Pochyli� si� na fotelu i potar� bole�nie czo�o.

��Pos�uchaj�� rzek��� musz� ci wyt�umaczy�, po co do was przyby�em, po co w og�le przyjecha�em na ten �wiat. Przyby�em tu dla idei. Z powodu idei. Aby si� jej uczy�, �eby jej uczy�, by si� ni� dzieli�. Widzisz, my na Anarres odci�li�my si� od pozosta�ych �wiat�w. Nie rozmawiamy z innymi lud�mi, z reszt� ludzko�ci. Tam nie m�g�bym uko�czy� mojej pracy. A cho�bym i m�g�, oni jej nie chcieli, nie widzieli z niej po�ytku. Przyby�em wi�c tutaj. Tu znajduj� to, czego mi potrzeba: rozmowy, dzielenie si� przemy�leniami, do�wiadczenia w Laboratoriach Bada� nad �wiat�em, dowodz�c czego�, co nie by�o ich celem, ksi�gi teorii wzgl�dno�ci z obcego �wiata�� bodziec, jakiego mi brakowa�o. Tak wi�c doprowadzi�em wreszcie m� prac� do ko�ca. Nie jest jeszcze spisana, mam ju� jednak r�wnania, og�lny zarys, jest w gruncie rzeczy gotowa.

Ale dla mnie wa�ne s� nie tylko idee w mojej g�owie. Moje spo�ecze�stwo to tak�e idea. Ona mnie stworzy�a. Idea wolno�ci, przemiany, ludzkiej solidarno�ci, idea wznios�a. By�em przera�liwie g�upi, ale przecie� dostrzeg�em wreszcie, �e po�wi�caj�c si� jednej�� fizyce�� zdradzam drug�. Pozwalam, �eby posiadacze kupili ode mnie prawd�.

Wznosi� si� tam mur. Nie wygl�da� imponuj�co. Zbudowano go z nie ociosanych g�az�w, byle jak spojonych zapraw�; cz�owiek doros�y m�g� spojrze� ponad jego szczytem i nawet dziecko mog�o si� na� wspi��. W miejscu przeci�cia z drog��� zamiast otwiera� si� bram��� zni�a� si� do czystej geometrii, linii, idei granicy. Lecz by�a to idea realna. Wa�na. Od siedmiu pokole� nie by�o na tym �wiecie niczego wa�niejszego nad ten mur.

By� dwuznaczny i dwulicy jak wszystkie mury. Co znajdowa�o si� wewn�trz, a co na zewn�trz muru, zale�a�o od tego, z kt�rej patrzy�o si� strony.

Ogl�dany z jednej, opasywa� sze��dziesi�t akr�w nagiego ugoru zwanego Portem Anarres. Sta�o tam kilka olbrzymich suwnic bramowych, wyrzutnia rakiet, trzy magazyny, gara� dla ci�ar�wek i noclegownia. Noclegownia sprawia�a solidne, pos�pne i przygn�biaj�ce wra�enie; nie ton�a w ogrodach, nie bawi�y si� wok� niej dzieci; nikt w niej najwyra�niej nie mieszka� na sta�e, ani nawet nie zatrzymywa� si� na d�u�ej. By�a to w gruncie rzeczy kwarantanna. Mur odgradza� nie tylko l�dowisko, ale i przyby�e z przestrzeni kosmicznej statki, ludzi, kt�rzy na nich przylecieli, �wiaty, z kt�rych przybywali, a tak�e reszt� kosmosu. Mur opasywa� wszech�wiat, Anarres by�a poza murem, na wolno�ci.

Ogl�dany z przeciwnej strony, mur opasywa� Anarres; otacza� ca�� planetꠗ wielk� koloni� karn�, odci�t� od innych �wiat�w, od innych ludzi, poddan� kwarantannie.

Drog� ku l�dowisku zbli�a�a si� gromada ludzi, inna skupi�a si� ju� w miejscu, w kt�rym droga przecina�a mur.

Ludzie przychodzili tu cz�sto z pobliskiego miasta Abbenay w nadziei ujrzenia statku kosmicznego, b�d� tylko by zobaczy� mur. Ostatecznie by� to jedyny graniczny mur w ich �wiecie. Nigdzie indziej nie mieliby okazji ogl�da� tablicy z napisem �Wst�p wzbroniony.� Mur przyci�ga� szczeg�lnie m�odych. Gromadzili si� pod nim, przesiadywali na jego koronie. Mo�na si� by�o pogapi� na brygady wy�adowuj�ce pod magazynami skrzynie z ci�ar�wek g�sienicowych. Mo�na si� by�o natkn�� na frachtowiec na p�ycie wyrzutni. Frachtowce l�dowa�y na Anarres tylko osiem razy w roku; nikomu pr�cz zatrudnionych w Porcie syndyk�w ich przybycia nie zapowiadano, wi�c gdy gapie mieli do�� szcz�cia, by na takie wydarzenie trafi�, byli zrazu bardzo podnieceni. Oto siedzieli na murze, a w oddali tkwi�a na l�dowisku ona�� masywna, czarna wie�a w�r�d krz�taniny jezdnych d�wig�w. A potem zjawi�a si� jaka� kobieta z ochrony magazyn�w i o�wiadczy�a: �Zamykamy na dzisiaj, bracia�. Nosi�a opask� Defensywy�� widok r�wnie rzadki, co widok statku kosmicznego. Wzbudzi�o to dreszcz emocji. Cho� wyg�osi�a swe o�wiadczenie tonem �agodnym, nie podlega�o ono dyskusji. By�a dru�ynow� i gdyby si� jej sprzeciwiono, otrzyma�aby wsparcie od swojej dru�yny. I tak zreszt� nie by�o na co patrze�. Obcy�� przybysze z innych �wiat�w�� nie wychylali nos�w ze statku. �adne widowisko.

R�wnie ma�o zajmuj�ce by�o ono i dla oddzia�u Defensywy. Jego dru�ynowej marzy�o si� czasem, �eby kto� cho� spr�bowa� przele�� przez mur albo cz�onek obcej za�ogi wyskoczy� ze statku, albo �eby jakie� dziecko z Abbenay spr�bowa�o podej�� do frachtowca, aby go sobie obejrze� z bliska. Lecz nic takiego si� nigdy nie zdarzy�o. W og�le nic si� nigdy nie zdarza�o. Gdy si� wi�c zdarzy�o, nie by�a na to przygotowana.

Kapitan frachtowca Czujny zwr�ci� si� do niej z pytaniem:

��Czy temu t�umowi chodzi o m�j statek?

Dru�ynowa spojrza�a we wskazanym kierunku i stwierdzi�a, �e przy bramie zgromadzi� si� istotnie prawdziwy t�um�� ze sto, je�li nie wi�cej os�b. Stali tam, po prostu stali�� jak ludzie podczas G�odu na stacjach towarowych. Przestraszy�a si�.

��Nie. Oni, tego, protestuj��� wyja�nia�a powoli swoim ubogim ajo�skim.�� Protestuj�, tego, no wiesz. Pasa�er?

��Chcesz powiedzie�, �e przyszli tu z powodu tego drania, kt�rego mamy st�d wywie��? Maj� zamiar spr�bowa� zatrzyma� jego czy nas?

S�owo �dra�, nieprzet�umaczalne na jej j�zyk, nic dla dru�ynowej nie znaczy�o, wzi�a je za obc� nazw� swojego narodu, nie spodoba�o jej si� jednak jego brzmienie�� ani ton g�osu kapitana, ani sam kapitan.

��M�g�by� pilnowa� swego nosa?�� zapyta�a kr�tko.

��Jasne, do cholery. Po�pieszcie si� tylko z wy�adunkiem reszty towaru. I dawajcie mi na pok�ad tego drania. Nam byle banda Oddich krzywdy nie zrobi.

Poklepa� rzecz, kt�r� nosi� u pasa�� metalowy przedmiot podobny do zdeformowanego cz�onka�� i spojrza� pob�a�liwie na nie uzbrojon� kobiet�.

Dru�ynowa zerkn�a ch�odno na falliczny przedmiot; wiedzia�a, �e to bro�.

��Za�adunek zako�czymy o 14�� o�wiadczy�a.�� Dopilnuj, �eby za�oga nie opuszcza�a pok�adu. Start o 14.40. Je�li b�dziecie potrzebowali pomocy, dajcie zna� na Wie��.

Oddali�a si�, nim zd��y� si� odci��. Gniew wzm�g� jej stanowczo�� wobec swojej dru�yny i t�umu.

��Zej�� mi z drogi�� rozkaza�a, zbli�ywszy si� do muru.�� Nadje�d�aj� ci�ar�wki, jeszcze si� komu co stanie. Na bok!

M�czy�ni i kobiety z t�umu wdali si� z ni� w dyskusj�, spierali si� te� mi�dzy sob�. Dalej przechodzili przez drog�, a niekt�rzy zapu�cili si� nawet poza obr�b muru. Mimo to oczy�cili w ko�cu jako tako drog�. Je�li dru�ynowej brakowa�o do�wiadczenia w panowaniu nad t�umem, im brakowa�o do�wiadczenia w byciu nim.

Cz�onkowie spo�ecze�stwa�� a nie cz�stki kolektywu�� nie ulegali zbiorowym emocjom; uczu� by�o w�r�d nich tyle, ile os�b. Nie nawykli ponadto do tak stanowczych polece�, nie nabyli te� zwyczaju sprzeciwiania si� im. Ich brak do�wiadczenia ocali� pasa�erowi �ycie.

Niekt�rzy z nich przybyli tam z zamiarem zabicia zdrajcy. Inni�� aby zapobiec jego wyjazdowi, obrzuci� go obelgami, b�d� tylko z ch�ci obejrzenia go sobie; i w�a�nie ci inni pokrzy�owali proste i z�owrogie zamiary morderc�w. �aden z nich nie mia� broni palnej, jedynie paru by�o uzbrojonych w no�e. Dla tych ludzi napa�� r�wna�a si� napa�ci fizycznej; pragn�li dosta� zdrajc� w swoje r�ce. Spodziewali si�, �e przyb�dzie pod ochron�, w jakim� poje�dzie. Kiedy usi�owali przeszuka� ci�ar�wk� i k��cili si� z jej rozw�cieczonym kierowc�, ten, na kt�rego czekali, przyszed� samotnie drog�. Kiedy go rozpoznali, by� ju� w po�owie l�dowiska, odprowadzany przez pi�ciu syndyk�w Defensywy. Ci, kt�rzy zamierzali go zabi�, pu�cili si� w po�cig�� za p�no�� i zacz�li rzuca� za nim kamieniami�� nie ca�kiem za p�no. Ugodzili go tylko w rami�, gdy ju� dochodzi� do statku, dwufuntowy krzemie� trafi� jednak w g�ow� jednego z Defensywy i po�o�y� go trupem na miejscu.

Zamkn�y si� w�azy. Dru�yna Defensywy zawr�ci�a, unosz�c martwego towarzysza; nie zadali sobie trudu, �eby zatrzyma� prowodyr�w t�umu, gnaj�cych w stron� statku, jedynie dru�ynowa, poblad�a ze zgrozy i w�ciek�o�ci, przeklina�a ich siarczy�cie, a oni omijali j� w biegu. Dopad�szy frachtowca, szpica po�cigu rozproszy�a si� i stan�a w niezdecydowaniu. Milczenie statku, nag�e ruchy olbrzymich szkielet�w suwnic, niezwyk�y widok spalonej ziemi, nadludzka skala otoczenia zdezorientowa�y ludzi. Wybuch pary czy gazu z czego�, co by�o po��czone ze statkiem, przerazi� niekt�rych; spogl�dali niepewnie na rakietowe dysze�� olbrzymie, czarne tunele nad ich g�owami. Z daleka dobieg�o ostrzegawcze wycie syreny. Najpierw jedna osoba, potem druga zawr�ci�y w stron� bramy. Nikt ich nie zatrzymywa�. W dziesi�� minut l�dowisko opustosza�o, t�um wraca� sznureczkiem drog� do Abbenay.

Nic si� ostatecznie takiego nie zdarzy�o.

Tymczasem na Czujnym wydarzenie goni�o wydarzenie. Od momentu, gdy Wie�a zacz�a odlicza� czas do startu, wszystkie czynno�ci nale�a�o wykonywa� migiem. Kapitan kaza� przywi�za� i zamkn�� pasa�era�� razem z lekarzem�� w mesie za�ogi, �eby si� nie pl�tali pod nogami. By� tam ekran, wi�c�� je�li mieli ochotꠗ mogli sobie ogl�da� start.

Pasa�er mia� ochot�. Widzia� pole, opasuj�cy je mur, a za murem dalekie zbocza Theras, usiane krzewami holum i rzadkimi, srebrzystymi krzaczkami ksi�ycoro�li.

Wszystko to run�o nagle w zawrotnym tempie w d� ekranu.

Pasa�er poczu�, jak co� wt�acza mu g�ow� w mi�kki zag��wek.

Przypomina�o to badanie u dentysty: g�owa odchylona do ty�u, szcz�ka rozwarta si��. Nie m�g� z�apa� tchu, zrobi�o mu si� s�abo, czu�, jak ze strachu rozlu�niaj� mu si� trzewia. Ca�e jego cia�o krzycza�o do pot�nych si�, kt�re go pojma�y w swe w�adanie: Nie teraz, jeszcze nie teraz, poczekajcie.

Ocali�y go oczy. To, na co z uporem patrzy�y i o czym mu donosi�y, wyrwa�o go z kleszczy trwogi. Na ekranie ukaza� si� bowiem widok niezwyk�y: rozleg�a, jasna kamienna r�wnina. By�a to pustynia, widziana z g�r nad Wielk� Dolin�. Jakim cudem znalaz� si� znowu w Wielkiej Dolinie? Pr�bowa� t�umaczy� sobie, �e znajduje si� w statku powietrznym. Nie, w kosmicznym. Skraj r�wniny zapali� si� blaskiem podobnym do l�nienia �wiat�a na wodzie, daleko na morzu. W�r�d tych pusty� nie by�o jednak wody. Na co wi�c patrzy�? Kamienna r�wnina nie by�a ju� r�wnin�, ale nieck�, olbrzymi� mis� pe�n� s�o�ca. Gdy si� jej z zachwytem przygl�da�, pocz�a stawa� si� p�ytsza, wylewa� z siebie �wiat�o. Naraz przeci�a j� jaka� linia�� abstrakcyjna, geometryczna, doskona�y przekr�j ko�a. Za tym �ukiem otwiera�a si� ciemno��. Jej czarne t�o wywr�ci�o ca�y obraz na nice, ukaza�o go w negatywie. To, co realne, kamienne, nie by�o ju� wkl�s�e i wype�nione �wiat�em, ale wypuk�e, odbijaj�ce, odrzucaj�ce �wiat�o. Nie r�wnina to ju� by�a ani misa�� ale sfera, kula bia�ego kamienia, oddalaj�ca si�, zapadaj�ca w ciemno��. Jego �wiat.

