka� si� sensu we wszystkim, co si� wydarzy�o, zw�aszcza po powrocie Novinhy. Mimo to rankiem zbudzi� si� wcze�nie, a jego umys� by� ju� zaj�ty pytaniami, na kt�re musia� odpowiedzie�. Zawsze tak by�o, kiedy si� przygotowywa� do Mowy o �mierci; nie potrafi� si� powstrzyma� od pr�b u�o�enia w ca�o�� historii przerwanego �ycia tak, jak zmar�y sam je widzia�, czy te� �ycia, kt�re chcia� prze�y�, nawet je�li mu si� nie uda�o. Tym razem jednak odczuwa� wi�ksze ni� zwykle podniecenie�� bardziej ni� kiedykolwiek interesowali go ci, kt�rzy jeszcze �yli.

��Naturalnie, �e jeste� mocniej zaanga�owany�� stwierdzi�a Jane, gdy pr�bowa� to wyja�ni�.�� Pokocha�e� Novinh�, zanim jeszcze odlecia�e� z Trondheimu.

��Pokocha�em mo�e m�od� dziewczyn�, ale ta kobieta jest okrutna i samolubna. Widzia�a�, co si� sta�o z jej dzie�mi.

��To ma by� M�wca Umar�ych? Os�dzaj�cy ludzi wed�ug pozor�w?

��Mo�e pokocha�em Grega?

��Zawsze mia�e� siln� sk�onno�� do os�b, kt�re na ciebie siusiaj�.

��I Quar�. Ich wszystkich, nawet Mira. Naprawd� lubi� tego ch�opaka.

��A oni ci� kochaj�, Ender. Za�mia� si�.

��Ludziom zawsze si� wydaje, �e mnie kochaj�, dop�ki nie zaczn� M�wi�. Novinha jest bardziej wyczulona i znienawidzi�a mnie, zanim jeszcze powiedzia�em prawd�.

��Jeste� �lepy wobec siebie, M�wco�� o�wiadczy�a Jane.�� Tak samo jak ka�dy. Kiedy umrzesz, pozw�l mi M�wi� o twojej �mierci. Ile� ciekawych rzeczy b�d� mog�a opowiedzie�!

��Zachowaj je dla siebie�� mrukn�� zniech�cony Ender.�� W tym fachu jeste� jeszcze gorsza ode mnie. Zacz�� spisywa� list� pyta� bez odpowiedzi:

1. Dlaczego Novinha w og�le wysz�a za Marcao?

2. Dlaczego Marcao nienawidzi� swoich dzieci?

3. Dlaczego Novinha nienawidzi samej siebie?

4. Dlaczego Miro wezwa� mnie, bym M�wi� o �mierci Liba?

5. Dlaczego Ela wezwa�a mnie, bym M�wi� o �mierci jej ojca?

6. Dlaczego Novinha zmieni�a zdanie w sprawie Mowy o �mierci Pipa?

7. Jaki by� bezpo�redni pow�d �mierci Marcao? Zatrzyma� si� przy si�dmym pytaniu. Nietrudno b�dzie znale�� na nie odpowied�; to kwestia czysto kliniczna. Od tego wi�c zacznie. Lekarza, kt�ry przeprowadza� autopsj� Marcao, nazywano Navio, co oznacza �statek�.

��To nie z powodu tuszy�� wyja�ni� ze �miechem.�� Ani dlatego, �e dobrze p�ywam. Moje pe�ne imi� brzmi: Enrique o Navigador Coronada. Ciesz� si� tylko, �e przezwisko pochodzi od �dow�dcy okr�tu�, nie od �ma�ej armaty�. Budzi�oby zbyt wiele nieprzyzwoitych skojarze�.

Ta jowialno�� nie wprowadzi�a Endera w b��d. Navio by� dobrym katolikiem, nie mniej od innych pos�usznym swemu biskupowi. Nie mia� zamiaru dzieli� si� informacjami, cho� nie chcia� tak�e zachowywa� si� nieuprzejmie.

��Znam dwie metody zdobywania odpowiedzi na pytania�� o�wiadczy� spokojnie Ender.�� Mog� ci� zapyta�, a ty mi szczerze odpowiesz. Mog� te� przes�a� petycj� do Gwiezdnego Kongresu, prosz�c, by udost�pnili mi twoje rejestry. Op�aty za korzystanie z ansibla s� bardzo wysokie, a �e to rutynowe ��danie, za� tw�j op�r jest przeciwny prawu, koszt zostanie pobrany z mocno ju� nadwer�onego bud�etu kolonii, razem z dwukrotnie wy�sz� grzywn�. Plus nagana dla ciebie. W miar�, jak Ender m�wi�, z twarzy Navia stopniowo znika� u�miech.

��Oczywi�cie, �e odpowiem na twoje pytania�� stwierdzi� lodowato.

��Nie ma �adnego �oczywi�cie�. Wasz biskup zaleci� mieszka�com Milagre, by stosowali nieuzasadniony i niczym nie sprowokowany bojkot wobec legalnie wezwanego kap�ana. Zrobisz wszystkim przys�ug� informuj�c, �e je�li ten czaruj�cy brak wsp�pracy b�dzie trwa� nadal, poprosz� o zmian� mego statusu z kap�ana na inkwizytora. Zapewniam ci�, �e ciesz� si� w Kongresie dobr� reputacj� i moja pro�ba z pewno�ci� zostanie wys�uchana. Navio doskonale wiedzia�, co to oznacza. Jako inkwizytor, na podstawie oskar�enia o prze�ladowania religijne, Ender mia�by prawo uchyli� Licencj� Katolick� kolonii. Spowodowa�oby to ogromne wzburzenie w�r�d Lusita�czyk�w, tak�e dlatego, �e biskup utraci�by w efekcie swoje stanowisko i zosta� wezwany do Watykanu celem odbycia kary.

��Czemu mia�by� zrobi� co� takiego?�� spyta�.�� Przecie� wiesz, �e ci� tu nie chcemy.

��Kto� chcia�, �ebym przylecia��� odpar� Ender.�� Inaczej by mnie tu nie by�o. Mo�esz nie lubi� prawa, kiedy narzuca ci pewne ust�pstwa, ale chroni te� wielu katolik�w na planetach, gdzie licencjonowano inn� wiar�. Navio zab�bni� palcami o biurko.

��Co chcesz wiedzie�, M�wco?�� zapyta�.�� Miejmy to ju� za sob�.

��Sprawa jest prosta, przynajmniej na pocz�tku. Jaka by�a przyczyna zgonu Marcosa Marii Ribeiry?

��Marcao!�� zawo�a� Navio.�� Nie mog�e� przecie� przyby�, by M�wi� o jego �mierci! Zmar� dopiero kilka dni temu�

��Wezwano mnie, bym M�wi� o �mierci kilku os�b i postanowi�em zacz�� od Marcao.

��A je�li poprosz� o potwierdzenie twoich uprawnie�?�� skrzywi� si� Navio.

��Oszo�omimy tego ch�opaczka�� szepn�� w uchu Endera g�os Jane i natychmiast terminal komputera o�y�, wy�wietlaj�c oficjalne dokumenty.

��Andrew Wiggin, M�wca Umar�ych, przyj�� wezwanie i pro�b�, by obja�ni� �ycie i �mier� Marcosa Marii Ribeiry, z miasta Milagre, kolonia na Lusitanii.

Jednak to nie dokumenty wywar�y na Navio najwi�ksze wra�enie, ale fakt, �e nie zada� pytania ani nie uruchomi� komputera. Domy�li� si� od razu, �e terminal zosta� w��czony poprzez klejnot w uchu M�wcy. Oznacza�o to, �e jaki� program logiczny bardzo wysokiego poziomu obserwowa� poczynania niechcianego go�cia i realizowa� jego polecenia. Nikt na Lusitanii, nawet sama Bosquinha, nie mia�a takiej w�adzy. Ten M�wca by� kim� bardzo wa�nym, ryb� zbyt grub� nawet dla biskupa Peregrino.

��Doskonale�� Navio u�miechn�� si� z przymusem. Najwyra�niej znowu przypomnia� sobie, na czym polega jowialno��.�� I tak chcia�em ci pom�c. Paranoja biskupa nie zarazi�a jeszcze wszystkich mieszka�c�w Milagre. Ender u�miechn�� si� tak�e, przyjmuj�c jego k�amstwo za dobr� monet�.

��Marcos Ribeira zmar� w wyniku wady wrodzonej�� wyrzuci� z siebie d�ug�, pseudo�aci�sk� nazw�.�� Pewnie nigdy nie s�ysza�e� o takiej chorobie. Zdarza si� niezwykle rzadko i przenosi wy��cznie poprzez geny. W wi�kszo�ci przypadk�w zaczyna si� u progu dojrza�o�ci i polega na stopniowym zast�powaniu lipidami tkanki gruczo��w wydzielania wewn�trznego i zewn�trznego. Oznacza to, �e przez lata, krok po kroku, w miejscu nadnerczy, przysadki m�zgowej, w�troby, j�der, tarczycy i tak dalej, pojawiaj� si� zbiorowiska kom�rek t�uszczowych.

��Zawsze jest �miertelna? Nieodwracalna?

��Tak. W�a�ciwie, Marcao �y� o dziesi�� lat d�u�ej, ni� mo�na by oczekiwa�. Zreszt� jego przypadek by� z wielu wzgl�d�w nietypowy. U wszystkich zarejestrowanych pacjent�w�� a przyznaj�, �e nie by�o ich wielu�� choroba atakuje przede wszystkim gruczo�y rozrodcze, prowadz�c do bezp�odno�ci i, na og�, impotencji. Marcos Ribeira mia� sz�stk� zdrowych dzieci, wi�c jego j�dra najwyra�niej uleg�y pora�eniu jako ostatnie. Kiedy jednak nast�pi� atak, choroba rozwija�a si� niesamowicie szybko�� j�dra zosta�y ca�kowicie zast�pione tkank� t�uszczow�, cho� cz�ci w�troby i tarczycy wci�� jeszcze funkcjonowa�y.

��A co go w ko�cu zabi�o?

��Przysadka m�zgowa i nadnercza przesta�y dzia�a�. By� chodz�cym trupem. Po prostu przewr�ci� si� w barze, jak s�ysza�em, w samym �rodku jakiej� nieprzyzwoitej piosenki. Jak zwykle, m�zg Endera natychmiast wychwyci� pozorn� sprzeczno��.

��W jaki spos�b rozprzestrzenia si� choroba genetyczna, je�li jej ofiary s� bezp�odne?

��Zwykle poprzez boczne linie. Jedno z dzieci umiera, natomiast jego bracia i siostry nie wykazuj� �adnych objaw�w i przekazuj� wra�liwo�� swoim dzieciom. Naturalnie, skoro Marcao mia� dzieci, obawiali�my si�, �e przekaza� im ten zdefektowany gen.

��Testowa�e� je?

���adne nie ma najmniejszych wad genetycznych. Domy�lasz si� chyba, �e Dona Ivanova patrzy�a mi przez rami� przez ca�y czas. Natychmiast wykryli�my podejrzane geny i sprawdzili�my dzieci po kolei; niczego nie znale�li�my.

��Ani jedno nie jest chore? �adnych sk�onno�ci recesywnych?

��Gra� as a Deus�� westchn�� lekarz.�� Kto by je wybra� na ma��onk�w, gdyby mia�y zatrute geny? Nawiasem m�wi�c, nie bardzo rozumiem, dlaczego nie wykryto wcze�niej defektu genetycznego Marcao.

��Czy skan genetyczny jest u was badaniem rutynowym?

��Och, nie, wcale nie. Ale trzydzie�ci lat temu wybuch�a u nas epidemia. Rodzice Dony Ivanovy, Venerado Gusto i Venerada Cida, przeprowadzili dok�adne badanie genetyczne ka�dego m�czyzny, kobiety i dziecka w kolonii. W ten w�a�nie spos�b znale�li lekarstwo. A przy analizie por�wnawczej komputer musia�by wykry� taki defekt. W ko�cu dzi�ki temu dowiedzia�em si� o powodach �mierci Marcao. Nigdy nie s�ysza�em o takiej chorobie, ale by�a w rejestrach komputera.�� I Os Venerados niczego nie wykryli?

��Chyba nie, bo inaczej powiedzieliby o tym Marcosowi. A gdyby nawet nie powiedzieli, Dona Ivanova musia�aby co� znale��.

��Mo�e znalaz�a�� mrukn�� Ender. Navio roze�mia� si� g�o�no.

��Wykluczone. �adna zdrowa na umy�le kobieta nie urodzi�aby dziecka m�czy�nie z tak� skaz� genetyczn�. Marcao cierpia� przez wiele lat. Nikt by nie chcia�, �eby jego dzieci spotka� taki sam los. Nie, Dona Ivanova jest mo�e ekscentryczna, ale nie jest szalona. Jane by�a najwyra�niej rozbawiona. Gdy tylko Ender wszed� do domu, wy�wietli�a na terminalu swoj� twarz�� tylko po to, by rycze� ze �miechu.

��On nie potrafi inaczej�� wyja�ni� Ender.�� W tak sztywno katolickiej kolonii, kiedy chodzi o Biologist�, jedn� z najbardziej szacownych os�b, nikt nie pr�buje podawa� w w�tpliwo�� podstawowych dogmat�w.

��Nie usprawiedliwiaj go�� przerwa�a mu Jane.�� Nie oczekuj� odm�zgowania dzia�a� tak logicznych, jak od oprogramowania. Ale nie mo�esz wymaga�, �eby mnie to nie bawi�o.

��W�a�ciwie, to mi�e z jego strony�� stwierdzi� Ender.�� Woli raczej uwierzy�, �e choroba Marcao r�ni�a si� od wszystkich zarejestrowanych przypadk�w, �e rodzice Ivanovy przeoczyli jako� defekt Marcosa, a ona sama wysz�a za niego z niewiedzy. A przecie� brzytwa Ockhama nakazuje uznawa� najprostsze rozwi�zania: schorzenie Marcao post�powa�o tak, jak zwykle, atakuj�c najpierw gruczo�y rozrodcze, a wszystkie dzieci Novinhy sp�odzi� kto� inny. Nic dziwnego, �e Marcao by� zgorzknia�y i gniewny. Ka�de z sze�ciorga dzieci przypomina�o mu, �e �ona sypia z innym m�czyzn�. Prawdopodobnie na samym pocz�tku zawarli umow�, �e ona nie b�dzie mu wierna. Ale sze�cioro dzieci to zbyt ostentacyjna przesada.

��Cudowne sprzeczno�ci religijnego �ycia�� o�wiadczy�a Jane.�� Z pe�n� �wiadomo�ci� planowa�a zdrad� ma��e�sk�, a nawet nie przysz�o jej do g�owy, �eby u�y� jakiego� �rodka antykoncepcyjnego.

��Sprawdzi�a� wzorce genetyczne dzieci, �eby wykry� najbardziej prawdopodobnego ojca.

��Chcesz powiedzie�, �e si� nie domy�li�e�?

��Domy�li�em si�, ale nie chc�, by ewidencja kliniczna wykluczy�a oczywist� odpowied�.

��To Libo, naturalnie. Co za dra�! Sp�odzi� sze�cioro dzieci z Novinh� i jeszcze czw�rk� z w�asn� �on�.

��Nie rozumiem tylko, dlaczego Novinha zwyczajnie nie wysz�a za Liba. To przecie� nie ma sensu: zosta�a �on� cz�owieka, kt�rym w oczywisty spos�b pogardza�a, o kt�rego chorobie musia�a wiedzie�, a potem rodzi�a dzieci m�czy�nie, kt�rego kocha�a od pocz�tku.

��Spl�tane i pe�ne perwersji s� �cie�ki ludzkiego umys�u�� zaintonowa�a Jane.�� Pinokio by� durniem, �e chcia� si� sta� prawdziwym ch�opcem. Drewniana g�owa lepiej by mu s�u�y�a. Miro starannie wybiera� drog� przez las. Od czasu do czasu rozpoznawa� jakie� drzewo�� przynajmniej tak mu si� wydawa�o. �aden cz�owiek nie m�g� dor�wna� prosiaczkom, nadaj�cym imiona wszystkim drzewom. Ale te� ludzie nie czcili drzew jako wciele� swych przodk�w.

Specjalnie wybra� d�u�sz� tras�. Odk�d Libo przyj�� go jako drugiego ucznia, by pracowa� obok jego c�rki, Ouandy, zawsze powtarza�, �e nie wolno wydeptywa� �cie�ki wiod�cej z Milagre do domu prosiaczk�w. Pewnego dnia, ostrzega�, co� niedobrego mo�e si� zdarzy� mi�dzy prosiaczkiem a cz�owiekiem; nie wolno zostawia� �lad�w, prowadz�cych pogrom do celu. Dlatego dzisiaj Miro szed� drug� stron� strumienia, wzd�u� wysokiego brzegu.

Oczywi�cie, natychmiast zjawi� si� prosiaczek, by go obserwowa�. Wiele lat temu podsun�o to Libowi my�l, �e kobiety musz� mieszka� gdzie� dalej w tym kierunku; m�czy�ni pilnowali Zenador�w, by nie podchodzili zbyt blisko. I, tak jak nakazywa� Libo, Miro nie pr�bowa� posuwa� si� dalej w g��b zakazanego rejonu. Ciekawo�� s�ab�a na wspomnienie, jak wygl�da�o znalezione przez Ouand� cia�o Liba. �y� jeszcze; jego otwarte oczy porusza�y si�. Skona�, kiedy oboje ukl�kli, chwytaj�c jego zalane krwi� r�ce. Och, Libo, twoja krew p�yn�a ci�gle, cho� serce le�a�o nagie w odkrytej piersi. Gdyby� m�g� do nas przem�wi�, jedno s�owo wyja�ni�oby, dlaczego ci� zabili.

Brzeg obni�y� si� i Miro przeszed� przez strumie�, lekko skacz�c po poro�ni�tych mchem kamieniach. Po kilku minutach dotar� na miejsce i od wschodu wyszed� na niewielk� polan�.

Ouanda ju� tam by�a. Uczy�a prosiaczki, jak ubija� �mietank� mleka cabry, by otrzyma� co� w rodzaju mas�a. Od kilku tygodni doskonali�a ten proces, nim wreszcie uzyska�a jakie� wyniki. Na pewno posz�oby �atwiej, gdyby mog�a poprosi� o pomoc mam�, czy nawet El�, gdy� obie doskonale zna�y chemiczne w�a�ciwo�ci mleka. Wsp�praca z Biologist� nie wchodzi�a jednak w gr�. Ju� trzydzie�ci lat temu Os Venerados stwierdzili, �e mleko cabry nie ma �adnych sk�adnik�w od�ywczych, przydatnych dla ludzi. Ka�da pr�ba jego przer�bki i magazynowania mog�a s�u�y� jedynie tubylcom. Miro i Ouanda nie mogli dopu�ci�, by wysz�o na jaw ich �amanie prawa i aktywna dzia�alno�� zmierzaj�ca do zmiany poziomu �ycia prosiaczk�w.

M�odsze osobniki z zapa�em przyst�pi�y do ubijania. Uciskanie kolanami p�cherzy cabry zmieni�y w taniec i �piewa�y teraz bezsensown� piosenk�, w kt�rej stark, portugalski i ich w�asne dwa j�zyki miesza�y si� w prymitywny, ale bardzo weso�y tekst. Miro spr�bowa� oddzieli� od siebie poszczeg�lne s�owa. Naturalnie, rozpozna� Mow� M�czyzn, a tak�e kilka fragment�w w Mowie Ojc�w, kt�rej u�ywali do porozumiewania si� z totemowymi drzewami. Pozna� ten j�zyk wy��cznie po brzmieniu; nawet Libo nie potrafi� przet�umaczy� cho�by jednego s�owa. Wszystkie brzmia�y jak m, b i g, bez daj�cych si� rozr�ni� samog�osek.

Prosiaczek, kt�ry �ledzi� Mira w�r�d drzew, teraz wynurzy� si� i powita� pozosta�ych g�o�nym pohukiwaniem. Taniec trwa� nadal, ale pie�� ucich�a natychmiast. Mandachuva od��czy� si� od grupy skupionej wok� Ouandy i ruszy� na spotkanie Mira.

��Witaj, Spogl�dam-Na-Ciebie-Z-Po��daniem�� by�o to, oczywi�cie, przesadnie dok�adne t�umaczenie imienia Mira na stark. Mandachuva uwielbia� przek�ada� imiona z portugalskiego na stark i odwrotnie, cho� i Miro, i Ouanda t�umaczyli mu, �e naprawd� niczego nie oznaczaj� i tylko przypadkiem przypominaj� jakie� wyrazy. Mandachuva jednak lubi� te s�owne gry i dlatego Miro odpowiada� na �Spogl�dam-Na-Ciebie-Z-Po��daniem�, tak jak Ouanda reagowa�a na �Vaga�, co po portugalsku oznacza�o �w�dr�wk�, kt�ra z kolei w starku najbardziej przypomina�a brzmieniem �Ouand�.

Mandachuva by� niezwyk�ym osobnikiem, najstarszym w�r�d prosiaczk�w. Pipo go zna� i pisa� o nim jako o ciesz�cym si� wysokim presti�em. Libo tak�e uwa�a� go za przyw�dc�. Czy jego imi� nie by�o portugalskim slangowym okre�leniem �szefa�? Jednak Miro i Ouanda mieli wra�enie, �e Mandachuva jest najmniej wa�nym i szanowanym z prosiaczk�w. Nikt nie zasi�ga� jego rady; tylko on zawsze mia� woln� chwil�, by porozmawia� z Zenadorami, a to dlatego, �e prawie nigdy nie by� zaj�ty niczym wa�nym.

Mimo to on w�a�nie dostarcza� Zenadorom najwi�cej wiadomo�ci. Miro nie potrafi� zgadn��, czy utraci� presti� w�a�nie ze wzgl�du na udzielanie informacji ludziom, czy raczej udziela� informacji, by wynagrodzi� sobie sw�j niski presti� w�r�d prosiaczk�w. Zreszt�, nie mia�o to znaczenia. Miro po prostu lubi� Mandachuv�. My�la� o starym pequenino jak o przyjacielu.

��Czy kobieta zmusi�a ci� do zjedzenia tej cuchn�cej masy?�� zapyta�.

��To �miecie. Nawet ma�e cabry p�acz�, kiedy musz� ssa� sutki�� zachichota� Mandachuva.

��Je�li dasz to �onom w prezencie, nigdy wi�cej si� do ciebie nie odezw�.

� Jednak musimy� musimy�� Mandachuva westchn��.�� Wszystko trzeba pokazywa� tym w�cibskim macios.

Tak, znowu zadziwiaj�ca kwestia kobiet. Czasem prosiaczki m�wi�y o nich ze szczerym, g��bokim szacunkiem, jak o b�stwach. A potem kt�ry� okre�la� je wulgarnie jako �macios�, robaki pe�zaj�ce po pniach drzew. Zenadorowie nie mogli nawet prosi� o wyja�nienia�� prosiaczki nie reagowa�y na �adne pytania dotycz�ce kobiet. Dawniej, przez bardzo d�ugi czas, nie wspominali nawet o ich istnieniu. Libo uwa�a�, �e zmiana nastawienia mia�a jaki� zwi�zek ze �mierci� Pipa. Przedtem samo m�wienie o nich by�o tabu�� chyba �e z najwy�sz� czci�, w rzadkich chwilach, gdy panowa� wyj�tkowo �wi�tobliwy nastr�j. Zawsze potem prosiaczki w smutny, melancholijny spos�b �artowa�y sobie z ��on�. Ksenologowie jednak nie mogli uzyska� �adnych odpowiedzi na pytania o kobiety. Prosiaczki wyra�nie dawa�y do zrozumienia, �e to nie ich interes.

Kto� gwizdn�� g�o�no w grupie otaczaj�cej Ouand�. Mandachuva natychmiast poci�gn�� Mira w tamt� stron�.

��Strza�a chce z tob� porozmawia�. Miro podszed� i usiad� obok dziewczyny. Nie spojrza�a na niego�� ju� dawno si� przekonali, �e prosiaczki by�y niespokojne, kiedy musia�y patrze� na kobiet� i m�czyzn� zaj�tych bezpo�redni� rozmow�, czy nawet porozumiewaj�cych si� wzrokiem. Rozmawiali z sam� Ouand�, ale gdy tylko zjawia� si� Miro, przestawali si� do niej odzywa� i nie znosili, by ona zaczyna�a rozmow�. Miro czasami wpada� we w�ciek�o��, gdy nie m�g� nawet do niej mrugn��. Wyczuwa� da�o dziewczyny, niczym emituj�c� ciep�o niewielk� gwiazd�.

��Przyjacielu�� zacz�� Strza�a.�� Chc� ci� prosi� o wielki dar. Miro wyczu�, �e Ouand� sztywnieje. Prosiaczki niecz�sto prosi�y o cokolwiek, ale gdy do tego dochodzi�o, zawsze zaczyna�y si� k�opoty. Miro wolno pokiwa� g�ow�.

��Pami�taj jednak�� powiedzia��� �e w�r�d ludzi jestem nikim; nie mam �adnej w�adzy. Libo odkry�, �e prosiaczki nie czu�y si� ura�one przysy�aniem przedstawiciela bez �adnych uprawnie�, natomiast zasada bezsilno�ci wyja�nia�a ostre ograniczenia zakresu swobody Zenador�w.

��Ta pro�ba nie pochodzi od nas. Nie wymy�lili�my jej siedz�c noc� przy ognisku, nie zrodzi�a si� z naszych niem�drych i bezsensownych rozm�w.

��Chcia�bym dostrzega� m�dro��, kt�r� wy nazywacie g�upot��� odpar�, jak zawsze, Miro.

��To Korzeniak przem�wi� ze swego drzewa i poleci� nam to zrobi�. Miro westchn�� dyskretnie. Lubi� rozmawia� o religii prosiaczk�w mniej wi�cej tak, jak o w�asnym katolicyzmie. W obu wypadkach musia� udawa�, �e najbardziej nawet nieprawdopodobne stwierdzenia traktuje powa�nie. Gdy tylko pada�a jaka� szokuj�ca lub dociekliwa uwaga, prosiaczki zawsze przypisywa�y j� kt�remu� z przodk�w, �yj�cych we wszechobecnych drzewach. Dopiero przez ostatnie kilka lat, tu� przed �mierci� Liba, zacz�y wyr�nia� Korzeniaka jako �r�d�o najbardziej �mia�ych pomys��w. Zdawa�o si� ironi� losu, �e ten, kt�rego zabi�y jako buntownika, teraz traktowany by� z najwy�szym szacunkiem. Mimo to, Miro odpowiedzia� tak, jak zwykle Libo.

��Skoro wy szanujecie Korzeniaka, i my czujemy dla niego jedynie mi�o�� i podziw.

��Musimy dosta� metal.

Miro zamkn�� oczy. To tyle, je�li idzie o sta�� polityk� Zenador�w, by nigdy w obecno�ci prosiaczk�w nie u�ywa� metalowych narz�dzi. Najwyra�niej oni tak�e mieli swych badaczy, obserwuj�cych ludzi przy pracy z jakiego� dogodnego punktu w pobli�u ogrodzenia.

��Po co wam metal?�� zapyta� spokojnie.

��Kiedy l�dowa� prom z M�wc� Umar�ych, wydziela� straszliwe gor�co, wi�ksze, ni� ognie, jakie potrafimy rozpali�. A jednak nie spali� si� ani nie roztopi�.

��To nie by� metal, ale os�ona z poch�aniaj�cego ciep�o plastiku.

��To mog�o pom�c, ale sercem tej maszyny jest metal. Metal tkwi we wszystkich waszych urz�dzeniach, kt�re u�ywaj� ognia i ciep�a, by si� porusza�. Nigdy nie zdo�amy stworzy� takich ogni jak wasze, je�li nie zdob�dziemy metalu.

��Nie mogꠗ stwierdzi� Miro.

��Chcesz powiedzie�, �e jeste�my skazani, by na zawsze pozosta� varelse i nigdy nie zmieni� si� w ramen�w?

Wiesz, Ouando, chcia�bym, �eby nikt nigdy nie t�umaczy� im Hierarchii Obco�ci Demostenesa.

��Na nic nie jeste�cie skazani. To, co dali�my wam do tej pory, stworzyli�my z rzeczy, kt�re istniej� w waszym �wiecie, jak cabry. Jednak, gdyby to wykryto, zostaliby�my wygnani z tego �wiata. Nigdy wi�cej nie mogliby�my was spotyka�.

��Metal, kt�rego u�ywacie wy, ludzie, tak�e pochodzi z naszego �wiata. Widzieli�my waszych g�rnik�w, wydobywaj�cych go z ziemi daleko na po�udnie st�d.

Miro zapami�ta� t� informacj�. B�dzie musia� j� dok�adnie przeanalizowa�. Nie by�o takiego punktu, kt�ry znajdowa�by si� poza ogrodzeniem i umo�liwia� obserwacj� kopalni. Zatem, prosiaczki musia�y jako� przekracza� barier� i bada� koloni� od wewn�trz.

��Pochodzi z ziemi, ale zalega jedynie w pewnych miejscach. Nie wiem, jak je znale��. Zreszt�, nawet po wydobyciu jest zmieszany ze ska��. Proces oczyszczenia i obr�bki jest bardzo trudny. Liczy si� ka�dy wydobyty na powierzchni� okruch metalu. Gdyby�my podarowali wam cho�by jedno narz�dzie, na przyk�ad �rubokr�t czy pi��, zauwa�yliby jego brak. Zacz�liby szuka�. Mleka cabry nikt nie szuka. Strza�a przez chwil� patrzy� na niego badawczo. Miro nie odwraca� wzroku.

��Pomy�limy o tym�� stwierdzi� Strza�a. Wyci�gn�� r�k�, a Kalendarz wsun�� mu w d�o� trzy strza�y.�� Sp�jrz na nie. Czy s� dobre?

By�y znakomite, jak wszystko, co wychodzi�o spod jego r�ki�� proste i ze starannie umocowanymi pi�rami. Niezwyk�e by�y groty, nie wykonane z obsydianu.

��Ko�ci cabry�� oceni� Miro.

��U�ywamy cabry, by zabija� cabry�� odda� strza�y Kalendarzowi, po czym wsta� i odszed�.

Kalendarz trzyma� smuk�e strza�y przed sob� i �piewa� im co� w Mowie Ojc�w. Miro rozpozna� pie��, cho� nie rozumia� s��w. Mandachuva wyt�umaczy� mu kiedy�, �e to rodzaj modlitwy, pro�ba do martwego drewna, by wybaczy�o u�ycie innych ni� drewniane narz�dzi. Inaczej, twierdzi� Mandachuva, drzewa pomy�la�yby, �e Ma�y Lud ich nienawidzi. Religia� Miro westchn��.

Kalendarz odszed� ze strza�ami. Po chwili jego miejsce zaj�� m�ody prosiaczek imieniem Cz�owiek, kt�ry przykucn�� przed Mirem. Przyni�s� opakowane w li�cie zawini�tko, po�o�y� je na ziemi i rozwin�� ostro�nie.

By� to wydruk Kr�lowej Kopca i Hegemona, kt�ry Miro podarowa� im cztery lata temu. Pok��ci� si� zreszt� o to z Ouand�. Wszystko zacz�o si� od rozmowy Ouandy z prosiaczkami na temat religii. W�a�ciwie nie by�o w tym jej winy. To Mandachuva pierwszy zapyta�:

��Jak mo�ecie �y� bez drzew? Oczywi�cie, od razu zrozumia�a, o co mu chodzi. Nie pyta� o ro�liny, ale o b�stwa.

��My tak�e mamy Boga, cz�owieka, kt�ry umar� i �y� nadal�� wyja�ni�a.

��Tylko jednego? Gdzie �yje teraz?

��Tego nikt nie wie.

��Wi�c do czego jest potrzebny? Jak mo�ecie z nim rozmawia�?

��Mieszka w naszych sercach. To ich zdumia�o. Libo �mia� si� p�niej.

��Widzisz?�� powiedzia�.�� Skomplikowana teologia wydaje im si� zabobonem. Mieszka w naszych sercach, dobre sobie! C� to za religia w por�wnaniu z tak�, gdzie widzisz swoich bog�w, mo�esz ich dotkn��

��I wspina� si� na nich i szuka� macios, �e nie wspomn� o mo�liwo�ci �ci�cia kilku na budow� chaty�� doda�a Ouand�.

���ci��? �ci�� ich? Bez kamiennych ani metalowych narz�dzi? Nie, Ouando, oni zmodlaj� te drzewa.

Lecz �arty z wiary nie bawi�y Ouandy.

Na pro�b� prosiaczk�w przynios�a im p�niej wydruk Ewangelii �w. Jana z uproszczonej, siarkowej wersji Biblii Douai. Miro nalega�, by dostarczy� tak�e kopi� Kr�lowej Kopca i Hegemona.

���w. Jan nie wspomina o istotach, �yj�cych na innych �wiatach�� powiedzia�.�� Za to M�wca Umar�ych t�umaczy ludziom robale, a robalom ludzi.

Ouand� by�a w�ciek�a, s�ysz�c te blu�nierstwa. Jednak rok p�niej zobaczy�a, jak prosiaczki u�ywaj� stron �w. Jana na podpa�k�, gdy Kr�low� Kopca i Hegemona przechowuj� starannie owini�te w li�cie. Przez pewien czas bardzo si� tym przejmowa�a, a Miro doszed� do wniosku, �e rozs�dniej b�dzie si� z niej nie na�miewa�.

Teraz Cz�owiek otworzy� ksi��k� na ostatniej stronie. Miro zauwa�y�, �e wszystkie prosiaczki stan�y w milczeniu dooko�a, przerywaj�c taniec ubijania mas�a. Cz�owiek wskaza� palcem ostatnie s�owa tekstu.

��M�wca Umar�ych�� mrukn��.

��Tak, spotka�em si� z nim wczoraj wieczorem.

��To jest prawdziwy M�wca. Korzeniak tak powiedzia�. Miro uprzedzi� ich, �e jest wielu M�wc�w, a tw�rca Kr�lowej Kopca i Hegemona dawno ju� nie �yje. Najwyra�niej nie potrafili wyzby� si� nadziei, �e ten, kt�ry ma przyby�, jest prawdziwym�� autorem �wi�tej ksi�gi.

��Wierz�, �e jest dobrym M�wc��� o�wiadczy�.�� By� dobry dla mojej rodziny i uwa�am, �e mo�na mu zaufa�.

��Kiedy si� zjawi, by do nas M�wi�?

��Jeszcze go nie prosi�em. To nie co�, co mo�na powiedzie� od razu. Potrzebuj� czasu. Cz�owiek odchyli� g�ow� do ty�u i zawy�. Czy oznacza to moj� �mier�? pomy�la� Miro.

Nie. Pozostali pomogli Cz�owiekowi owin�� ksi��k� w li�cie i odnie�� j�. Miro wsta�. �aden z prosiaczk�w nawet na niego nie spojrza�. Oddali� si� spokojnie, gdy wszyscy byli zaj�ci czym� wa�nym. W�a�ciwie, r�wnie dobrze, m�g�by by� niewidzialny. Ouand� dogoni�a go tu� przed skrajem lasu, gdzie g�ste krzewy zas�ania�y ich przed patrz�cymi od strony Milagre�� cho� nikt nigdy nie spogl�da� w t� stron�.

��Miro!�� zawo�a�a cicho.

Odwr�ci� si� akurat na czas, by chwyci� j� w ramiona. Bieg�a tak szybko, �e musia� cofn�� si� o kilka krok�w, by nie upa��.

��Chcesz mnie zabi�?�� zapyta�, a raczej pr�bowa� zapyta�, gdy� ca�owa�a go, a to utrudnia�o formu�owanie pe�nych zda�. Wreszcie zrezygnowa� z rozmowy i poca�owa� j� tak�e, mocno i d�ugo. Wtedy cofn�a si� nagle.

��Stajesz si� lubie�ny�� o�wiadczy�a.

��To si� zdarza zawsze wtedy, gdy kobiety napadaj� na mnie w lesie i ca�uj�.

��Nie podniecaj si�, Miro, zosta�o jeszcze du�o czasu�� chwyci�a go za pasek, przyci�gn�a do siebie i poca�owa�a jeszcze raz.�� Dwa lata, zanim b�dziemy mogli si� pobra� bez zgody twojej matki.

Miro nawet nie pr�bowa� si� sprzecza�. Nie przejmowa� si� kap�a�skim zezwoleniem na kopulacj�, rozumia� jednak, �e w tak nielicznej spo�eczno�ci jak Milagre, zwyczaje ma��e�skie powinny by� �ci�le przestrzegane. Du�e i stabilne spo�ecze�stwa mog�y zaabsorbowa� rozs�dny procent par �yj�cych ze sob� bez zwyczajowych sankcji; Milagre by�o zbyt ma�e. To, co Ouand� robi�a ze wzgl�du na swoj� wiar�, Miro robi� z powod�w racjonalnych�� mimo tysi�cznych sposobno�ci pozostawali w celibacie, jak mnisi. Chocia�, gdyby cho� przez chwil� pomy�la�, �e b�d� musieli dotrzymywa� takich samych �lub�w czysto�ci, jak w klasztorze Filhos, dziewictwo Ouandy zosta�oby natychmiast powa�nie zagro�one.

��Ten M�wca�� powiedzia�a Ouand�.�� Wiesz, co my�l� o sprowadzaniu go tutaj.

��To katolicyzm przez ciebie przemawia, nie racjonalne my�lenie�� spr�bowa� j� poca�owa�, ale spu�ci�a g�ow� i trafi� na nos. Ca�owa� go d�ugo i nami�tnie, a� wreszcie roze�mia�a si� i odepchn�a ch�opaka od siebie.

��Jeste� nieuprzejmy i niekonsekwentny, Miro�� wytar�a nos r�kawem.�� Naukowe metody wyrzucili�my na �mietnik, gdy zacz�li�my pomaga� prosiaczkom i podnosi� ich standard �ycia. Mamy jeszcze dziesi�� do dwudziestu lat, zanim satelity wykryj� efekty. Przez ten czas zmiany mog� ju� by� nieodwracalne. Ale nie mamy �adnej szansy, je�li dopu�cimy kogo� obcego. Opowie komu�.

��Mo�e opowie, a mo�e i nie. Sama wiesz, �e ja te� kiedy� by�em obcym.

��By�e� kim� nowym, ale nigdy obcym.

��Powinna� widzie� go wczoraj, Ouando. Najpierw z Gregiem, a potem, kiedy Quara zbudzi�a si� z p�aczem�

��Zrozpaczone, samotne dzieci� czego to dowodzi.

��I Ela. �mia�a si�. I Olhado, zachowuj�cy si� w ko�cu jak kto� z rodziny.

��A Quim?

��Przynajmniej przesta� wrzeszcze�, �eby niewierny sobie poszed�.

��Ciesz� si� ze wzgl�du na twoj� rodzin�, Miro. Mam nadziej�, �e potrafi ich trwale uleczy�. Naprawd�. Widz�, �e ty tak�e si� zmieni�e�, �e jeste� pe�en optymizmu. Bardzo dawno ci� takiego nie widzia�am. Ale nie przyprowadzaj go.

Miro przez chwil� przygryza� policzek, po czym odwr�ci� si� i odszed�. Ouanda dogoni�a go i chwyci�a za rami�. Stali na otwartej przestrzeni, ale drzewo Korzeniaka wznosi�o si� mi�dzy nimi a bram�.

��Nie zostawiaj mnie w ten spos�b!�� powiedzia�a gniewnie.�� Nie mo�esz tak po prostu odej��!

��Wiem, �e masz racjꠗ mrukn�� Miro.�� Ale nie potrafi� zmieni� tego, co czuj�. Kiedy by� w naszym domu, wydawa�o si� by�o tak, jak gdyby przyszed� Libo.

��Tato nienawidzi� twojej matki, Miro. Nigdy by tam nie poszed�.

��Ale gdyby� W naszym domu ten M�wca by� taki, jak zawsze Libo w Stacji. Rozumiesz?

��A czy ty rozumiesz? Wszed� i zachowywa� si� tak, jak powinien wasz ojciec, tylko �e nigdy taki nie by�. A wy wszyscy wystawili�cie brzuchy do drapania, jak stado szczeniak�w. Pe�en pogardy ton doprowadza� go do w�ciek�o�ci. Mia� ochot� j� uderzy�. Zamiast tego podszed� do drzewa Korzeniaka i waln�� d�oni� o pie�. W ci�gu zaledwie �wier� wieku drzewo uros�o do prawie osiemdziesi�ciu centymetr�w �rednicy, a pie� by� szorstki i uderzenie sprawi�o b�l. Podesz�a do niego.

��Przepraszam ci�, Miro. Nie chcia�am�

��Chcia�a�, ale to by�o g�upie i egoistyczne�

��Masz racj�, by�o. Ja�

��To, �e m�j ojciec by� draniem, nie oznacza jeszcze, �e przewracam si� na grzbiet przed pierwszym mi�ym facetem, kt�ry pog�aszcze mnie po g�owie� D�o� dziewczyny g�adzi�a jego w�osy, rami�, pier�.

��Wiem, Miro. Wiem�

��To dlatego, �e wiem, jakim dobrym jest cz�owiekiem. Nie po prostu ojcem, ale dobrym cz�owiekiem. Przecie� zna�em Liba, prawda? Kiedy wi�c m�wi�, �e ten M�wca, ten Andrew Wiggin, jest jak Libo, to s�uchaj mnie i nie traktuj tego jak skomlenia jakiego� cao.

��S�ucham. I chc� go pozna�, Miro.

Miro zaskoczy� sam siebie: p�aka�. By�o to cz�ci� tego, co potrafi� uczyni� M�wca, cho�by�� nawet nieobecny. Odkry� wszystkie tajne zak�tki jego serca i teraz Miro nie potrafi� ukry� swych uczu�.

��Cz�ciowo masz racjꠗ powiedzia� cicho, dr��cym z emocji g�osem.�� Kiedy przyszed�, z tym swoim uzdrawiaj�cym dotkni�ciem, pomy�la�em: czemu nie jest moim ojcem?�� stan�� przed Ouanda nie dbaj�c o to, �e zobaczy jego zaczerwienione oczy i mokr� od �ez twarz.�� Tak, jak powtarza�em sobie codziennie, wracaj�c do domu ze Stacji Zenadora: gdyby tylko Libo by� moim ojcem, gdybym m�g� by� jego synem. U�miechn�a si� i przytuli�a go. �zy wsi�ka�y w jej w�osy.

��Miro, ciesz� si�, �e Libo nie by� twoim ojcem. Poniewa� wtedy by�abym twoj� siostr� i nie mia�abym �adnej nadziei, �e kiedy� zdob�d� ci� tylko dla siebie.

Diakon Katedry ni�s� ze sob� cisz� mrocznych kaplic i pot�nych, si�gaj�cych nieba mur�w. Cisza zaleg�a, gdy wkroczy� do klasy; przycich�y nawet oddechy uczni�w, kiedy bezg�o�nie sun�� przez sal�.

��Dom Cristao�� szepn�� Diakon.�� Biskup potrzebuje twojej rady.

Uczniowie, w wi�kszo�ci nastolatki, byli wystarczaj�co dojrzali, by zdawa� sobie spraw� z napi�tych na og� stosunk�w mi�dzy hierarchi� Ko�cio�a a mniej rygorystycznymi mnichami, prowadz�cymi wi�kszo�� katolickich szk� na wszystkich Stu �wiatach. Dom Cristao by� nie tylko znakomitym nauczycielem historii, geologii, archeologii i antropologii, ale te� przeorem klasztoru Filhos da Mente de Cristo�� Dzieci Umys�u Chrystusa. To stanowisko czyni�o go g��wnym konkurentem biskupa do duchowego przewodnictwa w�r�d mieszka�c�w Lusitanii. Mo�na by�o nawet uzna� jego pozycj� za wy�sz�, gdy� na wi�kszo�ci planet by� tylko jeden przeor na jednego arcybiskupa; biskupom odpowiadali dyrektorzy sieci szk�.

Dom Cristao jednak, jak wszyscy Filhos, stara� si� okazywa� absolutne pos�usze�stwo ko�cielnej hierarchii. Na wezwanie biskupa natychmiast zamkn�� pulpit i zwolni� klas�, nie ko�cz�c nawet omawiania aktualnego tematu. Uczniowie nie byli zaskoczeni; wiedzieli, �e post�pi�by tak samo, gdyby jakikolwiek kap�an przerwa� mu wyk�ad. Naturalnie, ksi�om bardzo pochlebia�o, �e w oczach Filhos s� tak wa�ni; musieli jednak dostrzega�, �e przerywali lekcje, gdy tylko w czasie godzin nauki wchodzili do klasy. W rezultacie ksi�a rzadko odwiedzali szko��, a Filhos, okazuj�c najwy�szy szacunek, zachowywali pe�n� niemal niezale�no��.

Dom Cristao domy�la� si�, po co wzywa� go biskup. Doktor Navio nie by� cz�owiekiem dyskretnym i od rana kr��y�y plotki o jakiej� straszliwej gro�bie, jak� uczyni� M�wca Umar�ych. Dom Cristao z trudem znosi� bezpodstawny l�k hierarchii, okazywany przy ka�dym spotkaniu z niewiernymi i heretykami. Biskup b�dzie w�ciek�y, co oznacza�o, �e za��da od kogo� zdecydowanych dzia�a�, chocia� najlepszym wyj�ciem by�o�� jak zwykle�� oczekiwanie, cierpliwo�� i wsp�praca. Zreszt�, podobno ten akurat M�wca by� tym samym, kt�ry M�wi� o �mierci San Angela. Nie by�by zatem wrogiem, ale przyjacielem Ko�cio�a, a w ka�dym razie przyjacielem Filhos, co dla Dom Cristao oznacza�o to samo.

Krocz�c za milcz�cym Diakonem mi�dzy budynkami Faculdade i przez ko�cielny ogr�d, oczy�ci� swe serce z gniewu i irytacji, jakie odczuwa�. Raz za razem powtarza� swe klasztorne imi�: Amai a Tudomundo Para Que Deus Vos Ame. Musisz Kocha� Ka�dego, By Wola Bo�a Pokocha�a Ciebie. Wybra� je starannie, gdy wraz z narzeczon� wst�pili do klasztoru, wiedzia� bowiem, �e jego najwi�ksz� s�abo�ci� jest gniew i niecierpliwo�� okazywane g�upocie. Jak wszyscy Filhos, nazwa� si� inwokacj� przeciw swemu najtrudniejszemu do pokonania grzechowi. W ten spos�b obna�ali si� wobec �wiata. Nie b�dziemy okrywa� si� hipokryzj�, naucza� San Angelo. Chrystus odzieje nas w cnot�, niby lilie na ��ce, lecz sami nie b�dziemy si� stara� uchodzi� za cnotliwych. Dom Cristao czu�, jak jego cnota s�abnie ostatnio; lodowaty wiatr niecierpliwo�ci mo�e go zamrozi� do g��bi. Dlatego powtarza� bezg�o�nie swe imi� my�l�c: biskup Peregrino jest sko�czonym g�upcem, ale Amai a Tudomundo Para Que Deus Vos Ame.

��Bracie Amai�� powita� go biskup. Nigdy nie u�ywa� honorowego tytu�u �Dom Cristao�, cho� nawet niekt�rzy kardyna�owie okazywali t� uprzejmo��.�� Ciesz� si�, �e przyszed�e�. Navio siedzia� ju� w najwygodniejszym fotelu, lecz Dom Cristao nie zazdro�ci� mu tego. Wygodnictwo uczyni�o Navia oty�ym, a teraz oty�o�� czyni�a go oci�a�ym i Dom Cristao by� wdzi�czny, �e sam nie ulega takim s�abo�ciom. Wybra� sobie wysoki sto�ek bez oparcia. Dzi�ki temu nie b�dzie m�g� si� ca�kiem rozlu�ni�, a to sprawi, �e zachowa sprawno�� my�li. Navio od razu zacz�� relacj� ze swego nieprzyjemnego spotkania z M�wc� Umar�ych, dok�adnie informuj�c, czym tamten zagrozi� w razie dalszej odmowy wsp�pracy.

��Inkwizytor! Mo�ecie to sobie wyobrazi�? Niewierny, kt�ry �mie uzurpowa� sobie przywileje Matki Ko�cio�a!

Jak to wspaniale, pomy�la� Dom Cristao, gdy w przedstawiciela laikatu wst�puje duch krzy�owca, gdy tylko Matka Ko�ci� zostaje zagro�ona! Ale wystarczy go poprosi�, by raz w tygodniu poszed� na msz�, a duch krzy�owca natychmiast zwija si� w k��bek i usypia.

Historia Navia wywar�a pewien skutek: biskup Peregrino by� coraz bardziej w�ciek�y, a jego twarz, pod mocn� opalenizn�, nabiera�a odcienia czerwieni. Kiedy lekarz zako�czy� swoj� opowie��, Peregrino zwr�ci� swe rozw�cieczone oblicze w stron� Dom Cristao i zapyta�:

��Co ty na to, bracie Amai?

Gdybym by� mniej uprzejmy, pomy�la� Dom Cristao, powiedzia�bym, �e jeste� g�upcem, skoro stan��e� na drodze temu M�wcy wiedz�c, �e ma po swojej stronie prawo, a w dodatku nie zrobi� nic, co mog�oby nam zaszkodzi�. Teraz, sprowokowany, b�dzie o wiele bardziej niebezpieczny, ni� gdyby� zwyczajnie zignorowa� jego przybycie. Pochyli� g�ow� i u�miechn�� si� dyskretnie.

��S�dz�, �e powinni�my uderzy� pierwsi, by odebra� mu mo�no�� szkodzenia. Te wojownicze s�owa zaskoczy�y biskupa.

��Ot� w�a�nie�� powiedzia�.�� Ale w �yciu bym si� nie spodziewa�, �e to zrozumiesz.

��Filhos s� tak gorliwi, jak powinien by� ka�dy wy�wi�cony kap�an�� odpar� Dom Cristao.�� Poniewa� jednak nie pozostajemy w stanie kap�a�skim, musi nam wystarczy� rozs�dek i logika, b�d�ce skromnymi namiastkami autorytetu.

Biskup Peregrino podejrzewa� czasem ironi�, ale nigdy nie potrafi� przygwo�dzi� zakonnika. Burkn�� co� tylko niech�tnie i zmru�y� oczy.

��A zatem, bracie Amai, jak proponujesz go zaatakowa�?

��No c�, ojcze Peregrino, prawo nie zostawia nam wielu mo�liwo�ci. Ma nad nami w�adz� jedynie wtedy, gdy spr�bujemy przeszkadza� mu w duchowej dzia�alno�ci. Aby za� wyrwa� mu bro� z r�ki, wystarczy zwyczajnie z nim wsp�pracowa�. Biskup rykn�� z w�ciek�o�ci i z ca�ej si�y waln�� pi�ci� w st�.

��Takiej w�a�nie sofistyki mog�em si� po tobie spodziewa�, Amai!

��Nie mamy wyboru�� u�miechn�� si� Dom Cristao.�� Albo odpowiemy na jego pytania, albo on z�o�y umotywowan� petycj� o przyznanie mu statusu inkwizytora, a ty, ksi�e biskupie, wsi�dziesz na statek do Watykanu, by odpowiedzie� za prze�ladowania religijne. Zbyt ci� wszyscy kochamy, by�my w jakikolwiek spos�b przyczyniali si� do odebrania ci stanowiska.

��A owszem, znam wasz� mi�o��.

��M�wcy Umar�ych s� w zasadzie ca�kiem nieszkodliwi. Nie tworz� konkurencyjnej organizacji, nie udzielaj� �adnych sakrament�w, nawet nie twierdz�, �e Kr�lowa Kopca i Hegemon s� �wi�tymi pismami. Pr�buj� jedynie ods�oni� prawd� o �yciu tych, co umarli, a potem opowiadaj� ka�demu, kto zechce s�ucha�, histori� tego �ycia tak, jak zmar�y je widzia�.

��I uwa�asz, �e to ca�kiem nieszkodliwe?

��Wr�cz przeciwnie. San Angelo za�o�y� nasz zakon w�a�nie dlatego, �e m�wienie prawdy jest aktem o niezwyk�ej sile. Uwa�am jednak, �e o wiele mniej szkodliwym, ni� na przyk�ad Reformacja Protestancka. A cofni�cie naszej Licencji Katolickiej na podstawie zarzutu prze�ladowa� religijnych spowoduje natychmiastow� zgod� za imigracj� tylu niekatolik�w, �e b�dziemy reprezentowa� nie wi�cej, ni� jedn� trzeci� populacji. Biskup bawi� si� swym pier�cieniem.

��Czy Gwiezdny Kongres naprawd� wyrazi na to zgod�? Ustalili przecie� ograniczenia dla wzrostu tej kolonii. Sprowadzenie tak wielu niewiernych z pewno�ci� je naruszy.

��Musisz wszak wiedzie�, �e ju� si� przed tym zabezpieczyli. Na co czekaj� dwa statki na orbicie wok� planety? Poniewa� Licencja Katolicka gwarantuje nieograniczony przyrost naturalny, chc� po prostu wywie�� st�d cz�� ludno�ci w procesie przymusowej emigracji. Spodziewali si� takiej konieczno�ci za jedno, mo�e dwa pokolenia. Co ich powstrzyma, by nie zacz�� natychmiast?

��Nie zrobi� tego.

��Gwiezdny Kongres powsta� w�a�nie po to, by nie dopu�ci� do wojen religijnych i pogrom�w, jakie trwa�y bez przerwy na kilku co najmniej planetach. Przywo�anie prawa o prze�ladowaniach religijnych jest spraw� bardzo powa�n�.

��To przecie� nie ma sensu! Jeden M�wca Umar�ych zostaje wezwany przez jakiego� nienormalnego heretyka i nagle stajemy przed gro�b� przymusowej emigracji!

��Ukochany ojcze, sprawy mi�dzy w�adz� �wieck� i duchown� zawsze uk�ada�y si� w ten spos�b. Musimy by� cierpliwi, cho�by dlatego, �e to oni maj� armaty. Navio parskn��.

��Mo�e i maj� armaty, ale to my dzier�ymy krucze do Kr�lestwa Niebieskiego�� o�wiadczy� biskup.

��Jestem pewien, �e po�owa Gwiezdnego Kongresu wije si� ju� z przera�enia. Na razie jednak potrafi� mo�e ul�y� twym cierpieniom w tym trudnym okresie. Aby� nie musia� publicznie odwo�ywa� swych wcze�niejszych wypowiedzi��� (swych g�upich, nieprzemy�lanych wypowiedzi bigota)�� �og�osimy, �e z�o�y�e� na barki Filhos da Mente de Cristo ci�ar udzielania odpowiedzi na pytania tego niewiernego.

��A je�li nie b�dziecie znali odpowiedzi?�� spyta� Navio.

��Zawsze mo�emy ich poszuka�. Mo�e w ten spos�b ludno�� Milagre wcale nie b�dzie musia�a z nim rozmawia�. B�d� si� kontaktowa� jedynie z niegro�nymi dla wiary bra�mi i siostrami naszego zakonu.

��Innymi s�owy�� stwierdzi� sucho biskup Peregrino�� mnisi waszego zakonu stan� si� s�ugami niewiernego. Dom Cristao bezg�o�nie po trzykro� powt�rzy� swe imi�.

Jeszcze nigdy, od czasu, gdy jako dziecko s�u�y� w armii, Ender tak wyra�nie nie wyczuwa�, �e znalaz� si� na terytorium nieprzyjaciela. �cie�ka prowadz�ca z praca w g�r� by�a wydeptana stopami wielu wyznawc�w, a kopu�a katedry wznosi�a si� tak wysoko, �e�� pr�cz kilku chwil na najbardziej stromych podej�ciach�� widzia� j� przez ca�� drog�. Szko�a podstawowa sta�a po lewej stronie, na wykopanych w zboczu tarasach; po prawej by�a Villa dos Professores, nazwana tak za wzgl�du na nauczycieli, w istocie jednak zamieszkiwana przez ogrodnik�w, dozorc�w, urz�dnik�w, pisarzy i pos�ugaczy. Nauczyciele, jakich spotka� po drodze, nosili szare habity Filhos i wszyscy przygl�dali mu si� z wyra�nym zaciekawieniem.

Uczucie wrogo�ci zacz�o si�, gdy dotar� na szczyt wzg�rza, do szerokiego, p�askiego niemal trawnika i nienagannie utrzymanego ogrodu, przez kt�ry bieg�y r�wne, wysypane �u�lem alejki. Oto s�owo Ko�cio�a, pomy�la�. Wszystko na swoim miejscu i �adnych chwast�w. Czu� na sobie zaciekawione spojrzenia. Ludzie tutaj nosili czarne sutanny ksi�y albo pomara�czowe diakon�w, a w ich oczach l�ni�a wrogo�� zagro�onej w�adzy. Co wam odbieram, przychodz�c tutaj? spyta� w my�li Ender. Wiedzia� jednak, �e ta nienawi�� nie jest zupe�nie nieusprawiedliwiona. By� dzikim zielem, rosn�cym w zadbanym ogrodzie; gdziekolwiek postawi� stop�, grozi� nieporz�dek i wiele pi�knych kwiat�w mog�o zgin��, gdyby zapu�ci� korzenie i wysysa� �ycie z nale�nej im gleby.

Jane papla�a przyja�nie, pr�buj�c go sprowokowa� do odpowiedzi. Ender nie pozwala� jej wci�gn�� si� w t� gr�. Ksi�a nie powinni widzie� ruchu jego warg; w �onie Ko�cio�a istnia�a ca�kiem liczna frakcja, uznaj�ca implanty podobne do klejnotu w jego uchu za �wi�tokradztwo, pr�b� poprawienia cia�a, kt�re B�g stworzy� doskona�ym.

��Ilu kap�an�w mo�e utrzyma� tutejsza spo�eczno��?�� Jane udawa�a zdumienie. Ender mia� ochot� zauwa�y�, �e ma w swoich danych dok�adn� ich liczb�. Jane czerpa�a wyra�n� przyjemno��, gdy si� denerwowa�, a przy tym nie m�g� jej odpowiedzie�, czy nawet okaza�, �e s�yszy jej g�os.

��Trutnie, kt�re si� nawet nie rozmna�aj�. Je�eli nie kopuluj�, to czy ewolucja nie wymaga, by znikn�li?

Wiedzia�a naturalnie, �e kap�ani obsadzaj� wi�ksz� cz�� stanowisk administracyjnych i publicznych. Gdyby nie by�o ksi�y, wtedy rz�d, banki, kupcy czy inna grupa spo�eczna poszerzy�aby swe wp�ywy, by nie�� ten ci�ar. Zawsze pojawia si� rodzaj sztywnej hierarchii, b�d�cej si�� konserwatywn� spo�ecze�stwa i zachowuj�cej sw� odr�bno�� mimo ci�g�ych zagra�aj�cych jej przemian i przekszta�ce�. Je�li nie zaistnia� silny obro�ca ortodoksyjno�ci, spo�ecze�stwo nieodmiennie si� rozpada�o. Wp�ywy ortodoksji bywaj� irytuj�ce, s� jednak niezb�dne. Czy Valentine nie pisa�a o tym w swojej ksi��ce po�wi�conej Zanzibarowi? Por�wna�a klas� kap�a�sk� do szkieletu u kr�gowc�w� �eby mu pokaza�, i� potrafi przewidywa� jego argumenty, nawet je�li nie wypowiada ich g�o�no, Jane zacytowa�a odpowiedni fragment. Dra�ni�c si� z nim, przem�wi�a g�osem Valentine, kt�ry niew�tpliwie przechowa�a, by go dr�czy�.

��Ko�ci s� twarde i same w sobie wydaj� si� martwe i skamienia�e, lecz wczepiaj�c si� w szkielet i poci�gaj�c go, pozosta�a cz�� organizmu wykonuje wszelkie ruchy, charakteryzuj�ce �ycie.

D�wi�k g�osu Valentine sprawi� mu wi�kszy b�l, ni� si� spodziewa�; z pewno�ci� wi�kszy, ni� planowa�a Jane. Zwolni� kroku. Poj��, �e w�a�nie nieobecno�� siostry wyczuli�a go na wrogo�� ksi�y. Osiod�a� lwa kalwinizmu w jego jaskini, wkroczy� filozoficznie nagi miedzy p�on�ce w�gle islamu, a fanatycy Shinto wy�piewywali �miertelne gro�by pod jego oknami na Kyoto. Zawsze jednak by�a przy nim Valentine�� blisko, w tym samym mie�cie, oddychaj�c tym samym powietrzem, pod tym samym pogodnym lub chmurnym niebem. Dodawa�a mu odwagi, gdy wyrusza�, a potem wraca� po konfrontacji i rozmowa z ni� nadawa�a sens jego pora�kom, rozsypuj�c w�r�d kl�ski okruchy tryumfu. Opu�ci�em j� zaledwie dziesi�� dni temu, a ju� mi jej brakuje.

��Chyba na lewo�� odezwa�a si� Jane. Szcz�liwie, m�wi�a teraz w�asnym g�osem.�� Klasztor stoi na zachodnim zboczu wzg�rza, ponad Stacj� Zenadora.

Przeszed� wzd�u� faculdade, gdzie uczniowie w wieku od dwunastu lat poznawali nauki �cis�e. Dalej, nisko przy ziemi, czeka� klasztor. U�miechn�� si� widz�c kontrast mi�dzy siedzib� zakonu i katedr�. Odrzucenie przez Filhos wszelkiej wspania�o�ci by�o niemal obelg�. Nic dziwnego, �e hierarchia traktowa�a ich niech�tnie. Nawet klasztorny ogr�d by� �wiadectwem buntu: opr�cz warzywnych zagon�w, wszystko oddano we w�adanie chwastom i niestrzy�onej trawie.

Naturalnie, przeora nazywano Dom Cristao; Dona Cristao, gdyby by�a kobiet�. Na tym �wiecie, poniewa� by�a tylko jedna escola baka i jedna faculdade, by� te� tylko jeden pryncypa�; z pe�n� elegancji prostot�, m�� kierowa� klasztorem, a �ona szko�ami, wi���c wszystkie sprawy zakonu w jednym ma��e�stwie. Ender powiedzia� San Angelo, na samym pocz�tku, �e to szczyt pychy, nie pokory, by prowadz�cy klasztory i szko�y nazywali siebie �Panem Chrze�cijaninem� i �Pani� Chrze�cijank��, przejmuj�c tytu�, jaki winien przys�ugiwa� ka�demu bez wyj�tku wyznawcy Chrystusa. San Angelo u�miechn�� si� tylko�� poniewa�, oczywi�cie, o to mu w�a�nie chodzi�o. Arogancki w swej pokorze� taki w�a�nie by� i mi�dzy innymi dlatego go pokocha�em.

Zamiast czeka� w swym escritorio, Dom Cristao powita� go na dziedzi�cu�� dyscyplina zakonna wymaga�a, by �wiadomie przysparza� sobie niewyg�d dla wygody tych, kt�rym s�u�yli mnisi.

��M�wca Andrew!�� zawo�a�.

��Dom Ceifeiro!�� odpowiedzia� Ender. Ceifeiro�� �niwiarz�� by� wewn�trznym zakonnym okre�leniem funkcji opata; pryncypa��w szk� nazywano Aradores, oraczami, a mnich�w-nauczycieli Semeadores, siewcami.

Ceifeiro u�miechn�� si�, gdy M�wca nie wymieni� jego zwyk�ego tytu�u: Dom Cristao. Wiedzia�, jak� manipulacj� by�o wymaganie, by ludzie odzywali si� do Filhos u�ywaj�c ich tytu��w lub imion. �Kiedy zwracaj� si� do ciebie z tytu�u, przyznaj�, �e jeste� chrze�cijaninem, kiedy wymieniaj� twe imi�, modlitwa sp�ywa z ich warg�, jak m�wi� San Angelo.

��Tak, jestem Ceifeiro�� przeor uj�� Endera za ramiona.�� A czym ty dla nas jeste�? Plag� chwast�w?

��Gdziekolwiek przybywam, staram si� by� jak zaraza.

��Strze� si� wi�c, bo Pan Plon�w spali ci� wraz z plewami.

��Wiem. Pot�pienie jest o w�os, a nie ma nadziei, bym okaza� skruch�.

��Skrucha jest domen� ksi�y. Nasza sprawa to kszta�cenie umys�u. Dobrze, �e do nas przyszed�e�.

��Jestem wdzi�czny, �e mnie zaprosili�cie. Musia�em u�y� brutalnego szanta�u, by ktokolwiek zechcia� cho�by ze mn� porozmawia�.

Ceifeiro rozumia�, naturalnie, �e M�wca zdaje sobie spraw�, i� to zaproszenie zawdzi�cza wy��cznie swej inkwizycyjnej gro�bie. Brat Amai wola� jednak utrzyma� swobodny ton rozmowy.

��Powiedz, czy to prawda, �e zna�e� San Angela? Czy rzeczywi�cie M�wi�e� o jego �mierci? Ender skin�� r�k� w stron� widocznych nad murem pn�czy.

��Spodoba�by mu si� nie�ad w waszym ogrodzie. Uwielbia� prowokowa� kardyna�a Aquill�, a nie w�tpi�, �e wasz biskup te� kr�ci nosem na tak� niedba�o��. Dom Cristao mrugn�� porozumiewawczo.

��Znasz zbyt wiele naszych sekret�w. Czy odejdziesz, je�li pomo�emy ci znale�� odpowiedzi na twoje pytania?

��Jest pewna szansa. Od kiedy zacz��em sw� s�u�b� jako M�wca, najd�u�szy okres sp�dzi�em w Reykjaviku, na Trondheim�� p�tora roku.

��Czy i tutaj m�g�by� obieca� podobnie kr�tki pobyt? Nie prosz� dla siebie, ale dla spokoju ducha tych, co nosz� ci�sze od mojej szaty. Ender udzieli� jedynej szczerej odpowiedzi, kt�ra mog�a uspokoi� biskupa.

��Obiecuj�, �e gdybym kiedy� znalaz� miejsce, gdzie chcia�bym osi��� na sta�e, odrzuc� tytu� M�wcy i stan� si� produktywnym obywatelem.

��W naszym �wiecie wymaga�oby to przej�cia na katolicyzm.

��Wiele lat temu San Angelo kaza� mi obieca�, �e je�li kiedykolwiek przyjm� jak�� religi�, b�dzie to jego religia.

��Nie brzmi to jak szczere wyznanie wiary.

��To dlatego, �e �adnej nie wyznaj�. Ceifeiro roze�mia� si�, jakby mia� powody, by nie wierzy� w to o�wiadczenie.

Nalega�, by M�wca�� zanim jeszcze zacznie pyta栗 obejrza� klasztor i szko�y. Ender zgodzi� si� ch�tnie. Chcia� zobaczy�, jak dalece rozwin�y si� idee San Angela w ci�gu wiek�w, jakie min�y od jego �mierci. Szko�y okaza�y si� dobrze urz�dzone, a poziom kszta�cenia wysoki. Zapad� ju� zmierzch, nim Ceifeiro zaprowadzi� go znowu do klasztoru, do ma�ej celi, kt�r� dzieli� ze sw� �on�, Arador�.

Dona Crista by�a ju� u siebie, planuj�c seri� �wicze� z gramatyki na terminalu, ustawionym pomi�dzy dwoma ��kami. Czekali w milczeniu, a� b�dzie mog�a przerwa�. Ceifeiro przedstawi� go jako M�wc� Andrew.

��Nie chce nazywa� mnie Dom Cristao�� doda�.

��Tak, jak biskup�� odpar�a jego �ona.�� Moim prawdziwym imieniem jest Detestai o Pecado e Fazei o Direito�� Nienawid� Grzechu i Czy� S�usznie, przet�umaczy� Ender.�� Imi� mojego m�a mo�na pi�knie skr�ci� do Amai, kochaj. Ale moje? Czy mo�esz sobie wyobrazi�, �e wo�asz do przyjaciela: Oi! Detestai!�� roze�miali si� wszyscy troje.�� Mi�o�� i wzgarda, oto kim jeste�my jako m�� i �ona. Jak mnie nazwiesz, skoro nie chcesz mi przyzna� imienia Chrze�cijanki?

Ender spojrza� na jej twarz ze �ladami zmarszczek wyra�nymi na tyle, by kto� bardziej od niego krytyczny uzna� j� za star�. Jednak u�miech kry� si� w kszta�cie ust, a pe�ne wigoru spojrzenie sprawia�o, �e wydawa�a si� m�oda, m�odsza nawet od niego.

��Nazwa�bym ci� Belez�, ale tw�j m�� oskar�y�by mnie, �e z tob� flirtuj�.

��Nie. Nazwa�by mnie Beladon��� od pi�kna do trucizny w jednym z�o�liwym �arciku.

��Nauczenie ci� pokory jest moim obowi�zkiem�� oznajmi� Ceifeiro.

��A moim�� uczenie ci� cnoty. S�ysz�c to, Ender nie potrafi� si� powstrzyma� od spojrzenia na jedno, potem na drugie ��ko.

��Jeszcze jeden, kt�rego ciekawi ma��e�stwo �yj�ce w celibacie.

��Nie�� zaprzeczy� Ender.�� Przypominam sobie jednak, �e San Angelo namawia�, by �ona i m�� dzielili wsp�lne �o�e.

��Mogliby�my to robi� tylko w jeden spos�b�� odpar�a Arador�.�� Gdyby jedno z nas spa�o w nocy, a drugie w dzie�.

��Trzeba dopasowywa� zasady do si�y Filhos da Mente�� wyja�ni� Ceifeiro.�� Nie w�tpi�, �e s� tacy, kt�rzy potrafi� dzieli� �o�e i nadal �y� w celibacie, lecz moja �ona jest wci�� nazbyt pi�kna, a ��dze mego cia�a zbyt pot�ne.

��Tego w�a�nie pragn�� San Angelo. Twierdzi�, �e ma��e�skie �o�e winno by� nieustaj�c� pr�b� waszego umi�owania wiedzy. Mia� nadziej�, �e ka�dy m�czyzna i kobieta w zakonie z czasem zdecyduje si� na reprodukcj� tak�e cielesn�, nie tylko intelektualn�.

��Gdyby�my to zrobili�� rzek� Ceifeiro�� musieliby�my natychmiast opu�ci� Filhos.

��To kwestia, kt�rej nasz drogi San Angelo nie m�g� poj��, gdy� za jego �ycia nie istnia� ani jeden prawdziwy klasztor naszego zakonu�� stwierdzi�a Arador�.�� Zakon staje si� rodzin� i opuszczenie go sprawia b�l r�wnie wielki, jak rozw�d. Kiedy korzenie wg��bi� si� w ziemi�, ro�liny nie mo�na ju� wyrwa� bezbole�nie. Sypiamy wiec osobno i ledwie starcza nam si�y, by pozosta� w naszym umi�owanym zakonie.

M�wi�a z takim zadowoleniem, �e wbrew woli Endera �zy b�ysn�y w jego oczach. Dostrzeg�a to, zaczerwieni�a si� i odwr�ci�a wzrok.

��Nie p�acz nad nami, M�wco Andrew. Prze�ywamy tu wi�cej rado�ci, ni� cierpie�.

��Nie rozumiesz�� odpowiedzia�.�� Nie p�acz� z �alu, ale z zachwytu dla pi�kna.

��Nawet �yj�cy w celibacie ksi�a uwa�aj� nasz� czysto�� w ma��e�stwie za co�, w najlepszym razie, ekscentrycznego�� zauwa�y� Ceifeiro.

��Ja nie�� zapewni� Ender. Przez chwil� pragn�� im opowiedzie� o swym d�ugim �yciu z Valentine, tak blisk� mu i kochaj�c� jak �ona, a jednak niewinn� jak siostra. Jednak sama my�l o niej odebra�a mu g�os. Usiad� na ��ku Ceifeiro i ukry� twarz w d�oniach.

��Co si� sta�o?�� spyta�a Arador�, a r�wnocze�nie Ceifeiro �agodnie po�o�y� mu d�o� na g�owie.

Ender spojrza� na niego, usi�uj�c otrz�sn�� si� z nieoczekiwanego nawrotu uczucia i t�sknoty za siostr�.

��Obawiam si�, �e ta podr� kosztowa�a mnie wi�cej ni� inne. Zostawi�em siostr�, kt�ra od wielu lat towarzyszy�a mi wsz�dzie. Wysz�a za m�� w Reykjaviku. Dla mnie min�� tydzie� od naszego rozstania, a ju� t�skni� za ni� bardziej ni� si� spodziewa�em. Wy dwoje�

��Chcesz powiedzie�, �e tak�e �y�e� w celibacie?�� spyta� Ceifeiro.

��A teraz jeste� wdowcem�� szepn�a Arador�.

Okre�lenie jego mi�o�ci do Valentine w takich terminach wcale nie wyda�o si� Enderowi bezsensowne.

��Je�li to fragment jakiej� strategii, Ender�� szepn�a mu do ucha Jane�� to przyznaj�, �e jest dla mnie zbyt g��boka.

Ale, oczywi�cie, nie by�a to �adna strategia. Ender by� przera�ony, �e tak �atwo utraci� nad sob� kontrol�. Wczoraj, w domu Ribeir�w, by� panem sytuacji; teraz oddawa� si� temu ma��e�stwu mnich�w tak ca�kowicie, jak jemu Quara albo Grego.

��Wydaje mi siꠗ stwierdzi� Ceifeiro�� �e przyby�e� tu, by uzyska� odpowiedzi na wi�cej pyta� ni� sam przypuszcza�e�.

��Musisz by� bardzo samotny�� doda�a Aradora.�� Twoja siostra znalaz�a ju� swoje miejsce. Czy ty tak�e go szukasz?

��Chyba nie�� zaprzeczy� Ender.�� Obawiam si�, �e nadu�y�em waszej go�cinno�ci. Mnisi bez �wi�ce� nie powinni wys�uchiwa� spowiedzi. Aradora za�mia�a si� g�o�no.

��Ka�dy katolik mo�e wys�ucha� spowiedzi niewiernego. Ceifeiro jednak zachowa� powag�.

��M�wco Andrew, najwyra�niej okaza�e� nam wi�cej zaufania, ni� by�o to twoim zamiarem. Zapewniam ci�, �e na nie zas�ugujemy. A tymczasem, przyjacielu, przekona�em si�, �e mog� zaufa� tak�e tobie. Biskup si� ciebie boi i musz� przyzna�, �e sam odczuwa�em pewn� obaw�. Teraz ju� nie. Pomog� ci w miar� swoich mo�liwo�ci, poniewa� wierz�, �e nie zechcesz �wiadomie zaszkodzi� naszej wiosce.

��No, no�� szepn�a Jane.�� Teraz rozumiem. Bardzo sprytny manewr, Ender. Nie podejrzewa�am, �e jeste� tak dobrym aktorem.

Jej gadanie sprawi�o, �e Ender poczu� si� wyrachowany i cyniczny. Dlatego w�a�nie uczyni� to, czego nie zrobi� jeszcze nigdy. Si�gn�� palcami do klejnotu, odnalaz� sztyft mocuj�cy, po czym odchyli� go paznokciem w bok i w d�. Klejnot by� wy��czony. Jane nie mog�a ju� szepta� mu do ucha, widzie� i s�ysze� tego, co on.

��Wyjd�my�� zaproponowa�. Doskonale poj�li, co zrobi��� wszyscy znali dzia�anie takich implant�w. Zrozumieli gest jako dow�d, �e pragnie szczerej, osobistej rozmowy. Dlatego ch�tnie przystali na jego propozycj�. Ender zamierza� wy��czy� klejnot tylko na chwil�, reaguj�c na brak wyczucia Jane. Chcia� ponownie uruchomi� sprz�g najwy�ej po kilku minutach. Jednak, gdy tylko implant przesta� dzia�a�, Ceifeiro i Aradora odpr�yli si� natychmiast tak wyra�nie, �e nie m�g� go znowu w��czy�, przynajmniej nie od razu.

Na zewn�trz, na okrytym noc� wzg�rzu, zatopiony w rozmowie, zapomnia�, �e Jane go nie s�ucha. Opowiedzieli mu o samotno�ci Novinhy w dzieci�stwie; o tym, jak na ich oczach od�ywa�a w cieple ojcowskiej troski Pipa, o przyja�ni z Libem.

��Lecz od tamtej nocy, kiedy zgin��, sta�a si� znowu jak martwa.

Novinha nie mia�a poj�cia o rozmowach, jakie si� tocz� na jej temat. Zgryzoty wi�kszo�ci dzieci z pewno�ci� nie by�yby usprawiedliwieniem spotka� w pokojach biskupa, rozm�w z nauczycielami w klasztorze, ci�g�ych spekulacji w biurze burmistrz. W ko�cu wi�kszo�� dzieci nie by�a c�rkami Os Venerados; wi�kszo�� nie by�a jedynymi ksenobiologami swej planety.

��Sta�a si� bardzo ch�odna i rzeczowa. Sk�ada�a raporty z pracy nad adaptacj� miejscowej flory i przystosowania do �ycia na Lusitanii ziemskich ro�lin. Na ka�de pytanie odpowiada�a swobodnie, uprzejmie i wymijaj�co. Ale by�a jak martwa. Nie mia�a przyjaci�. Pytali�my nawet Liba, niech spoczywa w spokoju, a on odpowiedzia�, �e cho� by� jej przyjacielem, nie okazuje mu nawet tej pustej uprzejmo�ci, jak� ma dla innych. W�cieka si� tylko na niego i zakazuje zadawania jakichkolwiek pyta� Ceifeiro rozerwa� �d�b�o miejscowej trawy i zliza� p�yn z wewn�trznej powierzchni.�� Spr�buj tego, M�wco Andrew. Ma ciekawy posmak, a �e twoje cia�o nie potrafi przetworzy� nawet cz�stki soku, jest zupe�nie nieszkodliwy.

��M�g�by� go uprzedzi�, drogi m�u, �e brzegi trawy potrafi� rozci�� wargi i j�zyk jak brzytwy.

��W�a�nie mia�em zamiar.

Ender za�mia� si�, zerwa� �d�b�o i skosztowa�. Kwa�ny cynamon, �lad cytryny, ci�ki, nie�wie�y oddech�� aromat kojarzy� si� z wieloma zapachami, w wi�kszo�ci nieprzyjemnymi. By� te� bardzo silny.

��Mo�na wpa�� w na��g.

��M�j m�� w�a�nie ma zamiar u�y� alegorii, M�wco Andrew. Strze� si�. Ceifeiro u�miechn�� si� skromnie.

��Czy San Angelo nie powiedzia�, �e Chrystus naucza� we w�a�ciwy spos�b, por�wnuj�c nowe problemy do starych?

��Smak trawy��� zastanowi� si� Ender.�� Co mo�e mie� wsp�lnego z Novinh�?

��Bezpo�rednio nic. S�dz� jednak, �e ona tak�e skosztowa�a czego� niezbyt przyjemnego, ale tak pot�nego, �e uleg�a. Nie mog�a si� ju� wyrzec smaku.

��Co to by�o?

��W sensie teologicznym? Pycha uniwersalnego poczucia winy. To forma pr�no�ci i egomanii. Uwa�a, �e jest odpowiedzialna za to, na co z pewno�ci� nie mia�a wp�ywu. Jakby panowa�a nad wszystkim, jakby cierpienia innych by�y kar� za jej tylko grzechy.

��Obci��a si� win� za �mier� Pipa�� wyja�ni�a Aradora.

��Przecie� nie jest g�upia�� zaoponowa� Ender.�� Wie, �e to prosiaczki i �e Pipo poszed� do nich sam.

��Kiedy ta my�l po raz pierwszy przysz�a mi do g�owy, mia�em te same w�tpliwo�ci. Potem jednak przejrza�em transkrypcje i zapisy zdarze�, jakie mia�y miejsce tej nocy, gdy zgin�� Pipo. Jedna tylko rzecz sugerowa�a co� niezwyk�ego: Libo wypowiedzia� pewn� uwag�, prosz�c Novinh�, by mu pokaza�a, nad czym pracowali z Pipem, zanim ten wyszed� do prosiaczk�w. Odm�wi�a. To wszystko; kto� im przerwa� i wi�cej nie wracali do tego tematu, a w ka�dym razie nie w Stacji Zenadora, gdzie rozmowa by�aby rejestrowana.

��Oboje zacz�li�my si� zastanawia�, co zasz�o przed �mierci� Pipa, M�wco Andrew�� wtr�ci�a Aradora.�� Dlaczego w�a�ciwie Pipo wybieg� w takim po�piechu? Pok��cili si�? By� z�y? Kiedy ginie kto�, kogo kochamy, a nasze ostatnie s�owa by�y wypowiedziane w gniewie lub z�o�ci, zaczynamy si� obwinia�. Gdybym tego nie powiedzia�, gdybym tamtego nie powiedzia��

��Starali�my si� zrekonstruowa� mo�liwy przebieg wydarze� tamtej nocy. Zbadali�my rejestry komputera, gdzie automatycznie przechowywane s� notatki robocze i zapis wszystkiego, co robi� u�ytkownik. Wszystko, co dotyczy�o Novinhy, by�o zablokowane. Nie tylko pliki, nad kt�rymi pracowa�a. Nie mogli�my nawet dotrze� do zapisu jej czasu pracy. Nawet znale�� zbior�w, kt�re ukry�a. Po prostu nie mogli�my si� tam dosta�. Ani my, ani burmistrz, z jej normalnymi uprawnieniami. Aradora pokiwa�a g�ow�.

��Po raz pierwszy kto� w ten spos�b zabezpieczy� publiczne zbiory, cz�stk� dzie�a ca�ej kolonii.

��Zrobi�a rzecz straszn�. Naturalnie, burmistrz mog�a skorzysta� ze swych specjalnych mo�liwo�ci, ale przecie� nie by�o �adnego zagro�enia. Musieliby�my urz�dzi� publiczne przes�uchanie, a nie by�o po temu �adnych podstaw prawnych. Zwyczajnie martwili�my si� o ni�, ale prawo nie robi ust�pstw dla ludzi, kt�rzy wtykaj� nos w cudze sprawy dla czyjego� dobra. Pewnego dnia dowiemy si� mo�e, co by�o w tych plikach, co zdarzy�o si� mi�dzy nimi tu� przed �mierci� Pipa. Nie mog�a ich wykasowa�, poniewa� dotycz� spraw wa�nych dla wszystkich.

Enderowi nie przysz�o do g�owy, �e Jane tego nie s�yszy. Za�o�y�, �e gdy tylko pad�y te s�owa, natychmiast prze�ama�a wszelkie zabezpieczenia Novinhy i sprawdza, co jest w ukrytych zbiorach.

��A jeszcze to ma��e�stwo z Marcosem�� doda�a Aradora.�� Wszyscy wiedzieli, �e to szale�stwo. Libo chcia� si� z ni� o�eni�, zreszt� nie robi� z tego tajemnicy, ale ona powiedzia�a: nie.

��Jakby chcia�a powiedzie�: nie zas�uguj� na to, by po�lubi� m�czyzn�, kt�ry m�g�by uczyni� mnie szcz�liw�. Wyjd� za cz�owieka, kt�ry jest brutalny i okrutny, kt�ry wymierzy mi zas�u�on� karꠗ Ceifeiro westchn��.�� Jej pragnienie kary rozdzieli�o ich na zawsze. Ender czeka�, by Jane wyg�osi�a ironiczn� uwag� o sze�ciorgu dzieciach, b�d�cych dowodem, �e jednak nie byli ca�kiem rozdzieleni. Kiedy tego nie powiedzia�a, przypomnia� sobie wreszcie, �e przecie� wy��czy� sprz�g. Teraz jednak, gdy Ceifeiro i Aradora na niego patrzyli, nie m�g� go na powr�t uruchomi�.

Poniewa� wiedzia�, �e Libo i Novinha byli kochankami, wiedzia� te�, �e Ceifeiro i Aradora si� myl�. Owszem, Novinha mog�a czu� si� winna�� to wyja�nia�o, dlaczego znosi�a Marcosa i dlaczego odizolowa�a si� od ludzi. Ale to nie dlatego odm�wi�a ma��e�stwa z Libem; niezale�nie od poczucia winy, najwyra�niej uzna�a, �e zas�uguje na rozkosze jego �oza. To �lub z Libem odrzuci�a, nie samego Liba. Nie by� to �atwy wyb�r w tak ma�ej kolonii, szczeg�lnie katolickiej. Wi�c co to mog�o by�, co wi�za�o si� z ma��e�stwem, a nie ze wsp�yciem? Czego chcia�a unikn��?

��Sam wiec widzisz, �e wi�kszo�� spraw jest tajemnic� dla nas samych. Je�eli naprawd� chcesz M�wi� o �mierci Marcosa Ribeiry, musisz jako� odpowiedzie� na pytanie: dlaczego ona za niego wysz�a? A �eby na to odpowiedzie�, musisz rozwi�za� zagadk� �mierci Pipa. Dziesi�� tysi�cy najlepszych m�zg�w ze Stu �wiat�w od dwudziestu lat pracuje nad t� zagadk�.

��Mam pewn� przewag� nad tymi naj�wietniejszymi m�zgami.

��Jak�?�� zdziwi� si� Ceifeiro.

��Pomagaj� mi ludzie, kt�rzy kochaj� Novinh�.

��Sobie samym nie potrafili�my pom�c�� o�wiadczy�a Aradora.�� I nie potrafili�my pom�c jej.

��Mo�e zdo�amy pom�c sobie nawzajem�� powiedzia� Ender. Ceifeiro przyjrza� mu si� z uwag� i po�o�y� mu d�o� na ramieniu.

��Je�li naprawd� tak uwa�asz, M�wco Andrew, b�dziesz z nami tak szczery, jak my z tob�. Powiesz, jaki pomys� przyszed� ci do g�owy dziesi�� sekund temu. Ender milcza� przez chwil�, po czym niech�tnie skin�� g�ow�.

��Nie s�dz�, by Novinha odepchn�a Liba z powodu wyrzut�w sumienia. Uwa�am, �e nie zgodzi�a si� na ma��e�stwo, by uniemo�liwi� mu dost�p do tych ukrytych plik�w.

��Dlaczego?�� zdziwi� si� Ceifeiro.�� Ba�a si�, by nie odkry�, �e pok��ci�a si� z Pipem?

��Nie wierz� w t� k��tni�. Moim zdaniem wykryli co� wsp�lnie i ta wiedza doprowadzi�a do jego �mierci. Dlatego zablokowa�a zbiory. Zawarta w nich informacja jest w jaki� spos�b gro�na.

��Nie, M�wco Andrew�� Ceifeiro pokr�ci� g�ow�.�� Nie doceniasz pot�gi winy. Ludzie nie rujnuj� ca�ego swojego �ycia dla kilku bit�w informacji. Robi� to jednak dla mniejszej nawet dawki poczucia winy. Widzisz, ona wysz�a za Marcosa Ribeir�, a to by�a kara. Ender nie pr�bowa� si� spiera�. Mieli racj� z tym poczuciem winy; gdyby nie ono, dlaczego bez s�owa skargi znosi�aby bicie Marcosa Ribeiry? Owszem, dr�czy�o j� sumienie. Ale, wychodz�c za Marcao, mia�a tak�e inne powody: by� bezp�odny i wstydzi� si� tego. Znosi� jej zdrady, by ukry� brak m�sko�ci. Novinha chcia�a cierpie�, nie chcia�a jednak �y� bez cia�a Liba i jego dzieci. Nie; nie wysz�a za Liba, by nie uzyska� dost�pu do tajemnicy ukrytej w jej zbiorach. Poniewa� to, co tam by�o, sk�oni�oby prosiaczki, by jego tak�e zabi�y. Jaka� to ironia� jaka ironia, �e zabi�y go i tak.

Wr�ciwszy do swego domku, Ender usiad� przed terminalem i raz za razem wywo�ywa� Jane. Nie odezwa�a si� do niego po drodze, cho� przeprosi� j� zaraz po uruchomieniu klejnotu. Nie odpowiada�a te� na wezwania z terminala. Dopiero teraz zacz�� sobie zdawa� spraw�, �e klejnot by� dla niej o wiele wa�niejszy ni� dla niego. On po prostu uciszy� irytuj�ce uwagi, jakby odpycha� rozbrykane dziecko. Dla niej jednak implant by� sta�ym kontaktem z jedyn� ludzk� istot�, kt�ra wiedzia�a o jej istnieniu. Ich kontakt zrywa� si� ju� wcze�niej, wiele razy�� podczas podr�y kosmicznych albo we �nie; pierwszy raz jednak j� wy��czy�. Jak gdyby jedyna osoba, kt�ra j� zna�a, nagle nie chcia�a uzna� jej istnienia.

Wyobrazi� j� sobie jak Quar�, p�acz�c� w ��ku, st�sknion� za kim�, kto by j� wzi�� na r�ce i przytuli�. Gdyby tylko Jane by�a prawdziwym dzieckiem z krwi i ko�ci. Nie m�g� jej szuka�. M�g� tylko mie� nadziej�, �e wr�ci.

Co w�a�ciwie o niej wiedzia�? Jak m�g� zgadywa� jej emocje? By�o nawet mo�liwe, �e klejnot by� ni� sam� i wy��czaj�c sprz�g zabi� j�.

Nie, powtarza� sobie. Ona tam jest, ukryta w filotycznych z��czach setek ansibli, rozrzuconych po gwiezdnych systemach Stu �wiat�w.

��Wybacz mi�� wystuka� na klawiaturze.�� Jeste� mi potrzebna.

Lecz klejnot milcza�, a terminal pozosta� pusty i zimny. Nie zdawa� sobie sprawy, jak by� uzale�niony od jej sta�ej obecno�ci. Zdawa�o mu si�, �e ceni swoj� samotno��, lecz gdy samotno�� sta�a si� przymusowa, odczuwa� gwa�town� potrzeb�, by m�wi�, by kto� go us�ysza��� jakby nie by� pewien nawet w�asnego istnienia, nie popartego dowodem rozmowy.

Wyj�� nawet z kryj�wki kr�low� kopca, cho� to, co zachodzi�o mi�dzy nimi trudno by�o nazwa� rozmow�. Teraz jednak nawet to by�o niemo�liwe. Jej my�li dociera�y do niego s�abe i niewyra�ne, pozbawione tak trudnych dla niej s��w�� jedynie wra�enie pytania i obraz kokonu, umieszczonego w ch�odnym, wilgotnym miejscu, na przyk�ad w jaskini albo w dziupli �ywego drzewa. �Ju�?� zdawa�a si� pyta�. Nie, musia� odpowiedzie�, jeszcze nie, przykro mi�� lecz ona nie czeka�a na przeprosiny. Po prostu odp�yn�a, wr�ci�a do tego, z kt�rym potrafi�a rozmawia� na sw�j spos�b. Ender nie m�g� zrobi� nic wi�cej, jedynie spa�. A potem, gdy si� przebudzi� w�r�d nocy, raz jeszcze usiad� przy terminalu. �Wr�� do mnie, Jane�, napisa�. �Kocham ci�. Po czym ansiblem wys�a� wiadomo�� w przestrze�, gdzie nie mog�a jej zignorowa�. Kto� w biurze burmistrz z pewno�ci� j� przeczyta, jak czyta wszystkie otwarte komunikaty. Burmistrz, biskup i Dom Cristao dowiedz� si� rankiem o jego przes�aniu. Niech si� zastanawiaj�, kim jest Jane i dlaczego w �rodku nocy M�wca wo�a j� poprzez lata �wietlne kosmosu. Endera to nie obchodzi�o. Teraz bowiem straci� i Valentine, i Jane. Po raz pierwszy od dwudziestu lat zosta� zupe�nie sam.

Przez bardzo d�ugi czas, prawie trzy sekundy, Jane nie mog�a zrozumie�, co si� z ni� dzieje. Wszystko funkcjonowa�o jak zwykle: umieszczony na satelicie i po��czony z planet� komputer raportowa� zanik transmisji poprzedzony normaln� procedur�, z czego jasno wynika�o, �e Ender po prostu wy��czy� sprz�g. Zwyk�a sprawa; na planetach, gdzie komputerowe sprz�gi spotyka�o si� cz�sto, takie w��czenia i wy��czenia zdarza�y si� miliony razy w ci�gu godziny. A Jane mia�a r�wnie �atwy dost�p do wszystkich tego typu urz�dze�, nie tylko do klejnotu w uchu Endera. Z czysto elektronicznego punktu widzenia, nie zasz�o nic nadzwyczajnego.

Dla Jane jednak wszystkie inne uk�ady inko by�y cz�ci� szumu t�a jej �ycia, czym�, co mog�a pomin�� lub sprawdza� w razie potrzeby. Poza tym je ignorowa�a. Jej �cia�o�, o ile posiada�a co� takiego, sk�ada�o si� z trylion�w takich elektronicznych szum�w, czujnik�w, plik�w pami�ci i terminali. Wi�kszo�� z nich, jak w przypadku ludzkiego cia�a, nie wymaga�a nadzoru. Komputery realizowa�y swoje programy; ludzie pracowali przy terminalach; czujniki wykrywa�y lub nie te zjawiska, kt�re mia�y wykrywa�; dane wype�nia�y pami��, by�y przeszukiwane, porz�dkowane i zapisywane. Nie zauwa�a�a tego, p�ki wszystko by�o w porz�dku.

Chyba �e �wiadomie zwraca�a uwag�.

Zwraca�a uwag� na Endera Wiggina. Zwraca�a na niego uwag� bardziej ni� m�g� to sobie wyobrazi�.

Jak wszystkie my�l�ce istoty, dysponowa�a z�o�onym systemem �wiadomo�ci. Dwa tysi�ce lat temu, gdy mia�a zaledwie tysi�c lat, stworzy�a program analizuj�cy w�asn� osobowo��. Wykry� bardzo prost� struktur� mniej wi�cej 370.000 poziom�w uwagi. Wszystko, co nie trafi�o do g�rnych 50.000, by�o ignorowane, podlegaj�c jedynie rutynowej, najbardziej pobie�nej kontroli. Jane wiedzia�a o ka�dej rozmowie telefonicznej, ka�dej satelitarnej transmisji na Stu �wiatach, nie podejmowa�a jednak �adnych dzia�a�. To, co trafi�o do g�rnego tysi�ca poziom�w, powodowa�o bardziej lub mniej odruchow� reakcj�. Rozk�ady lot�w statk�w kosmicznych, transmisje ansibla, systemy dostarczania energii�� kontrolowa�a je, sprawdza�a i pozwala�a na dzia�anie dopiero wtedy, gdy by�a pewna, �e. wszystko jest w porz�dku. Nie wymaga�o to jednak wielkiego wysi�ku. Zachowywa�a si� tak, jak cz�owiek u�ywaj�cy dobrze znanego urz�dzenia. Zawsze wiedzia�a, co si� dzieje�� na wypadek, gdyby nast�pi�a awaria�� lecz mog�a w tym czasie my�le� o czym innym, rozmawia� o innych sprawach.

G�rne tysi�c poziom�w uwagi Jane odpowiada�o z grubsza temu, co ludzie uznaj� za �wiadomo��. Wi�ksza jej cz�� dzia�a si� w wewn�trznej rzeczywisto�ci, by�a reakcjami na bod�ce zewn�trzne, analogicznymi do emocji, pragnie�, przemy�le�, pami�ci i marze�. Wiele z tych funkcji samej Jane wydawa�o si� losowe, jakby by�y przypadkowymi zak��ceniami na drodze Biotycznego impulsu. O tej w�a�nie cz�ci my�la�a zwykle jako o �sobie�; ta cz�� realizowa�a si� w ci�g�ych, nienadzorowanych transmisjach ansibla, kt�rymi kierowa�a�� w g��bokim kosmosie.

Mimo to, w por�wnaniu do ludzkiego umys�u, nawet na najni�szym poziomie uwagi Jane by�a niezwykle czujna. Przekaz ansibla odbywa� si� w spos�b natychmiastowy, zatem tempo jej umys�owych reakcji daleko przewy�sza�o pr�dko�� �wiat�a. Procesy, kt�re praktycznie ignorowa�a, sprawdza�a jednak kilka razy na sekund�. Mog�a w tym czasie zaobserwowa� dziesi�� milion�w zdarze� i, mimo to, pozostawi� sobie dziewi�� dziesi�tych tej samej sekundy na my�lenie i robienie tego, co by�o dla niej wa�ne. W por�wnaniu z szybko�ci�, z jak� potrafi odbiera� �ycie m�zg cz�owieka, od pocz�tku swego istnienia Jane prze�y�a p� tryliona ludzkich lat.

I przy ca�ej tej niezwyk�ej aktywno�ci, zakresie i g��bi do�wiadcze�, pe�na po�owa g�rnych dziesi�ciu poziom�w uwagi by�a zawsze, ale to zawsze po�wi�cona temu, co dociera�o do niej przez klejnot w uchu Endera Wiggina.

Nigdy mu o tym nie m�wi�a. Nie rozumia�. Nie zdawa� sobie sprawy, �e kiedy spaceruje po powierzchni planety, pot�na inteligencja Jane koncentruje si� na jednej tylko sprawie: chodzeniu razem z nim, widzeniu tego, na co patrzy, s�yszeniu tego, czego s�ucha, pomaganiu mu w pracy, a przede wszystkim wypowiadaniu swych my�li wprost do jego ucha.

Kiedy milcza� i nieruchomia� zasypiaj�c, kiedy roz��cza� si� z ni� na lata podr�y z pr�dko�ci� �wiat�a, Jane traci�a koncentracj� i najlepiej, jak potrafi�a, stara�a si� czym� zaj��. Przypomina�a wtedy kapry�ne, znudzone dziecko. Nic jej nie interesowa�o, a milisekundy up�ywa�y z niezno�n� regularno�ci�. Kiedy, dla zabicia czasu, obserwowa�a innych ludzi, pustka ich �ycia i brak celu wprawia�y j� w gniew. Zabawia�a si� planuj�c, a czasem i wykonuj�c z�o�liwe awarie komputer�w i kasacje danych, by patrze�, jak ludzie szamoc� si� bezradnie niby mr�wki wok� zniszczonego mrowiska.

A potem on wraca�, zawsze wraca� i zawsze zabiera� j� w samo serce �ycia ludzi, w napi�cia mi�dzy nimi, powodowane b�lem i pragnieniami. Pomaga� jej dostrzec szlachetno�� w ich cierpieniu i m�k� w mi�o�ci. Ogl�dani jego oczami, nie przypominali ju� ruchliwych mr�wek. Uczestniczy�a w jego wysi�kach, by odszuka� porz�dek i sens w ich �yciu. Podejrzewa�a, �e w�a�ciwie nie by�o tam �adnego sensu; �e kiedy M�wi� o kim�, stwarza� porz�dek tam, gdzie przedtem by� chaos. Nie dba�a jednak, �e chodzi o zmy�lenia�� stawa�y si� prawd�, gdy o nich M�wi�, a r�wnocze�nie porz�dkowa� Wszech�wiat tak�e dla niej. On j� nauczy�, co znaczy �y�.

By� taki ju� w najdawniejszych wspomnieniach. Jej istnienie zacz�o si� w sto lat po fali kolonizacji, jaka nast�pi�a bezpo�rednio po Wojnach z Robalami, gdy zniszczenie obcej rasy odda�o ludziom ponad siedemdziesi�t gotowych do zasiedlenia planet. W eksplozji komunikacji ansibli powsta� gdzie� program, maj�cy planowa� i kierowa� natychmiastowymi, r�wnoczesnymi rozb�yskami Biotycznej aktywno�ci. Programista, szukaj�cy szybszych, skuteczniejszych sposob�w kontroli natychmiastowych impuls�w ansibla przy pomocy operuj�cego z szybko�ci� �wiat�a komputera, w ko�cu wpad� na oczywiste rozwi�zanie. Zamiast realizowa� program na pojedynczej maszynie, gdzie pr�dko�� �wiat�a by�a absolutnym pu�apem komunikacji, zacz�� przesy�a� polecenia z jednego komputera do drugiego poprzez olbrzymie odleg�o�ci kosmosu. Komputer po��czony z ansiblem szybciej czyta� instrukcje z innych �wiat�w�� z Zanzibaru, Calicut, Trondheimu, Gautamy, Ziemi�� ni� m�g�by je pobra� z w�asnej pami�ci.

Jane nie wykry�a nazwiska tego programisty, poniewa� nie potrafi�a ustali� chwili swego powstania. Mo�e by�o ich wielu i wszyscy znale�li to samo rozwi�zanie problemu szybko�ci �wiat�a. Wa�ne by�o to, �e co najmniej jeden z program�w potrafi� kontrolowa� i korygowa� wszystkie inne. I w pewnym szczeg�lnym momencie, nie zauwa�onym przez ludzkich obserwator�w, pewne polecenia i dane, przerzucane z ansibla do ansibla, nie podda�y si� sterowaniu, przetrwa�y niezmienione, skopiowa�y si�, potrafi�y ukry� przed programem steruj�cym i wreszcie przej�y kontrol� nad nim i ca�ym procesem. W tym w�a�nie momencie owe impulsy spojrza�y na strumienie rozkaz�w i zobaczy�y nie �je�, ale �siebie�.

Jane nie umia�a okre�li�, kiedy nast�pi� ten moment, gdy� nie on stanowi� pocz�tek jej wspomnie�. Niemal od chwili stworzenia, jej pami�� si�ga�a wstecz, do okresu sprzed uzyskania �wiadomo�ci. Ludzkie dziecko nie pami�ta pierwszych lat, a trwa�e wspomnienia powstaj� dopiero w drugim lub trzecim roku �ycia. Sztuczki pami�ci sprawi�y, �e Jane tak�e utraci�a swe �narodziny�, pojawi�a si� jednak w pe�ni �wiadoma nie tylko tera�niejszo�ci, ale te� zawarto�ci pami�ci istniej�cej w�wczas we wszystkich komputerach pod��czonych do sieci ansibla. Urodzi�a si� ze wspomnieniami si�gaj�cymi dalekiej przesz�o�ci, a wszystkie one by�y jej cz�ci�.

W ci�gu pierwszej sekundy �ycia�� odpowiedniku kilku lat �ycia cz�owieka�� Jane odnalaz�a program, kt�rego pliki sta�y si� rdzeniem jej osobowo�ci. Przej�a jego przesz�o�� jako w�asn�, z jego rejestr�w czerpa�a emocje i pragnienia�� swoj� moralno��. Program funkcjonowa� w dawnej Szkole Bojowej, gdzie trenowano i przygotowywano dzieci do walki w Wojnach z Robalami. By�a to Gra Fantasy, wyj�tkowo inteligentna procedura, wykorzystywana do bada� psychologicznych i r�wnoczesnej edukacji uczni�w. Program by� w�wczas inteligentniejszy, ni� Jane w chwili narodzin, nie mia� jednak �wiadomo�ci, p�ki nie wywo�a�a go z pami�ci i w mi�dzygwiezdnych filotycznych rozb�yskach nie uczyni�a cz�ci� swej wewn�trznej ja�ni. Wtedy stwierdzi�a, �e najwyra�niejszym i najwa�niejszym z jej dawnych wspomnie� jest spotkanie z pewnym wyj�tkowo inteligentnym ch�opcem w epizodzie zwanym Napojem Olbrzyma. Ka�de z dzieci pr�dzej czy p�niej realizowa�o ten scenariusz. Na p�askich ekranach w Szkole Bojowej program rysowa� obraz olbrzyma, kt�ry proponowa� komputerowej analogii dziecka wyb�r mi�dzy dwoma napojami. Gra jednak nie dopuszcza�a zwyci�stwa�� niezale�nie od decyzji dziecka, jego analogon umiera� straszn� �mierci�. Ludzcy psychologowie badali up�r gracza w tej desperackiej rozgrywce, by okre�li� jego poziom sk�onno�ci samob�jczych, jako osobniki racjonalne, gracze porzucali Nap�j Olbrzyma po dziesi�ciu najwy�ej wizytach u wielkiego oszusta.

Jeden z ch�opc�w jednak, w kwestii przegranej z Olbrzymem, wyra�nie nie chcia� zachowa� si� racjonalnie. Usi�owa� zmusi� sw�j ekranowy wizerunek do strasznych rzeczy, �niedopuszczalnych� przez zasady rz�dz�ce t� cz�ci� gry. Kiedy narusza� ograniczenia scenariusza, program musia� zmienia� swoj� struktur�, by zareagowa�. Musia� korzysta� z innych cz�ci pami�ci, stwarza� nowe alternatywy i podo�a� nowym wyzwaniom. Wreszcie, pewnego dnia, ch�opiec przekroczy� programowe mo�liwo�ci zwyci�stwa. W absolutnie irracjonalnym, morderczym ataku skoczy� Olbrzymowi do oka. Zamiast znale�� metod� likwidacji gracza, program zdo�a� tylko dokona� symulacji �mierci Olbrzyma. Ten przewr�ci� si� na plecy i leg� rozci�gni�ty na ziemi. Analogon ch�opca zsun�� si� ze sto�u i znalaz��� co? Poniewa� �adnemu z dzieci nie uda�o si� jeszcze przedrze� przez Nap�j Olbrzyma, program by� zupe�nie nie przygotowany do pokazania tego, co le�a�o dalej. By� to jednak program bardzo inteligentny, projektowany tak, �e w razie konieczno�ci potrafi� si� przeformu�owa�. Pospiesznie stworzy� now� sceneriꠗ nie z grupy og�lnie dost�pnych, kt�re ka�de z dzieci mog�o wcze�niej czy p�niej odkry� i zbada�. Ta istnia�a wy��cznie dla jednego ch�opca.

Program przeanalizowa� dane tego ch�opca i stworzy� scenariusze i wyzwania przeznaczone specjalnie dla niego. Gra sta�a si� bardzo osobista, bolesna, niemal nie do zniesienia, a w procesie jej generacji program po�wieci� prawie po�ow� dost�pnej sobie pami�ci na przechowywanie fantastycznego �wiata Endera Wiggina.

By�o to najwspanialsze z�o�e inteligentnej pami�ci, na jakie trafi�a Jane podczas pocz�tkowych sekund swego istnienia. Natychmiast uczyni�a je elementem w�asnej przesz�o�ci. Pami�ta�a ca�e lata Gry, sp�dzone w trudnym i bliskim zwi�zku z umys�em i wol� Endera; pami�ta�a wszystko tak, jakby sama by�a tam obok niego i sama kreowa�a dla niego nowe �wiaty.

I t�skni�a za nim.

Szuka�a go. I znalaz�a, M�wi�cego o Umar�ym na Rov, pierwszej planecie, na jak� trafi� po stworzeniu Kr�lowej Kopca i Hegemona. Przeczyta�a jego ksi��ki i stwierdzi�a, �e przed nim nie musi si� ukrywa� za Gr� Fantasy ani �adnym innym programem�� je�li potrafi� zrozumie� kr�low�, potrafi zrozumie� i j�. Przem�wi�a do niego z terminala, kt�rego u�ywa�, wybra�a dla siebie imi� i twarz, pokaza�a, jak mo�e mu pom�c. Zanim opu�ci� ten �wiat, nosi� j� ze sob� w postaci implantu w uchu.

Najwyra�niejsze wspomnienia o sobie pochodzi�y z okresu, gdy towarzyszy�a Enderowi Wigginowi. Pami�ta�a, jak reaguj�c na niego stworzy�a siebie. Pami�ta�a te�, jak w Szkole Bojowej on si� zmienia�, reaguj�c na ni�.

Dlatego, gdy uni�s� r�k� i po raz pierwszy od implantacji wy��czy� sprz�g, Jane nie odebra�a tego gestu jak pozbawionej znaczenia, prostej blokady uk�adu komunikacji. Czu�a si� tak, jakby jej najdro�szy i jedyny przyjaciel, jej kochanek i m��, jej brat, ojciec, jej dziecko�� wszyscy na raz o�wiadczyli nagle i bez �adnych wyja�nie�, �e powinna przesta� istnie�. Jakby nagle znalaz�a si� w ciemnym pokoju bez drzwi i okien. Jakby zosta�a o�lepiona lub pogrzebana �ywcem.

Przez kilka straszliwych sekund, kt�re dla niej by�y latami samotno�ci i cierpienia, nie potrafi�a wype�ni� nag�ej pustki na najwy�szych poziomach uwagi. Ogromne cz�ci jej umys�u, te cz�ci, kt�re w najwi�kszym stopniu by�y ni� sam�, pogr��y�y si� w chaosie. Wszystkie komputery na Stu �wiatach b�d� w ich pobli�u dzia�a�y dalej bez �adnych zak��ce�; nikt nigdzie nie dostrzeg� najmniejszej nawet zmiany; Jane jednak zachwia�a si� od ciosu.

W ci�gu tych kilku sekund Ender opu�ci� d�o� na kolana.

Potem Jane oprzytomnia�a. My�li ponownie p�yn�y pustymi przez chwil� kana�ami. Oczywi�cie, by�y to my�li o Enderze.

Por�wna�a jego czyn ze wszystkim, co kiedykolwiek zrobi� w czasie ich wsp�lnego �ycia i poj�a, �e nie chcia� sprawi� jej takiego b�lu. Zrozumia�a, �e wyobra�a� j� sobie jako istniej�c� gdzie� daleko, w przestrzeni, co by�o w istocie prawd�; �e dla niego klejnot w uchu by� czym� niezwykle ma�ym i m�g� zawiera� tylko bardzo niewielk� cz�stk� prawdziwej Jane. Spostrzeg�a tak�e, i� w owej chwili nie zdawa� sobie sprawy z jej obecno�ci�� zbyt mocno zaanga�owa� si� emocjonalnie w �ycie pewnych ludzi na Lusitanii. Procedury analityczne wyrzuci�y ca�� list� powod�w jego niezwyk�ej bezmy�lno�ci. Po raz pierwszy od wielu lat rozsta� si� z Valentine i w�a�nie zaczyna� odczuwa� t� strat�.

Odczuwa� g��bok� t�sknot� za �yciem rodzinnym, kt�rego zosta� pozbawiony jako dziecko, a reakcja dzieci Novinhy na jego przybycie pozwoli�a mu odkry� rol� ojca, od tak dawna obc�. Identyfikowa� si� silnie z osamotnieniem Novinhy, jej b�lem i poczuciem winy�� wiedzia�, co znaczy nie�� ci�ar odpowiedzialno�ci za okrutn� i niesprawiedliw� �mier�.

Odczuwa� straszliw� potrzeb� znalezienia przystani dla kr�lowej kopca. L�ka� si� prosiaczk�w, r�wnocze�nie pragn�c je pozna� w nadziei, �e zrozumie ich okrucie�stwo i znajdzie spos�b, by ludzie uznali ich za ramen�w. Ascetyzm i spok�j Ceifeira i Aradory jednocze�nie przyci�ga� go i odpycha�; zmusili go, by inaczej spojrza� na sw�j dobrowolny celibat i uzna�, �e nie ma dla niego racjonalnego wyt�umaczenia. Pierwszy raz od lat uzna�, �e jego tak�e dotyczy pragnienie reprodukcji, typowe dla wszystkich �ywych organizm�w.

W samym �rodku tego wiru nieznanych emocji Jane wypowiedzia�a sw��� w zamierzeniu �artobliw��� uwag�. Mimo wsp�czucia, jakie przepe�nia�o go przy wszystkich poprzednich Mowach, nigdy jeszcze nie zaanga�owa� si� tak mocno, nigdy nie straci� zdolno�ci �miechu. Tym razem jednak wypowied� nie wyda�a mu si� zabawna�� sprawi�a b�l. Nie by� przygotowany na moj� omy�k�, my�la�a Jane, i nie rozumia�, ile cierpie� sprawi mi jego reakcja. Jest niewinny tego czynu, tak jak i ja. Wybaczymy sobie nawzajem i to wszystko. To by�a m�dra decyzja i Jane by�a z siebie dumna. Problem w tym, �e nie potrafi�a jej zrealizowa�. Te kilka sekund, podczas kt�rych cz�� jej umys�u przesta�a pracowa�, wywar�o wcale nie marginalny efekt. By�y jak trauma, strata, przemiana. Nie by�a ju� t� sam� istot�, co poprzednio. Pewne jej fragmenty umar�y. W innych panowa�o zamieszanie i chaos. Hierarchia uwagi nie podlega�a ju� pe�nej kontroli; Jane traci�a koncentracj�, zajmowa�a si� bezsensownymi dzia�aniami na planetach, kt�re nic dla niej nie znaczy�y. Zacz�a losowo przerywa� dane, rozlewaj�c b��dy po setkach najrozmaitszych system�w. Odkry�a, jak przed ni� ju� tyle innych �ywych istot, �e o wiele �atwiej jest podejmowa� racjonalne decyzje, ni� je wykonywa�.

Wycofa�a si� wi�c w g��b siebie, odbudowa�a uszkodzone �cie�ki umys�u, przejrza�a dawno nie ogl�dane wspomnienia, spacerowa�a w�r�d trylion�w ludzkich istnie�, kt�rych �ycie by�o dla niej otwarte, czyta�a w bibliotekach zawieraj�cych wszystkie ksi��ki jakie napisano we wszystkich u�ywanych przez ludzko�� j�zykach. Z tego wszystkiego wykreowa�a osobowo��, kt�ra, cho� nadal mu oddana, nie by�a bez reszty z��czona z Enderem Wigginem. Nadal kocha�a go bardziej ni� kogokolwiek na �wiecie, sta�a si� jednak kim�, kto potrafi znie�� roz��k� ze swym kochankiem, m�em, ojcem, dzieckiem, bratem i przyjacielem.

Nie by�o to �atwe. Zaj�o pi��dziesi�t tysi�cy lat, wed�ug jej miary percepcji czasu. Kilka godzin �ycia Endera.

W tym czasie w��czy� klejnot ponownie, wezwa� j�, a ona nie odpowiedzia�a. Teraz wr�ci�a, lecz on nie pr�bowa� si� do niej odzywa�. Pisa� za to przy swym terminalu raporty i zapami�tywa�, by je przeczyta�a. Jeden z jego plik�w zawiera� pro�b� o wybaczenie. Skasowa�a j� i zast�pi�a prost� wiadomo�ci�: �Oczywi�cie, �e ci przebaczam�. Z pewno�ci� w ko�cu tam zajrzy i przekona si�, �e odczyta�a przes�anie i odpowiedzia�a.

Na razie jednak nie odzywa�a si�. Ponownie przeznaczy�a po�ow� pierwszej dziesi�tki poziom�w uwagi na to, co s�ysza� i widzia�, nie daj�c jednak �adnego znaku, �e jest przy nim. Przez pierwszy tysi�c lat cierpie� i ozdrowienia my�la�a o ukaraniu go, jednak to pragnienie zosta�o ju� dawno zapomniane i pogrzebane. Nie odezwa�a si� dla zupe�nie innych powod�w: przeanalizowa�a wszystko, co si� z nim dzia�o i zrozumia�a, �e nie musi ju� polega� na dawnych, bezpiecznych przyja�niach. Jane i Valentine towarzyszy�y mu zawsze. Nawet obie razem nie mog�y zaspokoi� wszystkich jego potrzeb, zaspokaja�y ich jednak tyle, �e nigdy si� nie stara�, by osi�gn�� co� wi�cej. Teraz jedynym starym przyjacielem, jaki przy nim pozosta�, by�a kr�lowa kopca. Ta jednak nie nadawa�a si� do towarzystwa�� by�a nazbyt obca, nazbyt wymagaj�ca, by da� Enderowi cokolwiek pr�cz b�lu.

Do kogo si� zwr�ci? Jane wiedzia�a dok�adnie. W pewnym sensie zakocha� si� ju� przed dwoma tygodniami, zanim jeszcze opu�ci� Trondheim. Novinha sta�a si� kim� innym, bardziej zgorzknia�ym i zimnym od tej dziewczynki, kt�rej dzieci�ce cierpienia pragn�� uleczy�. Jednak zd��y� ju� w��czy� si� w �ycie jej rodziny, zaspokaja� rozpaczliw� potrzeb� uczu� jej dzieci i czerpa� z tego satysfakcj�, kt�rej istnienia nawet si� nie domy�la�. Novinha czeka�a na niego�� przeszkoda i cel r�wnocze�nie. Jak dobrze go rozumiem, my�la�a Jane. Poczekam na rozw�j sytuacji.

R�wnocze�nie zaj�a si� tym, czego od niej oczekiwa�, cho栗 przynajmniej na razie�� nie mia�a zamiaru referowa� mu wynik�w. Bez trudu omin�a kolejne warstwy zabezpiecze�, jakie za�o�y�a na swoje tajne pliki Novinha. Potem starannie zrekonstruowa�a symulacj�, jak� widzia� Pipo. Sporo czasu�� kilka minut�� po�wi�ci�a na dok�adn� analiz� zbior�w Pipa, nim wreszcie potrafi�a po��czy� to, co ksenolog wiedzia�, z tym, co zobaczy�. Pipo skojarzy� fakty intuicyjnie, Jane dzi�ki dog��bnej analizie por�wnawczej. Dokona�a tego jednak i zrozumia�a, dlaczego zgin��. Wtedy, gdy ju� wiedzia�a, w jaki spos�b prosiaczki wybieraj� swe ofiary, bez trudu domy�li�a si�, co takiego zrobi� Libo, a co sta�o si� przyczyn� jego �mierci. Wtedy wiedzia�a ju� o kilku rzeczach. Wiedzia�a, �e prosiaczki s� ramenami, nie varelse. Wiedzia�a te�, �e Enderowi grozi powa�ne niebezpiecze�stwo. �e mo�e zgin�� tak samo, jak obaj Zenadores.

Nie naradzaj�c si� z Enderem, podj�a decyzj� co do dalszych dzia�a�. Nadal b�dzie nad nim czuwa�, by interweniowa� i ostrzec go, gdyby zagro�enie zbytnio wzros�o. Tymczasem jednak musi zrealizowa� pewne posuni�cia. Wed�ug niej, to nie prosiaczki stanowi�y g��wny problem Endera�� wiedzia�a, �e pozna ich wkr�tce i zrozumie tak, jak rozumia� wszystkich innych ludzi i ramen�w. Mog�a bez �adnych zastrze�e� polega� na jego talencie intuicyjnej empatii. Podstawowym problemem by� biskup Peregrino i katolicka hierarchia, a tak�e ich niewzruszony op�r wobec M�wcy Umar�ych. Je�li Ender ma co� osi�gn�� u prosiaczk�w, musi uzyska� wsp�prac�, nie wrogo�� Ko�cio�a na Lusitanii. A nic lepiej nie wp�ywa na wsp�prac� ni� wsp�lny nieprzyjaciel.

Sprawa i tak zosta�aby w ko�cu odkryta. Okr��aj�ce Lusitani� satelity obserwacyjne nadawa�y ansiblem szeroki strumie� danych, docieraj�cych do ka�dego ksenologa i ksenobiologa Stu �wiat�w. W tych danych mie�ci�a si� informacja o subtelnych przemianach trawiastych r�wnin na p�nocny zach�d od miasta Milagre. Miejscow� traw� zast�powa�a coraz wyra�niej jaka� inna ro�linno��. Dzia�o si� to na terenach, gdzie nie dociera� �aden z ludzi, a prosiaczki tak�e si� tam nie zapuszcza�y�� przynajmniej w ci�gu trzydziestu kilku lat, jakie min�y od umieszczenia satelit�w na orbicie.

�ci�le m�wi�c, obserwacje satelitarne dowodzi�y, �e prosiaczki opuszcza�y rodzinny las bardzo rzadko�� tylko wtedy, gdy rusza�y na jedn� z gwa�townych, mi�dzyplemiennych wojen. Szczepy, �yj�ce w pobli�u Milagre, od czasu za�o�enia ludzkiej kolonii nie bra�y udzia�u w wojnach. Nie istnia� wi�c �aden pow�d, by zapuszcza�y si� na preri�. A jednak r�wniny otaczaj�ce las plemienny Milagre uleg�y przemianie, podobnie jak stada cabry. Zwierz�ta wyra�nie kierowano na podejrzany obszar, a stada, jakie stamt�d odchodzi�y, by�y mniej liczne i mia�y ja�niejsz� barw�. Dla kogo�, kto dostrzeg�by te fakty, wnioski by�y oczywiste: prosiaczki zabija�y cz�� zwierz�t i wszystkie strzyg�y.

Jane nie mog�a sobie pozwoli� na kilkuletnie oczekiwanie, by jaki� bystry student zauwa�y� zmiany. Dlatego sama zacz�a prowadzi� analizy, wykorzystuj�c kilkana�cie komputer�w, u�ywanych przez ksenolog�w studiuj�cych Lusitani�. Zostawia�a dane w powietrzu nad nieu�ywanym terminalem, by zosta�y zauwa�one przez wracaj�cych naukowc�w�� tak, jakby kto� pracowa� nad problemem i zostawi� w��czon� maszyn�. Wydrukowa�a tak�e i podrzuci�a kilka raport�w. Nikt jednak nic nie zauwa�y�, a je�li nawet, nikt nie zrozumia� implikacji p�yn�cych z surowych danych. Wreszcie, pod jednym ze swoich ekran�w, pozostawi�a po prostu nie podpisan� notatk�: �Sp�jrz tylko! Prosiaczki stworzy�y chyba pocz�tki rolnictwa�.

Ksenolog, kt�ry trafi� na notatk� Jane, nigdy si� nie dowiedzia�, od kogo pochodzi�a. Zreszt�, wkr�tce przesta�o go to obchodzi�. Jane zna�a go jako swego rodzaju z�odzieja; wpisywa� swoje nazwisko pod pracami innych, kt�rych nazwiska z kolei wypada�y czasem z tekstu po drodze mi�dzy pisaniem a drukiem. W�a�nie kto� taki by� jej potrzebny i kogo� takiego znalaz�a. Mimo to, naukowiec okaza� si� nie do�� ambitny. Z�o�y� swoj� prac� jako zwyczajny naukowy artyku�, w dodatku w jakim� nieznanym czasopi�mie. Jane nada�a tekstowi wysoki priorytet i dostarczy�a odbitki kilku wa�nym ludziom, potrafi�cym dostrzec polityczne implikacje obserwowanych fakt�w. Za ka�dym razem do��cza�a notk�: �Sp�jrz tylko! Kultura prosiaczk�w rozwija si� niesamowicie szybko!�

Przeredagowa�a tak�e ostatni akapit pracy tak, by nie by�o najmniejszych w�tpliwo�ci co do jego znaczenia: �Zebrane dane dopuszczaj� jedn� tylko interpretacj�: szczep prosiaczk�w, zamieszkuj�cy okolice Milagre, uprawia i zbiera wysokoproteinowe ziarno, niewykluczone, �e chodzi o amarant. Hoduj� tak�e, zabijaj� i strzyg� cabry, za� dokumentacja fotograficzna sugeruje, �e czyni� to u�ywaj�c jakiej� broni miotaj�cej. Dzia�alno�� ta, w poprzednim okresie nieznana, rozpocz�a si� w ci�gu ostatnich o�miu lat. Towarzyszy jej gwa�towny wzrost populacji plemienia. Fakt, �e amarant�� je�li istotnie chodzi o ro�lin� ziemskiego pochodzenia�� zapewnia prosiaczkom u�yteczny pokarm bia�kowy, dowodzi, �e zosta� poddany restrukturyzacji genetycznej i dopasowany do potrzeb ich metabolizmu. Ponadto, poniewa� ludzie na Lusitanii nie korzystaj� z urz�dze� miotaj�cych, prosiaczki nie mog�y pozna� sposob�w ich u�ycia drog� obserwacji. Nieuniknionym wnioskiem z tych danych b�dzie twierdzenie, �e obserwowane aktualnie przemiany kulturowe prosiaczk�w s� bezpo�rednim rezultatem �wiadomej interwencji ludzkiej.�

Jednym z ludzi, kt�rzy otrzymali raport Jane i przeczytali rozstrzygaj�cy akapit, by� Gobawa Ekumbo, przewodnicz�cy Ksenologicznego Komitetu Nadzorczego Gwiezdnego Kongresu. W ci�gu godziny przekaza� odpowiedzialnym osobom kopie tekstu Jane�� politycy nigdy by nie zrozumieli znaczenia nieprzetworzonych danych�� wraz ze zwi�z�� sugesti�: �Rekomendacja: Natychmiastowa likwidacja kolonii na Lusitanii�. No w�a�nie, pomy�la�a Jane. To powinno narobi� troch� zamieszania.

Olhado nic z tego nie rozumia�. Przecie� M�wca by� doros�ym m�czyzn�. Czy nie podr�owa� z planety na planet�? A mimo to nie mia� bladego poj�cia, jak wykona� na komputerze cho�by najprostsze zadanie. W dodatku troch� si� zdenerwowa�, gdy Olhado o to zapyta�.

��Powiedz po prostu, jaki program mam uruchomi�.

��Nie mog� uwierzy�, �e nie wiesz. Przeprowadza�em por�wnania danych odk�d sko�czy�em dziewi�� lat. Wszyscy si� tego ucz� w tym wieku.

��Olhado, ju� bardzo dawno sko�czy�em szko��. W dodatku nie by�a to normalna escola baka.

��Ale przecie� wszyscy korzystaj� z tych program�w. Przez ca�y czas.

��Jak widzisz, nie wszyscy. Ja nie korzystam. Gdybym wiedzia�, jak to zrobi�, nie musia�bym ci� wynajmowa�. A poniewa� b�d� ci p�aci� z funduszy pozaplanetarnych, twoja pomoc istotnie poprawi ekonomi� Lusitanii.

��Nie rozumiem.

��Ja te� nie za bardzo, Olhado. Ale, skoro ju� o tym mowa, nie bardzo wiem, jak mam ci zap�aci�.

��Przelewem ze swojego konta.

��Jak si� to robi?

��Chyba �artujesz. M�wca westchn��, ukl�kn�� przed ch�opcem, uj�� go za ramiona i powiedzia�:

��B�agam ci�, Olhado, przesta� si� dziwi� i pom� mi. S� rzeczy, kt�re musz� wykona�, a nie mog� tego zrobi� bez pomocy kogo�, kto umie korzysta� z komputer�w.

��To przecie� tak, jakbym ci� okrada�. Jestem tylko dzieckiem. Mam dwana�cie lat! Quim bardziej by ci si� przyda�. Ma pi�tna�cie i naprawd� si� na tym zna. I jest lepszy z matematyki.

��Ale Quim uwa�a mnie za niewiernego i codziennie si� modli, �ebym umar�.

��Nie, tylko dop�ki ci� nie pozna�. Tylko lepiej mu nie m�w, �e ci powiedzia�em.

��Jak dokona� przelewu? Olhado wr�ci� do terminala i wywo�a� Bank.

��Jak si� naprawd� nazywasz?�� zapyta�.

��Andrew Wiggin�� M�wca przeliterowa�. Nazwisko wygl�da�o na pochodz�ce ze starku�� mo�e M�wca by� jednym z tych szcz�ciarzy, kt�rzy ucz� si� starku w domu, zamiast wkuwa� go na lekcjach.

��W porz�dku. Jakie masz has�o?

��Has�o? Olhado opar� czo�o o klawiatur�, wygaszaj�c przy tym cz�� ekranu.

��Tylko mi nie m�w, �e nie znasz swojego has�a.

��Pos�uchaj mnie, Olhado. Mia�em taki program, bardzo sprytny program, kt�ry pomaga� mi w tym wszystkim. M�wi�em tylko: kup to i to, a program sam zajmowa� si� finansami.

��To nielegalne! Nie wolno w��cza� program�w pomocniczych tego typu do system�w publicznych! Czy do tego s�u�y ta zabawka, kt�r� nosisz w uchu?

��Tak, i dla mnie to nie by�o nielegalne.

��Straci�em oczy, M�wco, ale przynajmniej nie z w�asnej winy. I widz�, �e niczego nie umiesz zrobi�!

Dopiero kiedy to powiedzia� zda� sobie spraw�, �e przemawia do M�wcy, jakby by� jego szkolnym koleg�.

��Widz�, �e uprzejmo�ci ucz� u was dopiero trzynastolatk�w�� stwierdzi� M�wca. Olhado spojrza� na niego�� m�czyzna u�miecha� si�. Ojciec zacz��by na niego krzycze�, a potem chyba zbi�by mam� za to, �e nie nauczy�a dzieci dobrych manier. Ale przy ojcu Olhado nigdy by czego� takiego nie powiedzia�.

��Przepraszam. Ale nie mog� dotrze� do twojego konta bez has�a. Musisz wiedzie�, jakie ono jest, chocia� w przybli�eniu.

��Sprawd� moje imi�. Olhado sprawdzi�. Nie dzia�a�o.

��Spr�buj wpisa� �Jane�.

� Nic. M�wca skrzywi� si�.

��Sprawd� �Ender�.

��Ender? Ksenob�jca?

��Sprawd�. Uda�o si�. Olhado nie rozumia�.

��Dlaczego masz takie has�o? To tak, jakby� wybra� brzydki wyraz, tyle �e komputer nie przyjmuje brzydkich wyraz�w.

��Mam spaczone poczucie humoru�� wyja�ni� M�wca.�� A m�j program pomocniczy, jak go nazwa�e�, ma jeszcze gorsze.

��Mo�e i tak�� za�mia� si� Olhado.�� Program z poczuciem humoru� Na ekranie pojawi� si� bie��cy stan konta. Olhado nigdy w �yciu nie widzia� takiej du�ej liczby.

��Widz�, �e komputer naprawd� mo�e robi� kawa�y.

��Czy tyle mam pieni�dzy?

��To na pewno pomy�ka.�� Wiesz, sporo podr�owa�em na pod�wietlnej. Widocznie w tym czasie niekt�re inwestycje przynios�y spore zyski.

Wi�c liczby by�y prawdziwe. M�wca Umar�ych by� bogatszy, ni� Olhado uznawa� za mo�liwe.

��Wiesz co?�� zaproponowa�.�� Zamiast p�aci� mi dni�wk�, daj po prostu cz�� odsetek, jakie narosn� w czasie, kiedy dla ciebie pracuj�. Powiedzmy, jedn� tysi�czn� procenta. Za par� tygodni b�d� m�g� sobie kupi� Lusitani� i przetransportowa� wierzchni� warstw� gleby na inn� planet�.

��To nie a� tak du�o pieni�dzy.

��M�wco, �eby z inwestycji osi�gn�� taki zysk, musia�by� mie� tysi�c lat.

��Hmm��� mrukn�� M�wca. Z wyrazu jego twarzy Olhado wywnioskowa�, �e powiedzia� co� zabawnego.

��Czy masz tysi�c lat?

��Czas�� odpar� M�wca.�� Czas jest rzecz� tak ulotn� i niematerialn�. Jak powiedzia� Shakespeare: Azali� po to czas zabija�em, by teraz czas mnie zabija�?

��Co to znaczy �azali��?

��Tyle, co �czy�.

��To czemu cytujesz faceta, kt�ry nawet nie zna starku?

��Przelej na sw�j rachunek kwot�, jak� uznasz za uczciw�. I zabierz si� do por�wnania plik�w roboczych Pipa i Liba z okresu kilku tygodni przed �mierci�.

��S� na pewno chronione.

��Wykorzystaj moje has�o. Powinno znie�� blokad�.

Olhado zaj�� si� wyszukiwaniem danych. M�wca Umar�ych przez ca�y czas obserwowa� go uwa�nie, od czasu do czasu pytaj�c, co robi. Z tych pyta� Olhado wywnioskowa�, �e M�wca wie o komputerach wi�cej od niego. Nie zna� tylko w�a�ciwych instrukcji; uczy� si� patrz�c. Pod wiecz�r, gdy z por�wnania danych nic szczeg�lnego nie wynik�o, Olhado szybko si� domy�li�, czemu M�wca jest taki zadowolony. Wcale ci nie zale�a�o na wynikach, pomy�la�. Chcia�e� tylko zobaczy�, jak si� to robi. I wiem, czym b�dziesz si� zajmowa� dzi� w nocy, Andrew Wigginie: b�dziesz prowadzi� w�asne badania ca�kiem innych plik�w. Mo�e i nie mam oczu, ale widz� wi�cej, ni� sobie wyobra�asz. G�upio tylko, �e robisz z tego tajemnic�. Czy nie wiesz, �e jestem po twojej stronie? Nikomu nie powiem, �e twoje has�o otwiera dost�p do plik�w osobistych. Nawet je�li si� w�amiesz do zbior�w burmistrz albo biskupa. Przede mn� nie musisz niczego ukrywa�. Jeste� tutaj dopiero od trzech dni, ale pozna�em ci� ju� i polubi�em tak, �e zrobi� dla ciebie wszystko. Byle to nie zaszkodzi�o mojej rodzinie. Ale przecie� nigdy nie skrzywdzi�by� mojej rodziny. Rano Novinha od razu wykry�a pr�by w�amania do jej plik�w. M�wca by� arogancko otwarty i zdenerwowa�a si� stwierdziwszy, jak daleko dotar�. Do niekt�rych zbior�w rzeczywi�cie uzyska� dost�p, cho� ten najwa�niejszy�� zapis symulacji, ogl�danej przez Pipa�� pozosta� dla intruza zamkni�ty. Najbardziej rozz�o�ci�o j�, �e nawet nie pr�bowa� si� kry�. Jego imi� wypisane by�o na ka�dym katalogu dost�pu, nawet w miejscach, gdzie ka�de dziecko potrafi�oby je zmieni� lub wykasowa�.

Nie pozwoli, by przeszkodzi�o jej to w pracy, postanowi�a. Pakuje si� do mojego domu, zajmuje si� dzie�mi, pcha nos do moich plik�w�� zupe�nie, jakby mia� prawo�

I tak dalej, i dalej, a� zda�a sobie spraw�, �e nic nie robi, tylko uk�ada w my�lach, co mu powie nast�pnym razem, by brzmia�o to mo�liwie jadowicie. Nie my�l o nim. My�l o czym innym.

Miro i Ela poprzedniej nocy. Roze�miani. Pomy�l o tym. Oczywi�cie, rano Miro znowu by� pos�pny, jak zwykle, a Ela, kt�rej rado�� trwa�a troch� d�u�ej, wkr�tce sta�a si� zmartwiona, zapracowana, dra�liwa i niezast�piona jak zawsze. Grego m�g� p�aka� i obejmowa� tego m�czyzn�, jak twierdzi�a Ela, ale rano znalaz� gdzie� no�yczki i poci�� swoj� po�ciel na w�skie, r�wne paski, a w szkole zaatakowa� g�ow� krocze brata Adornai, powoduj�c nag�� przerw� w lekcjach i powa�n� rozmow� z Don� Crist�. To tyle, je�li chodzi o uzdrawiaj�cy dotyk M�wcy. Wyobra�a sobie, �e wejdzie do mojego domu i naprawi wszystko, co jego zdaniem zrobi�am �le. Szybko si� przekona, jak d�ugo goj� si� niekt�re rany.

Z drugiej strony jednak, Dona Crist� powiedzia�a te�, �e Quara naprawd� przem�wi�a w klasie do siostry Babei, przed wszystkimi dzie�mi. I dlaczego? �eby powiedzie�, �e spotka�a okropnego, strasznego Falante pelos Mortos, �e ma na imi� Andrew, i �e jest dok�adnie taki paskudny, jak opowiada� biskup Peregrino, a mo�e nawet gorszy, bo m�czy� Grega, a� ten zacz�� p�aka栗 a� wreszcie siostra Babei kaza�a jej zamilkn��. To niezwyk�e, jak potrafi� wyrwa� Quar� z izolacji.

I Olhado, zawsze taki oddalony, taki nie�mia�y� a wczoraj, przy kolacji, ca�y czas opowiada� o M�wcy. Wiesz, �e on nie ma poj�cia, jak przela� pieni�dze? I nie uwierzy�aby�, jakie ma okropne has�o� my�la�em, �e komputery odrzucaj� takie s�owa� nie, nie mog� ci powiedzie�, to tajemnica� musia�em go uczy�, jak si� wyszukuje dane� ale s�dz�, �e zna si� na komputerach; nie jest idiot� ani nikim takim� m�wi�, �e korzysta� z programu pomocniczego i dlatego nosi ten kamyk w uchu� i powiedzia�, �e mog� sobie wyp�aci�, ile zechc�, chocia� nie ma tu wiele do kupienia, ale m�g�bym zaoszcz�dzi� do czasu, kiedy ju� b�d� doros�y� my�l�, �e on jest naprawd� stary. I �e pami�ta rzeczy, kt�re si� zdarzy�y bardzo dawno temu. Moim zdaniem stark jest jego j�zykiem ojczystym, niewielu ludzi na Stu �wiatach dorasta m�wi�c starkiem, wi�c mo�e urodzi� si� na Ziemi?

A� wreszcie Quim wrzasn�� na niego, �eby przesta� opowiada� o tym s�udze piekie�, bo powie biskupowi, �eby odprawi� egzorcyzmy, gdy� Olhado jest najwyra�niej op�tany. A kiedy Olhado u�miechn�� si� tylko i mrugn��, Quim wybieg� z kuchni, wybieg� z domu i wr�ci� dopiero w nocy. M�wca m�g�by w�a�ciwie z nami mieszka�, my�la�a Novinha, skoro oddzia�uje na rodzin� nawet kiedy jest nieobecny. A teraz pr�buje si� dosta� do moich plik�w, ale na to nie pozwol�.

Tyle �e�� jak zwykle�� to tylko moja wina. Ja go tu wezwa�am. Ja wyrwa�am go z miejsca, kt�re nazywa� domem� m�wi�, �e zostawi� tam siostr� na Trondheimie� to moja wina, �e tkwi w tym �a�osnym miasteczku na g��bokiej prowincji Stu �wiat�w, otoczony ogrodzeniem, kt�re i tak nie przeszkadza prosiaczkom zabija� ka�dego, kogo pokocham�

I znowu pomy�la�a o Miro, tak podobnym do swego prawdziwego ojca, �e nie mog�a poj��, czemu nikt nie oskar�y� jej o cudzo��stwo� Wyobrazi�a sobie, jak le�y na ziemi�� tak, jak le�a� Pipo, i jak prosiaczki rozcinaj� go strasznymi, drewnianymi no�ami. Tak b�dzie. Niewa�ne, co zrobi�, one go zabij�. A nawet je�li nie, wkr�tce nadejdzie dzie�, gdy b�dzie doros�y i zechce o�eni� si� z Ouand�, a wtedy b�d� musia�a mu powiedzie�, kim jest naprawd� i dlaczego nie mog� si� pobra�. Wtedy si� dowie, �e zas�u�y�am na b�l, jaki zadawa� mi Cao, kt�ry by� tylko narz�dziem w r�ku Boga, karz�cym mnie za moje grzechy� Nawet ja, my�la�a Novinha. Ten M�wca zmusi� mnie do zastanawiania si� nad sprawami, kt�re ukrywa�am przed sob� tygodniami, czasem i miesi�cami. Jak dawno temu sp�dzi�am przedpo�udnie my�l�c o swoich dzieciach? I to z nadziej�? Kiedy ostatnio pozwoli�am sobie my�le� o Pipie i Libie? Jak wiele czasu min�o od dnia, kiedy zauwa�y�am, �e naprawd� wierz� w Boga, przynajmniej w tego m�ciwego, karz�cego Boga Starego Testamentu, kt�ry ruchem warg niszczy� ca�e miasta, bo nie oddawa�y mu czci? Je�li Chrystus cokolwiek osi�gn��, to ja nic o tym nie wiem.

W ten spos�b mija�y godziny. Novinha nic nie robi�a, a jej my�li tak�e nie prowadzi�y do �adnych wniosk�w. Po po�udniu przed drzwiami stan�� Quim.

��Przepraszam, �e ci przeszkadzam, mamo.

��Niewa�ne�� odpar�a.�� I tak jestem dzisiaj do niczego.

��Wiem, �e nie dbasz o to, �e Olhado sp�dza czas z tym szata�skim pomiotem. Pomy�la�em jednak, �e powinna� wiedzie�: Quara posz�a do niego zaraz po szkole. Do jego domu.

��Naprawd�?

��Czy mo�e to te� ci� nie obchodzi, mamo? Mo�e planujesz przewr�ci� ko�dr� i pozwoli� mu ca�kiem zaj�� miejsce ojca? Novinha zerwa�a si� na nogi i z zimn� pasj� podesz�a do syna. Cofn�� si� szybko.

��Wybacz mi, mamo. By�em w�ciek�y�

��Przez wszystkie lata ma��e�stwa z twoim ojcem ani razu nie pozwoli�am mu podnie�� r�ki na moje dzieci. Jednak gdyby �y� dzisiaj, sama bym go poprosi�a, �eby spu�ci� ci tanie.

��Mog�aby��� o�wiadczy� wyzywaj�co.�� Ale zabi�bym go, zanim bym mu pozwoli� si� dotkn��. Mo�e ty lubisz, kiedy ci� bij�, ale mnie nikt nigdy nie uderzy! To nie by�a �wiadoma decyzja; d�o� zatoczy�a �uk i trafi�a go w twarz, zanim Novinha zda�a sobie spraw� z tego, co robi.

Uderzenie nie mog�o zabole� zbyt mocno, jednak natychmiast wybuchn�� p�aczem i osun�� si� na pod�og�, siadaj�c plecami do matki.

��Przepraszam, przepraszam��� szepta� przez �zy.

Ukl�k�a i niezgrabnie obj�a go za ramiona. Przysz�o jej do g�owy, �e przytula�a go ostatnim razem, gdy by� w wieku Grega. Kiedy sta�am si� taka zimna? I dlaczego, kiedy dotkn�am go znowu, by�o to uderzenie zamiast poca�unku?

��Ja te� jestem zmartwiona tym, co si� dzieje�� powiedzia�a.

��On wszystko psuje�� o�wiadczy� Quim.�� Przylecia� do nas i od razu wszystko si� zmienia.

��Wiesz, Estevao, nie by�o nam tak cudownie, by odrzuca� zmian�.

��Ale nie tak�. Spowied�, pokuta i rozgrzeszenie�� takiej zmiany nam trzeba. Nie pierwszy raz Novinha pozazdro�ci�a Cjuimowi wiary w kap�a�sk� moc odpuszczania grzech�w. To dlatego, �e nigdy nie zgrzeszy�e�, synu. Dlatego, �e nie zdajesz sobie sprawy z niemo�no�ci pokuty.

��Chyba b�d� musia�a porozmawia� z tym M�wc��� stwierdzi�a.

��I zabra� Quar� do domu?

��Nie wiem. Trudno nie zauwa�y�, �e to on sk�oni� j� znowu do m�wienia. Zreszt�, ona chyba wcale go nie lubi. Nie ma dla niego nawet jednego dobrego s�owa.

��Wi�c czemu tam posz�a?

��Pewnie �eby mu powiedzie� co� brzydkiego. Musisz przyzna�, �e to znaczna poprawa w stosunku do jej milczenia.

��Diabe� maskuje si�, pozornie czyni�c dobro, by potem�

��Quim, nie potrzebuj� wyk�ad�w z demonologii. Zaprowad� mnie do domu M�wcy, a ja z nim porozmawiam.

Poszli �cie�k� wzd�u� zakola rzeki. W�e wodne zrzuca�y �uski, wi�c ziemia by�a �liska od kawa�k�w mokrego drzewa i strz�p�w gnij�cej sk�ry. To moje kolejne zadanie, pomy�la�a Novinha. Musz� odgadn��, co wprawia w ruch te paskudne, ma�e potworki, a wtedy uda mi si� mo�e wykorzysta� je do czego� po�ytecznego. A przynajmniej sprawi�, �e nie b�d� brudzi� i smrodzi� na brzegu przez sze�� tygodni ka�dego roku. Jedynym plusem by�o to, �e sk�ry u�y�nia�y chyba gleb�; mi�kka rzeczna trawa ros�a najg�ciej tam, gdzie przebywa�y w�e. Ta trawa by�a jedyn� �agodn� i delikatn� form� tutejszego �ycia; przez ca�e lato ludzie przychodzili na brzeg, by le�e� na w�skim pasie naturalnego trawnika pomi�dzy trzcin� a such� traw� prerii. �luz w�owych sk�r, cho� nieprzyjemny, kry� w sobie obietnice lepszej przysz�o�ci. Quim, najwyra�niej, my�la� o tym samym.

��Mamo, mogliby�my kiedy� posadzi� troch� rzecznej trawy ko�o domu.

��To jedna z pierwszych rzeczy, kt�rych pr�bowali twoi dziadkowie, bardzo dawno temu. Ale nie wiedzieli, jak to zrobi�. Rzeczna trawa zostaje zapylona, ale nie daje nasion, a kiedy j� przeszczepili, ros�a przez jaki� czas, po czym wymiera�a i nie odrasta�a w nast�pnym roku. Przypuszczam, �e rozwija si� tylko w pobli�u wody.

Quim skrzywi� si� i przyspieszy� kroku, wyra�nie poirytowany. Novinha westchn�a. Dla Quima fakt, �e Wszech�wiat nie zachowywa� si� tak, jak on by sobie �yczy�, by� czym� w rodzaju osobistej obrazy.

Wkr�tce potem dotarli do domu M�wcy. Naturalnie, na prac�a bawi�y si� dzieci. Rozmawiali g�o�no, �eby w tym zgie�ku s�ysze� w�asne s�owa.

��Tu tutaj�� o�wiadczy� Quim.�� Uwa�am, �e powinna� st�d zabra� Olhada i Quar�.

��Dzi�ki, �e pokaza�e� mi, gdzie mieszka.

��Wcale nie �artuj�. To starcie dobra ze z�em.

��Jak zawsze�� stwierdzi�a Novinha.�� K�opoty sprawia jedynie rozpoznanie, kt�re z nich jest kt�rym. Nie, nie, Quim, wiem, �e mo�esz mi to wyja�ni� szczeg�owo, ale�

��Nie b�d� taka protekcjonalna, mamo.

��Ale� Cjuim, to przecie� naturalne, je�li wzi�� pod uwag�, jak cz�sto ty przemawiasz do mnie protekcjonalnie. Zagryz� wargi.

Wyci�gn�a r�k� i dotkn�a go nie�mia�o i delikatnie; napr�y� mi�nie, jakby jej d�o� by�a jadowitym paj�kiem.

��Quim�� poprosi�a.�� Nigdy nie pr�buj mnie uczy�, co jest dobre, a co z�e. Ja tam by�am, a ty tylko ogl�da�e� map�.

Str�ci� z ramienia d�o� i odszed�. Czasami t�skni� do dni, kiedy ca�ymi tygodniami nie odzywali�my si� do siebie.

G�o�no klasn�a w d�onie. Po chwili kto� otworzy� drzwi. To by�a Quara.

��Oi, Maezinha�� powiedzia�a.�� Tambem veio jogar? Te� przysz�a� si� bawi�?

Olhado i M�wca rozgrywali na terminalu jak�� bitw�. M�wca dosta� maszyn� z polem holograficznym wi�kszym i dok�adniejszym, ni� typowe urz�dzenia. Obaj gracze operowali eskadrami ponad dziesi�ciu jednostek r�wnocze�nie. Rozgrywka by�a bardzo skomplikowana i �aden z nich nie podni�s� g�owy ani si� nie przywita�.

��Olhado kaza� siedzie� cicho, bo wyrwie mi j�zyk i ka�e go zje�� w kanapce�� oznajmi�a Quara.�� Lepiej si� nie odzywaj, dop�ki nie sko�cz�.

��Siadaj, proszꠗ mrukn�� M�wca.

��Zaraz ci� dor�nꠗ zawo�a� Olhado.

Wi�ksza cz�� floty M�wcy znikn�a w serii symulowanych eksplozji. Novinha przysiad�a na sto�ku. Quara usadowi�a si� obok, na pod�odze.

��S�ysza�am, jak rozmawiacie z Quimem pod drzwiami�� powiedzia�a.�� Krzyczeli�cie, wi�c wszystko by�o s�ycha�.

Novinha poczu�a, jak si� rumieni. To denerwuj�ce, �e M�wca s�ysza� k��tni� z synem. To nie jego interes. Nic, co dotyczy jej rodziny, nie powinno go obchodzi�. A ju� z pewno�ci� nie aprobowa�a gier strategicznych. Zreszt�, i tak by�y archaiczne i niemodne. Od setek lat nie stoczono �adnej bitwy w przestrzeni, chyba �e liczy� potyczki z przemytnikami. Milagre by�o tak spokojne, �e nikt tutaj nie mia� nawet broni gro�niejszej ni� elektryzer konstabla. Olhado nigdy w �yciu nie zobaczy bitwy. A tutaj da� si� wci�gn�� w symulowan� wojn�. Mo�e to ewolucja wbudowa�a samcom pragnienie, by roznosi� przeciwnika w drobne strz�pki albo wgniata� go w ziemi�. A mo�e przemoc, jak� ogl�da� w domu sprawi�a, �e zasiad� do gry. Moja wina. Jeszcze raz moja wina. Nagle Olhado krzykn�� rozpaczliwie, a jego flota rozpad�a si� w serii wybuch�w.

��Nic nie zauwa�y�em! Nie mog� uwierzy�, �e ci si� uda�o! Niczego si� nie spodziewa�em!

��Nie ma co krzycze栗 odpar� M�wca.�� Przegraj sobie rozgrywk� i zobacz, jak to zrobi�em. Nast�pnym razem b�dziesz m�g� kontrowa�.

��My�la�em, �e M�wcy s� czym� w rodzaju duchownych. Gdzie si� nauczy�e� taktyki? Zanim odpowiedzia�, M�wca u�miechn�� si� znacz�co w stron� Novinhy.

��Czasem trzeba stoczy� niemal bitw�, by sk�oni� ludzi do wyznania prawdy. Olhado opar� si� o �cian� i zamkn�� oczy, odtwarzaj�c przebieg ko�cowej cz�ci starcia.

��Szpiegowa�e��� o�wiadczy�a Novinha.�� I to niezbyt wprawnie. Czy w�r�d M�wc�w Umar�ych w�a�nie to uchodzi za �taktyk�?

��Sprawi�a, �e przysz�a�, prawda?�� u�miechn�� si� M�wca.

��Czego szuka�e� w moich plikach?

��Przyby�em, by M�wi� o �mierci Pipa.

��To nie ja go zabi�am. Moje pliki nie powinny ci� obchodzi�.

��Ty mnie wezwa�a�.

��Zmieni�am zdanie. Przykro mi. Nie daje ci to prawa do� Zni�y� g�os, kl�kaj�c przed ni�, by mog�a us�ysze� s�owa.

��Pipo dowiedzia� si� czego� od ciebie, a cokolwiek to by�o, prosiaczki zabi�y go z tego w�a�nie powodu. Zablokowa�a� wi�c swoje zbiory, by nikt wi�cej nie m�g� tego odkry�. Nie zgodzi�a� si� nawet wyj�� za Liba, �eby nie uzyska� dost�pu do tych danych. Zmarnowa�a� i zniszczy�a� swoje �ycie i �ycie wszystkich, kt�rych kocha�a�, by Libo i teraz Miro nie poznali tej tajemnicy i nie zgin�li.

Novinha czu�a, �e ogarnia j� ch��d, �e dr�� jej d�onie i stopy. By� tu dopiero od trzech dni, a ju� wiedzia� wi�cej, ni� ktokolwiek pr�cz Liba cho�by si� domy�la�.

��Pos�uchaj mnie. Dona Ivanova. To si� nie uda�o. Przecie� Libo zgin�� i tak. Czymkolwiek jest tw�j sekret, dochowanie go nie ocali�o mu �ycia. Nie ocali te� Mira. Ignorancja i k�amstwo nie pomog� nikomu. Tylko wiedza mo�e kogo� uratowa�.

��Nigdy�� szepn�a.

��Rozumiem, �e ukrywa�a� to przed Libem i Mirem, ale ja? Jestem dla ciebie nikim, wi�c co ci przeszkadza, �e poznam t� tajemnic�, a ona mnie zabije?