��Nie rozumiem�� powiedzia� g�o�no.

Kto� mu odpowiedzia�. Przez chwil� nie dociera�o do niego, �e osoba stoj�ca obok jego krzes�a zwraca si� do niego, odpowiada mu, bo przesta� ju� rozumie�, co to takiego odpowied�. W pe�ni �wiadom by� tylko jednej rzeczy: swojej ca�kowitej izolacji. �wiat usun�� mu si� spod n�g, zosta� sam.

Bardziej ni� �mierci ba� si� zawsze tego w�a�nie. Umrze� znaczy utraci� siebie i po��czy� si� na powr�t z reszt� bytu. On zachowa� siebie, a reszt� utraci�.

Zdo�a� wreszcie podnie�� wzrok na stoj�cego obok cz�owieka.

By� on oczywi�cie mu obcy. Odt�d wszyscy b�d� ju� mu obcy.

Cz�owiek ten co� m�wi� w obcym j�zyku, po ajo�sku. S�owa uk�ada�y si� w jaki� sens. Szczeg�y mia�y sens; jedynie ca�o�� go nie mia�a. M�wi� co� o pasach, kt�rymi przypi�to go do fotela. Pomajstrowa� przy nich. Fotel wyprostowa� si� tak nagle, �e pasa�er�� sko�owany i oszo�omiony�� omal ze� nie wypad�. Tamten pyta�, czy kto� nie zosta� ranny. O kim on m�wi? �Czy jest pewien, �e nie zosta� ranny?� Uprzejm� form� zwracania si� do drugiej osoby jest w j�zyku ajo�skim trzecia osoba liczby pojedynczej. Ten cz�owiek ma na my�li jego, nikogo innego. Nie rozumia�, dlaczego mia�by zosta� ranny; obcy m�wi� co� o rzucaniu kamieniami. Ale przecie� kamie� nigdy nie osi�gnie celu�� pomy�la�. Spojrza� na ekran, szukaj�c na nim ska�y, bia�ego, zapadaj�cego w ciemno�� g�azu, ale ekran by� pusty.

��Czuj� si� dobrze�� odpowiedzia� w ko�cu.

Tamtego to nie uspokoi�o.

��Prosz� ze mn�. Jestem lekarzem.

��Czuj� si� dobrze.

��Zechce pan uda� si� ze mn�, doktorze Szevek!

��Ty jeste� doktorem�� odpowiedzia� po chwili.�� Ja nie. Nazywam si� Szevek.

Lekarz�� niski blondyn�� zmarszczy� nieow�osion� twarz w grymasie zaniepokojenia.

��Pan powinien przebywa� w swojej kabinie, sir�� niebezpiecze�stwo infekcji�� nie powinien si� pan styka� z nikim opr�cz mnie, przez dwa tygodnie poddawa�em si� dezynfekcji, wszystko na darmo, niech diabli wezm� tego ca�ego kapitana! Prosz� za mn�, sir. Inaczej mnie uczyni� odpowiedzialnym�

Szevek spostrzeg�, �e niski m�czyzna jest zatroskany. Nie by�o mu go �al, nie czu� wsp�czucia; lecz nawet tu, gdzie si� znalaz�, w ca�kowitej samotno�ci, obowi�zywa�o to jedno, jedyne prawo, jakie w og�le uznawa�.

��Dobrze�� powiedzia� i wsta�.

Kr�ci�o mu si� w g�owie i bola�o go prawe rami�. Zdawa� sobie spraw�, �e statek musi by� w ruchu, cho� nic o tym nie �wiadczy�o; tu� za burtami statku zalega�a cisza, straszna, martwa cisza. Doktor poprowadzi� go przez ciche metalowe korytarze do jakiego� pomieszczenia.

By�o bardzo ciasne, o �lepych, spojonych z blach �cianach.

Zrobi�o na Szeveku odpychaj�ce wra�enie, przypomnia�o mu miejsce, o kt�rym wola�by zapomnie�. Zatrzyma� si� w drzwiach.

Lekarz b�aga� jednak i nalega�, wi�c wszed� do �rodka.

Usiad� na ��ku podobnym do p�ki�� wci�� oszo�omiony, pogr��ony jakby w letargicznym �nie�� i bez zaciekawienia przygl�da� si� lekarzowi. Czu�, �e powinien by� zaciekawiony; oto pierwszy Urrasyjczyk, jakiego ogl�da� na oczy. By� jednak zanadto zm�czony. Gdyby si� po�o�y�, natychmiast by zasn��.

Poprzedniej nocy�� zaj�ty przegl�daniem papier�w�� nie k�ad� si� ani na chwile. Przed trzema dniami odprowadzi� Takver i ma�� do B�ogiego Dostatku i od tamtej pory by� nieustannie zaj�ty�� biega� do wie�y radiowej, by naradza� si� z lud�mi z Urras, omawia� plany i mo�liwy rozw�j wypadk�w z Bedapem i towarzyszami.

Przez te wszystkie gor�czkowe dni po wyje�dzie Takver mia� wra�enie, �e nie panuje nad tym, co robi�� �e to, co robi, panuje nad nim. Znalaz� si� w r�kach innych. Jego w�asna wola nie istnia�a.

Nie musia�a. To ona zainicjowa�a to wszystko, doprowadzi�a do tej chwili i stworzy�a te �ciany, kt�re go teraz wi�zi�y. Jak dawno temu? Lata. Pi�� lat temu, w Chakar, w g�rach, gdy w ciszy nocy powiedzia� do Takver: �Pojad� do Abbenay i zburz� te mury�.

A nawet wcze�niej; du�o wcze�niej, w Kurzawie, w latach g�odu i rozpaczy, kiedy to przyrzek� sobie, �e odt�d jego uczynkami b�dzie kierowa� wy��cznie jego w�asny, wolny wyb�r. Wype�niaj�c to przyrzeczenie, znalaz� si� tutaj: w tej chwili poza czasem, w tym miejscu poza ziemi�, w tym ciasnym pokoju, w tym wi�zieniu.

Lekarz obejrza� jego st�uczony bark (siniec zdumia� Szevek; by� tak napi�ty i tak si� �pieszy�, �e nie zdawa� sobie sprawy z zaj�� na lotnisku, nawet nie poczu�, �e ugodzi� go kamie�). Doktor odwr�ci� si� do niego ze strzykawk� w r�ku.

��Nie chc� tego�� powiedzia� Szevek.

M�wi� po ajo�sku wolno i mia� z�� wymow� (przekona� si� o tym, rozmawiaj�c przez radio), ale pod wzgl�dem gramatycznym wys�awia� si� dosy� poprawnie; wi�ksz� trudno�� sprawia�o mu rozumienie ni� m�wienie.

��To szczepionka przeciw odrze�� wyja�ni� lekarz, mimo uszu (zwyczajem medyk�w) puszczaj�c sprzeciw pacjenta.

��Nie chc�.

Tamten zagryz� warg�, nast�pnie zapyta�:

��Czy pan wie, co to takiego odr�, sir?

��Nie.

��To taka choroba. Zaka�na. U doros�ych cz�sto powa�na. Nie znacie jej na Anarres; �rodki profilaktyczne zapobieg�y jej przeniesieniu, gdy zasiedlano wasz� planet�. Na Urras jest powszechna.

Mog�aby pana zabi�. Podobnie jak dziesi�tki innych pospolitych zaka�nych chor�b wirusowych. Nie jest pan uodporniony. Czy jest pan prawor�czny?

Przytakn�� odruchowo. Lekarz ze zr�czno�ci� prestidigitatora wbi� ig�� w jego prawe rami�. Szevek w milczeniu zni�s� ten oraz nast�pne zastrzyki. Nie mia� prawa do podejrze� ani protest�w.

By� na �asce i nie�asce tych ludzi; po�wi�ci� swe przyrodzone prawo do podejmowania decyzji. Utraci� je�� wraz ze swoim �wiatem, �wiatem Obietnicy, nagim kamieniem.

Lekarz m�wi� co� jeszcze, lecz go nie s�ucha�.

Przez wiele godzin�� a mo�e dni�� trwa� w jakiej� pustce, ja�owej i m�cz�cej pr�ni bez przesz�o�ci ani przysz�o�ci. �ciany opina�y go ciasno. Panowa�a za nimi cisza. Od zastrzyk�w bola�y go ramiona i po�ladki; dosta� jakiej� gor�czki, kt�ra�� nie podni�s�szy si� na tyle, by zacz�� majaczy栗 poprzesta�a na zawieszeniu go w otch�ani mi�dzy �wiadomo�ci� a nie�wiadomo�ci�, na ziemi niczyjej. Czas przesta� p�yn��. On sam sta� si� czasem�� i tylko on.

By� rzek�, strza�� i kamieniem. Ale nie porusza� si�. Rzucony kamie� zawis� nieruchomo w powietrzu. Usta�o nast�pstwo dni i nocy. Lekarz to gasi�, to zn�w zapala� �wiat�o. Nad ��kiem Szeveka wbudowany by� w �cian� zegar; jego wskaz�wka�� niczego nie mierz�c�� wlok�a si� od jednej do drugiej z dwudziestu cyfr tarczy.

Obudzi� si� z tego d�ugiego, g��bokiego snu obr�cony twarz� do zegara, wi�c zbada� go sennym spojrzeniem. Wskaz�wka min�a w�a�nie pi�tnast�, co powinno oznacza� (je�li �w zegar odmierza� czas od p�nocy, jak 24-godzinowe zegary na Anarres), �e by�o wczesne popo�udnie. Wczesne popo�udnie w przestrzeni mi�dzy dwoma �wiatami? No tak, przecie� na statku p�ynie czas pok�adowy. Fakt, �e to poj��, niezmiernie podni�s� go na duchu.

Usiad�; nie kr�ci�o mu si� ju� w g�owie. Wsta� z ��ka i sprawdzi� stan swej r�wnowagi: by�a zadowalaj�ca, cho� podeszwy jego st�p nie przywiera�y zbyt mocno do pod�ogi. Pole grawitacyjne statku musi by� do�� s�abe. Nie ucieszy�o go to odkrycie; potrzebowa� stabilno�ci, solidno�ci, uchwytnego faktu. W poszukiwaniu tych�e przyst�pi� do metodycznych ogl�dzin pokoiku.

�lepe �ciany kry�y mas� niespodzianek, ukazuj�cych si�, za dotkni�ciem pulpitu: umywalk�, sedes, lustro, biurko, krzes�o, szafk�, p�ki. Kilka elektrycznych urz�dze�, po��czonych z umywalk�, stanowi�o dla niego zupe�n� zagadk�; okaza�o si�, �e woda nie przestaje p�yn��, gdy si� puszcza kurek, ale dopiero wtedy, gdy si� go zakr�ci�� oznaka, oceni�, albo wielkiego zaufania do natury ludzkiej, albo wielkich zapas�w gor�cej wody. Przyj�wszy to drugie za�o�enie, umy� si� od st�p do g��w, a nie znalaz�szy r�cznika, wysuszy� si� przy pomocy jednego z owych tajemniczych urz�dze�, kt�re wydmuchiwa�o przyjemny, �askotliwy strumie� gor�cego powietrza. Nie znalaz�szy swojego ubrania, w�o�y� z powrotem to, w kt�rym si� obudzi�: lu�ne, wi�zane w pasie spodnie i niekszta�tn� tunikꠗ jedno i drugie jaskrawo��te, w niebieskie kropeczki.

Przejrza� si� w lustrze. Uzna� sw�j wygl�d za ma�o zach�caj�cy.

Czy tak si� ubieraj� na Urras? Na pr�no szuka� grzebienia, zadowoli� si� wi�c zapleceniem w�os�w w warkocz i tak przygotowany, zamierza� wyj�� z pokoju.

Nie m�g�. Drzwi by�y zamkni�te.

Jego pocz�tkowe niedowierzanie zmieni�o si� w z�o��, w�ciek�o��, �lep� furi�, jakiej jeszcze nigdy nie do�wiadczy�. Szarpa� nieruchom� klamk�, t�uk� pi�ciami w �liski metal drzwi, potem odwr�ci� si� i nacisn�� przycisk, kt�rego doktor poleci� mu u�ywa�, gdyby czego� potrzebowa�. �adnego efektu. Na pulpicie interfonu pali�o si� te� wiele innych r�nokolorowych, numerowanych guzik�w; uderzeniem d�oni nacisn�� je wszystkie naraz.

�cienny g�o�nik zabe�kota�:

��Kto u licha tak ju� id� wy��cz od dwadzie�cia dwa�

Krzykiem zag�uszy� ten be�kot:

��Otw�rzcie drzwi!

Uchyli�y si�, wetkn�� g�ow� doktor. Na widok jego nieow�osionej, zaniepokojonej, ��tawej twarzy Szevek och�on�� z gniewu i wycofa� si� w zalegaj�cy w jego duszy mrok.

��By�y zamkni�te�� wyja�ni�.

��Przepraszam, doktorze Szevek�� wzgl�dy ostro�no�ci�� zaka�enie�� �eby nie dopu�ci� innych�

��Nie dopu�ci�, nie wypu�ci栗 na jedno wychodzi�� stwierdzi�, patrz�c na doktora nieobecnym spojrzeniem jasnych oczu.

���rodki bezpiecze�stwa�

��Bezpiecze�stwa? Czy musz� by� trzymany w tym pudle?

��Proponuj� mes� oficersk��� zaoferowa� spiesznie lekarz, chc�c go udobrucha�.�� Nie jest pan g�odny? Mo�e chcia�by si� pan ubra� i poszliby�my do mesy?

Szevek przyjrza� si� jego strojowi: obcis�e niebieskie spodnie, wsuni�te w buty, kt�re zdawa�y si� r�wnie g�adkie i delikatne jak sama tkanina; fioletowa tunika z przodu rozci�ta, zapinana na srebrn� p�tlice; pod spodem, widoczna jedynie przy szyi i nadgarstkach, ol�niewaj�co bia�a koszula z dzianiny.

��To ja nie jestem ubrany?�� spyta� Szevek.

��Och, pi�ama wystarczy, naturalnie. Na statku nie bawimy si� w ceregiele!

��Pi�ama?

��To, co pan ma na sobie. Ubranie do spania.

��Ubranie, w kt�rym si� �pi?

��Tak.

Szevek zamruga� powiekami. Powstrzyma� si� od komentarza.

Zapyta�:

��Gdzie jest moje ubranie?

��Pa�skie ubranie? Wyczy�ci�em je�� sterylizacja�� mam nadziej�, �e nie ma pan nic przeciwko temu�

Zajrza� do skrytki w �cianie, kt�rej Szevek nie odkry�, i wyj�� z niej zawini�t� w bladozielony papier paczk�. Rozpakowawszy stare ubranie Szeveka (wygl�da�o na bardzo czyste i jakby nieco skurczone), zmi�� zielony papier, nacisn�� jaki� inny guzik i�� wrzuciwszy papier do pojemnika, kt�ry si� otworzy��� u�miechn�� si� niepewnie.