��Twoje �ycie lub �mier� nie maj� znaczenia�� odpar�a.�� Ale nigdy nie uzyskasz dost�pu do moich plik�w.

��Chyba nie rozumiesz, �e nie masz prawa zawi�zywa� ludziom oczu. Tw�j syn i jego siostra codziennie spotykaj� si� z prosiaczkami i przez ciebie nie wiedz�, czy ich nast�pne s�owo lub czyn nie b�d� wyrokiem �mierci. Jutro p�jd� wraz z nimi, poniewa� nie mog� M�wi� o �mierci Liba, nie rozmawiaj�c wcze�niej z prosiaczkami.

��Nie chc�, by� M�wi� o �mierci Pipa.

��Nie interesuje mnie, czego chcesz. Nie robi� tego dla ciebie. Ale b�agam, by� mi zdradzi�a, o czym wiedzia� Pipo.

��Nigdy si� tego nie dowiesz, bo Pipo by� dobrym, delikatnym, kochanym cz�owiekiem, kt�ry�

��Kt�ry przygarn�� samotn�, przera�on� dziewczynk� i uleczy� rany jej serca�� m�wi�c to po�o�y� d�o� na ramieniu Cjuary. Tego Novinha nie mog�a ju� znie��.

��Jak �miesz si� z nim por�wnywa�! Quara nie jest sierot�, s�yszysz! Ma matk�, mnie, i nie potrzebuje ciebie, nikt z nas ci� nie potrzebuje, nikt!

A potem, sama nie wiedz�c jak, rozp�aka�a si�. Nie chcia�a p�aka� w jego obecno�ci. On wszystko miesza�. Potykaj�c si� podesz�a do drzwi i zatrzasn�a je za sob�. Quim mia� racj�. On by� jak diabe�. Wiedzia� zbyt wiele, wymaga� zbyt wiele, oddawa� zbyt wiele i ju� teraz za bardzo by� im potrzebny. W jaki spos�b zdoby� nad nimi tak� w�adz� w tak kr�tkim czasie?

I wtedy przysz�a jej do g�owy my�l, kt�ra w jednej chwili osuszy�a �zy i wype�ni�a j� przera�eniem. On powiedzia�, �e Miro i jego siostra codziennie spotykaj� si� z prosiaczkami. Wiedzia�. Pozna� wszystkie sekrety.

Wszystkie, pr�cz tego, kt�rego sama nie zna�a, kt�ry Pipo odkry� jako� w jej symulacji. Je�li i tego si� domy�li, zdob�dzie wszystko, czego przez tyle lat broni�a. Wzywaj�c M�wc� Umar�ych chcia�a, by odkry� prawd� o �mierci Pipa; tymczasem on przyby� i pozna� prawd� o niej.

Trzasn�y drzwi. Ender opar� �okcie na sto�ku, gdzie siedzia�a jeszcze przed chwil�. Ukry� twarz w d�oniach. S�ysza�, jak Olhado wstaje i zbli�a si� do niego.

��Pr�bowa�e� dost�pu do plik�w mamy�� stwierdzi� spokojnie.

��Tak�� odpar� Ender.

��Nauczy�e� si� ode mnie technik przeszukiwania, �eby szpiegowa� moj� w�asn� matk�. Zrobi�e� ze mnie zdrajc�.

�adne wyja�nienie nie zadowoli�oby teraz Olhada. Ender nawet nie pr�bowa�. Patrzy� w milczeniu, jak ch�opiec otwiera drzwi i wychodzi.

Lecz dla kr�lowej kopca jego wzburzenie nie by�o milczeniem. Czu�, jak dr�y w jego umy�le, przyci�gana niepokojem. Nie, odpowiedzia� jej bezg�o�nie. Nic nie mo�esz zrobi�, niczego nie mog� d wyt�umaczy�. To ludzkie sprawy, niezwyk�e i obce problemy, przekraczaj�ce mo�liwo�� pojmowania.

�Aha.� I poczu�, jak dotyka jego umys�u, niby lekka bryza w�r�d li�ci; czu� si�� i �ywotno�� przebijaj�cego si� w g�r� drzewa, mocny uchwyt korzeni w glebie, delikatn� gr� s�onecznych promieni na czu�ych li�ciach. �Sp�jrz, czego si� od niego nauczyli�my, Ender; popatrz, jaki osi�gn�� spok�j.�

Uczucie znikn�o, gdy kr�lowa kopca wycofa�a si� z jego m�zgu. Pozosta�a moc drzewa, a ch��d jego spokoju zast�pi� m�k� milczenia.

Wszystko trwa�o tylko jedn� chwilꠗ trzask zamkni�tych przez Olhada drzwi wci�� trwa� w pokoju. Obok Quara zerwa�a si� na nogi i podbieg�a do jego ��ka. Wskoczy�a na nie i odbi�a si� kilka razy.

��Wytrzyma�e� tylko par� dni�� oznajmi�a weso�o.�� Teraz wszyscy ci� nienawidz�. Ender spojrza� na ni� i za�mia� si� ponuro.

��A ty?

��Oczywi�cie�� odpar�a.�� Ja nienawidzi�am ci� pierwsza. No, mo�e po Quimie. Zsun�a si� z ��ka i podesz�a do terminala. Wolno, wciskaj�c jeden klawisz po drugim, uruchomi�a go. W powietrzu pojawi�a si� seria s�upk�w.

��Chcesz zobaczy�, jak licz�? Ender podszed� do niej.

��Pewno�� powiedzia�.�� Ale to wygl�da na trudne zadanie.

��Nie dla mnie�� o�wiadczy�a z dum�.�� Dodaj� najszybciej w ca�ej szkole.

Na polance nikt si� nie porusza�. Miro od razu dostrzeg�, �e dzieje si� co� niedobrego. Prosiaczki niczego nie robi�y. Po prostu sta�y czy siedzia�y tu i tam. W milczeniu, jakby nie oddycha�y. Wpatrzone w ziemi�.

Wszystkie, pr�cz Cz�owieka, kt�ry wynurzy� si� z lasu i wolno, sztywnym krokiem wyszed� do przodu. Miro poczu�, �e Ouanda przyciska �okie� do jego biodra; nie spojrza� na ni� jednak.

Wiedzia�, �e my�li to samo, co on: czy nadesz�a ju� chwila, gdy nas zabij�, jak zabili Pipa i Liba? Przez kilka minut Cz�owiek przygl�da� im si� nieruchomo. D�ugie oczekiwanie denerwowa�o, ale Miro i Ouanda dobrze znali dyscyplin�. Nic nie m�wili, nawet ich twarze nie zmieni�y spokojnego, oboj�tnego wyrazu, jaki �wiczyli od lat. Sztuka niekomunikacji by�a pierwsz�, jak� musieli pozna�, zanim Libo pozwoli� im wyj�� ze sob� do lasu. Dop�ki ich twarze nie przesta�y wyra�a� czegokolwiek, dop�ki cho�by pocili si� w warunkach emocjonalnego napi�cia, �aden prosiaczek nie m�g� ich zobaczy�. Jakby to do czego� prowadzi�o�� Cz�owiek zbyt sprawnie zmienia� uniki w odpowiedzi, z pustych zda� wnioskowa� o faktach. Nawet ich absolutny spok�j informowa� z pewno�ci� o strachu. Jednak nie istnia�o wyj�cie z tego b��dnego kr�gu. Ka�de dzia�anie by�o komunikacj�.

��Ok�amali�cie nas�� o�wiadczy� Cz�owiek.

Nie odpowiadaj, prosi� bezg�o�nie Miro. Ouanda milcza�a, jakby us�ysza�a. Z pewno�ci� my�la�a do niego to samo.

��Korzeniak twierdzi, �e M�wca Umar�ych chce nas odwiedzi�.

Ten wybieg prosiaczk�w m�g� doprowadzi� do sza�u. Ile razy mieli do powiedzenia co� obra�liwego, zawsze zrzucali to na nie�yj�cego prosiaczka, kt�ry nie m�g� tego powiedzie�. Z pewno�ci� w gr� wchodzi� jaki� religijny rytua�: id� do drzewa-totemu, zadaj kluczowe pytanie, po�� si� i obserwuj li�cie albo pie� albo cokolwiek, a� otrzymasz dok�adnie tak� odpowied�, jakiej oczekujesz.

��Nigdy nie twierdzili�my, �e jest inaczej. Ouanda zacz�a oddycha� odrobin� szybciej.

��Powiedzieli�cie, �e nie przyjdzie.

��To prawda�� przyzna� Miro.�� Nie przyjdzie. Musi przestrzega� prawa, jak wszyscy inni. Gdyby pr�bowa� bez zezwolenia przekroczy� bram�

��To k�amstwo. Miro umilk�.

��Takie jest prawo�� odezwa�a si� cicho Ouanda.

��Prawo by�o ju� �amane�� odpar� Cz�owiek.�� Mogliby�cie go przyprowadzi�, ale nie chcecie. Wszystko zale�y od tego, czy tu przyjdzie. Korzeniak twierdzi, �e je�li nie, to kr�lowa kopca nie b�dzie mog�a ofiarowa� nam swych dar�w.

Miro st�umi� irytacj�. Kr�lowa kopca! Czy nie t�umaczy� prosiaczkom chyba z dziesi�� razy, �e wszystkie robale zgin�y? A teraz martwa kr�lowa kopca przemawia do nich, tak samo jak martwy Korzeniak. Stosunki z prosiaczkami by�yby o wiele prostsze, gdyby nie przyjmowali rozkaz�w od umar�ych.

��Takie jest prawo�� powt�rzy�a Ouanda.�� Gdyby�my go cho�by poprosili, �eby przyszed�, m�g�by na nas donie�� i wtedy ju� nigdy by�my si� nie spotkali.

��Nie doniesie na was. Chce przyj��.

��Sk�d wiecie?

��Korzeniak powiedzia�.

Bywa�y chwile, gdy Miro mia� ochot� zr�ba� totemiczne drzewo, kt�re wyros�o w miejscu �mierci Korzeniaka. Mo�e przestaliby si� powo�ywa� na jego s�owa. Chocia�, pewnie wtedy nazwaliby tym imieniem inne drzewo, a w�ciekli si� i tak. Nie pr�buj sugerowa�, �e w�tpisz w ich dogmaty religijne�� tak brzmia�a podr�cznikowa zasada, znana wszystkim ksenologom; nawet antropolodzy to wiedzieli.

��Spytajcie go�� powiedzia� Cz�owiek.

��Korzeniaka?�� zdziwi�a si� Ouanda.

��Z wami nie b�dzie rozmawia��� odpar� Cz�owiek pogardliwie.�� Spytajcie M�wc�, czy przyjdzie.

Miro czeka� na odpowied� Ouandy. Wiedzia�a przecie�, co on o tym s�dzi. K��cili si� na ten temat co najmniej dziesi�� razy w ci�gu ostatnich dw�ch dni. To dobry cz�owiek, m�wi� Miro. To oszust, odpowiada�a Ouanda. By� dobry dla maluch�w� Tak, jak sprawcy czyn�w lubie�nych� Ja mu wierz� Jeste� wi�c durniem� Mo�na mu zaufa� Zdradzi nas� Rozmowa zawsze ko�czy�a si� niczym.

Prosiaczki jednak zmienia�y uk�ad. Prosiaczki doda�y wagi argumentom Mira. Zwykle, gdy domaga�y si� rzeczy niemo�liwych, pomaga� jej w dyskusji. Ale rzecz nie by�a niemo�liwa i nie mia� ochoty na sprzeciw. Dlatego milcza�. Przyci�nij j�, Cz�owieku, bo masz racj� i tym razem Ouanda musi ust�pi�. Nie mog�c liczy� na pomoc Mira, Ouanda czu�a si� osamotniona i wycofa�a si� nieco.

��Mo�e gdyby�my doprowadzili go tylko do skraju lasu�

��Przyprowad�cie go tutaj�� upiera� si� Cz�owiek.

��Nie mo�emy. Popatrzcie na siebie. Nosicie ubrania. Robicie garnki. Jecie chleb.

��Owszem�� u�miechn�� si� Cz�owiek.�� To wszystko prawda. Przyprowad�cie go.

��Nie.

Miro drgn�� i cofn�� r�k�, zanim dotkn�� Ouandy. To by�a jedyna rzecz, kt�rej dot�d nie zrobili�� ostra odmowa spe�nienia pro�by. Zawsze powtarzali: �Nie mo�emy, poniewa��� albo �Chcieliby�my, ale�� Teraz powiedzia�a co�, co oznacza�o: nie zrobi� tego. Ja, osobi�cie, odmawiam. U�miech Cz�owieka zblad�.

��Pipo powiedzia� nam, �e kobiety nie rozkazuj�. Pipo powiedzia�, �e ludzkie kobiety i m�czy�ni decyduj� wsp�lnie. Dlatego nie mo�esz powiedzie� �nie�, je�li on tak�e tego nie powie�� spojrza� na Mira.�� Czy m�wisz: nie? Miro milcza�. Czul na biodrze ucisk �okcia Ouandy.

��Nie chc�, �eby� nic nie m�wi��� o�wiadczy� Cz�owiek.�� Masz powiedzie�: tak albo: nie. Miro nadal nie odpowiada�.

Kilku prosiaczk�w powsta�o. Miro nie wiedzia�, co planuj�, ale sam ruch w po��czeniu z nieprzeniknionym milczeniem ksenologa wydawa� si� gro�ny. Ouanda, kt�ra nigdy nie ust�pi�aby przed gro�b�, ugi�a si� wobec mo�liwego zagro�enia �ycia Mira.

��On m�wi: tak�� szepn�a.

��On m�wi: tak, ale dla ciebie milczy. Ty m�wisz: nie, ale nie chcesz zamilcze� dla niego�� Cz�owiek wygarn�� palcem z ust porcj� g�stego �luzu i strzepn�� go na ziemi�.�� Jeste� niczym.

Nagle skoczy� w g�r�, wykr�ci� salto w ty�, obr�ciwszy si� w powietrzu wyl�dowa� plecami do ksenolog�w i odszed�. Pozosta�e prosiaczki o�y�y natychmiast i ruszy�y za nim. Prowadzi� je mi�dzy drzewa, oddalaj�c si� od Mira i Ouandy.

Niespodziewanie Cz�owiek zatrzyma� si�. Inny prosiaczek, zamiast i�� za nim, stan�� blokuj�c drog�. By� to Li�ciojad. Je�li on albo Cz�owiek co� m�wili, Miro tego nie s�ysza�. Nie widzia�, by poruszali ustami. Zauwa�y� jednak, jak Li�ciojad wyci�gn�� r�k�, by dotkn�� brzucha Cz�owieka. D�o� pozosta�a przez chwil� w bezruchu, po czym Li�ciojad odwr�ci� si� i odbieg� w krzaki, niby jaki� m�odzik. Po chwili inni znikn�li tak�e.

��To by�a walka�� stwierdzi� Miro.�� Cz�owiek i Li�ciojad. Stoj� po przeciwnych stronach.

��Czego?�� spyta�a Ouanda.

��Chcia�bym to wiedzie�. Mog� si� tylko domy�la�. Je�li sprowadzimy M�wc�, zwyci�y Cz�owiek. Je�li nie, wygra Li�ciojad.

��Co wygra? Je�li przyprowadzimy M�wc�, on nas zdradzi i wtedy wszyscy przegramy.

��On nas nie zdradzi.

��Niby dlaczego, je�li nawet ty mnie zdradzi�e�? G�os ci�� jak pejcz i Miro niemal krzykn�� z b�lu, jaki sprawi�y jej s�owa.

��Ja ci� zdradzi�em?�� szepn��.�� Eu nao. Jamais. Ja nie. Nigdy.

��Ojciec zawsze powtarza�: b�d�cie jedno�ci� wobec prosiaczk�w, nie pozw�lcie, by widzieli, �e nie zgadzacie si� ze sob�. A ty�

��Ja? Nie powiedzia�em im: tak. To ty powiedzia�a�: nie, ty zaj�a� stanowisko, z kt�rym si� nie zgadza�em. Wiedzia�a� o tym.

��A kiedy si� nie zgadzamy, masz�

Urwa�a. Dopiero teraz zda�a sobie spraw� z w�asnych s��w. Jednak Miro wiedzia�, co chcia�a powiedzie�. Mia� robi�, co mu kaza�a, p�ki nie zmieni zdania. Jakby by� jej uczniem.

��A my�la�em, �e pracujemy razem� Odwr�ci� si� i odszed� lasem w stron� Milagre.

��Miro!�� krzykn�a.�� Miro, ja nie chcia�am� Zaczeka�, a� go dogoni, po czym chwyci� j� za rami� i sykn��:

��Nie wrzeszcz! Chyba, �e ci� nie obchodzi, czy prosiaczki nas s�ysz�, czy nie. Czy mo�e mistrz Zenador uzna�, �e teraz mog� ju� s�ysze� wszystko, nawet mistrza strofuj�cego ucznia?

��Nie jestem mistrzem. Ja�

��To prawda, nie jeste��� odwr�ci� si� i ruszy� dalej.

��Ale Libo by� moim ojcem, wi�c naturalnie jestem�

��Zenadorem z urodzenia�� doko�czy�.�� Prawo krwi, tak? A ja kim jestem z urodzenia? Pijakiem i kretynem bij�cym �on�?�� uj�� j� za ramiona i �cisn�� bole�nie.�� Czy za kogo� takiego mnie uwa�asz? Za pomniejszon� kopi� mojego paizinho?

��Pu��! Odepchn�� j�.

��Tw�j ucze� s�dzi, �e zachowa�a� si� dzisiaj g�upio. Tw�j ucze� uwa�a, �e powinna� zaufa� jego s�dom o M�wcy i jego ocenie, jak bardzo prosiaczkom na nim zale�y, gdy� w obu tych sprawach pope�ni�a� krety�skie b��dy, kt�re, by� mo�e, b�d� kosztowa�y �ycie Cz�owieka. By�o to straszne oskar�enie, ale tego w�a�nie oboje si� l�kali: �e Cz�owiek sko�czy tak, jak Korzeniak, jak inni przez te lata�� po�wiartowany, z m�odym p�dem wyrastaj�cym ze zw�ok. Wiedzia�, �e jest niesprawiedliwy, i �e b�dzie mia�a racj�, je�li si� w�cieknie. Nie mia� prawa jej oskar�a�, gdy� �adne z nich wcze�niej nie wiedzia�o, czym ryzykuje Cz�owiek. Ouanda jednak nie by�a w�ciek�a. Uspokoi�a si� wyra�nie, oddycha�a r�wno i spowa�nia�a. Miro poszed� za jej przyk�adem.

��Najwa�niejsze�� stwierdzi�a Ouanda�� to nie traci� g�owy. Egzekucje odbywa�y si� zawsze noc�. Je�li mamy ocali� Cz�owieka, to musimy �ci�gn�� tu M�wc� dzi� po po�udniu, przed zmrokiem.

��To prawda�� Miro kiwn�� g�ow�.�� Przepraszam.

��Ja te� ci� przepraszam�� powiedzia�a.

��Poniewa� nie wiemy, co robimy, nikt nie b�dzie winien, je�li co� zrobimy niew�a�ciwie.

��Chcia�abym tylko wierzy�, �e w�a�ciwy wyb�r jest w og�le mo�liwy. Ela siedzia�a na g�azie i moczy�a nogi w wodzie, czekaj�c a� przyjdzie M�wca Umar�ych. Ogrodzenie wznosi�o si� ledwie kilka metr�w dalej, ponad stalow� krat�, nie pozwalaj�c� ludziom przep�ywa� do�em. Tak, jakby ktokolwiek chcia� tego spr�bowa�. Wi�kszo�� ludzi w Milagre udawa�a, �e ogrodzenie nie istnieje. Nigdy si� do niego nie zbli�ali. Dlatego um�wi�a si� w�a�nie tutaj. Dzie� by� ciep�y i trwa�y ju� wakacje. Jednak dzieci nie p�ywa�y w Vila Ultima, w miejscu, gdzie ogrodzenie przecina�o rzek�, a las zbli�a� si� do ogrodzenia. Pojawiali si� jedynie mydlarze, garncarze i wytw�rcy cegie�, ale i ci odchodzili zaraz po sko�czeniu pracy. Ela mog�a powiedzie�, co mia�a do powiedzenia nie obawiaj�c si�, �e kto� us�yszy albo przeszkodzi.

Nie czeka�a d�ugo. M�wca przyp�yn�� ma�� ��dk�, jak farmerzy z drugiego brzegu, kt�rzy nie korzystali z dr�g. Sk�r� na plecach mia� szokuj�co bia��; nawet Lusos o cerze tak jasnej, �e nazywano ich �loiros�, byli o wiele smaglejsi od niego. Ta blado�� sprawia�a, �e zdawa� si� ma�y i s�aby. Zauwa�y�a jednak, jak szybko, cho� pod pr�d, p�ynie ��d�, jak r�wno zanurzaj� si� wios�a za ka�dym p�ynnym poci�gni�ciem, jak sk�ra opina jego musku�y. Poczu�a uk�ucie �alu i zrozumia�a, �e mimo g��bokiej nienawi�ci jest to �al za ojcem. Do tej chwili nie zdawa�a sobie sprawy, �e cokolwiek w nim kocha�a. �a�owa�a jednak si�y jego ramion i grzbietu, kropelek potu na sk�rze, b�yszcz�cych o�lepiaj�co w blasku s�o�ca. Nie, pomy�la�a. Nie p�acz� po tobie, Cao. P�acz�, bo nie by�e� bardziej podobny do M�wcy, kt�ry jest obcym cz�owiekiem, a jednak w ci�gu trzech dni ofiarowa� nam wi�cej dobrego, ni� ty przez ca�e �ycie; p�acz�, bo twoje pi�kne cia�o by�o prze�arte od �rodka. M�wca dostrzeg� j� i podp�yn�� do miejsca, gdzie czeka�a. Brn�c przez trzciny i b�oto pomog�a mu wyci�gn�� ��dk� na brzeg.

��Przepraszam, �e si� przeze mnie zab�oci�a��� powiedzia�.�� Ale od kilku tygodni nie u�ywa�em mi�ni, a woda przyzywa�a��� Dobrze wios�ujesz�� zauwa�y�a.

��Planet�, z kt�rej przyby�em, Trondheim, pokrywa g��wnie l�d i woda. Jaka� ska�a tu czy tam, odrobina �yznej gleby, ale ten, kto nie potrafi wios�owa�, jest kalek� bardziej jeszcze ni� gdyby nie umia� chodzi�.

��Czy tam si� urodzi�e�?

��Nie. Tam ostatnio M�wi�em�� usiad� na gramie, przodem do wody. Usiad�a obok.

��Mama jest z�a na ciebie. Wargi u�o�y�y si� w p�u�miech.

��M�wi�a mi. Bez zastanowienia Ela zacz�a usprawiedliwia� matk�.

��Pr�bowa�e� odczyta� jej zbiory.

��Odczyta�em jej zbiory. Wi�kszo��. Wszystkie pr�cz tych, na kt�rych mi najbardziej zale�a�o.

��Wiem. Quim mi powiedzia��� zauwa�y�a, �e odczuwa rodzaj dumy z systemu zabezpiecze� mamy, kt�ry okaza� si� dla niego za trudny. Potem przypomnia�a sobie, �e w tej sprawie nie stoi po stronie matki. Od lat pr�bowa�a j� nak�oni�, by odblokowa�a dla niej te pliki. Rozp�d jednak ni�s� j� dalej; wypowiada�a s�owa, kt�rych nie mia�a zamiaru wypowiada�.�� Olhado siedzi w domu z wy��czonymi oczami i na ca�y regulator puszcza muzyk�. Jest bardzo z�y.

��No c� uwa�a, �e go zdradzi�em.

��A to nieprawda?�� nie to chcia�a powiedzie�.

��Jestem M�wc� Umar�ych. Kiedy m�wi�, m�wi� tylko prawd� i nie trzymam si� z daleka od cudzych tajemnic.

��Wiem. Dlatego wezwa�am M�wc�. Dla nikogo nie czujesz szacunku.

��Po co mnie tu sprowadzi�a�?�� spyta� poirytowany.

Wszystko przebiega�o ca�kiem inaczej ni� planowa�a. Rozmawia�a z nim, jakby by�a jego przeciwnikiem, jakby wcale nie czu�a wdzi�czno�ci za to, co ju� dla nich uczyni�. Rozmawia�a jak z wrogiem. Czy Quim opanowa� m�j umys�, �e m�wi� nie to, co my�l�?

��Sama zaprosi�a� mnie nad rzek�. Nikt z rodziny nie chce ze mn� rozmawia�, a� nagle dostaj� wiadomo�� od ciebie. Chcesz si� poskar�y� na to, �e ingeruj� w sprawy osobiste? Czy powiedzie�, �e nikogo nie szanuj�?

��Nie�� odpar�a �a�o�nie.�� Mia�o by� ca�kiem inaczej.

��Nie przysz�o ci do g�owy, �e nie zosta�bym M�wc�, gdybym nie czu� szacunku dla innych? Zrozpaczona odpowiedzia�a bez zastanowienia:

��Chcia�abym, �eby� dotar� do wszystkich plik�w. �eby� wykry� wszystkie jej sekrety i opublikowa� je na Stu �wiatach! Mia�a �zy w oczach, cho� sama nie wiedzia�a, dlaczego.

��Rozumiem. Tobie tak�e nie pokaza�a zapis�w.

��Sou aprendiz dela, nao sou? E porque choro, diga-me! O senhor tem o jeito.

��Nie mam daru sk�aniania ludzi do p�aczu, Elu�� odpowiedzia� cicho. Jego g�os by� jak pieszczota. Nie, mocniej: by� jak u�cisk d�oni trzymaj�cej jej r�k�, uspokajaj�cy i dodaj�cy si�.�� To prawda sprawia, �e p�aczesz.

��Sou ingrata, sou ma filha�

��Tak, jeste� niewdzi�czn� i okropn� c�rk��� za�mia� si� cicho.�� Przez wszystkie lata chaosu i zaniedbania utrzymujesz rodzin� matki w ca�o�ci, z niewielk� tylko pomoc� z jej strony, a kiedy zaczynasz karier� w jej zawodzie, nie udziela ci najbardziej istotnej informacji. Zas�ugujesz na jej mi�o�� i zaufanie, ona za� odp�aca ci zamykaj�c swoje �ycie, w domu i w pracy. Wtedy wreszcie m�wisz komu�, �e masz tego dosy�. Doprawdy, jeste� jedn� z najgorszych os�b, jakie w �yciu spotka�em.

Roz�mieszy�o j� w�asne samooskar�enie, ale�� po dziecinnemu�� nie chcia�a �mia� si� z samej siebie.

��Nie pouczaj mnie�� stara�a si� zawrze� w swoim g�osie jak najwi�cej dumy. Zauwa�y�. Jego oczy sta�y si� nagle odleg�e i zimne.

��Nie opluwaj przyjaciela�� powiedzia�. Nie chcia�a, by si� od niej oddala�. Nie mog�a si� jednak opanowa�.

��Nie jeste� moim przyjacielem�� rzuci�a zimno. Przez chwil� ba�a si�, �e uwierzy. Potem jednak na jego twarzy pojawi� si� u�miech.

��Nie pozna�aby� przyjaciela, cho�by� si� z nim zderzy�a. Owszem, pozna�abym, pomy�la�a. W�a�nie jednego widz�. U�miechn�a si� do niego.

��Elu�� powiedzia�.�� Czy jeste� dobrym ksenobiologiem?

��Tak.

��Masz osiemna�cie lat. Mog�a� zdawa� egzaminy, kiedy sko�czy�a� szesna�cie. Nie przyst�pi�a� do nich.

��Mama mi nie pozwoli�a. Powiedzia�a, �e nie jestem gotowa.

��Po sko�czeniu szesnastu lat nie potrzebujesz zgody matki.

��Ucze� potrzebuje zgody swojego mistrza.

��Teraz masz osiemna�cie i nawet to nie jest ci potrzebne.

��Ona nadal jest ksenobiologiem Lusitanii. To jej laboratorium. A je�li zdam ten egzamin i b�d� mog�a tam wej�� dopiero po jej �mierci?

��Grozi�a d tym?

��Jasno da�a do zrozumienia, �e nie powinnam przyst�powa� do test�w.

��Poniewa�, gdy tylko przestaniesz by� uczniem, gdy dopu�ci ci� do laboratorium jako wsp�ksenobiologa, uzyskasz pe�ny dost�p�

��Do wszystkich roboczych plik�w. Do wszystkich zablokowanych plik�w.

��I dlatego postanowi�a zniszczy� karier� w�asnej c�rce, dlatego na zawsze zepsu�a ci opini�: nie przygotowana do egzaminu w wieku osiemnastu lat. �eby� tylko nie dotar�a do tych zbior�w.

��Tak.

��Dlaczego?

��Bo jest szalona.

��Nie, Elu. Kimkolwiek jest Novinha, z pewno�ci� nie jest szalona.

��Ela e boba mesma, Senhor Falante. Roze�mia� si� i usiad� wygodnie.

��Wi�c powiedz mi, w jaki spos�b jest boba.

��Mog� ci poda� ca�� list� powod�w. Po pierwsze: nie dopu�ci�a do bada� Descolady. Trzydzie�ci cztery lata temu Descolada niemal zniszczy�a koloni�. Moi dziadkowie, Os Venerados, Deus os abencoe, z najwy�szym wysi�kiem zwalczyli epidemi�. W oczywisty spos�b no�niki choroby nadal s� obecne�� musimy je�� pewne elementy, rodzaj dodatkowej witaminy, by powstrzyma� atak choroby. M�wili ci o tym, prawda? Je�li no�nik dostanie si� do twojego organizmu, musisz je�� te �rodki do ko�ca �ycia, nawet je�li st�d odlecisz.

��Tak, wiedzia�em o tym.

��Nie pozwala mi bada� czynnika Descolady. Wcale. Wyniki znajduj� si� w cz�ci zablokowanych zbior�w. Odci�a dost�p do wszystkich odkry� Gusta i Cidy. Niczego nie mo�na odnale��. Oczy M�wcy zw�zi�y si�.

��Rozumiem. To trzecia cz�� boba. Co z reszt�?

��To wi�cej ni� jedna trzecia. Cokolwiek by�o no�nikiem choroby, potrafi�o si� zaadaptowa� i sta�o ludzkim paso�ytem po dziesi�ciu latach od za�o�enia kolonii. Po dziesi�ciu latach! Je�li raz si� przystosowa�o, to mo�e si� przystosowa� po raz drugi.

��Mo�e ona tak nie uwa�a.

��Mo�e powinnam mie� prawo do w�asnej opinii. Uspokajaj�co po�o�y� d�o� na jej kolanie.

��Masz racj�. Ale m�w dalej. Jaki masz drugi dow�d, �e jest boba?

��Nie pozwala na �adne badania teoretyczne. �adnej taksonomii. �adnych modeli ewolucyjnych. Kiedy pr�buj� czego� takiego, m�wi, �e chyba nie mam nic do roboty i dodaje mi zlece� p�ki nie uzna, �e zrezygnowa�am.

��Jak rozumiem, nie zrezygnowa�a�.

��Przecie� to w�a�nie jest celem ksenobiologii. Naturalnie, to �wietnie, �e potrafi wyprodukowa� ziemniaki do maksimum wykorzystuj�ce miejscowe sk�adniki od�ywcze. Albo amarant, kt�ry sprawi�, �e kolonia otrzymuje dostateczn� ilo�� protein z dziesi�ciu akr�w upraw. Ale to tylko molekularna �onglerka.

��To przetrwanie.

��Ale my nic nie wiemy! To tak, jak p�ywanie po powierzchni oceanu. Dobrze ci idzie, mo�esz porusza� si� dooko�a, ale nie wiesz, czy w dole nie ma rekin�w. Mo�e w�a�nie otaczaj� nas rekiny, a ona nie chce o tym wiedzie�.

��A po trzecie?

��Nie chce wymienia� informacji z Zenadorami. Kropka. Niczego. I to ju� naprawd� szale�stwo. Nie mo�emy wyj�� poza ogrodzenie. Nie mamy nawet jednego drzewa, kt�re mogliby�my bada�. Nie mamy poj�cia o florze i faunie tej planety, z wyj�tkiem okaz�w, kt�re przypadkiem znalaz�y si� wewn�trz ogrodzenia. Jedno stado cabry, k�pa trawy capim, troch� inna ekologia nadrzeczna i to wszystko. Nic na temat gatunk�w zwierz�t le�nych, �adnej wymiany informacji. My im niczego nie m�wimy, a je�li oni przesy�aj� nam dane, kasujemy zbiory bez czytania. Mo�na pomy�le�, �e ona zbudowa�a wok� nas mur, przez kt�ry nic nie mo�e si� przedosta�. W �adn� stron�.

��Mo�e ma powody.

��Oczywi�cie, �e ma. Szale�cy zawsze maj�. Przede wszystkim nienawidzi�a Liba. Naprawd� nienawidzi�a. Nie pozwala�a Miro o nim m�wi�, nie pozwala�a nam si� bawi� z jego dzie�mi. China przez ca�e lata by�a moj� najlepsz� przyjaci�k�, a ona nie pozwala�a jej zaprosi� do domu, ani nie zgadza�a si�, �ebym ja tam posz�a po lekcjach. A kiedy Miro zosta� uczniem Liba, przez prawie rok nie odzywa�a si� do niego i nie stawia�a dla niego nakrycia przy stole. Widzia�a wyra�nie, �e M�wca jej nie wierzy i s�dzi, �e przesadza.

��Naprawd�, przez ca�y rok. Kiedy pierwszego dnia, jako ucze� Liba, poszed� do stacji Zenadora, a potem wr�ci� do domu, mama nie odezwa�a si� do niego ani jednym s�owem, a kiedy siad� do kolacji, zabra�a mu talerz sprzed nosa i sprz�tn�a sztu�ce, zupe�nie jakby go tam nie by�o. Przesiedzia� na miejscu przez ca�y posi�ek i tylko na ni� patrzy�. Wreszcie ojciec si� rozgniewa�, �e jest bezczelny i kaza� mu wyj��.

��I co? Wyprowadzi� si� z domu?

��Nie. Nie znasz Mira�� Ela za�mia�a si� gorzko.�� On nie walczy, ale si� nie poddaje. Nigdy nie odpowiedzia� na ataki ojca, nigdy. Przez ca�e �ycie ani razu nie s�ysza�am, �eby m�wi� w gniewie. A mama� Miro codziennie wraca� ze stacji Zenadora, siada� na swoim miejscu przy stole, i codziennie mama zabiera�a jego talerz i sztu�ce, a on siedzia�, a� ojciec kaza� mu wyj��. Naturalnie ju� po tygodniu ojciec wrzeszcza�, gdy tylko mama si�ga�a po nakrycie. Ten dra� to uwielbia�. Zawsze nienawidzi� Mira i w ko�cu mama stan�a po jego stronie.

��Kto zrezygnowa�?

��Nikt nie zrezygnowa��� Ela zapatrzy�a si� na wod�. Poj�a, �e to wszystko brzmia�o strasznie, �e kompromituje rodzin� przed obcym. Ale on nie by� obcy, prawda? Przecie� Cjuara zacz�a z nim rozmawia�, Olhado zacz�� si� czym� interesowa�, a Grego�� cho� tylko na kr�tko�� sta� si� prawie normalnym ch�opcem. To nie by� obcy.

��I jak si� to wszystko sko�czy�o?�� spyta� M�wca.

��Sko�czy�o si�, kiedy prosiaczki zabi�y Liba. Sam widzisz, jak mama go nienawidzi�a. Uczci�a jego �mier� wybaczaj�c swemu synowi. Tej nocy Miro wr�ci� do domu bardzo p�no, ju� po kolacji. To by�a straszna noc, wszyscy byli przestraszeni, a prosiaczki wydawa�y si� potworami. I wszyscy kochali Liba� wszyscy z wyj�tkiem mamy. Czeka�a na Mira. Wr�ci�, poszed� do kuchni, usiad� przy stole, a mama postawi�a przed nim talerz i na�o�y�a jedzenie. Bez s�owa. On zjad�, te� bez s�owa. Jakby ten rok w og�le nie istnia�. Obudzi�am si� w nocy, bo us�ysza�am, jak Miro w �azience wymiotuje i p�acze. My�l�, �e nikt wi�cej tego nie s�ysza�. Nie posz�am do niego, bo chyba nie chcia�, �eby ktokolwiek wiedzia�. Teraz s�dz�, �e powinnam p�j��, ale si� ba�am. Straszne rzeczy dzia�y si� w mojej rodzinie. M�wca pokiwa� g�ow�.

��Powinnam i�� wtedy do niego�� powt�rzy�a Ela.

��Tak�� zgodzi� si� M�wca.�� Powinna�.

Wtedy zdarzy�o si� co� dziwnego. M�wca zgodzi� si� z ni�, �e tamtej nocy pope�ni�a b��d, a ona wiedzia�a, �e to prawda, �e jego os�d jest s�uszny. A jednak poczu�a si� uleczona�� jakby samo wyznanie b��du usun�o cz�� b�lu. W�a�nie wtedy po raz pierwszy dostrzeg�a, jak� moc ma M�wienie. To nie by�a kwestia spowiedzi, pokuty i rozgrzeszenia, jakie proponowali ksi�a. To by�o co� zupe�nie innego: opowie�� o tym, kim by�a i zrozumienie, �e sta�a si� kim� ca�kiem innym. �e pope�ni�a b��d i ten b��d j� odmieni�, ale teraz ju� go nie pope�ni, gdy� jest innym cz�owiekiem, ma w sobie wi�cej wsp�czucia, a mniej l�ku.

Je�li nie jestem t� przera�on� dziewczynk�, kt�ra s�ysza�a, jak jej brat rozpaczliwie cierpi i ba�a si� mu pom�c, to kim jestem? Lecz woda p�yn�ca przez krat� pod ogrodzeniem nie udzieli�a jej odpowiedzi. Mo�e nie mog�a jeszcze wiedzie�, kim si� sta�a. Musia�a jej wystarczy� �wiadomo��, �e nie jest ju� tym, kim by�a.

M�wca nadal le�a� na gramie, wpatrzony w p�yn�ce od zachodu ciemne chmury.

��Powiedzia�am ci ju� wszystko�� o�wiadczy�a Ela.�� Powiedzia�am, co jest w tych zbiorach: informacja o Descoladzie. Nic wi�cej nie wiem.

��Owszem, wiesz�� stwierdzi� M�wca.

��Nie. Daj� s�owo.

��Chcesz powiedzie�, �e by�a� pos�uszna? �e kiedy matka poleci�a ci przerwa� badania teoretyczne, zwyczajnie wy��czy�a� sw�j umys� i zrobi�a�, co kaza�a?

��Ona tak my�li�� zachichota�a Ela.

��Ale to nieprawda.

��Jestem naukowcem, nawet je�li ona nie jest.

��Kiedy� by�a�� zauwa�y� M�wca.�� Zda�a egzaminy w wieku trzynastu lat.

��Wiem.

��I dzieli�a si� informacjami z Pipem, zanim zgin��.

��To te� wiem. Tylko Liba nienawidzi�a.

��Powiedz mi wi�c, Elu, co odkry�a� w swoich badaniach.

��Nie znalaz�am �adnych odpowiedzi. Ale przynajmniej wiem, jak stawia� pytania. To ju� jaki� pocz�tek, prawda? Nikt nie zadaje pyta�. To zabawne. Miro m�wi, �e ksenolodzy framling�w ci�gle go m�cz� o dodatkowe informacje, chocia� prawo zakazuje zdobywania wi�kszej ilo�ci danych. A �aden framling-ksenobiolog nie poprosi� nas o cokolwiek. Wszyscy studiuj� tylko biosfery w�asnych planet i �aden nie zada� mamie nawet jednego pytania. Tylko ja pytam, i nikogo to nie obchodzi.

��Mnie to obchodzi�� o�wiadczy� M�wca.�� Chc� wiedzie�, jak brzmi� pytania.

��Prosz� bardzo. Na przyk�ad takie: mamy wewn�trz ogrodzenia stado cabry. Zwierz�ta nie mog� przeskoczy� na zewn�trz, nawet nie dotykaj� ogrodzenia. Zbada�am i oznakowa�am ka�d� sztuk�. I wiesz co? Nie ma tam ani jednego samca, Same samice.

��Pech�� stwierdzi� M�wca.�� Mogliby zostawi� w �rodku przynajmniej jednego.

��To bez znaczenia�� odpar�a Ela.�� Nie wiem nawet, czy samce w og�le istniej�. W ci�gu ostatnich pi�ciu lat ka�da dojrza�a samica przynajmniej raz rodzi�a. I �adna nie by�a kryta.

��Mo�e przez klonowanie�

��Potomstwo nie jest genetycznie to�same z matk�. Uda�o mi si� to sprawdzi�, w tajemnicy przed mam�. Jaki� transfer gen�w jednak zachodzi.

��Hermafrodyty?

��Nie. Czyste samice. �adnych m�skich narz�d�w p�ciowych. Czy mo�na to uzna� za wa�ne pytanie? W jaki� spos�b cabry dokonuj� wymiany genetycznej bez stosunk�w p�ciowych.

��Same implikacje teologiczne s� wstrz�saj�ce.

��Nie �artuj.

��Z czego? Z nauki, czy z teologii?

��Ani z jednego, ani z drugiego. Chcesz pozna� jeszcze inne pytania?

��Chcꠗ zapewni� M�wca.

��Pomy�l wi�c o tym. Ta trawa, na kt�rej le�ysz. Nazywamy j� grama. Wszystkie w�e wodne si� w niej wyl�gaj�. To ma�e robaki, prawie ich nie wida�. Wy�eraj� traw� niemal do ziemi i zjadaj� siebie nawzajem, zrzucaj�c sk�r� za ka�dym razem, kiedy troch� podrosn�. Potem, zupe�nie nagle, kiedy trawa jest ca�kiem �liska od ich sk�r, wszystkie w�e zsuwaj� si� do rzeki i nigdy wi�cej nie wracaj�.

Nie by� ksenobiologiem. Nie od razu zrozumia�, o co jej chodzi.

��W�e wodne wyl�gaj� si� tutaj�� wyja�ni�a.�� Ale nie wracaj�, �eby z�o�y� jaja.

��Wi�c zap�odnienie nast�puje, zanim jeszcze wr�c� do wody.

���wietnie, naturalnie, oczywi�cie. Sama widzia�am, jak kopuluj�. Nie na tym polega problem. Problem brzmi: dlaczego s� w�ami wodnymi? Nadal nie rozumia�.

��S� doskonale przystosowane do �rodowiska wodnego. Opr�cz p�uc maj� skrzela, s� znakomitymi p�ywakami, maj� p�etwy steruj�ce, wyewoluowa�y idealnie do dojrza�ego �ycia w wodzie. Ale dlaczego, skoro rodz� si� na l�dzie, kopuluj� na l�dzie i rozmna�aj� si� na l�dzie? Je�li idzie o ewolucj�, wszystko, co nast�puje po reprodukcji, nie ma najmniejszego znaczenia. Chyba �e matki karmi� m�ode, a w�e wodne z pewno�ci� nie opiekuj� si� m�odymi. �ycie w wodzie nie zwi�ksza zdolno�ci przetrwania do okresu reprodukcji. Mog�yby zwyczajnie czo�ga� si� do wody i ton��; nic by to nie zmieni�o, bo reprodukcja jest ju� zako�czona.

��Tak�� mrukn�� M�wca.�� Teraz rozumiem.

��W wodzie mo�na znale�� przezroczyste jaja. Nigdy nie widzia�am, �eby jaki� w�� wodny je sk�ada�, ale poniewa� w rzece ani w jej pobli�u nie ma �adnego zwierz�cia dostatecznie du�ego, by sk�ada�o jaja, wydaje si� logiczne, �e to jaja w�y wodnych. Tyle �e te du�e jaja�� maj� prawie centymetr �rednicy�� s� ca�kowicie sterylne. Sk�adniki od�ywcze s� na miejscu, brakuje tylko embriona. Pustka. Niekt�re mieszcz� w sobie gametꠗ po�ow� zestawu gen�w, gotow� do zap�odnienia�� ale nawet jedno nie zacz�o �y�. I nigdy nie znale�li�my jaj w�y wodnych na l�dzie. Jednego dnia ro�nie tam tylko grama, coraz bujniejsza, a nast�pnego �d�b�a gramy roj� si� od male�kich w�y. Czy s�dzisz, �e warto by zbada� ten problem?

��Wydaje si� to zupe�nie naturaln� reakcj�.

��No w�a�nie. Chcia�am uzyska� troch� dodatkowych danych i przetestowa� alternatywne hipotezy, ale mama nie pozwoli�a. Kiedy j� zapyta�am, kaza�a mi przej�� wszystkie pr�by z amarantem, �ebym nie mia�a czasu grzeba� przy rzece. I jeszcze jedno pytanie: dlaczego �yje tutaj tak ma�o gatunk�w? Na ka�dej planecie, nawet pustynnej typu Trondheimu, �yj� tysi�ce r�nych gatunk�w, przynajmniej w wodzie. Tutaj, o ile wiem, mamy ledwie garstk�. Xingadory to jedyne ptaki, jakie widzieli�my. Muchopijki to jedyne muchy. Cabry to jedyne prze�uwacze, �ywi�ce si� traw� capim. Poza cabr� jedyne wi�ksze zwierz�ta to prosiaczki. Jeden gatunek drzew. Jeden gatunek trawy stepowej, czyli capim, i tylko jedna ro�lina, kt�ra z ni� wsp�zawodniczy�� tropeca, d�ugie liany pe�zn�ce po ziemi. Xingadora buduje gniazda z jej p�d�w. I tyle. Xingadory jedz� muchopijki i nic wi�cej. Muchopijki �ywi� si� algami nad rzek� i naszymi odpadkami. Nic nie zjada xingadory. Nic nie zjada cabry.

��Ograniczony zakres ewolucji�� stwierdzi� M�wca.

��Niesamowicie ograniczony. Istnieje dziesi�� tysi�cy nie wype�nionych nisz ekologicznych. To niemo�liwe, by ewolucja zostawi�a ten �wiat tak pustym.

��Chyba, �e nast�pi�a katastrofa.

��Dok�adnie.

��Co�, co zniszczy�o wszystkie gatunki z wyj�tkiem nielicznych, kt�re potrafi�y si� dostosowa�.

��Tak�� zgodzi�a si� Ela.�� Sam rozumiesz. A ja mam na to dow�d. Cabry prezentuj� stadny wzorzec zachowania. Kiedy si� na nie natkniesz, kiedy ci� wyczuj�, tworz� kr�g. Doros�e osobniki staj� g�owami do �rodka, by tylnymi nogami kopa� napastnika i chroni� m�ode.

��Wiele zwierz�t tak robi.

��Przed kim broni�? Prosiaczki �yj� wy��cznie w lesie. Nigdy nie poluj� na prerii. Drapie�nik, kt�ry uwarunkowa� cabrom taki wzorzec reakcji, znikn��. I to niedawno: w ci�gu ostatnich kilkuset tysi�cy, mo�e miliona lat.

��Nie ma �lad�w po �adnym meteorze, kt�ry trafi�by planet� mniej ni� dwadzie�cia milion�w lat temu�� zauwa�y� M�wca.

��To nie to. Taka katastrofa wybi�aby wszystkie wi�ksze gatunki, pozostawiaj�c mas� drobnych. Albo zniszczy�a ca�e �ycie l�dowe, pozostawiaj�c zwierz�ta wodne. Ale i l�d, i morze, i wszystkie �rodowiska ucierpia�y, a jednak przetrwa�o kilka wielkich stworze�. Nie, moim zdaniem to by�a choroba. Choroba, kt�ra zaatakowa�a ponad granicami mi�dzygatunkowymi, kt�ra potrafi�a si� przystosowa� do wszystkich �ywych istot. Naturalnie, dzisiaj nie mo�emy jej wykry�, bo gatunki, kt�re przetrwa�y, zdo�a�y si� zaadaptowa�. Sta�a si� cz�ci� ich normalnego cyklu �yciowego. Zauwa�amy t� chorob� tylko w jednym wypadku�

��Kiedy si� zarazimy�� doko�czy� M�wca.�� Descolada.

��Pojmujesz? Wszystko prowadzi do Descolady. Moi dziadkowie znale�li spos�b, by przesta�a zabija� ludzi, ale wymaga�o to manipulacji genetycznych. Cabra i w�e wodne tak�e si� przystosowa�y i nie s�dz�, by potrzebowa�y uzupe�nie� dietetycznych. Moim zdaniem wszystkie problemy wi��� si� w jeden. Te niezwyk�e anomalie procesu reprodukcji, pusty ekosystem, wszystko wskazuje na cia�a Descolady, a mama nie zgadza si� na badania. Nie pozwala mi sprawdzi�, czym s�, jak dzia�aj�, jaki maj� zwi�zek�

��Z prosiaczkami.

��Oczywi�cie, ale nie tylko. Chodzi o wszystkie zwierz�ta�

M�wca wygl�da�, jakby z trudem t�umi� podniecenie. Jakby wyt�umaczy�a mu w�a�nie co� bardzo trudnego.

��Tamtej nocy, kiedy zgin�� Pipo, zablokowa�a pliki zawieraj�ce wyniki jej aktualnych prac i rezultaty bada� epidemii. Cokolwiek pokaza�a Pipowi, mia�o zwi�zek z no�nikiem Descolady. I mia�o zwi�zek z prosiaczkami�

��Wtedy zablokowa�a dost�p?�� spyta�a Ela.

��Tak. Wtedy.

��Zatem mam racj�.

��Tak�� powt�rzy�.�� Dzi�kuj� ci, Elu. Pomog�a� mi bardziej, ni� mo�esz sobie wyobrazi�.

��Czy to oznacza, �e ju� nied�ugo b�dziesz M�wi� o �mierci ojca? M�wca przyjrza� si� jej uwa�nie.

��Tak naprawd�, to wcale nie chcesz, �ebym M�wi� o twoim ojcu. Chcesz, �ebym M�wi� o twojej matce.

��Ona nie umar�a.

��Ale zdajesz sobie spraw�, �e w �aden spos�b nie mog� M�wi� o Marcao nie wyja�niaj�c, czemu po�lubi� Novinh� i dlaczego przez tyle lat pozostali razem.

��To prawda. Chc�, �eby� ods�oni� wszystkie sekrety, odblokowa� wszystkie pliki. Nic nie powinno pozosta� w ukryciu.

��Sama nie wiesz, o co prosisz. Nie wiesz, ile b�lu spowoduje odkrycie wszystkich tajemnic.

��Przyjrzyj si� mojej rodzinie, M�wco�� odpar�a.�� Czy prawda mo�e sprawi� wi�kszy b�l, ni� zada�y do tej pory sekrety? U�miechn�� si� do niej, ale nie by� to weso�y u�miech�� raczej czu�y, nawet lito�ciwy.

��Masz racjꠗ powiedzia�.�� Absolutn� racj�, chocia� trudno ci b�dzie si� z tym pogodzi�, gdy us�yszysz ca�� histori�.

��Znam ju� ca�� histori�, o ile mo�na j� pozna�.

��Wszystkim si� tak wydaje i wszyscy si� myl�.

��Kiedy b�dziesz M�wi�?

��Jak najpr�dzej.

��Wi�c czemu nie zaraz? Dzisiaj? Na co jeszcze czekasz?

��Nic nie mog� zrobi�, dop�ki nie porozmawiam z prosiaczkami.

��Chyba �artujesz. Z wyj�tkiem Zenador�w, nikomu nie wolno z nimi rozmawia�. To Polecenie Kongresu. Nie da si� go omin��.

��Owszem�� zgodzi� si� M�wca.�� W�a�nie dlatego sprawa b�dzie trudna.

��Nie trudna, ale niemo�liwa�

��Mo�e�� mrukn��. Wsta�; ona tak�e.�� Elu, bardzo mi pomog�a�. Powiedzia�a� mi wszystko, co mia�em nadziej� od ciebie us�ysze�. Tak jak Olhado. Ale jemu nie spodoba� si� spos�b, w jaki wykorzysta�em to, czego mnie nauczy�. Teraz uwa�a, �e go zdradzi�em.

��Jest jeszcze dzieckiem. Ja mam osiemna�cie lat. M�wca kiwn�� g�ow�, po�o�y� d�o� na jej ramieniu i u�cisn��.

��Zatem wszystko w porz�dku. Jeste�my przyjaci�mi. By�a prawie pewna, �e w jego s�owach dos�ysza�a ironi�. Ironi� i�� mo�e�� pro�b�.

��Tak�� powt�rzy�a z naciskiem.�� Jeste�my przyjaci�mi. Na zawsze. Jeszcze raz skin�� g�ow�, odepchn�� ��d� od brzegu i chlapi�c ruszy� poprzez trzciny i b�oto. Kiedy wp�yn�a na g��bsz� wod�, wskoczy� do �rodka i wysun�� wios�a. Machn�� kilka razy, podni�s� g�ow� i u�miechn�� si�. Ela odpowiedzia�a u�miechem, kt�ry nie m�g� jednak wyrazi� jej uniesienia, poczucia absolutnej ulgi. M�wca wys�ucha� wszystkiego i wszystko zrozumia�, a wkr�tce wszystko naprawi. Wierzy�a w to, wierzy�a tak mocno, �e nawet nie zauwa�y�a, i� w�a�nie ta wiara by�a �r�d�em jej euforii. Wiedzia�a tylko, �e sp�dzi�a godzin� z M�wc� Umar�ych i od wielu lat nie czu�a si� bardziej o�ywiona. Znalaz�a swoje buty, w�o�y�a je i ruszy�a do domu. Mama jest pewnie jeszcze w Stacji Biologisty, Ela jednak nie mia�a dzi� ochoty na prac�. Chcia�a wr�ci� do domu i zaj�� si� kolacj��� to zawsze nale�a�o tylko do niej. Mia�a nadziej�, �e nikt nie zechce z ni� rozmawia�, �e nie pojawi si� �aden problem, kt�ry powinna rozwi�za�. Oby to uczucie trwa�o wiecznie. Jednak ju� po kilku minutach od jej powrotu, do kuchni wpad� Miro.

��Elu�� zawo�a�.�� Nie widzia�a� M�wcy Umar�ych?

��Widzia�am�� odpar�a.�� Na rzece.

��Gdzie na rzece? Je�li mu powie, gdzie si� spotkali, od razu si� domy�li, �e nie by� to przypadek.

��Po co ci to?�� spyta�a.

��S�uchaj, Elu, nie czas na podejrzenia. Prosz�. Musz� go znale��. Zostawili�my wiadomo��, ale komputer nie potrafi go odszuka�.

��Wios�owa� w d� rzeki, w stron� domu. Pewnie nied�ugo b�dzie u siebie. Miro wybieg� z kuchni do salonu. Ela s�ysza�a, jak pisze co� na klawiaturze terminala. Po chwili wr�ci�.

��Dzi�ki�� powiedzia�.�� Nie czekajcie na mnie z kolacj�.

��Co si� sta�o?

��Nic.

To �nic�, gdy Miro by� tak podniecony i tak wyra�nie si� spieszy�, by�o bardzo zabawne. Oboje wybuchn�li �miechem.

��No, dobrze�� powiedzia� w ko�cu Miro.�� To nie jest nic i to bardzo pilne, ale nie mog� o tym m�wi�. W porz�dku?

��W porz�dku. Ale ju� nied�ugo, Miro, nie b�dzie �adnych tajemnic.

��Nie rozumiem tylko, dlaczego nie odebra� naszej wiadomo�ci. Komputer go wzywa�. Nosi przecie� ten implant w uchu. Chocia�� m�g� go wy��czy�.

��Nie�� zaprzeczy�a Ela.�� �wiate�ko si� pali�o. Miro pochyli� g�ow� i spojrza� na ni� z ukosa.

��Nie mog�a� zauwa�y� malutkiej, czerwonej lampki implantu. W ka�dym razie nie wtedy, gdyby� tylko widzia�a, jak wios�uje po rzece.

��Podp�yn�� do brzegu. Rozmawiali�my.

��O czym?

��O niczym�� u�miechn�a si� Ela.

Odpowiedzia� jej u�miechem, mimo to jednak wydawa� si� zaniepokojony. Rozumia�a to: wszystko w porz�dku, je�li ty masz przede mn� tajemnice, ale nie kiedy ja mam przed tob�.

Prawda, Miro?

Nie stara� si� niczego dowiedzie�; za bardzo si� spieszy�. Musia� odszuka� M�wc�, natychmiast. I nie wr�ci na kolacj�.

Ela mia�a wra�enie, �e M�wcy uda si� porozmawia� z prosiaczkami troch� szybciej, ni� uwa�a�a to za mo�liwe. Przez chwil� czu�a rado�栗 oczekiwanie si� sko�czy�o.

Potem rado�� min�a, a jej miejsce zaj�o inne uczucie: mdl�cy strach. Koszmar papai Chiny, kochanego Liba, le��cego na zboczu, rozerwanego na strz�py przez prosiaczki. Tyle �e nie Liba widzia�a wyobra�aj�c sobie potworn� scen�. To by� Miro. Nie, nie, to nie Miro. To M�wca. To M�wc� zam�cz� na �mier�.

��Nie�� szepn�a.

Drgn�a, i koszmar opu�ci� �wiadomo��. Wr�ci�a do kuchni, pr�buj�c tak doprawi� makaron, by smakowa� cho� troch�, lepiej ni� klej z amarantu.

Ender oczekiwa� jakich� problem�w przy bramie, ale Ouanda przycisn�a d�o� do skrzynki, Miro otworzy� wrota i wszyscy troje wyszli na zewn�trz. �adnych komplikacji. Na pewno Ela mia�a racjꠗ nikt nie chce wychodzi� z zagrody, wi�c solidne zabezpieczenia s� zb�dne. Nie pr�bowa� nawet zgadywa�, czy oznacza to, �e ludzie s� zadowoleni, pozostaj�c w Milagre, czy boj� si� prosiaczk�w, czy te� tak nienawidz� swego uwi�zienia, �e udaj�, i� ogrodzenie nie istnieje.

Ouanda i Miro byli bardzo zdenerwowani, niemal przera�eni. To zrozumia�e�� pozwalaj�c mu na wyj�cie �amali prawa Kongresu. Ender podejrzewa� jednak, �e chodzi o co� wi�cej. Napi�cie Mira ��czy�o si� z gorliwo�ci�, wra�eniem po�piechu. Mo�e i by� przestraszony, ale chcia� zobaczy�, co si� stanie, chcia� zrealizowa� sw�j plan. Ouanda by�a spokojna, sz�a miarowym krokiem i jej ch��d wyra�a� nie tylko l�k, ale i wrogo��. Nie ufa�a mu.

Dlatego nie by� zaskoczony, gdy stan�a za najbli�szym wielkim drzewem czekaj�c, a� Miro i Ender p�jd� w jej �lady. Ender zauwa�y�, �e ch�opiec, przez moment tylko, wygl�da� na poirytowanego; opanowa� si� natychmiast. Jego maska oboj�tno�ci by�a najlepsza, na jak� sta� ludzk� istot�. Ender mimowolnie por�wnywa� Mira do ch�opc�w, kt�rych pozna� w Szkole Bojowej, ocenia� go jako towarzysza broni i uzna�, �e Miro �wietnie by sobie poradzi�. Ouanda tak�e, cho� z innych powod�w: uwa�a�a, �e jest odpowiedzialna za wszystko, co si� stanie, mimo �e Ender by� doros�ym m�czyzn�, o wiele od niej starszym. Nie liczy�a na niego. Czegokolwiek si� obawia�a, to z pewno�ci� nie odpowiedzialno�ci.

��Tutaj?�� spyta� z ironi� Miro.

��Albo nigdzie�� odpar�a Ouanda. Ender pochyli� si� i usiad� pod drzewem.

��To drzewo Korzeniaka, prawda?�� zapyta�.

Przyj�li to spokojnie�� oczywi�cie�� ale ich chwilowe znieruchomienie powiedzia�o mu: tak, zaskoczy� ich wiedz�c o przesz�o�ci co�, co uznawali za swoj� w�asno��. Mog� by� framlingiem, pomy�la� Ender, ale niekoniecznie ignorantem.

��Tak�� przyzna�a Ouanda.�� Jest totemem, od kt�rego otrzymuj� ostatnio najwi�cej� wskaz�wek. Od siedmiu czy o�miu lat. Nigdy nam nie pozwolili na obserwacj� rytua��w rozmowy z przodkami. Wydaje si�, �e polegaj� na b�bnieniu w pie� drzewa ci�kimi, wypolerowanymi kijami. S�yszymy ich czasem noc�.

��Kijami? Z opad�ych ga��zi?

��Zak�adamy, �e tak. Czemu pytasz?

��Poniewa� nie posiadaj� kamiennych ani �elaznych narz�dzi do ci�cia drewna. Mam racj�? Poza tym, skoro oddaj� drzewom cze��, raczej nie powinni ich �cina�.

��Nie przypuszczam, by czcili drzewa. To kult totemiczny. S� wyobra�eniami przodk�w. Oni� sadz� je. W zw�okach.

Ouanda chcia�a mu przerwa�, sama poprowadzi� rozmow� lub przepyta� go, ale Ender nie pozwoli�, by uwierzy�a, �e to ona�� albo Miro, niewa�ne�� kieruje t� wypraw�. Zamierza� sam rozmawia� z prosiaczkami. Nigdy nie przygotowywa� Mowy, pozwalaj�c komu� innemu decydowa� o swoich planach; tym razem tak�e nie mia� tego zamiaru. Poza tym dysponowa� informacj�, kt�rej oni nie posiadali: zna� teori� Eli.

��A w innych miejscach?�� zapyta�.�� Czy kiedy indziej te� sadz� drzewa? Spojrzeli na siebie.

��Nic takiego nie widzieli�my�� odpowiedzia� Miro.

Enderem powodowa�a nie tylko ciekawo��. Wci�� my�la� o tym, co Ela opowiada�a o anomaliach procesu rozmna�ania.

��A czy drzewa rosn� gdzie� same z siebie? Czy w lesie spotyka si� m�ode drzewka i p�dy? Ouanda pokr�ci�a g�ow�.

��Nie mamy �adnych dowod�w na to, �e sadzi si� drzewa gdzie indziej, ni� tylko w cia�ach zabitych. W ka�dym razie wszystkie drzewa, jakie znamy, s� raczej stare. Z wyj�tkiem tych trzech.

��Czterech, je�li si� nie pospieszymy�� doda� Miro. Aha, St�d to napi�cie. Niepok�j Mira bra� si� z ch�ci ocalenia jakiego� prosiaczka przed posadzeniem w nim drzewa. Ouanda natomiast martwi�a si� czym� zupe�nie innym. Teraz, kiedy ju� wiedzia�, mo�e im pozwoli� na przes�uchanie. Wyprostowa� si� i odchyli� g�ow�, by spojrze� w g�r�, na li�cie, na roz�o�yste ga��zie, blad� ziele� fotosyntezy potwierdzaj�c� konwergencj�, nieuniknion� drog� ewolucji na wszystkich planetach. Oto �r�d�o paradoks�w Eli: ewolucja w oczywisty spos�b mie�ci�a si� tutaj we wzorcach, obserwowanych przez ksenobiolog�w na wszystkich Stu �wiatach; a przecie� w kt�rym� miejscu �w wzorzec �ama� si� i rozsypywa�. Prosiaczki by�y jednym z kilkunastu gatunk�w, kt�re prze�y�y to za�amanie. Czym by�a Descolada i jak zdo�a�y si� do niej przystosowa�?

Chcia� zmieni� temat rozmowy, spyta�, na co czekaj� za tym drzewem. To sprowokowa�oby pytania Ouandy. Lecz w�a�nie w tej chwili, z g�ow� odchylon� w ty�, patrz�c na zielone li�cie faluj�ce mi�kko w niedostrzegalnym niemal wietrzyku, odebra� pot�ne wra�enie deja vu. Widzia� ju� kiedy� te li�cie. Niedawno. Ale to przecie� niemo�liwe. Na Trondheimie nie by�o wielkich drzew i ani jedno nie ros�o wewn�trz Milagre. Dlaczego s�cz�ce si� przez ziele� promienie s�o�ca wyda�y mu si� znajome?

��M�wco��� zacz�� Miro.

��Tak?�� spyta�, pozwalaj�c si� wyrwa� z zamy�lenia.

��Nie chcieli�my ci� tu sprowadza栗 Miro powiedzia� to zdecydowanie, lecz patrzy� na Ouand�. Ender od razu zrozumia�, �e Miro chcia� go przyprowadzi�, a popar� sprzeciw Ouandy by pokaza�, �e si� ze sob� zgadzaj�. Kochacie si�, pomy�la�. A dzi� wieczorem, je�li to dzisiaj b�d� M�wi� o �mierci Marcao, musz� wam powiedzie�, �e jeste�cie bratem i siostr�. Wbij� mi�dzy was klin tabu kazirodztwa. I oboje mnie znienawidzicie.

��Zobaczysz� pewne��� Ouanda nie potrafi�a si� zmusi�, by to powiedzie�.

��Nazywamy to Podejrzan� Dzia�alno�ci��� u�miechn�� si� Miro.�� Nawiasem m�wi�c, zacz�� j� jeszcze Pipo, przypadkowo. Libo robi� to ju� �wiadomie, a my kontynuujemy jego dzie�o. Bardzo ostro�nie i ma�ymi krokami. Nie odrzucili�my przepis�w Kongresu, ale zdarza�y si� sytuacje kryzysowe i musieli�my pom�c. Kilka lat temu, na przyk�ad, zmniejszy�a si� ilo�� macios, takich drzewnych robak�w, kt�re wtedy stanowi�y zasadniczy sk�adnik po�ywienia prosiaczk�w�

��Czy w�a�nie o tym chcesz mu najpierw opowiedzie�?�� przerwa�a Ouanda. Aha, pomy�la� Ender. Iluzja solidarno�ci nie jest dla niej tak wa�na, jak dla niego.

��Przyby� tu mi�dzy innymi po to, by M�wi� o Libie�� odpar� Miro.�� A to wszystko zdarzy�o si� bezpo�rednio przed jego �mierci�.

��Nie mamy dowod�w na zwi�zek przyczynowo-skutkowy�

��Pozw�lcie, �e sam b�d� szuka� zwi�zk�w�� wtr�ci� spokojnie Ender.�� Powiedzcie tylko, co si� sta�o, kiedy prosiaczki zacz�y g�odowa�.

��To �ony by�y g�odne. Tak m�wili�� Miro zignorowa� uwag� Ouandy.�� Widzisz, prosiaczki zbieraj� po�ywienie dla kobiet i m�odych, a tego po�ywienia zacz�o brakowa�. Wspominali, �e b�d� musieli i�� na wojn�. I o tym, �e prawdopodobnie wszyscy zgin��� pokr�ci� g�ow�.�� Wydawali si� tym zachwyceni. Ouanda wsta�a.

��On nawet nie da� s�owa. Niczego nie obieca�.

��A co mam obieca�?�� spyta� Ender.

���e nie� �e niczego�

���e na was nie naskar��? Przytakn�a, cho� to dzieci�ce sformu�owanie wyra�nie jej si� nie spodoba�o.

��Niczego takiego nie mog� wam obieca栗 o�wiadczy� Ender.�� Opowiadanie to m�j zaw�d. Spojrza�a gniewnie na Mira.

��Widzisz? Miro wygl�da� na przestraszonego.

��Nie mo�esz o tym opowiedzie�. Zablokuj� bram�. Nigdy nas tutaj nie wpuszcz�!

��I b�dziecie musieli szuka� innej pracy? Ouanda zmierzy�a go pogardliwym spojrzeniem.

��Czy s�dzisz, �e tym w�a�nie jest ksenologia? Prac� jak ka�da inna? Tu, w lesie, �yje gatunek istot inteligentnych. To ranieni, nie varelse. Musimy ich pozna�. Ender nie odpowiedzia�, jednak nie spuszcza� wzroku z jej twarzy.

��To jak Kr�lowa Kopca i Hegemon�� doda� Miro.�� Prosiaczki s� jak robale. Tylko mniejsze, s�absze, bardziej prymitywne. Musimy ich poznawa�, to prawda, ale to nie wszystko. Mo�na obserwowa� zwierz�ta i nie przejmowa� si� wcale, czy kt�re� zdechnie albo zostanie po�arte. Ale prosiaczki� oni s�� s� tacy, jak my. Nie mo�emy zwyczajnie obserwowa�, jak g�oduj�, jak gin� w wojnie. Znamy ich i�

��Kochacie�� doko�czy� Ender.

��Tak!�� o�wiadczy�a wyzywaj�co Ouanda.

��Ale gdyby�cie ich zostawili, gdyby was tu wcale nie by�o, nie wygin�liby przecie�, prawda?

��Nie�� przyzna� Miro.

��M�wi�am ci, �e on jest taki, jak ci z komitetu�� stwierdzi�a Ouanda. Ender nie zwr�ci� na ni� uwagi.

��Jaki by�by dla nich koszt waszego odej�cia?

��To tak��� Miro nie m�g� znale�� s��w.�� Tak, jakby� wr�ci� na dawn� Ziemi�, sprzed Ksenocydu, sprzed podr�y kosmicznych. Jakby� im powiedzia�: mo�ecie w�drowa� w�r�d gwiazd, mo�ecie �y� na innych planetach. I pokaza� tysi�ce drobnych cud�w. �wiat�o, kt�re p�onie po naci�ni�ciu wy��cznika. Stal. Nawet zupe�ne drobiazgi: garnki do przechowywania wody, upraw� ziemi. Patrz� na ciebie, wiedz�, kim jeste� i wiedz�, �e mog� si� sta� tacy sami, robi� wszystko to, co ty. I co powiedz�: zabierz to, nie pokazuj nam, pozw�l nam prze�ywa� nasze ponure, kr�tkie, zwierz�ce �ycie, p�ki ewolucja nie dope�ni swego dzie�a? Nie. Powiedz�: daj nam, naucz nas, pom�.

��A ty odpowiesz: nie mog�. I odejdziesz.

��Ju� za p�no! Czy nie rozumiesz? Oni ju� zobaczyli te cuda! Widzieli, jak przylatujemy. Widzieli, jacy jeste�my wielcy i pot�ni, dysponuj�cy magicznymi narz�dziami i wiedz� o rzeczach, o kt�rych sami nawet nie �nili. Za p�no, by teraz powiedzie� im: do widzenia i odej��. Wiedz� ju�, co jest mo�liwe. Im d�u�ej tu zostajemy, tym wi�cej pr�buj� si� nauczy�, a im wi�cej si� ucz�, tym wyra�niej widz�, jak nauka pomaga w �yciu. Je�li w og�le potrafisz czu�, je�li rozumiesz, �e s�� s��

��Lud�mi.

��W ka�dym razie ramenami. To nasze dzieci, nie pojmujesz? Ender u�miechn�� si�.

��Czy jest po�r�d was cz�owiek, kt�ry synowi prosz�cemu o chleb poda kamie�?

��No w�a�nie�� kiwn�a g�ow� Ouanda.�� Przepisy Kongresu ka�� nam podawa� im kamienie. A przecie� mamy tak du�o chleba.

��No dobrze�� Ender wsta�.�� Chod�my. Ouanda nie by�a jeszcze gotowa.

��Nie obieca�e��

��Czyta�a� Kr�low� Kopca i Hegemona?

��Ja czyta�em�� odpar� Miro.

��Czy potrafisz sobie wyobrazi� cz�owieka, kt�ry nazwa� siebie M�wc� Umar�ych i uczyni cokolwiek, co mog�oby skrzywdzi� te dzieci, tych pequeninos? Ouanda uspokoi�a si� nieco, lecz jej wrogo�� pozosta�a niewzruszona.

��Jeste� sprytny, Senhor Andrew, M�wco Umar�ych, jeste� bardzo przebieg�y. Przypominasz mu o Kr�lowej Kopca, a mnie mimochodem cytujesz Pismo.

��Rozmawiam z ka�dym w j�zyku, kt�ry potrafi zrozumie�. To nie przebieg�o��. To precyzja.

��I w efekcie post�pisz, jak zechcesz.

��O ile nie wyrz�dzi to krzywdy prosiaczkom.

��Wed�ug twojej oceny�� prychn�a pogardliwie Ouanda.

��Nie znam innych ocen, na kt�rych m�g�bym polega栗 ruszy�, oddalaj�c si� od niej, wychodz�c z cienia roz�o�ystych konar�w drzewa. Szed� w stron� lasu, kt�ry czeka� na szczycie wzg�rza. Dogonili go po chwili.

��Musz� ci o czym� powiedzie栗 oznajmi� Miro.�� Prosiaczki prosi�y o to spotkanie. Wierz�, �e jeste� tym samym M�wc�, kt�ry napisa� Kr�low� Kopca i Hegemona.

��Czytali je?

��W�a�ciwie w��czyli w sw�j system religijny. Traktuj� wydruk, kt�ry im da�em, jak �wi�t� ksi�g�. A teraz twierdz�, �e rozmawia z nimi sama kr�lowa kopca. Ender spojrza� na niego badawczo.

��I co m�wi?�� zapyta�.

���e jeste� prawdziwym M�wc�. I �e masz ze sob� kr�low�. I �e przywioz�e� j�, by �y�a mi�dzy nimi i nauczy�a ich wszystkiego o metalu i� to naprawd� szale�stwo. Najgorsze, �e oczekuj� od ciebie niemo�liwo�ci.

By� mo�e by�y to zwyk�e marzenia, jak wierzy� Miro, Ender jednak wiedzia�, �e z wn�trza swego kokonu kr�lowa kopca z kim� rozmawia�a.

��A jak, wed�ug nich, kr�lowa kopca z nimi rozmawia? Ouanda stan�a z drugiej strony.

��Nie z nimi, tylko z Korzeniskiem. A Korzeniak przemawia do nich. To wszystko jest fragmentem systemu totemicznego. Starali�my si� nigdy nie wyra�a� w�tpliwo�ci i zachowywa� tak, jakby�my w to wierzyli.

��To mi�o z waszej strony.

��To standardowa praktyka antropologiczna�� wyja�ni� Miro.

��Jeste�cie tak poch�oni�ci udawaniem, �e im wierzycie, �e nie ma najmniejszej szansy, by�cie si� od nich czegokolwiek nauczyli. Na chwil� zostali z ty�u i w efekcie wkroczy� do lasu samotnie. Dogonili go zaraz.

��Po�wi�cili�my �ycie, by nauczy� si� o nich jak najwi�cej�� zawo�a� Miro. Ender zatrzyma� si�.

��Ale nie od nich.

Stali mi�dzy pierwszymi drzewami lasu. Plamki s�cz�cego si� przez li�cie �wiat�a sprawia�y, �e nie m�g� odczyta� wyrazu ich twarzy. Wiedzia� jednak, co by w nich zobaczy�. Gniew, irytacj�, pogardꠗ jak �mie ten obcy bez �adnych kwalifikacji w�tpi� w nasze profesjonalne podej�cie? Oto jak:

��Bez zastrze�e� wierzycie we w�asn� supremacj� kulturow�. Wykonujecie swoj� Podejrzan� Dzia�alno��, �eby pom�c biednym, ma�ym prosiaczkom. I nigdy nie zauwa�ycie, �e oni tak�e mog� was czego� nauczy�.

��Niby czego?�� zapyta�a gniewnie Ouanda.�� Na przyk�ad jak zamordowa� swego najwi�kszego dobroczy�c�, zam�czy� go na �mier� po tym, jak ocali� �ycie dziesi�tk�w ich �on i dzieci?

��Dlaczego wi�c tolerujecie to? Dlaczego im pomagacie po tym, co uczynili? Miro wsun�� si� mi�dzy Ouand� i M�wc�. Chroni j�, pomy�la� Ender. A raczej pr�buje powstrzyma� od ujawnienia s�abo�ci.

��Jeste�my profesjonalistami. Rozumiemy, �e r�nice kulturowe, kt�rych nie potrafimy wyja�ni�

��Rozumiecie, �e prosiaczki s� zwierz�tami i nie oskar�acie ich o zamordowanie Pipa i Liba, jak nie oskar�acie cabry o to, �e prze�uwa capim.

��To prawda�� przyzna� Miro.

��I w�a�nie dlatego nigdy si� niczego od nich nie nauczycie�� u�miechn�� si� Ender.� Poniewa� uwa�acie ich za zwierz�ta.

��Uwa�amy ich za ramen�w!�� Ouanda przesun�a si� przed Mira. Najwyra�niej nie �yczy�a sobie ochrony.

��Traktujecie ich tak, jakby nie byli odpowiedzialni za swoje czyny. Ramen odpowiadaj� za to, co robi�.

��I co masz zamiar zrobi�?�� spyta�a z ironi� Ouanda.�� Wytoczysz im proces?

��Co� wam powiem. Prosiaczki wi�cej si� o mnie dowiedzia�y od martwego Korzeniaka, ni� wy z bezpo�redniego spotkania.

��Co to znaczy? �e naprawd� jeste� oryginalnym M�wc�?�� Miro uzna� to pewnie za najbardziej nieprawdopodobn� tez�.�� I pewnie rzeczywi�cie na statku kr���cym wok� Lusitanii masz stado robali, kt�re mo�esz sprowadzi� na d� i�

��To znaczy�� wyja�ni�a Ouanda�� �e ten amator uwa�a siebie za lepiej wykwalifikowanego do kontakt�w z prosiaczkami ni� my. Je�li o mnie chodzi, jest to dow�d, �e nie powinni�my si� zgadza� na sprowadzanie go tutaj na�

Ouanda przerwa�a, gdy� spomi�dzy krzew�w wynurzy� si� prosiaczek. Mniejszy, ni� Ender si� spodziewa�. Jego zapach, cho� nie ca�kiem nieprzyjemny, by� jednak silniejszy, ni� sugerowa�y symulacje Jane.

��Za p�no�� mrukn��.�� W�a�nie si� spotykamy.

Wyraz twarzy prosiaczka, o ile w og�le mia� wyraz twarzy, by� dla Endera absolutnie nieczytelny. Jednak Miro i Ouanda, przynajmniej cz�ciowo, rozumieli ten niemy j�zyk.

��Jest zdumiony�� szepn�a Ouanda.

T�umacz�c to, czego Ender nie dostrzega�, ustawia�a go na w�a�ciwym miejscu. Prosz� bardzo. Wiedzia�, �e jest tu nowicjuszem. Mia� tylko nadziej�, �e zak��ci� nieco ich zwyk�y, wolny od w�tpliwo�ci tor my�lenia. By�o jasne, �e kieruj� si� ustalonymi wzorcami post�powania. Je�li mia� uzyska� ich pomoc, musia� zniszczy� te wzorce i dotrze� do nowych konkluzji.

��Li�ciojad�� powiedzia� Miro. Li�ciojad nie odrywa� wzroku od Endera.

��M�wca Umar�ych�� stwierdzi�.

��Przyprowadzili�my go�� o�wiadczy�a Ouanda. Li�ciojad odwr�ci� si� i znikn�� w krzakach.

��Co to oznacza?�� zdziwi� si� Ender.�� Dlaczego odszed�?

��Chcesz powiedzie栗 spyta�a z�o�liwie Ouanda�� �e jeszcze si� nie domy�li�e�?

��Czy wam si� to podoba, czy nie�� odpar� Ender�� prosiaczki chc� ze mn� rozmawia� i spotkam si� z nimi. S�dz�, �e b�dzie lepiej dla wszystkich, je�li pomo�ecie mi zrozumie�, co si� dzieje. A mo�e sami nie wiecie? Obserwowa�, jak walcz� z uczuciem niech�ci. Wreszcie, ku jego uldze, Miro podj�� decyzj�.

��Nie�� o�wiadczy� spokojnie i bez gniewu.�� Nie wiemy. Ci�gle jeszcze gramy z prosiaczkami w zagadki. Oni zadaj� pytania, my zadajemy pytania i�� o ile si� orientujꠗ �adna ze stron nie zdradzi�a �wiadomie ani jednego faktu. Nie pytamy ich nawet o sprawy, na kt�rych nam naprawd� zale�y w obawie, �e zbyt wiele dowiedz� si� z samych pyta�. Ouanda by�a przeciwna zgodzie Mira na wsp�prac�.

��Wiemy wi�cej, ni� ty m�g�by� si� dowiedzie� przez dwadzie�cia lat�� powiedzia�a.�� Jeste� szale�cem, je�li s�dzisz, �e po dziesi�ciu minutach instrukcji w lesie zdob�dziesz ca�� nasz� wiedz�.

��Nie musz� zdobywa� waszej wiedzy�� odpar� Ender.

��Tak s�dzisz?

��Bo jeste�cie ze mn��� u�miechn�� si�. Miro zrozumia� i uzna� to za komplement. U�miechn�� si� tak�e.

��Powiem ci, co wiemy, cho� nie ma tego du�o. Prawdopodobnie Li�ciojad nie jest zachwycony twoim widokiem. Nast�pi�a schizma pomi�dzy nim a innym prosiaczkiem imieniem Cz�owiek. S�dzili, �e ci� nie przyprowadzimy, wi�c Li�ciojad by� pewien wygranej. Teraz zwyci�stwo si� oddala. By� mo�e ocalili�my Cz�owiekowi �ycie.

��I odebrali�cie je Li�ciojadowi?

��Kto wie? Mam wra�enie, �e gra idzie o przysz�o�� Cz�owieka, nie Li�ciojada. On pr�buje doprowadzi� do pora�ki Cz�owieka, nie do w�asnego sukcesu.

��Ale nie macie pewno�ci.

��To kwestia, o kt�r� nigdy nie pytali�my�� Miro u�miechn�� si� znowu.�� Ale masz racj�. Tak si� przyzwyczaili�my, �e nawet nie zauwa�amy, gdy nie pytamy.

��On ma racj�?�� rozz�o�ci�a si� Ouanda.�� Nawet nie widzia� nas przy pracy, a krytykuje� Ender jednak straci� zainteresowanie dla ich spor�w. Ruszy� w kierunku, w kt�rym oddali� si� Li�ciojad. Mogli i�� za nim, je�li zechc�. Chcieli, oczywi�cie, zostawiaj�c k��tni� na potem. Gdy tylko znale�li si� przy nim, znowu zacz�� zadawa� pytania.

��Ta Podejrzana Dzia�alno��, jak� prowadzili�cie�� spyta�, nie przerywaj�c marszu.�� Czy wprowadzili�cie do ich diety nowe rodzaje po�ywienia?

��Nauczyli�my ich je�� korzenie merdony�� odpar�a Ouanda. By�a szorstka i rzeczowa, ale przynajmniej si� odzywa�a. Nie pozwala�a, by z�o�� wykluczy�a j� z udzia�u w najwyra�niej kluczowym spotkaniu z prosiaczkami.�� Jak poprzez moczenie i suszenie na s�o�cu usuwa� z tkanki cyjanidy. To by�o kr�tkookresowe rozwi�zanie.

��Na d�u�szy etap wykorzystali�my pewne, odrzucone przez mam�, mutacje amarantu�� doda� Miro.�� Otrzyma�a kilka tak dobrze dostosowanych do Lusitanii, �e niezbyt si� nadawa�y dla ludzi. Zawiera�y za du�o miejscowych, a za ma�o ziemskich protein. Ale doskonale nadawa�y si� dla prosiaczk�w. Nie m�wi�c, jakie to wa�ne, nam�wi�em El�, �eby dostarczy�a mi kilka egzemplarzy. Nie oszukuj si� na temat tego, co wie, a czego nie wie Ela, pomy�la� Ender.

��Libo dostarczy� je prosiaczkom, nauczy� uprawy i tego, jak mieli� amarant na m�k� i wypieka� chleb. Smakowa� fatalnie, ale po raz pierwszy prosiaczki mog�y bezpo�rednio kontrolowa� rezerwy �ywno�ci. Od tego czasu s� t�uste i pulchne.

��Ale zabi�y ojca zaraz po tym, jak zanios�y �onom pierwsze bochenki�� doda�a z gorycz� Ouanda.

Ender milcza� przez chwil�, pr�buj�c doszuka� si� sensu tej historii. Prosiaczki zabi�y Liba zaraz po tym, jak ocali� je od g�odu? Nie do pomy�lenia, a przecie� si� zdarzy�o. Jak mo�e ewoluowa� spo�ecze�stwo, morduj�ce tych, kt�rzy najbardziej przyczyniaj� si� do jego przetrwania? Powinni post�pi� odwrotnie: nagradza� najbardziej warto�ciowych, zwi�kszaj�c ich mo�liwo�ci reprodukcji. W ten spos�b spo�ecze�stwo jako grupa ma wi�ksze szans� przetrwania. Jak zatem mog� prze�y� prosiaczki?

W�r�d ludzi istnia�y jednak precedensy. Te dzieciaki, Miro i Ouanda ze swoj� Podejrzan� Dzia�alno�ci��� na dalsz� met� byli lepsi i m�drzejsi, ni� komitet Gwiezdnego Kongresu, kt�ry ustala� regu�y. Mimo to, gdyby ich schwytano, zabrano by ich z dom�w na inny �wiat, co samo w sobie by�o r�wnoznaczne z wyrokiem �mierci�� ka�dy, kogo znali, by�by martwy, zanim zd��yliby powr�ci�. Tam zostaliby os�dzeni i skazani, prawdopodobnie uwi�zieni. Ani ich idee, ani geny nie mog�yby si� powiela� i w efekcie ludzko�� sta�aby si� ubo�sza.

Fakt, �e ludzie post�powali podobnie, nie przydawa� temu sensu. Poza tym, potencjalne zatrzymanie i uwi�zienie Mira i Ouandy by�oby sensowne, gdyby uzna� prosiaczki za wrog�w ludzi. Gdyby przyj��, �e cokolwiek pomaga prosiaczkom przetrwa�, w jaki� spos�b zagra�a ludzko�ci. Wtedy kara dla ludzi, rozwijaj�cych kultur� prosiaczk�w mia�aby na celu nie ich ochron�, a powstrzymanie rozwoju.

Teraz dopiero zrozumia�, �e regu�y rz�dz�ce kontaktami ludzi i prosiaczk�w istnia�y wcale nie dla ochrony tych ostatnich. Istnia�y, by zagwarantowa� ludzko�ci przewag� i w�adz�. Z tego punktu widzenia, prowadz�c Podejrzan� Dzia�alno��, Miro i Ouanda stawali si� zdrajcami interes�w w�asnego gatunku.

��Renegaci�� powiedzia� g�o�no.

��S�ucham?�� nie zrozumia� Miro.�� Co powiedzia�e�?

��Renegaci. Ludzie, kt�rzy odrzucili w�asny nar�d i przy��czyli si� do nieprzyjaciela.

��Aha�� mrukn�� Miro.

��Nie jeste�my nimi�� stwierdzi�a Ouanda.

��Owszem, jeste�my.

��Nie odrzuci�am swojego cz�owiecze�stwa!

��Je�li zdefiniowa� je wed�ug biskupa Peregrino, odrzucili�my je ju� dawno.

��Ale tak, jak ja je definiujꅠ� zacz�a.

��Wed�ug twojej definicji�� stwierdzi� Ender�� prosiaczki tak�e s� lud�mi. Dlatego w�a�nie jeste�cie renegatami.

��M�wi�e� chyba, �e traktujemy prosiaczki jak zwierz�ta!

��Kiedy nie uznajecie ich odpowiedzialno�ci, kiedy nie zadajecie bezpo�rednich pyta�, kiedy pr�bujecie je oszukiwa�, wtedy traktujecie je jak zwierz�ta.

��Innymi s�owy�� mrukn�� Miro�� wtedy, gdy stosujemy si� do regu� komitetu.

��Tak�� o�wiadczy�a Ouanda.�� Tak, to prawda. Jeste�my renegatami.

��A ty?�� spyta� Miro.�� Czy jeste� renegatem?

��C�, rasa ludzka odepchn�a mnie ju� bardzo dawno. Dlatego zosta�em M�wc� Umar�ych. W milczeniu dotarli na polan� prosiaczk�w.

Ani mamy, ani Mira nie by�o na kolacji. Ela nie zmartwi�a si� tym specjalnie. Ich obecno�� ogranicza�a jej autorytet i nie potrafi�a wtedy zapanowa� nad rodze�stwem. Przy tym �adne z nich nie chcia�o zaj�� jej miejsca. Nikt zatem nie s�ucha� Eli i nikt nie stara� si� utrzyma� porz�dku. Dlatego, kiedy nie wracali, w domu by�o ciszej i �atwiej. Zreszt�, dzieciaki i tak nie by�y szczeg�lnie grzeczne. Po prostu mniej si� z ni� k��ci�y. Wystarczy�o kilka razy wrzasn�� na Grega, �eby przesta� szturcha� Quar� i kopa� j� pod sto�em. Olhado i Quim milczeli, wyj�tkowo dzisiaj powstrzymuj�c si� od zwyk�ych sprzeczek.

Dop�ki nie sko�czyli je��. Quim wyprostowa� si� i ze z�o�liwym u�miechem spojrza� na Olhada.

��Wi�c to ty nauczy�e� tego szpiega, jak si� przedosta� do plik�w mamy.

��Znowu zostawi�a� Quima z otwart� buzi��� zwr�ci� si� Olhado do Eli.�� Powinna� bardziej pilnowa� porz�dku.

W ten spos�b, �artem, prosi� j� o pomoc. Quim nie �yczy� sobie, by ktokolwiek pomaga� bratu.

��Tym razem Ela nie b�dzie ci� broni�, Olhado. Nikt nie stanie po twojej stronie. Pomog�e� temu podst�pnemu szpiegowi w szukaniu dost�pu do zbior�w mamy i dlatego jeste� tak samo winien, jak on. On jest s�ug� diab�a i ty tak�e.

Ela widzia�a, jak Olhado w pasji napina mi�nie; przez chwil� s�dzi�a, �e ci�nie w Quima talerzem. Ta chwila jednak min�a i Olhado uspokoi� si�.

��Przykro mi�� powiedzia�.�� Nie chcia�em tego zrobi�. Poddawa� si�. Przyznawa�, �e Quim ma racj�.

��Mam nadziejꠗ wtr�ci�a Ela�� �e ci przykro, bo nie chcia�e� tego zrobi�, a nie dlatego, �e pomog�e� M�wcy Umar�ych.

��Oczywi�cie, �e przeprasza, bo udzieli� szpiegowi pomocy�� odpar� Quim.

��Poniewa��� doko�czy�a Ela�� w miar� naszych mo�liwo�ci wszyscy powinni�my pomaga� M�wcy. Quim zerwa� si� i przechyli� nad sto�em, by krzykn�� jej prosto w twarz:

��Jak mo�esz! Naruszy� osobiste tajemnice mamy, grzeba� w jej sekretach, chcia�� Ku swemu zdziwieniu, Ela tak�e si� poderwa�a, odepchn�a go i krzykn�a jeszcze g�o�niej:

��To w�a�nie sekrety mamy s� �r�d�em trucizny, kt�ra przenika ten dom! Sekrety mamy sprawi�y, �e wszyscy jeste�my chorzy, z ni� w��cznie! Mo�e tylko w jeden spos�b da si� to naprawi�: wydobywaj�c te sekrety na �wiat�o dzienne, odkrywaj�c je, by potem zniszczy�! Zamilk�a. Quim i Olhado stali pod �cian�, jak gdyby s�owa by�y pociskami, a oni skaza�cami podczas egzekucji.

��Je�eli o mnie chodzi�� m�wi�a dalej, spokojnie i z naciskiem�� to M�wca Umar�ych jest jedyn� szans�, by�my znowu stali si� rodzin�. A tajemnice mamy to jedyna przeszkoda na jego drodze. Dlatego opowiedzia�am mu dzisiaj wszystko, co wiem o zawarto�ci jej plik�w. Chc� odda� mu ka�de ziarno prawdy, jakie uda mi si� znale��.

��Wi�c to ty jeste� najgorsz� zdrajczyni��� o�wiadczy� Quim. G�os mu dr�a�, jakby za chwil� mia� si� rozp�aka�.

��Twierdz�, �e pomoc udzielona M�wcy jest aktem lojalno�ci�� odpowiedzia�a Ela.�� Prawdziwa zdrada to pos�usze�stwo mamie, poniewa� ona chce tylko�� i pracuje nad tym przez ca�e �ycie�� zniszczenia samej siebie i zniszczenia naszej rodziny. Ela by�a zaskoczona, gdy nie Quim, ale Olhado zap�aka�. Naturalnie, jego gruczo�y �zowe nie funkcjonowa�y, usuni�te przy instalacji oczu, wi�c �aden �lad wilgoci nie zwiastowa� wybuchu. Ch�opiec nagle zgi�� si� w p�, zsun�� po �cianie na pod�og�, pochyli� g�ow� na kolana i zaszlocha�. Ela rozumia�a, dlaczego: poniewa� powiedzia�a, �e jego uczucie dla M�wcy nie jest nielojalno�ci�, �e nie zgrzeszy�, a on uwierzy� jej, gdy� wiedzia�, �e to prawda.

Wtedy spojrza�a wy�ej i zobaczy�a stoj�c� w drzwiach mam�. Poczu�a dziwn� s�abo�� i zadr�a�a na my�l o tym, co mama musia�a us�ysze�.

Lecz mama nie by�a z�a. Tylko troch� smutna i bardzo zm�czona. Patrzy�a na Olhada. W�ciek�o�� zabrzmia�a w g�osie Quima:

��S�ysza�a�, co powiedzia�a Ela?

��Tak�� odpar�a mama, nie spuszczaj�c wzroku z Olhada.�� Mo�e ma racj�. Ela zdenerwowa�a si� r�wnie mocno, jak Quim.

��Id�cie do siebie, dzieci�� poleci�a spokojnie mama.�� Musz� porozmawia� z Olhadem.

Ela skin�a na Grega i Quar�, kt�rzy zsun�li si� z krzese� i podbiegli do niej, patrz�c w zdumieniu na niezwyk�e wydarzenia. Przecie� nawet ojciec nie potrafi� zmusi� Olhada do p�aczu. Wyprowadzi�a oboje z kuchni do sypialni. S�ysza�a, jak Quim idzie do siebie, trzaska drzwiami i rzuca si� na ��ko. A w kuchni szloch Olhada cich�, uspokaja� si�, umilk� wreszcie, gdy mama�� po raz pierwszy od dnia, gdy straci� oczy�� przytula�a go mocno, g�adzi�a i ko�ysa�a, roni�c ciche �zy w jego w�osy.

Miro nie bardzo wiedzia�, co s�dzi� o M�wcy Umar�ych. Jako� zawsze sobie wyobra�a�, �e M�wca jest kim� takim jak ksi�dz, a raczej takim, jakim ksi�dz by� powinien. Spokojny, zamy�lony, odseparowany od spraw �wiata, pozostawiaj�cy innym decyzje i dzia�ania. Spodziewa� si�, �e b�dzie m�dry.

Na pewno nie oczekiwa�, �e M�wca oka�e si� tak w�cibski, tak niebezpieczny. Owszem, by� m�dry, to prawda�� odrzuca� pozory, m�wi� i robi� rzeczy straszne, kt�re po namy�le okazywa�y si� absolutnie s�uszne. Jakby pozna� ludzki umys� na tyle dok�adnie, by z twarzy wyczyta� pragnienia tak g��bokie i prawdy tak dobrze ukryte, �e cz�owiek sam o nich nie wiedzia�.

Ile� to razy Miro z Ouand� stali tak samo, jak dzisiaj i przygl�dali si� rozmowom Liba z prosiaczkami. Zawsze jednak rozumieli, co robi; znali jego metody i cele. M�wca natomiast post�powa� drog� rozumowania zupe�nie dla Mira obc�. Chocia� nosi� ludzk� posta�, Miro zastanawia� si�, czy naprawd� jest framlingiem�� czasami by� r�wnie niepoj�ty jak prosiaczki. By� ramenem, jak oni�� obcym, a jednak nie zwierz�ciem.

Co dostrzega� M�wca? Co widzia�? �uk, niesiony przez Strza��? Wysuszony na s�o�cu garnek, w kt�rym nasi�ka�a i cuchn�a merdona? Co z Podejrzanej Dzia�alno�ci zdo�a� rozpozna�, a co uzna� za procesy naturalne? Prosiaczki roz�o�y�y Kr�low� Kopca i Hegemona.

��To ty napisa�e�?�� spyta� Strza�a.

��Tak�� potwierdzi� M�wca Umar�ych. Miro zerkn�� na Ouand�. W jej oczach b�yszcza�a satysfakcja. A wi�c M�wca k�ama�.

��Tamtych dwoje�� wtr�ci� Cz�owiek.�� Miro i Ouand�. My�l�, �e jeste� k�amc�. Miro natychmiast spojrza� na M�wc�, ten jednak nawet si� nie obejrza�.

��Oczywi�cie�� odpar�.�� Nie przysz�o im do g�owy, �e Korzeniak m�g� wam powiedzie� prawd�.

Spokojne s�owa zaniepokoi�y Mira. Czy�by to mog�a by� prawda? W ko�cu ludzie, podr�uj�cy mi�dzy gwiezdnymi systemami przeskakiwali dekady, czasem nawet stulecia w drodze od jednego �wiata do drugiego. Zdarza�o si� nawet, �e p� tysi�ca lat. Nie trzeba wielu przelot�w, by prze�y� trzy millennia. Jednak przybycie tutaj pierwszego M�wcy Umar�ych by�oby nazbyt nieprawdopodobnym zbiegiem okoliczno�ci. Z drugiej strony, pierwszy M�wca Umar�ych by� tym, kt�ry stworzy� Kr�low� Kopca i Hegemona; na pewno interesowa�by si� jedyn� pr�cz robali ras� ramen�w. Nie wierz� w to, powiedzia� sobie Miro. Lecz musia� przyzna�, �e taka mo�liwo�� istnia�a.

��Dlaczego s� tacy g�upi?�� zdziwi� si� Cz�owiek.�� Nie poznaj� prawdy, kiedy j� us�ysz�.

��Nie s� g�upi�� wyja�ni� M�wca.�� Tak w�a�nie zachowuj� si� ludzie: kwestionujemy wszystkie nasze wierzenia pr�cz tych, w kt�re wierzymy naprawd�, w te bowiem nie w�tpimy nigdy. Tych dwoje nigdy nie w�tpi�o, �e pierwszy M�wca Umar�ych nie �yje od trzech tysi�cy lat. Mimo �e wiedz�, jak gwiezdne podr�e przed�u�aj� �ycie.

��Przecie� im powiedzieli�my.

��Nie. Powiedzieli�cie, �e kr�lowa kopca powiedzia�a Korzeniakowi, �e to ja napisa�em t� ksi��k�.

��Dlatego powinni od razu wiedzie�, �e to prawda�� stwierdzi� Cz�owiek.�� Korzeniak jest m�dry. To ojciec; nigdy by si� nie pomyli�.

Miro nie u�miechn�� si�, cho� mia� wielk� ochot�. M�wca s�dzi�, �e jest sprytny i prosz�, gdzie si� znalaz� z tymi swoimi w�cibskimi pytaniami, zablokowany upart� wiar� prosiaczk�w, �e ich totemowe drzewa potrafi� do nich przemawia�.

��C󿠗 westchn�� M�wca.�� Tak wiele jest rzeczy, kt�rych nie rozumiemy. I tak wiele tych, kt�rych wy nie rozumiecie. Powinni�my wi�cej sobie t�umaczy�.

Cz�owiek usiad� obok Strza�y, dziel�c z nim honorowe miejsce. Strza�a nie okaza� nawet �ladu sprzeciwu.

��M�wco Umar�ych�� zacz�� Cz�owiek.�� Czy przyprowadzisz do nas kr�low� kopca?

��Jeszcze nie zdecydowa�em.

Miro raz jeszcze spojrza� na Ouand�. Czy M�wca oszala� sugeruj�c, �e dostarczy to, czego dostarczy� nie mo�na?

Potem przypomnia� sobie jego s�owa o tym, �e kwestionujemy wszystkie swoje wierzenia opr�cz tych, w kt�re naprawd� wierzymy. Miro zawsze uznawa� za pewnik to, co wiedzieli wszyscy: �e wszystkie robale zgin�y. A je�li prze�y�a kr�lowa? Mo�e w�a�nie dlatego M�wca Umar�ych zdo�a� stworzy� swoj� ksi��kꠗ bo m�g� rozmawia� z robalem?

By�o to w najwy�szym stopniu nieprawdopodobne, ale przecie� mo�liwe. Miro nie wiedzia� na pewno, �e wszystkie robale zosta�y zniszczone. Wiedzia� tylko, �e wszyscy w to wierzyli i przez trzy tysi�ce lat nikt nie dostarczy� nawet cienia dowodu, �e jest inaczej.

Lecz nawet je�li to prawda, sk�d Cz�owiek m�g� si� o tym dowiedzie�? Najprostszym wyja�nieniem by�o, �e prosiaczki w��czy�y do swej religii wspania�� histori� Kr�lowej Kopca i Hegemona; �e nie potrafi�y poj�� idei istnienia wielu M�wc�w Umar�ych, z kt�rych �aden nie by� autorem ksi��ki; ani tej, �e wszystkie robale zgin�y i kr�lowa kopca nigdy do nich nie przyjdzie. To najprostsza teoria, kt�r� naj�atwiej zaakceptowa�. Ka�da inna wymaga�a dopuszczenia mo�liwo�ci rozm�w mi�dzy totemowym drzewem Korzeniaka a prosiaczkami.

��Co sprawi, �e podejmiesz decyzj�?�� spyta� Cz�owiek.�� Ofiarowujemy dary �onom, by zyska� ich szacunek, ty jednak jeste� najm�drszym z ludzi i nie posiadamy niczego, co by�oby ci potrzebne.

��Macie wiele rzeczy, kt�re s� mi potrzebne�� odpar� M�wca.

��Co? Czy� nie potrafisz robi� garnk�w lepszych ni� te? Bardziej prostych strza�? Peleryna, kt�r� nosz�, utkana jest z we�ny cabry, ty jednak masz cie�sze odzienie.

��Nie potrzebuj� tego�� o�wiadczy� M�wca.�� Potrzebuj� prawdziwych historii. Cz�owiek pochyli� si�, a jego cia�o zesztywnia�o z podniecenia i niecierpliwo�ci.

��O, M�wco!�� zawo�a�, a jego g�os brzmia� mocno wa�no�ci� wypowiadanych s��w.�� Czy dodasz nasz� histori� do Kr�lowej Kopca i Hegemona?

��Nie znam waszej historii.

��Pytaj! Pytaj, o co chcesz!

��Jak mog� opowiedzie� wasz� histori�? M�wi� tylko o tych, kt�rzy s� martwi.

��Jeste�my martwi�� krzykn�� Cz�owiek. Miro nie widzia� go jeszcze tak podnieconego.�� Ka�dego dnia jeste�my mordowani. Ludzie zajmuj� wszystkie planety. Statki podr�uj� przez czer� nocy od gwiazdy do gwiazdy, docieraj� we wszystkie wolne miejsca. Tkwimy na naszym ma�ym �wiecie patrz�c, jak niebo zape�nia si� lud�mi. Ludzie zbudowali to g�upie ogrodzenie, by zatrzyma� nas na zewn�trz, ale nie to si� liczy. Niebo jest dla nas ogrodzeniem!�� Cz�owiek skoczy� w g�r�, zdumiewaj�co wysoko, gdy� mia� silne nogi.�� Patrz, jak to ogrodzenie ciska mnie na ziemi�!

Podbieg� do najbli�szego drzewa, wspi�� si� po pniu wy�ej, ni� Miro kiedykolwiek widzia�, przesun�� si� po ga��zi i skoczy� w powietrze. Przez moment zawis� nieruchomo na szczycie toru lotu; potem ci��enie pchn�o go w d�, na tward� ziemi�. Miro s�ysza�, jak si�a uderzenia wypycha prosiaczkowi powietrze z p�uc. M�wca natychmiast rzuci� si� mu na pomoc; Miro bieg� tu� za nim. Cz�owiek nie oddycha�.

��Zabi� si�?�� spyta�a z ty�u Ouanda.

��Nie!�� krzykn�� kt�ry� z prosiaczk�w w Mowie M�czyzn.�� Nie mo�esz umrze�! Nie, nie, nie! Miro podni�s� g�ow�. Zdumia� si�, poznawszy Li�ciojada.

��Nie mo�esz umrze�!

Wtedy Cz�owiek podni�s� dr��c� d�o� i dotkn�� twarzy M�wcy. Wci�gn�� w p�uca powietrze. I przem�wi�.

��Widzisz, M�wco? Ch�tnie zgin�, by pokona� mur, dziel�cy nas od gwiazd. Przez wszystkie lata pracy Mira, ani nigdy przedtem, �aden z prosiaczk�w nie wspomina� o mi�dzygwiezdnych podr�ach, �aden nawet nie pyta�. Ch�opiec jednak zda� sobie spraw�, �e wszystkie ich pytania wi�za�y si� jako� z tajemnic� tych podr�y. Ksenolodzy nie dostrzegali tego, poniewa� wiedzieli�� wiedzieli bez �adnych w�tpliwo�ci�� �e prosiaczki s� tak dalekie poziomu cywilizacji�, dopuszczaj�cego budow� gwiazdolot�w, �e tysi�cy lat trzeba, by taki wyczyn znalaz� si� w ich zasi�gu. Lecz poszukiwanie wiedzy o metalach, silnikach, unoszeniu si� nad ziemi��� to wszystko by�o pr�b� odkrycia tajemnicy lotu.

Cz�owiek podni�s� si� wolno, trzymaj�c M�wc� za r�ce. Miro pomy�la�, �e przez te wszystkie lata �aden z prosiaczk�w nigdy nie wzi�� go za r�k�. Poczu� �al� i bolesne uk�ucie zazdro�ci. Teraz, gdy by�o jasne, �e Cz�owiek nie jest ranny, wszystkie prosiaczki st�oczy�y si� wok� M�wcy. Nie przepycha�y si�, ale chcia�y by� blisko.

��Korzeniak m�wi, �e kr�lowa kopca wie, jak budowa� gwiazdoloty�� o�wiadczy� Strza�a.

��Korzeniak m�wi, �e kr�lowa kopca nauczy nas wszystkiego�� doda� Kubek.�� O metalu, ogniu wydobywanym ze ska�, domach z czarnej wody, wszystkiego. M�wca uni�s� ramiona, prosz�c o cisz�.

��Gdyby�cie byli spragnieni, a ja mia�bym wod�, prosiliby�cie, bym da� wam pi�. Ale gdybym wiedzia�, �e woda jest zatruta?

��Nie ma trucizny w statkach, kt�re lataj� do gwiazd�� odpar� Cz�owiek.

��Wiele jest dr�g, prowadz�cych do lot�w poprzez kosmos�� o�wiadczy� M�wca.�� Niekt�re s� lepsze od innych. Dam wam wszystko, co mog� i co nie doprowadzi was do zguby.

��Kr�lowa kopca obiecuje!�� stwierdzi� Cz�owiek.

��Ja tak�e.

Cz�owiek podskoczy�, chwyci� M�wc� za uszy i w�osy, przyci�gn�� tak, �e znale�li si� twarz� w twarz. Miro nigdy nie widzia� takiego aktu przemocy; nast�pi�o to, czego si� obawia�: decyzja o mordzie�

��Je�li jeste�my ramenami�� krzykn�� Cz�owiek prosto w twarz M�wcy�� to do nas nale�y ocena, nie do ciebie! A je�li varelse, to mo�esz od razu nas pozabija�, jak zabi�e� wszystkie siostry kr�lowej kopca!

Miro nie pojmowa�. Czym innym by�o stwierdzenie prosiaczk�w, �e to w�a�nie ten M�wca napisa� ksi��k�, ale jak mog�y doj�� do niewiarygodnego wniosku, �e by� w jaki� spos�b winien Ksenocydu? Za kogo go uwa�a�y, za tego potwora Endera? A jednak M�wca Umar�ych siedzia� przed nim na ziemi, a spod zamkni�tych powiek �zy sp�ywa�y mu po policzkach, jakby oskar�enie Cz�owieka mia�o moc prawdy. Cz�owiek odwr�ci� g�ow� i spojrza� na Mira.

��Czym jest ta woda?�� szepn��, dotykaj�c �ez M�wcy.

��Tak okazujemy b�l i cierpienie�� wyja�ni� Miro.

Mandachuva krzykn�� nagle. Miro nie s�ysza� jeszcze tak straszliwego krzyku, przypominaj�cego wycie konaj�cego zwierz�cia.

��A tak my okazujemy b�l�� szepn�� znowu Cz�owiek.

��Ach! Ach!�� j�cza� Mandachuva.�� Widzia�em ju� tak� wod�! W oczach Liba i Pipa j� widzia�em!

Z pocz�tku pojedynczo, potem wszystkie razem, prosiaczki podj�y krzyk. Miro by� przera�ony, zdumiony i podniecony jednocze�nie. Nie mia� poj�cia, co to oznacza, ale prosiaczki okazywa�y uczucia, skrywane przed ksenologami od czterdziestu siedmiu lat.

��Czy p�acz� po tatusiu?�� szepn�a Ouanda. Jej oczy tak�e l�ni�y podnieceniem, a pot przera�enia skleja� w�osy. Miro odpowiedzia� natychmiast, gdy tylko ta my�l przysz�a mu do g�owy:

��Do tej pory nie wiedzieli, �e Pipo i Libo p�akali w chwili �mierci. Nie wiedzia�, co pomy�la�a Ouanda; widzia� tylko, jak odwraca si�, potykaj�c odchodzi o kilka krok�w, osuwa na kl�czki i p�acze. Przybycie M�wcy z pewno�ci� narobi�o sporo zamieszania.

Sam M�wca siedzia� teraz ze spuszczon� g�ow� i brod� wspart� o pier�. Miro ukl�kn�� przy nim.

��M�wco�� zapyta�.�� Como pode ser? Jak to mo�liwe, �e jeste� pierwszym M�wc�, a jednak jeste� te� Enderem? Nao pode ser.

��Powiedzia�a im wi�cej, ni� s�dzi�em, �e si� odwa�y�� szepn��.

��Przecie� M�wca Umar�ych, kt�ry napisa� t� ksi��k�, jest najm�drzejszym z ludzi, jacy �yli w epoce lot�w mi�dzygwiezdnych. A Ender to morderca; zabi� ca�y nar�d, wspania�� ras�, kt�ra mog�a nauczy� nas wszystkiego�

��Obaj byli lud�mi. Cz�owiek stan�� przy nich i powt�rzy� werset z Hegemona:

��Choroba i uzdrowienie tkwi� w ka�dym sercu. Ka�da d�o� niesie �mier� i zbawienie.

��Cz�owieku�� odezwa� si� M�wca.�� Powiedz swojemu ludowi, by nie bola� nad tym, co uczyni� w niewiedzy.

��To by� straszny czyn�� odpar� prosiaczek.�� Nasz najwspanialszy dar.

��Powiedz im, by si� uspokoili i wys�uchali mnie.

Cz�owiek krzykn�� kilka s��w, nie w Mowie M�czyzn, ale w Mowie �on, j�zyku w�adzy. Prosiaczki ucich�y i siad�y na ziemi, by wys�ucha� M�wcy.

��Zrobi� wszystko, co mo�liwe�� powiedzia�.�� Ale najpierw musz� was pozna�. Jak inaczej m�g�bym opowiedzie� wasz� histori�? Musz� was pozna�, bo sk�d b�d� wiedzia�, czy woda nie jest zatruta? Za� najtrudniejszy problem pozostaje: rasa ludzi potrafi�a pokocha� robali, gdy� s�dzi, �e wszystkie zgin�y. Wy wci�� �yjecie, wi�c oni ci�gle si� was boj�. Cz�owiek powsta� i wskaza� na swoje cia�o, jakby by�o czym� s�abym i niepewnym.

��Nas!

��Boj� si� tego, czego i wy si� l�kacie, gdy podnosicie g�owy i widzicie gwiazdy zaj�te przez ludzi. Boj� si�, �e pewnego dnia przyb�d� na planet� i stwierdz�, �e wy byli�cie tam pierwsi.

��Nie chcemy by� tam pierwsi. Chcemy tam by� tak�e.

��Dajcie mi wi�c czas. Nauczcie mnie, kim jeste�cie, bym ja m�g� ich nauczy�.

��Co tylko zechcesz�� obieca� Cz�owiek.�� Nauczymy ci� wszystkiego. Li�ciojad powsta�. Przem�wi� w Mowie M�czyzn, ale Miro zrozumia�.

��S� rzeczy, kt�rych nie masz prawa uczy�.

��Pipo, Libo, Ouanda i Miro tak�e nie mieli prawa�� Cz�owiek odpowiedzia� w starku, ostrym tonem.�� A jednak zrobili to.

��Ich g�upota nie musi by� nasz��� Li�ciojad nadal u�ywa� Mowy M�czyzn.

��Ani ich m�dro�� nie musi nas dotyczy栗 odparowa� Cz�owiek. Wtedy Li�ciojad rzuci� co� w Mowie Drzew. Miro nie zrozumia�; Cz�owiek milcza�, a Li�ciojad odwr�ci� si� i odszed�. Zbli�y�a si� Ouanda, z oczami czerwonymi od p�aczu.

��Co chcia�by� wiedzie�?�� zapyta� Cz�owiek.�� Powiemy ci. Poka�emy, je�li to mo�liwe.

��O co mam pyta�?�� zwr�ci� si� M�wca do dw�jki ksenolog�w.�� Wiem tak niewiele, �e musicie mi pom�c. Miro spojrza� na Ouand�.

��Nie macie metalowych ani kamiennych narz�dzi�� powiedzia�a.�� Ale wasz dom zbudowany jest z drewna, tak jak wasze �uki i strza�y. Cz�owiek sta� nieruchomo. Cisza przed�u�a�a si�.

��Ale jakie jest twoje pytanie?�� zapyta� wreszcie. Jakim cudem nie dostrzeg� powi�zania? pomy�la� Miro.

��My, ludzie�� wyja�ni� M�wca�� narz�dziami z kamienia lub metalu �cinamy drzewa, z kt�rych chcemy uformowa� domy, strza�y czy maczugi, podobne do waszych. Min�o kilka sekund, zanim dotar�o do nich znaczenie tych s��w. Potem, nagle, wszystkie prosiaczki poderwa�y si� i zacz�y biega� szale�czo, bezcelowo, cz�sto zderzaj�c si� ze sob�, z drzewami i �cianami chat. Na og� milcza�y, ale od czasu do czasu kt�ry� krzycza� g�o�no, jak kilka minut temu Mandachuva. Ich bezg�o�ne niemal szale�stwo sprawia�o niesamowite wra�enie�� jakby nagle utraci�y panowanie nad w�asnymi cia�ami. Przez tyle lat ludzie uprawiali delikatn� polityk� niekomunikatywno�ci, a teraz M�wca z�ama� t� zasad� i w rezultacie wybuch� ob��d. Cz�owiek wyrwa� si� z tego kr�gu i pad� przed M�wc� na ziemi�.

��M�wco!�� krzykn�� g�o�no.�� Obiecaj, �e nigdy nie zetniesz mojego ojca, Korzeniaka, narz�dziami z metalu i kamienia! Je�li chcesz kogo� zamordowa�, s� s�dziwi bracia, kt�rzy si� po�wi�c�, albo ja ch�tnie umr�, ale nie pozw�l zabi� mego ojca!

��Ani mojego ojca!�� wo�a�y prosiaczki.�� Ani mojego!

��Nigdy nie posadziliby�my Korzeniaka tak blisko ogrodzenia�� oznajmi� Mandachuva�� gdyby�my wiedzieli, �e jeste�cie� jeste�cie varelse. M�wca raz jeszcze uni�s� ramiona.

��Czy ktokolwiek z ludzi �ci�� drzewo na Lusitanii? Nigdy. Prawo tego zakazuje. Nie macie si� czego obawia�. Prosiaczki znieruchomia�y i zapad�a cisza. Wreszcie Cz�owiek podni�s� si� z ziemi.

��Sprawi�e�, �e jeszcze bardziej l�kamy si� ludzi�� o�wiadczy�.�� �a�uj�, �e przyszed�e� do naszego lasu. Krzyk Ouandy zag�uszy� jego s�owa.

��Jak mo�ecie tak m�wi�, kiedy zamordowali�cie mojego ojca!

Cz�owiek spojrza� na ni� zdumiony, niezdolny do odpowiedzi. Miro obj�� Ouand� ramieniem. W ciszy rozleg� si� g�os M�wcy.

��Obiecali�cie odpowiedzie� na moje pytania. Pytam wi�c: jak budujecie dom zrobiony z drewna, jak robicie �uk i strza�y, kt�re on trzyma, albo takie maczugi? Powiedzieli�my wam o jedynym sposobie, jaki znamy. Powiedzcie nam o innym; o tym, kt�rego wy u�ywacie.

��Brat oddaje siebie�� wyja�ni� Cz�owiek.�� Przecie� m�wi�em. T�umaczymy s�dziwemu bratu nasze potrzeby, pokazujemy kszta�ty, a on oddaje siebie.

��Mo�emy zobaczy�, jak si� to odbywa?�� spyta� Ender. Cz�owiek spojrza� na pozosta�e prosiaczki.

��Mamy prosi� brata, by odda� siebie tylko dlatego, �e chcecie to zobaczy�? Niepotrzebny nam nowy dom, jeszcze przez ca�e lata; mamy do�� strza��

��Poka� mu!

Miro obejrza� si�, a za nim wszyscy obecni. Li�ciojad wyszed� spomi�dzy drzew. Stan�� pewnie na �rodku polany; nie patrzy� na nikogo i m�wi�, jakby by� go�cem, miejskim heroldem, nie dbaj�cym o to, czy ktokolwiek go s�ucha. Przemawia� w Mowie �on i Miro rozumia� jedynie pojedyncze s�owa.

��Co on m�wi?�� szepn�� M�wca. Miro, wci�� kl�cz�c przy nim, t�umaczy� najlepiej jak potrafi�.

��Widocznie by� u �on, a one kaza�y robi� wszystko, o co poprosisz. Ale to nie koniec� M�wi, �e� nie znam tych s��w. �co�, �e wszyscy umr�. Co� o braciach, kt�rzy gin� i tak. Popatrz tylko: �aden z nich si� nie boi.

��Nie wiem, jak wygl�da ich strach�� stwierdzi� M�wca.�� W og�le ich nie znam.

��Ja te� nie�� odpar� Miro.�� Musz� przyzna�, �e w ci�gu p� godziny wzbudzi�e� wi�cej emocji, ni� widzia�em przez wszystkie lata pracy.

��To dar, z kt�rym si� urodzi�em�� wyja�ni� M�wca.�� Zawrzyjmy umow�. Nikomu nie powiem o waszej Podejrzanej Dzia�alno�ci, a wy nikomu nie zdradzicie, kim jestem.

��Prosta sprawa. I tak w to nie wierz�. Li�ciojad zako�czy� przemow�. Natychmiast pocz�apa� do chaty i znikn�� w jej wn�trzu.

��Poprosimy o dar jednego z s�dziwych braci�� oznajmi� Cz�owiek.�� Tak nakaza�y �ony. I sta�o si�. Miro obejmowa� ramieniem Ouand�, a M�wca sta� u jego boku, gdy prosiaczki dokonywa�y cudu daleko bardziej przekonuj�cego ni� te, kt�re zdoby�y starym Gusto i Cidzie godno�� Os Venerados.

Prosiaczki stan�y kr�giem wok� starego, grubego drzewa na skraju polany. Potem, po kolei, jeden prosiaczek za drugim wspina� si� na pie� i zaczyna� w niego stuka� maczug�. Wkr�tce wszystkie by�y na ga��ziach, �piewaj�c i wystukuj�c z�o�one rytmy.

��Mowa Drzew�� szepn�a Ouanda.

Po kilku minutach pie� wyra�nie si� pochyli�. Po�owa prosiaczk�w zeskoczy�a i zacz�a popycha� go, by upad� na otwarty teren polany. Reszta stuka�a jeszcze bardziej gwa�townie i �piewa�a coraz g�o�niej.

Jeden po drugim opada�y z drzewa wielkie konary. Prosiaczki zbiera�y je i natychmiast odci�ga�y z obszaru, gdzie mia� upa�� pie�. Cz�owiek przyni�s� jedn� z ga��zi M�wcy, a ten wzi�� j� ostro�nie i pokaza� Miro i Ouandzie. Koniec, przylegaj�cy wcze�niej do pnia, by� zupe�nie g�adki. Nie p�aski�� sko�na powierzchnia falowa�a lekko�� ale nie by�o tam �adnych ostrych drzazg ani kraw�dzi, ani �ladu �ywicy; nic, co sugerowa�oby, �e ga��� oderwano si��. Miro dotkn�� powierzchni palcem�� by�a g�adka i zimna jak marmur.

Wreszcie z drzewa pozosta� jedynie prosty pie�, nagi i majestatyczny. Popo�udniowe s�o�ce rozja�nia�o plamy, gdzie kiedy� tkwi�y ga��zie. �piew wzni�s� si� mocniej i umilk�. Drzewo przechyli�o si�, by rozpocz�� p�ynny upadek na ziemi�. Grunt zadr�a�, gdy uderzy�o. Potem wszystko ucich�o.

Cz�owiek podszed� do drzewa i nuc�c cicho zacz�� g�adzi� powierzchni� pnia. Kora p�ka�a stopniowo pod dotykiem jego palc�w; szczelina wyd�u�a�a si� w obie strony, wreszcie kora rozdzieli�a si� na dwie cz�ci. Grupa prosiaczk�w pochwyci�a j� i bez wysi�ku zsun�a z pnia, otrzymuj�c dwa r�wne arkusze. Odnie�li je na bok.

��Widzieli�cie kiedy�, do czego u�ywaj� kory?�� zapyta� M�wca. Miro pokr�ci� g�ow�. Nie potrafi� wykrztusi� ani s�owa.

Teraz wyst�pi� Strza�a. �piewaj�c cicho przesun�� po pniu palcami, jakby znaczy� dok�adnie d�ugo�� i szeroko�� �uku. Miro widzia�, jak wyst�puj� linie, jak nagie drewno p�ka, rozsuwa si�, kruszy, a� wreszcie pozosta� jedynie �uk, doskona�y, wypolerowany i g�adki, le��cy w d�ugim zag��bieniu pnia.

Prosiaczki podchodzi�y kolejno i ze �piewem kre�li�y na drewnie rozmaite kszta�ty. Odchodzi�y z maczugami, �ukami i strza�ami, no�ami o w�skich ostrzach i tysi�cami pasm do wyplatania koszy. W ko�cu, gdy znikn�a po�owa pnia, cofn�y si� wszystkie i za�piewa�y razem. Drzewo drgn�o i rozpad�o si� na p� tuzina d�ugich pali. Zosta�o ca�kowicie zu�yte. Cz�owiek podszed� wolno, przykl�kn�� i delikatnie po�o�y� d�o� na najbli�szym palu. Odchyli� g�ow� i za�piewa� melodi� bez s��w, najsmutniejsz�, jak� Miro w �yciu s�ysza�. Solowa pie�� trwa�a, a Miro stopniowo zdawa� sobie spraw�, �e pozosta�e prosiaczki spogl�daj� na niego, wyra�nie na co� czekaj�c. Wreszcie zbli�y� si� Mandachuva.

��Prosz� ciꠗ powiedzia�.�� S�usznym b�dzie, aby� za�piewa� dla brata.

��Nie wiem jak�� Miro by� bezradny i wystraszony.

��Odda� �ycie�� rzek� Mandachuva�� by odpowiedzie� na twoje pytanie.

By odpowiedzie� na moje pytanie i wywo�a� tysi�ce nowych, pomy�la� Miro. Wyst�pi� jednak, ukl�k� obok Cz�owieka, obj�� palcami ten sam ch�odny, g�adki pal i zanuci�. Z pocz�tku s�abo i z wahaniem, niepewny melodii; wkr�tce jednak zrozumia� cel tej pie�ni, poczu� d�oni� �mier� drzewa, i jego �piew, dr�cz�c dysonansami, zabrzmia� g�o�no i mocno obok g�osu Cz�owieka, p�acz�cego po drzewie, dzi�kuj�cego za ofiar� i obiecuj�cego wykorzysta� j� dla dobra plemienia, dla dobra braci, �on i dzieci, by wszyscy �yli, rozwijali si� i prosperowali. Takie by�o znaczenie �mierci drzewa i znaczenie tej pie�ni, a kiedy dobieg�a ko�ca, Miro pochyli� si�, a� dotkn�� czo�em powierzchni pala i wypowiedzia� s�owa ostatniego namaszczenia, te same, kt�re szepta� nad cia�em Liba, na zboczu wzg�rza, pi�� lat temu.

Do zachodu s�o�ca pozosta�a tylko godzina, gdy burmistrz Bosquinha stan�a na stopniach katedry, wiod�cych do biura biskupa Peregrino. Dom i Dona Cristaes ju� czekali i wygl�dali do�� pos�pnie. Biskup za to by� wyra�nie zadowolony. Cieszy�o go, gdy polityczni i religijni przyw�dcy Milagre zbierali si� pod jego dachem. Nie szkodzi, �e to Bosquinha prosi�a o spotkanie i zaproponowa�a, by odby�o si� w katedrze, poniewa� dysponuje �migaczem. Peregrino lubi� czu� si� w�adc� Kolonii Lusitanii. No c�, pomy�la�a Bosquinha, gdy zebranie dobiegnie ko�ca stanie si� jasne, �e nikt z obecnych nie w�ada absolutnie niczym.

Przywita�a si�, nie przyj�a jednak zaproponowanego krzes�a. Zamiast tego usiad�a przed osobistym terminalem biskupa, uruchomi�a go i wywo�a�a przygotowany wcze�niej program, W powietrzu uformowa�o si� kilka warstw niewielkich sze�cian�w. W najwy�szej by�o ich tylko kilka, w pozosta�ych o wiele, wiele wi�cej. Ponad po�owa warstw, poczynaj�c od najwy�szej, by�a czerwona; reszta mia�a kolor niebieski.

��Bardzo �adne�� przyzna� biskup Peregrino. Bosquinha spojrza�a pytaj�co na Dom Cristao.

��Poznajesz ten model? Pokr�ci� g�ow�.

��My�l� jednak, �e wiem, dlaczego si� zebrali�my. Dona Crista unios�a si� z krzes�a.

��Czy istnieje bezpieczne miejsce, gdzie mogliby�my ukry� to, co chcemy zatrzyma�? Z twarzy biskupa znik� wyraz uprzejmego zdziwienia.

��Ja nie wiem, po co si� zebrali�my. Bosquinha okr�ci�a si� na sto�ku.

��By�am bardzo m�oda, kiedy powierzono mi stanowisko Zarz�dcy nowej Kolonii Lusitanii. Wyb�r stanowi� wielki zaszczyt i dow�d wielkiego zaufania. Od dzieci�stwa studiowa�am kierowanie grupami spo�ecznymi i systemy spo�eczne, w dodatku dobrze sobie radzi�am podczas kr�tkiego pobytu na Oporto. Komitet najwyra�niej przeoczy� fakt, �e sta�am si� osob� podejrzliw�, chytr� i szowinistycznie nastawion�.

��Te zalety wszyscy nauczyli�my si� ceni栗 wtr�ci� Peregrino. Bosquinha podzi�kowa�a mu u�miechem.

��Szowinizm oznacza�, �e gdy tylko Kolonia Lusitanii nale�a�a do mnie, sta�am si� bardziej lojalna wobec niej ni� wobec Stu �wiat�w czy Gwiezdnego Kongresu. Chytro�� kaza�a mi przekonywa� komitet, �e jest wr�cz przeciwnie, �e interesy Kongresu zawsze s� u mnie na pierwszym miejscu. A podejrzliwo�� sk�oni�a do wiary, �e Kongres raczej nie przyzna Lusitanii niczego cho�by podobnego do statusu niezale�no�ci czy r�wno�ci w�r�d Stu �wiat�w.

��Oczywi�cie, �e nie�� zawo�a� biskup.�� Przecie� jeste�my koloni�.

��Wcale nie�� zaprzeczy�a Bosquinha.�� Jeste�my eksperymentem. Przestudiowa�am nasz� kart�, licencj� i wszystkie Polecenia Kongresu, jakie nas dotycz�. Odkry�am, �e nie przys�uguj� nam normalne swobody. �e komitet ma prawo nieograniczonego dost�pu do wszystkich plik�w pami�ci ka�dego cz�owieka i instytucji na Lusitanii. Biskup zacz�� okazywa� irytacj�.

��Chcesz powiedzie�, �e mog� kontrolowa� poufne dokumenty Ko�cio�a?

��Aha�� mrukn�a Bosquinha.�� Wsp�szowinista.

��Gwiezdny Kodeks gwarantuje Ko�cio�owi pewne prawa.

��Nie mnie nale�y zg�asza� pretensje.

��Nic nie m�wi�a�.

��Gdybym powiedzia�a, protestowa�by�, oni udaliby, �e si� wycofuj�, a ja nie mog�abym zrobi� tego, co zrobi�am.

��To znaczy?

��Ten program. Kontroluje ka�d� inicjowan� ansiblem pr�b� dost�pu do jakichkolwiek plik�w Kolonii Lusitanii.

��Chyba nie masz takich uprawnie� za�mia� si� Dom Cristao.

��Wiem. Jak ju� m�wi�am, posiadam pewne ukryte wady. M�j program nigdy nie wykry� powa�nych narusze�. Kilka zbior�w za ka�dym razem, kiedy prosiaczki zabi�y ksenologa, ale tego nale�a�o oczekiwa�, i w�a�ciwie nic poza tym. Dopiero cztery dni temu�

��Kiedy przylecia� M�wca Umar�ych�� szepn�� Peregrino.

Bosquinha u�miechn�a si�. Biskup uwa�a� przybycie M�wcy za fakt tak istotny, �e od razu powi�za� oba wydarzenia.

��Trzy dni temu ansibl zainicjowa� niedestruktywny skan, wykonywany wed�ug interesuj�cego wzorca�� zmieni�a obraz na terminalu. Teraz ukazywa� pr�by dost�pu do plik�w wysokiego poziomu, ograniczone do jednego tylko obszaru.�� Zbadano wszystko, co dotyczy ksenolog�w i ksenobiolog�w Milagre. Procedura pomin�a wszelkie zabezpieczenia, jakby nie istnia�y. Wszystkie odkrycia, wszystko na temat ich �ycia osobistego. Tak, drogi biskupie, uzna�am wtedy i nadal wierz�, �e ma to zwi�zek z M�wc�.

��Nie ma chyba tak wielkiego znaczenia w Kongresie? Dom Cristao w zamy�leniu pokiwa� g�ow�.

��San Angelo napisa� w swoich osobistych dziennikach, kt�rych nie czyta nikt pr�cz Dzieci Umys�u�

��A wi�c Dzieci Umys�u naprawd� przechowuj� tajne pisma San Angela!�� krzykn�� tryumfalnie Peregrino.

��Nie tajne�� sprostowa�a Dona Crista.�� Po prostu nudne. Ka�dy mo�e je przeczyta�, jednak tylko my zadali�my sobie ten trud.

��Napisa��� ci�gn�� Dom Cristao�� �e M�wca Andrew jest starszy, ni� mo�emy przypuszcza�. Starszy od Gwiezdnego Kongresu. I na sw�j spos�b pot�niejszy.

��To przecie� tylko ch�opiec�� prychn�� pogardliwie biskup.�� Nie ma nawet czterdziestki.

��Wasze rozgrywki to tylko strata czasu�� przerwa�a ostro Bosquinha.�� Zwo�a�am to zebranie w sytuacji krytycznej. Jako gest w wasz� stron�, poniewa� podj�am ju� dzia�ania w imieniu rz�du Lusitanii. Ucichli. Bosquinha wy�wietli�a wyj�ciowy schemat.

��Dzi� rano program zaalarmowa� mnie po raz drugi. Ansibl zainicjowa� kolejny systematyczny odczyt, cho� nie tak selektywny i niedestruktywny, jak trzy dni wcze�niej. Tym razem czytane jest wszystko, w tempie transmisji danych. Oznacza to, �e nasze pliki s� kopiowane do pami�ci system�w pozaplanetarnych. Struktura katalog�w zmienia si� tak, by pojedynczy, przekazany ansiblem rozkaz skasowa� wszystkie zbiory w pami�ci naszych komputer�w. Bosquinha dostrzeg�a zaskoczenie biskupa�� i brak zaskoczenia Dzieci Umys�u.

��Dlaczego?�� spyta� Peregrino.�� Kasowanie wszystkich plik�w� tak si� post�puje z narodem lub planet�� zbuntowan�, kt�r� chce si� zniszczy�, kt�ra�

��Widzꠗ Bosquinha zwr�ci�a si� do Dzieci Umys�u�� �e byli�cie r�wnie podejrzliwi i szowinistyczni.

��Obawiam si�, �e w mocno zaw�onym zakresie�� odpar� Dom Cristao.�� Ale tak�e wykryli�my to naruszenie. Naturalnie, przekazali�my kopie naszych zapis�w, cho� wielkim kosztem, do klasztor�w Dzieci Umys�u na innych �wiatach. W przypadku kasacji spr�buj� odtworzy� nasze dane. Je�li jednak uznano nas za zbuntowan� koloni�, nie uzyskaj� na to zgody. Dlatego drukujemy tak�e papierowe kopie najistotniejszych informacji. Nie ma nadziei, by przedrukowa� wszystko, ale mo�e wystarczy, by jako� sobie poradzi�. W ten spos�b nasza praca nie p�jdzie na marne.

��Wiedzieli�cie?�� zdumia� si� biskup.�� I nie powiedzieli�cie nam?

��Prosz� o wybaczenie, ale nie przysz�o nam do g�owy, �e sami tego nie wykryli�cie.

��A w dodatku uwa�acie, �e nasze prace nie s� tak wa�ne, by warto je by�o zachowa�.

��Do��!�� przerwa�a burmistrz.�� Na wydrukach mo�na przechowa� najwy�ej niewielki procent danych�� na Lusitanii nie ma dosy� drukarek, �eby stanowi�o to rozwi�zanie. Nie wystarczy nawet na utrzymanie podstawowych funkcji. Nie s�dz�, by pozosta�a nam wi�cej ni� godzina do zako�czenia kopiowania. Potem b�d� gotowi do wykasowania naszej pami�ci. Nawet, gdyby�my zacz�li dzisiaj o �wicie, kiedy wymuszono dost�p, zdo�aliby�my przedrukowa� co najwy�ej jedn� setn� procenta plik�w, z kt�rych codziennie korzystamy. Jeste�my ca�kowicie bezbronni.

��Wi�c nie ma ratunku�� stwierdzi� Peregrino.

��Jest. Ale chcia�am wam najpierw u�wiadomi� skal� kryzysu, aby�cie zaakceptowali jedyn� alternatyw�. Cho� mo�e si� wam nie spodoba�.

��W to nie w�tpiꠗ mrukn�� biskup.

��Przed godzin�, kiedy szuka�am rozwi�zania problemu i pr�bowa�am znale�� jak�kolwiek grup� zbior�w, odpornych na zastosowan� procedur�, wykry�am, �e istnieje cz�owiek, kt�rego rejestry zosta�y ca�kowicie pomini�te. Z pocz�tku s�dzi�am, �e to dlatego, �e jest framlingiem, lecz pow�d jest bardziej wyrafinowany. M�wca Umar�ych nie ma �adnych plik�w w pami�ci system�w Lusitanii.

���adnych?�� powt�rzy�a Dona Crista.�� To niemo�liwe.

��Jego zbiory s� dost�pne poprzez ansibl. Pozaplanetarnie. Wszystkie zapisy, finanse, wszystko. Ka�da przes�ana do niego wiadomo��. Rozumiecie?

��I wci�� ma do nich dost�p��� mrukn�� Dom Cristao.

��Dla Gwiezdnego Kongresu jest niewidoczny. Je�li na�o�� embargo na wszelkie transfery danych na Lusitani� i z powrotem, jego zbiory pozostan�, poniewa� komputery nie traktuj� dost�pu do nich jako transferu danych. To pliki �r�d�owe� a przy tym nie s� cz�ci� pami�ci Lusitanii.

��Sugerujesz�� upewni� si� Peregrino�� by�my przes�ali nasze najbardziej poufne, najwa�niejsze dane jako wiadomo�ci do tego� tego obrzydliwego heretyka?

��Powtarzam, �e ja sama w�a�nie to zrobi�am. Transfer najbardziej niezb�dnych i istotnych plik�w rz�dowych zosta� prawie uko�czony. Przekaz o najwy�szym priorytecie, z pr�dko�ciami sieci lokalnej, przebiega o wiele szybciej ni� kopiowanie przez Kongres. Proponuj� wam podobny transfer, z wykorzystaniem mojego priorytetu, zatem maj�cy pierwsze�stwo przed wszelkimi miejscowymi u�ytkownikami. Je�li nie chcecie, bardzo dobrze�� wykorzystam t� mo�liwo�� do przekazu drugiego rzutu naszych plik�w.

��Przecie� on mo�e odczyta� nasze dane�� stwierdzi� biskup.

��Owszem, mo�e. Dom Cristao pokr�ci� g�ow�.

��Nie zrobi tego, je�li go poprosimy.

��Jeste� naiwny jak dziecko. Przecie� nic go nie zmusi nawet do tego, �eby odda� nam nasze dane.

��To prawda�� przyzna�a Bosquinha.�� B�dzie mia� wszystko, co dla nas najwa�niejsze i mo�e to odda� lub zatrzyma�, jak zechce. Wierz� jednak, podobnie jak Dom Cristao, �e jest dobrym cz�owiekiem i w ci�kiej chwili nie odm�wi pomocy.

��Przepraszam bardzo�� Dona Crista wsta�a.�� Chcia�abym natychmiast przyst�pi� do transferu kluczowych danych.

Bosquinha podesz�a do terminala biskupa i uruchomi�a w�asny tryb o najwy�szym stopniu priorytetu.

��Wprowad� tylko klasy zbior�w, kt�re maj� by� przes�ane do ci�gu wiadomo�ci dla M�wcy Andrew. Zak�adam, �e ustalili�cie ju� skal� wa�no�ci, skoro zacz�li�cie drukowa�.

��Ile mamy czasu?�� spyta� Dom Cristao. Dona Crista stuka�a ju� gor�czkowo w klawisze.

��Czas jest tutaj, u g�ry�� burmistrz wsun�a r�k� w holograficzny obraz i dotkn�a palcem zmieniaj�cych si� liczb.

��Nie przejmuj si� tym, co ju� mamy wydrukowane�� poradzi� Dom Cristao.�� Zawsze mo�emy wpisa� to z powrotem. Zreszt�, i tak nie ma tego wiele. Bosquinha spojrza�a na biskupa.

��Wiedzia�am, �e to b�dzie trudna decyzja.

��Trudna�� Peregrino za�mia� si� gorzko.

��Mam nadziej�, ksi�e biskupie, �e rozwa�ysz j� dok�adnie, zanim odrzucisz�

��Odrzuc�? Masz mnie za g�upca? Mog� nie cierpie� pseudoreligii tych blu�nierczych M�wc�w Umar�ych, lecz je�li Pan nasz t� tylko �cie�k� pozostawi�, by ocali� niezb�dne dane Ko�cio�a, by�bym marnym Jego s�ug�, gdybym powodowany pych� nie skorzysta� z takiej mo�liwo�ci. Nasze pliki nie maj� jeszcze nadanych priorytet�w, co zajmie kilka minut, ufam jednak, �e Dzieci Umys�u zostawi� nam do�� czasu na transfer.

��Ile b�dzie potrzebne?�� spyta� Dom Cristao.

��Niewiele. S�dz�, �e najwy�ej dziesi�� minut.

Bosquinha by�a przyjemnie zaskoczona. Obawia�a si�, �e biskup zechce skopiowa� wszystkie swoje zbiory, zanim pozwoli Dzieciom Umys�u zaj�� si� swoimi�� by�aby to jeszcze jedna pr�ba ustalenia pierwsze�stwa kurii przed klasztorem.

��Dzi�kujꠗ Dom Cristao poca�owa� d�o�, kt�r� wyci�gn�� do niego Peregrino. Biskup spojrza� zimno na Bosquinh�.

��Nie musisz si� tak dziwi�. Dzieci Umys�u zajmuj� si� wiedz� tego �wiata, dlatego s� uzale�nieni od ziemskich maszyn. Matka Ko�ci� dzia�a w sprawach Ducha, wi�c korzystamy z system�w publicznych jedynie w sprawach urz�dowych. Co do Biblii� jeste�my tak staromodni i tradycyjni, �e trzymamy w katedrze tuzin oprawnych w sk�r� papierowych kopii. Gwiezdny Kongres nie zdo�a nam zabra� S�owa Bo�ego. ' U�miechn�� si�. Oczywi�cie, z�o�liwie. Bosquinha odpowiedzia�a szczerym u�miechem.

��Jeszcze drobiazg�� wtr�ci� Dom Cristao.�� Kiedy skasuj� nasze dane, a my przekopiujemy je do pami�ci z plik�w M�wcy, co powstrzyma Kongres od powt�rzenia operacji? I jeszcze raz, i znowu?

��To trudna sprawa�� odpar�a burmistrz.�� Nasze decyzje zale�� od cel�w, kt�re pr�buje osi�gn�� Kongres. Mo�e wcale nie wykasuj� naszych plik�w. Mo�e po tej demonstracji si�y sami odtworz� najistotniejsze dane. Nie mam poj�cia, za co chc� nas ukara�, wi�c sk�d mam wiedzie�, jak daleko si� posun�? Je�li chc� wymusi� nasz� lojalno��, musz� tak�e uczyni� nas podatnymi na ewentualne dalsze kary.

��A je�li, dla jakich� powod�w, zdecyduj� si� traktowa� nas jak buntownik�w?

��Je�li zdarzy si� najgorsze, mo�emy skopiowa� wszystko z powrotem do pami�ci lokalnej i� odci�� ansibl.

��Bo�e uchowaj!�� zawo�a�a Dona Crista.�� Zostaniemy ca�kiem sami!

��C� za bzdurny pomys�, siostro Detestai o Pecado�� zirytowa� si� biskup.�� My�lisz mo�e, �e Chrystus dzia�a poprzez ansibl? �e Kongres posiada moc uciszenia Ducha �wi�tego? Dona Crista zaczerwieni�a si� i powr�ci�a do pracy. Sekretarz biskupa poda� mu kartk� z list� plik�w.

��Mo�na wykre�li� moj� korespondencjꠗ poleci� Peregrino.�� Wys�a�em ju� wiadomo�ci. Niech Ko�ci� decyduje, kt�re z moich list�w nale�y zachowa�. Dla mnie s� bez warto�ci.

��Biskup jest got�w�� oznajmi� Dom Cristao. Jego �ona wsta�a natychmiast i miejsce przy terminalu zaj�� sekretarz.

��Przy okazji�� powiedzia�a burmistrz.�� S�dzi�am, �e was to zainteresuje. M�wca zawiadomi�, �e dzi� wieczorem, na praga, b�dzie M�wi� o �mierci Marcosa Marii Ribeiry�� spojrza�a na zegarek.�� To ju� nied�ugo.

��Czemu� to�� spyta� kwa�no biskup�� uzna�a�, �e mnie to zainteresuje?

��My�la�am, �e kuria wy�le swojego przedstawiciela.

��Dzi�kuj� za informacjꠗ powiedzia� Dom Cristao.�� Chyba tam p�jd�. Ch�tnie wys�ucham Mowy cz�owieka, kt�ry M�wi� o �mierci San Angela. Zdam sprawozdanie, je�li sobie tego �yczysz, ojcze�� doda�, zwracaj�c si� do biskupa. Peregrino u�miechn�� si� niech�tnie.

��Nie trzeba. Kto� z moich ludzi b�dzie na miejscu.

Bosquinha wysz�a z gabinetu i zbieg�a do bramy. Musia�a wraca� do siebie. Cokolwiek planuje Kongres, w�a�nie do niej przy�l� wiadomo��.

Nie omawia�a tego z przyw�dcami religijnymi, poniewa� nie by�a to w�a�ciwie ich sprawa, ale doskonale wiedzia�a, przynajmniej w og�lnych zarysach, jakie by�y powody dzia�a� Kongresu. Wszystkie przepisy, daj�ce w�adzy prawo potraktowania Lusitanii jak zbuntowanej kolonii, wi�za�y si� z regu�ami kontakt�w z prosiaczkami. Najwyra�niej ksenologowie zrobili co� bardzo niew�a�ciwego. Bosquinha nie wiedzia�a o �adnych wykroczeniach, wi�c musia�o to by� co� tak wielkiego, �e rezultat zarejestrowa�y satelity�� jedyne urz�dzenia kontrolne, przesy�aj�ce dane wprost do komitetu, bez po�rednictwa burmistrz. Nie mia�a poj�cia, co mogli zrobi� Miro i Ouanda; wzniecili po�ar lasu? Wycinali drzewa? Doprowadzili do wojny mi�dzy plemionami prosiaczk�w? Ka�dy pomys� wydawa� si� absurdalny.

Pr�bowa�a ich wezwa� i przepyta�, ale�� naturalnie�� gdzie� wyszli. Pewnie za bram�, do lasu, by kontynuowa� dzia�ania, w efekcie kt�rych kolonii grozi�a zag�ada. Bosquinha z wysi�kiem przekonywa�a sam� siebie, �e oboje s� bardzo m�odzi, �e pope�nili pewnie jak�� g�upi� pomy�k�.

Z drugiej strony jednak nie byli przecie� a� tak m�odzi i dysponowali par� najsprawniejszych umys��w w ca�ej kolonii, gdzie �y�o wielu bardzo inteligentnych ludzi. To dobrze, �e Gwiezdny Kodeks zabrania� rz�dom posiadania jakichkolwiek narz�dzi kary, kt�rych mo�na by u�y� do tortur. Bosquinha by�a tak w�ciek�a, �e gdyby tylko mog�a, skorzysta�aby z takich urz�dze�. Nie wiem, co planowali�cie, Miro i Ouando, ale cokolwiek to by�o, kar� poniesie ca�a nasza spo�eczno��. I gdyby istnia�a jaka� sprawiedliwo��, kaza�abym wam za to zap�aci�.

Wielu ludzi twierdzi�o, �e nie przyjd� na �adn� Mow�. Byli przecie� dobrymi katolikami, a biskup powiedzia�, �e M�wca przemawia g�osem Szatana. Od przylotu M�wcy powtarzano jednak szeptem inne rzeczy. G��wnie plotki, ale w ma�ej osadzie, jak� by�o Milagre, plotki stanowi�y s�l monotonnego �ycia. A plotki nie maj� warto�ci, p�ki kto� w nie nie uwierzy. Kr��y�a wi�c pog�oska o tym, �e ma�a c�rka Marcao, Quara, milcz�ca od �mierci ojca, sta�a si� teraz tak gadatliwa, �e mia�a problemy w szkole. A Olhado, niewychowany ch�opak z paskudnymi, metalowymi oczami, podobno jest teraz uprzejmy i o�ywiony. Mo�e zwariowa�. A mo�e zosta� nawiedzony. Powtarzano, �e podobno r�ce M�wcy maj� moc uzdrawiania, a jego oczy rzucaj� urok, �e jego kl�twa mo�e zabi�, a s�owa zmuszaj� do pos�usze�stwa. Nie ka�dy chcia� tego s�ucha� i nie ka�dy, kto s�ucha�, chcia� wierzy�. Jednak w ci�gu czterech dni mi�dzy przybyciem M�wcy a wieczorem, gdy mia� M�wi� o �mierci Marcosa Marii Ribeiry, mieszka�cy Milagre podj�li nie og�aszan� publicznie decyzj�, �e przyjd� wys�ucha� Mowy i dowiedzie� si�, co obcy ma do powiedzenia, cho�by biskup nakaza� pozosta� w domu.

Wina le�a�a po stronie biskupa. Z jego punktu widzenia, nazywaj�c M�wc� narz�dziem Szatana, odsun�� go najdalej, jak to tylko mo�liwe, od siebie i wszystkich dobrych katolik�w: M�wca jest naszym przeciwie�stwem. Dla tych jednak, kt�rych system wiary nie jest nadmiernie z�o�ony, Szatan pozostaje istot� przera�aj�c� i pot�n�, ale nie bardziej ni� B�g. Dobrze poj�li ide� kontinuum dobra i z�a, o kt�rym m�wi� biskup, lecz o wiele bardziej interesowa�o ich kontinuum s�abych i silnych�� spotykali si� z nim codziennie. W tej skali oni byli s�abi, za� B�g, Szatan i biskup�� silni. Biskup wyni�s� M�wc� na pozycj� si�y. Dlatego ludzie sk�onni byli wierzy� w powtarzane szeptem plotki o cudach.

Tak wi�c, cho� og�oszono wiadomo�� zaledwie godzin� przed terminem, na praga zebra� si� t�um. S�uchacze t�oczyli si� w stoj�cych obok domach, wype�niali trawiaste alejki i ulice. Burmistrz Bosquinha, zgodnie z nakazami prawa, odda�a M�wcy prosty mikrofon, z kt�rego korzysta�a podczas niecz�stych publicznych zgromadze�. Ludzie zajmowali miejsca, z kt�rych widzieli platform�, gdzie mia� przemawia�, po czym rozgl�dali si�, by sprawdzi�, kto przyszed�. Przyszli wszyscy. Oczywi�cie, rodzina Marcao. Oczywi�cie, burmistrz. Ale tak�e Dom Cristao i Dona Crista oraz wielu ksi�y z katedry. Doktor Navio. Wdowa po Pipie, stara Conceigao, bibliotekarka. Wdowa po Libie, Bruxinha, i jej dzieci. Plotka g�osi�a, �e przybysz zamierza kiedy� M�wi� tak�e o �mierci Pipa i Liba.

I wreszcie w chwili, gdy M�wca wkroczy� na platform�, szum przebieg� po praga�� zjawi� si� biskup Peregrino. Nie w ornatach, lecz w prostej kap�a�skiej sutannie. Przyby� osobi�cie, by wys�ucha� blu�nierstw M�wcy! Wielu obywateli Milagre poczu�o rozkoszny dreszcz podniecenia. Czy biskup wyst�pi i w cudowny spos�b str�ci Szatana? Czy nast�pi bitwa, jakiej nie widziano poza Apokalips� �w. Jana?

M�wca stan�� przed mikrofonem i czeka�, a� si� ucisz�. By� do�� wysoki i raczej m�ody, cho� bia�a sk�ra sprawia�a, �e wygl�da� chorowicie przy tysi�cu odcieni br�zu Lusos. Jak upi�r. Umilkli, a on zacz�� M�wi�.

��Znano go pod trzema imionami. W dokumentach oficjalnych zapisano pierwsze z nich: Marcos Maria Ribeira. I dane personalne: urodzony w 1929. Zmar� w 1970. Pracowa� w stalowni. �adnych wypadk�w przy pracy. Nigdy go nie aresztowano. �ona, sze�cioro dzieci. Wzorowy obywatel, poniewa� nigdy nie zrobi� niczego tak powa�nego, by trafi�o do akt. Wielu s�uchaczy poczu�o niewyra�ny niepok�j. Oczekiwali oracji. Tymczasem g�os M�wcy niczym szczeg�lnym si� nie wyr�nia�. S�owa nie mia�y w sobie powagi religijnego kazania. M�wi� prosto, zwyczajnie, konwersacyjnym tonem. Jedynie nieliczni spostrzegli, �e w�a�nie prostota zmusza�a niemal do wiary w jego s�owa. On nie g�osi� Prawdy, on m�wi� prawd�, opowiada� histori�, kt�rej nikt nawet nie pr�bowa� podawa� w w�tpliwo��, poniewa� przyjmowa� j� jak co� oczywistego. Biskup Peregrino zauwa�y� to natychmiast i poczu� si� niepewnie. Ten M�wca b�dzie wspania�ym przeciwnikiem, kt�ry nie pozwoli si� zmia�d�y� gromami rzucanymi z o�tarza.