��Prosz�, doktorze Szevek.

��Co si� sta�o z papierem?

��Z papierem?

��Z tym zielonym papierem.

��Ach, wyrzuci�em go do zsypu.

��Do zsypu?

��Anihilacja. Zostanie spalony.

��To wy palicie papier?

��Mo�e zostanie tylko wyrzucony w przestrze�, nie orientuj� si�. Nie jestem lekarzem kosmicznym, doktorze Szevek. Dost�pi�em zaszczytu s�u�enia panu z racji mojego do�wiadczenia w kontaktach z go��mi z innych �wiat�w, ambasadorami z Terry i Hain.

Przeprowadzam zabiegi odka�aj�ce i adaptacyjne dla wszystkich obcych, przybywaj�cych do A-Io; co nie znaczy, ma si� rozumie�, aby pan by� obcy w tym samym znaczeniu.

Popatrzy� na Szeveka z pokor�; ten nie wszystko zrozumia�, wyczu� jednak pod warstw� s��w zatroskanego, nie�mia�ego, dobrego z natury cz�owieka.

��Niewykluczone�� powiedzia� Szevek�� �e mieli�my wsp�lna babk�, dwie�cie lat temu, na Urras.

W�o�y� stare ubranie; wci�gaj�c przez g�ow� koszul�, spostrzeg�, jak doktor wpycha do �zsypu� ��to-niebieskie �ubranie do spania�. Zastyg� z ko�nierzykiem wy�ej nosa; po czym, przecisn�wszy g�ow�, przykl�kn�� i otworzy� pojemnik. By� pusty.

��Ubrania te� palicie?

��Och, to tanie pi�amy, jednorazowe�� zdj�� i wyrzuci�, wychodzi taniej ni� pranie.

��Wychodzi taniej�� powt�rzy� Szevek.

Powiedzia� to z tak� zadum�, z jak� paleontolog przygl�da si� skamielinie, kt�ra pozwala mu datowa� ca�� geologiczn� warstw�.

��Obawiam si�, �e pa�ski baga� zgin��, kiedy pan bieg� przez lotnisko�� mam nadziej�, �e nie by�o tam nic wa�nego.

��Nie mia�em �adnego baga�u.�� Cho� ubranie Szeveka niemal ca�kiem sp�owia�o i nieco si� skurczy�o, nie przesta�o na niego pasowa�; poczu� przyjemny, znajomy dotyk szorstkiej tkaniny z w��kien holum. Poczu� si� znowu sob�. Usiad� na ��ku twarz� do doktora i powiedzia�:�� Widzisz, ja wiem, �e wy nie traktujecie rzeczy tak jak my. W waszym �wiecie, na Urras, trzeba je kupowa�.

Przybywam do waszego �wiata bez pieni�dzy, nie mog� nic kupi�, powinienem wi�c przywie��. Lecz ile m�g�bym przywie��? Ubrania, owszem, mog�em wzi�� ze sob� dwa ubrania. Ale jedzenie?

Jak�e m�g�bym zabra� ze sob� wystarczaj�co du�o jedzenia? Ani przywie��, ani kupi�. Je�li mam prze�y�, b�dziecie musieli mi to wszystko da�. Jestem Anarresyjczykiem, sprawi�, �e Urrasyjczycy zaczn� si� zachowywa� jak Anarresyjczycy: dawa�, nie sprzedawa�. O ile zechcecie. Oczywi�cie, nie ma konieczno�ci zachowywania mnie przy �yciu! Jestem �ebrakiem, jak widzisz.

��Ale� sk�d�e, ale� sk�d! Jest pan naszym najczcigodniejszym go�ciem. Prosz� nie os�dza� nas po za�odze tego statku, to ciemni, t�pi ludzie�� nie wyobra�a pan sobie nawet, jakie przyj�cie zgotuje panu Urras. Ostatecznie, jest pan s�awnym na ca�y �wiat, na ca�� galaktyk�, naukowcem! I pierwszym u nas go�ciem z Anarres! Zapewniam pana, �e wszystko to si� zmieni, jak tylko wyl�dujemy na lotnisku Peier.

��Nie w�tpi� w to�� zgodzi� si� Szevek.

Podr� na Ksi�yc zajmuje zwykle cztery i p� dnia w ka�d� stron�, tym razem przed�u�ono jednak czas powrotu o pi�� dni potrzebnych do adaptacji pasa�era. Zesz�y one Szevekowi i doktorowi Kimoe na szczepieniach i rozmowach. Kapitanowi Czujnego za� na utrzymywaniu statku na orbicie wok� Urras i miotaniu przekle�stw. Gdy ju� musia� odezwa� si� do Szeveka, czyni� to z opryskliwym lekcewa�eniem. Doktor, sk�onny poszukiwa� przyczyny wszystkiego, po�pieszy� z gotowym wyja�nieniem:

��Przywyk� traktowa� cudzoziemc�w jak istoty ni�sze, rodzaj p�ludzi.

��Odo nazywa�a to tworzeniem pseudogatunk�w. Tak. S�dzi�em, �e na Urras ju� si� tak nie my�li, macie tu przecie� tyle j�zyk�w i narod�w, a nawet go�ci z innych uk�ad�w s�onecznych.

��Nader niewielu, jak d�ugo podr�e mi�dzygwiezdne b�d� tak kosztowne i powolne. Lecz to si� mo�e zmieni栗 doda� doktor Kimoe z widoczn� intencj� przypochlebienia si� Szevekowi b�d� (co mu si� nie uda�o) poci�gni�cia go za j�zyk.

��Wydaje mi si�, �e drugi oficer si� mnie boi.

��Ach, w jego przypadku to bigoteria. Jest fanatycznym wyznawc� Epifanii. Co noc odmawia godzinki. Sko�czenie t�py umys�.

��Wi�c dla niego jestem?�

��Gro�nym ateist�.

��Ateist�!! Dlaczego?

��No c�, bo jest pan odonianinem z Anarres�� na Anarres nie ma religii.

��Nie ma religii? Czy my tam jeste�my z kamienia?

��Mam na my�li religi� pa�stwow�: ko�cio�y, wyznania��� Kimoe �atwo si� peszy�. Cechowa�a go typowa dla lekarzy chwiejna pewno�� siebie, a Szevek nieustannie j� burzy�. Doktor wik�a� si� w wyja�nieniach ju� po dw�ch, trzech postawionych mu przeze� pytaniach. Niekt�rych relacji�� oczywistych dla jednego�� drugi nawet nie dostrzega�. Na przyk�ad to dziwne zagadnienie wy�szo�ci i ni�szo�ci. Szevek orientowa� si�, �e poj�cie wy�szo�ci�� wzgl�dnej wysoko�ci�� by�o dla Urrasyjczyk�w wa�ne; w swoich pismach cz�sto u�ywali s�owa �wy�szy� w znaczeniu �lepszy�, okre�laj�c w ten spos�b to, co Anarresyjczyk nazwa�by �istotniejszym�. Ale co ma wsp�lnego bycie wy�szym z byciem obcym? Jeszcze jedna ze stu zagadek.

��Rozumiem�� odrzek� Szevek; wyja�nia�a si� kolejna zagadka.

��Wy nie uznajecie religii poza ko�cio�ami, podobnie jak nie uznajecie moralno�ci poza prawem. Wiesz, nigdy nie by�em w stanie tego zrozumie�, czytaj�c wasze ksi��ki.

��No c�, w dzisiejszych czasach ka�dy o�wiecony cz�owiek przyzna, �e�

��Utrudnia to sam j�zyk�� ci�gn�� Szevek, d���c tropem swojego odkrycia.�� W prawickim wyrazu religia u�ywa si� rzadko. Jak to m�wicie: sporadycznie. Nie jest cz�sto u�ywany. Oczywi�cie, stanowi jedn� z Kategorii: Czwart� Modalno��. Niewielu ludzi �wiczy si� w u�ywaniu wszystkich Modalno�ci. S� one jednak oparte na naturalnych dyspozycjach umys�u, a chyba nie s�dzicie na serio, �e zostali�my pozbawieni dyspozycji religijnej? �e mo�emy uprawia� fizyk�, odci�ci od najg��bszej wi�zi ��cz�cej cz�owieka z kosmosem?

��Ale� nie, sk�d�e znowu�

��To oznacza�oby istotnie robienie z nas pseudogatunku!

��Ludzie wykszta�ceni z ca�� pewno�ci� to rozumiej�, ci oficerowie to ignoranci.

��To znaczy, �e wysy�acie w kosmos samych bigot�w?

Wszystkie ich rozmowy przebiega�y podobnie: doktora wycie�cza�y, Szeveka nie zadowala�y, by�y jednak dla obu ogromnie zajmuj�ce. Dla Szeveka stanowi�y jedyne �r�d�o poznania �wiata, kt�ry na� czeka�. Statek i umys� Kimoe by�y jego mikrokosmosem. Na pok�adzie Czujnego nie by�o ksi��ek, oficerowie unikali go, za�og� trzymano z dala od niego. Co si� tyczy doktora, przedstawia� on sob��� cho� inteligentny i niew�tpliwie pe�en dobrych ch�ci�� gmatwanin� uprzedze�, bardziej nawet zbijaj�c� z tropu ni� te wszystkie urz�dzenia, utensylia i udogodnienia, kt�rymi nafaszerowany by� statek. Co do tych ostatnich, bawi�y one Szeveka; wszystko tu by�o takie bogate, stylowe i pomys�owe; umeblowanie g�owy Kimoe nie wydawa�o si� mu jednak r�wnie wyszukane. Wygl�da�o na to, �e my�li doktora nie by�y w stanie kroczy� prost� drog��� zmuszone by�y obchodzi� to, unika� tamtego, aby wpa�� na koniec na �cian�. Wok� wszystkich jego my�li wznosi�y si� bowiem �ciany, a on sam�� cho� stale si� za nimi chowa��� sprawia� wra�enie, jakby nie zdawa� sobie sprawy z ich istnienia. Tylko raz przez te wszystkie dni, kt�re ze sob� przegadali mi�dzy jednym a drugim �wiatem, Szevek dostrzeg� na tych �cianach rysy.

Zapyta� Kimoe, dlaczego na statku nie ma kobiet, na co �w odrzek�, �e prowadzenie kosmicznego frachtowca to zaj�cie nie dla kobiet. Wiedza wyniesiona z lekcji historii i pism Odo pozwoli�a Szevekowi umie�ci� t� tautologiczn� odpowied� we w�a�ciwym kontek�cie; o wi�cej nie pyta�. To doktor zwr�ci� si� do niego z pytaniem�� dotyczy�o Anarres.

��Czy to prawda, doktorze Szevek, �e w waszym spo�ecze�stwie kobiety traktowane s� na r�wni z m�czyznami?

��To by�oby marnotrawstwo�� odpowiedzia� ze �miechem Szevek, po czym, u�wiadomiwszy sobie absurdalno�� takiej ca�kowitej r�wno�ci, roze�mia� si� po raz wt�ry.

Doktor zawaha� si�, najwyra�niej szukaj�c drogi obej�cia jakiej� przeszkody w swym umy�le, po czym wyja�ni� z widocznym zmieszaniem:

��Ach nie, nie mia�em na my�li seksu; oczywi�cie, �e wy� one� chodzi�o mi o kwesti� ich spo�ecznego statusu.

��Czy status znaczy to samo co klasa!

Kimoe spr�bowa� wyja�ni�, co znaczy s�owo status, a gdy mu si� to nie powiod�o, wr�ci� do poprzedniego tematu.

��Czy naprawd� nie ma u was r�nicy mi�dzy prac� m�czyzn i kobiet?

��No c�, naprawd�; by�aby to bardzo mechaniczna podstawa podzia�u pracy, nie wydaje ci si�? Cz�owiek wybiera sobie prac� zgodn� z jego zainteresowaniami, talentem, si�� fizyczn��� co ma do tego p�e�?

��M�czy�ni s� fizycznie silniejsi�� z profesjonalnym znawstwem stwierdzi� doktor.

��Zwykle tak, a ponadto s� wi�ksi; lecz jakie� to ma znaczenie w dobie maszyn? Ale nawet gdyby�my nie mieli maszyn, gdyby�my musieli kopa� szpadlami i d�wiga� ci�ary na grzbietach, m�czy�ni pracowaliby mo�e szybciej�� ci wi�ksi�� ale kobiety pracowa�yby wytrwa�ej� Nieraz marzy�em, �eby by� tak wytrzyma�y jak kobieta.

Kimoe patrzy� na Szeveka, uprzejmie wstrz��ni�ty.

��Ale� to utrata wszystkich kobiecych cech: delikatno�ci�

Utrata m�skiego szacunku dla samego siebie� No i nie b�dzie pan chyba udawa�, �e w pa�skiej dziedzinie kobiety panu dor�wnuj�? W fizyce, matematyce, na polu intelektualnym. Nie b�dzie pan chyba obstawa� przy tym i zni�a� si� do ich poziomu?

Szevek siedzia� w mi�kkim, wygodnym fotelu, b��dz�c wzrokiem po oficerskiej mesie. Ekran wype�nia�a�� nieruchoma na tle czarnej przestrzeni�� jasna krzywizna Urras, niczym niebieskozielony opal. Przez ostatnie dni Szevek z�y� si� z tym pi�knym widokiem i sam� mes�, ale teraz jaskrawe kolory, ob�e kszta�ty foteli, dyskretne o�wietlenie, stoliki do gier, telewizyjne ekrany i puszyste wyk�adziny wyda�y mu si� r�wnie obce jak w chwili, gdy zobaczy� je po raz pierwszy.

��Nie s�dz�, abym musia� udawa�, Kimoe�� powiedzia�.

��Zna�em, oczywi�cie, nadzwyczaj inteligentne kobiety, zdolne rozumowa� nie gorzej od m�czyzn�� wyrzuci� z siebie doktor, �wiadom, �e prawie krzyczy; bije pi�ciami w zamkni�te drzwi i krzyczy�� oceni� to w duchu Szevek�

Szevek zmieni� temat, nie przesta� jednak o tym my�le�. Ta kwestia wy�szo�ci i ni�szo�ci musi by� kwesti� centraln� w �yciu spo�ecznym Urrasyjczyk�w. Je�li Kimoe, �eby zachowa� szacunek dla samego siebie, musi uwa�a� po�ow� ludzkiego gatunku za ni�sz�, jak�e mog� mie� dla siebie szacunek kobiety�� a mo�e z kolei one za ni�szych uwa�aj� m�czyzn? I jaki te� mo�e to mie� wp�yw na ich �ycie p�ciowe? Z pism Odo wiedzia�, �e g��wnymi instytucjami seksualnymi Urrasyjczyk�w (w ka�dym razie przed dwoma wiekami) by�y �ma��e�stwo��� partnerstwo u�wi�cone i narzucane przez prawne i ekonomiczne sankcje�� oraz �prostytucja��� kt�ra wydawa�a si� jedynie poj�ciem szerszym�� czyli kopulacja w trybie ekonomicznym. Odo pot�pia�a i jedno, i drugie; a jednak sama by�a �zam�na�. W instytucjach tych mog�y zreszt� zaj�� w ci�gu dwustu lat wielkie zmiany. Je�li Szevek ma zamieszka� na Urras, w�r�d Urrasyjczyk�w, lepiej, �eby si� tego dowiedzia�.

Dziwne, �e nawet seks�� od tylu lat �r�d�o tak wielkiej przyjemno�ci, rozkoszy i szcz�cia�� stawa� si� dla� z dnia na dzie� ziemi� nieznan�, po kt�rej porusza� si� musia� ostro�nie, ze �wiadomo�ci� w�asnej niewiedzy; tak to si� jednak w�a�nie przedstawia�o.

Za dzwonek alarmowy pos�u�y� mu nie tylko niezwyk�y wybuch oburzenia i wzgardy doktora Kimoe, ale i wcze�niejsze niejasne odczucia, na kt�re �w epizod rzuci� nowe �wiat�o. Ju� na pocz�tku pobytu na pok�adzie Czujnego, podczas tych d�ugich godzin, kt�re mu up�yn�y w gor�czce i rozpaczy, zwraca�o jego uwagꠗ czasem w spos�b przyjemny, a czasem dra�ni�cy�� trywialnie proste doznanie: mi�kko�� ��ka. Cho� by�a to tylko koja, jej materac ugina� si� pod jego ci�arem z pieszczotliw� elastyczno�ci�. Materac poddawa� si� tak uparcie, �e Szevek zawsze zasypia� ze �wiadomo�ci� tego faktu. Zar�wno przyjemno��, jak i rozdra�nienie by�y zdecydowanie erotycznej natury. Do tego ten �r�cznik�, dmuchaj�cy strumieniem gor�cego powietrza: podobny efekt�� �askotanie. I kszta�ty mebli w mesie oficerskiej, te g�adkie, op�ywowe kr�g�o�ci, do kt�rych przymuszono oporne drewno i stal, g�adko�� i delikatno�� powierzchni i materia��w�� czy i one nie by�y po trosze perwersyjnie erotyczne? Zna� siebie dostatecznie dobrze, by wiedzie�, �e kilka dni bez Takver, nawet prze�ytych w tak wielkim stresie, nie mog�o go a� tak pobudzi�, by dopatrywa� si� kobiety w ka�dym blacie sto�u. Chyba �e naprawd� by�a w nim zakl�ta.

Czy�by wszyscy stolarze na Urras �yli w celibacie?

Przesta� �ama� sobie nad tym g�ow�; wkr�tce si� przekona.

Na chwil� przed zapi�ciem pas�w do jego kajuty wszed� doktor, �eby sprawdzi� dzia�anie r�nych szczepionek, z kt�rych ostatnia�� przeciwko d�umie�� doprowadzi�a Szeveka do md�o�ci i wprawi�a w oszo�omienie. Kimoe da� mu kolejn� pigu�k�.

��To pana o�ywi przed l�dowaniem�� o�wiadczy�.

Szevek ze stoickim spokojem po�kn�� proszek. Kimoe, zapinaj�c apteczk�, odezwa� si� nagle z po�piechem:

��Doktorze Szevek, nie s�dz�, abym mia� jeszcze przyjemno�� opiekowa� si� panem�� cho� to niewykluczone�� gdybym jednak nie mia�, chcia�bym powiedzie�, �e to� �e ja� to by� wielki dla mnie zaszczyt. Nie dlatego, �e� ale dlatego, �e nabra�em szacunku� nauczy�em si� ceni� jako istota ludzka� pa�sk� dobro�, prawdziw� dobro�

Poniewa� do bol�cej g�owy nie przysz�a Szevekowi �adna stosowniejsza odpowied�, wyci�gn�� r�k�, uj�� d�o� tamtego i rzek�:

��Spotkajmy si� wi�c znowu, bracie!

Kimoe potrz�sn�� nerwowo jego r�k� (zwyczajem Urrasyjczyk�w), po czym szybko wyszed�. Po jego odej�ciu Szevek u�wiadomi� sobie, �e zwr�ci� si� do niego po prawieku�� nazwa� go ammar, bratem�� w j�zyku, kt�rego tamten nie rozumia�.

�cienny g�o�nik odklepywa� komendy. Szevek, przywi�zany do koi, s�ucha� ich ot�pia�y i oboj�tny. Uczucia zwi�zane z wej�ciem w atmosfer� pot�gowa�y ot�pienie; poza nadziej�, �e nie b�dzie musia� wymiotowa�, niewiele wi�cej dociera�o do jego �wiadomo�ci. Nie zauwa�y�, kiedy wyl�dowali, u�wiadomi� mu to dopiero Kimoe, kt�ry wpad� i zaprowadzi� go w po�piechu do mesy oficerskiej. Ekran, na kt�rym od tylu dni ja�nia�a spowita chmurami Urras, by� pusty. Mesa za� by�a pe�na ludzi. Sk�d oni wszyscy si� wzi�li? Stwierdzi� zaskoczony, z rado�ci�, �e mo�e sta�, chodzi� i �ciska� wyci�gni�te d�onie. Skoncentrowa� na tych czynno�ciach ca�� sw� uwag�, nie dbaj�c o ich sens. G�osy, u�miechy, d�onie, s�owa, nazwiska. Powtarzane w k�ko jego imi�: dr Szevek, dr Szevek� Teraz on i ci wszyscy nieznajomi schodz� po jakiej� krytej pochylni; podniesione g�osy, s�owa echem odbijaj� si� od �cian.

Zgie�k g�os�w cichnie. Obce powietrze owiewa mu twarz.

Podni�s� oczy; schodz�c z rampy na r�wny grunt, potkn�� si� i omal nie upad�. W odst�pie mi�dzy pocz�tkiem kroku a jego postawieniem nasz�a go my�l o �mierci; zrobiwszy za� �w krok, sta� ju� na nowej ziemi.

By� szary, bezkresny wiecz�r. Gdzie� daleko za l�dowiskiem p�on�y zamglone niebieskie �wiat�a. Zimne, pe�ne aromat�w powietrze owia�o mu twarz i d�onie, wci�gn�� je�� wilgotne i mi�kkie�� w nozdrza, gard�o i p�uca. Nie by�o dla niego obce. By�o powietrzem �wiata, z kt�rego przyby� jego lud. Powietrzem domu.

Kto� uj�� go pod rami�, gdy si� potkn��. O�lepi� go blask reflektor�w. Filmowano dla wiadomo�ci scen� powitania: pierwszy cz�owiek z Ksi�yca�� szczup�a, wysoka posta� w t�umie dygnitarzy, profesor�w, agent�w ochrony; kszta�tna, kud�ata g�owa sztywno wyprostowana (aparaty fotoreporter�w mog�y uchwyci� ka�dy jej rys), jak gdyby przybysz usi�owa� spojrze� ponad jupiterami w niesko�czone niebo, powleczone mg��, zasnuwaj�c� gwiazdy, Ksi�yc i wszystkie inne �wiaty. Dziennikarze pr�bowali si� przedrze� przez kordony policji. �Czy w tej historycznej chwili chcia�by pan z�o�y� jakie� o�wiadczenie, doktorze Szevek�� Zostali natychmiast odepchni�ci. Otaczaj�cy go ludzie zmusili go, by ruszy! dalej. Niemal zaniesiono go do czekaj�cej limuzyny; do ostatniej chwili stanowi� �atwy, wyra�ny cel dla fotoreporter�w za spraw� swojego wzrostu, d�ugich w�os�w oraz dziwnego wyrazu twarzy, na kt�rej �al miesza� si� z rado�ci� przypominania sobie rzeczy znajomych.

Wie�e miasta�� olbrzymie drabiny przy�mionego �wiat�a�� gin�y w g�rze we mgle. Wysoko nad g�owami przelatywa�y poci�gi�� �wietliste, turkocz�ce wst�gi. Masywne �ciany ze szk�a i kamienia ujmowa�y w burty fasad ulice t�tni�ce ruchem tramwaj�w i aut. Kamie�, stal, szk�o, �wiat�o elektryczne. �adnych twarzy.

��To Nio Esseia, doktorze Szevek. Zdecydowali�my jednak, �e lepiej oszcz�dzi� panu na pocz�tek miejskich t�um�w. Pojedziemy prosto do uniwersytetu.

W ciemnym, wy�o�onym mi�kkim obiciem wn�trzu samochodu znajdowa�o si� pr�cz Szeveka pi�ciu m�czyzn. Wskazywali mu co znamienitsze budowle, nie by� jednak w stanie rozr�ni� we mgle, kt�ry z olbrzymich, widmowych, przemykaj�cych w ty� gmach�w by� S�dem Najwy�szym, a kt�ry Muzeum Narodowym, kt�ry Dyrektoriatem, a kt�ry Senatem. Przeci�li jak�� rzek�, a mo�e uj�cie rzeki; z ty�u za nimi dr�a�y na czarnej wodzie miliony rozmytych we mgle �wiate� Nio Esseii. Droga sta�a si� ciemniejsza, mg�a zg�stnia�a, kierowca zmniejszy� pr�dko��. Reflektory o�wietla�y mg�� jak cofaj�c� si� przed pojazdem �cian�. Szevek pochylony z lekka do przodu, patrzy� przez szyb�. Jego wzrok�� podobnie jak umys��� nie skupia� si� na niczym; poniewa� w wy g�adzie Szeveka przebija�y rezerwa i powaga, pozostali m�czy�ni �ciszyli g�osy, szanuj�c jego milczenie.

C� to za g�sta ciemno��, kt�ra przez ca�y czas biegnie wzd�u� drogi? Drzewa? Czy to mo�liwe, aby od wyjazdu z miasta jechali w szpalerze drzew? Przypomnia� sobie ajo�skie s�owo �las�. Wi�c nie od razu wyjad� na pustyni�. Drzewa ci�gn�y si� i ci�gn�y, z jednego wzg�rza wbiega�y na nast�pne i nast�pne, rozci�ga�y si� bezkresnym obszarem w s�odkim ch�odzie mg�y�� las porastaj�cy ca�y �wiat, rojowisko �ywych istot splecionych w nieustannej walce ciemny szelest li�ci w�r�d nocy. A gdy samoch�d wyjecha� z zalegaj�cych w dolinie rzeki opar�w mg�y na czystszy przestw�r, przed oczami zachwyconego Szeveka mign�a czyja� twarz, spogl�daj�ca na� z mroku przydro�nego listowia.

D�uga jak jego rami� i widmowo bia�a, nie przypomina�a �adnej z ludzkich twarzy. Z otwor�w, b�d�cych zapewne nozdrzami, bucha�y k��by pary, nie spos�b te� by�o w�tpi�, �e to, co z niej wyziera�o, by�o potwornym okiem. Wielkie, ciemne i smutne�� a mo�e cyniczne?�� zal�ni�o w �wietle reflektor�w.

��Co to by�o?

��Chyba osio�.

��Zwierz�?

��Tak, zwierz�. Na Boga, prawda! To� tam u was nie ma du�ych zwierz�t!

��Osio� to rodzaj konia�� wyja�ni� drugi m�czyzna, za� inny sprostowa� stanowczym, starczym g�osem:

��To by� ko�, os�y nie osi�gaj� takich rozmiar�w.

Radzi by nawi�za� z nim rozmow�, ale on znowu pogr��y� si� w milczeniu. My�la� o Takver. Zastanawia� si�, co dla niej znaczy�oby to wygl�daj�ce z mroku, aksamitnie czarne, pe�ne �a�o�ci spojrzenie. Zawsze wierzy�a, �e �ycie jest jedno, cieszy�o j� pokrewie�stwo z rybami w jej laboratoryjnych zbiornikach, ciekawa by�a dozna� istnie� nie nale��cych do gatunku ludzkiego. Ona by wiedzia�a, jak odpowiedzie� na spojrzenie tego oka w ciemno�ci.

��Przed nami Ieu Eun, doktorze Szevek. Spory t�um tam na pana oczekuje: marsza�ek, paru dyrektor�w, naturalnie rektor, rozmaite tuzy. Lecz je�li czuje si� pan zm�czony, ograniczymy ceremonia� powitalny do niezb�dnego minimum.

Ceremonia� powitalny ci�gn�� si� kilka godzin. Szevek nie by� w stanie przypomnie� sobie p�niej jego przebiegu. Poprowadzono go z ciasnego, ciemnego pud�a samochodu do przestronnego, rz�si�cie o�wietlonego pud�a pe�nego ludzi�� setek os�b zgromadzonych pod z�ocistym sufitem, u kt�rego wisia�y kryszta�owe �yrandole. Przedstawiono go ka�demu z zebranych. Wszyscy byli od niego ni�si�� i nieow�osieni. G�owy kilku kobiet by�y wr�cz ca�kiem �yse; zrozumia� wreszcie, �e Urrasyjczycy musz� goli� w�osy�� �w delikatny, puszysty meszek porastaj�cy cia�a przedstawicieli Jego rasy�� a tak�e goli� g�owy. Ow�osienie zast�powa�y im cudowne stroje, fantastycznych kszta�t�w i kolor�w. Kobiety nosi�y si�gaj�ce do pod�ogi suknie; piersi mia�y ods�oni�te, ich talie, szyje i g�owy zdobi�y klejnoty, koronki i tiule. M�czy�ni ubrani byli w spodnie i p�aszcze (czy mo�e tuniki), czerwone, niebieskie, fioletowe, z�ociste i zielone, o rozci�tych r�kawach, sp�ywaj�ce kaskadami koronek, b�d� d�ugie togi�� karmazynowe, ciemnozielone i czarne�� kt�re rozchyla�y si� na wysoko�ci kolan, ukazuj�c bia�e po�czochy ze srebrnymi podwi�zkami. Szevekowi przypomnia�o si� inne ajo�skie s�owo (tego, co oznacza�o, nigdy nie widzia� na oczy, podoba�o mu si� jednak jego brzmienie): �splendor�. Tych ludzi otacza� splendor. Przyst�piono do wyg�aszania m�w. Marsza�ek senatu pa�stwa A-Io, m�czyzna o zimnych, dziwnych oczach, wzni�s� toast: �Za now� er� braterstwa mi�dzy naszymi Bli�niaczymi Planetami i za ery tej zwiastuna�� naszego znakomitego i najczcigodniejszego go�cia, doktora Szeveka z Anarres!�

Rektor uniwersytetu odby� z Szevekiem urocz� rozmow�, pierwszy dyrektor pa�stwa mia� do� powa�n� przemow�, przedstawiono go ambasadorom, astronautom, fizykom, politykom oraz dziesi�tkom innych os�b, z kt�rych ka�da nosi�a�� zar�wno przed, jak i po nazwisku�� tasiemcowe tytu�y i zaszczytne miana, ka�da te� gaw�dzi�a z nim chwil�; nic z tego, co m�wi�y, nie zapisa�o mu si� wszelako w pami�ci, a ju� najmniej to, co im odpowiada�. Ockn�� si� p�n� noc�; pada� ciep�y deszcz, a on�� w towarzystwie kilku m�czyzn�� szed� przez jaki� wielki park, czy mo�e skwer. Pod stopami czu� spr�ysto�� �ywej trawy; pami�ta� owo doznanie ze spacer�w po Tr�jk�tnym Parku w Abbenay. To �ywe wspomnienie i ch�odny, szeroki powiew nocy otrze�wi�y go. Jego dusza wysz�a ze skorupy.