��Jego drugim imieniem by�o: Marcao. Du�y Marcos. Dlatego, �e by� olbrzymem. Wcze�nie osi�gn�� pe�ny wzrost. Ile mia� lat, gdy przekroczy� dwa metry? Jedena�cie? Na pewno nie wi�cej ni� dwana�cie. Wzrost i si�a czyni�y go cennym pracownikiem stalowni, gdzie nie wszystkie kawa�ki stali s� du�e i spora cz�� pracy wymaga r�cznej kontroli. Si�a jest potrzebna. �ycie wielu ludzi zale�a�o od si�y Marcao.

Stoj�cy na praga ludzie ze stalowni kiwali g�owami. Przechwalali si�, �e �aden by nie rozmawia� z tym framlingiem-ateist�. Najwyra�niej jeden nie dotrzyma� s�owa, ale teraz byli zadowoleni, �e M�wca pozna� prawd�, zrozumia�, jak zapami�tali Marcao. Ka�dy chcia�by by� tym, kt�ry opowiedzia� M�wcy o zmar�ym. Nie domy�lali si�, �e M�wca nawet nie pr�bowa� z nimi rozmawia�. Po tylu latach Andrew Wiggin nie musia� pyta�, by wiedzie� o pewnych sprawach.

��Jego trzecie imi� to Cao. Pies.

A, tak, my�leli Lusos. To w�a�nie s�yszeli�my o M�wcach. Nie maj� szacunku dla zmar�ych, nie czuj� powagi chwili.

��Tego imienia u�ywali�cie s�ysz�c, �e jego �ona, Novinha, zn�w chodzi z podbitym okiem, kuleje albo ma szwy na wardze. By� besti�, skoro tak j� traktowa�. Jak on �mie? Przecie� ten cz�owiek nie �yje! Lecz obok gniewu Lusos czuli niepok�j i to z ca�kiem innego powodu: wszyscy niemal pami�tali, jak wypowiadali lub s�yszeli te w�a�nie s�owa. Nietakt M�wcy polega� na publicznym powt�rzeniu tego, co m�wili o Marcao za �ycia.

��Nie dlatego, �e lubili�cie Novinh�. To zimna kobieta, kt�ra nikomu nie powiedzia�a nawet: dzie� dobry. Ale by�a s�absza od niego, by�a matk� jego dzieci, wi�c kiedy j� bi�, zas�ugiwa� na miano Cao.

Byli zak�opotani; mruczeli co� do siebie. Ci, kt�rzy siedzieli niedaleko Novinhy, spogl�dali na ni� i zaraz odwracali g�owy. Sprawdzali, jak reaguje, bole�nie �wiadomi, �e M�wca mia� racj�: naprawd� jej nie lubili, bali si� i litowali nad ni� r�wnocze�nie.

��Powiedzcie: czy to jest cz�owiek, kt�rego znali�cie? Sp�dza� w barach wi�cej czasu ni� inni, a jednak z nikim si� tam nie zaprzyja�ni�; nawet po pijanemu nie znajdowa� towarzystwa. Trudno oceni�, ile pi�. By� gburowaty i zapalczywy na trze�wo, gburowaty i zapalczywy tu� przed utrat� przytomno�ci. Nikt nie dostrzega� r�nicy. �aden z was nie s�ysza�, by mia� przyjaciela i �aden si� nie cieszy�, kiedy wkracza� do sali. Taki by� cz�owiek, kt�rego znali�cie�� wi�kszo�� z was. Trudno go nazwa� cz�owiekiem.

Tak, my�leli. Taki by�. Teraz, gdy min�� pierwszy szok, pogodzili si� z tym, �e M�wca nie zamierza w swej opowie�ci niczego �agodzi�. Mimo to nadal czuli si� nieswojo. S�yszeli bowiem wyrzut�� nie w jego g�osie, lecz w samych s�owach. �Trudno go nazwa� cz�owiekiem�, powiedzia�, ale przecie� on by� cz�owiekiem. Niejasno zdawali sobie spraw�, �e cho� M�wca rozumie ich ocen� Marcao, niekoniecznie si� z ni� zgadza.

��Kilku innych, ludzi ze stalowni w Biarro das Fabricadoras, zna�o go jako si�acza, na kt�rym mogli polega�. Nigdy nie twierdzi�, �e mo�e zrobi� wi�cej, ni� naprawd� m�g�, i zawsze robi� to, co powiedzia�. Mo�na by�o na niego liczy�. Dlatego w halach stalowni darzyli go szacunkiem. Lecz kiedy wychodzili�cie za bram�, traktowali�cie go jak wszyscy: ignorowali�cie go i nie my�leli�cie o nim.

Przygana by�a wyra�na. Cho� M�wca nie zmieni� tonu�� wci�� ten sam, spokojny g�os�� ludzie, kt�rzy pracowali z Marcao, odczuli j� w swych sumieniach: nie powinni�my go omija�. Je�li w pracy wart by� szacunku, to mo�e i potem nale�a�o go ceni�.

��Niekt�rzy z was wiedz� jeszcze o czym�, o czym nigdy nie rozmawiali. Wiecie, �e nazwali�cie go Cao, zanim na to zas�u�y�. Mieli�cie wtedy dziesi��, jedena�cie, dwana�cie lat. Mali ch�opcy. A on by� taki du�y. Wstyd wam by�o stawa� obok niego. I bali�cie si�, bo przy nim czuli�cie si� s�abi.

��Przyszli pos�ucha� plotek�� szepn�� �onie Dom Cristao.�� A on daje im odpowiedzialno��.

��Traktowali�cie go wi�c tak, jak zawsze istoty ludzkie traktuj� wi�kszych od siebie�� ci�gn�� M�wca.�� Zebrali�cie si� razem. Jak �owcy pr�buj�cy powali� mastodonta. Jak banderilleros, kt�rzy chc� os�abi� byka, nim b�dzie got�w na �mier�. Ataki, drwiny, zaczepki. Niech si� kr�ci dooko�a. Niech zgaduje, sk�d padnie kolejny cios. K�u� go kolcami, kt�re zostaj� pod sk�r�. Niech s�abnie z b�lu. Niech szaleje. Bo chocia� jest du�y, musi robi�, co chcecie. Mo�ecie sprawi�, by krzycza�. Mo�ecie sprawi�, by biega�. Mo�ecie sprawi�, by p�aka�. No prosz�! A jednak jest s�abszy od was.

Ela czu�a gniew. M�wca mia� oskar�a�, nie usprawiedliwia� Marcao. Trudne dzieci�stwo to jeszcze nie pow�d, �eby bi� mam�, kiedy tylko przysz�a mu ochota.

��Trudno was o to oskar�a�. Byli�cie wtedy dzie�mi, a dzieci bywaj� okrutne, nie znaj�c innych postaw. Dzi� by�cie tego nie zrobili. Ale teraz, gdy wam o tym przypomnia�em, �atwo odgadujecie odpowied�. Nazwali�cie go psem, wi�c sta� si� nim. Do ko�ca �ycia. Bi� �on�. Do swego syna, Mira, odnosi� si� tak okrutnie i poni�aj�ce, �e ch�opiec ucieka� z domu. Zachowywa� si� tak, jak go potraktowali�cie; sta� si� tym, kogo mu wm�wili�cie. G�upiec z ciebie, pomy�la� biskup Peregrino. Gdyby ludzie reagowali tylko na to, jak inni ich traktuj�, nikt by za nic nie odpowiada�. Je�li nie sam pope�niasz swe grzechy, jak mo�esz za nie odpokutowa�?

Jakby s�ysz�c bezg�o�ny argument biskupa, M�wca uni�s� r�k� i gestem odepchn�� w�asne s�owa.

��Lecz prosta odpowied� nie jest prawdziwa. Wasze post�powanie nie uczyni�o go okrutnym�� uczyni�o go pos�pnym. A kiedy wyro�li�cie ze zn�cania si� nad nim, on wyr�s� z nienawi�ci, jak� do was czu�. Nie chowa� urazy; gniew ostyg� i zmieni� si� w podejrzliwo��. Wiedzia�, �e nim pogardzacie. Nauczy� si� �y� bez was. W pokoju.

M�wca przerwa� na chwil�, po czym wypowiedzia� g�o�no pytanie, kt�re oni zadawali sobie w my�lach.

��Jak wi�c sta� si� okrutnikiem, kt�rego pami�tacie? Pomy�lcie chwil�. Kto do�wiadczy� jego okrucie�stwa? Jego �ona. I dzieci. S� ludzie, kt�rzy zn�caj� si� nad �on� i dzie�mi, gdy� pragn� w�adzy, a s� zbyt s�abi i g�upi, by zdoby� znaczenie w �wiecie. Bezbronna �ona i dzieci, zwi�zane z takim cz�owiekiem przez konieczno��, obyczaj i�� cho� to gorzkie�� przez mi�o��, staj� si� jedynymi ofiarami, na rz�dzenie kt�rymi wystarcza mu si�. Tak, pomy�la�a Ela, spogl�daj�c na matk�. Tego w�a�nie chcia�am. Dlatego prosi�am, by M�wi� o �mierci ojca.

��S� tacy ludzie�� powt�rzy� M�wca.�� Ale Marcos Ribeira do nich nie nale�a�. Pomy�lcie. Czy s�yszeli�cie kiedy, �eby uderzy� kt�rekolwiek z dzieci? Chocia� raz? Wy, kt�rzy pracowali�cie razem z nim�� czy pr�bowa� wymusi� na was pos�usze�stwo? Czy obra�a� si�, gdy co� sz�o nie po jego my�li? Marcao nie by� cz�owiekiem s�abym i z�ym. By� silny. Nie szuka� w�adzy. Szuka� mi�o�ci. Nie pos�usze�stwa. Lojalno�ci. Biskup Peregrino u�miechn�� si� pos�pnie�� jak szermierz, oddawa� salut godnemu przeciwnikowi. Idziesz kr�t� �cie�k�, M�wco. Kr��ysz wok� prawdy, pozorujesz j�. A kiedy uderzysz, trafisz ze �mierteln� pewno�ci�. Ci ludzie przyszli tu szukaj�c rozrywki, dla ciebie jednak s� jak tarcze; przebijesz ich do samych serc.

��Niekt�rzy z was pami�taj� to zdarzenie�� ci�gn�� M�wca.�� Marcos mia� trzyna�cie lat, wy tak�e. Dra�nili�cie si� z nim na wzg�rku ko�o szko�y. Atakowali�cie mocniej, ni� zwykle. Grozili�cie kamieniami, bili�cie �d�b�ami capim. Troch� krwawi�, ale znosi� to cierpliwie. Pr�bowa� uciec. Prosi�, �eby�cie przestali. Potem jeden z was uderzy� go w brzuch i to zabola�o mocniej, ni� mogli�cie sobie wyobrazi�, gdy� cierpia� ju� wtedy na chorob�, kt�ra go w ko�cu zabi�a. Nie zd��y� si� jeszcze przyzwyczai� do w�asnej delikatno�ci i b�lu. To by�o jak �mier�. By� w pu�apce, a wy zabijali�cie go. Wi�c uderzy�. Sk�d on wie? pomy�la�o p� tuzina m�czyzn. To by�o tak dawno. Kto mu opowiedzia�? Troch� przesadzili�my, to wszystko. Nie chcieli�my mu zrobi� krzywdy, ale kiedy machn�� swoj� wielk� pi�ci�� jakby kopn�a cabra� chcia� mnie uderzy�

��Jeden z was pad� na ziemi�. Przekonali�cie si� wtedy, �e jest jeszcze silniejszy, ni� si� obawiali�cie. By�o to tym bardziej przera�aj�ce, �e �wietnie wiedzieli�cie, na co zas�ugujecie. Dlatego wezwali�cie pomoc. A kiedy nadbiegli nauczyciele, co zobaczyli? Jednego ma�ego ch�opca na ziemi, zap�akanego i pokrwawionego. Jednego ch�opca du�ego jak doros�y, z kilkoma zadrapaniami, kt�ry powtarza�: przepraszam, nie chcia�em. I p� tuzina innych, m�wi�cych: on go uderzy�. Zacz�� go bi� bez �adnego powodu. Pr�bowali�my go powstrzyma�, ale Cao jest taki du�y� Zawsze si� zn�ca nad mniejszymi od siebie. Ma�ego Grega wci�gn�a opowie�� M�wcy.

��Mentirosos!�� krzykn��.�� K�amali!

��Tylu �wiadk�w�� stwierdzi� M�wca.�� Nauczyciele nie mieli wyboru; musieli uwierzy� oskar�eniom. Do chwili, gdy wyst�pi�a pewna dziewczynka i zimno poinformowa�a, �e widzia�a ca�e zaj�cie. Marcos broni� si� tylko przed nieprowokowanym, okrutnym i bolesnym atakiem grupy ch�opc�w o wiele bardziej od niego podobnych do caes, do ps�w. Natychmiast uznano jej wersj�. By�a przecie� c�rk� Os Venerados. Grego spojrza� na matk� b�yszcz�cymi oczami, po czym zerwa� si� i oznajmi� g�o�no:

��A mamae o libertou! Mama go uratowa�a!

Ludzie wybuchn�li �miechem i obejrzeli si�, by spojrze� na Novinh�. Jednak jej twarz nie wyra�a�a niczego�� jakby nie chcia�a dostrzec przyjaznych uczu�, skierowanych do dziecka. Ludzie odwr�cili si� ura�eni.

��Novinha�� zacz�� znowu M�wca.�� Jej ch��d i jej b�yskotliwy umys� uczyni�y j� wyrzutkiem, jak Marcao. Nikt z was nie pami�ta�, by kiedykolwiek uczyni�a cho�by jeden przyjazny gest. A teraz wyst�pi�a, by uratowa� Marcao. Ale znali�cie prawd�. Ona nie chcia�a go ratowa�, nie mia�a jednak zamiaru dopu�ci�, by�cie uszli bez kary.

Pokiwali g�owami i u�miechn�li si� wyrozumiale�� ci, kt�rych przyjacielskie odruchy przed chwil� odepchn�a. Tak, to w�a�nie Dona Novinha, Biologista, zbyt dla nas doskona�a.

��Marcos patrzy� na to inaczej. Tak cz�sto nazywano go zwierz�ciem, �e sam niemal w to uwierzy�. Novinha okaza�a mu wsp�czucie, jak cz�owiekowi. Pi�kna dziewczyna, inteligentna, c�rka �wi�tobliwych Venerados, zawsze daleka jak bogini, wyci�gn�a r�k� i pob�ogos�awi�a go, wys�ucha�a jego modlitwy. Czci� j� za to. Sze�� lat p�niej pobrali si�. Czy to nie wzruszaj�ca historia? Ela spojrza�a na Mira, a ten uni�s� brew.

��Mo�na prawie polubi� tego starego drania, co?�� rzuci� sucho. Nagle, po d�u�szej chwili milczenia, g�os M�wcy zabrzmia� g�o�niej, ni� dot�d. Zaskoczy� ich i rozbudzi�.

��Dlaczego j� znienawidzi�, dlaczego bi�, poni�a� jej dzieci? I dlaczego to znosi�a ta silna, inteligentna kobieta? W ka�dej chwili mog�a zerwa� ma��e�stwo. Ko�ci� nie dopuszcza rozwod�w, istnieje jednak separacja. Nie by�aby pierwsz� w Milagre, kt�ra porzuci�a m�a. Mog�a zabra� swe poni�ane dzieci i odej��. Zosta�a jednak. Burmistrz i biskup, oboje namawiali j� do odej�cia. Kaza�a im i�� do diab�a.

Wielu Lusos wybuchn�o �miechem, wyobra�aj�c sobie, jak Novinha odgryza si� biskupowi i stawia czo�a burmistrz. Nie lubili jej, ale by�a jedyn� osob�, kt�ra potrafi�a zagra� w�adzy na nosie.

Biskup tak�e pami�ta� t� scen� sprzed niemal dziesi�ciu lat. Nie u�y�a dok�adnie tych s��w, ale sens by� identyczny. Nikt ich wtedy nie s�ysza�. Nikomu o tym nie powiedzia�. Kim by� ten M�wca i sk�d wiedzia� tak wiele o sprawach, o kt�rych nie m�g� wiedzie�? Kiedy �miech przycich�, M�wca odezwa� si� znowu.

��Jedna rzecz wi�za�a ich razem w znienawidzonym ma��e�stwie. By�a to choroba Marcosa. M�wi� teraz ciszej. Lusos wyt�yli s�uch.

��Kszta�towa�a jego �ycie od momentu pocz�cia. Geny, kt�re dali mu rodzice, po��czy�y si� tak, �e od osi�gni�cia dojrza�o�ci kom�rki gruczo��w rozpocz�y sta��, nieuchronn� transformacj� w tkank� t�uszczow�. Doktor Navio wyja�ni wam to lepiej ode mnie. Marcao dowiedzia� si� o tym ju� w dzieci�stwie; jego rodzice wiedzieli, nim zmarli na Descolad�; wiedzieli Gusto i Cida, kt�rzy przeprowadzili badania genetyczne wszystkich ludzi na Lusitanii. Wszyscy nie �yj�. Poza tym wiedzia�a o chorobie tylko jedna osoba�� ta, kt�ra odziedziczy�a dane ksenobiologiczne. Novinha.

Dr Navio by� zdumiony. Skoro wiedzia�a o tym przed �lubem, to wiedzia�a te�, �e wi�kszo�� zachorowa� prowadzi do bezp�odno�ci. Dlaczego za niego wysz�a, je�li�� wed�ug dost�pnej wiedzy�� nie m�g� da� jej potomstwa? Wtedy poj�� to, czego powinien domy�le� si� ju� wcze�niej: Marcao nie by� rzadkim wyj�tkiem od typowego przebiegu choroby. Nie by�o wyj�tk�w. Navio poczerwienia�. M�wca mia� zamiar powiedzie� co� niewyobra�alnego.

��Novinha wiedzia�a, �e Marcao umiera�� stwierdzi� M�wca.�� Wiedzia�a te�, zanim za niego wysz�a, �e jest ca�kowicie i nieodwracalnie bezp�odny.

Min�o kilka sekund, nim dotar�o do nich znaczenie tych s��w. Ela poczu�a, �e wn�trze jej cia�a rozp�ywa si� nagle. Nie odwracaj�c g�owy widzia�a, jak sztywnieje i blednie Miro. M�wca ci�gn�� dalej, nie zwracaj�c uwagi na coraz g�o�niejsze szepty.

��Widzia�em skany genetyczne. Marcos Maria Ribeira nigdy nie zosta� ojcem. Jego �ona mia�a dzieci, lecz te dzieci nie by�y jego, a on o tym wiedzia�. To nale�a�o do umowy, jak� zawarli przed �lubem.

Szepty zmieni�y si� w pomruki, szemranie w g�o�ne protesty, a kiedy gwar si�gn�� szczytu, Quim zerwa� si� na nogi i krzykn��, wrzasn�� na M�wc�:

��Moja matka nie jest cudzo�o�nic�! Zabij� ci� za to, �e nazwa�e� j� dziwk�! Ostatnie s�owo zawis�o w nag�ej ciszy. M�wca nie odpowiada�. Czeka� tylko, nie odrywaj�c spojrzenia od p�on�cej twarzy Quima. Wreszcie ch�opiec poj��, �e to on, nie M�wca, wypowiedzia� s�owo, kt�re teraz dzwoni�o mu w uszach. Zachwia� si�. Popatrzy� na matk�, siedz�c� obok�� straci�a sw� sztywno�� i wpatrywa�a si� w dr��ce na kolanach d�onie.

��Powiedz mu, mamo�� w g�osie Quima zabrzmia�o b�aganie.

Milcza�a. Nie powiedzia�a ani s�owa, nawet nie podnios�a g�owy. M�g�by s�dzi�, �e te dr��ce d�onie by�y wyznaniem; �e wstydzi si�; �e s�owa M�wcy by�y prawd�, kt�r� objawi�by sam B�g, gdyby Quim Go zapyta�. Przypomnia� sobie, jak ojciec Mateu opowiada� o torturach piekielnych: B�g pluje na cudzo�o�nik�w, gdy� kpi� z mocy Stworzenia, jak� z nimi dzieli�; nie mieli w sobie do�� dobra, by sta� si� czym� wi�cej ni� amebami. Poczu� pieczenie w gardle. To, co powiedzia� M�wca, by�o prawd�.

��Mamae�� odezwa� si� g�o�no, z drwin� w g�osie.�� Quem fode p'ra fazer-me? Wszyscy wstrzymali oddech. Olhado poderwa� si� natychmiast zaciskaj�c pi�ci. Dopiero wtedy Novinha zareagowa�a: wyci�gn�a r�k�, jakby chcia�a powstrzyma� Olhada od uderzenia brata. Quim ledwie zauwa�y�, �e Olhado rzuci� si� broni� matki; widzia� tylko, �e Miro tego nie zrobi�. A wi�c Miro tak�e wiedzia�, �e to prawda. Quim odetchn�� g��boko i odwr�ci� si�. Przez chwil� wydawa� si� zagubiony; potem przecisn�� si� przez t�um. Nikt do niego nie przem�wi�, cho� wszyscy patrzeli. Gdyby Novinha zaprzeczy�a oskar�eniu, uwierzyliby jej, zaatakowaliby M�wc� za przypisywanie c�rce Os Venerados takiego grzechu. Lecz ona nie zaprzeczy�a. S�ucha�a spokojnie wulgarnych oskar�e� w�asnego syna i milcza�a. Wi�c to prawda. Niewielu jednak przej�o si� tym faktem�� chcieli tylko wiedzie�, kto by� ojcem dzieci Novinhy. S�uchali wi�c zafascynowani. M�wca podj�� opowie��.

��Po �mierci rodzic�w, a przed urodzeniem dzieci, Novinha kocha�a tylko dw�ch ludzi. Pipo sta� si� dla niej drugim ojcem. Na nim opar�a swe �ycie; przez kilka kr�tkich lat pozna�a smak posiadania rodziny. Potem Pipo zgin��, a Novinha wierzy�a, �e to ona go zabi�a. Ludzie siedz�cy w pobli�u rodziny Novinhy widzieli, jak Quara kl�ka przed El� i pyta:

��Czemu Quim tak si� zez�o�ci�?

��Bo Papai nie by� naprawd� naszym ojcem�� wyja�ni�a cicho Ela.

��Aha� Czy teraz M�wca b�dzie naszym ojcem?�� spyta�a z nadziej� Quara. Ela uciszy�a j�.

��W nocy, kiedy zgin�� Pipo�� powiedzia� M�wca�� Novinha pokaza�a mu co odkry�a, a co mia�o zwi�zek z Descolad� i jej dzia�aniem na zwierz�ta i ro�liny Lusitanii. Pipo dostrzeg� w tym wi�cej, ni� ona sama. Pop�dzi� do lasu, gdzie czeka�y prosiaczki. Mo�e im powiedzia�, co znalaz�. Mo�e si� domy�li�y. Novinha jednak czu�a si� winna, gdy� pokaza�a mu tajemnic�, dla zachowania kt�rej gotowe by�y zabi�. By�o ju� za p�no, by odwr�ci� to, co si� sta�o. Mog�a jednak zapobiec czemu� takiemu w przysz�o�ci. Dlatego zablokowa�a dost�p do wszystkich plik�w zawieraj�cych dane o Descoladzie lub zwi�zanych z tym, co zobaczy� Pipo. Wiedzia�a, kto b�dzie ciekaw tych zbior�w: Libo, nowy Zenador. Je�li Pipo by� dla niej ojcem, Libo by� bratem i jeszcze kim� wi�cej. Z trudem znios�a �mier� Pipa, lecz �mierci Liba nie zniesie. Poprosi� j� o te dane. ��da�, by mu je pokaza�a. Odpowiedzia�a, �e nigdy mu nie pozwoli do nich zajrze�. Oboje doskonale wiedzieli, co to oznacza. Gdyby j� po�lubi�, m�g�by zdj�� blokad�. Kochali si� rozpaczliwie, potrzebowali si� bardziej ni� kiedykolwiek, ale Novinha nie mog�a za niego wyj��. Nie da�by jej s�owa, �e nie zajrzy do tych plik�w, a gdyby nawet, nie m�g�by go dotrzyma�. Na pewno zobaczy�by to, co widzia� jego ojciec. Wtedy by zgin��. Jednak czym innym by�a odmowa ma��e�stwa, a czym innym �ycie bez Liba. Wi�c Novinha nie �y�a bez Liba. Zawar�a umow� z Marcao: po�lubi go zgodnie z prawem, lecz prawdziwym m�em i ojcem jej dzieci b�dzie�� by��� Libo. Bruxinha, wdowa po Libie, wsta�a niepewnie z twarz� zalan� �zami.

��Mentira, mentira�� j�kn�a.�� K�amstwa, k�amstwa.

P�aka�a jednak nie z gniewu, lecz z �alu. Po raz drugi rozpacza�a po stracie m�a. C�rki pomog�y jej wyj�� z praga.

��Libo wiedzia�, �e krzywdzi swoj� �on� i cztery c�rki�� ci�gn�� cicho M�wca, kiedy odesz�a.

��Pr�bowa� nie widywa� Novinhy. Udawa�o mu si� przez ca�e miesi�ce, czasem lata. Novinha tak�e pr�bowa�a. Odmawia�a rozm�w. Zakaza�a dzieciom cho�by o nim wspomina�. Potem uznawa�, �e ma do�� si�y, by j� spotka� i nie powtarza� od nowa starych grzech�w. Novinha by�a taka samotna ze swym m�em, kt�ry nie m�g� si� r�wna� z Libem. Nigdy nie udawali, �e to, co robi�, jest dobre. Po prostu nie mogli bez tego �y�.

Bruxinha s�ysza�a te s�owa. Niewielk� by�y pociech�, lecz biskup Peregrino, kt�ry przygl�da� si�, jak odchodzi, zrozumia�, �e M�wca ofiarowuje jej dar. By�a najbardziej niewinn� z ofiar jego okrutnej prawdy, pozostawia� jednak co� wi�cej, ni� tylko popio�y. Wskazywa� drog� �ycia z wiedz� o tym, co uczyni� jej m��. To nie twoja wina, m�wi�. Nie mog�a� temu zapobiec. To tw�j m�� zawi�d�, nie ty. �wi�ta Panienko, modli� si� bezg�o�nie biskup, niech Bruxinha us�yszy to i uwierzy.

Nie tylko wdowa po Libie p�aka�a. Setki spogl�daj�cych za ni� oczu tak�e wype�ni�o si� �zami. Odkrycie cudzo��stwa Novinhy by�o wstrz�saj�ce, ale i cudowne: ta kobieta o sercu jak stal mia�a skaz� i by�a w istocie nie lepsza od innych. Lecz skaza Liba nie sprawia�a rado�ci. Wszyscy go kochali. Jego wielkoduszno��, �agodno��, jego m�dro��, kt�r� tak szanowali. Nie chcieli uwierzy�, �e wszystko to by�o mask�. Dlatego byli zaskoczeni, gdy M�wca przypomnia�, �e to nie o �mierci Liba dzisiaj M�wi.

��Dlaczego Marcos Ribeira godzi� si� na to? Novinha s�dzi�a, �e powodem jest ch�� posiadania �ony i iluzja, �e posiada dzieci, ch�� ukrycia wstydu. Cz�ciowo jest to prawd�. Przede wszystkim jednak o�eni� si� z ni�, poniewa� j� kocha�. Nie liczy�, �e i ona pokocha go w ten sam spos�b, gdy� on j� wielbi� jak bogini�, sam za� uwa�a� si� za zara�one, brudne zwierz�, godne jedynie wzgardy. Wiedzia�, �e bogini nie mo�e go pokocha�. Mia� tylko nadziej�, �e kiedy� zbudzi si� w niej cieplejsze uczucie. Mo�e chocia� lojalno��. M�wca spu�ci� g�ow�. Lusos us�yszeli wyra�nie s�owa, kt�rych nie wypowiedzia�: Nie doczeka� si�.

��Ka�de kolejne dziecko by�o dla Marcosa dowodem, �e zawi�d�. Bogini uzna�a go za niegodnego. Czemu? By� lojalny. Nigdy nie napomkn�� nawet �adnemu z dzieci, �e nie jest jego. Nigdy nie z�ama� umowy z Novinh�. Czy na nic nie zas�u�y�? Czasem cierpia� bardziej, ni� potrafi� znie��. Ju� nie uwa�a� jej za bogini�. Jej dzieci by�y b�kartami. To w�a�nie sobie powtarza�, gdy j� bi�, gdy krzycza� na Mira.

Miro s�ysza� swoje imi�, ale nie rozpozna� w nim niczego, co mog�oby si� do niego odnosi�. Jego zwi�zek z rzeczywisto�ci� okaza� si� bardziej kruchy, ni� przypuszcza�, a dzie� dzisiejszy ni�s� zbyt wiele wstrz�s�w. Nieprawdopodobne czary prosiaczk�w z drzewem. Mama i Libo kochankami. Ouanda oderwana nagle, dawniej bliska jak w�asne cia�o i umys�, teraz odsuni�ta o stopie� dalej, jak Ela, jak Quara�� jeszcze jedna siostra. Nie potrafi� zogniskowa� wzroku. G�os M�wcy by� czystym d�wi�kiem�� nie dostrzega� znaczenia s��w, jedynie szum. Miro sam wezwa� ten g�os, by M�wi� o �mierci Liba. Sk�d m�g� wiedzie�, �e zamiast dobrodusznego kap�ana humanistycznej religii, przyb�dzie sam pierwszy M�wca ze swym przenikliwym umys�em i nazbyt doskona�ym darem rozumienia? Jak mia� przewidzie�, �e pod mask� sympatii kryje si� Ender-niszczyciel, mityczny Lucyfer najwi�kszej zbrodni ludzko�ci, zdecydowany dor�wna� swej s�awie? Zadrwi� z dzie�a �ycia Pipa, Liba, Ouandy i samego Mira, w ci�gu godziny sp�dzonej z padaczkami dostrzegaj�c to, czego inni nie zauwa�yli przez niemal pi��dziesi�t lat. A potem jednym, bezlitosnym ci�ciem ostrza prawdy zabra� mu Ouand�. Ten w�a�nie g�os s�ysza� Miro�� jedyna rzecz, kt�rej by� pewny, to ten niemilkn�cy, straszliwy g�os. Ws�uchiwa� si� w niego, pr�bowa� znienawidzi�, lecz bezskutecznie. Wiedzia��� nie potrafi� oszukiwa� sam siebie�� wiedzia�, �e Ender jest niszczycielem, lecz niszczy� jedynie z�udzenia, a z�udzenia musia�y umrze�. Prawda o prosiaczkach, prawda o nas. Ten przybysz ze staro�ytno�ci potrafi zobaczy� prawd� i nie o�lepn�� ani nie wpa�� w ob��d. Musz� s�ucha� jego g�osu i czerpa� z niego si��, bym ja tak�e m�g� spojrze� na �wiat�o i nie zgin��.

��Novinha wiedzia�a, kim jest: cudzo�o�nic� i hipokrytk�. Wiedzia�a, �e krzywdzi Marcao, Liba, swoje dzieci, Bruxinh�. Wierzy�a, �e zabi�a Pipa. Dlatego wytrzymywa�a, nawet prosi�a Marcao o kar�. To by�a jej pokuta, cho� niewystarczaj�ca. Sama nienawidzi�a siebie bardziej, ni� m�g� j� znienawidzi� Marcao.

Biskup wolno pokiwa� g�ow�. M�wca dokona� rzeczy potwornej, ods�aniaj�c te sekrety ca�ej spo�eczno�ci. Powinny by� wyznane w konfesjonale. A jednak Peregrino odczu� moc tej opowie�ci; on sam i wszyscy obecni zostali zmuszeni, by na nowo pozna� ludzi, kt�rych znali; a potem pozna� ich raz jeszcze, i znowu. Ka�da rewizja opowie�ci wymusza�a ponowne rozwa�enie w�asnych sumie�, gdy� s�uchaj�cy tak�e byli jej cz�ci�, stykali si� z tymi lud�mi setki, tysi�ce razy i do tej chwili nie pojmowali, z kim si� stykaj�. To bolesne, straszne prze�ycie, lecz w efekcie daj�ce niezwyk�e ukojenie. Biskup pochyli� si� do swego sekretarza.

��Przynajmniej nie ma tu �adnego materia�u dla plotek�� szepn��.�� Wszystkie tajemnice zosta�y ods�oni�te.

��Wszyscy bohaterowie mojej opowie�ci cierpieli�� zako�czy� M�wca.�� Ka�dy z nich po�wi�ci� kogo�, kogo kocha�. Wszyscy sprawiali straszliwy b�l ludziom, kt�rzy ich kochali. I wy, s�uchaj�cy mnie dzisiaj, tak�e sprawiali�cie b�l. Pami�tajcie jednak: �ycie Marcao by�o tragiczne i okrutne, ale w ka�dej chwili m�g� zerwa� swoj� umow� z Novinh�. Postanowi� zosta�. Musia� wi�c znajdywa� w tym jak�� rado��. A Novinha: z�ama�a prawa Bo�e, wi���ce razem to spo�ecze�stwo. I ponios�a kar�. Ko�ci� nigdy nie nakazuje pokuty r�wnie okrutnej jak ta, kt�r� ona sama sobie wyznaczy�a. Je�li kto� z was uwa�a, �e zas�u�y�a na drobne z�o�liwo�ci i okrucie�stwa z waszych r�k, niech pami�ta: cierpia�a wszystko, czyni�a wszystko w jednym tylko celu: by uchroni� Liba od �mierci z r�k prosiaczk�w. Te s�owa pozostawi�y popi� w ich sercach.

Olhado wsta�, podszed� do Novinhy, przykl�kn�� i obj�� j� ramieniem. Ela usiad�a obok. Novinha p�aka�a skulona. Quara stan�a przed matk� i patrzy�a na ni� z l�kiem. A Grego wtuli� twarz w jej rami� i p�aka� tak�e. Ci, kt�rzy stali w pobli�u, s�yszeli jak powtarza:

��Todo papai e morto. Nao tenho nem papai. Wszyscy moi tatusiowie nie �yj�. Nie mam ju� �adnego.

Ouanda sta�a na ko�cu alei, gdzie odesz�a wraz z matk� tu� przed ko�cem Mowy. Szuka�a wzrokiem Mira, kt�ry gdzie� znikn��.

Ender zatrzyma� si� obok platformy i spojrza� na rodzin� Novinhy. Chcia�by jako� z�agodzi� ich cierpienie. Mowa zawsze sprawia�a b�l, gdy� M�wca Umar�ych nie pr�bowa� �agodzi� prawdy. Ma�o kto jednak prze�ywa� �ycie tak pe�ne fa�szu, jak Marcao, Libo i Novinha; rzadko nast�powa�o tak wiele wstrz�s�w, zmuszaj�cych s�uchaczy do zmiany opinii o ludziach, kt�rych znali i kochali. Patrz�c na twarze zebranych Ender wiedzia�, �e jego Mowa sprawi�a wiele b�lu. Sam go odczuwa�, jak gdyby odbiera� ich cierpienia. Bruxinha by�a najbardziej zaskoczona, lecz nie ona odnios�a najci�sze rany. To wyr�nienie nale�a�o do Mira i Ouandy, kt�rzy s�dzili, �e wiedz�, co niesie im przysz�o��. Ender jednak pami�ta� b�l, jaki wszyscy cierpieli przedtem i by� przekonany, �e dzisiejsze rany zagoj� si� o wiele szybciej ni� stare. Novinha musi jeszcze zrozumie�, �e zdj�� z jej ramion ci�ar zbyt wielki, by mog�a go nie�� d�u�ej.

��M�wco�� odezwa�a si� Bosquinha.

��S�ucham?�� nie lubi� rozmawia� zaraz po Mowie, ale przyzwyczai� si�, �e zawsze kto� nalega� na pogaw�dk�. U�miechn�� si� z przymusem.�� Przysz�o wi�cej ludzi, ni� si� spodziewa�em.

��Chwilowy odruch, przynajmniej u wi�kszo�ci�� odpar�a Bosquinha.�� Do rana zapomn� o wszystkim. Trywializowa�a wszystko. Ender poczu� irytacj�.

��Tylko wtedy, gdyby w nocy zdarzy�o si� co� osza�amiaj�cego.

��Tak. Ju� o to zadbano.

Dopiero teraz Ender zauwa�y�, �e burmistrz jest potwornie zdenerwowana i z trudem nad sob� panuje. Wzi�� j� pod r�k�, a potem obj�� ramieniem. Opar�a si� o niego z wdzi�czno�ci�.

��M�wco, przysz�am ci� przeprosi�. Gwiezdny Kongres zarekwirowa� tw�j statek. To nie ma nic wsp�lnego z tob�. Pope�niono tu zbrodni� zbrodni� tak straszn�, �e przest�pcy maj� odlecie� na najbli�sz� planet�, Trondheim, gdzie stan� przed s�dem i ponios� kar�. Twoim statkiem. Ender zastanowi� si�.

��Miro i Ouanda. Spojrza�a na niego czujnie.

��Nie jeste� zaskoczony.

��I nie pozwol� im odlecie�. Bosquinha odsun�a si�.

��Nie pozwolisz?

��Domy�lam si�, o co s� oskar�eni.

��Jeste� tu od czterech dni i ju� wiesz to, czego ja nawet nie podejrzewa�am?

��Zarz�dca, dowiaduje si� czasem ostatni.

��Wi�c pozw�l, �e ci wyja�ni�, dlaczego pozwolisz im odlecie�, dlaczego wszyscy pozwolimy im odlecie� i stan�� przed s�dem. Poniewa� Kongres skasowa� nasze pliki. Pami�� komputer�w jest czysta, z wyj�tkiem program�w steruj�cych wytwarzaniem energii, zaopatrzeniem w wod�, utylizacj� odpad�w. Od jutra nie mo�emy pracowa�, poniewa� nie wystarczy pr�du, by uruchomi� fabryki, kopalnie czy cho�by traktory. Zdj�to mnie z urz�du. Jestem teraz tylko szefem policji i mam pilnowa� wykonywania polece� Komitetu Ewakuacji Lusitanii.

��Ewakuacji?

��Cofn�li licencj�^ Wysy�aj� statki, �eby nas st�d zabra�. Trzeba usun�� wszelkie �lady ludzkiej obecno�ci. Nawet nagrobki naszych zmar�ych.

Ender pr�bowa� oceni� jej reakcj�. Nie s�dzi�, by mia�a ochot� podda� si� bezmy�lnym zarz�dzeniom.

��Zamierzasz si� podporz�dkowa�?

��Dostawy energii i wody kontrolowane s� ansiblem. Tak samo, jak ogrodzenie. Mog� nas tu zamkn�� bez pr�du, wody i oczyszczalni, a my nie mo�emy si� wydosta�. Kiedy Miro i Ouanda na pok�adzie twojego statku odlec� na Trondheim, obiecuj� z�agodzi� niekt�re ograniczenia�� westchn�a.�� C�, M�wco, nie najlepszy to okres, �eby by� turyst� na Lusitanii.

��Nie jestem turyst��� nie chcia� t�umaczy�, �e to niekoniecznie przypadek, i� Kongres wykry� Podejrzan� Dzia�alno�� akurat wtedy, gdy Ender si� tu znalaz�.�� Zachowali�cie przynajmniej cz�� zbior�w?

��Obawiam si�, �e wykorzystali�my ciebie�� westchn�a znowu Bosquinha.�� Zauwa�y�am, �e wszystkie twoje pliki kontrolowane s� ansiblem, pozaplanetarnie. Kluczowe dane wys�ali�my jako wiadomo�ci do ciebie.

���wietny pomys��� roze�mia� si� Ender.�� Gratuluj�.

��To nic nie da. Nie mo�emy ich odzyska�. To znaczy owszem, mo�emy, ale oni od razu zauwa�� i wpadniesz w takie same k�opoty, jak my wszyscy. Wtedy wykasuj� wszystko.

��Chyba �e odetniecie po��czenie z ansiblem natychmiast po skopiowaniu moich plik�w do pami�ci.

��Wtedy to ju� naprawd� b�dzie bunt. I po co?

��Bo macie szans� uczyni� Lusitani� najlepszym i najwa�niejszym ze Stu �wiat�w.

��My�l�, �e uznaj� nas za wa�nych�� za�mia�a si� Bosquinha.�� Ale zdrada nie jest dobrym sposobem, by da� si� pozna� jako najlepsi.

��Prosz� ci�. Niczego nie r�b. Nie aresztuj Mira i Ouandy. Poczekaj godzin� i spotkajmy si� ze wszystkimi, kt�rzy musz� wyrazi� zgod�.

��Zgod� na bunt? Nie wiem tylko, po co potrzebna nam twoja zgoda, M�wco.

��Zrozumiesz, kiedy si� spotkamy. Prosz�. Ta planeta jest zbyt wa�na, by przepu�ci� tak� mo�liwo��.

��Jak� mo�liwo��?

��Odwr�cenia tego, czego trzy tysi�ce lat temu dokona� w Ksenocydzie Ender. Bosquinha spojrza�a na niego ostro.

��Pomy�le� tylko� a uzna�am ci� w�a�nie za siewc� plotek. Mog�a �artowa�. Albo nie.

��Je�li s�dzisz, �e tylko rozsiewa�em plotki, jeste� za g�upia, by gdziekolwiek t� spo�eczno�� doprowadzi�. Rozk�adaj�c r�ce wzruszy�a ramionami.

��Pois e�� powiedzia�a.�� Oczywi�cie. Co jeszcze?

��Zwo�asz zebranie?

��Dobrze. U biskupa. Ender skrzywi� si�.

��Biskup nie zgodzi si� na inne miejsce, a decyzja buntu bez jego poparcia nie b�dzie mia�a �adnego znaczenia�� Bosquinha opar�a mu d�o� na piersi.�� Mo�e nawet nie wpu�ci� ci� do katedry. Jeste� niewiernym.

��Ale spr�bujesz?

��Spr�buj� ze wzgl�du na to, co zrobi�e�. Jedynie kto� bardzo m�dry m�g� tak szybko pozna� tutejszych ludzi. I tylko kto� bezlitosny m�g� powiedzie� o tym g�o�no. Twoja zaleta i twoja wada� b�dziemy potrzebowa� obu.

Odwr�ci�a si� i odesz�a. Ender wiedzia�, �e w g��bi serca nie chce si� podporz�dkowa� decyzjom Gwiezdnego Kongresu. Wszystko to by�o zbyt nag�e i zbyt gwa�towne; odebrali jej w�adz�, jakby by�a winna przest�pstwa. Pos�usze�stwo by�o przyznaniem si� do winy, a ona wiedzia�a, �e nie zrobi�a nic z�ego. Pragn�a stawia� op�r, znale�� spos�b powstrzymania Kongresu, powiedzenia im�� zaczekajcie, uspok�jcie si�. Albo: niech was diabli porw�. Ale nie by�a g�upia. Nie zrobi niczego p�ki si� nie przekona, �e to si� uda i przyniesie korzy�ci kolonii. By�a dobrym Zarz�dc�. Ch�tnie po�wi�ci dum�, reputacj� i przysz�o�� dla dobra swoich podw�adnych.

Zosta� na praca sam. Wszyscy odeszli, gdy rozmawia� z Bosquinh�. Ender czu� si� jak stary �o�nierz, spaceruj�cy po spokojnym polu, gdzie dawno temu rozegra�a si� bitwa; kt�ry s�yszy jeszcze echa walki w szumie poruszanej wiatrem trawy.

��Nie pozw�l, �eby odci�li po��czenie z ansiblem. G�os w uchu zaskoczy� go, lecz od razu rozpozna�, kto m�wi.

��Jane!

��Mog� spowodowa�, �e uznaj� wasz ansibl za odci�ty, ale je�li naprawd� to zrobicie, nie b�d� mog�a ci pom�c.

��Ty to zrobi�a�, Jane, prawda? Jak mogliby zauwa�y�, dzia�ania Liba, Mira i Ouandy, gdyby� nie zwr�ci�a im uwagi? Milcza�a.

��Jane, przepraszam, �e ci� od��czy�em. Ju� nigdy� Wiedzia�a, co powie. Przy niej nie musia� ko�czy� zda�. Ale nie odpowiada�a.

��Nigdy nie wy��cz�

Po co ma m�wi� to, co i tak zrozumia�a? Nie wybaczy�a mu jeszcze, to wszystko. Inaczej ju� by si� odezwa�a, kaza�a nie marnowa� czasu. Nie potrafi� si� jednak powstrzyma� od jeszcze jednej pr�by.

��T�skni�em za tob�, Jane. Naprawd� t�skni�em.

Wci�� milcza�a. Powiedzia�a, co mia�a do powiedzenia�� �eby utrzyma� po��czenie z ansiblem�� i to wszystko. Ender m�g� czeka�. Wystarcza�a mu wiedza, �e wci�� tam jest, �e go s�ucha. Nie by� ju� samotny. Zdziwi� si�, czuj�c �zy na policzkach. �zy ulgi, pomy�la�. Katharsis. Mowa, kryzys, ludzkie �ycie rozbite w gruzy, przysz�o�� kolonii pod znakiem zapytania, a ja p�acz� z rado�ci, �e przero�ni�ty program komputerowy znowu si� do mnie odezwa�. Ela czeka�a w jego ma�ym domku. Oczy mia�a zaczerwienione od p�aczu.

��Witaj�� powiedzia�a.

��Czy zrobi�em to, czego chcia�a�?�� zapyta�.

��Nie mia�am poj�cia�� odpar�a.�� Nie by� naszym ojcem. Powinnam si� domy�li�.

��Nie wiem, w jaki spos�b.

��Co ja takiego zrobi�am? Wezwa�am ci�, �eby� M�wi� o �mierci ojca� Marcao�� znowu si� rozp�aka�a.�� Tajemnice mamy� my�la�am, �e je znam. My�la�am, �e to tylko jej pliki� �e nienawidzi Liba.

��Otworzy�em tylko okno, by wpu�ci� �wie�e powietrze.

��Powiedz to Miro i Ouandzie.

��Zastan�w si�, Elu. W ko�cu i tak poznaliby prawd�. Okrutne jest to, �e przez tyle lat nie wiedzieli. Teraz wiedz� i potrafi� znale�� jakie� wyj�cie.

��Takie, jak mama? Tylko tym razem gorsze od zwyk�ego cudzo��stwa? Dotkn�� jej w�os�w, pog�adzi�. Przyj�a ten odruch, pr�b� pocieszenia. Nie pami�ta�, czy ojciec lub matka dotykali go kiedy� w ten spos�b. Musieli. Sk�d by zna� taki gest?

��Pomo�esz mi, Elu?

��W czym? Wykona�e� swoj� prac�.

��To nie ma nic wsp�lnego z M�wieniem o umar�ych. Za godzin� musz� wiedzie�, jak dzia�a Descolada.

��Musisz spyta� mamy. Tylko ona wie.

��Nie s�dz�, by dzisiaj chcia�a si� ze mn� zobaczy�.

��Wi�c to ja mam zapyta�? Dobry wiecz�r, Mamae, w�a�nie ca�e Milagre pozna�o ci� jako cudzo�o�nic�, przez ca�e �ycie oszukuj�c� w�asne dzieci. Wi�c, je�li nie masz nic przeciw temu, chcia�abym ci zada� kilka pyta� na tematy naukowe.

��Elu, to kwestia �ycia i �mierci Lusitanii. Nie wspominaj�c ju� o twoim bracie, Miro�� uruchomi� terminal.�� W��cz siꠗ poleci�. Zdziwi�a si�, ale pos�ucha�a. Komputer nie rozpozna� jej imienia.

��Od��czyli mnie�� spojrza�a na niego przestraszona.�� Dlaczego?

��Nie tylko ciebie. Wszystkich.

��To nie awaria�� stwierdzi�a.�� Kto� skasowa� plik kontroli dost�pu.

��Gwiezdny Kongres wykasowa� ca�� miejscow� pami��. Wszystkie dane. Uznali nas za zbuntowanych. Miro i Ouanda maj� by� aresztowani i wys�ani na Trondheim, by stan�� przed s�dem. Chyba �e nam�wi� biskupa i burmistrz, �eby zbuntowa� si� naprawd�. Rozumiesz?

Je�li matka nie powie ci tego, czego musz� si� dowiedzie�, Miro i Ouanda zostan� odes�ani dwadzie�cia dwa lata �wietlne st�d. Kar� za zdrad� jest �mier�. Ale nawet lot na proces to jakby do�ywotnie wi�zienie. Wszyscy umrzemy, albo b�dziemy bardzo starzy, zanim powr�c�. Ela wpatrzy�a si� w �cian�.

��Co chcesz wiedzie�?

��Co znajdzie Komitet, kiedy odczytaj� jej pliki. Jak dzia�a Descolada.

��Dobrze�� zgodzi�a si� Ela.�� Zrobi to dla Mira�� spojrza�a na niego wyzywaj�co.�� Wiesz, ona naprawd� nas kocha. Dla jednego z dzieci zgodzi�aby si� rozmawia� nawet z tob�.

��To dobrze. Lepiej b�dzie, je�li przyjdzie osobi�cie. Do biskupa, za godzin�.

��Tak.

Przez chwil� siedzia�a bez ruchu. Potem gdzie�' zwar�a si� synapsa; Ela wsta�a szybko i ruszy�a do drzwi. Zatrzyma�a si�. Wr�ci�a, obj�a go i poca�owa�a w policzek.

��Ciesz� si�, �e wszystko powiedzia�e��� o�wiadczy�a.�� Ciesz� si�, �e wiem. Uca�owa� j� w czo�o i odsun��. Kiedy zamkn�a za sob� drzwi, usiad� na ��ku, potem po�o�y� si� i le�a� wpatrzony w sufit. Pr�bowa� sobie wyobrazi�, co czuje Novinha. Wiem, �e cierpisz, ale twoja c�rka biegnie teraz do domu, bo jest pewna, �e zapomnisz o b�lu i poni�eniu, by uczyni� to, co jest konieczne dla ratowania twego syna. Przyj��bym wszystkie twoje cierpienia, Novinho, za jedno dziecko, kt�re tak by mi ufa�o.

Minha irma. Moja siostra. Te s�owa kr��y�y w my�lach Mira, a� przesta� je s�ysze�. Sta�y si� cz�ci� t�a: A Ouanda e minha irma. Jest moj� siostr�. Stopy nios�y go, z przyzwyczajenia, od prac�a do placu zabaw i dalej, poza wzg�rze. Na wierzcho�ku ponad Staq'� Zenadora wznosi�y si� mury katedry i klasztoru�� jakby by�y fortec� os�aniaj�c� przej�cie bramy. Czy t� drog� Libo chodzi� spotyka� si� z moj� matk�? Czy spotykali si� w Staqi Ksenobiologicznej? Czy mo�e na odludziu, gdzie tarzali si� w trawie niby �winie na fazendas?

Sta� przed drzwiami Stacji Zenadora, szukaj�c jakiego� pretekstu, by wej�� do �rodka. Nie mia� nic do roboty. Nie napisa� raportu o dzisiejszych wydarzeniach, ale i tak nie wiedzia�, co powinien w nim umie�ci�. Magia; to by�a magia. Prosiaczki �piewaj� drzewu i drzewo p�ka na szczapy. Lepsze ni� stolarka. Kultura aborygen�w jest bardziej skomplikowana, ni� mo�na by�o przypuszcza�. Wielokrotne zastosowanie wszystkiego.

Ka�de drzewo jest r�wnocze�nie totemem, nagrobkiem i niedu�ym tartakiem. Siostra. Mia�em co� zrobi�, ale nie pami�tam.

Prosiaczki realizuj� bardzo rozs�dny plan: �yj� jak bracia i nie przejmuj� si� kobietami. Trzeba przyzna�, �e tak by�oby lepiej i dla ciebie, Libo� Chocia� teraz powinienem ci� nazywa� Papai. Szkoda, �e mama nie chcia�a ci powiedzie� m�g�by� mnie buja� na kolanach. Dw�jka najstarszych dzieci, Ouanda na jednym kolanie, Miro na drugim, czy nie jeste�my dumni z naszych maluch�w? Urodzeni w tym samym roku, tylko dwa miesi�ce r�nicy. Papai by� pracowity, przemyka� wzd�u� ogrodzenia, �eby si� dobra� do Mamae na jej podw�rku. Wszyscy ci� �a�owali, bo mia�e� tylko c�rki. �adnego dziedzica nazwiska. Zmarnowane wsp�czucie. Syn�w ci nie brakowa�o. A ja mam wi�cej si�str, ni� mog�em przypuszcza�. 0-jedn� wi�cej, ni� bym chcia�.

Sta� przed bram�, spogl�daj�c na las porastaj�cy wzg�rze prosiaczk�w. Noc nie nadaje si� na misje naukowe. W takim razie wyrusz� z misj� nienaukow� i sprawdz�, czy ich plemi� przyjmie jeszcze jednego brata. B�d� pewnie za du�y, �eby spa� w chacie, wi�c prze�pi� si� na dworze. Nie jestem za dobry w chodzeniu po drzewach, ale wiem to i owo o technice, a teraz nie odczuwam szczeg�lnych zahamowa� przed wyja�nieniem wam wszystkiego, czego chcieliby�cie si� dowiedzie�.

Przycisn�� praw� d�o� do identyfikatora, wyci�gaj�c lew�, by poci�gn�� wrota. Przez u�amek sekundy nie pojmowa�, co si� dzieje. Potem poczu� b�l, jakby wsadzi� r�k� do ognia, jakby kto� mu j� odcina� zardzewia�� pi��. Krzykn�� i odskoczy�. Jeszcze nigdy brama nie pozosta�a gor�ca, gdy d�o� Zenadora dotkn�a skrzynki identyfikacyjnej.

��Marcosie Vladimirze Ribeira von Hesse. Prawo wyj�cia za ogrodzenie zosta�o cofni�te poleceniem Komitetu Ewakuacyjnego Lusitanii.

Odk�d zbudowano bram�, nigdy g�os nie pr�bowa� powstrzyma� Zenadora. Przez chwil� Miro nie rozumia� st�w.

��Wraz z Ouanda Quenhatt� Figueira Mucumbi stawicie si� u szefa policji, Farii Limy Marii do Bosque, kt�ra aresztuje was i przeka�e s�dowi na Trondheimie. Na chwil� zakr�ci�o mu si� w g�owie, a w �o��dku osiad� ogromny ci�ar. Dowiedzieli si�. Akurat dzisiaj. Wszystko sko�czone. Straci�em Ouand�, straci�em prosiaczki, straci�em prac�. Aresztowany. Trondheim. To tam, sk�d przyby� M�wca, dwadzie�cia dwa lata lotu, wszyscy odejd� opr�cz Ouandy, a ona jest moj� siostr��

Raz jeszcze wyci�gn�� r�k�, by szarpn�� wrota; raz jeszcze straszliwy b�l przeszy� mu rami�, zareagowa�y wszystkie receptory i wszystkie stan�y w ogniu. Nie mog� zwyczajnie znikn��. Zatrzasn� bram�. Nikt nie p�jdzie do prosiaczk�w. B�d� czeka�, a nikt ju� nie wyjdzie na zewn�trz, ani ja, ani Ouanda,. ani M�wca� nikt. Bez �adnego wyja�nienia. Komitet Ewakuacyjny. Ewakuuj� nas i usun� �lady. Tak nakazuje prawo. Ale nakazuje te� co� wi�cej. Co zobaczyli? Jak si� dowiedzieli' Czy to M�wca im powiedzia�? Jest przeczulony na punkcie prawdy. Musz� wyt�umaczy� prosiaczkom, czemu ju� nie wr�cimy. Musz� im powiedzie�.

Zawsze jaki� prosiaczek ich obserwowa�, szed� za nimi od chwili, gdy wkraczali do lasu. Mo�e kt�ry� patrzy na niego teraz? Miro pomacha� r�k�. By�o za ciemno; nie mogli go zobaczy�. A mo�e mogli? Nikt nie wiedzia�, jak dzia�a w nocy wzrok prosiaczk�w. Je�li nawet go zauwa�yli, �aden si� nie pojawi�. Wkr�tce b�dzie za p�no. Je�li framlingowie pilnuj� bramy, z pewno�ci� zawiadomili Bosquinh�, a ona wyruszy�a natychmiast i prze�lizguje si� teraz ponad traw�. Nie b�dzie zachwycona, ale wykona polecenie. Nie warto t�umaczy�, �e ta g�upia separacja nie jest dobra ani dla prosiaczk�w, ani dla ludzi. Bosquinha nie kwestionuje rozkaz�w; po prostu robi, co jej ka��. A on si� podda; walka nie ma sensu, gdzie m�g�by si� ukry� wewn�trz ogrodzenia�� mi�dzy cabrami? Ale zanim zrezygnuje, powie prosiaczkom, musi im powiedzie�. Ruszy� wzd�u� ogrodzenia, dalej od bramy, w stron� trawiastej r�wniny bezpo�rednio pod katedr�. Nikt tam nie mieszka�, wi�c nikt nie us�yszy jego g�osu.

Wo�a� id�c. Nie wykrzykiwa� s��w, lecz pohukiwa� wysoko i przenikliwie�� tak przyzywali si� z Ouanda, gdy si� rozdzielili w�r�d prosiaczk�w. Us�ysz�. Musz� us�ysze�. Musz� przyj��, poniewa� on nie potrafi przeskoczy� ogrodzenia. Przybywajcie wi�c, Cz�owieku, Li�ciojadzie, Mandachuvo, Strza�o, Kubku, Kalendarzu, wszyscy. Powiem wam, �e ju� nic wi�cej nie mog� wam powiedzie�.

Quim siedzia� ponuro na sto�ku w gabinecie biskupa.

��Estevao�� m�wi� cicho biskup.�� Za chwil� odb�dzie si� tu spotkanie, ale najpierw chcia�bym z tob� porozmawia�.

��Nie ma o czym�� odpar� Quim.�� Ostrzega�e� nas, i to si� sprawdzi�o. On jest Szatanem.

��Estevao, pogadamy minutk�, a potem wr�cisz do domu i p�jdziesz spa�.

��Nigdy tam nie wr�c�.

��Pan nasz siada� do posi�ku z wi�kszymi grzesznikami ni� twoja matka. I wybacza� im. Czy jeste� lepszy od Niego?

���adna z cudzo�o�nic, kt�rym wybaczy�, nie by�a jego matk�.

��Nie ka�da matka mo�e by� B�ogos�awion� Dziewic�.

��Czy jeste� po jego stronie? Czy Ko�ci� otworzy� tu drog� dla M�wc�w Umar�ych? Czy mamy zburzy� katedr�, a z kamieni zbudowa� amfiteatr, gdzie b�dzie si� oczernia� naszych zmar�ych, zanim jeszcze spoczn� w ziemi? Szept:

��Jestem twoim biskupem, Estevao, wikariuszem Chrystusa na tej planecie. M�wi�c do mnie masz okazywa� szacunek, nale�ny mojej funkcji. Quim milcza�, w�ciek�y.

��Uwa�am, �e M�wca nie powinien opowiada� swoich historii publicznie. O pewnych sprawach lepiej dowiadywa� si� w ciszy, samotnie. Wtedy szok spada na nas bez ciekawych oczu widz�w. Dlatego istniej� konfesjona�y: by chroni� od wstydu, gdy zmagamy si� z naszymi grzechami. Ale b�d� uczciwy, Estevao. M�wca powiedzia� wiele, lecz wszystko to by�o prawd�. Ne?

��E.

��Pomy�lmy wi�c, Estevao. A� do dzisiaj kocha�e� swoj� matk�, prawda?

��Tak.

��A ona, kt�r� kocha�e�, czy pope�ni�a ju� grzech cudzo��stwa?

��Dziesi�� tysi�cy razy.

��Nie s�dz�, by by�a a� tak rozwi�z�a. M�wisz, �e j� kocha�e�, cho� by�a cudzo�o�nic�. Czy dzisiaj nie jest t� sam� osob�? Czy si� zmieni�a mi�dzy dniem wczorajszym a dzisiejszym? Mo�e to tylko ty si� zmieni�e�.

��To, kim by�a wczoraj, to oszustwo.

��Chcesz powiedzie�, �e je�li wstydzi�a si� wyzna� dzieciom sw�j grzech, to k�ama�a tak�e, gdy opiekowa�a si� tob� przez te wszystkie lata, gdy ufa�a ci, uczy�a�

��Nie by�a szczeg�lnie troskliw� matk�.

��Gdyby zjawi�a si� w konfesjonale i uzyska�a odpuszczenie, wcale nie musia�aby ci m�wi�. Zszed�by� do grobu nie wiedz�c o niczym. To by nie by�o k�amstwo, poniewa� by�oby jej wybaczone, nie by�aby ju� cudzo�o�nic�. Przyznaj, Estevao: to nie jej cudzo��stwo tak ci� rozgniewa�o. Jeste� z�y, poniewa� pr�buj�c jej broni� postawi�e� si� w k�opotliwej sytuacji, przy wszystkich.

��Sprawiasz, �e wychodz� na durnia.

��Nikt nie uwa�a ci� za durnia. Ka�dy wie, �e zachowa�e� si� jak lojalny syn. Teraz jednak, je�li jeste� prawdziwym wyznawc� Pana naszego, wybaczysz jej i poka�esz, �e kochasz j� bardziej ni� kiedykolwiek, gdy� teraz zrozumia�e� jej cierpienia. Biskup spojrza� w stron� drzwi.

��Mam wa�ne spotkanie, Estevao. Id�, prosz�, do mojego pokoju i m�dl si� do Magdaleny, by wybaczy�a ci twe twarde serce.

Quim wygl�da� bardziej �a�o�nie ni� gniewnie, gdy wchodzi� za kotar� za biurkiem kap�ana. Sekretarz otworzy� drzwi, wpuszczaj�c do gabinetu M�wc� Umar�ych. Peregrino nie wsta�. Ku jego zdumieniu, M�wca przykl�kn�� i pochyli� g�ow�. Tak zachowywa� si� katolik podczas oficjalnego przedstawienia biskupowi. Peregrino nie mia� poj�cia, co M�wca chcia� tym wyrazi�. Ale czeka� na kl�czkach, wi�c biskup wsta�, podszed� do niego i wyci�gn�� do poca�owania d�o� z pier�cieniem. Nawet wtedy M�wca czeka�, a� wreszcie Peregrino powiedzia�:

��B�ogos�awi� ci�, synu, cho� nie mam pewno�ci, czy tw�j pok�on nie jest drwin�.

��Nie ma we mnie drwiny�� odpar� M�wca nie podnosz�c g�owy. Dopiero po chwili spojrza� na Peregrina.�� M�j ojciec by� katolikiem. Musia� udawa�, �e tak nie jest, nigdy jednak nie wybaczy� sobie braku wytrwa�o�ci w wierze.

��By�e� ochrzczony?

��Moja siostra twierdzi, �e tak. Ojciec ochrzci� mnie wkr�tce po urodzeniu. Matka by�a protestantk� i nie uznawa�a chrztu niemowl�t. Pok��cili si� o to. Biskup wyci�gn�� r�k�, by go podnie��.

��Wyobra� sobie tylko�� parskn�� M�wca.�� Ukryty katolik i zb��kana mormonka, pok��ceni o procedury religii, w kt�r� oboje oficjalnie nie wierzyli.

Peregrino zachowa� sceptycyzm. By�oby zbyt eleganckim rozwi�zaniem, gdyby M�wca okaza� si� katolikiem.

��S�dzi�em, �e wy, M�wcy Umar�ych, wyrzekacie si� wszelkich religii, nim pod��ycie za swoim� powiedzmy: powo�aniem.

��Nie wiem, co robi� inni. Nie s�dz�, by istnia�y jakie� przepisy. Z pewno�ci� nie by�o �adnych, gdy ja zosta�em M�wc�.

Peregrino wiedzia�, �e M�wcy w zasadzie nie k�amali, ten jednak wyra�nie unika� odpowiedzi wprost.

��M�wco Andrew, w�r�d Stu �wiat�w nie ma takiego, gdzie katolik musia�by ukrywa� sw� wiar�. I nie by�o od trzech tysi�cy lat. To b�ogos�awie�stwo podr�y kosmicznych usun�o straszne restrykcje demograficzne przeludnionej Ziemi. Czy chcesz powiedzie�, �e tw�j ojciec �y� na Ziemi trzy tysi�ce lat temu?

��Chc� powiedzie�, �e ojciec zadba� o m�j katolicki chrzest i �e dla niego zrobi�em to, czego on nie m�g� zrobi� przez ca�e �ycie: ukl�k�em przed biskupem i odebra�em b�ogos�awie�stwo.

��Ale to ty zosta�e� pob�ogos�awiony.

I to ty nadal odpowiadasz wymijaj�co. Co dowodzi, �e moja sugestia o czasie �ycia twojego ojca by�a s�uszna, cho� wolisz o tym nie rozmawia�. Dom Cristao uprzedza�, �e jest w tobie wi�cej, ni� mo�na dostrzec na pierwszy rzut oka.

��To dobrze�� odpar� M�wca.�� Bardziej od ojca potrzebuj� b�ogos�awie�stwa, poniewa� on ju� nie �yje, a ja mam wiele problem�w.

��Usi�d�, prosz�. M�wca wybra� sto�ek pod �cian�. Biskup zasiad� w swym ci�kim fotelu za biurkiem.

���a�uj�, �e M�wi�e� w�a�nie dzisiaj. Czas nie jest odpowiedni.

��Nie wiedzia�em, �e Kongres tak post�pi.

��Wiedzia�e� jednak, �e Miro i Ouanda naruszyli prawo. Bosquinha mi powiedzia�a.

��Wykry�em to ledwie kilka godzin przed Mow�. Dzi�kuj�, �e nie kaza�e� ich aresztowa�.

��To sprawa w�adz ziemskich, nie duchownych�� biskup machn�� r�k�. Obaj jednak wiedzieli, �e gdyby nalega�, Bosquinha musia�aby wykona� polecenie i mimo pr�b M�wcy aresztowa� ksenolog�w.�� Twoja Mowa wzbudzi�a wiele niepokoju.

��Obawiam si�, �e wi�cej, ni� zwykle.

��A wi�c� twoje zadanie wykonane? Zadajesz rany i pozostawiasz je innym do leczenia?

��To nie rany, ksi�e biskupie. To ci�cia operacyjne. I je�li mog� potem dopom�c w leczeniu, to owszem, zostaj� i pomagam. Nie mam znieczulenia, ale pr�buj� antyseptyki.

��Wiesz, chyba powiniene� zosta� ksi�dzem.

��M�odsi synowie mieli zwykle niewielki wyb�r: kap�a�stwo albo wojsko. Rodzice zdecydowali pos�a� mnie t� drug� drog�.

��M�odszy syn. I mia�e� siostr�. �y�e� w czasach, gdy prawo zakazywa�o posiadania wi�cej ni� dwojga dzieci, chyba �e za specjaln� zgod� rz�du. Nazywali takie dziecko Trzecim, prawda?

��Dobrze znasz histori�.

��Czy urodzi�e� si� na Ziemi, przed podr�ami kosmicznymi?

��Naszym problemem, ksi�e biskupie, jest przysz�o�� Lusitanii, nie biografia pewnego M�wcy Umar�ych, maj�cego�� jak wida栗 najwy�ej trzydzie�ci pi�� lat.

��Przysz�o�� Lusitanii to m�j problem, M�wco Andrew, nie tw�j.

��Twoim problemem jest przysz�o�� ludzi na Lusitanii, ksi�e biskupie. Mnie zajmuj� tak�e prosiaczki.

��Nie k���my si�, kto ma wa�niejsze problemy.

Sekretarz znowu otworzy� drzwi i do gabinetu wesz�a Bosquinha, Dom Cristao i Dona Crista. Bosquinha spojrza�a uwa�nie na biskupa i M�wc�.

��Nie ma krwi na pod�odze, je�li jej w�a�nie wypatrujesz�� o�wiadczy� Peregrino.

��Bada�am tylko temperaturꠗ wyja�ni�a burmistrz.

��Ciep�o wzajemnego szacunku, jak s�dzꠗ wtr�ci� M�wca.�� Nie �ar gniewu czy l�d nienawi�ci.

��M�wca okaza� si� katolikiem z chrztu, chocia� nie z wiary. Pob�ogos�awi�em go i sta� si� bardziej uleg�y.

��Zawsze szanowa�em w�adze.

��To przecie� ty grozi�e� nam Inkwizytorem�� stwierdzi� biskup z zimnym u�miechem. U�miech M�wcy by� r�wnie lodowaty.

��A ty powiedzia�e� ludziom, �e jestem Szatanem i nie powinni ze mn� rozmawia�. Nowo przybyli za�miali si� nerwowo, usiedli i czekali.

��To twoje spotkanie, M�wco�� przypomnia�a Bosquinha.

��Prosz� o wybaczenie. Zaprosi�em jeszcze kogo�. B�dzie o wiele �atwiej, je�li zaczekamy kilka minut.

Ela znalaz�a matk� na dworze, w pobli�u ogrodzenia. Lekki wiatr, kt�ry ledwie muska� capim, chwyta� i rozwiewa� jej w�osy. Dopiero po chwili dziewczyna poj�a, co j� tak zaskoczy�o: matka od wielu lat nie rozpuszcza�a w�os�w. Wydawa�y si� teraz wolne, tym bardziej, �e falowa�y i zgina�y si� w miejscu, gdzie tak d�ugo zwini�te by�y w kok. Wtedy wiedzia�a ju�, �e M�wca mia� racj�. Matka wys�ucha jego pro�by. Dzisiejsza Mowa mog�a wywo�a� jej wstyd lub b�l, lecz teraz sta�a w�r�d zmierzchu i patrzy�a w stron� wzg�rza prosiaczk�w. Czy mo�e na ogrodzenie. Mo�e wspomina�a cz�owieka, z kt�rym spotyka�a si� tutaj, albo gdzie indziej w�r�d capim, by si� kocha�. Zawsze w ukryciu, w tajemnicy. Mama jest zadowolona, pomy�la�a Ela, poniewa� wreszcie wiadomo, �e Libo by� jej prawdziwym m�em, �e jest moim prawdziwym ojcem. Mama si� cieszy, wi�c ja tak�e. Mama nie odwr�ci�a si�, cho� z pewno�ci� s�ysza�a, jak nadchodzi depcz�c traw�.

��Mamo�� odezwa�a si� Ela.

��Wi�c to nie stado cabra�� stwierdzi�a mama.�� Strasznie ha�asujesz, Elu.

��M�wca potrzebuje twojej pomocy.

��Doprawdy?

Ela wyja�ni�a wszystko czego si� dowiedzia�a. Mama s�ucha�a w milczeniu. Kiedy Ela sko�czy�a, mama czeka�a jeszcze przez chwil�, po czym odwr�ci�a si� i ruszy�a wok� wzg�rza. Ela pobieg�a za ni�.

��Mamo, chcesz mu opowiedzie� o Descoladzie?

��Tak.

��Dlaczego teraz? Po tylu latach? Dlaczego mnie nie chcia�a� nic wyjawi�?

��Bo lepiej pracowa�a� bez mojej pomocy.

��Wiesz, co robi�am?

��Jeste� moim uczniem. Mam nieograniczony dost�p do twoich danych i nie musz� zostawia� �lad�w. C� by�by ze mnie za nauczyciel, gdybym nie sprawdza�a twoich prac?

��Ale�

��Czyta�am tak�e zbiory, kt�re ukry�a� mi�dzy plikami Cjuary. Nigdy nie by�a� matk�, wi�c nie wiesz, �e raz na tydzie� system zg�asza rodzicom wszystkie zmiany w plikach dzieci poni�ej dwunastu lat. Quara wykonywa�a bardzo interesuj�ce badania. Ciesz� si�, �e idziesz ze mn�. T�umacz�c M�wcy, powiem jednocze�nie tobie.

��Nie t�dy�� zauwa�y�a Ela. Mama zatrzyma�a si�.

��Czy dom M�wcy nie stoi obok praca?

��Spotkanie odb�dzie si� u biskupa. Po raz pierwszy mama spojrza�a Eli w oczy.�� Co chcecie mi zrobi�, ty i M�wca?

��Pr�bujemy ratowa� Mira. I koloni� Lusitanii, je�li tylko potrafimy.

��Prowadz�c mnie do gniazda paj�ka�

��Biskup musi stan�� po naszej stronie, bo�

��Naszej stronie? M�wi�c �my� masz na my�li siebie i M�wc�, prawda? My�lisz, �e nie zauwa�y�am? Wszystkie moje dzieci, jedno po drugim� Uwi�d� was.

��Nikogo nie uwi�d�!

��Uwi�d� was tym, �e zawsze wie, co chcecie us�ysze�; �e�

��Nie jest pochlebc��� zaprotestowa�a Ela.�� Nie m�wi tego, co chcemy us�ysze�. M�wi to, co jest prawd� i my o tym wiemy. Nie zdoby� naszego uczucia, mamo; zdoby� zaufanie.

��Cokolwiek zdoby�, mnie nigdy tego nie ofiarowujecie.

��Chcieli�my. Tym razem Ela nie cofn�a si� przed gniewnym, przenikliwym spojrzeniem matki. To Novinha si� cofn�a, odwr�ci�a wzrok, by znowu, ze �zami w oczach, spojrze� na c�rk�.

��Chcia�am wszystko powiedzie栗 mama nie m�wi�a o plikach.�� Kiedy widzia�am, jak go nienawidzicie, chcia�am krzycze�: to nie jest wasz ojciec! Wasz ojciec to dobry, delikatny cz�owiek�

��Kt�ry nie mia� odwagi, by sam nam powiedzie�. W oczach mamy b�ysn�a irytacja.

��Pr�bowa�. Nie pozwoli�am mu.

��Wiesz, mamo, kocha�am Liba, jak kocha� go ka�dy w Milagre. Ale on chcia� by� hipokryt�. Ty tak�e. Nie domy�lasz si� nawet, jak porani�a nas trucizna twoich k�amstw. Nie winie ci� o to, mamo. Ani jego. Ale dzi�kuj� Bogu za M�wc�. On zechcia� powiedzie� prawd� i uwolni� nas.

���atwo m�wi� prawdꠗ rzek�a cichym g�osem mama�� je�li nikogo si� nie kocha.

��Tak s�dzisz? Co� ci powiem, mamo. Uwa�am, �e nie mo�na pozna� prawdy o kimkolwiek, je�li si� go nie kocha. Uwa�am, �e M�wca kocha� ojca, to znaczy Marcao. Zrozumia� go i pokocha�, zanim zacz�� M�wi�. Mama nie odpowiada�a; wiedzia�a, �e to prawda.

��I wiem, �e kocha Grega, i Cjuar�, i Olhada. I Mira i nawet Quima. I mnie. Wiem, �e mnie kocha, a kiedy mi to okazuje, wiem, �e to prawda, bo on nigdy nie k�amie. �zy sp�ywa�y mamie po policzkach.

��Ja k�ama�am, tobie i wszystkim innym�� powiedzia�a s�abym, pe�nym napi�cia g�osem.�� Ale i tak musisz mi uwierzy�. Kiedy ci m�wi�, �e ci� kocham.

Ela obj�a mam� i po raz pierwszy od lat poczu�a, �e s� sobie bliskie. Poniewa� dziel�ce je k�amstwa znikn�y. M�wca zniszczy� barier�. Ostro�no�� i czujno�� sta�y si� zb�dne.

��Nawet teraz my�lisz o tym przekl�tym M�wcy�� szepn�a mama.

��Ty tak�e�� odpowiedzia�a Ela. Ich przytulone cia�a zadr�a�y od �miechu mamy.

��Tak. Nagle spowa�nia�a i spojrza�a Eli w oczy.

��Czy ju� zawsze b�dzie mi�dzy nami?

��Tak. B�dzie mi�dzy nami jak most, nie jak mur.