Przewodnicy wprowadzili go do jakiego� gmachu, a nast�pnie do �jego��� jak to okre�lili�� pokoju.

Przestronny (m�g� mie� z dziesi�� metr�w d�ugo�ci) by� najwyra�niej �wietlic�, nie dzieli�y go bowiem przepierzenia i nie sta�y w nim ��ka; towarzysz�cy Szevekowi trzej m�czy�ni musieli by� zatem jego wsp�lokatorami. Bardzo pi�kna to by�a �wietlica, ca�� jedn� �cian� wype�nia� rz�d okien, z kt�rych ka�de przedziela�a smuk�a kolumienka, wznosz�ca si� na kszta�t drzewa i podw�jnym �ukiem rozchylaj�ca si� u szczytu. Pod�og� wy�cie�a� karmazynowy dywan, na otwartym za� kominku w dalekim ko�cu pokoju p�on�� ogie�. Szevek przeszed� przez pok�j i stan�� przed kominkiem. Nigdy dot�d nie widzia�, by kto� ogrzewa� dom spalaj�c drewno, nie by� ju� jednak w stanie niczemu si� dziwi�. Wystawi� r�ce do przyjemnego ciep�a, a potem usiad� przy kominku na �awie z polerowanego marmuru.

Najm�odszy z m�czyzn, kt�rzy z nim przyszli, usiad� naprzeciw niego po drugiej stronie kominka. Pozostali dwaj pogr��eni wci�� byli w rozmowie�� rozmawiali o fizyce, Szevek nie stara� si� jednak �ledzi� toku ich dyskusji. M�ody m�czyzna rzek� cicho:

��Zastanawiam si�, jak si� pan musi teraz czu�, doktorze Szevek.

Szevek rozprostowa� nogi i pochyli� si� do przodu, �eby poczu� �ar ognia na twarzy.

��Czuj� si� oci�a�y.

��Oci�a�y?

��Zapewne z powodu grawitacji. Albo zm�czenia.�� Spojrza� na tamtego, w blasku kominka nie m�g� jednak dojrze� wyra�nie jego twarzy, dostrzega� jedynie po�ysk z�otego �a�cucha i soczyst� jak krwisty klejnot czerwie� togi.�� Nie znam twojego imienia.

��Saio Pae.

��A, Pae. Czyta�em twoje artyku�y na temat paradoksu.�� M�wi� ci�ko, ospale.

��Musi tu by� jaki� barek, w pokojach starszych pracownik�w wydzia�u zawsze si� znajdzie kredensik z trunkami. Mo�e mia�by pan ochot� napi� si� czego�?

��Owszem, wody.

M�ody cz�owiek przyni�s� szklank� wody, pozostali dwaj r�wnie� zbli�yli si� do kominka. Szevek wypi� wod� �apczywie, po czym zapatrzy� si� na trzyman� w r�ku szklankꠗ delikatne cacko o szlachetnym kszta�cie, chwytaj�ce z�ocon� kraw�dzi� blask p�omieni. By� �wiadom obecno�ci tych trzech m�czyzn, kt�rzy czekali na co� w postawie pe�nej szacunku�� opieku�czy, maj�tni.

Spojrza� na nich, przenosz�c wzrok z jednej twarzy na drug�.

Patrzyli na� wyczekuj�co.

��Wi�c oto mnie macie�� powiedzia� z u�miechem.�� Macie swojego anarchist�. Co z nim zamierzacie zrobi�?

W kwadratowym oknie w bia�ej �cianie l�ni czyste, puste niebo.

Na niebie �wieci s�o�ce.

W pokoju jest jedena�cioro dzieci, w wi�kszo�ci umieszczonych (po dwoje i troje) w du�ych, wy�cie�anych kojcach i zapadaj�cych�� w�r�d wiercenia si� i gaworzenia�� w sen. Dw�ch najstarszych ch�opc�w bawi si� na pod�odze: ruchliwy grubasek rozbiera uk�adank�, a drugi�� guzowaty brzd�c�� siedzi w ��tym kwadracie padaj�cego z okna �wiat�a i z powa�nym, gapiowatym wyrazem twarzy wpatruje si� w promie� s�o�ca. W przedpokoju jednooka, siwow�osa matrona rozmawia z wysokim, smutnym, trzydziestoletnim m�czyzn�.

��Jego matka dosta�a przydzia� do Abbenay�� m�wi m�czyzna.�� Chce, by on tu zosta�.

��Zatrzymujemy go wi�c w ��obku na sta�e, tak, Palat?

��Tak. Ja wracam do noclegowni.

��Nie martw si� o niego, on nas tu wszystkich zna! A Kompoprac z pewno�ci� wy�le ci� nied�ugo tam, dok�d i Rulag, prawda?

Skoro jeste�cie partnerami i oboje in�ynierami.

��Tak, ale ona jest� Widzisz, o ni� wyst�pi� Centralny Instytut In�ynierii. Ja nie jestem a� tak dobry. Rulag ma wa�ne zadanie do spe�nienia.

Kobieta skin�a g�ow� i westchn�a.

��Mimo to��� zacz�a z przekonaniem, po czym umilk�a.

Ojciec przygl�da� si� guzowatemu ch�opczykowi, kt�ry�� zaj�ty obserwowaniem �wiat�a�� nie zauwa�y� jego obecno�ci w przedpokoju. Tymczasem grubasek ruszy� �wawo w stron� ch�opczyka, cho栗 z powodu mokrych i opadaj�cych pieluch�� porusza� si� krokiem osobliwym, jakby w kuckach. Zbli�y� si� z nud�w (lub w celach towarzyskich), znalaz�szy si� wszelako w s�onecznym kwadracie, odkry�, �e tam ciep�o. Usiad� wi�c ci�ko obok zagapionego kolegi, spychaj�c go w cie�.

Niemy zachwyt guzowatego malca w jednej chwili zmieni� si� we w�ciek�o��. Odepchn�� intruza i krzykn�� z gniewn� min�:

��Uciekaj st�d!

Podbieg�a przedszkolanka. Podnios�a grubaska.

��Nie wolno popycha� innych, Szev.

Ch�opczyk wsta�. Na jego twarzyczce p�on�o s�o�ce i z�o��.

Pieluchy osun�y si�.

��Moje!�� zawo�a� wysokim, d�wi�cznym g�osikiem.�� Moje ��one�ko!

��Ono nie jest twoje�� wyja�ni�a jednooka kobieta z wyrozumia�o�ci� ca�kowitego przekonania.�� Nic nie jest twoje. S�oneczko jest po to, �eby z niego korzystano. Nale�y si� nim dzieli�. Je�li nie b�dziesz si� nim dzieli�, nie b�dziesz m�g� z niego korzysta�.

Podnios�a roze�lonego malca w �agodnych, stanowczych r�kach i posadzi�a go poza s�onecznym kwadratem.

Grubasek siedzia� i przypatrywa� si� ch�opcu oboj�tnie. Guzowaty ch�opczyk zatrz�s� si� ca�y.

��Moje ��one�ko!�� krzykn�� i wybuchn�� p�aczem.

Ojciec wzi�� go na r�ce i przytuli�.

��No, ju� dobrze, Szev�� uspokaja� go.�� Przecie� wiesz, �e nie mo�na mie� niczego na w�asno��. Co si� z tob� dzieje?

G�os mu si� �ama� i dr�a�, jakby i jemu zbiera�o si� na p�acz.

Ch�opczyk�� szczup�y, d�ugi i lekki jak pi�rko�� zanosi� si� w jego ramionach od p�aczu.

��Niekt�rzy nie umiej� bra� �ycia takim, jakim ono jest�� stwierdzi�a jednooka kobieta, przygl�daj�c si� im ze wsp�czuciem.

��Wezm� go teraz ze sob�. Rozumiesz, jego matka dzi� wyje�d�a.

��Oczywi�cie. Mam nadziej�, �e nied�ugo dostaniecie wsp�lny przydzia��� powiedzia�a kobieta z melancholijnym wyrazem twarzy, mru��c zdrowe oko i zarzucaj�c sobie grubaska na biodro niczym worek ziarna.�� Szev, do widzenia, skarbie. Jutro pobawimy SK w ci�ar�wk� i kierowc�, chcesz?

Malec nie wybaczy� jej jeszcze. Obejmowa� ojca za szyj� i szlocha�, kryj�c twarz w ciemno�ci po utraconym s�o�cu.

Orkiestrze potrzebne by�y tego ranka do pr�by wszystkie �awki; w du�ej sali o�rodka kszta�ceniowego wycina�a ho�ubce sekcja taneczna, wi�c dzieci odbywaj�ce �wiczenia w m�wieniu i s�uchaniu zasiad�y kr�giem na pod�odze z piankowca w warsztacie.

Zg�osi� si� pierwszy ochotnik�� tykowaty o�miolatek o szczup�ych d�oniach i wielkich stopach. Sta� bardzo prosto (jak to dzieci zdrowe); jego twarz, pokryta delikatnym meszkiem, by�a zrazu blada, potem�� kiedy czeka�, a� koledzy si� ucisz��� obla�a si� rumie�cem.

��No, prosz�, Szevek�� zach�ci� prowadz�cy zaj�cia.

��Ja chcia�bym si� podzieli� pewn� my�l�.

��G�o�niej�� przerwa� mu nauczyciel, mocno zbudowany dwudziestoparolatek.

Ch�opiec u�miechn�� si� nie�mia�o.

��Ot�, widzicie, przysz�o mi do g�owy� Powiedzmy, �e rzucacie w co� kamieniem. Na przyk�ad w drzewo. Rzucacie, kamie� leci w powietrzu i uderza w drzewo. Zgadza si�? Tylko �e w rzeczywisto�ci on nie mo�e w nie uderzy�, poniewa�� Czy mog� prosi� o tabliczk�? Sp�jrzcie, st�d rzucacie kamieniem, a tu stoi drzewo�� rysowa� na tabliczce�� powiedzmy, �e to jest drzewo, a to kamie�, tu, w po�owie drogi.�� Dzieci zachichota�y, rozbawione jego przedstawieniem drzewa holum, on sam u�miechn�� si�.�� �eby dolecie� od was do drzewa, kamie� musi przeby� po�ow� drogi, jaka was od niego dzieli, prawda? Potem po�ow� nast�pnego odcinka mi�dzy t� po�ow� a drzewem. A potem po�ow� tej nast�pnej po�owy mi�dzy t� drug� po�ow� a drzewem. Cho�by nie wiem jak daleko dolecia�, zawsze da si� wskaza� takie miejsce (tyle �e w istocie tu chodzi o czas), kt�re znajduje si� w po�owie drogi mi�dzy jego ostatnim po�o�eniem a drzewem�

��Czy to jest waszym zdaniem ciekawe?�� przerwa� mu prowadz�cy zaj�cia, zwracaj�c si� do reszty dzieci.

��Czemu on nie mo�e dolecie� do tego drzewa?�� zapyta�a dziesi�cioletnia dziewczynka.

��Bo zawsze pozostanie mu do przebycia po�owa drogi, jaka go od niego dzieli�� wyja�ni� Szevek�� a nast�pnie po�owa tej po�owy i po�owa nast�pnej po�owy i tak dalej, rozumiesz?

��Mo�e po prostu �le wycelowa�e��� powiedzia� prowadz�cy zaj�cia z wymuszonym u�miechem.

��Nie ma znaczenia, jak si� wyceluje. Kamie� nie mo�e dolecie� do drzewa.

��Kto ci podsun�� t� my�l?

��Nikt. Wydaje mi si�, �e j� zobaczy�em. Chyba rozumiem, dlaczego kamie� w rzeczywisto�ci�

��Wystarczy.

Niekt�re dzieci, kt�re przedtem rozmawia�y, teraz umilk�y, jakby naraz zaniem�wi�y. Ch�opiec sta� z tabliczk� w r�ku w zapad�ej nagle ciszy. Wygl�da� na wystraszonego, twarz mu si� skrzywi�a.

��Mowa jest dzieleniem siꠗ sztuk� kooperatywn�. Ty si� nie dzielisz, ty egoizujesz.

Z holu dobiega�a prosta, skoczna melodia orkiestry.

��Nie odkry�e� tego samodzielnie. Czyta�em ju� co� podobnego w jakiej� ksi��ce.

Ch�opiec �ypn�� na nauczyciela.

��W jakiej ksi��ce? Czy ona tu jest?

Prowadz�cy zaj�cia wsta�. By� od Szeveka niemal dwa razy wy�szy i trzy razy ci�szy, jego twarz zdradza�a g��bok� niech�� do ucznia; w jego postawie nie by�o jednak gro�by u�ycia fizycznej przemocy, jedynie ch�� podbudowania autorytetu, nadwer�onego przez pe�n� irytacji odpowied�, kt�rej udzieli� na dziwaczne pytanie ch�opca:

��Nie! I przesta� mi tu egoizowa�!�� Wr�ci� do melodyjnego, pedantycznego tonu:�� Takie wypowiedzi stoj� doprawdy w bezpo�redniej sprzeczno�ci z celami, kt�re przy�wiecaj� nam w grupie m�wienia i s�uchania. Mowa jest funkcj� dwukierunkow�.

Szevek, w przeciwie�stwie do wi�kszo�ci z was, jeszcze nie dor�s� do zrozumienia tej prawdy, tote� jego obecno�� w grupie stanowi zawad�. Ty sam to chyba czujesz, co, Szevek? Sugerowa�bym, �eby� znalaz� sobie grup� odpowiedni� do twego poziomu.

Nikt wi�cej si� nie odezwa�. Cisza i ha�a�liwa, prosta melodia towarzyszy�y ch�opcu, gdy zwraca� tabliczk� i wyst�powa� z kr�gu. Wyszed� na korytarz i zatrzyma� si�. Grupa, kt�r� opu�ci�, przyst�pi�a�� pod nadzorem nauczyciela�� do grupowego opowiadania, kt�re uczniowie snuli na zmian�. Przys�uchiwa� si� st�umionym g�osom i przyspieszonemu wci�� biciu swojego serca. Dzwoni�o mu w uszach�� nie by� to ha�as orkiestry, ale d�wi�k, jaki si� Pojawia, kiedy cz�owiek powstrzymuje p�acz; ju� kilka razy w �yciu s�ysza� to dzwonienie. Nie lubi� si� w nie ws�uchiwa�, nie mia� te� ochoty rozwa�a� zagadnienia kamienia i drzewa, skupi� wi�c uwag� na Kwadracie. Kwadrat sk�ada� si� z liczb, a te by�y zawsze ch�odne i niewzruszone. Kiedy zdarzy�o mu si� pope�ni� jaki� b��d, do nich si� zwraca�, bo one by�y wolne od b��du. Wyobrazi� sobie Kwadrat�� wz�r w przestrzeni, podobny wzorom, jakie muzyka rysuje w czasie�� u�o�ony z pierwszych dziewi�ciu liczb ca�kowitych, z pi�tk� po�rodku. Jakkolwiek by dodawa� ich rz�dy, otrzymywa�o si� zawsze ten sam wynik, znosi�y si� wszelkie nier�wno�ci; przyjemnie by�o na to patrze�. Gdyby si� tak uda�o zebra� grup� os�b lubi�cych rozmawia� o podobnych sprawach; ale do tego rodzaju rozwa�a� sk�onnych by�o jedynie kilku starszych ch�opc�w i par� dziewcz�t, a oni byli zaj�ci. Co to za ksi��ka, o kt�rej m�wi� prowadz�cy zaj�cia? Czy to ksi�ga liczb? Czy pokaza�aby, w jaki spos�b kamie� dolatuje do drzewa? G�upi by�, �e opowiedzia� ten �art o kamieniu i drzewie, nikt nawet nie spostrzeg�, �e to dowcip, nauczyciel mia� racj�. Bola�a go g�owa. Spogl�da� w g��b siebie, na niewzruszone wzory.

Gdyby jak�� ksi��k� napisa� w ca�o�ci przy pomocy liczb, by�aby to ksi��ka prawdziwa. Ksi��ka sprawiedliwa. Nic, co wyra�a si� w s�owach, nie pozostaje dok�adnie tym samym. Rzeczy uj�te w s�owa deformuj� si� i mieszaj� ze sob�, zamiast sta� prosto i pasowa� do siebie. Ale pod s�owami, w centrum�� jak w �rodku Kwadratu�� wszystko si� sumuje. Wszystko mo�e podlega� zmianie, ale nic nie zostanie zgubione. Je�li widzia�o si� liczby, mo�na to by�o zauwa�y�, dostrzec r�wnowag�, wz�r. Zobaczy� podwaliny �wiata. By�y solidne.

Nauczy� si� czeka�. By� w tym dobry, by� prawdziwym znawc�.

Najpierw nabywa� tej umiej�tno�ci, czekaj�c na powr�t matki, Rulag, cho� by�o to ju� tak dawno temu, �e zd��y� o tym zapomnie�; doskonali� sztuk� czekania, czekaj�c na swoj� kolej, czekaj�c, �eby si� podzieli�, �eby si� z nim podzielono. Gdy mia� osiem lat, pyta�: dlaczego, jak, a co, je�li, lecz rzadko pyta�: kiedy.

Czeka� na powr�t ojca, z kt�rym mia� si� przenie�� do domicylu. D�ugo si� przeci�ga�o to czekanie: sze�� dekad. Palat przyj�� okresow� posad� konserwatora maszyn w Fabryce Uzdatniania Wody w B�bnej G�rze, a potem mia� zamiar sp�dzi� dekad� na pla�y w Malennin, pop�ywa� troch�, odpocz�� i posp�kowa� z kobiet� o imieniu Pipar. Wyt�umaczy� si� synowi z tych zamiar�w. Szevek mia� do niego zaufanie, a Palat na to zaufanie zas�ugiwa�. Pod koniec tych sze��dziesi�ciu dni przyjecha� do domu dziecka w R�wninnem�� wysoki, chudy m�czyzna o jeszcze smutniejszym ni� zwykle wygl�dzie. Kopulacja nie by�a tym, czego naprawd� pragn��. Tym czym� by�a Rulag. Na widok syna u�miechn�� si�, a na jego czo�o wyst�pi�y zmarszczki b�lu.

Lubili ze sob� przebywa�.

��Palat, czy widzia�e� kiedy� ksi��k� z samymi liczbami?

��Masz na my�li matematyk�?

��Tak przypuszczam.

��Tak� jak ta?

Z kieszeni p�aszcza wyj�� ksi��kꠗ ma��, przeznaczon� do noszenia w kieszeni, oprawion� na zielono (jak wi�kszo�� ksi��ek), z wyt�oczonym na ok�adce Ko�em �ycia. By�a g�sto zadrukowana, drobn� czcionk�, z w�skimi marginesami, papier by� bowiem substancj�, dla wytworzenia kt�rej trzeba by�o du�o drzew holum i ludzkiej pracy�� jak to zawsze podkre�la� magazynier w o�rodku kszta�ceniowym, gdy si� podar�o kartk� i przychodzi�o po now�.

Palat otworzy� ksi��k�. Dwukolumnow� stron� wype�nia�y kolumny liczb. Mia� je oto przed oczami�� takie, jakie sobie wyobrazi�.

Bra� do r�ki przymierze sprawiedliwo�ci wiecznej. �Tablice logarytmiczne, podstawy 10 i 12��� g�osi� tytu� nad Ko�em �ycia na ok�adce.

Jaki� czas studiowa� pierwsz� stron�.

��Do czego to s�u�y?�� zapyta�, owe wzory przedstawiono tam bowiem najwyra�niej nie dla samego tylko ich pi�kna.

Siedz�c obok niego na twardej �awce w zimnej, marnie o�wietlonej �wietlicy domicylu, in�ynier zacz�� obja�nia� synowi logarytmy. Dwaj starcy grali w drugim ko�cu pomieszczenia w pche�ki, wybuchaj�c co chwila rechotliwym �miechem. Wesz�a para nastolatk�w; zapytali o woln� pojedynk� i szybko si� do niej udali.

O metalowy dach parterowego domicylu zab�bni� deszcz i wnet usta�. Nigdy nie pada� d�ugo. Palat wyj�� suwak logarytmiczny i obja�ni� Szevekowi jego dzia�anie; Szevek w zamian pokaza� mu Kwadrat i wyt�umaczy� zasad� jego u�o�enia. Zrobi�o si� bardzo P�no, nim zdali sobie spraw�, kt�ra jest godzina. Pu�cili si� biegiem przez cudownie pachn�c� deszczem, b�otnist� ciemno�� do domu ch�opca. Dostali bur� od str�a; dusz�c si� ze �miechu, cmokn�li si� na po�egnanie, po czym Szevek pobieg� do okna w zbiorowej sypialni, z kt�rego m�g� widzie�, jak Palat odchodzi jedyn� ulic� w R�wninnem, ton�c� w wilgotnej, naelektryzowanej ciemno�ci.

Po�o�y� si� do ��ka z ub�oconymi nogami i zaraz zasn��. Przy�ni�o mu si�, �e idzie drog� przez nagie pole�� Daleko w przodzie widnia�a jaka� linia, przecinaj�ca drog�. Zbli�ywszy si� do niej, stwierdzi�, �e to mur. Przecina� nag� r�wnin� od horyzontu po horyzont�� solidny, mroczny i niezwykle wysoki. Droga dobiega�a do niego i ko�czy�a si�.

Musia� i�� dalej, ale nie m�g�. Mur go zatrzyma�. Wzbiera� w nim bolesny, gniewny strach. Musi i�� dalej albo ju� nigdy nie wr�ci do domu. Ale przed nim sta� mur. Przej�cia nie by�o.

Uderzy� pi�ciami w g�adk� powierzchni�, krzykn��. Jego ochryp�y krzyk przypomina� krakanie. Skuli� si�, przera�ony tym d�wi�kiem, a wtedy jaki� g�os powiedzia�: �Sp�jrz�. By� to g�os ojca. Odni�s� wra�enie, �e by�a tam i jego matka, Rulag, cho� nie widzia� jej (nie pami�ta� jej twarzy). Wydawa�o mu si�, �e ona i Palat stoj� w ciemno�ci pod murem na czworakach, zwali�ci i ukszta�towani odmiennie od istot ludzkich. Wskazywali mu co�, co le�a�o na ziemi, w ja�owym pyle, na kt�rym nic nie ros�o. Le�a� tam kamie�, ciemny jak sam mur; na jego powierzchni (a mo�e w jego wn�trzu) widnia�a jaka� cyfra; pomy�la� zrazu, �e to pi�tka, potem wzi�� j� za jedynk�, wreszcie zrozumia�, jaka to liczba�� by�a to liczba prymarna, kt�ra jest zarazem jedno�ci� i wielo�ci�.

�Oto kamie� w�gielny��� odezwa� si� czyj� znajomy, ukochany g�os; Szeveka przej�a rado��. W mroku cienia nie wznosi� si� ju� mur; zrozumia�, �e wr�ci��� by� w domu.

P�niej nie by� w stanie przypomnie� sobie szczeg��w tego snu, owego jednak uczucia przepe�niaj�cej go rado�ci nie zapomnia�. Nigdy niczego podobnego nie do�wiadczy�. By� tak pewien istnienia tej rado�ci�� niczym pojedynczego b�ysku pal�cego si� stale �wiat�a�� �e nigdy, mimo �e dozna� jej we �nie, nie uwa�a� jej za nierzeczywist�. Jakkolwiek istnia�a naprawd�, nie m�g� jej odzyska�, ani t�skni�c za ni�, ani pr�buj�c j� wysi�kiem woli poczu�.

M�g� sobie o niej tylko przypomina栗 po przebudzeniu. Gdy za� nawiedza�y go ponownie sny o murze (co niekiedy si� zdarza�o), by�y to sny pos�pne i przepe�nione poczuciem bezradno�ci.

Ide� �wi�zienia� zaczerpn�li z epizod�w �ywota Odo�� lektury obowi�zkowej dla wszystkich, kt�rzy obrali sobie za przedmiot histori�. W ksi��ce tej natykali si� na wiele miejsc niejasnych, a w Rowninnem nie by�o nikogo, kto by na tyle zna� histori�, �eby je im obja�ni�; nim jednak dotarli do lat sp�dzonych przez Odo w twierdzy w Drio, poj�cie �wi�zienia� wyja�ni�o si� samo. W�drowny nauczyciel historii, kt�ry pod�wczas zawita� w mie�cie, obja�ni� im to zagadnienie obszerniej�� acz z niech�ci�, jakiej zwykle do�wiadcza przyzwoity cz�owiek, zmuszony t�umaczy� dzieciom rzeczy nieprzyzwoite. Istotnie�� przyzna��� wi�zienie by�o miejscem, do kt�rego pa�stwo wsadza�o ludzi, kt�rzy z�amali jego prawa. Wi�c czemu stamt�d po prostu nie wychodzili? Nie mogli, drzwi by�y zamkni�te. Jak to zamkni�te? No, jak drzwi jad�cej ci�ar�wki, �eby�cie nie wypadli, g�uptasy! I co oni robili, siedz�c tyle czasu w jednym pomieszczeniu? Nic. Nie mieli tam nic do roboty. Ogl�dali�cie obrazki przedstawiaj�ce Odo w celi wi�ziennej w Drio, prawda? Wizerunek cierpliwej buntowniczki�� pochylona siwa g�owa, zaci�ni�te d�onie�� nieruchomej w g�stniej�cym mroku. Czasem wi�ni�w skazywano na roboty. Skazywano? Hm, to znaczy, �e s�dzia�� osoba upowa�niona przez prawo�� nakazywa� im wykonywanie jakiej� fizycznej pracy. Nakazywa�? A je�li nie chcieli jej wykonywa�? Hm, byli do tego zmuszani; je�li nie pracowali, byli bici.�� Dreszcz zgrozy przebieg� dzieci�cych s�uchaczy, jedenaste�� i dwunastolatk�w; �aden nie zosta� nigdy uderzony ani nie by� �wiadkiem, jak kogo� uderzono (chyba �e w nag�ym porywie gniewu).

Tirin zada� pytanie, kt�re cisn�o si� na usta wszystkim:

��Chcesz powiedzie�, �e kilku bi�o jednego?

��Tak.

��Dlaczego ich nie powstrzymywano?

��Stra�nicy mieli bro�. Wi�niowie nie�� odpar� nauczyciel.

Wyrzuci� to z siebie ze z�o�ci�, jak cz�owiek zmuszony do powiedzenia czego� ohydnego i faktem tym zak�opotany.

Zwyk�y powab perwersji zbli�y� do siebie Tirina, Szeveka i trzech innych ch�opc�w. Dziewcz�ta ze swojego grona wykluczyli�� nie potrafiliby wyja�ni� dlaczego. Tirin wynalaz� idealne wi�zienie�� pod zachodnim skrzyd�em o�rodka kszta�ceniowego.

By� to za�om w fundamentach, na tyle przestronny, by m�c pomie�ci� jedn� siedz�c� b�d� le��c� osob�, ograniczony z bok�w trzema betonowymi �cianami, a od g�ry stropem; poniewa� fundamenty stanowi�y cz�� betonowej formy, pod�oga owej wn�ki by�a spojona ze �cianami, ci�ka za� p�yta oblic�wki z piankowca szczelnie j� zamyka�a. Drzwi owe powinny by� jednak zawarte.

Stwierdzili do�wiadczalnie, �e dwie podpory, zaklinowane o licow� �cian�, unieruchamia�y p�yt� z zatrwa�aj�c� skuteczno�ci�.

Nikt, kogo by tam zamkni�to, nie zdo�a�by otworzy� tych drzwi.

��A �wiat�o?

��Nie b�dzie �wiat�a�� zawyrokowa� Tirin. M�wi� o podobnych sprawach tonem znawcy, gdy� jego wyobra�nia pozwala�a mu dotrze� do ich istoty. Wykorzystywa� w tym celu wszystkie znane sobie fakty, ale to nie fakty natchn�y go t� pewno�ci� siebie.�� W twierdzy w Drio trzymano wi�ni�w w ciemno�ciach. Przez ca�e lata.

��Musi by� cho� dost�p powietrza�� zauwa�y� Szevek.�� Te drzwi s� szczelne jak drzwi komory pr�niowej. Musimy w nich zrobi� otw�r.

��Przewiercenie si� przez piankowiec zaj�oby nam godziny.

A zreszt� kto wytrzyma w tym pudle tyle, �eby mu a� zabrak�o powietrza!

Ch�r ochotnik�w i pretendent�w.

Tirin obrzuci� ich drwi�cym spojrzeniem.

��Powariowali�cie wszyscy. Kto by si� dobrowolnie dawa� zamyka� w czym� takim? Po co?

Zadowala� go sam pomys��� zreszt� jego w�asny�� zbudowania wi�zienia; nie podejrzewa� nawet, �e niekt�rym wyobra�nia nie wystarcza: musz� wej�� do celi, spr�bowa� otworzy� zamkni�te na g�ucho drzwi.

��Chc� si� przekona�, jak to jest�� o�wiadczy� Kadagv, zuchwa�y, powa�ny dwunastolatek o rozro�ni�tej piersi.

��Puknij si� w g�ow�!�� za�mia� si� kpi�co Tirin, lecz pozostali ch�opcy poparli Kadagva.