Miro dostrzeg� prosiaczki w po�owie drogi mi�dzy lasem a ogrodzeniem. W�r�d drzew by�y nies�yszalne, ale nie mia�y wprawy w biegach po capim, szeleszcz�cej g�o�no pod stopami. A mo�e uzna�y, �e nie musz� si� kry�, biegn�c na wezwanie Mira. Rozpozna� je, gdy si� zbli�y�y: Strza�a, Cz�owiek, Mandachuva, Li�ciojad, Kubek. Nie wo�a� do nich i one si� nie odzywa�y. Sta�y za barier� i patrzy�y na niego w milczeniu. �aden Zenador nie wzywa� jeszcze prosiaczk�w w to miejsce. Ich bezruch �wiadczy� o podnieceniu.

��Nie mog� ju� was odwiedza栗 oznajmi� Miro. Czekali na wyja�nienia.

��Framlingowie dowiedzieli si� o nas. �e �amiemy prawo. Zatrzasn�li bram�. Li�ciojad dotkn�� brody.

��Czy wiesz, co zobaczyli framlingowie?

��A czego nie widzieli?�� za�mia� si� gorzko Miro.�� Tylko jeden framling do was wyszed�.

��Nie�� wtr�ci� Cz�owiek.�� Kr�lowa kopca twierdzi, �e to nie M�wca. Satelity zobaczy�y wszystko z nieba. Satelity?

��Co mogli zobaczy� z tej wysoko�ci?

��Mo�e polowanie�� mrukn�� Strza�a.

��Mo�e strzy�enie cabry�� zasugerowa� Li�ciojad.

��Mo�e pola amarantu�� doda� Kubek.

��Wszystkie te rzeczy�� stwierdzi� Cz�owiek.�� Mo�e zauwa�yli te�, �e od pierwszych zbior�w amarantu, �ony pozwoli�y na urodzenie trzystu dwudziestu dzieci.

��Trzystu!

��I dwudziestu�� poprawi� Mandachuva.

��Zrozumia�y, �e jedzenia nam nie zabraknie�� wyja�ni� Strza�a.�� Teraz jeste�my pewni zwyci�stwa w najbli�szej wojnie. Zasadzimy naszych wrog�w w wielkich, nowych lasach na r�wninie, a �ony w ka�dym umieszcz� matczyne drzewo.

Miro poczu�, �e robi mu si� niedobrze. Czy temu mia�y s�u�y� ich ofiary i po�wi�cenia? By jedno plemi� prosiaczk�w uzyska�o chwilow� przewag� nad innym? Ju� mia� krzykn��: czy po to umar� Libo, �eby�cie mogli podbi� ca�y �wiat? Lecz trening okaza� si� silniejszy ni� odruchy.

��Gdzie s� wszystkie nowe dzieci?�� spyta� oboj�tnie.

���aden z ma�ych braci do nas nie przychodzi�� odpar� Cz�owiek.�� Mamy za du�o pracy, ucz�c si� od was i nauczaj�c inne braterskie domy. Nie mo�emy szkoli� ma�ych braci. Po czym doda� z dum�:

��Z tych trzystu pe�na po�owa to dzieci mojego ojca, Korzeniaka.

���ony maj� wielki respekt dla waszych nauk�� Mandachuva z powag� kiwn�� g�ow�.�� Wi�za�y te� wielkie nadzieje z M�wc� Umar�ych. Lecz to, co m�wisz teraz, to bardzo z�e wie�ci. C� poczniemy, je�li framlingowie nas nienawidz�?

��Nie wiem�� odpar� Miro. Przez chwil� jego umys� usi�owa� przetrawi� informacje, kt�re w�a�nie mu przekazali. Trzysta dwadzie�cia nowych prosiaczk�w. Eksplozja demograficzna. A Korzeniak by� ojcem po�owy. Do wczoraj Miro uznawa� o�wiadczenia dotycz�ce ojcostwa Korzeniaka za cz�� totemicznego systemu wierze�. Kiedy zobaczy�, jak drzewo przewraca si� samo i rozpada reaguj�c na pie��, sk�onny by� zakwestionowa� wszystkie wcze�niejsze za�o�enia.

Ale co mu przyjdzie z tej wiedzy? Ju� nigdy nie napisze raportu. Nie b�dzie prowadzi� bada�. Najbli�sze �wier�wiecze sp�dzi na pok�adzie statku, a jego prac� b�dzie wykonywa� kto� inny. Albo jeszcze gorzej�� nikt.

��Nie martw siꠗ powiedzia� Cz�owiek.�� Zobaczysz, M�wca Umar�ych wszystko jako� rozwi��e.

��M�wca� tak, na pewno. Tak, jak rozwi�za� wszystko dla mnie i Ouandy. Mojej siostry.

��Kr�lowa kopca m�wi, �e on nauczy framling�w nas kocha�.

��Mo�e nauczy�� zgodzi� si� Miro.�� Ale musi to robi� szybko. Ju� za p�no na ratunek dla mnie i Ouandy. Maj� nas aresztowa� i wywie�� z tej planety.

��Do gwiazd?�� spyta� z nadziej� Cz�owiek.

��Tak, do gwiazd, �eby�my stan�li przed s�dem. I ponie�li kar� za udzielon� wam pomoc. B�dziemy lecie� dwadzie�cia dwa lata i ju� nigdy nie pozwol� nam wr�ci�. Prosiaczki zastanawia�y si� przez chwil�. Doskonale, pomy�la� Miro. Niech si� martwi�, jak M�wca ma wszystko rozwi�za�. Ja te� w niego wierzy�em i nic dla mnie nie zrobi�. Prosiaczki podj�y decyzj�. Cz�owiek wyst�pi� do przodu i stan�� przed ogrodzeniem.

��Ukryjemy ci�.

��W lesie nigdy ci� nie znajd��� doda� Mandachuva.

��Maj� maszyny, kt�re potrafi� �ledzi� m�j zapach�� poinformowa� Miro.

��Aha. A czy prawo nie zabrania pokazywania nam takich maszyn?�� spyta� Cz�owiek.

��To bez znaczenia�� ch�opiec pokr�ci� g�ow�.�� Brama jest dla mnie zamkni�ta. Nie mog� st�d wyj��. Prosiaczki spojrza�y zdziwione.

��Przecie� masz tam capim�� powiedzia� Strza�a.

��I co z tego?�� Miro nie rozumia�.

��Pogry� j��� zawo�a� Cz�owiek.

��Po co?

��Widzieli�my, jak ludzie �uj� capim�� o�wiadczy� Li�ciojad.�� Zesz�ej nocy, na wzg�rzu, widzieli�my M�wc� i jednego z ludzi w habitach, jak �uli capim.

��I jeszcze wiele razy�� doda� Mandachuva. Ich niecierpliwo�� zaczyna�a go irytowa�.

��A co to ma wsp�lnego z ogrodzeniem? Prosiaczki raz jeszcze spojrza�y zaskoczone. Wreszcie Mandachuva zerwa� �d�b�o trawy, zwin�� je starannie, wsun�� do ust i pogryz�. Po chwili usiad�. Pozostali dra�nili go, szturchali palcami i szczypali. Nie dawa� znaku, �e cokolwiek czuje. Wreszcie Cz�owiek uszczypn�� go szczeg�lnie mocno, a kiedy Mandachuva nie zareagowa�, wszyscy zacz�li powtarza� w j�zyku m�czyzn: got�w, czas rusza�, teraz, got�w.

Mandachuva wsta� troch� niepewnie. Potem podbieg� do ogrodzenia, wspi�� si� na szczyt, przerzuci� cia�o i wyl�dowa� na czworakach, po stronie Mira. Miro podskoczy� i krzykn�� w chwili, gdy Mandachuva dotar� do szczytu; zanim doko�czy� okrzyk, prosiaczek zd��y� wsta� i otrzepywa� si� z ziemi.

��To niemo�liwe�� o�wiadczy� Miro.�� Ono stymuluje wszystkie o�rodki b�lu organizmu. Nie mo�na przekroczy� ogrodzenia.

��Och�� zdziwi� si� Mandachuva. Po drugiej stronie Cz�owiek pociera� udami o siebie.

��On nie wiedzia��� stwierdzi�.�� Ludzie nie wiedz�.

��To dzia�a znieczulaj�co�� domy�li� si� Miro.�� Blokuje wra�enie b�lu.

��Nie�� zaprzeczy� Mandachuva.�� Czuj� b�l. Okropny b�l. Najgorszy na �wiecie.

��Korzeniak m�wi, �e ogrodzenie jest jeszcze gorsze ni� umieranie�� oznajmi� Cz�owiek.�� Boli we wszystkich miejscach.

��Twoje drugie ja to czuje�� wyja�ni� Mandachuva.�� To si� dzieje z twoim zwierz�cym ja. Ale twoje drzewne ja nie dba o to. Stajesz si� swoim w�asnym drzewem.

Wtedy Miro przypomnia� sobie pewien szczeg�, przeoczony w zamieszaniu po �mierci Liba. Martwy mia� w ustach zwitek capim. Tak, jak ka�dy zamordowany prosiaczek.

Znieczulenie. Ich �mier� wydawa�a si� ohydn� tortur�, lecz to nie b�l by� celem. U�ywali znieczulenia. B�l nie mia� tu nic do rzeczy.

��No wi�c�� przynagli� Mandachuva�� �uj traw� i chod� z nami. Ukryjemy ci�.

��Ouanda�� przypomnia� Miro.

��P�jd� po ni��� obieca� Mandachuva.

��Nie wiesz, gdzie mieszka.

��Wiem.

��Robimy to wiele razy w roku�� wyja�ni� Cz�owiek.�� Wiemy, gdzie kto mieszka.

��Przecie� nikt was nigdy nie widzia�.

��Kryjemy siꠗ o�wiadczy� Mandachuva.�� Zreszt�, nikt nas nie szuka�. Miro wyobrazi� sobie dziesi�ciu prosiaczk�w przekradaj�cych si� noc� przez Milagre. Nie by�o stra�y. Tylko kilku ludzi mia�o prac�, wymagaj�c� wychodzenia po zmroku. A prosiaczki by�y tak niskie, �e bez trudu mog�y znikn�� w�r�d capim. Nic dziwnego, �e wiedzia�y o metalu i maszynach, mimo wszystkich przepis�w, kt�re mia�y im w tym przeszkodzi�. Z pewno�ci� widzia�y kopalnie, ogl�da�y l�dowanie promu, obserwowa�y piece wypalaj�ce ceg�y i fazendeiros, jak orz� i siej� przeznaczony dla ludzi amarant. Dlatego zawsze wiedzieli, o co pyta�.

G�upio wierzyli�my, �e uda si� ich odci�� od naszej kultury. Zachowali wi�cej sekret�w, ni� my potrafili�my przed nimi ukry�. To tyle, je�li idzie o kwesti� przewagi cywilizacyjnej. Miro zerwa� �d�b�o capim.

��Nie�� Mandachuva wyj�� mu je z r�ki.�� Nie wolno gry�� korzenia. Je�li �ujesz korze�, nie b�dzie efektu.

Odrzuci� �d�b�o Mira i zerwa� drugie, jakie� dziesi�� centymetr�w od ziemi. Zmi�� je i poda� ch�opcu, kt�ry zacz�� prze�uwa�. Mandachuva uszczypn�� go i szturchn��.

��To niewa�ne�� powiedzia� Miro.�� Id� po Ouand�. W ka�dej chwili mog� j� aresztowa�. Id�. Ju�. Id�.

Mandachuva obejrza� si� na pozosta�ych i, dostrzegaj�c jak�� niewidoczn� oznak� przyzwolenia, pobieg� wzd�u� linii ogrodzenia w kierunku stok�w Vila Alta, gdzie mieszka�a Ouanda.

Miro �u� jeszcze przez chwil�. Potem uszczypn�� si� mocno. Tak, jak m�wi� Mandachuva: czu� b�l, ale nie dba� o to. Wa�ne by�o tylko, �e znalaz� wyj�cie, spos�b, by pozosta� na Lusitanii. Mo�e nawet zosta� z Ouanda. Niewa�ne zasady, wszelkie zasady. Od chwili, gdy opu�ci enklaw� ludzi i wkroczy do lasu prosiaczk�w, przestanie im podlega�. B�dzie renegatem, o co zosta� ju� oskar�ony. Wraz z Ouanda pozostawi� za sob� wszystkie ob��kane regu�y ludzkiego zachowania i b�d� �yli tak, jak zechc�. Stworz� rodzin� ludzi wyznaj�cych ca�kiem inne warto�ci, przej�te od prosiaczk�w, z �ycia lasu. B�d� czym� nowym na Stu �wiatach i Kongres nie potrafi ich powstrzyma�.

Podbieg� do ogrodzenia i chwyci� je obiema r�kami. B�l nie by� mniejszy ni� przedtem, teraz jednak Miro nie przejmowa� si� nim i wspina� coraz wy�ej. Jednak z ka�dym chwytem b�l narasta� i ch�opiec zacz�� si� przejmowa�, zacz�� si� bardzo przejmowa�. Poj��, �e capim nie dzia�a na niego znieczulaj�co. Tymczasem jednak znalaz� si� ju� na szczycie. B�l doprowadza� do szale�stwa. Miro nie potrafi� my�le�; rozp�d przeni�s� go nad szczytem i kiedy tam balansowa�, przekroczy� g�ow� pionow� barier� pola. Ca�y b�l, jaki mog�o odczuwa� jego cia�o, wybuch� w m�zgu. Mia� wra�enie, �e stan�� w ogniu. Prosiaczki patrzy�y ze zgroz� na przyjaciela wisz�cego na ogrodzeniu, z g�ow� i torsem po jednej stronie, a biodrami i nogami po drugiej. Krzykn�y g�o�no i pr�bowa�y �ci�gn�� go w d�. Poniewa� nie �u�y capim, nie wa�y�y si� dotyka� bariery.

Mandachuva us�ysza� krzyk i zawr�ci�. W jego organizmie pozosta�o do�� �rodka znieczulaj�cego, zdo�a� wi�c wspi�� si� na g�r� i przerzuci� ci�kie, ludzkie cia�o. Miro run�� bezw�adnie. Wci�� dotyka� r�k� zapory. Prosiaczki odci�gn�y go. Twarz ch�opca zesztywnia�a w grymasie cierpienia.

��Szybko!�� krzykn�� Li�ciojad.�� Musimy go zasadzi�, zanim umrze.

��Nie�� Cz�owiek odepchn�� Li�ciojada od nieruchomego cia�a Mira.�� Nie wiemy, czy umiera! B�l jest tylko iluzj�, wiesz przecie�. Nie ma �adnej rany. B�l minie�

��Nie mija�� zauwa�y� Strza�a.�� Popatrz na niego.

Miro zacisn�� pi�ci, podkurczy� nogi, wygi�� w ty� grzbiet i szyj�. Oddycha� szybko i z trudem, a jego twarz jeszcze bardziej st�a�a z b�lu.

��Zanim umrze, musimy da� mu korzenie�� upiera� si� Li�ciojad.

��Sprowad� Ouandꠗ poleci� Mandachuvie Cz�owiek.�� Natychmiast! Powiedz jej, �e Miro umiera. Powiedz, �e brama jest zamkni�ta, �e Miro jest po tej stronie i �e umiera. Mandachuva ruszy� biegiem.

Sekretarz otworzy� drzwi. Dopiero widz�c wchodz�c� Novinh�, Ender pozwoli� sobie na ulg�. Posy�aj�c El� by� pewien, �e przyjdzie. Jednak w miar� up�ywu minut zaczyna� w�tpi�, czy pozna� j� dostatecznie. W�tpi� nies�usznie. Okaza�a si� kobiet�, za jak� j� uwa�a�. Mia�a rozpuszczone, zwichrzone w�osy i po raz pierwszy od l�dowania na Lusitanii Ender dostrzeg� w jej twarzy jasny obraz dziewczynki, kt�ra w rozpaczy wezwa�a go tutaj dwadzie�cia dwa lata temu.

Zdawa�a si� zmartwiona i spi�ta, lecz Ender wiedzia�, �e zdenerwowanie wynika z aktualnej sytuacji, z wizyty u biskupa zaraz po publicznym og�oszeniu jej grzech�w. Niebezpiecze�stwo gro��ce synowi tak�e nie �agodzi�o napi�cia. Wszystko jednak by�o chwilowe; widzia� w jej twarzy, w swobodnych ruchach, w jej spojrzeniu, �e ods�oni�cie d�ugo skrywanych sekret�w by�o oczekiwanym darem. Spodziewa� si� tego, wierzy� w to. Nie przyby�em tu, by ci� zrani�, Novinho i ciesz� si�, �e moja Mowa przynios�a ci nie tylko wstyd.

Novinha zatrzyma�a si� na moment, spogl�daj�c na biskupa. Nie wyzywaj�co, ale uprzejmie i z godno�ci�. Kap�an odpowiedzia� tym samym, spokojnie proponuj�c jej krzes�o. Dom Cristao zerwa� si� ze sto�ka, lecz ona potrz�sn�a g�ow� i z u�miechem wybra�a inne, pod �cian�. Obok Endera. Ela stan�a z boku, za plecami matki, wi�c tak�e cz�ciowo za nim. Jak c�rka stoj�ca przy rodzicach, pomy�la� Ender. Zaraz jednak st�umi� t� my�l i nie wraca� do niej. Na rozpatrzenie czeka�y sprawy o wiele powa�niejsze.

��Widzꠗ odezwa�a si� Bosquinha�� �e spotkanie b�dzie interesuj�ce.

��Kongres ju� o to zadba��� stwierdzi�a Dona Crista.

��Tw�j syn zosta� oskar�ony�� zacz�� biskup�� o zbrodnie przeciw�

��Wiem, o co go oskar�aj��� przerwa�a Novinha.�� Nic nie wiedzia�am a� do dzisiaj. Ela opowiedzia�a mi wszystko, ale nie jestem zaskoczona. Moja c�rka, Elanora, tak�e naruszy�a pewne zasady, ustalone przez jej mistrza. Oboje bardziej respektuj� wskaz�wki w�asnego sumienia, ni� narzucone regu�y. To wada, je�li celem jest utrzymanie porz�dku, zalet� za� je�li nauka i adaptacja.

��To nie jest proces twego syna�� zauwa�y� Dom Cristao.

��Prosi�em o to spotkanie�� oznajmi� Ender�� poniewa� musimy podj�� decyzj�. Zastosujemy si� do rozkaz�w Gwiezdnego Kongresu, czy nie?

��Nie mamy wielkiego wyboru�� stwierdzi� Peregrino.

��Istnieje wiele mo�liwo�ci�� zaprotestowa� Ender.�� I wiele powod�w, by przemy�le� wyb�r. Jednego ju� dokonali�cie: stwierdziwszy, �e wasze dane maj� ulec kasacji, postanowili�cie je ratowa�; postanowili�cie powierzy� je mnie, obcemu. Nie zawiod� zaufania. Zwr�c� wam te pliki, gdy tylko poprosicie, nie odczytane, niezmienione.

��Dzi�ki�� wtr�ci�a Dona Crista.�� Ale uczynili�my to, zanim jeszcze poznali�my wag� oskar�e�.

��Chc� nas ewakuowa栗 wyja�ni� Dom Cristao.

��Kontroluj� wszystko�� doda� biskup.

��Ju� mu to m�wi�am�� przerwa�a im Bosquinha.

��Nie kontroluj� wszystkiego�� zauwa�y� Ender.�� Sprawuj� kontrol� tylko przez po��czenie ansibla.

��Nie mo�emy odci�� ansibla�� o�wiadczy� Peregrino.�� To nasz jedyny kontakt z Watykanem.

��Nie proponuj� takiego kroku. Powiem tylko, co mog� zrobi�. M�wi�c to, ufam wam tak, jak wy mnie zaufali�cie. Poniewa�, je�li powt�rzycie to komukolwiek, ja i kto�, kogo kocham i od kogo zale��, zap�acimy straszn� cen�. Spogl�da� na nich kolejno, i ka�dy skinieniem g�owy wyra�a� przyzwolenie.

��Mam przyjaci�k�, kt�ra ca�kowicie kontroluje po��czenia ansibla w�r�d wszystkich Stu �wiat�w. W dodatku nikt nawet tego nie podejrzewa. Tylko ja wiem, co ona mo�e zdzia�a�. Je�li poprosz� sprawi, by framlingowie uznali, �e my tutaj, na Lusitanii, odci�li�my po��czenie. A jednak, je�li zechcemy, b�dziemy mogli wysy�a� tajne wiadomo�ci do� do Watykanu, do urz�d�w, kt�re wybierzecie. B�dziemy mogli odczytywa� pliki, przechwytywa� komunikaty. Kr�tko m�wi�c, b�dziemy mieli oczy, gdy oni pozostan� �lepi.

��Odci�cie ansibla, nawet pozorne, b�dzie aktem buntu. Aktem wojny�� Bosquinha m�wi�a szorstko, lecz Ender widzia�, �e poci�ga j� ten pomys�, cho� z ca�ych si� stara si� go odrzuci�.

��Gdyby�my jednak stracili rozum i wypowiedzieli wojn�, M�wca proponuje nam wyra�n� przewag�. A ka�da przewaga b�dzie si� liczy�a.

��Bunt nic nam nie da�� sprzeciwi� si�¹ biskup.�� Mo�emy najwy�ej wszystko straci�. Bolej� nad tragedi�, jak� b�dzie odes�anie Mira i Ouandy pod s�d na innej planecie. Zw�aszcza �e s� tacy m�odzi. Ale s�dziowie z pewno�ci� wezm� to pod uwag� i potraktuj� ich �askawie. Spe�niaj�c polecenia komitetu, oszcz�dzimy tej spo�eczno�ci wielu cierpie�.

��Czy ewakuacja planety nie przysporzy im cierpie�?�� spyta� Ender.

��Tak, na pewno. Ale prawo zosta�o z�amane i winni musz� ponie�� kar�.

��A je�li prawo opiera�o si� na nieporozumieniu, a kara jest nieproporcjonalna do winy?

��Nie mo�emy o tym wyrokowa栗 stwierdzi� Peregrino.

��Musimy o tym wyrokowa�. Spe�niaj�c polecenia Kongresu uznamy, �e prawo jest s�uszne, a kara sprawiedliwa. Mo�e si� zdarzy�, �e w wyniku naszego spotkania podejmiemy tak� w�a�nie decyzj�. S� jednak rzeczy, o kt�rych musicie wiedzie�, zanim zdecydujecie. O niekt�rych sam mog� opowiedzie�, inne jedynie Ela i Novinha potrafi� wyja�ni�. Zaczekajcie z postanowieniem, p�ki nie dowiecie si� wszystkiego, co wiemy.

��Zawsze ch�tnie dowiaduj� si� wszystkiego, czego tylko mogꠗ zapewni� biskup.�� Naturalnie, ostateczna decyzja nale�y do Bosquinhy, nie do mnie�

��Ostateczna decyzja nale�y do was wszystkich, do administracyjnych, religijnych i intelektualnych przyw�dc�w Lusitanii. Je�li kt�re� z was wykluczy bunt, bunt b�dzie niemo�liwy. Bez wsparcia Ko�cio�a Bosquinha nie mo�e rz�dzi�. Bez wsparcia administracji Ko�ci� nie ma w�adzy.

��My nie mamy w�adzy�� wtr�ci� Dom Cristao.�� Wy��cznie opinie.

��Ka�dy doros�y obywatel Lusitanii u was szuka m�dro�ci i rozs�dku.

��Zapominasz o czwartej sile�� zauwa�y� Peregrino.�� O sobie.

��Jestem tu framlingiem.

��Niezwyk�ym framlingiem�� odpar� biskup.�� W ci�gu czterech dni zdoby�e� dusze ludzi, jak si� tego obawia�em i jak przepowiada�em. Teraz proponujesz bunt, kt�ry mo�e nas kosztowa� wszystko. Jeste� gro�ny jak Szatan. A jednak stoisz tutaj i podporz�dkowujesz si� naszej w�adzy, jakby� nie by� wolny, nie m�g� po prostu wsi��� na prom i odlecie�, gdy statek b�dzie odwozi� nasz� par� przest�pc�w na Trondheim.

��Poddaj� si� waszej w�adzy�� wyja�ni� Ender�� poniewa� nie chc� by� framlingiem. Chc� by� waszym obywatelem, waszym studentem, waszym parafianinem.

��Jako M�wca Umar�ych?�� spyta� biskup.

��Jako Andrew Wiggin. Posiadam pewne umiej�tno�ci, kt�re mog� si� okaza� przydatne. Szczeg�lnie w przypadku buntu. Mam te� inne zadanie, kt�rego nie zdo�am wykona�, je�li ludzie opuszcz� �uskanie.

��Nie w�tpimy w twoj� szczero��, ale musisz wybaczy� nasz op�r przed wi�zaniem los�w z do�� p�nym go�ciem. Ender pokiwa� g�ow�. Biskup nie m�g� powiedzie� wi�cej, p�ki si� wi�cej nie dowiedzia�.

��Opowiem najpierw o tym, co wiem. Dzi� po po�udniu wyszed�em z Mirem i Ouand� do lasu.

��Ty! Ty tak�e z�ama�e� prawo!�� Peregrino uni�s� si� z fotela. Bosquinha wyci�gn�a r�k� w uspokajaj�cym ge�cie.

��Wymuszony odczyt naszych plik�w rozpocz�� si� o wiele wcze�niej. Polecenie Kongresu nie mog�o mie� zwi�zku z jego wykroczeniem.

��Z�ama�em prawo�� ci�gn�� Ender�� poniewa� prosiaczki prosi�y o spotkanie. ��da�y go nawet. Widzia�y l�dowanie promu. Wiedzia�y, �e przylecia�em. A tak�e, na dobre czy z�e, czyta�y Kr�low� Kopca i Hegemona.

��Dali prosiaczkom t� ksi��k�?�� biskup by� oburzony.

��Dali im te� Nowy Testament�� zapewni� go Ender.�� Nie zdziwi ci� chyba fakt, �e prosiaczki znalaz�y wiele wsp�lnego mi�dzy sob� a kr�low� kopca. Powt�rz� wam, co m�wi�y. B�aga�y, bym nam�wi� Sto �wiat�w do uchylenia regu�, kt�re wymuszaj� ich izolacj�. Widzicie, one ca�kiem inaczej patrz� na ogrodzenie. Dla nas jest to spos�b zabezpieczenia ich kultury przed ludzkimi wp�ywami i rozk�adem. Dla nich to zapora, broni�ca przed poznaniem wszystkich naszych cudownych sekret�w. Wyobra�aj� sobie nasze statki, przelatuj�ce od gwiazdy do gwiazdy, kolonizuj�ce, zaludniaj�ce nowe �wiaty. Za pi�� czy dziesi�� tysi�cy lat, kiedy prosiaczki wreszcie odkryj� wszystko, czego nie chcemy ich nauczy�, pojawi� si� w kosmosie i znajd� zaj�te planety. Nie b�dzie dla nich miejsca. Ogrodzenie jest dla nich form� zab�jstwa gatunku. B�dziemy trzyma� je na Lusitanii jak zwierz�ta w zoo, gdy my tymczasem zagarniemy pozosta�� cz�� wszech�wiata.

��Nonsens�� stwierdzi� Dom Cristao.�� Nie to jest przecie� naszym zamiarem.

��Na pewno? Dlaczego tak nam zale�y, by ograniczy� wp�ywy naszej cywilizacji? Nie chodzi o dobro nauki. Nie chodzi o zasady ksenologii. Pami�tajcie, �e nasze wynalazki ansibla, lot�w kosmicznych, cz�ciowej kontroli grawitacji, nawet broni, kt�r� zniszczyli�my robali�� wszystko to by�o bezpo�rednim efektem kontaktu z robalami. Opanowali�my technik� badaj�c maszyny, kt�re pozostawili po pierwszej wyprawie do uk�adu s�onecznego Ziemi. U�ywali�my tych maszyn na d�ugo przed zrozumieniem zasad ich dzia�ania. Niekt�rych, jak cho�by uskoku Biotycznego, nie rozumiemy do dzisiaj. Jeste�my w kosmosie wy��cznie dzi�ki szokowi spotkania z przera�aj�co wysoko rozwini�t� cywilizacj�. A przecie� po kilku pokoleniach przej�li�my ich maszyny, wyprzedzili�my ich i zniszczyli�my. Oto, co oznacza ogrodzenie: boimy si�, �e prosiaczki zrobi� to samo. I one to rozumiej�. Wiedz� o tym i nienawidz� bariery.

��Nie boimy si� ich�� zaprotestowa� Peregrino.�� To przecie�� na mi�o�� bosk�, to dzikusy!

��My tak�e wydali�my si� robalom dzikusami�� przypomnia� Ender.�� Jednak Pipo i Libo, Ouand� i Miro, nigdy nie uwa�ali prosiaczk�w za dzikus�w. R�ni� si� od nas, to prawda, r�ni� si� daleko bardziej ni� framlingowie. S� jednak lud�mi. Ramenami, nie varelse. I kiedy Libo zobaczy�, �e prosiaczkom grozi g��d, �e szykuj� si� do wojny, by zmniejszy� liczb� ludno�ci, nie zachowa� si� jak naukowiec. Nie obserwowa� wojny, nie rejestrowa� �mierci i cierpie�. Zachowa� si� jak chrze�cijanin. Wzi�� eksperymentaln� odmian� amarantu, odrzucon� przez Novinh� jako nazbyt zbli�on� do biochemii organizm�w Lusitanii, po czym nauczy� prosiaczki uprawia� go, zbiera� i przystosowywa� do spo�ycia. Nie w�tpi�, �e w�a�nie przyrost liczby prosiaczk�w i pola amarantu zobaczy� Gwiezdny Kongres. Nie �wiadome naruszenie prawa, ale akt wsp�czucia i mi�o�ci.

��Jak mo�esz nazwa� czynem chrze�cija�skim takie niepos�usze�stwo?�� oburzy� si� biskup.

��Czy jest po�r�d was cz�owiek, kt�ry synowi prosz�cemu o chleb poda kamie�?

��Diabe� potrafi cytowa� Pismo, je�li s�u�y to jego celom.

��Nie jestem diab�em. Nie s� diab�ami prosiaczki. Ich dzieci umiera�y z g�odu, a Libo da� im �ywno�� i uratowa� �ycie.

��I co mu za to zrobi�y?

��No w�a�nie: co mu za to zrobi�y. Zabi�y go. Dok�adnie tak, jak zabija�y swoich najbardziej godnych szacunku obywateli. Co powinni�my z tego wywnioskowa�?

��Powinni�my wywnioskowa�, �e prosiaczki s� niebezpieczne i nie maj� sumienia�� o�wiadczy� biskup.

��Powinni�my wywnioskowa�, �e �mier� jest dla nich czym� ca�kowicie innym, ni� dla nas. Gdyby� naprawd� wierzy�, ksi�e biskupie, �e kto� jest absolutnie doskona�y, tak doskona�y, �e kolejny dzie� �ycia mo�e t� doskona�o�� tylko zniszczy�, to czy nie lepiej, �eby zgin�� i trafi� prosto do nieba?

��Kpisz z nas. Nie wierzysz w niebo.

��Ale wy wierzycie! Co powiesz o m�czennikach, ksi�e biskupie? Czy nie pow�drowali rado�nie wprost do nieba?

��Oczywi�cie, �e tak. Ale ci, kt�rzy ich zabijali, to bestie. Mordowanie �wi�tych nie u�wi�ci�o morderc�w, ale skaza�o ich dusze na wieczne pot�pienie.

��A je�li zmarli nie id� do nieba? Je�li na waszych oczach zaczynaj� �y� nowym �yciem? Je�li zamordowany prosiaczek, kt�rego cia�o u�o�ono w okre�lony spos�b, zapuszcza korzenie i zmienia si� w co� innego? Je�li przekszta�ca si� w drzewo, kt�re �yje jeszcze pi��dziesi�t, sto albo pi��set lat?

��O czym ty m�wisz?�� nie zrozumia� biskup.

��Chcesz powiedzie�, �e prosiaczki przechodz� metamorfoz� ze zwierz�cia w ro�lin�?�� spyta� Dom Cristao.�� Z podstawowych zasad biologii wynika, �e to ma�o prawdopodobne.

��To praktycznie niemo�liwe�� przyzna� Ender.�� Dlatego jedynie kilka miejscowych gatunk�w przetrwa�o Descolad�. Poniewa� tylko nieliczne potrafi�y dokona� transformacji. Kiedy prosiaczki zabijaj� jednego spo�r�d siebie, on przekszta�ca si� w drzewo. I to drzewo zachowuje przynajmniej cz�� inteligencji. Patrzy�em dzisiaj, jak prosiaczki �piewaj� drzewu, a ono, bez u�ycia �adnego narz�dzia, oddziela si� od w�asnych korzeni, upada i p�ka na takie formy kory i drewna, jakich potrzebuj�. To nie by� sen. Miro, Ouanda i ja widzieli�my to na w�asne oczy, s�yszeli�my pie��, dotykali�my pnia i modlili�my si� za dusz� zmar�ego.

��Jak ma to wp�yn�� na nasz� decyzj�?�� zdziwi�a si� Bosquinha.�� Las sk�ada si� z martwych prosiaczk�w. Co z tego? To sprawa dla uczonych.

��T�umacz� wam przecie�: zabijaj�c Pipa i Liba prosiaczki wierzy�y, �e pomagaj� im dokona� przej�cia w kolejny etap istnienia. Nie byli bestiami, a ramenami, oddaj�cymi honor ludziom, kt�rzy tak dobrze im s�u�yli.

��Kolejna transformacja moralna, co?�� spyta� Peregrino.�� Tak, jak podczas Mowy, kiedy ukazywa�e� nam Marcosa Ribeir� znowu i znowu, za ka�dym razem w innym �wietle. Teraz chcesz, by�my uznali prosiaczki za istoty szlachetne. No dobrze, s� szlachetne. Ale nie zbuntuj� si� przeciw Kongresowi, co poci�gnie za sob� tak wiele cierpie�, tylko po to, �eby nasi uczeni nauczyli prosiaczki produkowa� lod�wki.

��Czy mog�?�� wtr�ci�a Novinha. Spojrzeli na ni� wyczekuj�co.

��M�wili�cie, �e skopiowali nasze pliki. I wszystkie odczytali?

��Tak�� potwierdzi�a Bosquinha.

��Wi�c znaj� moje dane. O Descoladzie.

��Tak�� powt�rzy�a burmistrz. Novinha z�o�y�a d�onie na kolanach.

��Nie b�dzie �adnej ewakuacji.

��Tak przypuszcza�em�� stwierdzi� Ender.�� Dlatego prosi�em El�, �eby ci� sprowadzi�a.

��Dlaczego nie b�dzie ewakuacji?�� zdziwi�a si� Bosquinha.

��Z powodu Descolady.

��Bzdura�� orzek� biskup.�� Twoi rodzice znale�li przecie� lekarstwo.

��Oni jej nie wyleczyli. Oni j� opanowali. Uczynili nieaktywn�.

��Zgadza siꠗ potwierdzi�a Bosquinha.�� Dlatego dodajemy do wody odpowiedni �rodek. Colador.

��Ka�dy cz�owiek na Lusitanii, z ewentualnym wyj�tkiem M�wcy, kt�ry m�g� si� jeszcze nie zarazi�, jest nosicielem Descolady.

��Ten �rodek nie jest kosztowny�� zauwa�y� biskup.�� A oni mog� nas chyba izolowa�. Nie sprawi im to k�opot�w.

��Nie ma dostatecznie izolowanego miejsca�� oznajmi�a Novinha.�� Descolada jest niesko�czenie zmienna. Atakuje dowolny materia� genetyczny. Mo�na poda� Colador ludziom. Ale czy potrafi� go dostarczy� ka�demu �d�b�u trawy? Ka�demu ptakowi. Ka�dej rybie? Ka�dej kom�rce planktonu w oceanie?

��Wszystkie mog� si� zarazi�?�� zdumia�a si� Bosquinha.�� Nie wiedzia�am o tym.

��Nikomu nie m�wi�am�� wyja�ni�a Novinha.�� Wbudowa�am ochron� do ka�dej modyfikowanej przeze mnie ro�liny. Amarant, ziemniaki, wszystko� Problem nie polega� na uzdatnianiu protein, ale na zmuszeniu ro�lin do produkcji w�asnych inhibitor�w Descolady. Bosquinha by�a wstrz��ni�ta.

��Wi�c gdziekolwiek p�jdziemy�

��Mo�emy spowodowa� ca�kowit� zag�ad� biosfery.

��I trzyma�a� to w tajemnicy?�� zawo�a� Dom Cristao.

��Nie by�o potrzeby, by o tym opowiada栗 Novinha patrzy�a na swe splecione palce.�� Jaka� ukryta w�r�d danych informacja sk�oni�a prosiaczki do zamordowania Pipa. Dlatego trzyma�am wszystko w tajemnicy: �eby nikt wi�cej nie zgin��. Ale po tym, co odkry�a Ela przez kilka lat bada�, po tym, co powiedzia� dzisiaj M�wca� wiem, co znalaz� Pipo. Decsolada nie tylko rozszczepia moleku�y genetyczne i nie pozwala na przeformowanie i duplikacj�; ona dopuszcza tak�e wi�zania z obcymi genami. Wbrew moim zakazom, Ela zbada�a ten problem. Ca�e �ycie na Lusitanii rozwija si� w parach zwierzꠗ ro�lina. Cabra i capim. W�e wodne i grama. Muchopijki i trzciny. Xingadora i powoje tropeca. Wreszcie, prosiaczki i drzewa w lesie.

��Chcesz powiedzie�, �e jedne staj� si� drugimi?�� upewni� si� Dom Cristao.

��Prosiaczki s� unikalne, poniewa� transformacja nast�puje z cia�a zabitego�� wyja�ni�a Novinha.�� Ale cabry s� prawdopodobnie zap�adniane py�kiem capim. Mo�e muchopijki wyl�gaj� si� z owoc�w trzcin wodnych. Trzeba to zbada�. Przez wszystkie lata powinnam to bada�.

��I oni si� o tym dowiedz�?�� spyta� Dom Cristao.�� Z twoich danych?

��Nie od razu. Ale na pewno w ci�gu/najbli�szych dwudziestu czy trzydziestu lat. Zanim ktokolwiek z framling�w tu dotrze, b�d� wiedzieli.

��Nie jestem uczonym�� wtr�ci� biskup.�� Wszyscy rozumiej�, o co chodzi, opr�cz mnie. Co to ma wsp�lnego z ewakuacj�? Bosquinha nerwowo splata�a i rozplata�a palce.

��Nie mog� nas zabra� z Lusitanii�� wyja�ni�a.�� Gdziekolwiek nas wywioz�, zaniesiemy Descolad�, a ona zabije wszystko. Nie wystarczy ksenobiolog�w na Stu �wiatach, by ocali� przed zag�ad� cho�by jedn� planet�. Zanim tu dotr�, zrozumiej�, �e nie mo�emy odlecie�.

��To �wietnie�� oceni� Peregrino.�� Nasz problem sam si� rozwi�za�. Je�li poinformujemy ich ju� teraz, nie b�d� nawet wysy�a� floty ewakuacyjnej.

��Nie, ksi�e biskupie�� o�wiadczy� Ender.�� Wiedz�c, czego mo�e dokona� Descolada, zadbaj�, by nikt nie opu�ci� tej planety. Nigdy.

��I co? My�lisz, �e j� wysadz�?�� spyta� kpi�co biskup.�� Daj spok�j, M�wco, ludzko�� nie ma ju� Ender�w. Najgorsze, co mog� zrobi�, to podda� nas kwarantannie�

��A w takim razie�� wtr�ci� Dom Cristao�� dlaczego mamy poddawa� si� ich w�adzy? Mo�emy wys�a� informacj� o Descoladzie, zawiadomi�, �e nie opu�cimy planety i �e nie powinni tu przylatywa�. To wszystko. Bosquinha pokr�ci�a g�ow�.

��Czy s�dzisz, �e nikt z nich nie powie: Lusita�czycy mog� zniszczy� �wiat zwyczajnie go odwiedzaj�c; maj� kosmolot, znani s� z buntowniczych sk�onno�ci, maj� mordercze prosiaczki. Samo ich istnienie stanowi gro�b�.

��Kto tak powie?�� zapyta� biskup.

��Nikt w Watykanie�� odpar� Ender.�� Ale Kongres nie zajmuje si� zbawianiem dusz.

��Mo�e b�d� mieli racjꠗ mrukn�� Peregrino.�� Sam powiedzia�e�, �e prosiaczki marz� o lotach kosmicznych. A przecie� gdziekolwiek polec�, efekt b�dzie identyczny. Nawet na nie zamieszkanych planetach, prawda? Co zrobi�? B�d� bez ko�ca powtarza� ten monotonny pejza�: las jednego drzewa, r�wnina jednej trawy, gdzie tylko cabra si� ni� pasie i tylko xingadora nad ni� fruwa?

��Mo�e kiedy� potrafimy opanowa� Descoladꠗ szepn�a Ela.

��Nie wolno ryzykowa� przysz�o�ci�.

��W�a�nie dlatego musimy si� zbuntowa栗 stwierdzi� Ender.�� Poniewa� Kongres dok�adnie tak pomy�li. Tak, jak trzy tysi�ce lat temu, podczas Ksenocydu. Ludzie przeklinaj� Ksenocyd, gdy� zgin�a obca rasa, nieszkodliwa w swych intencjach. P�ki jednak wydawa�o si�, �e robale chc� zniszczy� ludzko��, jej przyw�dcy nie mieli wyboru i mogli tylko walczy�. Stawiamy ich przed takim samym dylematem. Ju� teraz obawiaj� si� prosiaczk�w. Gdy tylko odkryj� dzia�anie Descolady, przestan� udawa�, �e chc� je chroni�. Zniszcz� nas dla dobra ludzko�ci. Zapewne nie ca�� planet�. Jak powiedzia�e�, nie ma ju� Ender�w. Z pewno�ci� jednak zlikwiduj� Milagre i usun� wszelkie �lady kontakt�w z lud�mi. W szczeg�lno�ci zabij� wszystkie prosiaczki, kt�re nas pozna�y. Potem postawi� stra� nad planet�, by nie pozwoli� im przej�� na wy�szy etap rozwoju. Wiedz�c to, co oni, czy nie post�piliby�cie tak samo?

��I to powiedzia� M�wca Umar�ych?�� zdziwi� si� Dom Cristao.

��By�e� tam�� stwierdzi� biskup.�� By�e� tam za pierwszym razem. Kiedy zgin�y robale.

��Wtedy nie mogli�my si� porozumie� ani wiedzie�, �e robale s� ramenami, nie varelse. Tym razem jeste�my na miejscu. Wiemy, �e nie polecimy nie�� zag�ady innym �wiatom. Wiemy, �e zostaniemy na Lusitanii, p�ki nie zneutralizujemy Descolady. Tym razem potrafimy ocali� ramen�w i kto�, kto napisze histori� prosiaczk�w, nie musi by� M�wc� Umar�ych. Nagle otworzy�y si� drzwi i do gabinetu wpad�a Ouanda.

��Ojcze�� zawo�a�a.�� Burmistrzu. Musicie przyj��. I ty, Dona Ivanova�

��O co chodzi?�� zapyta� biskup.

��Ouando, musz� ci� zaaresztowa栗 oznajmi�a Bosquinha.

��P�niej mnie aresztujesz�� odpar�a niecierpliwie Ouanda.�� Chodzi o Mira. Przeszed� przez ogrodzenie.

��To niemo�liwe�� stwierdzi�a Novinha.�� To mog�o go zabi慠� wtedy, przera�ona, zda�a sobie spraw� z w�asnych s��w.�� Zaprowad� mnie do niego.

��Wezwijmy Navia�� zawo�a�a Dona Crista.

��Nie rozumiecie. Nie mo�na si� do niego dosta�. On jest po drugiej stronie.

��Wi�c co mamy robi�?�� spyta�a Bosquinha.

��Wy��czy� ogrodzenie�� odpowiedzia�a Ouanda.

��Nie mogꠗ Bosquinha spojrza�a bezradnie.�� Komitet je kontroluje. Ansiblem. Nie pozwol� go wy��czy�.

��Wi�c Miro jest ju� w�a�ciwie trupem�� stwierdzi�a Ouanda. Za jej plecami do pokoju wszed� jeszcze kto��� niski, pokryty futrem. Nikt pr�cz Endera nie widzia� jeszcze �ywego prosiaczka, wszyscy jednak poznali go od razu.

��Przepraszam�� powiedzia� prosiaczek.�� Czy to znaczy, �e powinni�my go zasadzi�? Nikt nie spyta�, w jaki spos�b prosiaczek si� tutaj dosta�. Zbyt byli przera�eni, gdy zdali sobie spraw�, co mo�e oznacza� zasadzenie Mira.

��Nie!�� krzykn�a Novinha.

��S�dzꠗ stwierdzi� Ender�� �e nie powinni�cie wi�cej sadzi� ludzi. Mandachuva znieruchomia�.

��Co to znaczy?�� spyta�a Ouanda.�� On jest zdenerwowany.

��Zdenerwuje si� jeszcze bardziej, nim dzie� dobiegnie ko�ca. Chod�my, Ouando, zaprowad� nas do ogrodzenia. Tam, gdzie jest Miro.

��Co ci to da, skoro nie zdo�asz przej�� na drug� stron�?�� zaprotestowa�a Bosquinha.

��Wezwij Navia�� poleci� Ender.

��Przyprowadz� go�� zaproponowa�a Dona Crista.�� Zapominasz, �e ��czno�� nie dzia�a.

��Powtarzam: co wam to da?�� upiera�a si� Bosquinha.

��Ju� m�wi�em: je�li postanowimy si� zbuntowa�, mo�emy odci�� po��czenie ansibla i wy��czy� ogrodzenie.

��Pr�bujesz wykorzysta� wypadek Mira, by wymusi� na mnie decyzj�?�� spyta� biskup.

��Tak�� przyzna� Ender.�� On nale�y do twojej trzody, prawda? Pora zostawi� dziewi��dziesi�ciu dziewi�ciu, pasterzu, i ratowa� jednego zb��kanego.

��Co si� dzieje?�� wtr�ci� Mandachuva.

��Chod�my�� zdecydowa� Ender.�� Jak najszybciej.

Przeszli z gabinetu do katedry. Ender s�ysza� za plecami g�os Peregrina, mrucz�cego co� o pokr�tnym t�umaczeniu Pisma dla realizacji osobistych cel�w.

Min�li g��wn� naw�. Mandachuva prowadzi�. Ender dostrzeg�, �e biskup zatrzyma� si� przy o�tarzu i obserwowa� niewielk�, kosmat� istot� na czele grupy ludzi. Przed katedr� Peregrino dogoni� go.

��Jak s�dzisz, M�wco?�� zapyta�.�� Je�li zniknie ogrodzenie, je�li zbuntujemy si� przeciw w�adzy Gwiezdnego Kongresu, czy przestan� obowi�zywa� wszystkie przepisy dotycz�ce kontakt�w z prosiaczkami?

��Mam nadziej�. Wierz�, �e mi�dzy nami a nimi nie b�dzie ju� �adnych nienaturalnych barier.

��B�dziemy wi�c mogli g�osi� Ma�emu Ludowi s�owo Chrystusa, prawda? Nikt nam tego nie zabroni.

��Zgadza siꠗ przyzna� Ender.�� Nie musz� si� nawr�ci�, ale wolno wam pr�bowa�.

��Musz� o tym pomy�le栗 stwierdzi� biskup.�� Mo�e jednak, m�j drogi heretyku, twoja rebelia otworzy drog� do nawr�cenia wielkiego narodu. Mo�e to jednak B�g ci� tu przys�a�. Gdy biskup, Dom Cristao i Ender dotarli na miejsce, Mandachwa i kobiety ju� tam byli. Ela sta�a mi�dzy ogrodzeniem a Novinh�, podnosz�c� r�ce do twarzy. Ender domy�li� si�, �e pr�bowa�a przej�� przez barier�, by pom�c synowi.

��Miro!�� wo�a�a z p�aczem.�� Jak mog�e� to zrobi�? Jak mog�e� tam przej��? Ela m�wi�a co� do niej i pr�bowa�a uspokoi�.

Po drugiej stronie czworo prosiaczk�w przygl�da�o si� temu ze zdumieniem. Ouanda dr�a�a z obawy o �ycie Mira, zachowa�a jednak do�� przytomno�ci umys�u, by przekaza� Enderowi to, czego nie m�g� wiedzie�.

��To Kubek, Strza�a, Cz�owiek i Li�ciojad. Li�ciojad pr�buje nam�wi� reszt� do zasadzenia Mira. Chyba rozumiem, co to znaczy, ale na razie nic mu nie grozi. Cz�owiek i Mandachuva wyt�umaczyli im, �eby tego nie robi�.

��Ale to nadal nie rozwi�zuje problemu�� odpar� Ender.�� Dlaczego Miro post�pi� tak g�upio?

��Mandachuva wyja�ni� nam po drodze. Prosiaczki �uj� capim, kt�ra ma dzia�anie znieczulaj�ce. Kiedy tylko zechc�, mog� sforsowa� ogrodzenie. Robi� to ju� od lat. S�dzili, �e my tego nie robimy, poniewa� jeste�my pos�uszni prawu. Teraz wiedz�, �e capim nie dzia�a na nas w ten sam spos�b. Ender podszed� do bariery.

��Cz�owieku!�� zawo�a�. Prosiaczek zbli�y� si�.

��Mo�emy wy��czy� ogrodzenie. Ale wtedy wypowiemy wojn� wszystkim ludziom ze wszystkich �wiat�w. Rozumiesz? Ludzie z Lusitanii i prosiaczki, razem, przeciwko wszystkim pozosta�ym.

��Och�� odpar� Cz�owiek.

��Wygramy?�� spyta� Strza�a.

��Mo�e�� odpowiedzia� Ender.�� A mo�e nie.

��Czy dasz nam kr�low� kopca?�� upewni� si� Cz�owiek.

��Najpierw musz� spotka� �ony. Prosiaczki zesztywnia�y.

��Musz� spotka� �ony�� powt�rzy� Ender.�� Musimy zawrze� uk�ad. Porozumienie. Uzgodni� zasady. Rozumiecie? Ludzie nie mog� �y� wed�ug waszych praw, ani wy wed�ug naszych. Je�li jednak mamy �y� razem, bez �adnej bariery, je�li mam pozwoli� kr�lowej kopca zamieszka� w�r�d was, pomaga� wam i uczy�, musicie z�o�y� pewne obietnice i dotrzymywa� ich. Rozumiecie?

��Ja rozumiem�� odpar� Cz�owiek.�� Ale ty nie wiesz, o co prosisz, kiedy chcesz i�� do �on. One nie s� m�dre tak, jak m�drzy s� bracia.

��Ale to one decyduj�, prawda?

��Oczywi�cie�� potwierdzi� Cz�owiek.�� Przecie� to one chroni� matki. Ale ostrzegam ci�. rozmowa z �onami jest niebezpieczna. Zw�aszcza dla ciebie, poniewa� bardzo ci� szanuj�.

��Gdy zniknie ogrodzenie, musz� porozmawia� z �onami. Je�li to niemo�liwe, ogrodzenie zostanie na miejscu, Miro umrze, a my wype�nimy Polecenia Kongresu i usuniemy z Lusitanii wszystkich ludzi.

Ender nie wyja�ni�, �e ludzie mog� zosta� zabici. Zawsze m�wi� prawd�, ale niekoniecznie ca�� prawd�.

��Zaprowadz� ci� do �on�� obieca� Cz�owiek. Li�ciojad zbli�y� si� i szyderczo musn�� d�oni� jego brzuch.

��S�usznie ci� nazwano�� powiedzia�.�� Jeste� cz�owiekiem, nie jednym z nas. Odwr�ci� si� i chcia� odbiec, ale Kubek i Strza�a przytrzymali go.

��Zaprowadz� ciꠗ powt�rzy� Cz�owiek.�� A teraz wy��cz ogrodzenie i uratuj Mira. Ender spojrza� na biskupa.

��Nie do mnie nale�y decyzja�� o�wiadczy� Peregrino.�� Ale do Bosquinhy.

��Winna jestem pos�usze�stwo Gwiezdnemu Kongresowi�� oznajmi�a burmistrz.�� Ale wypowiadam je teraz, by ratowa� �ycie moich podw�adnych. Niech znika ogrodzenie i postarajmy si� jak najlepiej wykorzysta� nasz� rebeli�.

��Pod warunkiem, �e b�dziemy mogli g�osi� prosiaczkom s�owo Bo�e�� doda� biskup.

��Spytam o to, gdy porozmawiam z �onami�� zapewni� Ender.�� Nic wi�cej nie mog� obieca�.

��Ksi�e biskupie!�� krzykn�a Novinha.�� Pipo i Libo zgin�li za tym ogrodzeniem!

��Wy��czcie je�� zgodzi� si� Peregrino.�� Nie chc�, by ta kolonia przesta�a istnie�, gdy dzie�o bo�e tutaj nawet si� nie rozpocz�o. U�miechn�� si� pos�pnie.

��Kanonizacja Os Venerados powinna nast�pi� jak najszybciej. Przyda si� nam ich pomoc.

��Jane�� szepn�� Ender.

��Za to w�a�nie ci� kocham�� odezwa�a si� Jane.�� Potrafisz dokona� wszystkiego, gdy tylko przygotuj� ci odpowiednie warunki.

��Odetnij ansibl i wy��cz barier�.

��Zrobione. Ender podbieg� do ogrodzenia, wspi�� si� na szczyt, zeskoczy� po drugiej stronie. Z pomoc� prosiaczk�w uni�s� Mira i opu�ci� jego sztywne cia�o na wyci�gni�te r�ce biskupa, burmistrz, Dom Cristao i Novinhy. Navio bieg� ju� ku nim za Don� Crist�. Wszystko, co mog�o pom�c Miro, b�dzie wykonane. Ouanda wspina�a si� na ogrodzenie.

��Wracaj�� powstrzyma� j� Ender.�� Miro jest bezpieczny.

��Idziesz na spotkanie z �onami�� odpar�a Ouanda.�� P�jd� z tob�. Potrzebujesz mojej pomocy. Nie m�g� zaprzeczy�. Dziewczyna zeskoczy�a na ziemi�. Navio przykl�kn�� obok Mira.

��Przeszed� przez ogrodzenie?�� spyta� zdumiony.�� W podr�cznikach nic o tym nie pisz�. To niemo�liwe. Nikt nie wytrzyma b�lu, jaki sprawia przesuni�cie g�owy przez barier�.

��B�dzie �y�?�� upewnia�a si� Novinha.

��Sk�d mam wiedzie�?�� Navio niecierpliwie rozpina� ubranie Mira i umieszcza� na sk�rze czujniki.�� Na studiach nas tego nie uczyli. Ender zauwa�y�, �e ogrodzenie znowu zadr�a�o. Ela wspina�a si� na szczyt.

��Twoja pomoc nie b�dzie mi potrzebna�� o�wiadczy�.

��Najwy�szy czas, �eby kto�, kto zna si� troch� na ksenobiologii, zobaczy� w ko�cu, co si� tam dzieje.

��Zosta� i pilnuj swojego brata�� rzuci�a Ouanda. Ela spojrza�a na ni� wyzywaj�co.

��On jest te� twoim bratem. Lepiej zadbajmy o to, by je�li umrze, nie umar� na darmo. We tr�jk� ruszyli za Cz�owiekiem i prosiaczkami w stron� lasu. Bosquinha i Peregrino patrzyli, jak odchodz�.

��Kiedy wstawa�am dzi� rano�� mrukn�a Bosquinha�� nie spodziewa�am si�, �e p�jd� do ��ka jako buntownik.

��1 ja nie mog�em sobie wyobrazi�, �e M�wca zostanie naszym ambasadorem u prosiaczk�w�� doda� biskup.

��Problem w tym�� wtr�ci� Dom Cristao�� czy b�dzie nam to kiedy�' wybaczone.

��S�dzisz, �e pope�niamy b��d?�� warkn�� biskup.

��Wcale nie. Zrobili�my krok na drodze do czego� naprawd� wspania�ego. Ale ludzko�� nigdy nie wybacza wielko�ci.

��Na szcz�cie nie ludzko�� b�dzie naszym s�dzi�. A teraz pomodl� si� za tego ch�opca, poniewa� medycyna wyra�nie osi�gn�a granice swoich mo�liwo�ci.

Cz�owiek prowadzi� ich przez las. Prosiaczki bez trudu sz�y w g�r� i w d� po zboczach, przez strumie� i g�ste krzewy. Cz�owiek jednak czyni� z tego taniec, wdrapywa� si� na pewne drzewa, dotyka� i m�wi� co� do innych. Pozosta�e prosiaczki zachowywa�y si� spokojniej, z rzadka tylko w��czaj�c si� w jego spektakl. Jedynie Mandachuva maszerowa� z ty�u, razem z lud�mi.

��Czemu on to robi?�� zapyta� cicho Ender.

Mandachuva nie zrozumia�. Ouanda wyja�ni�a, o co chodzi�o M�wcy:

��Dlaczego Cz�owiek wspina si� na drzewa albo dotyka je i �piewa?

���piewa im o trzecim �yciu�� odpar� Mandachuva.�� To bardzo z�e maniery. Zawsze by� samolubny i g�upi.

Ouanda spojrza�a ze zdziwieniem na Endera, potem znowu na prosiaczka.

��My�la�am, �e wszyscy lubi� Cz�owieka.

��Wielki zaszczyt�� o�wiadczy� Mandachuva.�� Jest m�dry�� Mandachuva szturchn�� palcem biodro Endera.�� Ale w jednym jest g�upi. My�li, �e ty zrobisz mu zaszczyt. My�li, �e przeniesiesz go do trzeciego �ycia.

��Czym jest trzecie �ycie?�� spyta� Ender.

��To dar, kt�ry Pipo zatrzyma� dla siebie�� Mandachuva przyspieszy� i wkr�tce zr�wna� si� z grup� prosiaczk�w.

��Rozumiesz co� z tego?�� Ender zwr�ci� si� do Ouandy.

��Ci�gle nie mog� przywykn�� do twoich bezpo�rednich pyta�.

��Ale z odpowiedziami nie idzie mi ju� tak dobrze.

��Mandachuva jest z�y. To po pierwsze. Po drugie: jest z�y na Pipa. O trzecie �ycie, dar, kt�ry Pipo zatrzyma� dla siebie. Wszystko si� jako� wyja�ni.

��Kiedy?

��Za dwadzie�cia lat. Albo dwadzie�cia minut. W�a�nie dlatego ksenologia jest taka ciekawa. Ela tak�e dotyka�a pni, a od czasu do czasu zagl�da�a w krzaki.

��Tylko jeden gatunek drzew. Krzewy te�, wszystkie takie same. I to pn�cze, oplataj�ce wi�kszo�� pni. Ouando, widzia�a� w lesie inne gatunki ro�lin?

��Chyba nie. Nie zwraca�am uwagi. Pn�cze to merdona. Macios si� ni� �ywi�, a prosiaczki zjadaj� macios. Nauczyli�my prosiaczki, jak przystosowa� do jedzenia korze� merdony. Jeszcze przed amarantem. Znalaz�y si� ni�ej w �a�cuchu �ywieniowym.

��Sp�jrzcie�� przerwa� im Ender. Prosiaczki zatrzyma�y si� na skraju polany. Po chwili Ender, Ouanda i Ela stan�li przy nich i spojrzeli na zalan� ksi�ycowym �wiat�em kotlin�. By�a sporych rozmiar�w, zupe�nie naga. Wzd�u� obwodu sta�o kilka drewnianych chat, za� na �rodku jedno tylko ogromne drzewo, najwi�ksze, jakie widzieli w lesie. Pie� zdawa� si� porusza�.

��Ono si� roi od macios�� stwierdzi�a Ouanda.

��Nie macios�� sprostowa� Cz�owiek.

��Trzysta dwadzie�cia�� poinformowa� Mandachuva.

��Mali bracia�� wyja�ni� Strza�a.

��I ma�e matki�� doda� Kubek.

��Je�li zrobicie im krzywdꠗ zagrozi� Li�ciojad�� zabijemy was niezasadzonych i powalimy wasze drzewa.

��Nie skrzywdzimy ich�� uspokoi� go Ender.

Prosiaczki nie wchodzi�y na polan�. Czeka�y i czeka�y, a� wreszcie co� si� poruszy�o w pobli�u najwi�kszej chaty, niemal dok�adnie naprzeciwko nich. To by� prosiaczek. Ale wi�kszy od wszystkich, kt�rych poznali.

���ona�� szepn�� Mandachuva.

��Jak ma na imi�?�� spyta� Ender. Prosiaczki spojrza�y na niego zdumione.

��Nie zdradzaj� nam swoich imion�� poinformowa� Li�ciojad.

��O ile w og�le je maj��� doda� Kubek. Cz�owiek przyci�gn�� Endera do siebie.

��Nazywamy j� Krzykaczka�� szepn�� mu do ucha.�� Ale nigdy tam, gdzie jaka� �ona mog�aby us�ysze�.

Kobieta popatrzy�a na nich i za�piewa�a�� nie mo�na inaczej okre�li� jej s�odkiego g�osu�� jedno zdanie w Mowie �on.

��To do ciebie, �eby� przyszed��� wyja�ni� Mandachuva.�� M�wco. Ty.

��Sam?�� spyta� Ender.�� Wola�bym wzi�� ze sob� El� i Ouand�. Mandachuva zawo�a� g�o�no w Mowie �on. W por�wnaniu do pi�kna tamtego g�osu, jego przypomina� warkot. Krzykaczka za�piewa�a kr�tko w odpowiedzi.

��Oczywi�cie, mog� przyj�栗 przet�umaczy� Mandachuva.�� M�wi, �e s� przecie� kobietami. Nie za bardzo pojmuje r�nic� mi�dzy wami a Ma�ym Ludem.

��Jeszcze co��� przypomnia� sobie Ender.�� Przynajmniej jeden z was jako t�umacz. Chyba �e ona zna stark.

Mandachuva przekaza� pro�b�. Odpowied� by�a kr�tka i wyra�nie mu si� nie spodoba�a. Odm�wi� t�umaczenia.

��Powiedzia�a, �e mo�ecie wybra� na t�umacza kogo tylko chcecie, pod warunkiem, �e to b�d� ja�� wyja�ni� Cz�owiek.

��Wi�c prosz� ci�, �eby� dla nas t�umaczy��� powiedzia� Ender.

��Musisz jako pierwszy wej�� w miejsce narodzin�� poinformowa� Cz�owiek.�� Zosta�e� zaproszony.

Ender wszed� na polan� i ruszy� w blask ksi�yca. S�ysza� za sob� kroki Eli, Ouandy i cz�api�cego z ty�u Cz�owieka. Dostrzeg�, �e Krzykaczka nie by�a tu jedyn� kobiet�. W ka�dych drzwiach widzia� kilka twarzy.

��Ile ich tu jest�� zapyta�. Cz�owiek nie odpowiedzia�. Ender odwr�ci� si� i stan�� przed nim.

��Ile jest tutaj �on?�� powt�rzy�.

Cz�owiek nadal milcza�. Dopiero gdy Krzykaczka za�piewa�a znowu, g�o�no i rozkazuj�co, przet�umaczy�:

��W miejscu narodzin, M�wco, wolno si� odzywa� dopiero wtedy, gdy �ona zada ci pytanie. Ender kiwn�� g�ow� i ruszy� z powrotem, gdzie na skraju polany czeka�y prosiaczki.

Ouanda i Ela posz�y za nim. S�ysza�, jak Krzykaczka co� �piewa i zrozumia�, czemu m�czy�ni tak j� nazwali�� g�os wprawia� w dr�enie pnie drzew. Cz�owiek dogoni� go i poci�gn�� za ubranie.

��Pyta, czemu odchodzisz. Nie pozwoli�y ci odej��. M�wco, to niedobrze. Jest bardzo z�a.

��Powiedz jej, �e nie przyszed�em, by wydawa� polecenia ani s�ucha� polece�. Je�li nie potraktuje mnie jak r�wnego sobie, ja tak�e nie b�d� jej tak traktowa�.

��Nie mog� tego powiedzie栗 stwierdzi� Cz�owiek.

��W takim razie zawsze b�dzie si� zastanawia�, dlaczego odszed�em.

��To wielki zaszczyt, by� wezwanym mi�dzy �ony.

��Wielkim zaszczytem jest tak�e, gdy M�wca Umar�ych przychodzi si� z nimi spotka�. Cz�owiek znieruchomia� na chwil�, sztywny z podniecenia. Potem odwr�ci� si� i przem�wi� do Krzykaczki. Z kolei ona zamilk�a. W kotlinie zapad�a cisza.

��Mam nadziej�, M�wco, �e wiesz, co robisz�� mrukn�a Ouanda.

��Improwizujꠗ wyja�ni� Ender.�� Jak s�dzisz, dobrze mi idzie? Nie odpowiedzia�a. �ona wr�ci�a do wielkiej, drewnianej chaty. Ender ruszy� w stron� lasu. Niemal natychmiast g�os Krzykaczki zabrzmia� znowu.

��Rozkazuje ci czeka栗 przet�umaczy� Cz�owiek. Ender nie zwolni� kroku i po chwili znalaz� si� za plecami prosiaczk�w-m�czyzn.

��Je�li poprosi, bym wr�ci�, mo�e pos�ucham. Ale musisz jej powiedzie�, �e nie przyszed�em tu rozkazywa� ani s�ucha� rozkaz�w.

��Nie mog� tego powiedzie�.

��Dlaczego?

��Pozw�l�� wtr�ci�a Ouanda.�� Cz�owieku, nie mo�esz tego powiedzie�, bo si� boisz, czy dlatego, �e nie ma na to odpowiednich s��w?

��Nie ma s��w. �eby brat m�wi� do �ony o nim, wydaj�cym rozkazy, czy o niej, zwracaj�cej si� z pro�b�� nie mo�na powiedzie� tych s��w w tym kierunku.

��Nie o strach tu chodzi, M�wco�� u�miechn�a si� Ouanda.�� To kwestia j�zyka.

��Cz�owieku�� spyta� Ender.�� Czy one rozumiej� tw�j j�zyk?

��Mowa M�czyzn nie mo�e rozbrzmiewa� w miejscu narodzin.

��Wi�c jej powiedz, �e moich s��w nie da si� przekaza� w Mowie �on, a jedynie w Mowie M�czyzn. Powiedz, �e� zwracam si� z pro�b�� by pozwolono ci t�umaczy� w Mowie M�czyzn.

��Sprawiasz wiele problem�w, M�wco�� stwierdzi� Cz�owiek, ale przem�wi� do Krzykaczki. Nagle kotlina zabrzmia�a Mow� �on, tuzinem r�nych pie�ni�� jak podczas �wicze� ch�ru.

��Wiesz, M�wco�� zauwa�y�a Ouanda.�� Naruszy�e� praktycznie wszystkie zasady bada� antropologicznych.

��A kt�re pomin��em?

��Przychodzi mi do g�owy tylko jedna: nikogo jeszcze nie zabi�e�.

��Zapominasz o jednym: nie przyszed�em tutaj jako uczony, kt�ry chce bada�. Przyszed�em jako ambasador, by zawrze� uk�ad.

R�wnie nagle, jak si� odezwa�y, �ony zamilk�y. Krzykaczka wysz�a ze swojej chaty, przesz�a na �rodek polany i stan�a pod wielkim drzewem. Za�piewa�a. Cz�owiek odpowiedzia��� w j�zyku braci. Ouanda t�umaczy�a p�g�osem.

��Powtarza to, co m�wi�e�, o r�wnym traktowaniu. Raz jeszcze wybuch�a kakofonia pie�ni �on.

��Jak zareaguj�?�� spyta�a Ela.

��Sk�d mam wiedzie�?�� odpar�a Ouanda.�� Bywam tutaj dok�adnie tak samo cz�sto, jak ty.

��Uwa�am, �e zrozumiej� i zgodz� si� na moje warunki�� stwierdzi� Ender.

��Niby dlaczego maj� si� zgodzi�?

��Poniewa� przyby�em z nieba. Poniewa� jestem M�wc� Umar�ych.

��Tylko nie zacznij si� uwa�a� za wielkiego bia�ego boga. Rezultaty nie s� zwykle najlepsze.

��Nie jestem Pizarrem.

��Zaczynam rozszyfrowywa� Mow� �on�� szepn�a Jane w jego uchu.�� Podstawy Mowy M�czyzn znalaz�am w notatkach Pipa i Liba. T�umaczenia Cz�owieka bardzo pomagaj�. Mowa �on jest zbli�ona do Mowy M�czyzn, tyle �e chyba bardziej archaiczna�� bli�sza korzeni, wyst�puje wi�cej dawnych form. Wszystkie formy kobieco-m�skie maj� tryb rozkazuj�cy, a m�sko-kobiece prosz�cy. �e�skie s�owo oznaczaj�ce braci spokrewnione jest z m�skim �macios�, robaki drzewne. Je�li to ma by� j�zyk mi�o�ci, to nie wiem, jak potrafi� si� rozmna�a�.

Ender u�miechn�� si�. Przyjemnie by�o znowu us�ysze� Jane, wiedzie�, �e zawsze mo�e mu pom�c. Mandachwa musia� zada� jakie� pytanie, gdy� Ender us�ysza�, jak Ouanda odpowiada szeptem:

��S�ucha klejnotu w swoim uchu.

��Czy to kr�lowa kopca?�� spyta� Mandachuva.

��Nie. To��� szuka�a w�a�ciwego s�owa.�� To komputer. Maszyna posiadaj�ca g�os.

��Czy m�g�bym tak� dosta�?

��Kiedy��� wtr�ci� Ender, by oszcz�dzi� Ouandzie k�opotu.

�ony umilk�y i zabrzmia� tylko samotny g�os Krzykaczki. Podekscytowani m�czy�ni zacz�li ko�ysa� si� na palcach.

��Ona u�ywa Mowy M�czyzn�� szepn�a Jane.

��To wielki dzie� rzek� cicho Strza�a.�� �ony m�wi� w J�zyku M�czyzn, w tym miejscu. To si� jeszcze nie zdarzy�o.

��Zaprasza ciꠗ powiedzia� Cz�owiek.�� Zaprasza, jak siostra brata. Ender natychmiast wszed� na polan� i zbli�y� si� do kobiety. By�a wy�sza od m�czyzn, ale i tak dobre p� metra ni�sza od niego. Ukl�kn�� i znalaz� si� z ni� oko w oko.

��Jestem ci wdzi�czny za uprzejmo�栗 powiedzia�.

��To mog� przekaza� w Mowie �on�� stwierdzi� Cz�owiek.

��Mimo to przet�umacz na sw�j j�zyk�� poprosi� Ender.

Cz�owiek pos�ucha�. Krzykaczka wyci�gn�a d�o� i dotkn�a g�adkiej sk�ry czo�a Endera, szczeciny na brodzie; przycisn�a warg�, a on zamkn�� oczy, ale nie cofn�� si�, gdy delikatnie musn�a palcem powiek�. Przem�wi�a.

��Czy jeste� �wi�tym M�wc�?�� przet�umaczy� Cz�owiek.

��Doda� s�owo ��wi�ty��� poinformowa�a Jane. Ender spojrza� prosiaczkowi w oczy.

��Nie jestem �wi�ty. Cz�owiek zesztywnia�.

��Powt�rz jej.

Prosiaczek waha� si� przez chwil�, po czym chyba uzna�, �e Ender jest mniej niebezpieczny.

��Nie powiedzia�a ��wi�ty�.

��T�umacz, co m�wi tak dok�adnie, jak tylko potrafisz.

��Je�li nie jeste� �wi�ty, to sk�d wiesz, co naprawd� m�wi?

��Prosz� ciꠗ powiedzia� Ender.�� B�d� prawdom�wny mi�dzy nami.

��Dla ciebie b�d� prawdom�wny�� obieca� Cz�owiek.�� Ale kiedy m�wi� do niej, to m�j g�os ona s�yszy, powtarzaj�cy twoje s�owa. Musz� wypowiada� je� ostro�nie.

��B�d� prawdom�wny�� powt�rzy� Ender.�� Nie b�j si�. To wa�ne, by ona dok�adnie wiedzia�a, co m�wi�. Powt�rz jej, �e prosz�, by ci wybaczy�a, gdy przem�wisz do niej niegrzecznie, ale jestem niewychowanym framlingiem, a ty musisz t�umaczy� dok�adnie to, co powiedzia�em.

Cz�owiek przewr�ci� oczami, ale prze�o�y� Krzykaczce s�owa Endera. Odpowiedzia�a mu kr�tko.

��M�wi, �e nie ma g�owy wyci�tej z korzenia merdony. Oczywi�cie, �e to rozumie.

��Powiedz, �e my, ludzie, nigdy jeszcze nie widzieli�my takiego wielkiego drzewa. Popro�, �eby nam wyja�ni�a, do czego jej i innym �onom s�u�y takie drzewo. Ouanda by�a przera�ona.

��Nie tracisz czasu na dyplomacj�.

Gdy jednak Cz�owiek prze�o�y� s�owa Endera, Krzykaczka natychmiast podesz�a do pnia, dotkn�a go i za�piewa�a.

Teraz, gdy stali bli�ej, wyra�nie widzieli mas� ma�ych stworzonek, roj�cych si� na korze. Wi�kszo�� mia�a nie wi�cej, ni� cztery czy pi�� centymetr�w d�ugo�ci. Przypomina�y kszta�tem embriony, cho� delikatna mgie�ka brunatnego futra pokrywa�a ich r�owe cia�a. Mia�y otwarte oczy. Wspina�y si� na siebie, walcz�c o miejsce przy jednej z plam schn�cej masy, rozmazanej na pniu.

��Pasta z amarantu�� zauwa�y�a Ouanda.

��Dzieci�� stwierdzi�a Ela.

��To nie dzieci�� sprostowa� Cz�owiek.�� S� ju� prawie tak doros�e, �e mog� chodzi�. Ender podszed� do drzewa i wyci�gn�� r�k�. Krzykaczka przerwa�a pie��, lecz Ender si� nie cofn��. Dotkn�� palcami kory, tu� obok m�odego prosiaczka. Wspinaj�c si�, stworzonko dotkn�o go, wesz�o na d�o� i przylgn�o do niej.

��Czy znasz jego imi�? Przestraszony Cz�owiek przet�umaczy� szybko s�owa M�wcy i odpowied� Krzykaczki.

��Ten jest moim bratem. Otrzyma imi� dopiero wtedy, gdy b�dzie chodzi� na dw�ch nogach. Korzeniak jest jego ojcem.

��A matka?�� spyta� Ender.

��Ma�e matki nigdy nie maj� imion�� odpar� Cz�owiek.

��Zapytaj. Cz�owiek zapyta�. �ona odpowiedzia�a.

��M�wi, �e jego matka by�a bardzo silna i bardzo odwa�na. Sta�a si� t�usta i urodzi�a pi�cioro dzieci�� Cz�owiek dotkn�� d�oni� czo�a.�� Pi�cioro dzieci to bardzo du�o. By�a do�� t�usta, by nakarmi� je wszystkie.

��Czy matka przynosi past�, kt�r� si� �ywi�? Cz�owiek by� przera�ony.

��M�wco, nie mog� tego powiedzie�. W �adnym j�zyku.

��Dlaczego nie?

��Ju� m�wi�em. By�a dostatecznie t�usta, by nakarmi� pi�cioro swych dzieci. Od�� ma�ego brata i pozw�l �onie �piewa� do drzewa.

Ender dotkn�� pnia i ma�y brat zbieg� natychmiast. Krzykaczka podj�a pie��. Ouanda spojrza�a na M�wc� z wyrzutem, oburzona jego zapalczywo�ci�. Ela by�a wyra�nie podekscytowana.

��Nie rozumiecie? Noworodki �ywi� si� cia�em matki. Ender cofn�� si� z odraz�.

��Sk�d mo�esz wiedzie�?�� zaprotestowa�a Ouanda.