Szevek przyni�s� z warsztatu �wider i wywiercili w �drzwiach� dwucentymetrowy otw�r na wysoko�ci nosa. Trwa�o to�� zgodnie z przewidywaniami Tirina�� blisko godzin�.

��Jak d�ugo chcesz tam siedzie�, Kad? Godzink�?

��S�uchajcie�� rzek� Kadagv�� skoro mam by� wi�niem, nie mog� sam o tym decydowa�. Nie jestem wolny. Wy musicie postanowi�, kiedy mnie wypu�ci�.

��Co racja, to racja�� przyzna� Szevek, wytr�cony t� logik� z r�wnowagi.

��Nie mo�esz tam siedzie� tak d�ugo, Kad, ja te� chc� mie� swoj� kolej!�� zaprotestowa� najm�odszy z ch�opc�w, Gibesz.

Wi�zie� nie raczy� mu nawet odpowiedzie�. Wszed� do celi.

Podniesiono drzwi, osadzono je z �oskotem i zaklinowano podporami, kt�re wszyscy czterej dozorcy wi�zienni przybijali z entuzjazmem. Nast�pnie st�oczyli si� wszyscy u otworu do oddychania, �eby si� przyjrze� wi�niowi, lecz poniewa� w lochu by�o tylko tyle �wiat�a, ile go wpada�o przez otw�r, nic nie zobaczyli.

��Nie wyssijmy pierdzielowi ca�ego powietrza!

��Nadmuchajmy mu troch�.

��Napierd�my mu troch�!

��De go potrzymamy?

��Z godzin�.

��Trzy minuty.

��Pi�� lat!

��Zosta�y cztery godziny do zgaszenia �wiate�. Tyle mu powinno wystarczy�.

��Ale ja te� chc� mie� swoj� kolej!

��W porz�dku, zamkniemy ci� tu na ca�� noc.

��My�la�em o jutrze, co, nie?

W cztery godziny p�niej wybili podpory i uwolnili Kadagva.

Wynurzy� siꠗ pan sytuacji�� z r�wn� pewno�ci� siebie, z jak� wchodzi� do lochu; o�wiadczy�, �e zg�odnia� i �e wi�zienie to fraszka; wi�kszo�� czasu przespa�.

��Zrobi�by� to jeszcze raz?�� zapyta� go wyzywaj�co Tirin.

��Jasne.

��Nie, teraz moja kolejka�

��Zamknij si�, Gib. Wi�c jak, Kad? Da�by� si� tam zamkn�� z powrotem, nie wiedz�c, kiedy ci� wypu�cimy?

��Jasne.

��Bez jedzenia?

��Oni karmili wi�ni�w�� zauwa�y� Szevek.�� To jest w�a�nie w ca�ej tej sprawie takie niesamowite.

Kadagv wzruszy� ramionami. Jego wyzywaj�ca, nieugi�ta postawa stawa�a si� nie do zniesienia.

��S�uchajcie�� poleci� Szevek dwu najm�odszym ch�opcom�� le�cie do kuchni i popro�cie o jakie� resztki, przynie�cie te� jak�� butelk� z wod�.�� Obr�ci� si� do Kadagva.�� Zostawimy ci ca�y worek �arcia, �eby� m�g� siedzie� w tej dziurze, jak d�ugo zechcesz.

��Jak d�ugo wy zechcecie�� poprawi� go Kadagv.

��Dobra. W�a� do �rodka!�� Pewno�� siebie Kadagva obudzi�a w Tirinie teatraln� �y�k�.�� Jeste� wi�niem. Nie odszczekiwa� si�.

Zrozumiano? Odwr�� si�. Po�� r�ce na g�ow�.

��Po co?

��Chcesz si� wycofa�?

Kadagv sta� przed nim z ponur� min�.

��Nie mo�esz pyta� dlaczego. Bo jak zapytasz, mo�emy ci� zbi�, a ty nie b�dziesz m�g� si� broni� i nikt ci nie pomo�e. Mo�emy ci da� kopa w jaja, a ty nie b�dziesz m�g� odda�. Bo nie jeste� wolny. No wi�c jak, idziesz na to?

��Jasne. Uderz mnie.

Tworzyli dziwn�, nieruchom� grupꠗ Tirin, Szevek i wi�zie� stoj�c naprzeciwko siebie w ciemno�ci wok� lampy mi�dzy ci�kimi �cianami fundamentowymi budynku.

Tirin roze�mia� si� z wyzywaj�c� rozkosz�.

��Nie b�dziesz mi m�wi�, co mam robi�, ty paskarzu. Zamknij jap� i w�a� do celi!

Kiedy za� Kadagv odwr�ci� si� pos�usznie, pchn�� go wyprostowanym ramieniem w plecy, a� tamten run�� jak d�ugi. Chrz�kn�wszy ze zdumienia�� czy mo�e b�lu�� usiad�, trzymaj�c si� za palec, kt�ry obtar� sobie lub zwichn�� o tyln� �cian� lochu. Szevek i Tirin milczeli. Stali nieruchomo, z kamiennymi twarzami, bo ju� weszli w role stra�nik�w. Nie grali ich�� to te role ich gra�y. Wr�cili m�odsi ch�opcy, nios�c troch� chleba holum, melon i butelk� wody; cho� po drodze rozmawiali ze sob�, dziwna cisza pod cel� udzieli�a im si� natychmiast. Wrzucono jedzenie i wod� do �rodka, d�wigni�to i zaparto drzwi. Kadagv zosta� w ciemno�ci sam. Pozostali zebrali si� wok� lampy. Gibesz spyta� szeptem:

��Gdzie on b�dzie szcza�?

��Do wyra�� z kpi�c� bezceremonialno�ci� odpar� Tirin.

��A jak mu si� zachce sra�?�� Gibesz zani�s� si� nagle piskliwym �miechem.

��Co ci� tak �mieszy w sraniu?

��Pomy�la�em sobie� a co je�li on nie b�dzie m�g� dojrze� po ciemku��� Gibesz nie by� w stanie wyja�ni� powod�w tego nag�ego napadu weso�o�ci. Ch�opcy wybuchn�li ch�ralnym rechotem; pok�adali si� ze �miechu, dok�d im nie zabrak�o tchu. Zdawali sobie doskonale spraw�, �e wi�zie� s�yszy ten wybuch rozbawienia.

W dzieci�cych sypialniach zgaszono ju� �wiat�a, wielu doros�ych r�wnie� le�a�o ju� w ��kach, cho� w blokach mieszkalnych jeszcze si� tu i �wdzie �wieci�o. Ulica by�a pusta. Ch�opcy maszerowali ni� zamaszy�cie, �miej�c si� i przekrzykuj�c, podnieceni wsp�lnym sekretem, zak��caniem spokoju innym i w�asnym rozdokazywaniem. Zbudzili po�ow� dzieci w sypialni zabaw� w berka na korytarzu i po�r�d ��ek. Nikt z doros�ych nie interweniowa�; harmider wnet ucich�.

Tirin i Szevek, siedz�c na ��ku Tirina, d�ugo jeszcze ze sob� szeptali. Uzgodnili, �e Kadagv ma, czego chcia�, posiedzi w wi�zieniu dwie noce.

Kiedy ich grupa zebra�a si� po po�udniu w warsztatach odzysku drewna, brygadzista zapyta� o Kadagva. Szevek i Tirin wymienili spojrzenia. Powstrzymanie si� od odpowiedzi sprawi�o, �e Szevek poczu� si� sprytny i silny. Lecz gdy Tirin odrzek� ze spokojem, �e Kadagv do��czy� tego dnia do innej grupy, k�amstwo przyjaciela nim wstrz�sn�o. Poczucie wewn�trznej si�y zacz�o mu nagle doskwiera�: zasw�dzia�y go nogi, zacz�y pali� uszy. Gdy za� brygadzista zwr�ci� si� bezpo�rednio do niego, podskoczy� jak oparzony, zdj�ty przera�eniem, zgroz� albo jakim� pokrewnym uczuciem, nigdy wcze�niej przeze� nie doznanym, podobnym do zmieszania, ale od niego dokuczliwszym: dr�cz�cym, nieprzyjemnym� Szpachluj�c i poleruj�c papierem �ciernym dziurki po gwo�dziach w tr�jwarstwowych sklejkach z drzewa holum, a nast�pnie wyg�adzaj�c je do jedwabistej g�adko�ci, nie przestawa� my�le� o Kadagvie. Ilekro� wejrza� w swe my�li, znajdowa� tam Kadagva. By�o to obrzydliwe.

Po obiedzie do Tirina i Szeveka podszed� trzymaj�cy wart� przed wi�zieniem Gibesz; min� mia� niet�g�.

��Mam wra�enie, �e Kad co� do siebie gada�� poinformowa� ich.�� Takim jakim� dziwnym g�osem.

Zapad�a chwila ciszy.

��Wypu��my go�� zaproponowa� Szevek.

Tirin obr�ci� si� w jego stron�.

��Daj spok�j, Szev, nie rozklejaj si� jak stara baba. Nie b�d� takim altruist�! Pozw�l mu doprowadzi� t� spraw� do ko�ca bez utraty szacunku dla samego siebie.

��Altruist�, kurna! Ja dla siebie nie chc� straci� szacunku�� burkn�� Szevek, ruszaj�c w stron� o�rodka kszta�ceniowego.

Tirin zna� go zbyt dobrze, by traci� czas na pr�ne spory; po�pieszy� �ladem przyjaciela. Poci�gn�y za nimi jedenastolatki.

Wsun�li si� pod budynek i podczo�gali do celi. Szevek wybi� jeden klin, Tirin drugi. Drzwi wi�zienia upad�y z g�uchym �oskotem.

Kadagv le�a� na ziemi, zwini�ty, na boku. Usiad�, po czym podni�s� si� bardzo powoli i wyszed� z celi. Ni�ej ni� to by�o konieczne, schyli� g�ow� pod niskim stropem, d�ugo mruga� w �wietle lampy, nie wygl�da� jednak inaczej ni� zwykle. Razem z nim wydosta� si� z lochu niebywa�y smr�d. Wi�zie� z jakiego� powodu dosta� rozwolnienia. Cela by�a zapaskudzona, jego koszula wysmarowana na ��to fekaliami. Usi�owa� zakry� te �lady r�k�, dostrzeg�szy je w �wietle lampy. Nikt si� nie odezwa�.

Kiedy wyczo�gali si� spod budynku i zbli�ali do noclegowni, Kadagv zapyta�:

��D�ugo to trwa�o?

��Oko�o trzydziestu godzin, wliczaj�c pierwsze cztery.

��Nie�le�� stwierdzi� Kadagv bez przekonania.

Odprowadziwszy go do �a�ni, z�by si� umy�, Szevek pu�ci� si� biegiem do latryny. Wymiotowa�, pochylony nad umywalk�. Torsje wstrz�sa�y nim przez kwadrans. Gdy ust�pi�y, czu� si� roztrz�siony i wyczerpany. Powl�k� si� do �wietlicy w noclegowni, poczyta� troch� fizyki, po czym wcze�niej po�o�y� si� do ��ka. �aden z pi�tki ch�opc�w nie wczo�giwa� si� ju� nigdy do wi�zienia pod o�rodkiem kszta�ceniowym. �aden nie wspomina� o tym epizodzie�� z wyj�tkiem G�besza, kt�ry pochwali� si� nim raz przed grupk� starszych ch�opc�w i dziewcz�t; nic nie zrozumieli, poniecha� wi�c tego tematu.

Ksi�yc stal wysoko nad Instytutem Okr�gowym Nauk Szlachetnych i Przyrodniczych w P�noconi�u. Czterech ch�opc�w, pi�tnaste�� i szesnastolatk�w, siedzia�o na szczycie wzg�rza w�r�d k�p kar�owatego, ciernistego holum, spogl�daj�c na Instytut Okr�gowy i na Ksi�yc.

��To dziwne�� odezwa� si� Tirin.�� Nigdy dot�d nie przysz�o mi do g�owy�

Pozosta�a tr�jka wyrazi�a pogl�d, �e to si� samo przez si� rozumie.

��Nigdy dot�d nie przysz�o mi do g�owy�� ci�gn�� nie speszony Tirin�� �e tam, na Urras, siedz� sobie na jakim� wzg�rzu ludzie, patrz� na Anarres�� na nas�� i m�wi�: �Sp�jrzcie, oto Ksi�yc�.

Nasza ziemia jest ich ksi�ycem; nasz ksi�yc ich ziemi�.

��Wi�c c� jest rzeczywiste?�� zapyta� z afektacj� Bedap i ziewn��.

��Wzg�rze, na kt�rym przypadkiem siedzisz�� odrzek� Tirin.

Wpatrywali si� w �wietlisty, zamglony turkus o kszta�cie nieregularnej kuli, w dzie� po pe�ni. P�nocna czapa lodowa l�ni�a o�lepiaj�co.

��Na p�nocy jest pogodnie�� zauwa�y� Szevek.�� S�onecznie.

Ta br�zowawa wypuk�o�� to A-Io.

��Wyleguj� si� tam nago na s�o�cu�� powiedzia� Kvetur�� z klejnotami w p�pkach, nieow�osieni.

Zapad�a cisza.

Wdrapali si� na wzg�rze, bo spragnieni byli m�skiego towarzystwa. Obecno�� kobiet ich m�czy�a. W ostatnim czasie wydawa�o im si�, �e �wiat jest pe�en dziewcz�t. Gdziekolwiek spojrzeli�� na jawie to czy we �nie�� wsz�dzie widzieli dziewcz�ta. Ka�dy z nich pr�bowa� ju� z nimi kopulowa�; niekt�rzy podejmowali nawet rozpaczliwe pr�by niekopulowania z dziewcz�tami. Bez r�nicy.

Dziewcz�ta nie znika�y.

Przed trzema dniami na zaj�ciach z historii ruchu odo�skiego ogl�dali lekcj� wizualn� i od tamtej pory prze�ladowa� ich obraz opalizuj�cych klejnot�w, wetkni�tych w g�adkie zag��bienia b�yszcz�cych od olejk�w, br�zowych brzuch�w kobiet.

Ogl�dali te� zw�oki dzieci (podobnie jak oni sami ow�osionych) zwalone na pla�y niczym z�om, sztywne i rdzawe; jacy� m�czy�ni oblewali je naft� i podpalali. �G��d w prowincji Bachifoil w pa�stwie Thu�� oznajmi� g�os komentatora.�� Cia�a zmar�ych z g�odu i chor�b dzieci s� palone na pla�ach. Siedemset kilometr�w stamt�d, w pa�stwie A-Io (tu w�a�nie nast�powa�y uklejnocone p�pki), ca�ymi dniami wyleguj� si� na piasku na pla�ach Tius kobiety s�u��ce do zaspokajania seksualnych potrzeb m�skich przedstawicieli klas posiadaj�cych (pos�u�ono si� wyrazami j�zyka ajo�skiego, poniewa� �adne z tych s��w nie mia�o odpowiednika w j�zyku prawickim), czekaj�c, a� podadz� im obiad cz�onkowie klasy nieposiadaj�cej�. Najazd kamer�, scenka obiadowa: mi�kkie, mlaszcz�ce, u�miechni�te usta; g�adkie d�onie si�gaj� po przysmaki, zroszonymi wod� stosami pi�trz�ce si� na srebrnych p�miskach. Przebitka na nieruchom�, zakrzep�� twarz nie�ywego dziecka�� otwarte, puste, czarne, spieczone usta., Jedno obok drugiego��� podkre�li� �ciszony g�os.