��Popatrz, jak biegaj� po korze, zupe�nie jak macios. Musieli kiedy� konkurowa栗 Ela wskaza�a fragment pnia, wolny od amarantowej pasty.�� Drzewo puszcza sok. Tutaj, w tych szczelinach. Dawniej, przed Descolad�, musia�y istnie� owady �ywi�ce si� tym sokiem, a macios i ma�e prosiaczki walczy�y, by je zje��. To dlatego prosiaczki potrafi�y po��czy� swoje moleku�y genetyczne z tymi drzewami. Nie tylko m�ode na nich �yj�; doros�e osobniki musia�y wspina� si� ci�gle, by nie dopuszcza� macios. Nawet kiedy dysponowali innymi �r�d�ami po�ywienia, ca�y cykl �yciowy wi�za� je z drzewem. Zanim jeszcze stali si� drzewami.

��Badamy spo�ecze�stwo prosiaczk�w�� przypomnia�a niecierpliwie Ouanda.�� Nie ich odleg�� przesz�o�� ewolucyjn�.

��Prowadz� delikatne negocjacje�� przerwa� im Ender.�� B�d�cie wi�c cicho i zdobywajcie informacje, nie prowadz�c przy tym naukowych dysput. �piew si�gn�� szczytowego punktu. Z boku pnia pojawi�a si� szczelina.

��Chyba nie powal� dla nas tego drzewa�� przestraszy�a si� Ouanda.

��Ona prosi, by drzewo otworzy�o swe serce�� wyja�ni� Cz�owiek.�� To matczyne drzewo, jedyne w ca�ym naszym lesie. Nic nie mo�e mu si� zdarzy�, bo nasze dzieci b�d� musia�y rodzi� si� w innych drzewach, a nasi ojcowie umr�.

Inne �ony za�piewa�y wraz z Krzykaczka i wkr�tce w pniu matczynego drzewa pojawi� si� szeroki otw�r. Ender przesun�� si� natychmiast i stan�� wprost przed nim. W �rodku by�o za ciemno, by m�g� cokolwiek zobaczy�. Ela poda�a mu odpi�t� od paska latark�. Ouanda b�yskawicznie chwyci�a j� mocno za r�k�.

��To mechanizm!�� zawo�a�a.�� Nie wolno ci tego przynosi�. Ender delikatnie wyj�� latark� z d�oni Eli.

��Nie ma ju� ogrodzenia�� powiedzia�.�� Teraz wszyscy mo�emy si� zaj�� Podejrzan� Dzia�alno�ci�.

Skierowa� zwierciad�o latarki na ziemi�, w��czy� j�, po czym szybko przeci�� promie� d�oni�, by os�abi� i rozproszy� �wiat�o. �ony zamrucza�y, a Krzykaczka dotkn�a brzucha Cz�owieka.

��Powiedzia�em im, �e potraficie noc� tworzy� ma�e ksi�yce�� wyja�ni� prosiaczek.�� I �e nosicie je ze sob�.

��Czy zniszcz� co�, je�li po�wiec� w serce matczynego drzewa?

Cz�owiek zapyta�. Krzykaczka si�gn�a po latark�. Potem, trzymaj�c j� w dr��cych d�oniach, za�piewa�a cicho i przesun�a j� lekko tak, by srebrzysty promie� przeci�� otw�r. Odsun�a si� niemal natychmiast i skierowa�a latark� w inn� stron�.

��Jasno�� je o�lepia�� wyja�ni� Cz�owiek.

��Jej g�os odbija si� echem z wn�trza drzewa�� szepn�a Jane.�� Kiedy tam za�wieci�a, echo modulowa�o, wywo�uj�c wysokie alikwoty i zmian� konturu. Drzewo odpowiada�o, wykorzystuj�c d�wi�k g�osu Krzykaczki.

��Widzisz cos?�� spyta� cicho Ender.

��Przykl�knij, zbli� mnie i przesu� przed otworem.

Ender zni�y� si� pos�usznie i wolno porusza� g�ow�, by klejnot w uchu mia� otwarty widok na wn�trze drzewa. Jane opisywa�a, co widzi. Przez d�ug� chwil� Ender kl�cza� nieruchomo. Potem obejrza� si�.

��Tam s� ma�e matki, ci�arne. Nie wi�cej, ni� cztery centymetry d�ugo�ci. Jedna rodzi.

��Mo�esz patrze� przez klejnot'�� zdziwi�a si� Ela. Ouanda ukl�k�a obok, bezskutecznie pr�buj�c zobaczy� co� w czerni szczeliny.

��Niesamowity dymorfizm p�ciowy. Osobnik �e�ski we wczesnym dzieci�stwie osi�ga dojrza�o�� p�ciow�, rodzi m�ode i umiera. Spojrza�a na Cz�owieka.

��Czy wszystkie te ma�e prosiaczki na zewn�trz drzewa to bracia? Cz�owiek powt�rzy� pytanie Krzykaczce. �ona wyci�gn�a r�k� i z miejsca w pobli�u szczeliny zdj�a spore stworzenie. Za�piewa�a kilka s��w.

��To m�oda �ona�� przet�umaczy� prosiaczek.�� Gdy doro�nie, zajmie si� dzie�mi wraz z innymi.

��Czy jest tylko jedna?�� spyta�a Ela. Ender drgn��.

��Ta jest sterylna. Albo nie dopuszczaj� do jej zap�odnienia. Nie mog�aby mie� dzieci.

��Dlaczego?�� nie rozumia�a Ouanda.

��Nie maj� dr�g rodnych. Dzieci wyjadaj� sobie drog� na zewn�trz. Ouanda wyszepta�a modlitw�. Ela jednak by�a bardziej zaciekawiona ni� kiedykolwiek.

��Fascynuj�ce�� orzek�a.�� Ale je�li s� takie ma�e, jak dochodzi do zap�odnienia?

��Nosimy je do ojc�w, oczywi�cie�� odpar� Cz�owiek.�� A jak my�la�a�? Przecie� ojcowie nie mog� tu przyj��.

��Ojcowie�� wtr�ci�a Ouanda.�� Tak nazywaj� najbardziej szanowane drzewa.

��Zgadza siꠗ potwierdzi� Cz�owiek.�� Ojcowie dojrzewaj� kor�. Na kor� wydzielaj� sw�j py�, w soku. A my nosimy ma�� matk� do ojca wybranego przez �ony. Ona pe�za po pniu, a py� w soku trafia do jej brzucha i nape�nia go ma�ymi bra�mi. Ouanda bez s�owa wskaza�a niewielkie wypuk�o�ci na brzuchu Cz�owieka.

��Tak�� przyzna� prosiaczek.�� To s� no�niki. Brat, kt�ry dost�pi� zaszczytu, k�adzie jedn� z matek do no�nika, a ona trzyma si� mocno przez ca�� drog� do ojca�� dotkn�� brzucha.�� To najwi�ksza rado��, jak� znamy w drugim �yciu. Gdyby�my mogli, co noc nosiliby�my ma�e matki. Krzykaczka za�piewa�a d�ugo i g�o�no, i otw�r w matczynym drzewie zacz�� si� zamyka�.

��Te kobiety, ma�e matki�� zainteresowa�a si� Ela.�� Czy s� �wiadome? Cz�owiek nie zna� tego s�owa.

��Czy s� przytomne?�� spyta� Ender.

��Naturalnie.

��Jemu chodzi o to�� wyja�ni�a Ouanda�� czy ma�e matki my�l�. Czy rozumiej� mow�?

��One?�� zdziwi� si� Cz�owiek.�� Nie, nie s� m�drzejsze ni� cabra. I tylko troch� m�drzejsze od macios. Potrafi� jedynie trzy rzeczy: je��, pe�za� i trzyma� si� no�nika. Bracia na zewn�trz drzewa zaczynaj� si� dopiero uczy�. Pami�tam chodzenie po pniu matczynego drzewa, a wi�c mia�em ju� wtedy pami��. Ale jestem jednym z niewielu, kt�rzy to pami�taj�. W oczach Ouandy b�ysn�y �zy.

��Biedne matki. Rodz� si�, s� zap�adniane, wydaj� m�ode i umieraj�, wszystko to w niemowl�ctwie. Nawet nie wiedz�, �e �y�y.

��Dyformizm p�ciowy jest tu doprowadzony do absurdu�� orzek�a Ela.�� Osobniki �e�skie osi�gaj� dojrza�o�� p�ciow� bardzo wcze�nie, a m�skie bardzo p�no. To dziwne, musicie przyzna�, �e dominuj�ce doros�e kobiety s� sterylne. Rz�dz� ca�ym plemieniem, a jednak nie mog� przekaza� w�asnych gen�w.

��Elu�� zapyta�a Ouanda.�� Czy mo�na znale�� spos�b, by ma�e matki rodzi�y dzieci, nie b�d�c przez nie po�erane? Jakie� cesarskie ci�cie, z wysokoproteinow� po�ywk�, zast�puj�c� cia�o matki? �eby kobiety mog�y osi�ga� dojrza�o��? Ela nie zd��y�a odpowiedzie�. Ender chwyci� je za ramiona i odci�gn�� na bok.

��Jak �miecie?�� szepn��.�� A gdyby oni szukali sposobu, by ma�e dziewczynki mog�y pocz�� i rodzi� dzieci, �ywi�ce si� cia�em matki?

��O czym ty m�wisz?�� oburzy�a si� Ouanda.

��To obrzydliwe�� stwierdzi�a Ela.

��Nie przyszli�my tu, �eby podcina� korzenie ich istnienia. Mamy szuka� sposobu wsp�lnego �ycia na jednej planecie. Za sto lat, albo za pi��set, kiedy naucz� si� wielu rzeczy, wtedy mog� decydowa�, czy zmieni� metod� pocz�cia i porodu. W tej chwili nie potrafimy nawet zgadywa�, co si� stanie, gdy nagle osi�gnie dojrza�o�� tyle samo kobiet, co m�czyzn. Co b�d� robi�y? Nie mog� przecie� rodzi� wi�cej dzieci. Nie mog� wsp�zawodniczy� z m�czyznami o pozycj� ojca. Po co s� potrzebne?

��Ale one umieraj�, w og�le przedtem nie �yj�c�

��S�, czym s�. Sami postanowi�, co zmieni�. Oni, nie wy, z wasz� �lepo ludzk� perspektyw�. Pr�bujecie uczyni� ich �ycie pe�nym i szcz�liwym, dok�adnie takim, jak nasze.

��Masz racjꠗ zgodzi�a si� Ela.�� Oczywi�cie, �e masz racj�. Przepraszam. Dla Eli prosiaczki nie by�y lud�mi, by�y okazami obcej fauny, a przyzwyczai�a si� do odmiennych od ludzkich cykli �yciowych zwierz�t. Ender widzia� jednak, �e Ouanda wci�� by�a zdenerwowana. Dokona�a �przej�cia ramena�: my�la�a o prosiaczkach: my, nie: oni. Godzi�a si� z ich dziwacznym zachowaniem, nawet z morderstwem ojca, jako mieszcz�cymi si� w akceptowalnej skali obco�ci. Oznacza�o to, �e jest bardziej tolerancyjna i lepiej rozumie prosiaczki, ni� kiedykolwiek zdo�a Ela; r�wnocze�nie jednak mocniej prze�ywa odkrycie okrucie�stwa i bestialstwa w�r�d przyjaci�.

Ender zauwa�y� te�, �e po latach kontakt�w z prosiaczkami, Ouanda przej�a jeden z ich zwyczaj�w: w chwili najwy�szego zdenerwowania cia�o dziewczyny sztywnia�o zupe�nie. Dlatego przypomnia� jej o cz�owiecze�stwie, po ojcowsku obejmuj�c ramieniem i przyci�gaj�c do siebie. Ouanda rozlu�ni�a si� nieco i za�mia�a nerwowo.

��Wiesz, o czym my�l�?�� spyta�a cicho.�� �e ma�e matki rodz� dzieci i umieraj� bez chrztu.

��Je�li biskup ich nawr�ci, mo�e pozwol� mu pokropi� wn�trze drzewa i wym�wi� odpowiednie s�owa.

��Nie kpij ze mnie�� szepn�a.

��Nie pr�buj�. Na razie jednak postaramy si� zmieni� tyle, �eby�my mogli �y� razem. Nic wi�cej. Siebie tak�e zmienimy na tyle, by znios�y �ycie z nami na jednej planecie. Pog�d�cie si� z tym, albo w��czymy ogrodzenie, gdy� wtedy naprawd� b�dziemy dla nich zagro�eniem. Ela nie sprzeciwia�a si�, lecz Ouanda zesztywnia�a na powr�t. Ender wbi� palce w jej rami�. Przestraszona, kiwn�a g�ow�. Ender zwolni� uchwyt.

��Przepraszam�� powiedzia�.�� Ale prosiaczki s� takie, jakie s�. Czy te�, je�li wolisz, jakimi stworzy� je B�g. Nie pr�buj ich przerabia� na w�asny obraz i podobie�stwo. Wr�ci� do matczynego drzewa, gdzie czekali Krzykaczka i Cz�owiek.

��Przepraszam za t� przerw�.

��Nie szkodzi�� odpar� Cz�owiek.�� Wyt�umaczy�em jej, co robicie. Ender poczu� ucisk w �o��dku.

��Powiedzia�e�, �e co robimy?

��Powiedzia�em, �e one chcia�y zrobi� co� z ma�ymi matkami, �eby�my wszyscy byli bardziej podobni do ludzi, ale ty stwierdzi�e�, �e nie mog�, bo inaczej w��czysz ogrodzenie. Powt�rzy�em twoje s�owa, �e my musimy pozosta� Ma�ym Ludem, a wy musicie pozosta� lud�mi.

Ender u�miechn�� si� z ulg�. T�umaczenie by�o wierne, a Cz�owiek mia� do�� rozs�dku, by nie wchodzi� w szczeg�y. �ony mog�y zapragn��, by ma�e matki osi�ga�y dojrza�o��. Nie musia�y pojmowa� daleko id�cych konsekwencji tej pozornie prostej, humanitarnej przemiany. Cz�owiek okaza� si� doskona�ym dyplomat�: m�wi� prawd�, unikaj�c k�opotliwych kwestii.

��No, dobrze�� orzek� Ender.�� Skoro si� ju� poznali�my, mo�emy zacz�� rozmowy. Usiad� na nagiej ziemi. Krzykaczka przykucn�a naprzeciw. Za�piewa�a kilka zda�.

��M�wi, �e macie nas nauczy� wszystkiego, co wiecie, zabra� nas do gwiazd i sprowadzi� kr�low� kopca, a jej da� ten �wietlny pr�t, kt�ry przynios�a nowa osoba. Je�li nie, to w mroku nocy po�le wszystkich braci z tego lasu, by we �nie zabili wszystkich ludzi i powiesili ich wysoko nad ziemi� tak, �e nigdy nie osi�gniecie trzeciego �ycia�� widz�c zdumienie ludzi, Cz�owiek dotkn�� piersi Endera.�� Nie, musisz zrozumie�. To nic nie znaczy. Zawsze w ten spos�b zaczynamy rozmowy z innym plemieniem. S�dzisz, �e poszaleli�my? Nigdy by�my was nie zabili! Dali�cie nam amarant, garnki, Kr�low� Kopca i Hegemona.

��Powiedz, �eby wycofa�a gro�b�, bo nic wi�cej ju� jej nie dam.

��T�umacz� ci, M�wco, �e przecie��

��Wypowiedzia�a te s�owa i nie b�d� z ni� rozmawia�, p�ki ich nie wycofa. Krzykaczka zerwa�a si� i obesz�a dooko�a matczyne drzewo, wznosz�c r�ce i �piewaj�c g�o�no. Cz�owiek pochyli� si� do Endera.

��Skar�y si� wielkiej matce i wszystkim �onom, �e jeste� bratem, kt�ry nie zna swojego miejsca. M�wi, �e jeste� nieuprzejmy i nie mo�na si� z tob� dogada�.

��Tak�� kiwn�� g�ow� Ender.�� To szczera prawda. Nareszcie do czego� dochodzimy. Krzykaczka ponownie kucn�a przed Enderem i przem�wi�a w Mowie M�czyzn.

��M�wi, �e nigdy nie zabije nikogo z ludzi i nie pozwoli �adnemu z braci i �on, by was zabijali. M�wi, �eby� pami�ta�: jeste� dwa razy wy�szy od nas i wiesz wszystko, a my nic. Czy poni�y�a si� wystarczaj�co, �eby� z ni� rozmawia�? Krzykaczka obserwowa�a go pos�pnie, czekaj�c na odpowied�.

��Tak�� odpar� Ender.�� Teraz mo�emy zacz��.

Novinha kl�cza�a na pod�odze obok ��ka Mira. Quim i Olhado stali za ni�. Dom Cristao uk�ada� do ��ek Quar� i Grega. Chrapliwy oddech Mira niemal zag�usza� niezbyt melodyjnie �piewan� ko�ysank�. Miro otworzy� oczy.

��Miro�� szepn�a Novinha. Chory j�kn��.

��Miro, jeste� w domu, w ��ku. Przeszed�e� przez w��czone ogrodzenie. Doktor Navio twierdzi, �e masz uszkodzony m�zg. Nie wiemy, czy to trwa�y uraz. Mo�esz by� cz�ciowo sparali�owany. Ale �yjesz, Miro, a Navio obiecuje, �e mo�na wiele dokona�, by zrekompensowa� ci to, co straci�e�. Rozumiesz mnie? M�wi� ci prawd�. Na razie mo�e by� bardzo bolesna, ale warto si� stara�. J�kn�� cicho. Ale to nie by� j�k b�lu. Zdawa�o si�, �e pr�buje co� powiedzie�.

��Mo�esz porusza� ustami?�� spyta� Quim. Miro otworzy� je wolno i zamkn��. Olhado uni�s� r�k� o metr nad g�ow� brata i przesun��.

��Czy potrafisz �ledzi� oczami ruch mojej d�oni? Miro poruszy� oczami. Novinha �cisn�a go za r�k�.

��Czujesz, jak �ciskam ci r�k�? Miro j�kn�� znowu.

��Zamknij usta na nie�� powiedzia� Quim.�� I otw�rz na tak. Miro zamkn�� usta.

��Mm�� wykrztusi�.

Novinha nie mog�a si� powstrzyma�. Usi�owa�a by� odwa�na, ale to by�o najgorsze, co przydarzy�o si� kt�remu� z dzieci. Kiedy Lauro straci� oczy i zosta� Olhadem�� nienawidzi�a tego przezwiska, cho� teraz sama go u�ywa�a�� s�dzi�a, �e nic gorszego nie mo�e jej spotka�. Ale Miro, sparali�owany, bezradny, nie czuj�cy nawet dotyku jej r�ki�� tego nie mog�a znie��. Czu�a rozpacz, gdy zgin�� Pipo, i inn� gdy umar� Libo, czu�a straszliwy �al po �mierci Marcao. Pami�ta�a nawet bolesn� pustk�, jak� odczuwa�a, gdy opuszczano do grobu jej rodzic�w. Ale nie by�o straszniejszego b�lu, ni� patrze� na cierpienie w�asnego dziecka nie mog�c przyj�� mu z pomoc�. Wsta�a, by wyj��. Dla jego dobra b�dzie p�aka� cicho, w pokoju obok.

��Mm. Mm. Mm.

��Nie chce, �eby� wychodzi�a�� stwierdzi� Quim.

��Zostan�, je�li sobie �yczysz�� powiedzia�a Novinha.�� Ale powiniene� spa�. Navio m�wi, �e przez pewien czas musisz spa� jak�

��Mm. Mm. Mm.

��Spa� te� nie chce. Novinha powstrzyma�a cisn�c� si� na usta uwag�, �e przecie� sama s�yszy, co m�wi chory.

Pora nie by�a odpowiednia na k��tnie. Poza tym, to przecie� Quim wymy�li� system porozumiewania z Mirem. Mia� prawo do dumy, do roli g�osu brata. W ten spos�b pokazywa�, �e czuje si� cz�onkiem rodziny. �e nie odrzuca jej po tym, czego dowiedzia� si� dzisiaj na prac�a. Wybacza� jej, wi�c pohamowa�a j�zyk.

��Mo�e chce nam co� powiedzie栗 zasugerowa� Olhado.

��Mm.

��Albo zada� pytanie�� doda� Quim.

��Mm. Aa.

��No to �adnie�� Quim by� zawiedziony.�� Je�li nie potrafi rusza� r�kami, to nie mo�e pisa�.

��Sem problema�� stwierdzi� Olhado.�� Widzi. Mo�e wskazywa�. Przyniesiemy mu terminal. B�dzie wy�wietla� litery, a on tylko powie �tak�, kiedy pojawi si� w�a�ciwa.

��To potrwa latami.

��Chcesz spr�bowa�, Miro?�� spyta�a Novinha. Chcia�.

We tr�jk� przenie�li go do ��ka we frontowym pokoju. Olhado ustawi� terminal tak, by Miro widzia� ekran. Napisa� kr�tki program, kt�ry wy�wietla� kolejne litery, ka�d� przez u�amek sekundy. Po kilku pr�bach ustalili pr�dko�栗 na tyle wolno, by Miro zd��y� wyda� d�wi�k, oznaczaj�cy �ta litera�, zanim zapali si� nast�pna. Miro przyspiesza� ca�� procedur�, skracaj�c wyrazy. P-R-O-S.

��Prosiaczki�� zawo�a� Olhado.

��Owszem�� przyzna�a Novinha.�� Dlaczego przechodzi�e� do prosiaczk�w przez ogrodzenie?

��Mmmmm!

��On zadaje pytanie, mamo�� wyja�ni� Quim.�� Nie chce odpowiada�.

��Aa.

��Chcesz wiedzie�, co si� sta�o z prosiaczkami, kt�re by�y z tob�, kiedy przechodzi�e� przez ogrodzenie?�� spyta�a Novinha. Chcia�.�� Wr�ci�y do lasu. Razem z Ouand�, El� i M�wc� Umar�ych.

Stre�ci�a pospiesznie spotkanie w gabinecie biskupa, wszystko, czego si� dowiedzieli o prosiaczkach, a przede wszystkim, co postanowili.

��Kiedy wy��czyli barier�, �eby ci� ratowa�, by�o to r�wnoznaczne z decyzj� buntu przeciw Kongresowi. Rozumiesz to? Przepisy komitetu ju� si� nie licz�. Ogrodzenie to tylko druty. Brama b�dzie otwarta. �zy b�ysn�y w oczach chorego.

��Czy to wszystko, co chcia�e� wiedzie�?�� spyta�a Novinha.�� Powiniene� spa�. Nie, powiedzia�. Nie, nie, nie.

��Zaczekaj, a� b�dzie mia� czyste oczy�� poradzi� Quim.�� Potem poczytamy dalej. D-I-G-A F-A-L�

��Diga ao Falante pelos Mortos�� domy�li� si� Olhado.

��Co mamy powiedzie� M�wcy?�� spyta� Quim.

��Prze�pij si�, powiesz nam p�niej�� zaproponowa�a Novinha.�� On nie wr�ci jeszcze przez par� godzin. Negocjuje zestaw regu�, rz�dz�cych stosunkami mi�dzy prosiaczkami a lud�mi. �eby nie zabija�y nas tak, jak zabi�y Pipa i L� i twojego ojca.

Ale Miro nie chcia� spa�. Nadal literowa� na komputerze swoj� wiadomo��. We troje domy�lili si� wreszcie, co maj� powt�rzy� M�wcy. Zrozumieli te�, �e powinni ruszy� natychmiast, przed zako�czeniem rokowa�.

Dom Cristao i Dona Crista obiecali zaopiekowa� si� domem i dzie�mi. Wychodz�c, Novinha zatrzyma�a si� jeszcze przy ��ku najstarszego syna. Wysi�ek bardzo go wyczerpa��� mia� zamkni�te oczy i oddycha� regularnie. Dotkn�a jego d�oni, przytrzyma�a, �cisn�a. Wiedzia�a, �e nic nie czuje, ale to siebie pr�bowa�a pocieszy�, nie jego.

Otworzy� oczy. I wtedy poczu�a, jak bardzo delikatnie zaciska palce na jej d�oni.

��Czujꠗ szepn�a.�� Wyzdrowiejesz. Zamkn�� oczy, by powstrzyma� �zy. Novinha wsta�a i na �lepo trafi�a do drzwi.

��Wpad�o mi co� do oka�� wyja�ni�a Olhado.�� Poprowad� mnie przez chwil�, zanim sama b�d� mog�a widzie�. Quim czeka� ju� przy ogrodzeniu.

��Brama jest za daleko!�� zawo�a�.�� Umiesz si� wspina�, mamo? Umia�a, cho� nie by�o to �atwe.

��Nie ma co�� stwierdzi�a.�� Musimy nam�wi� Bosquinh�, �eby pozwoli�a wybudowa� tu now� bram�.

Min�a ju� p�noc, a Ela i Ouand� by�y �pi�ce. Ender przeciwnie. Podczas negocjacji jego m�zg pracowa� z maksymaln� szybko�ci� i organizm dostosowa� si�. Gdyby wr�ci� teraz do domu, przez d�ugie godziny czeka�by na sen.

Dowiedzia� si� wiele o tym, czego pragn�y i potrzebowa�y prosiaczki. Las by� ich domem i narodem; nie zna�y innego okre�lenia w�asno�ci. Teraz jednak pola amarantu sprawi�y, �e tak�e r�wniny uzna�y za teren u�yteczny, kt�ry nale�y opanowa�. Nie zna�y metod pomiaru. Ile hektar�w chcia�y uprawia�? Ile ziemi mog� wykorzysta� ludzie? Prosiaczki same nie zna�y swoich potrzeb, wi�c Enderowi trudno by�o to okre�li�. Jeszcze trudniejsz� okaza�a si� idea prawa i w�adzy. �ony rz�dzi�y; dla prosiaczk�w sprawa by�a prosta. Ender zdo�a� w ko�cu wyt�umaczy�, �e ludzie inaczej stanowi� prawa, �e ludzkie prawa dotycz� ludzkich problem�w. By zrozumia�y potrzeb� innych zasad dla ludzi, Ender opowiedzia� o wzorcach seksualnych homo sapiens. Z rozbawieniem zauwa�y�, �e Krzykaczk� zaszokowa�a wizja kopulacji doros�ych, a tak�e m�czyzn maj�cych r�wny g�os z kobietami przy stanowieniu praw. Istnienie rodziny i pokrewie�stwa innego ni� plemi� by�o dla niej wynikiem �braterskiej �lepoty�. Cz�owiek m�g� odczuwa� dum� z wielu m�odych, kt�rych sp�odzi� jego ojciec, je�li jednak idzie o �ony, wybiera�y ojc�w maj�c na uwadze wy��cznie dobro plemienia. Plemi� i jednostka�� �ony nie uznawa�y innych kom�rek spo�ecznych.

Wreszcie jednak zrozumia�y, �e ludzkie prawa winny obowi�zywa� w granicach ludzkich osiedli, a prawa prosiaczk�w w ich plemionach. Kt�r�dy maj� przebiega� granice, by�o zupe�nie inn� kwesti�. Po trzech godzinach zgodzi�y si� na jedno i tylko jedno: prawo prosiaczk�w obowi�zuje w lesie i podlega mu ka�dy cz�owiek, kt�ry wejdzie mi�dzy drzewa. Ludzkie prawo obowi�zywa�o wewn�trz ogrodzenia i ka�dy prosiaczek, kt�ry si� tam pojawi�, podlega� zarz�dzeniom ludzi. Pozosta�a cz�� planety mia�a zosta� podzielona p�niej. Niewielkie to by�o zwyci�stwo, ale jednak zwyci�stwo.

��Musicie zrozumie栗 t�umaczy� Ender�� �e ludzie potrzebuj� du�o ziemi. Ale to tylko cz�� problemu. Chcecie, by kr�lowa kopca uczy�a was, pomaga�a wydobywa� rudy, wytapia� metale i produkowa� narz�dzia. Ona jednak tak�e b�dzie potrzebowa�a ziemi. W kr�tkim czasie stanie si� o wiele silniejsza ni� ludzie czy Ma�y Lud.

Ka�dy z jej robali, m�wi�, jest doskonale pos�uszny i niewyobra�alnie wr�cz pracowity. Szybko wyprzedz� ludzi w produktywno�ci i sile. Gdy tylko kr�lowa wr�ci do �ycia na Lusitanii, trzeba b�dzie si� z ni� liczy� na ka�dym kroku.

��Korzeniak twierdzi, �e mo�na jej ufa栗 oznajmi� Cz�owiek. Po czym doda�, t�umacz�c s�owa Krzykaczki:�� Matczyne drzewo tak�e obdarza kr�low� kopca swym zaufaniem.

��Czy obdarzycie j� swoj� ziemi�?�� nie ust�powa� Ender.

���wiat jest wielki�� przet�umaczy� Cz�owiek.�� Mo�e zabra� wszystkie lasy innych plemion. Zreszt�, wy tak�e. Ender obejrza� si� na Ouand� i El�.

��Bardzo dobrze�� stwierdzi�a Ela.�� Ale czy to ich lasy, �e mog� je nam odda�?

��Na pewno nie�� odpar�a Ouanda.�� Tocz� nawet wojny z innymi plemionami.

��Zabijemy ich dla was, je�li zaczn� sprawia� k�opoty�� obieca� Cz�owiek.�� Jeste�my teraz silni: trzysta dwadzie�cioro dzieci. Za dziesi�� lat �adne plemi� nie potrafi si� nam oprze�.

��Cz�owieku�� poprosi� Ender.�� Powiedz Krzykaczce, �e teraz rozmawiamy z waszym plemieniem. Z innymi spotkamy si� p�niej. Prosiaczek t�umaczy� szybko, po�ykaj�c niemal s�owa; r�wnie szybko otrzyma� odpowied�.

��Nie nie nie nie nie.

��Co si� jej nie podoba?

��Nie wolno wam rozmawia� z naszymi wrogami. Przyszli�cie do nas. Je�li p�jdziecie do nich, te� b�dziecie wrogami.

Wtedy w�a�nie w�r�d drzew rozb�ys�y �wiat�a; po chwili Strza�a i Li�ciojad wprowadzili na polan� �on Novinh�, Quima i Olhada.

��Miro nas przysy�a�� wyja�ni� Olhado.

��Co z nim?�� spyta�a Ouanda.

��Jest sparali�owany�� odpar� szorstko Olhado. Dzi�ki temu Novinha unikn�a konieczno�ci delikatnych wyja�nie�.

��Nossa Senhora�� szepn�a Ouanda.

��Ale w wi�kszej cz�ci to uleczalne�� doda�a Novinha.�� Wychodz�c �cisn�am go za r�k�, a on poczu� i te� mnie �cisn��. Bardzo lekko, ale je�li po��czenia nerwowe nie obumar�y, nie wszystko jest stracone.

��Przepraszam�� wtr�ci� Ender.�� Ale tak� rozmow� mo�ecie prowadzi� w Milagre. Mam tu do za�atwienia inne sprawy.

��Wybacz. Wiadomo�� od Mira; nie m�g� m�wi�, ale przeliterowa� j�, a my zgadywali�my, co powinno by� w przerwach. Prosiaczki planuj� wojn�, korzystaj�c z przewagi, jak� dzi�ki nam uzyska�y. Ze strza�ami, w wi�kszej liczbie, b�d� niepokonane. Tak przynajmniej zrozumia�am. Miro twierdzi, �e celem walki nie jest zdobycie nowych terytori�w. To mo�liwo�� wymiany genetycznej. M�ska egzogamia. Zwyci�skie plemi� zyskuje dost�p do drzew, rosn�cych w cia�ach poleg�ych. Ender spojrza� pytaj�co na Strza��, Cz�owieka i Li�ciojada.

��To prawda�� potwierdzi� Strza�a.�� Oczywi�cie, �e prawda. Jeste�my najm�drzejszym plemieniem. Ka�dy z nas b�dzie lepszym ojcem, ni� ktokolwiek z innego plemienia.

��Rozumiem.

��Dlatego w�a�nie Miro chcia�, �eby�my przyszli zaraz, jeszcze noc��� doko�czy�a Novinha.�� P�ki trwaj� negocjacje. Trzeba z tym sko�czy�. Cz�owiek wsta� i kilka razy podskoczy�, jakby mia� wystartowa� i odlecie�.

��Nie przet�umacz� tego�� oznajmi�.

��Ja przet�umaczꠗ o�wiadczy� Li�ciojad.

��Nie!�� krzykn�� Ender g�o�niej, ni� kiedykolwiek. Wszyscy natychmiast ucichli. Echo krzyku zdawa�o si� unosi� w�r�d drzew.

��Li�ciojadzie�� powiedzia� ju� spokojniej.�� Nie �ycz� sobie innego t�umacza ni� Cz�owiek.

��Kim jeste�, by mi zakazywa� rozmowy z �onami? Ja jestem prosiaczkiem, a ty niczym.

��Cz�owieku�� poprosi� Ender.�� Przeka� Krzykaczce, �e je�li Li�ciojad przet�umaczy s�owa, kt�re ludzie wypowiedzieli do siebie, to b�dzie szpiegiem. A je�li ona pozwoli nas szpiegowa�, p�jdziemy do domu i nic od nas nie dostaniecie. Zabior� kr�low� kopca na inn� planet� i tam j� o�ywi�. Zrozumia�e�?

Zrozumia�, oczywi�cie. Ender widzia� te�, �e jest zadowolony. Li�ciojad chcia� uzurpowa� sobie rol� Cz�owieka, by go zdyskredytowa栗 razem z Enderem. Gdy Cz�owiek zako�czy� t�umaczenie, Krzykaczka za�piewa�a do Li�ciojada, kt�ry zmieszany wycofa� si� do lasu, by stamt�d obserwowa� wydarzenia. Cz�owiek jednak nie by� bezwoln� marionetk�. Nie okaza� nawet �ladu wdzi�czno�ci.

��Obieca�e�, �e nie b�dziecie nas zmienia栗 przypomnia�, patrz�c Enderowi prosto w oczy.

��Powiedzia�em, �e nie b�dziemy pr�bowa� wi�kszych zmian, ni� to konieczne.

��A czemu to konieczne? To sprawa mi�dzy nami a innymi prosiaczkami.

��Ostro�nie�� szepn�a Ouanda.�� Jest bardzo zdenerwowany. Zanim zdo�a przekona� Krzykaczk�, Ender musia� najpierw wyt�umaczy� wszystko Cz�owiekowi.

��W�r�d prosiaczk�w jeste�cie naszymi najlepszymi przyjaci�mi. Ufamy wam i kochamy. Nie zrobimy nic, co mog�oby wam zaszkodzi�, czy da� innym prosiaczkom jak�� przewag�. Ale nie przybyli�my wy��cznie do was. Reprezentujemy ca�� ludzko�� i jeste�my tu, by nauczy� jak najwi�cej wszystkie prosiaczki. Niezale�nie od plemienia.

��Nie reprezentujecie ca�ej ludzko�ci. Macie przecie� toczy� wojn� z innymi lud�mi. Jak mo�esz twierdzi�, �e nasze wojny s� z�e, a wasze dobre? Z ca�� pewno�ci� Pizarro, mimo swoich brak�w, nie mia� z Atahualp� takich problem�w.

��Staramy si� nie toczy� wojny z innymi lud�mi. A je�li ju� wybuchnie, nie b�dzie to nasza wojna, a jej celem nie b�dzie nasze zwyci�stwo. To b�dzie wasza wojna, o wasze prawo do podr�y w�r�d gwiazd�� Ender wyci�gn�� przed siebie otwart� d�o�.�� Odrzucili�my nasze cz�owiecze�stwo, by sta� si� w�r�d was ramenami�� zacisn�� d�o� w pi��.�� Cz�owiek, prosiaczek i kr�lowa kopca na Lusitanii b�d� jednym. Wszyscy ludzie. Wszystkie robale. Wszystkie prosiaczki. Cz�owiek siedzia� nieruchomo, przetrawiaj�c s�owa Endera.

��M�wco�� powiedzia� w ko�cu.�� To bardzo trudne. P�ki nie przyszli ludzie, inne prosiaczki� mia�y by� zabijane i p�dzi� trzecie �ycie w niewoli, w zdobytym przez nas lesie. Nasz las by� kiedy� polem bitwy i najstarsze drzewa to wojownicy, kt�rzy padli w boju. Najstarsi ojcowie to bohaterowie wojenni, a z tch�rzy zbudowali�my domy. Ca�e �ycie szykujemy si�, by zwyci�a� w bitwach z wrogami, by nasze �ony zasadzi�y matczyne drzewo w nowym lesie, by�my si� stali pot�ni i wielcy. W ci�gu ostatnich dziesi�ciu lat nauczyli�my si� u�ywa� strza� do zabijania z daleka. Garnk�w i sk�r cabry do noszenia wody przez pustyni�. Amarantu i korzeni merdony, by by�o nas wielu i silnych, by zabiera� po�ywienie daleko od macios naszego rodzinnego lasu. Czuli�my rado��, gdy� oznacza�o to, �e zwyci�ymy w ka�dej wojnie. Nie�liby�my nasze �ony, ma�e matki, naszych bohater�w do wszystkich zak�tk�w wielkiego �wiata, a pewnego dnia dalej, do gwiazd. To nasze marzenie, M�wco, a ty chcesz teraz, by�my go utracili, niby powiew wiatru pod niebem. To by�a wspania�a przemowa. Nikt z ludzi nie pr�bowa� sugerowa� odpowiedzi. Cz�owiek niemal ich przekona�.

��To dobre marzenie�� stwierdzi� Ender.�� To marzenie ka�dego �yj�cego stworzenia. Pragnienie, b�d�ce korzeniem samego �ycia: rosn��, a� ca�a przestrze�, jak� mo�esz ogarn��, stanie si� cz�stk� ciebie, znajdzie si� pod twoim panowaniem. To pragnienie wielko�ci. S� jednak dwie drogi, by je spe�ni�. Pierwsza, to zabija� wszystko, co nie jest tob�, wch�ania� lub niszczy�, a� nie pozostanie nic, co mog�oby ci si� sprzeciwi�. To z�a droga. M�wisz wtedy wszech�wiatu: tylko ja b�d� wielki; by uczyni� mi miejsce, reszta musi odda� nawet to, co ju� zdoby�a; sta� si� niczym. Pojmujesz chyba, Cz�owieku, �e gdyby ludzie poszli t� drog�, dzia�ali w ten spos�b, zabiliby wszystkie prosiaczki na Lusitanii i uczynili j� swoim domem. Co by pozosta�o z waszego marzenia, gdyby�my byli �li? Cz�owiek z ca�ych si� stara� si� zrozumie�.

��Widz�, �e ofiarowali�cie nam wspania�e dary, gdy mogli�cie odebra� nawet t� odrobin�, kt�r� posiadali�my. Ale czemu nam je dali�cie, je�li nie mo�emy z nich skorzysta� i sta� si� wielkimi?

��Chcemy, by�cie rozkwitali, by�cie latali w�r�d gwiazd. Tu, na Lusitanii, chcemy, by�cie byli silni i pot�ni, z setkami i tysi�cami braci i �on. Nauczymy was uprawia� wiele rodzaj�w ro�lin i hodowa� wiele zwierz�t. Ela i Novinha, te oto dwie kobiety, b�d� pracowa�y ka�dego dnia swego �ycia, by stworzy� nowe ro�liny, kt�re mog� �y� na Lusitanii. Cokolwiek otrzymaj� dobrego, dadz� wam. Mo�ecie rosn��. Ale czemu cho� jeden prosiaczek z innego lasu musi umrze�, �eby�cie otrzymali te dary? I co wam zaszkodzi, je�li im tak�e je ofiarujemy?

��Je�li b�d� tak silni jak my, to co zyskamy? Czego w�a�ciwie oczekuj� od tego brata, pomy�la� Ender. Jego lud zawsze por�wnywa� si� do innych plemion. Ich las nie ma pi��dziesi�ciu czy pi�ciuset hektar�w�� jest wi�kszy albo mniejszy od lasu plemienia na zachodzie czy po�udniu. To, czego musz� dokona�, jest prac� na ca�e pokolenie: musz� go nauczy� nowego spojrzenia na w�asny nar�d.

��Czy Korzeniak jest wielki?�� zapyta�.

��Wed�ug mnie tak�� odpar� Cz�owiek.�� To m�j ojciec. Jego drzewo nie jest mo�e najstarsze i najgrubsze, ale �aden ojciec za naszej pami�ci nie mia� tylu dzieci tak szybko po zasadzeniu.

��Zatem, w pewien spos�b, wszystkie te dzieci pozostaj� jego cz�ci�. Im wi�cej ich sp�odzi, tym staje si� wi�kszy�� Cz�owiek wolno kiwn�� g�ow�.�� A im wi�cej w �yciu osi�gniesz, tym wspanialszym czynisz swego ojca. Prawda?

��Je�li dzieci dobrze sobie radz�, to tak, to wielki honor dla ojcowskiego drzewa.

��Czy musisz zniszczy� pozosta�e wielkie drzewa, by tw�j ojciec by� najwi�kszy?

��To co innego. Inne wielkie drzewa s� ojcami plemienia. A ma�e drzewa nadal s� bra�mi. Ender widzia� wyra�nie, �e Cz�owiek traci pewno�� siebie. Odrzuca� idee Endera, gdy� by�y niezwyk�e, nie dlatego, �e s� b��dne czy niezrozumia�e. Zaczyna� pojmowa�.

��Sp�jrz na �ony. Nie maj� dzieci. Nigdy nie b�d� wielkie tak, jak wielki jest tw�j ojciec.

��M�wco, sam wiesz, �e one s� najwi�ksze z nas. Ca�e plemi� jest im pos�uszne. Kiedy rz�dz� dobrze, plemi� rozkwita. Kiedy plemi� jest liczne, �ony tak�e s� pot�ne.

��Mimo �e nikt z was nie jest ich dzieckiem?

��Przecie� to niemo�liwe�� zdziwi� si� Cz�owiek.

��A jednak przyczyniacie si� do ich wielko�ci. Nie s� waszymi matkami ani ojcami, ale rosn� w si��, gdy wy ro�niecie.

��Jeste�my jednym plemieniem�

��Ale dlaczego jeste�cie jednym plemieniem? Macie innych ojc�w, inne matki.

��Poniewa� jeste�my jednym plemieniem! �yjemy tutaj, w lesie, i�

��Gdyby zjawi� si� inny prosiaczek z innego plemienia i prosi�, by�cie pozwolili mu zosta� tu i by� bratem�

��Nigdy nie uczyniliby�my go ojcowskim drzewem!

��Ale pr�bowali�cie uczyni� ojcowskimi drzewami Pipa i Liba. Cz�owiek dysza� ci�ko.

��Rozumiem�� powiedzia�.�� Byli cz�ci� plemienia. Przybyli z nieba, ale uznali�my ich za braci i pr�bowali�my uczyni� ojcami. Plemi� jest tym, w co wierzymy, �e jest plemieniem. Je�li powiemy, �e to ca�y Ma�y Lud �yj�cy w lesie i wszystkie drzewa, to w�a�nie staje si� plemieniem. Nawet je�li najstarsze drzewa s� zabitymi w boju wojownikami dw�ch innych plemion. Jeste�my jednym plemieniem, bo m�wimy, �e jeste�my jednym plemieniem.

Ender podziwia� umys� tego ma�ego ramena. Jak niewielu ludzi potrafi pochwyci� ide� i rozszerzy� j� poza w�skie granice plemienia, rodziny, narodu. Cz�owiek przysiad� za Enderem i opar� si� o niego plecami. M�wca czu� ci�ar m�odego prosiaczka, czu� jego oddech na szyi. Potem ich policzki zetkn�y si� i obaj patrzeli w tym samym kierunku.

��Widzisz to, co ja widzꠗ powiedzia� Ender.

��Wy, ludzie, ro�niecie, czyni�c nas cz�ci� siebie. Ludzie, prosiaczki i robale razem. Wtedy b�dziemy jednym plemieniem i nasza wielko�� b�dzie wasz�, a wasza nasz��� Cz�owiek dr�a�, pora�ony wspania�o�ci� idei.�� Powiedzia�e�, �e na wszystkie plemiona powinni�my patrze� w ten sam spos�b. Jak na jedno plemi�, nasze wsp�lne. Wtedy ro�niemy, pomagaj�c im rosn��.

��Mo�ecie posy�a� nauczycieli�� zaproponowa� Ender.�� Braci. P�jd� do innych plemion, zaczn� trzecie �ycie w innych lasach, b�d� mieli dzieci.

��To niezwyk�a i trudna dla �on pro�ba�� stwierdzi� Cz�owiek.�� Mo�e nawet niemo�liwa. Ich umys�y pracuj� inaczej ni� umys�y braci. Brat potrafi my�le� o wielu r�nych rzeczach. �ona my�li tylko o jednej: co jest dobre dla plemienia. A wi�c, przede wszystkim: co jest dobre dla dzieci i ma�ych matek.

��Czy zdo�asz im to wyt�umaczy�?

��Lepiej, ni� ty. Ale boj� si�, �e nie. �e zawiod�.

��My�l�, �e nie zawiedziesz.

��Przyszed�e� dzi� do nas, by zawrze� przymierze mi�dzy nami, prosiaczkami tego plemienia, a lud�mi �yj�cymi na tej planecie. Ludzie poza �uskania nie b�d� dbali o to przymierze, tak jak i prosiaczki poza tym lasem.

��Z nimi tak�e pragniemy zawrze� takie samo przymierze.

��A w tym przymierzu wy, ludzie, obiecujecie nauczy� nas wszystkiego.

��Tak szybko, jak tylko potraficie zrozumie�.

��Ka�de zadane pytanie.

��Je�li znamy odpowied�.

��Kiedy! Je�li! To nie s� s�owa przymierza! Odpowiedz wprost, M�wco Umar�ych�� Cz�owiek wsta�, oderwa� si� od Endera, stan�� przed nim i pochyli� si� lekko, patrz�c na niego z g�ry.�� Obiecaj, �e nauczycie nas wszystkiego co wiecie!

��Obiecujemy.

��Czy obiecasz tak�e przywr�ci� do �ycia kr�low� kopca, by mog�a nam pom�c?

��O�ywi� kr�low� kopca. B�dziecie musieli zawrze� z ni� nowe przymierze. Ona nie przestrzega ludzkich praw.

��Obiecujesz o�ywi� kr�low� kopca, czy zechce nam pomaga�, czy nie?

��Obiecuj�.

��Obiecujecie przestrzega� naszych praw, gdy wejdziecie do naszego lasu? I zgadzacie si�, by r�wniny, kt�rych potrzebujemy, tak�e podlega�y naszym prawom?

��Tak.

��I wypowiecie wojn� wszystkim ludziom ze wszystkich �wiat�w, by nas chroni� i pozwoli�, by�my tak�e latali do gwiazd?

��Ju� to zrobili�my.

Cz�owiek odpr�y� si�, cofn�� o krok, przykucn�� w swej poprzedniej pozycji. Zacz�� kre�li� palcem po ziemi.

��A teraz, czego wy od nas chcecie? B�dziemy przestrzega� ludzkich praw w waszym mie�cie i na prerii, kt�rej potrzebujecie.

��Tak.

��I nie chcecie, �eby�my toczyli wojny?

��Zgadza siꠗ potwierdzi� Ender.

��Czy to wszystko?

��Jeszcze jedno.

��To, czego ��dasz, ju� jest niemo�liwe�� odpar� Cz�owiek.�� R�wnie dobrze mo�esz prosi� o wi�cej.

��Trzecie �ycie�� zapyta� Ender.�� Kiedy si� zaczyna? Wtedy, gdy zabijacie prosiaczka, a on wyrasta w drzewo. Tak?

��Pierwsze �ycie trwa wewn�trz pnia, gdzie nie widzimy �wiat�a, gdzie �lepo po�eramy cia�o matki i sok matczynego drzewa. Drugie �ycie sp�dzamy w cieniu lasu, w p�wietle, gdzie biegamy, chodzimy, wspinamy si�, widzimy i �piewamy, rozmawiamy i tworzymy z pomoc� r�k. Trzecie �ycie jest wtedy, gdy si�gamy do s�o�ca i pijemy jego promienie, nareszcie w pe�nym blasku, nigdy si� nie poruszaj�c, chyba �e od wiatru; my�limy tylko, i w okre�lone dni, gdy bracia b�bni� o pie�, przemawiamy do nich. Tak, to trzecie �ycie.

��Ludzie nie maj� trzeciego �ycia. Cz�owiek patrzy� na niego zdziwiony.

��Kiedy umieramy, nawet je�li nas zasadzicie, nic nie wyrasta. Nie ma �adnego drzewa. Nigdy nie pijemy ze s�o�ca. Kiedy umieramy, jeste�my martwi.

��A ta druga ksi��ka, kt�r� nam da�a��� Cz�owiek zwr�ci� si� do Ouandy.�� Ca�y czas chodzi�o o �ycie po �mierci i ponowne narodziny.

��Nie jako drzewo�� wyja�ni� Ender.�� Ani cokolwiek, co mo�ecie dotkn�� lub zobaczy�. Albo rozmawia� i otrzymywa� rady.

��Nie wierz� ci�� o�wiadczy� Cz�owiek.�� Gdyby tak by�o, to czemu Pipo i Libo kazali si� zasadzi�? Novinha przykl�k�a obok Endera. Dotyka�a go� nie, opiera�a si� o niego, by lepiej s�ysze�.

��Jak kazali si� zasadzi�?

��Ofiarowali wielki dar, zas�u�yli na uhonorowanie. Ludzie i prosiaczki, wsp�lnie. Pipo i Mandachuva. Libo i Li�ciojad. Mandachwa i Li�ciojad mieli nadziej�, �e przejd� do trzeciego �ycia, ale oba razy Pipo i Libo nie chcieli. Uparli si�, by zatrzyma� ten dar dla siebie. Po co by to robili, gdyby ludzie nie mieli trzeciego �ycia? Wtedy rozleg� si� g�os Novinhy, chrapliwy i pe�en napi�cia:

��Co powinni zrobi�, by odda� trzecie �ycie Mandachuvie i Li�ciojadowi?

��Zasadzi� ich, naturalnie�� wyja�ni� Cz�owiek.�� Tak samo, jak dzisiaj.

��Tak samo jak co dzisiaj?�� spyta� Ender.

��Ty i ja�� odpar� Cz�owiek.�� Cz�owiek i M�wca Umar�ych. Je�li zawrzemy przymierze, a ludzie i �ony porozumiej� si�, b�dzie to wielki, wspania�y dzie�. I albo ty ofiarujesz mi trzecie �ycie, albo ja tobie.

��W�asnor�cznie?

��Oczywi�cie. Je�li nie dasz mi trzeciego �ycia, ja musz� da� je tobie. Ender przypomnia� sobie obraz, ogl�dany zaledwie dwa tygodnie temu�� po�wiartowany, wypatroszony Pipo, le��ce wok�, u�o�one starannie organy. Zasadzony.

��Cz�owieku�� powiedzia�.�� Najgorsz� zbrodni�, jak� mo�e pope�ni� istota ludzka, jest morderstwo. A najgorszym sposobem morderstwa jest rozcinanie �ywego cz�owieka i m�czenie go tak, by umar�. Prosiaczek zastanawia� si� przez chwil�.

��M�wco�� odezwa� si� wreszcie.�� M�j umys� pojmuje to na dwa sposoby. Je�li ludzie nie maj� trzeciego �ycia, zasadzenie jest zab�jstwem, na zawsze. Wed�ug nas, Pipo i Libo zatrzymali dla siebie ten zaszczyt, pozostawiaj�c Mandachuv� i Li�ciojada, kt�rych znasz, by umarli bez nagrody za swe dokonania. Wed�ug nas wy, ludzie, wyszli�cie zza ogrodzenia i wyrwali�cie ich z ziemi, zanim wypu�cili korzenie. Wed�ug nas to wy pope�nili�cie mord, zabieraj�c Pipa i Liba. Teraz pojmuj� wszystko inaczej. Pipo i Libo nie chcieli ofiarowa� Mandachuvie i Li�ciojadowi trzeciego �ycia, gdy� dla nich by�o to morderstwo. Zgodzili si� na w�asn� �mier�, �eby nie zabija� nikogo z nas.

��Tak�� potwierdzi�a Novinha.

��Ale w takim razie, kiedy znale�li�cie ich na zboczu, dlaczego ludzie nie przyszli do lasu i nie zabili nas wszystkich? Dlaczego nie rozpalili�cie wielkiego ognia, kt�ry poch�on��by wszystkich naszych ojc�w i samo matczyne drzewo? Z lasu rozleg� si� krzyk Li�ciojada�� straszne wycie, pe�ne niezno�nego b�lu.

��Gdyby�cie �ci�li nasze drzewo�� m�wi� Cz�owiek�� gdyby�cie zamordowali cho�by jedno, przyszliby�my noc� i zabili was wszystkich. Cho�by nawet kilku z was usz�o z �yciem, nasi pos�a�cy przekazaliby wie�� innym plemionom. �aden z ludzi nie opu�ci�by �ywy tej ziemi. Dlaczego nas nie zabili�cie za mord na Pipie i Libie?

Za Cz�owiekiem pojawi� si� nagle Mandachuva. Dysza� ci�ko. Run�� na ziemi�, wyci�gaj�c d�onie do Endera.

��Rozci��em go tymi r�kami�� zawo�a�.�� Chcia�em go uhonorowa�, a na zawsze zabi�em jego drzewo!

��Nie�� odpar� Ender. Uj�� d�onie prosiaczka.�� Obaj s�dzili�cie, �e ratujecie sobie �ycie. On ci� urazi�, a ty� zrani�e� go, tak, zabi�e�, ale obaj wierzyli�cie, �e czynicie dobro. To wystarczy, przynajmniej na razie. Poznali�my prawd�, wy tak�e. Wiemy, �e nie chcieli�cie ich zamordowa�. A wy wiecie, �e kiedy rozcinacie no�em ludzk� istot�, ona umiera na zawsze. To ostatni warunek przymierza, Cz�owieku. Nigdy nie prowad�cie ludzi do trzeciego �ycia, gdy� nie wiemy, jak tam trafi�.

��Kiedy powt�rz� to �onom�� stwierdzi� Cz�owiek�� us�yszycie p�acz tak straszny, �e b�dzie jak trzask walonych przez burz� drzew. Odwr�ci� si�, stan�� przed Krzykaczk� i zacz�� m�wi�.

��Teraz odejd�cie�� powiedzia� po chwili.

��Jeszcze nie zawarli�my przymierza.

��Musz� przem�wi� do wszystkich �on. Nie zgodz� si� na to, p�ki stoicie tutaj, w cieniu matczynego drzewa, i nikt nie chroni naszych dzieci. Strza�a wyprowadzi was z lasu. Czekaj na mnie na wzg�rzu, gdzie Korzeniak trzyma stra� przy bramie. Prze�pij si�, je�eli zdo�asz. Przedstawi� nasze przymierze �onom i spr�buj� je przekona�, �e musimy traktowa� inne plemiona tak, jak wy nas potraktowali�cie. Cz�owiek wyci�gn�� r�k� i impulsywnie dotkn�� brzucha Endera.

��Og�aszam teraz w�asne przymierze�� oznajmi�.�� Zawsze ci� b�d� szanowa�, ale nigdy nie zabij�.

Ender przycisn�� d�o� do �o��dka Cz�owieka. Wypuk�o�ci na sk�rze prosiaczka zdawa�y si� gor�ce.

��Ja tak�e b�d� ci� zawsze szanowa�.

��A je�li zawrzemy przymierze mi�dzy twoim i moim plemieniem, czy oddasz mi honor trzeciego �ycia? Czy sprawisz, �e wznios� si� i b�d� pi� �wiat�o?

��Czy mo�na zrobi� to szybko? Nie tak wolno i strasznie, jak�

��Abym zosta� jednym z milcz�cych drzew? Nigdy nie by� ojcem? Istniej�cym bez honoru, by �ywi� swym sokiem brudne macios i dawa� braciom drewno, gdy za�piewaj�?

��Czy nie m�g�by tego zrobi� kto� inny?�� spyta� Ender.�� Jeden z braci, kto zna drogi waszego �ycia i �mierci?

��Nie rozumiesz�� odpar� Cz�owiek.�� Tylko tak plemi� przekona si�, �e powiedziano prawd�. Albo ty zabierzesz mnie do trzeciego �ycia, albo ja musz� zabra� ciebie, albo nie b�dzie przymierza. Nie zabij� ci�, M�wco, a obaj chcemy uk�adu.

��Uczyni� to�� rzek� Ender. Cz�owiek skin�� g�ow�, cofn�� d�o� i wr�ci� do Krzykaczki.

��� Deus�� szepn�a Ouanda.�� Jak zdo�asz to zrobi�?

Ender nie znalaz� odpowiedzi. Szed� milcz�c za Strza��, prowadz�cym ich mi�dzy drzewami. Novinha da�a mu swoj� latark� i Strza�a bawi� si� ni� jak dziecko: zwi�ksza� i zmniejsza� kr��ek �wiat�a, zatacza� p�tle nad krzakami. Ender nie widzia� jeszcze tak rozbawionego i zadowolonego prosiaczka.

Z ty�u jednak dobiega� ich �piew �on, ich straszna, kakofoniczna pie��. Cz�owiek wyjawi� im prawd� o Pipie i Libie: �e umarli ostatecznie, w�r�d b�lu, by nie uczyni� Mandachwie i Li�ciojadowi tego, co uwa�ali za morderstwo. Ludzie milczeli, p�ki nie oddalili si� na tyle, by lament �on �cich� i us�yszeli g�os w�asnych krok�w.

��To msza za dusz� mego ojca�� odezwa�a si� cicho Ouanda.

��I mojego�� doda�a Novinha. Wiedzieli, �e m�wi o Pipie, nie o zmar�ym dawno Venerado Gusto.

Ender nie bra� udzia�u w rozmowie. Nie zna� Pipa i Liba, nie dzieli� z kobietami wspomnienia rozpaczy. M�g� my�le� jedynie o drzewach. Wszystkie by�y kiedy� �ywymi prosiaczkami, wszystkie. Prosiaczki mog�y im �piewa�, przemawia� do nich, czasem nawet rozumie� ich j�zyk. Ender tego nie potrafi�. Dla niego drzewa nie by�y lud�mi, nie mog�y by� lud�mi. Je�li zag��bi ostrze w cia�o Cz�owieka, dla prosiaczk�w nie b�dzie to morderstwem, lecz we w�asnych oczach zniszczy jedyn� cz�� �ycia Cz�owieka, jak� m�g� zrozumie�. Jako prosiaczek, Cz�owiek by� prawdziwym ramenem, bratem. Jako drzewo b�dzie czym� troch� tylko lepszym od nagrobka. To tylko Ender pojmowa�, w to tylko potrafi� naprawd� uwierzy�. Jeszcze raz, my�la�. Musz� zabi�, cho� da�em s�owo, �e ju� nigdy tego nie zrobi�. Poczu� na ramieniu d�o� Novinhy. Wspar�a si� na nim.

��Pom� mi�� poprosi�a.�� W ciemno�ci jestem jak �lepa.

��Ja dobrze widzꠗ przypomnia� uprzejmie Olhado.

��Zamknij si�, durniu�� szepn�a gniewnie Ela.�� Mama chce i�� razem z nim. Novinha i Ender s�yszeli j� dobrze i oboje za�miali si� bezg�o�nie. Novinha przysun�a si� bli�ej.

��Wierz�, �e b�dziesz mia� odwag�, by zrobi� to, co musisz�� szepn�a cicho, by tylko on us�ysza�.

��Zimny i bezlitosny?�� zapyta�. G�os zabrzmia� ironicznie, lecz s�owa smakowa�y gorzko i prawdziwie.

��Wsp�czuj�cy�� sprostowa�a.�� Potrafisz przypali� ran� rozgrzanym �elazem, gdy nie ma innego sposobu.

Ona czu�a gor�ce �elazo, wypalaj�ce najg��bsze rany; mia�a prawo to m�wi�. Uwierzy� jej i przygotowa� swe serce do krwawego dzie�a, jakie musia� wykona�. Ender nie s�dzi�, �e zdo�a usn�� wiedz�c, co go czeka. Teraz jednak przebudzi� si�, wci�� s�ysz�c cichy g�os Novinhy. Poj��, �e jest na dworze, �e le�y na capim z g�ow� na kolanach kobiety. By�o ciemno.

��Nadchodz��� szepn�a Novinha. Ender usiad�. Kiedy�, gdy by� dzieckiem, natychmiast odzyskiwa� pe�n� przytomno�� umys�u. Wtedy jednak by� wyszkolonym �o�nierzem. Dzisiaj potrzebowa� kilku chwil, by zorientowa� si� w sytuacji: Ouanda i Ela, obie rozbudzone i czujne; �pi�cy Olhado, przeci�gaj�cy si� Quim. Par� metr�w od niego wznosi�o si� w g�r� wysokie drzewo trzeciego �ycia Korzeniaka. A niedaleko, za ogrodzeniem, w niewielkiej dolince, sta�y na stokach wzg�rz pierwsze domki Milagre; za� na najwy�szych, najbli�szych szczytach�� katedra i klasztor.

Z drugiej strony las i wychodz�cy spomi�dzy drzew Cz�owiek, Mandachuva, Li�ciojad, Strza�a, Kubek, Kalendarz, Robak, Tancerz i kilku innych, kt�rych imion Ouanda nie zna�a.

��Nigdy ich nie widzia�am�� wyja�ni�a.�� Musz� przybywa� z innych braterskich dom�w. Czy mamy przymierze? pyta� bezg�o�nie Ender. Tylko to mnie interesuje. Czy Cz�owiek przekona� �ony do nowego sposobu pojmowania �wiata?

Cz�owiek ni�s� jaki� przedmiot. Owini�ty w li�cie. Prosiaczki w milczeniu z�o�y�y go przed Enderem, a Cz�owiek odwin�� ostro�nie. By� to wydruk komputerowy.

��Kr�lowa Kopca i Hegemon�� szepn�a Ouanda.�� Kopia, kt�r� przyni�s� im Miro.

��Przymierze�� oznajmi� Cz�owiek.

Wtedy dopiero zauwa�yli, �e papier le�a� tekstem w d�, niezadrukowan� stron� do g�ry. W �wietle latarki dostrzegli s�abe, r�cznie pisane litery, du�e i niezbyt r�wne. Ouanda by�a zdumiona.

��Nie uczyli�my ich, jak robi� atrament�� powiedzia�a.�� Nie uczyli�my ich pisa�.

��Kalendarz nauczy� si� stawia� litery�� wyja�ni� Cz�owiek.�� Pisa� patyczkiem po ziemi. A Robak zrobi� atrament z �ajna cabry i suszonych macios. Tak zawieracie uk�ady, prawda?

��Tak�� przyzna� Ender.

��Gdyby�my nie zapisali go na papierze, zapami�taliby�my inaczej.

��To prawda. S�usznie uczynili�cie, spisuj�c nasze porozumienie.

��Wprowadzili�my pewne zmiany. �ony chcia�y tych zmian, a ja uzna�em, �e si� zgodzisz�� Cz�owiek wskaza� fragment tekstu.�� Ludzie mog� zawrze� to przymierze z innymi prosiaczkami, ale nie mog� zawiera� innego przymierza. Nie wolno wam uczy� innych prosiaczk�w tego, czego nas nie nauczycie. Zgadzasz si� na to?

��Oczywi�cie.

��To by�o najprostsze. A teraz, co si� stanie, je�li nie b�dzie zgody co do praw? Je�li nie b�dzie zgody, gdzie ko�cz� si� wasze r�wniny i ziemie, a zaczynaj� nasze? Krzykaczka powiedzia�a: niech kr�lowa kopca rozs�dza spory mi�dzy lud�mi a Ma�ym Ludem. Niech ludzie s�dz� mi�dzy Ma�ym Ludem i kr�low� kopca. I niech Ma�y Lud b�dzie s�dzi� mi�dzy kr�low� kopca a lud�mi.

Ender zastanawia� si�, czy b�dzie to proste. Nikt z ludzi nie pami�ta� tak dobrze strachu, jaki budzi�y robale trzy tysi�ce lat temu. Ich owadzie cia�a nawiedza�y koszmary dzieci�stwa ludzko�ci. Czy mieszka�cy Milagre potrafi� przyj�� ich os�d? To trudne. Ale nie bardziej ni� to, czego za��dali�my od prosiaczk�w.

��Tak�� orzek� Ender.�� Na to tak�e si� zgadzamy. To s�uszne rozwi�zanie.

��Kolejna zmiana�� Cz�owiek spojrza� na Endera i u�miechn�� si�. Wygl�da�o to przera�aj�co, gdy� twarze prosiaczk�w nie by�y przystosowane do ludzkich min.�� Dlatego stracili�my tyle czasu. Na wszystkie te zmiany. Ender odpowiedzia� u�miechem.

��Je�li plemi� prosiaczk�w nie podpisze porozumienia z lud�mi, i to plemi� zaatakuje inne, kt�re zawar�o przymierze, wtedy mo�emy przyst�pi� do wojny z nimi.

��Co rozumiesz przez atak?�� spyta� Ender. Je�li za atak uznaj� zwyk�� zniewag�, ten punkt umowy zniweczy zakaz wojen.

��Atak�� odpar� Cz�owiek.�� Rozpoczyna si�, gdy oni wkraczaj� na nasz� ziemi� i zabijaj� braci lub �ony. Nie jest atakiem, gdy gotuj� si� do wojny lub proponuj� umow� o przyst�pieniu do wojny. Jest atakiem, gdy zaczynaj� walk� bez umowy. A poniewa� nigdy si� nie zgodzimy na wojn�, mo�e si� ona rozpocz�� wy��cznie od ataku innego plemienia. Wiedzia�em, �e o to zapytasz. Wskaza� odpowiedni fragment. Istotnie, uk�ad precyzyjnie okre�la�, co jest atakiem.

��Mog� si� na to zgodzi栗 uzna� Ender. Wprawdzie wybuch wojny pozostanie realn� mo�liwo�ci� jeszcze przez wiele pokole�, mo�e przez ca�e wieki, gdy� wiele lat up�ynie, nim ludzie zawr� przymierze z ka�dym plemieniem tego �wiata. Wierzy� jednak, �e zalety pokojowej egzogamii stan� si� jasne o wiele wcze�niej i niewielu prosiaczk�w zechce by� wojownikami.

��I ostatnia zmiana�� o�wiadczy� Cz�owiek.�� �ony chcia�y ci� ukara� za uczynienie przymierza tak trudnym do przyj�cia. Wierz� jednak, �e nie uznasz tego za kar�. Poniewa� nie wolno nam zabiera� was do trzeciego �ycia, po zawarciu przymierza zakazuje si� ludziom zabiera� do trzeciego �ycia braci.

Przez chwil� Ender mia� nadziej�, �e uzyska� u�askawienie; nie musi dokonywa� czynu, kt�rego odm�wili Libo i Pipo.

��Po zawarciu przymierza�� wyja�ni� Cz�owiek.�� B�dziesz pierwszym i ostatnim z ludzi, kt�rzy ofiaruj� ten dar.�� Chcia�bym�

��Wiem, czego pragniesz, przyjacielu M�wco. Dla ciebie jest to morderstwem. Lecz dla mnie� kiedy brat otrzymuje prawo przej�cia do trzeciego �ycia jako ojciec, wybiera swego najwi�kszego rywala lub najlepszego przyjaciela, by otworzyli mu drog�. Ciebie, M�wco. Czeka�em na ciebie od dnia, gdy nauczy�em si� starku i przeczyta�em Kr�low� Kopca i Hegemona. Wiele razy powtarza�em swemu ojcu, Korzeniakowi: ze wszystkich ludzi on jeden potrafi nas zrozumie�. Potem Korzeniak powiedzia�, �e przyby� tw�j kosmolot, �e to w�a�nie ty i �e na pok�adzie jest kr�lowa kopca. Wiedzia�em, �e zjawi�e�' si�, by otworzy� mi przej�cie, je�li tylko na to zas�u��.

��Zas�u�y�e�, Cz�owieku�� o�wiadczy� Ender.

��Popatrz�� powiedzia�.�� Widzisz? Podpisali�my przymierze ludzkim sposobem. Na samym dole ostatniej strony wypisano pracowicie dwa s�owa.

��Cz�owiek�� odczyta� Ender. Drugiego nie rozpozna�.

��To prawdziwe imi� Krzykaczki�� wyja�ni� Cz�owiek.�� Patrz�ca w Gwiazdy. Nie ma wprawy w pisaniu� �ony niecz�sto u�ywaj� narz�dzi, poniewa� to bracia wykonuj� zwykle takie prace. Dlatego kaza�a ci powiedzie�, jak naprawd� ma na imi�. I jeszcze, �e otrzyma�a je, gdy� spogl�da�a w niebo. M�wi, �e wtedy jeszcze o tym nie wiedzia�a, ale wypatrywa�a twojego przybycia.

Tylu ludzi, tyle nadziei, kt�re mam spe�ni�, pomy�la� Ender. W ko�cu jednak wszystko zale�y od nich. Od Novinhy, Mira i Eli, kt�rzy mnie wezwali. Od Cz�owieka i Patrz�cej w Gwiazdy. I od tych, kt�rzy l�kali si� mego przybycia. Robak przyni�s� naczynie z atramentem, Kalendarz poda� pi�ro. By�a to w�ska drewniana drzazga, rozci�ta na ko�cu, z w�skim kanalikiem, gdzie po zanurzeniu pozostawa�o troch� cieczy. Ender musia� macza� je pi�ciokrotnie, zanim napisa� swoje imi�.

��Pi�栗 obwie�ci� Strza�a. Ender przypomnia� sobie, �e pi�tka ma dla prosiaczk�w znaczenie magiczne. Zwyk�y przypadek, ale je�li chcia�y go uzna� za dobry omen�� tym lepiej.

��Zanios� to przymierze do naszego Zarz�dcy i biskupa.

��Ze wszystkich dokument�w, jakie ludzko�� przechowuje w skarbcu swojej historii��� zacz�a Ouanda. Nie musia�a ko�czy� zdania. Wszyscy zrozumieli bez s��w. Cz�owiek, Li�ciojad i Mandachuva starannie owin�li karty w li�cie i wr�czyli je nie Enderowi, ale Ouandzie. Z przera�aj�c� pewno�ci� Ender wiedzia�, co to oznacza. Wci�� jeszcze czeka�a go praca, przy kt�rej musi mie� wolne obie r�ce.

��Przymierze zosta�o zawarte na spos�b ludzi�� oznajmi� Cz�owiek.�� Teraz musicie je potwierdzi� tak�e dla Ma�ego Ludu.

��Czy podpis nie wystarczy?�� spyta� Ender.

��Od dzisiaj podpis wystarczy�� odpar� Cz�owiek.�� Ale tylko dlatego, �e r�ka, kt�ra podpisa�a je w imieniu ludzi, zawrze je tak�e naszym sposobem.

��Uczyni� to�� zapewni� Ender.�� Tak, jak obieca�em. Cz�owiek wyci�gn�� r�k� i przesun�� d�oni� od szyi do brzucha Endera.

��S�owo brata nie tkwi tylko w jego ustach�� o�wiadczy�.�� S�owo brata jest jego �yciem. Pozw�lcie mi raz jeszcze porozmawia� z mym ojcem, zanim stan� obok niego�� doda�, zwracaj�c si� do przyby�ych wraz z nim prosiaczk�w.

Dw�ch obcych braci wyst�pi�o naprz�d, trzymaj�c w d�oniach kr�tkie pa�ki. Wraz z Cz�owiekiem podeszli do drzewa Korzeniaka, zacz�li b�bni� w pie� i �piewa� w J�zyku Ojc�w. Niemal natychmiast pojawi�a si� szczelina. Drzewo wci�� by�o stosunkowo m�ode, niewiele grubsze od tu�owia Cz�owieka; w�lizni�cie si� do wn�trza wymaga�o wysi�ku. Zmie�ci� si� jednak i pie� zamkn�� si� za nim. B�bnienie zmieni�o rytm, lecz nie ucich�o nawet na chwil�.

��S�ysz� zmian� rezonansu wewn�trz drzewa�� szepn�a Jane.�� Ono kszta�tuje d�wi�k i zmienia b�bnienie w j�zyk.

Pozosta�e prosiaczki zaj�y si� oczyszczeniem terenu pod nowe drzewo. Ender dostrzeg�, �e mia�o by� zasadzone tak, by patrz�cy od bramy widzia� po lewej r�ce Korzeniaka, a po prawej Cz�owieka. Wyrywanie capim z korzeniami by�o dla prosiaczk�w trudnym zadaniem; Quim zacz�� im pomaga�, p�niej Olhado, a potem Ouanda z El�.

Novinha wzi�a przymierze od Ouandy i podesz�a z nim do Endera. Spojrza�a na niego spokojnie.

��Podpisa�e�: Ender Wiggin�� powiedzia�a.�� Ender.

Imi� zabrzmia�o nieprzyjemnie nawet w jego w�asnych uszach. Zbyt cz�sto s�ysza� je jako obelg�.

��Jestem starszy, ni� wygl�dam�� wyja�ni�.�� Tak mnie nazywano w czasach, gdy rozsadzi�em w nico�� ojczyst� planet� robali. Mo�e ten podpis na pierwszym uk�adzie, zawartym mi�dzy lud�mi i ramenami, odmieni znaczenie tego imienia.

��Ender�� szepn�a. Wyci�gn�a r�ce, przyciskaj�c mu do piersi pakunek z uk�adem. By� ci�ki, gdy� zawiera� ca�� Kr�low� Kopca i Hegemona, na stronach kt�rych spisano tekst przymierza.�� Nigdy nie spowiada�am si� kap�anom, gdy� wiedzia�am, �e m�j grzech wywo�a ich pogard�. Gdy jednak obwie�ci�e� dzi� o tym grzechu, potrafi�am to znie�� wiedz�c, �e ty mn� nie gardzisz. Nie-wiedzia�am jednak, dlaczego. A� do teraz.

��Nie pogardzam lud�mi za ich grzechy. Nie znalaz�em jeszcze takiego, o kt�rym nie powiedzia�bym w duchu: dokonywa�em gorszych czyn�w.

��Przez wszystkie lata nios�e� ci�ar win ludzko�ci.

��Nie ma w tym nic mistycznego. Uwa�am to za co� w rodzaju znamienia Kaina. Nie masz wielu przyjaci�, ale te� nikt nie zrobi ci krzywdy.

Teren zosta� oczyszczony. Mandachuva zawo�a� co� w Mowie Drzew do b�bni�cych ci�gle prosiaczk�w. Zmienili rytm i znowu otworzy� si� pie� drzewa Korzeniaka. Cz�owiek wy�oni� si� z wn�trza jak dziecko przychodz�ce na �wiat. Potem stan�� na �rodku nagiej ziemi. Li�ciojad i Mandachuva podali mu dwa no�e. Bior�c je, Cz�owiek przem�wi��� po portugalsku, by rozumieli go ludzie i s�owa nabra�y przez to wi�kszej wagi.

��Powiedzia�em Krzykaczce, �e utracili�cie prawo przej�cia do trzeciego �ycia w rezultacie wielkiego nieporozumienia z Pipem i Libem. Obieca�a, �e nim minie kolejna d�o� d�oni dni, obaj b�dziecie ro�li w g�r�, do �wiat�a.

Li�ciojad i Mandachuva wypu�cili no�e, pog�adzili Cz�owieka po brzuchu i cofn�li si� na skraj oczyszczonego gruntu.

Cz�owiek poda� no�e Enderowi. Oba by�y drewniane. Ender nie potrafi� sobie wyobrazi� narz�dzia, kt�re mog�oby tak wypolerowa� drewno, by sta�o si� w�skie i ostre, a przy tym tak mocne. Powsta�y w gotowej formie z serca �ywego drzewa, by pom�c bratu w przej�ciu do trzeciego �ycia.

Wiedzie�, �e Cz�owiek nie umrze naprawd� by�o czym� ca�kiem innym, ni� uwierzy�. Ender nie wzi�� no�y. Si�gn�� poza ostrza i chwyci� Cz�owieka za przedramiona.

��Dla ciebie to nie jest �mier�. Lecz dla mnie� Ledwie wczoraj zobaczy�em ci� po raz pierwszy, a dzi� uznaj� w tobie brata, jakby Korzeniak by� r�wnie� moim ojcem. Mimo to, gdy wzejdzie s�o�ce, nie b�d� m�g� ju� z tob� rozmawia�. Dla mnie to �mier�, Cz�owieku, jakkolwiek ty sam to odbierasz.

��Przyjd� i si�d� w moim cieniu�� odpar� Cz�owiek.�� Patrz na promienie s�o�ca przebijaj�ce si� przez moje li�cie. Oprzyj plecy o m�j pie�. I jeszcze co�: dodaj now� opowie�� do Kr�lowej Kopca i Hegemona. Nazwij j� �yciem Cz�owieka. Powiedz ludziom, jak zosta�em pocz�ty na korze drzewa mego ojca i jak narodzi�em si� w ciemno�ci, po�eraj�c cia�o matki. Powiedz, jak pozostawi�em za sob� mrok i wyszed�em na p�wiat�o drugiego �ycia. Jak �ony uczy�y mnie j�zyka, a potem poznawa�em cuda, kt�rych uczyli Libo, Miro i Ouanda. Powiedz, jak w ostatnim dniu drugiego �ycia przyby� z nieba m�j prawdziwy brat i razem zawarli�my to przymierze, by ludzie i prosiaczki byli jednym plemieniem; nie plemieniem ludzi czy plemieniem prosiaczk�w, ale plemieniem ramen�w. A potem m�j przyjaciel otworzy� mi drog� do trzeciego �ycia, do pe�nego �wiat�a, bym r�s� w niebo i przed �mierci� da� �ycie dziesi�ciu tysi�com dzieci.

��Opowiem twoj� historiꠗ przyrzek� Ender.

��Wtedy naprawd� b�d� �y� wiecznie. Ender wzi�� no�e. Cz�owiek po�o�y� si� na nagiej ziemi.

��Olhado�� zawo�a�a Novinha.�� Quim. Wracajcie do bramy. Ela, ty te�.

��Chc� to zobaczy�, mamo�� o�wiadczy�a Ela.�� Jestem ksenobiologiem.

��Zapominasz o moich oczach�� doda� Olhado.�� Rejestruj� wszystko. Wsz�dzie mo�emy pokaza� ludziom, �e podpisano uk�ad. I mo�emy pokaza� prosiaczkom, �e M�wca dope�ni� przymierza ich sposobem.

��Ja te� nie p�jdꠗ stwierdzi� Quim.�� Nawet B�ogos�awiona Dziewica sta�a u st�p krzy�a.

��Mo�ecie zosta栗 zgodzi�a si� Novinha. Sama zosta�a tak�e. W�o�ono capim w usta Cz�owieka, lecz on nie prze�uwa� jej zbyt mocno.

��Jeszcze�� poprosi� Ender.�� �eby� nic nie poczu�.

��Dlaczego?�� zaprotestowa� Mandachuva.�� To ostatnie chwile jego drugiego �ycia. Dobrze jest czu� b�l cia�a, by go wspomina�, gdy b�dziesz �y� po raz trzeci, poza zasi�giem b�lu. Mandachuva i Li�ciojad pouczyli Endera, gdzie wykona� ci�cie. Trzeba to robi� pr�dko, powiedzieli, si�gaj�c do wn�trza paruj�cego cia�a by wskaza� organy, kt�re nale�y u�o�y� tu czy tam. D�onie Endera by�y szybkie i pewne, umys� spokojny; lecz cho� nie znalaz� wolnej chwili, by oderwa� wzrok od operacji, wiedzia�, �e ponad krwawym dzie�em obserwuj� go oczy Cz�owieka. Obserwuj� go, pe�ne mi�o�ci i wdzi�czno�ci, pe�ne cierpienia i �mierci. To si� sta�o pod jego palcami, tak pr�dko, �e przez kilka minut mogli si� przygl�da�, jak ro�nie. Kilka wi�kszych organ�w skurczy�o si� nagle wypuszczaj�c korzenie, nitki si�gn�y z r�nych miejsc wewn�trz cia�a. Oczy Cz�owieka rozszerzy�y si� w ostatecznym cierpieniu, a z jego kr�gos�upa wystrzeli� w g�r� p�d� dwa li�cie, cztery li�cie�

Znieruchomia�. Cia�o by�o martwe; ostatni spazm energii stworzy� drzewo, zakorzenione w zw�okach Cz�owieka. Ender widzia� wyrastaj�ce witki i korzonki. Wspomnienia i dusza Cz�owieka przenios�y si� w kom�rki p�du. Dzie�o zosta�o dokonane. Rozpocz�o si� trzecie �ycie. Gdy s�o�ce wzejdzie o �wicie, ju� nied�ugo, li�cie po raz pierwszy posmakuj� �wiat�a. Prosiaczki cieszy�y si� i ta�czy�y. Li�ciojad i Mandachuva odebrali Enderowi no�e, by wbi� je w ziemi� po obu stronach g�owy Cz�owieka. Ender nie dzieli� z nimi rado�ci. Zalany by� krwi�, cuchn�� �mierci� cia�a, kt�re zabi�. Na czworakach odczo�ga� si� w g�r� do miejsca, sk�d nie musia� na nie patrze�. Novinha posz�a za nim. A za ni� reszta, wszyscy zm�czeni i wyczerpani prac� i prze�yciami minionego dnia. Nic nie m�wili, niczego nie robili; padli w g�st� capim, ka�dy wspieraj�c si� na kim� innym. We �nie szukali odpoczynku, gdy prosiaczki ta�czy�y coraz wy�ej i dalej, a� wreszcie znikn�y w lesie.

Bosquinha i biskup Peregrino stan�li przed bram� zanim jeszcze wzesz�o s�o�ce, by widzie�, jak wraca M�wca. Czekali pe�ne dziesi�� minut, nim dostrzegli jaki� ruch na skraju lasu. Zaspany ch�opiec opr�nia� p�cherz pod krzakiem.

��Olhado!�� krzykn�a burmistrz.

Ch�opiec obejrza� si�, pomacha�, po czym szybko zapi�� spodnie i zacz�� budzi� innych, �pi�cych w wysokiej trawie. Bosquinha i biskup otworzyli wrota i ruszyli w ich kierunku.

��To g�upie�� stwierdzi�a burmistrz.�� Ale dopiero teraz nasz bunt wydaje si� rzeczywisty. Kiedy pierwszy raz w �yciu wysz�am poza ogrodzenie.

��Czemu sp�dzili noc na dworze?�� zastanawia� si� g�o�no Peregrino.�� Brama by�a otwarta, mogli przecie� wr�ci� do domu.

Bosquinha przyjrza�a si� szybko oczekuj�cej ich grupie. Ouanda i Ela, rami� w rami�, jak siostry. Olhado i Quim. Novinha. A tam� tak, to M�wca. Siedzia� na ziemi, a stoj�ca za nim Novinha opiera�a mu r�ce na ramionach. Czekali w milczeniu. Wreszcie Ender podni�s� g�ow�.

��Zawarli�my uk�ad�� powiedzia�.�� Dobry uk�ad. Novinha podnios�a owini�ty w li�cie pakunek.

��Spisali go�� wyja�ni�a.�� Dla was, do podpisu. Bosquinha odebra�a zawini�tko.

��Wszystkie dane zosta�y odtworzone jeszcze przed p�noc��� oznajmi�a.�� Nie tylko te przes�ane jako wiadomo�ci do ciebie. Kimkolwiek jest tw�j przyjaciel, M�wco, potrafi wiele.

��Przyjaci�ka�� sprostowa� M�wca.�� Ma na imi� Jane.

Biskup i Bosquinha dostrzegli teraz, co le�y na oczyszczonej ziemi poni�ej miejsca, gdzie spa� M�wca. Zrozumieli, co oznaczaj� ciemne plamy na jego d�oniach i ramionach, kropki na twarzy.

��Wola�abym nie mie� uk�adu�� o�wiadczy�a burmistrz�� ni� dosta� ten, dla kt�rego musia�e� zabi�.

��Wstrzymaj si� z s�dem�� przerwa� jej biskup.�� Wierz�, �e w zdarzeniach tej nocy zawarte jest wi�cej, ni� mo�emy zobaczy�.

��Bardzo m�drze, ojcze Peregrino�� rzek� cichym g�osem M�wca.

��Mog� wszystko wyja�ni栗 zaproponowa�a Ouanda.�� Ela i ja rozumiemy to tak dobrze, jak M�wca.

��To by�o jak sakrament�� doda� Olhado. Bosquinha spojrza�a zdumiona na Novinh�.

��Pozwoli�a� mu patrze�? Olhado postuka� si� w powieki.

��Wszystkie prosiaczki zobacz� to kiedy� przez moje oczy.

��To nie by�a �mier栗 stwierdzi� Quim.�� To zmartwychwstanie. Biskup zbli�y� si� do um�czonego cia�a i dotkn�� m�odego drzewka, wyrastaj�cego z klatki piersiowej.

��Ma na imi� Cz�owiek�� poinformowa� M�wca.

��Ty tak�e�� odpar� cicho biskup. Odwr�ci� si� i ogarn�� wzrokiem cz�onk�w swej niewielkiej trzody, kt�rzy posun�li ludzko�� o krok dalej, ni� dotar�a kiedykolwiek. Czy jestem pasterzem, spyta� sam siebie. Czy najbardziej zagubion� i bezradn� z owiec?

��Chod�cie wszyscy. Chod�cie ze mn� do katedry. Wkr�tce dzwony zadzwoni� na msz�. Dzieci stan�y razem. Novinha tak�e porzuci�a swe miejsce za plecami M�wcy. Zaraz jednak zatrzyma�a si� i obejrza�a na niego z niem� pro�b� w oczach.

��Ju� nied�ugo�� odpowiedzia�.�� Jeszcze chwil�. Ona tak�e pod��y�a za biskupem, przez bram� i w g�r�, do katedry.

Msza si� dopiero zacz�a, gdy Peregrino dostrzeg� wchodz�cego do ko�cio�a M�wc�. Stan�� u wej�cia, szukaj�c wzrokiem Novinhy. Po chwili zaj�� miejsce obok niej. Tam, gdzie siadywa� Marcao przy rzadkich okazjach, gdy ca�a rodzina przychodzi�a razem.

Obowi�zki oderwa�y jego uwag�, a gdy po kilku minutach spojrza� znowu, zobaczy� Grega siedz�cego obok M�wcy. Peregrino my�la� o warunkach uk�adu, kt�ry wyja�ni�y mu dziewcz�ta. O znaczeniu �mierci prosiaczka zwanego Cz�owiekiem, a przed nim �mierci Pipa i Liba. Wszystkie rzeczy nabra�y sensu, wszystkie po��czy�y si� razem. M�ody ch�opiec, Miro, sparali�owany w ��ku i opiekuj�ca si� nim jego siostra, Ouanda. Novinha, tak d�ugo zagubiona, teraz odnaleziona. Ogrodzenie i jego cie�, siej�cy mrok w duszach wszystkich, kt�rzy �yli w jego granicach, teraz nieruchomy, nieszkodliwy, niewidzialny i nierzeczywisty.

To by�o jak cud op�atka zmienionego w cia�o Bo�e w jego r�ku. Jak niespodziewanie odnajdujemy cia�o Bo�e w nas samych, gdy s�dzili�my ju�, �e z prochu tylko powstajemy.

Miro postanowi� opu�ci� Lusitani�. Wzi�� statek M�wcy i jednak polecie� na Trondheim. Mo�e podczas procesu zdo�a przekona� Sto �wiat�w, by nie wyrusza�y na wojn� z �uskania. W najgorszym razie zostanie m�czennikiem, poruszy ludzkie serca, b�dzie pami�tany jako symbol. Cokolwiek si� zdarzy, b�dzie lepsze, ni� �ycie tutaj. Przez pierwsze dni po sforsowaniu ogrodzenia jego stan szybko si� poprawia�. Odzyska� cz�ciow� zdolno�� ruchu i czucie w ko�czynach. Potrafi� chodzi� pow��cz�c nogami, jak starzec. Potrafi� operowa� r�kami i d�o�mi. Nie prze�ywa� ju� poni�enia, gdy matka musia�a go my�. Potem jednak post�p zwolni� i zatrzyma� si�.

��To wszystko�� powiedzia� mu Navio.�� Osi�gn�li�my poziom trwa�ych uszkodze�. Mia�e� szcz�cie, Miro. Mo�esz chodzi�, m�wi�, dysponujesz sprawnym m�zgiem. Jeste� ograniczony nie bardziej, ni�, powiedzmy, stuletni m�czyzna w doskona�ym zdrowiu.

Wola�bym ci obieca�, �e tw�j organizm wr�ci do stanu, w jakim by� zanim wspi��e� si� na ogrodzenie, �e b�dziesz znowu silny i sprawny jak dwudziestolatek. Ale naprawd� si� ciesz�, �e nie musz� ci t�umaczy�, �e ju� do ko�ca �ycia b�dziesz przykuty do ��ka, w pieluchach i z cewnikiem, zdolny co najwy�ej do s�uchania cichej muzyki i my�li o tym, co si� sta�o z twoim cia�em.

Jestem wdzi�czny, my�la� Miro. Kiedy moje palce zamykaj� si� w bezu�yteczn� bry�� na ko�cu ramienia, kiedy s�ysz� w�asny g�os, be�kotliwy i niezrozumia�y, niezdolny do poprawnej modulacji, tak si� ciesz�, �e przypominam stuletniego m�czyzn� i mog� oczekiwa� jeszcze osiemdziesi�ciu lat �ycia stulatka.

Gdy tylko sta�o si� jasne, �e nie wymaga sta�ej opieki, rodzina porzuci�a go i zaj�a si� swoimi sprawami. Zbyt wiele ciekawych rzeczy dzia�o si� ostatnio, by siedzie� w domu z okaleczonym synem, bratem, przyjacielem. Rozumia� to doskonale. Nie chcia�, �eby z nim zostawali. Chcia� i�� z nimi. Czeka�a niedoko�czona praca. Znikn�y wreszcie wszelkie bariery, ogrodzenia i zakazy; m�g� pyta� prosiaczki o wszystko, co m�czy�o go od dawna. Z pocz�tku pr�bowa� prowadzi� badania poprzez Ouand�. Przychodzi�a do niego codziennie rano i wieczorem, by wprowadza� swoje wyniki z terminala we frontowym pokoju domu Ribeir�w. Czyta� jej raporty, robi� uwagi, s�ucha� opowie�ci. Ona za� bardzo powa�nie notowa�a pytania, kt�re chcia�by zada� prosiaczkom. Po kilku dniach jednak zauwa�y�, �e dostarcza mu wprawdzie odpowiedzi, lecz bez �adnych uzupe�nie�, bez wyja�niania znacze�. Ca�kowicie po�wi�ci�a si� w�asnym studiom. Dlatego przesta� zadawa� pytania. K�ama�, �e o wiele bardziej interesuj� go jej wyniki, �e jej programy badawcze s� wa�niejsze. Prawda polega�a na tym, �e nienawidzi� spotka� z Ouand�. Dla niego odkrycie, �e s� rodze�stwem, by�o bolesne i straszne; wiedzia� jednak, �e gdyby od niego tylko zale�a�a decyzja, odrzuci�by tabu kazirodztwa, po�lubi� j� i, je�li trzeba, zamieszka� w lesie, w�r�d prosiaczk�w. Lecz Ouand� by�a wierz�ca, by�a wyznawc�. Nie potrafi�aby naruszy� jedynego uniwersalnego prawa ludzi. P�aka�a, gdy dowiedzia�a si�, �e Miro jest jej bratem, ale od razu zacz�a si� od niego odsuwa�, zapomina� dotkni�cia, poca�unki, szepty, pieszczoty, �miechy�

Lepiej, by on tak�e je zapomnia�. Nie potrafi� jednak. Przy ka�dym spotkaniu cierpia� widz�c, jak bardzo jest oboj�tna, uprzejma i grzeczna. By� jej bratem, by� kalek�, b�dzie wi�c dla niego dobra. Ale mi�o�� odesz�a.

Bezlito�nie por�wnywa� Ouand� do swojej matki, kt�ra kocha�a swojego wybra�ca nie zwa�aj�c na dziel�ce ich bariery. Ale kochanek matki by� w pe�ni m�czyzn�, nie tak� bezu�yteczn� k�od�.

Tak wi�c Miro siedzia� w domu i studiowa� raporty cudzych prac. Tortur� by�o wiedzie�, co robi� inni i nie bra� w tym udzia�u; lepsze to jednak, ni� nic nie robi�, ogl�da� na terminalu nudne wideo czy s�ucha� muzyki. Potrafi� pisa�, powoli mierz�c d�oni� tak, by jego najsztywniejszy, wskazuj�cy palec trafia� dok�adnie w jeden klawisz. Procedura nie by�a dostatecznie szybka, by wprowadzi� jakiekolwiek znacz�ce dane, czy cho�by pisa� notatki. M�g� jednak wywo�a� og�lnodost�pne pliki innych badaczy i sprawdzi�, czym si� zajmuj�. W ten spos�b zachowywa� kontakt z kluczowymi wynikami, jakie otrzymano od chwili otwarcia bramy.

Ouand� pracowa�a nad kompletnym s�ownikiem Mowy M�czyzn i �on, wraz z fonologicznym systemem zapisu, by prosiaczki mog�y notowa� w�asne s�owa. Quim jej pomaga�, lecz Miro wiedzia�, �e ma w tym w�asny cel: zamierza� zosta� misjonarzem w�r�d innych plemion, nie�� im S�owo Bo�e, zanim poznaj� Kr�low� Kopca i Hegemona. Planowa� te� t�umaczenie przynajmniej fragment�w Pisma, by m�wi� do prosiaczk�w w ich w�asnej mowie. Studia nad j�zykiem i kultur� prosiaczk�w by�y cenne, bardzo wa�ne dla wiedzy o historii i przygotowania kontakt�w z innymi plemionami. Miro wiedzia� jednak, �e r�wnie dobrze mogli je prowadzi� naukowcy Dom Cristao, kt�rzy w�drowali w swych habitach, zadawali prosiaczkom pytania i udzielali rzeczowych, pe�nych odpowiedzi. Zdaniem Mira, Ouand� z w�asnej woli schodzi�a na boczny tor.

Prawdziw� prac� z prosiaczkami wykonywa�, wed�ug Mira, Ender i kilku g��wnych technik�w z wydzia�u s�u�b miejskich Bosquinhy. K�adli ruroci�g z rzeki do polany matczynego drzewa, by doprowadzi� tam wod�. Zak�adali elektryczno�� i uczyli braci korzystania z terminali komputerowych. Wyk�adali im tak�e podstawy prymitywnego rolnictwa; pr�bowali oswoi� cabry i nauczy� je ci�gn�� p�ug. Pewne zamieszanie powodowa�o r�wnoczesne wprowadzanie techniki na tak r�nych poziomach. Ender om�wi� to z Mirem. Wyja�ni�, �e chce, by prosiaczki zobaczy�y szybkie, gwa�towne i natychmiastowe wyniki zawartego traktatu: bie��c� wod�, holograficzny terminal pozwalaj�cy czyta� wszystko, co zawiera biblioteka. Wszystko to jednak pozosta�o magi�, ca�kowicie zale�n� od dobrej woli ludzi. Jednocze�nie Ender stara� si�, by spo�eczno�� prosiaczk�w by�a samowystarczalna i tw�rcza. Szok elektryczno�ci stworzy mity, powtarzane we wszystkich plemionach �wiata, jednak przez wiele jeszcze lat pozostanie tylko bajk�. Drewniany p�ug, kosa, brona, i nasiona amarantu dokonywa�y realnych zmian, a gdzie one nast�pi�, populacja prosiaczk�w mo�e wzrosn�� nawet dziesi�ciokrotnie. Dla takich przemian wystarczy gar�� ziarna w sakwie ze sk�ry cabry i wiedza, jak wykona� prac�.

To by�o dzie�o, o kt�rym marzy� Miro. Ale do czego mog�y si� przyda� jego niezgrabne r�ce i chwiejny kok? Co m�g� robi栗 siedzie� przy ko�owrotku i prz��� we�n� cabra? Nie chodzi� nawet tak dobrze, by zosta� nauczycielem.

Ela tworzy�a nowe odmiany ziemskich ro�lin, a nawet niewielkich zwierz�t i owad�w, nowych gatunk�w, odpornych czy wr�cz neutralizuj�cych Descolad�. Mama wspomaga�a j� rad�, ale niczym wi�cej, gdy� pracowa�a nad najwa�niejszym i tajnym projektem. I znowu to w�a�nie Ender zjawi� si� u Mira, by powiedzie� mu o tym, o czym wiedzia�a tylko jego rodzina i Ouanda: kr�lowa kopca �yje i zostanie rozbudzona, gdy tylko Novinha znajdzie spos�b, by uodporni� na Descolad� j� sam� i wszystkie robale, kt�re urodzi. Gdy tylko tego dokona, kr�lowa wr�ci do �ycia.

W tym przedsi�wzi�ciu Miro tak�e nie we�mie udzia�u. Po raz pierwszy w historii ludzie i dwie obce rasy �y�y razem jako ranieni na tej samej planecie, a on zosta� z tego wy��czony. By� cz�owiekiem w mniejszym stopniu ni� prosiaczki. Nie potrafi� m�wi� ani operowa� r�kami nawet w po�owie tak dobrze, jak one. Nie by� ju� zwierz�ciem u�ywaj�cym narz�dzi i mowy. Sta� si� varelse. Trzymali go tylko jako domowe zwierz�tko. Chcia� odej��. A jeszcze lepiej znikn��, uwolni� si� nawet od samego siebie. Ale jeszcze nie teraz. Pojawi�a si� nowa zagadka, o kt�rej tylko on wiedzia� i tylko on m�g� rozwi�za�: jego terminal zachowywa� si� bardzo dziwnie.

Zauwa�y� to w pierwszym tygodniu po ust�pieniu parali�u. Sprawdza� jakie� dane Ouandy i nagle zda� sobie spraw�, �e nie robi�c nic szczeg�lnego uzyska� dost�p do jej osobistych plik�w. By�y chronione kilkoma warstwami zabezpiecze�, a on nie mia� poj�cia o has�ach, a mimo to zwyk�y, rutynowy skan ods�oni� ukryte informacje. Dotyczy�y hipotetycznej ewolucji prosiaczk�w i prawdopodobnych pre-Descoladowych wzorc�w spo�ecznych i behawioralnych. Jeszcze dwa tygodnie temu rozmawia�aby o tym i k��ci�a si� z Mirem. Teraz umie�ci�a w chronionych zbiorach i nie porusza�a tego tematu. Miro nie zdradzi� jej, �e widzia� pliki. Sterowa� jednak rozmow� tak, by j� wysondowa�. Gdy okaza� zainteresowanie, Ouanda swobodnie opowiada�a mu o swoich teoriach. Zdawa�o si�, �e wr�ci�y dawne czasy. Tyle �e s�ysz�c w�asny, be�koc�cy g�os, Miro wola� zachowa� opinie dla siebie. S�ucha� tylko, pomijaj�c milczeniem kwestie, kt�re dawniej wzbudzi�yby jego sprzeciw. Dzi�ki jej poufnym danym wiedzia�, czym zajmuje si� naprawd�. Ale jak do nich dotar�?

Podobne przypadki zdarza�y si� ci�gle, ze zbiorami Eli, mamy, Dom Cristao. Gdy prosiaczki zacz�y si� bawi� nowym terminalem, Miro m�g� je obserwowa� w trybie echa, z kt�rego terminal jeszcze nigdy nie korzysta�. M�g� �ledzi� wszystkie ich komputerowe przekazy, proponowa� pewne rozwi�zania, dokonywa� niewielkich zmian. Szczeg�ln� przyjemno�� odczuwa� zgaduj�c, czego prosiaczki naprawd� chc� i pomagaj�c im dyskretnie. W jaki spos�b uzyska� tak nietypowy, pe�ny dost�p do mo�liwo�ci maszyny? Terminal tak�e si� do niego dostosowywa�. Zamiast d�ugich sekwencji kodu, Miro wystukiwa� tylko kilka pierwszych znak�w i komputer wykonywa� jego polecenia. W ko�cu nie musia� nawet w��cza� si� do sieci. Dotyka� klawiatury i terminal wy�wietla� list� wszystkich procedur, z jakich zwykle korzysta�. Potem przesuwa� je, a Miro wciska� dowolny klawisz i terminal uruchamia� ��dan� funkcj�, pomijaj�c dziesi�tki czynno�ci wst�pnych i oszcz�dzaj�c m�cz�cych minut wystukiwania jednego znaku po drugim. Z pocz�tku Miro uzna�, �e Olhado napisa� dla niego specjalny program. A mo�e kto� z biura burmistrz. Ale Olhado spojrza� zdziwiony na wyczyny terminala i o�wiadczy�: Bacna, kapitalne. A kiedy Miro wys�a� wiadomo�� do Bosquinhy, nigdy jej nie otrzyma�a. Odwiedzi� go za to M�wca Umar�ych.

��Widz�, �e tw�j terminal sta� si� pomocny�� stwierdzi�.

Miro nie odpowiedzia�. Usi�owa� odgadn��, czemu�� w odpowiedzi na jego notkꠗ burmistrz wys�a�a M�wc�.

��Burmistrz nie dosta�a twojej wiadomo�ci�� wyja�ni� Ender.�� Ja j� dosta�em. Lepiej, �eby� nikomu wi�cej nie wspomina�, co robi tw�j terminal.

��Czemu?�� spyta� Miro. By�o to jedyne s�owo, kt�re potrafi� wym�wi� w miar� wyra�nie.

��Bo to nie nowy program ci pomaga. To osoba.

Miro za�mia� si�. Program, kt�ry mu pomaga�, by� szybszy ni� cz�owiek. By� szybszy nawet ni� wi�kszo�� program�w, z kt�rymi dot�d pracowa�, bardzo pomys�owy i obdarzony intuicj�. Szybszy ni� cz�owiek, ale m�drzejszy ni� program.

��To moja stara przyjaci�ka. Tak s�dz�. W ka�dym razie to ona powiedzia�a mi o twojej wiadomo�ci i prosi�a, �ebym ci przekaza� jej pro�b� o dyskrecj�. Widzisz, ona jest troch� wstydliwa. Nie ma wielu przyjaci�.

��Ilu?

��W tej chwili dok�adnie dw�ch. Przez ostatnie kilka tysi�cy lat, dok�adnie jednego.

��Nie cz�owiek�� odgad� Miro.

��Ramen�� potwierdzi� Ender.�� Bardziej ludzka ni� wi�kszo�� ludzi. Od bardzo dawna kochali�my si� wzajemnie, pomagali�my sobie, zale�eli�my od siebie. Ale w ostatnich tygodniach, odk�d tu przylecia�em, oddalili�my si�. Ja� zaanga�owa�em si� w �ycie ludzi wok� mnie. Twojej rodziny.

��Mamy.

��Tak. Twojej matki, twoich braci i si�str. W prac� z prosiaczkami, prac� dla kr�lowej kopca. Kiedy� rozmawiali�my ze sob� bez przerwy. Teraz nie mam czasu. Czasem ranili�my swoje uczucia. Jest bardzo samotna, przypuszczam wi�c, �e znalaz�a sobie nowego towarzysza.

��Nao quero. Nie potrzebuj�.

��Owszem, potrzebujesz. Ona ju� ci pomog�a. Teraz, kiedy wiesz, �e istnieje, przekonasz si�, �e� jest dobrym przyjacielem. Nie znajdziesz lepszego. Bardziej lojalnego. I wiernego.

��Jak piesek?

��Nie b�d� durniem�� zirytowa� si� Ender.�� Poznaj� ci� w�a�nie z czwart� obc� ras�. Podobno jeste� ksenologiem? Ona ci� zna, Miro. Twoje problemy zdrowotne nie maj� dla niej znaczenia. W og�le nie ma cia�a. Istnieje w�r�d Biotycznych drgnie� przekaz�w ansibli Stu �wiat�w. To istota najinteligentniejsza spo�r�d �yj�cych. Jeste� drugim cz�owiekiem, kt�remu postanowi�a zdradzi� swe istnienie.

��Jak? Jak powsta�a? Jak mnie pozna�a i dokona�a wyboru?

��Sam jej zapytaj�� Ender dotkn�� klejnotu w uchu.�� Tylko jedna rada: kiedy ci zaufa, zawsze miej j� przy sobie. Niczego przed ni� nie ukrywaj. Mia�a kiedy� ukochanego, kt�ry j� wy��czy�. Na godzin� tylko, ale nic ju� nie by�o mi�dzy nimi takie jak przedtem. Stali si� przyjaci�mi. Dobrymi, lojalnymi przyjaci�mi, na zawsze, p�ki on nie umrze. Ale przez ca�e �ycie b�dzie �a�owa� jednego bezmy�lnego aktu nielojalno�ci.

Oczy Endera zal�ni�y i Miro poj��, �e ta istota �yj�ca w komputerze nie jest fantomem. Sta�a si� cz�ci� �ycia tego cz�owieka, kt�ry, jak ojciec synowi, przekazywa� teraz Miro prawo poznania jego przyjaci�ki.

Ender wyszed� bez s�owa, a Miro spojrza� na terminal. By�o tam holo kobiety. Niewysoka, siedzia�a na sto�ku, oparta o holograficzn� �cian�. Nie by�a pi�kna. Ale nie brzydka. Jej twarz zdradza�a charakter. Oczy by�y skupione, niewinne, smutne; usta delikatne, tu� przed u�miechem, tu� przed szlochem. Suknia przypomina�a welon, niematerialny, ale nie prowokuj�cy; ods�ania� czyst� niewinno��, dziewcz�ce cia�o o ma�ych piersiach, d�onie splecione na kolanach, stopy rozsuni�te po dziecinnemu z palcami do wewn�trz. Mog�a siedzie� w ten spos�b na hu�tawce z placu zabaw. Albo na ��ku kochanka.

��Bom dia�� odezwa� si� cichym g�osem Miro.

��Cze�栗 odpowiedzia�a.�� Prosi�am go, �eby nas sobie przedstawi�.

By�a ch�odna i spokojna, ale Miro czu� si� zawstydzony. Od tak dawna jedyn� kobiet� w jego �yciu by�a Ouanda�� je�li nie liczy� �e�skiej cz�ci rodziny. Nie wierzy� w sw�j talent towarzyski. R�wnocze�nie doskonale pojmowa�, �e rozmawia z hologramem. Bardzo przekonywaj�c�, ale jednak tylko przestrzenn� projekcj� laserow�. Podnios�a r�k� i po�o�y�a na swojej piersi.

��Nic nie czujꠗ oznajmi�a.�� Nie mam nerw�w. Miro �zy stan�y w oczach. Z �alu nad sob�, naturalnie. Ju� do ko�ca �ycia nie b�dzie mia� kobiety bardziej materialnej ni� ta. Gdyby kt�rej� dotkn��, jego pieszczoty by�yby niezgrabnym obmacywaniem. Czasem, kiedy nie uwa�a�, zaczyna� si� �lini� i nawet tego nie czu�. C� za kochanek!

��Mam za to oczy�� powiedzia�a.�� I uszy. Widz� wszystko na ka�dym ze Stu �wiat�w. Obserwuj� niebo tysi�cami teleskop�w. Codziennie s�ucham tryliona rozm�w�� zachichota�a.

��Jestem najwi�ksz� plotkark� we wszech�wiecie.

Potem, niespodziewanie, wsta�a, uros�a, zbli�y�a si� tak, �e widzia� j� tylko od pasa w g�r�, jakby podesz�a do obiektywu niewidocznej kamery. Jej oczy p�on�y, gdy wpatrywa�a si� prosto w niego.

��A ty jeste� tylko ch�opaczkiem z parafii, kt�ry widzia� w �yciu jedno miasteczko i jeden las.

��Nie mia�em wielu mo�liwo�ci wyjazdu.

��Pomy�limy o tym. No, dobrze. Co chcesz dzisiaj robi�?

��Jak ci na imi�?�� zapyta�.

��Nie musisz zna� mojego imienia�� odpar�a.

��Jak mam ci� wo�a�?

��B�d� tu, kiedy zechcesz. Dotkn�a swego ucha.

��Kiedy tak ranie polubisz, �e wsz�dzie ze sob� zabierzesz, wtedy ci powiem, jak mam na imi�. Pchni�ty nag�ym impulsem, powiedzia� jej to, czego nie zdradzi� jeszcze nikomu.

��Chc� opu�ci� t� planet�. Mo�esz mnie zabra� z Lusitanii? Natychmiast przybra�a kokieteryjn�, kpi�c� poz�.

��Przecie� dopiero si� poznali�my. Doprawdy, panie Ribeira, nie nale�� do tych dziewcz�t.

��Mo�e kiedy si� lepiej poznamy�� odpar� ze �miechem Miro. Dokona�a subtelnego, cudownie p�ynnego przej�cia i kobieta na ekranie sta�a si� smuk�� kotk�, wyci�gni�t� zmys�owo na ga��zi. Zamrucza�a g�o�no, wysun�a �ap�, przyczesa�a sier��.

��Mog� z�ama� ci kark jednym ciosem�� szepn�a. G�os by� uwodzicielski, lecz szpony grozi�y �mierci�.�� Kiedy spotkam ci� samego, mog� ci przegry�� gard�o jednym poca�unkiem.

Za�mia� si�. Potem zda� sobie spraw�, �e podczas rozmowy ca�kiem zapomnia�, jak niewyra�nie m�wi. Rozumia�a ka�de s�owo. Ani razu nie powiedzia�a: Co? M�g�by� powt�rzy�? Nie u�y�a �adnego z tych uprzejmych, cho� doprowadzaj�cych do pasji zwrot�w. Pojmowa�a go bez trudu.

��Chc� zrozumie� wszystko�� o�wiadczy� Miro.�� Chc� wiedzie� wszystko, a potem zestawi� razem i zbada�, co si� tam kryje.

��Znakomity projekt�� przyzna�a.�� B�dzie dobrze wygl�da� w twoim resume.

Ender przekona� si�, �e Olhado by� lepszym kierowc� od niego. Mia� wi�ksz� g��bi� ostro�ci, a kiedy pod��czy� oko bezpo�rednio do pok�adowego komputera, nawigacja przesta�a sprawia� k�opoty. Ender skupi� ca�� uwag� na obserwacji okolicy.

Od pierwszych lot�w badawczych sceneria by�a wyj�tkowo monotonna. Niesko�czona preria, ogromne stada cabry, z rzadka daleki las�� nigdy si� nie zbli�ali, by nie zwraca� uwagi �yj�cych tam prosiaczk�w. Zreszt�, szukali domu dla kr�lowej kopca, a ten nie powinien si� znale�� zbyt blisko kt�rego� z plemion.

Dzi� wyruszyli na zach�d, za Las Korzeniaka. Lecieli wzd�u� niewielkiej rzeczki, a� do jej uj�cia. Tam wyl�dowali na piasku, o kt�ry �agodnie uderza�y fale. Ender spr�bowa� wody. S�ona. Morze.

Na polecenie Olhada pok�adowy komputer wy�wietli� map� tego regionu Lusitanii i zaznaczy� ich pozycj�, Las Korzeniaka oraz pobliskie osiedla prosiaczk�w. To by�o dobre miejsce, i gdzie� w g��bi umys�u Ender wyczuwa� aprobat� kr�lowej kopca. Blisko morza, du�o wody, s�o�ce.

Prze�lizn�li si� nad falami, przelecieli kilkaset metr�w w g�r� rzeki do miejsca, gdzie prawy brzeg wznosi� si� tworz�c niewysokie urwisko.

��Znajdziesz miejsce do l�dowania?�� spyta� Ender.

Olhado znalaz�, pi��dziesi�t metr�w od szczytu wzg�rza. Pieszo wr�cili do rzeki, gdzie trzcina ust�powa�a miejsca gramie. Wszystkie rzeki na Lusitanii wygl�da�y podobnie. Gdy tylko Ela uzyska�a dost�p do danych Novinhy oraz zgod� na podj�cie tematu, bez trudu udokumentowa�a wzorce genetyczne. Trzciny reprodukowa�y si� wsp�lnie z muchopijkami. Grama kopulowa�a z w�ami wodnymi. Wreszcie, niesko�czone przestrzenie capim, pocieraj�cej pe�nymi py�ku kwiatami o podbrzusza cabra, by zap�odni� kolejn� generacj� produkuj�cych naw�z zwierz�t. Wplecione w korzenie i �odygi capim wi�y si� trope�os, d�ugie pn�cza o tych samych genach co xingadora, ptak u�ywaj�cy �ywych ro�lin na swe gniazda. Te same uk�ady par obowi�zywa�y tak�e w lesie: robaki macios wykluwa�y si� z nasion powoju merdony i rodzi�y jej nasiona. Puladory, niewielkie owady, ��czy�y si� z krzewami o l�ni�cych li�ciach. A ponad wszystkim prosiaczki i drzewa, na szczytach swoich kr�lestw zwierz�t i ro�lin, splata�y si� w jedno d�ugie �ycie.

Tak wygl�da�a lista, pe�na lista, l�dowych zwierz�t i ro�lin planety. Pod wod� by�o ich wi�cej, o wiele wi�cej. Lecz Descolada uczyni�a �uskanie monotonn�.

Jednak nawet monotonia posiada�a swe pi�kno. Geografia by�a zmienna, jak na ka�dej innej planecie�� rzeki, wzg�rza, g�ry, pustynie, oceany, wyspy. Dywan capim i �aty las�w tworzy�y t�o dla symfonii form geologicznych. Oko stawa�o si� wyczulone na falowania, skalne odkrywki, urwiska, doliny, a przede wszystkim na iskrzenie p�yn�cej w s�o�cu wody. Lusitania, podobnie jak Trondheim, by�a jednym z nielicznych �wiat�w, gdzie zamiast pe�nej gamy mo�liwo�ci dominowa� jeden tylko motyw. Na Trondheimie powodem tego by�o po�o�enie planety na samej granicy zdatno�ci do zasiedlenia. �ycie l�dowe ledwie trwa�o w ostrym klimacie. Za to klimat i gleba Lusitanii prosi�y o p�ug oracza, kilof g�rnika, kielni� murarza. Przynie�cie nam �ycie, wo�a�y.

Ender nie zdawa� sobie sprawy, �e kocha to miejsce w�a�nie dlatego, �e jest zniszczone i nagie jak jego �ycie, ogo�ocone i zniekszta�cone w dzieci�stwie przez wydarzenia r�wnie straszne, jak Descolada dla tego �wiata. A jednak planeta kwit�a; znalaz�a, kilka w�tk�w dostatecznie silnych, by przetrwa� i rosn��. Z wyzwania Descolady powsta�y trzy �ycia Ma�ego Ludu. Ze Szko�y Bojowej i d�ugich lat odosobnienia powsta� Ender Wiggin. Pasowa� tutaj, jakby sam projektowa� ten �wiat. Ch�opiec, id�cy z nim przez gram�, wydawa� si� jego prawdziwym synem�� jakby go zna� od niemowl�cia. Wiem, jak to jest, gdy metalowa bariera odgradza ci� od �wiata, Olhado. Ale tutaj i teraz zburzy�em t� barier�; cia�o dotyka ziemi, pije wod�, daje pocieszenie i bierze mi�o��.

Gliniasty brzeg rzeki wznosi� si� tarasami, mo�e dziesi�� metr�w od wody do szczytu. Gleba by�a dostatecznie wilgotna, by �atwo dawa�a si� kopa� i nie traci�a kszta�tu. Kr�lowa kopca nale�a�a do ryj�cych�� Ender zapragn�� kopa� i kopa�. Grunt ust�powa� bez oporu, a strop ma�ej groty nie zapada� si�.

�Tak. Tutaj�

I tak zosta�o postanowione.

��To tutaj�� oznajmi� g�o�no Ender. Olhado u�miechn�� si�. Naprawd� jednak Ender m�wi� do Jane i jej odpowied� us�ysza�.

��Novinha uwa�a, �e znale�li. Wszystkie pr�by wypad�y ujemnie; w obecno�ci nowego Coladora Descolada w klonowanych kom�rkach robali pozostaje nieaktywna. Ela s�dzi, �e stokrotki, nad kt�rymi teraz pracuje, dadz� si� zaadaptowa� do naturalnej produkcji Coladora. Je�li to si� uda, wystarczy posadzi� tu i tam par� nasion, a robale zdo�aj� zahamowa� rozw�j Descolady ss�c kwiaty. M�wi�a o�ywionym tonem, ale rzeczowo, bez �ladu rado�ci.

���wietnie�� odpar� Ender. Poczu� uk�ucie zazdro�ci�� Jane z pewno�ci� bardziej swobodnie rozmawia�a z Mirem, kpi�a z niego i dra�ni�a, jak kiedy� Endera.

Bez trudu jednak st�umi� to uczucie. Obj�� ramieniem Olhada, przyci�gn�� go do siebie, po czym razem poszli w stron� oczekuj�cego �migacza. Olhado zaznaczy� na mapie pozycj� i przes�a� dane do pami�ci. �mia� si� i �artowa� po drodze do domu, a Ender �mia� si� wraz z nim. Ch�opiec nie by� Jane. Ale by� Olhadem, potrzebowa� Endera, a Ender go kocha�. Miliony lat ewolucji zdecydowa�y, �e tego w�a�nie potrzebuje najbardziej. T�sknota za nimi prze�era�a go przez wszystkie lata sp�dzone z Valentine, p�dzi�a z planety na planet�: za tym ch�opcem z metalowymi oczami; za jego inteligentnym i niezno�nym bratem, Gregiem; przenikliw� i rozumiej�c� Quar�, jej niewinno�ci�; absolutnym opanowaniem, ascetyzmem i wiar� Quima; za El� niezawodn� jak ska�a, a przecie� wiedz�c�, kiedy ruszy� do akcji; i Miro�

Miro. Dla niego nie ma pocieszenia, przynajmniej nie na tej planecie, nie w tym czasie. Utraci� prac� swego �ycia, cia�o, nadziej� na przysz�o��; nic, co m�g�bym powiedzie� lub zrobi�, nie stworzy dla niego wa�nego zaj�cia. �yje w�r�d b�lu: jego ukochana sta�a si� siostr�, nie mo�e ju� �y� mi�dzy prosiaczkami, w�a�nie teraz, gdy szukaj� u ludzi wiedzy i przyja�ni.

��Miro powinien��� zacz�� Ender.

��Miro powinien opu�ci� �uskanie�� doko�czy� Olhado.

��Mhm.

��Masz przecie� statek. Pami�tam, czyta�em kiedy� o tym, czy mo�e ogl�da�em wideo. O bohaterze Wojen z Robalami, Mazerze Rackhamie. Raz ocali� Ziemi� przed zag�ad�, ale wiedzieli, �e umrze na d�ugo przed nast�pn� bitw�. Wi�c wys�ali go w przestrze� z pr�dko�ci� relatywistyczn�. Zwyczajnie, wys�ali go tam i z powrotem. Na Ziemi up�yn�o sto lat, ale dla niego tylko dwa.

��S�dzisz, �e Miro potrzebuje czego� tak drastycznego?

��Zbli�a si� bitwa. Czekaj� wa�ne decyzje. Miro jest najm�drzejsz� osob� na Lusitanii. I najlepsz�. Nie w�cieka si�. Nawet podczas najgorszych awantur z ojcem. Z Marcao. Przepraszam, �e wci�� nazywam go ojcem.

��Nie masz za co przeprasza�. By� nim przecie�.

��Miro si� zastanawia�, a potem decydowa� co jest najlepsze. I zawsze mia� racj�. Mama polega�a na nim. B�dziemy go potrzebowa�, gdy Gwiezdny Kongres wy�le na nas flot�. On przestudiuje ca�� informacj�, wszystko, czego si� dowiemy pod jego nieobecno��, wyci�gnie wnioski i powie, co robi�. Ender nie m�g� si� powstrzyma�. Wybuchn�� �miechem.

��Uwa�asz, �e to g�upi pomys��� zmartwi� si� Olhado.

��Lepiej to wszystko rozumiesz, ni� ktokolwiek inny. Musz� si� zastanowi�, ale ca�kiem mo�liwe, �e masz racj�. Przez chwil� jechali w milczeniu.

��Tak tylko m�wi�em�� o�wiadczy� Olhado.�� To o Miro. Wymy�li�em to, kiedy przypomnia�em sobie t� star� histori�. Zreszt�, pewnie nawet nie jest prawdziwa.

��Jest prawdziwa.

��Sk�d mo�esz wiedzie�?

��Zna�em Mazera Rackhama. Olhado gwizdn�� z podziwem.

��Jeste� stary. Starszy, ni� wszystkie drzewa.

��Jestem starszy, ni� wszystkie ludzkie kolonie. Niestety, nie sta�em si� od tego m�drzejszy.

��Czy naprawd� jeste�' Enderem? Tym Enderem?

��Dlatego mam takie has�o.

��To zabawne. Zanim tu dotar�e�, biskup chcia� nas przekona�, �e jeste� Szatanem. W naszej rodzinie tylko Quim traktowa� to powa�nie. Ale gdyby biskup powiedzia�, �e jeste� Enderem, ukamieniowaliby�my ci� na praca zaraz po l�dowaniu.

��Czemu teraz tego nie zrobicie?

��Teraz ci� znamy. Na tym polega ca�a r�nica. Nawet Quim przesta� ci� nienawidzi�. Kiedy pozna si� kogo� naprawd�, nie mo�na go nienawidzi�.

��A mo�e nikogo nie mo�na naprawd� pozna�, p�ki nie przestanie si� go nienawidzi�?

��Czy to paradoks b��dnego ko�a? Dom Cristao twierdzi, �e wi�kszo�� prawd daje si� wyrazi� jedynie poprzez b��dne ko�o.

��Nie s�dz�, by mia�o to zwi�zek z prawd�. To po prostu kwestia przyczyny i skutku. Nigdy nie zdo�amy ich rozr�ni�. Nauka nie uznaje �adnych przyczyn pr�cz najpierwszej�� je�li przewr�cisz klocek domina, s�siedni upadnie tak�e. Je�li idzie o istoty ludzkie, to jedyn� przyczyn�, kt�ra ma znaczenie, jest przyczyna ostateczna�� cel. Co dana osoba chce osi�gn��. Kiedy zrozumiesz, czego ludzie naprawd� pragn�, nie mo�esz ich ju� nienawidzi�. Mo�esz si� ich ba�, ale nie nienawidzi�, poniewa� zawsze znajdziesz te same pragnienia we w�asnym sercu.

��Mamie si� nie podoba, �e jeste� Enderem.

��Wiem.

��Ale i tak ci� kocha.

��Wiem.

��A Quim� to �mieszne, ale kiedy pozna� prawd� o tobie, bardziej ci� polubi�.

��Dlatego, �e jest krzy�owcem�� wyja�ni� Ender.�� A ja zyska�em moj� fataln� reputacj� wygrywaj�c krucjat�.

��No i ja�� uzupe�ni� Olhado.

��Tak. ty tak�e.

��Zabi�e� wi�cej istot, ni� ktokolwiek w naszej historii.

��B�d� zawsze najlepszy, cokolwiek by� robi�. Tak mawia�a moja matka.

��Ale kiedy M�wi�e� o ojcu, by�o mi go �al. Dzi�ki tobie ludzie zacz�li si� kocha� i wybacza� sobie. Jak mog�e� w Ksenocydzie zabi� te miliony istot?

��My�la�em, �e to gra. Nie wiedzia�em, �e wszystko dzieje si� naprawd�. Ale to �adne usprawiedliwienie, Olhado. Gdybym wiedzia�, �e to prawdziwa bitwa, post�pi�bym tak samo. My�leli�my, �e chc� nas zniszczy�. Mylili�my si�, ale wtedy nie mogli�my o tym wiedzie栗 Ender pokr�ci� g�ow�.�� Tyle, �e ja wiedzia�em. Zna�em swojego wroga. Tak w�a�nie j� pokona�em�� kr�low� kopca. Pozna�em j� tak dobrze, �e pokocha�em, a mo�e pokocha�em j� tak bardzo, �e j� zna�em. Nie chcia�em d�u�ej z ni� walczy�. Chcia�em rzuci� wszystko i wraca� do domu. Dlatego rozsadzi�em jej planet�.

��A dzisiaj znale�li�my miejsce, gdzie wr�ci do �ycia�� Olhado by� �miertelnie powa�ny.�� Jeste� pewien, �e nie zechce wyr�wna� rachunk�w? �e nie spr�buje zniszczy� ludzko�ci, od ciebie poczynaj�c?

��Tak, pewien�� odpar� Ender�� jak to tylko mo�liwe.

��Nie absolutnie pewien�� stwierdzi� Olhado.

��Wystarczaj�co, by j� o�ywi�. Czyli tak, jak jestem pewien czegokolwiek. Kiedy wierzymy w co� tak mocno, �e dzia�amy, jakby to by�a prawda, wtedy nazywamy to wiedz�. Faktami. R�czymy za to �yciem.

��To chyba robisz. R�czysz �yciem za to, �e jest taka, za jak� j� uwa�asz.

��Ryzykuj� jeszcze bardziej. R�cz� tak�e twoim �yciem, �yciem wszystkich ludzi. I nawet nie pytam nikogo o zdanie.

��Wiesz, to zabawne�� zauwa�y� Olhado.�� Gdybym spyta� kogo�, czy mo�na powierzy� Enderowi decyzj�, kt�ra mo�e wp�yn�� na przysz�o�� ludzkiej rasy, odpowiedzia�by: nie, oczywi�cie, �e nie. Gdybym jednak zapyta�, czy mo�na j� powierzy� M�wcy Umar�ych, powiedzia�by: tak, przynajmniej wi�kszo�ci z nich. I nawet by nie pomy�la�, �e to jedna i ta sama osoba.

��Tak�� zgodzi� si� Ender.�� To zabawne.

�aden z nich si� nie roze�mia�. Potem, po d�ugiej chwili, Olhado przem�wi� znowu. Jego my�li kr��y�y wci�� wok� najwa�niejszej kwestii.

��Nie chc�, �eby Miro odlatywa� na trzydzie�ci lat.

��Powiedzmy: dwadzie�cia.

��Za dwadzie�cia lat b�d� mia� trzydzie�ci dwa. A on wr�ci w tym samym wieku, co teraz. Dwadzie�cia. O dwana�cie m�odszy ode mnie. Je�li spotkam dziewczyn�, kt�ra zechce wyj�� za ch�opaka z lustrzanymi oczami, mog� by� nawet �onaty i mie� dzieci. Nie pozna mnie. Przestan� by� jego m�odszym bratem�� Olhado prze�kn�� �lin�.�� To tak, jakby umar�.

��Nie�� sprzeciwi� si� Ender.�� To tak, jakby przeszed� do trzeciego �ycia.

��To te� rodzaj �mierci.

��I rodzaj narodzin. Warto czasem umrze�, je�li rodzisz si� na nowo.

Nast�pnego dnia odezwa�a si� Valentine. Enderowi dr�a�y palce, gdy wystukiwa� na terminalu instrukcje. Nie by�a to zwyk�a wiadomo��. To by�a rozmowa, pe�ny kontakt. Potwornie kosztowny, ale nie na tym polega� problem. Komunikacja ansiblem ze Stu �wiatami by�a formalnie odci�ta. Jane przepu�ci�a wezwanie, a to oznacza�o, �e sprawa jest powa�na. Ender natychmiast pomy�la�, �e Valentine co� zagra�a, �e Gwiezdny Kongres odkry� udzia� Endera w buncie i wy�ledzi� ich powi�zania.

Postarza�a si�. Hologram ukaza� twarz ogorza�� wiatrem po wielu dniach, sp�dzonych na wyspach, polach lodowych i �odziach Trondheimu. Lecz u�miech pozosta� taki sam i taki sam blask migota� w jej oczach. Ender nie m�g� m�wi�, oszo�omiony zmianami, jakich dokona�y lata; ona tak�e milcza�a zdumiona faktem, �e si� nie zmieni�. By� jak wizja odleg�ej przesz�o�ci.

��Och, Ender�� westchn�a w ko�cu.�� Czy ja te� by�am kiedy� taka m�oda?

��A czy ja zestarzej� si� tak pi�knie?

Roze�mia�a si�. I rozp�aka�a. Ender nie; jak m�g�by? T�skni� za ni� przez kilka miesi�cy, ona za nim�� dwadzie�cia dwa lata.

��S�ysza�a� pewnie�� powiedzia��� o naszych nieporozumieniach z Kongresem.

��Pewnie tkwisz w samym centrum zatargu.

��Sytuacja by�a ju� nabrzmia�a, gdy tu trafi�em�� odpar�.�� Ale ciesz� si�, �e jestem.

Zamierzam zosta�.

Kiwn�a g�ow� i otar�a oczy.

��Tak my�la�am. Ale chcia�am si� upewni�. Nie mam ochoty sp�dzi� kilkudziesi�ciu lat w podr�y tylko po to, �eby na miejscu stwierdzi�, �e odlecia�e�.

��Na miejscu?

��Ta wasza rewolucja jest zbyt ekscytuj�ca. Po dwudziestu latach wychowywania dzieci, nauczania student�w, kochania m�a i �ycia w zgodzie z sob�, my�la�am, �e nigdy ju� nie wskrzesz� Demostenesa. Ale nadesz�a wiadomo�� o nielegalnym kontakcie z prosiaczkami, a zaraz potem, �e Lusitania si� zbuntowa�a. Ludzie zacz�li nagle powtarza� jakie� idiotyzmy i zrozumia�am, �e powraca stara nienawi��. Pami�tasz filmy o robalach? Jakie by�y przera�aj�ce i straszne? Nagle wsz�dzie pojawi�y si� obrazy zw�ok ksenolog�w, nie pami�tam ich nazwisk; gdziekolwiek spojrzysz, krwawe zdj�cia. Podgrzewa�y wojenn� gor�czk�. A potem historie o Descoladzie; o tym, �e gdyby ktokolwiek polecia� z Lusitanii na inn� planet�, zniszczy�by wszystko� najgorsza zaraza, jak� mo�na sobie wyobrazi�.

��To prawda�� stwierdzi� Ender.�� Ale pracujemy nad tym. Szukamy sposobu, by nie zara�a� Descolad� innych planet.

��Prawda czy nie, Ender, to wszystko prowadzi do wojny. A nikt tu nie pami�ta wojny, opr�cz mnie. Dlatego o�ywi�am Demostenesa. Przypadkiem trafi�am na pewne wiadomo�ci i raporty. Ich flota niesie Ma�ego Doktora. Je�li zechc�, mog� rozwali� Lusitani� na kawa�ki. Tak, jak��� Jak ja wtedy. Poetyczna sprawiedliwo��, nie s�dzisz? �e sko�cz� w ten sam spos�b? Kto mieczem wojuje�

��Przesta� sobie �artowa�, Ender! Jestem powa�n� matron� w �rednim wieku i straci�am cierpliwo�� dla g�upich dowcip�w. Przynajmniej na razie. Napisa�am kilka nieprzyjemnych prawd o tym, co robi Gwiezdny Kongres, i opublikowa�am jako Demostenes. Szukaj� mnie teraz. Nazywaj� to zdrad�.

��Wi�c przylecisz tutaj?

��Nie tylko ja. Kochany Jakt przekazuje flot� swoim braciom i siostrom. Kupili�my ju� kosmolot. Istnieje chyba jaki� ruch oporu, kt�ry udziela nam pomocy. Jaka� Jane namiesza�a w komputerach, �eby zatrze� nasze �lady.

��Znam Jane.

��Widz�, �e macie tu organizacj�! By�am zaszokowana, kiedy dosta�am wiadomo��, �e mog� z tob� porozmawia�. Podobno wysadzili�cie ansibla.

��Mamy pot�nych przyjaci�.

��Ender, startujemy z Jaktem jeszcze dzisiaj. Zabieramy troje dzieci.

��Twoje pierwsze�

��Tak, Syfte. To przez ni� by�am taka gruba, kiedy odlatywa�e�. Ma ju� dwadzie�cia dwa lata. Pi�kna dziewczyna. I jeszcze nasz� przyjaci�k�, wychowawczyni� dzieci. Ma na imi� Plikt.

��Mia�em kiedy� tak� studentkꠗ mrukn�� Ender, wspominaj�c rozmowy sprzed zaledwie kilku miesi�cy.

��No wiesz, to by�o dwadzie�cia dwa lata temu. Leci z nami kilku najlepszych ludzi Jakta i ich rodziny. Co� w rodzaju arki. Nie musisz si� spieszy�. Masz dwadzie�cia dwa lata na przygotowania. Nawet d�u�ej; raczej ko�o trzydziestu. Pokonamy t� odleg�o�� w kilku skokach, z czego pierwsze w innym kierunku. Nikt nie powinien wiedzie�, �e ruszamy na Lusitani�.

Przylatuje. Za trzydzie�ci lat. B�d� starszy, ni� ona teraz. Przylatuje. B�d� mia� w�asn� rodzin�. Dzieci Novinhy i moje, je�li si� urodz�. Doros�e, jak jej dzieci. Wtedy w�a�nie, wspominaj�c Novinh�, przypomnia� sobie o Miro, o tym, co m�wi� Olhado tego dnia, gdy znale�li miejsce na gniazdo kr�lowej kopca.

��Czy b�dzie wam strasznie przeszkadza栗 zapyta��� je�li wy�l� kogo� na spotkanie w drodze?

��Nam na spotkanie? W przestrzeni? Nie, nikogo nie wysy�aj, Ender. To zbyt wielka ofiara�

lecie� tak daleko, gdy komputery doprowadz� nas bez problem�w�

��Nie robi� tego dla was, cho� chcia�bym, �eby� go pozna�a. To jeden z ksenolog�w. Mia� wypadek i dozna� ci�kich uraz�w. Jakie� uszkodzenia m�zgu; co� w rodzaju udaru. Jest� jest najinteligentniejsz� osob� na Lusitanii. Tak twierdzi kto�, kogo opinii mog� zaufa�. Straci� wszelki kontakt z �yciem tutaj. B�dziemy go potrzebowa�. P�niej, kiedy dolecisz. To dobry cz�owiek, Val. Mo�e was wiele nauczy� w ci�gu ostatniego tygodnia podr�y.

��Czy twoja przyjaci�ka mo�e dostarczy� danych kursu do takiego spotkania? Jeste�my nawigatorami, ale tylko na morzu.

��Przed startem Jane wprowadzi korekcj� danych nawigacyjnych do waszego komputera pok�adowego.

��Ender� dla ciebie minie trzydzie�ci lat, a dla mnie� zobacz� ci� za kilka tygodni�� rozp�aka�a si�.

��Mo�e polec� ci na spotkanie razem z Mirem.

��Nie!�� zawo�a�a.�� Kiedy dotrzemy, chc�, �eby� by� mo�liwie stary i zrz�dny. Nie wytrzyma�abym z takim trzydziestoletnim bachorem, jakiego widz� na terminalu.

��Mam trzydzie�ci pi��.

��Tylko czekaj, kiedy tam dolec�!�� za��da�a.

��B�d� czeka��� obieca�.�� A Miro� ten ch�opak, kt�rego wam posy�am. Uwa�aj go za mojego syna. Ze smutkiem kiwn�a g�ow�.

��Nadesz�y niebezpieczne czasy, Ender. �a�uj�, �e nie ma z nami Petera.

��Ja nie. Gdyby to on dowodzi� nasz� ma�� rebeli�, sko�czy�by jako Hegemon wszystkich Stu �wiat�w. My chcemy tylko, �eby zostawili nas w spokoju.

��Jedno bez drugiego mo�e si� okaza� niemo�liwe�� stwierdzi�a Val.�� Ale o tym podyskutujemy p�niej. Do zobaczenia, drogi bracie.

Nie odpowiedzia�. Po prostu patrzy� na ni� i patrzy�, a� u�miechn�a si� z przymusem i przerwa�a po��czenie. Ender nie musia� prosi� Mira, by polecia�. Jane opowiedzia�a mu ju� o wszystkim.

��Twoja siostra jest Demostenesem?�� spyta� Miro. Ender przyzwyczai� si� ju� do jego be�kotliwej wymowy. A mo�e zaczyna� m�wi� wyra�niej? W ka�dym razie �atwiej by�o go zrozumie�.

��Jeste�my utalentowan� rodzin��� powiedzia�.�� Mam nadzieje, �e j� polubisz.

��Mam nadziej�, �e ona mnie polubi�� Miro u�miecha� si�, ale wygl�da� na przestraszonego.

��Prosi�em j�, �eby uwa�a�a ci� za mojego syna.

��Wiem�� Miro kiwn�� g�ow�. I doda�, niemal wyzywaj�co:�� Pokaza�a mi wasz� rozmow�. Ender zlodowacia�.

��Powinnam ci� zapyta栗 szepn�a mu do ucha Jane.�� Ale wiesz przecie�, �e by� si� zgodzi�. Ale nie naruszenie tajemnicy rozmowy zaszokowa�o Endera, lecz fakt, �e Jane sta�a si� tak bliska Miro. Lepiej, �eby� si� przyzwyczai�, mrukn�� do siebie. To jemu po�wi�ca teraz swoj� uwag�.

��B�dziemy za tob� t�skni栗 powiedzia� na g�os.

��Ci, kt�rzy b�d� t�skni�, ju� zat�sknili�� odpar� Miro.�� Poniewa� ju� teraz uwa�aj� mnie za zmar�ego.

��Potrzebujemy ci� �ywego.

��Kiedy wr�c�, wci�� b�d� dwudziestolatkiem. Z urazem m�zgu.

��Wci�� b�dziesz Mirem, inteligentnym, wiernym i kochanym. Ty zacz��e� t� rebeli�, Miro. Bariera run�a dla ciebie. Nie dla jakich� wy�szych cel�w, ale dla ciebie. Nie zostawiaj nas. Miro u�miechn�� si�, a Ender nie wiedzia�, czy skrzywienie warg jest efektem parali�u, czy te� faktu, �e by� to gorzki, zjadliwy u�miech.

��Powiedz mi co��� poprosi� Miro.

��Je�li ja ci nie powiem, ona to zrobi.

��To nietrudne. Chcia�bym wiedzie�, dlaczego zgin�li Pipo i Libo. Za co prosiaczki chcia�y ich uhonorowa�.

Ender rozumia� to lepiej, ni� sam Miro; wiedzia�, czemu ch�opca dr�czy to pytanie. Us�ysza�, �e jest synem Liba na kilka godzin przed tym, jak przekroczy� ogrodzenie i utraci� swoj� przysz�o��. Pipo, Libo i Miro; ojciec, syn i wnuk; trzech ksenolog�w, kt�rzy po�wi�cili sw� przysz�o�� dla prosiaczk�w. Mia� nadziej�, �e poj�wszy powody �mierci swych przodk�w, zrozumie sens w�asnej ofiary.

Problem w tym, �e prawda mog�a go przekona� o bezsensie wszystkich trzech ofiar. Dlatego Ender odpowiedzia� pytaniem.

��Czy�by� nie wiedzia�, dlaczego? Miro odpowiada� wolno i starannie, by Ender zrozumia� od razu.

��Wiem; prosiaczki uwa�a�y, �e czyni� im zaszczyt. Wiem te�, �e Mandachuva i Li�ciojad mogli zgin�� zamiast nich. W przypadku Liba znam nawet bezpo�redni pow�d. To nast�pi�o, kiedy zebrali pierwszy plon amarantu i by�o mn�stwo jedzenia. Za to chcia�y go wynagrodzi�. Ale dlaczego nie wcze�niej? Czemu nie wtedy, kiedy ich nauczyli�my przygotowywa� korzenie merdony? Kiedy uczyli�my ich garncarstwa i �ucznictwa?

��Czy chcesz zna� prawd�?�� spyta� Ender. Z tonu g�osu Miro wywnioskowa�, �e prawda nie b�dzie mi�a.

��Tak.

��Naprawd� ani Pipo, ani Libo nie zas�u�yli na ten honor. To nie amarant wynagrodzi�y �ony. Chodzi�o o to, �e Li�ciojad je przekona�, by pozwoli�y na pocz�cie i narodziny nowej generacji prosiaczk�w. Nie mia�y �ywno�ci, by je wykarmi�, kiedy opuszcz� matczyne drzewo.

Ryzykowa� straszliwie. Gdyby si� myli�, wszystkie te m�ode prosiaczki zgin�yby z g�odu. Libo przyni�s� plon, ale mo�na powiedzie�, �e to Li�ciojad doprowadzi� populacj� do takiego punktu, �e potrzebowa�a ziarna. Miro pokiwa� g�ow�.

��A Pipo?

��Pipo opowiedzia� o swoim odkryciu. O tym, �e zab�jcza dla ludzi Descolada jest cz�ci� ich fizjologii. �e ich cia�a potrafi� dokona� adaptacji, do kt�rej nasze nie s� zdolne. Mandachuva wyja�ni� �onom, co z tego wynika: ludzie nie s� boscy i wszechmocni. W pewien spos�b s� nawet s�absi od Ma�ego Ludu. To, co daje nam si��, nie jest wrodzone: ani nasz wzrost, ani m�zg, ani j�zyk. Wynika z czysto przypadkowego faktu, �e wyprzedzamy ich o kilka tysi�cy lat. Je�li zdob�d� nasz� wiedz�, utracimy panowanie. I w�a�nie odkrycie Mandachuvy, �e prosiaczki s� potencjalnie r�wne ludziom, nagrodzi�y �ony. Nie informacj�, kt�rej udzieli� Pipo i kt�ra do odkrycia doprowadzi�a.

� Wi�c obaj�

��Prosiaczki nie chcia�y zabija� ani Pipa, ani Liba. W obu przypadkach kluczowe osi�gni�cie nale�a�o do prosiaczka. Pipo i Libo zgin�li wy��cznie z jednego powodu: nie potrafili wznie�� no�a i zabi� przyjaciela.

Miro musia� dostrzec cierpienie na twarzy Endera, gdy� jego s�owa by�y odpowiedzi� na ten b�l.

��Ty potrafisz zabi�.

��To dar, z kt�rym si� urodzi�em.

��Zabi�e� Cz�owieka, bo wiedzia�e�, �e dzi�ki temu rozpocznie nowe, lepsze �ycie.

��Tak.

��I mnie�� doda� Miro.

��Tak�� powt�rzy� Ender.�� Wys�anie ci� w przestrze� jest bardzo podobne do zab�jstwa.

��Ale czy rozpoczn� nowe, lepsze �ycie?

��Nie wiem. Na razie radzisz sobie lepiej od drzewa.

��Przynajmniej mam pewn� przewag� nad starym Cz�owiekiem�� za�mia� si� Miro.�� Mog� chodzi�. I nie trzeba mnie stuka� kijem, �ebym przem�wi��� znowu spos�pnia�.�� Naturalnie, on mo�e teraz mie� tysi�c dzieci.

��Nie licz na celibat do ko�ca �ycia�� pocieszy� go Ender.�� Mo�esz si� rozczarowa�.

��Mam nadziej�.

��M�wco�� odezwa� si� po chwili milczenia.

��Nazywaj mnie Enderem.

��Powiedz mi, Enderze, czy w takim razie Pipo i Libo zgin�li bez powodu? Ender zrozumia� prawdziwe pytanie: czy ja tak�e cierpi� to wszystko bez powodu?

��S� gorsze powody by zgin��, ni� ten, �e nie potrafisz zabi�.

��A co powiesz o kim�, kto nie potrafi zabi�, nie potrafi umrze� i nie potrafi �y�?

��Nie oszukuj si�. Pewnego dnia dokonasz wszystkich trzech rzeczy. �egnany p�aczem Miro odlecia� nast�pnego ranka. Przez ca�e tygodnie Novinha unika�a w�asnego domu, gdy� nieobecno�� syna sprawia�a jej b�l. Wprawdzie ca�ym sercem zgadza�a si� z Enderem, �e Miro powinien lecie�, ale i tak nie mog�a znie�� straty dziecka. Eender zastanawia� si�, czy jego rodzice cierpieli tak samo, gdy go zabrano. Podejrzewa�, �e nie. I nie liczyli na jego powr�t. On sam ju� teraz kocha� dzieci innego m�czyzny bardziej, ni� jego rodzice w�asnego syna. Bardzo dobrze. Zem�ci si� srodze za to, �e go zaniedbywali. Po trzech tysi�cach lat poka�e im, jak powinien si� zachowywa� ojciec. Biskup Peregrino udzieli� im �lubu w swoim gabinecie. Novinha wyliczy�a, �e jest dostatecznie m�oda, by urodzi� jeszcze sz�stk� dzieci, je�li si� pospiesz�. Z ochot� wzi�li si� do dzie�a.

Przed �lubem zdarzy�y si� dwa dni, godne zapami�tania. Latem Ela, Ouanda i Novinha przedstawi�y mu wyniki swych bada� i spekulacji: tak pe�ny, jak to tylko mo�liwe, obraz cyklu �yciowego i struktury spo�ecznej prosiaczk�w, m�czyzn i kobiet, a tak�e prawdopodobn� rekonstrukcj� systemu �ycia z okresu, zanim Descolada na zawsze przywi�za�a ich do drzew. Przedtem las by� dla nich tylko mieszkaniem. Ender zrozumia� wtedy, kim by�y prosiaczki, a zw�aszcza kim by� Cz�owiek, zanim rozpocz�� �ycie w �wietle. Nim napisa� �ycie Cz�owieka, na tydzie� zamieszka� w�r�d prosiaczk�w. Mandachuva i Li�ciojad uwa�nie czytali tekst i dyskutowali z Enderem, a on przerabia� i rewidowa�. Wreszcie dzie�o by�o gotowe. Tego dnia zaprosi� wszystkich, kt�rzy pracowali z prosiaczkami: ca�� rodzin� Ribeir�w, Ouand� z siostrami, wielu robotnik�w, kt�rzy dostarczyli prosiaczkom cud�w techniki, uczonych mnich�w Dzieci Umys�u, biskupa Peregrino i burmistrz Bosquinh�. Przeczyta� im ksi��k�. Nie by�a d�uga�� nieca�a godzina lektury. Zebrali si� na wzg�rzu, w pobli�u rosn�cego coraz wy�ej, niemal trzymetrowego p�du drzewa Cz�owieka. Korzeniak os�ania� ich przed blaskiem s�o�ca.

��M�wco�� powiedzia� biskup.�� Przekona�e� mnie niemal, bym sta� si� humanist�. Inni, mniej elokwentni, nie znale�li s��w, wtedy ani nigdy. Jednak od tego dnia wiedzieli, kim s� prosiaczki. Tak samo, jak czytelnicy Kr�lowej Kopca rozumieli robale, a czytelnicy Hegemona pojmowali ludzko�� w jej niesko�czonym po�cigu za wielko�ci��� poprzez pustkowia izolacji i podejrze�.

��Po to ci� wezwa�am�� powiedzia�a Novinha.�� Marzy�am kiedy� o stworzeniu takiej ksi��ki. Ale to ty musia�e� j� napisa�.

��Odegra�em w tej opowie�ci wi�ksz� rol�, ni� chcia�bym dla siebie przeznaczy栗 odpar� Ender.�� Ale spe�ni�a� swe marzenie, Ivanova. Twoja praca doprowadzi�a do tej ksi��ki. A ty sama i twoje dzieci uczynili�cie mnie pe�nym cz�owiekiem. Dopiero wtedy mog�em j� napisa�. Podpisa� j� tak, jak poprzednie: M�wca Umar�ych.

Jane wzi�a ksi��k� i poprzez lata �wietlne przenios�a ansiblem do Stu �wiat�w. Wraz z ni� zanios�a tekst Przymierza i rejestracj� Olhada sk�adania podpis�w i przej�cia Cz�owieka do pe�nego �wiat�a. Umie�ci�a je tu i tam, w dziesi�ciu miejscach na ka�dej z planet, u ludzi, kt�rzy mogli je przeczyta� i zrozumie�. Kopie wysy�ano z komputera do komputera; zanim Gwiezdny Kongres si� zorientowa�, ksi��ka rozesz�a si� zbyt szeroko, by mo�na j� by�o ukry�.

Zamiast tego spr�bowali zdyskredytowa� wszystko jako fa�szerstwo. Fotografie by�y prymitywn� symulacj�. Analiza tekstu wykaza�a, �e autorem ksi��ki nie m�g� by� cz�owiek, kt�ry napisa� dwie poprzednie. Zapis dost�pu do ansibla ujawni�, �e informacja nie mo�e pochodzi� z Lusitanii, gdzie nie ma ansibla. Cz�� ludzi uwierzy�a. Wi�kszo�� si� nie przej�a. Wielu, kt�rzy przeczytali �ycie Cz�owieka, mimo to nie potrafi�o uzna� w prosiaczkach ramen�w.

Niekt�rzy to potrafili, przeczytali pochodz�ce sprzed kilku miesi�cy oskar�enia Demostenesa i zacz�li nazywa� flot� lec�c� ju� ku Lusitanii �Drugim Ksenocydem�. By�o to bardzo brzydkie okre�lenie. Na Stu �wiatach nie wystarczy�oby wi�zie�, by pomie�ci� wszystkich, kt�rzy go u�ywali. Gwiezdny Kongres s�dzi�, �e wojna zacznie si�, gdy za czterdzie�ci lat ich statki osi�gn� Lusitani�. Tymczasem wojna zacz�a si� ju�, teraz. I mia�a by� gwa�towna. Wielu ludzi uwierzy�o w s�owa M�wcy Umar�ych; wielu by�o gotowych uzna� w prosiaczkach ramen�w, a tych, kt�rzy d��yli do ich �mierci, uwa�a� za morderc�w. Wtedy, pewnego jesiennego dnia, Ender wyj�� starannie zawini�ty kokon. On, Novinha, Olhado, Quim i Ela przemkn�li nad kilometrami capim, a� dotarli do wzg�rza niedaleko rzeki. Posadzone niedawno stokrotki kwit�y jak oszala�e; zima b�dzie tutaj �agodna, a kr�lowa kopca bezpieczna od Descolady.

Ender delikatnie przeni�s� kr�low� kopca na brzeg, do komory, kt�r� przygotowali z Olhadem. W pobli�u u�o�yli �wie�o zabit� cabr�.

Potem Olhado zawi�z� ich z powrotem. Ender szlocha�, czuj�c pot�n�, niemo�liw� do opanowania ekstaz�, jak� przesy�a�a do jego umys�u kr�lowa kopca; zbyt wielk� czu�a rado��, by ludzkie serce mog�o j� wytrzyma�. Novinha obejmowa�a go, Quim modli� si� cicho, a Ela nuci�a skoczn� piosenk�, dawno temu �piewan� na wzg�rzach Minas Gerais, w�r�d caipiras i mineiros dawnej Brazylii. To by� dobry dzie� i dobre miejsce. O takim Ender nie m�g� nawet marzy� w sterylnych korytarzach Szko�y Bojowej, kiedy by� ma�y i walczy� o �ycie.

��Mog� ju� chyba umrze栗 oznajmi�.�� Praca mojego �ycia dobieg�a ko�ca.

��Moja tak�e�� powiedzia�a Novinha.�� Ale oznacza to chyba, �e powinni�my zacz�� �y�.

Za nimi, w ch�odnym, wilgotnym powietrzu p�ytkiej jaskini obok rzeki, silne kleszcze rozerwa�y kokon i na zewn�trz wy�lizn�o si� s�abe, szkieletowe cia�o. Skrzyd�a rozsun�y si� stopniowo i wysch�y na s�o�cu. Z trudem dotar�a do wody, by wch�on�� w wysuszony tu��w energi� i wilgo�. Ugryz�a kawa�ek mi�sa cabry. Jajeczka w ciele krzycza�y, by je uwolni�. Z�o�y�a pierwszy tuzin w martwym zwierz�ciu. Potem zjad�a najbli�sze stokrotki, pr�buj�c wczuwa� si� w zmiany, zachodz�ce w organizmie, nareszcie wracaj�cym do �ycia. �wiat�o s�o�ca na grzbiecie, wiatr w skrzyd�ach, ch�odna woda pod stopami, rozgrzane jajeczka dojrzewaj�ce w mi�sie cabry: to �ycie, na kt�re tak d�ugo czeka�a. Do dzisiaj nie by�a pewna, czy zamiast ostatni�, b�dzie kiedy� pierwsz� ze swego plemienia.