W umys�ach ch�opc�w powsta� obraz przypominaj�cy oleist�, opalizuj�c� ba�k�.

��De te� lat mog� mie� te filmy?�� docieka� Tirin.�� Czy pochodz� sprzed Osiedlenia, czy s� wsp�czesne? Nigdy nam tego nie m�wi�.

��A co to ma za znaczenie?�� rzek� Kvetur.�� Tak �y�o si� na Urras przed rewolucj� odo�sk�. Wszyscy odonianie wyjechali stamt�d i przenie�li si� na Anarres. Wi�c pewnie nic si� tam nie zmieni�o.�� Wskaza� na ogromny niebiesko-zielony ksi�yc.�� Dalej si� w tym babrz�.

��A sk�d o tym wiemy?

��Co chcesz przez to powiedzie�, Tir?�� zapyta� Szevek.

��Je�li te filmy pochodz� sprzed stu pi��dziesi�ciu lat, na Urras mog�y zaj�� od tego czasu kolosalne zmiany. Nie twierdz�, �e tak jest, ale je�li?�� sk�d by�my mieli si� o tym dowiedzie�? Nie je�dzimy tam, nie rozmawiamy, nie kontaktujemy si�. W gruncie rzeczy nie mamy poj�cia, jak wygl�da obecnie �ycie na Urras.

��Ci z KPR to wiedz�. Rozmawiaj� przecie� z za�ogami urrasyjskich frachtowc�w. S� dobrze poinformowani. Musz� by�, �eby�my mogli prowadzi� z tamtymi handel i orientowa� si�, jakie niebezpiecze�stwo dla nas przedstawiaj��� wyja�ni� rozs�dnie Bedap, na co Tirin mia� jednak rezolutn� odpowied�:

��Mo�e ci z KPR s� poinformowani, ale my nie.

��Poinformowani!�� parskn�� Kvetur.�� Nas�ucha�em si� o Urras ju� w ��obku! Nie mam najmniejszej ochoty ogl�da� ponownie widoku plugawych urrasyjskich miast i nat�uszczonych urrasyjskich cielsk!

��Ot� w�a�nie�� oznajmi� Tirin zadowolonym tonem kogo�, kto trzyma si� logiki.�� Ca�y dost�pny uczniom materia� na temat Urras jest do siebie podobny. Odra�aj�cy, niemoralny, ekskrementalny. Ale przyjrzyjcie si�: je�li sprawy mia�y si� a� tak �le, kiedy osadnicy stamt�d wyje�d�ali, jakim cudem to funkcjonowa�o przez te sto pi��dziesi�t lat? Je�li byli a� tak zepsuci, dlaczego nie le�� martwi? Czemu ich spo�ecze�stwa posiadaczy nie upad�y?

Czego si� tak boimy?

��Zarazy�� podpowiedzia� mu Bedap.

��To jeste�my a� tak wra�liwi, �e nie mo�emy znie�� kr�tkotrwa�ego wystawienia na szkodliwe wp�ywy? Zreszt� nie wszyscy musz� by� chorzy. Cho�by nie wiem jak zgni�e by�o to ich spo�ecze�stwo, znale�liby si� w nim na pewno i ludzie przyzwoici. Ludzie tutaj s� r�ni, prawda? Czy�my wszyscy doskona�ymi odonianami? We�cie tego zasra�ca Pesusa!

��Ale w chorym organizmie nawet zdrowa kom�rka jest skazana na zniszczenie�� stwierdzi� Bedap.

��Och, pos�uguj�c si� analogi� mo�na udowodni� wszystko, doskonale o tym wiesz. A zreszt� sk�d my mamy wiedzie�, �e ich spo�ecze�stwo jest chore?

Bedap obgryza� paznokie� kciuka.

��Twierdzisz, �e KPR i syndykat materia��w naukowych karmi� nas k�amstwami na temat Urras?

��Nie; stwierdzam jedynie, �e wiemy tylko tyle, ile nam si� m�wi. A czy wiecie, co nam si� m�wi?�� Tirin zwr�ci� ku nim swoj� ciemn� twarz o zadartym nosie, oblan� teraz niebieskaw� po�wiat� ksi�yca.�� Kvet to przed chwil� sformu�owa�. Przyswoi� sobie t� lekcj�. S�yszeli�cie j�: brzyd� si� Urras, nienawid� Urras, b�j si� Urras.

��A czemu� by nie?�� natar� na� pytaniem Kvetur.�� Popatrz, jak potraktowali nas, odonian!

��Oddali nam sw�j ksi�yc, ma�o?

��Owszem, �eby�my im nie zburzyli ich paskarskich pa�stw i nie zbudowali tam sprawiedliwego spo�ecze�stwa. Za�o�� si�, �e skoro tylko si� nas pozbyli, wzi�li si� do jeszcze gorliwszego ni� przedtem budowania rz�d�w i armii, bo nie zosta� tam ju� nikt, kto by im w tym wadzi�. Czy s�dzisz, �e przybyliby tu jako przyjaciele i bracia, gdyby�my otworzyli przed nimi Port? Ich tysi�c milion�w, nas dwadzie�cia? Wyt�piliby nas albo zrobiliby z nas wszystkich�� jak to si� m�wi? uciek�o mi to s�owo�� niewolnik�w, �eby�my na nich pracowali w kopalniach!

��Zgoda. Przyznaj�, �e jest zapewne rzecz� roztropn� ba� si� Urras. Ale dlaczego zaraz nienawidzi�? Nienawi�� jest niepraktyczna; po co si� nas tego uczy? Czy� nie jest wykluczone, �e gdyby�my dowiedzieli si�, jaka naprawd� jest Urras, spodoba�aby si� nam� w jakim� stopniu� niekt�rym spo�r�d nas? �e KPR chce zapobiec nie temu, �eby niekt�rzy z nich nie zjawili si� tutaj, ale temu, by niekt�rzy z nas nie zapragn�li pojecha� tam?

��Pojecha� na Urras?�� powt�rzy� ze zgroz� Szevek.

Spierali si�, bo lubili spory, lubili szybki galop rozkie�znanych my�li po �cie�kach mo�liwo�ci, lubili podwa�a� to, co niepodwa�alne. Byli inteligentni, ich umys�y zosta�y ju� wdro�one do naukowej jasno�ci�� i mieli po szesna�cie lat. W tym jednak punkcie usta�a dla Szeveka�� podobnie jak wcze�niej dla Kvetura�� ca�a p�yn�ca ze sporu przyjemno��. By� wzburzony.

��Kto m�g�by pragn�� pojecha� na Urras?�� zapyta�.�� Po co?

���eby si� przekona�, jak wygl�da inny �wiat. �eby si� przekona�, co to takiego �ko�!

��To dziecinada�� zawyrokowa� Kvetur.�� W paru innych jeszcze systemach gwiezdnych istnieje �ycie�� powi�d� d�oni� po rozja�nionym blaskiem ksi�yca niebie�� tak m�wi�. I co z tego? My mieli�my szcz�cie urodzi� si� tutaj!

��Skoro jeste�my lepsi od wszystkich innych ludzkich spo�ecze�stw�� zauwa�y� Tirin�� powinni�my im pomaga�. A tego si� nam zakazuje.

��Zakazuje? Nieorganiczne s�owo. Kto zakazuje? Dokonujesz eksternalizacji samej funkcji integruj�cej�� pochylaj�c si� do przodu, przem�wi� z �arem Szevek.�� Mus to nie to samo co �przymus�. Nie opuszczamy Anarres, bo jeste�my Anarres. B�d�c Tirinem, nie mo�esz opu�ci� sk�ry Tirina. Cho�by� nie wiem jak stara� si� zosta� kim� innym, �eby si� przekona�, jak to jest, nie zdo�asz tego dokona�. Ale czy zakazuje ci si� tego si��? Czy nas trzyma si� tutaj si��? Bo i jak�� by�� praw, rz�d�w, policji? �adn� z nich. Trzyma nas tu po prostu nasza w�asna istota, nasza natura odonian. Twoim przeznaczeniem jest by� Tirinem, moim�� Szevekiem, a naszym wsp�lnym�� odpowiedzialnymi przed sob� odonianami. Ta odpowiedzialno�� jest nasz� wolno�ci�. Uchyli� si� od niej oznacza�oby utraci� wolno��. Czy naprawd� chcia�by� �y� w spo�ecze�stwie, kt�re pozbawia ci� odpowiedzialno�ci i wolno�ci, nie pozostawiaj�c wolnego wyboru, poza fa�szywym wyborem mi�dzy pos�usze�stwem prawu a podlegaj�cym karze wyst�pkiem? Czy ty naprawd� pragn��by� �y� w wi�zieniu?

��Och, kurka, oczywi�cie, �e nie! To nie mo�na ju� sobie nawet pogada�? Bieda z tob�, Szev, polega na tym, �e nie otwierasz japy, dop�ki nie nagromadzisz ca�ej wywrotki ci�kich jak jasna cholera argument�w, kt�re nast�pnie zwalasz na kup�, nie bacz�c na zmasakrowane t� zwa�k� krwawe zw�oki�

Szevek wyprostowa� si� z ura�on� min�.

Bedap, kr�py m�odzieniec o kwadratowej twarzy, stwierdzi�, obgryzaj�c kciuk:

��Mimo to pytanie Tira nie traci wa�no�ci. Dobrze by�oby wiedzie�, �e znamy ca�� prawd� o Urras.

��A kt� to nas wed�ug ciebie ok�amuje?�� natar� na� Szevek.

Bedap odpowiedzia� mu spokojnym spojrzeniem.

��Kto, bracie? A kt� by, je�li nie my sami?

Siostrzana planeta, cicha i �wietlista, sp�ywa�a na nich swym blaskiem�� pi�kny przyk�ad nierealno�ci tego, co rzeczywiste.

Zalesianie Zachodniego Temae�skiego Wybrze�a nale�a�o do rz�du wielkich przedsi�wzi�� pi�tnastej dekady po Osiedleniu na Anarres; zatrudnionych by�o przy nim blisko osiemna�cie tysi�cy ludzi przez okres dw�ch lat.

Cho� d�ugie pla�e Po�udniowego Wschodu by�y �yzne i zapewnia�y utrzymanie licznym rybackim i rolniczym wsp�lnotom, grunty orne ci�gn�y si� wzd�u� morskiego brzegu w�skim jedynie pasem. Tereny rozleg�ych r�wnin na zach�d w g��b l�du pozostawa�y nie zamieszkane, nie licz�c paru samotnych osad g�rniczych.

Rejon ten zwano Kurzaw�.

W poprzedniej erze geologicznej porasta�y Kurzaw� olbrzymie lasy holum�� pospolitego, dominuj�cego na Anarres gatunku ro�lin. Obecnie klimat by� cieplejszy i bardziej suchy. Tysi�cletnie okresy suszy wytrzebi�y drzewa i wysuszy�y gleb� na mia�ki, szary py�, kt�ry wzbija� si� przy ka�dym podmuchu wiatru, tworz�c pag�rki o liniach tak czystych i tak przy tym ja�owe jak wszystkie piaszczyste wydmy. Anarresyjczycy mieli nadziej� przywr�ci� �yzno�� tym nieu�ytkom drog� ich ponownego zalesienia. Szevek uwa�a�, �e pozostawa�o to w zgodzie z zasad� odwracalno�ci przyczynowej, kt�ra�� acz lekcewa�ona przez wyznawan� aktualnie na Anarres szko�� fizyki nast�pstw�� stanowi�a nadal istotny, ukryty element odo�skiej my�li. Nosi� si� z zamiarem napisania rozprawy, ukazuj�cej wzajemny stosunek idei Odo i pogl�d�w fizyki czasu, a w szczeg�lno�ci wp�ywu odwracalno�ci przyczynowej na jej uj�cie zagadnienia cel�w i �rodk�w. W wieku osiemnastu lat nie dostawa�o mu jednak wiedzy do napisania takiej rozprawy; nigdy jej zreszt� nie nab�dzie, je�li nie porzuci przekl�tej Kurzawy i nie wr�ci jak najpr�dzej do fizyki.

Noc� wszyscy w obozach akcji le�nej kas�ali. W ci�gu dnia kas�ali mniej; byli zbyt zaj�ci, �eby kas�a�. Kurz�� ta mia�ka, sucha substancja, zatykaj�ca gard�o i p�uca�� by� ich wrogiem; ich wrogiem, wyzwaniem, ich nadziej�. Niegdy�, t�usty i czarny, le�a� w cieniu drzew. Dzi�ki ich wyt�onej pracy mo�e wr�ci� do tej dawnej roli.

Gimar zawsze nuci�a sobie t� melodi�, a teraz (w upalny wiecz�r wracali r�wnin� do obozu) za�piewa�a j� na ca�y g�os.

��Kto taki? Co to za �ona�?�� dopytywa� si� Szevek.

Dziewczyna roze�mia�a si�. Jej pe�na, jedwabista twarz by�a umazana i pokryta kurzem, w�osy mia�a pe�ne kurzu, bi� od niej mocny i przyjemny zapach potu.

��Wychowa�am si� w Po�udniowy�u�� odpar�a.�� To region g�rniczy. To g�rnicza piosenka.

��Jacy g�rnicy?

��To nie wiesz? Ludzie, kt�rzy mieszkali tu jeszcze przed przybyciem osadnik�w. Niekt�rzy z nich zostali i do��czyli do wsp�lnoty. Kopacze z�ota, cyny. Zachowali po dzi� dzie� niekt�re swoje �wi�ta i pie�ni. Tadde by� g�rnikiem, �piewa� mi t� piosenk�, kiedy by�am ma�a.

��Kt� to wi�c jest ta �ona�?

��Nie wiem, tak po prostu m�wi piosenka. A my, czy nie tym si� w�a�nie zajmujemy? Wywodzimy li�� zielony z g�azu!

��Brzmi to religijnie.

��Ach te twoje wyszukane, ksi��kowe wyrazy! To tylko piosenka, nic wi�cej. Du�o bym da�a, �eby si� znale�� w tym drugim obozie i m�c sobie pop�ywa�. Ca�a �mierdz�!

��Ja te� �mierdz�.

��Wszyscy �mierdzimy.

��Solidarnie�

Ich ob�z po�o�ony by� jednak o pi�tna�cie kilometr�w od pla� Temae i mo�na tu by�o co najwy�ej wytarza� si� w pyle.

By� w obozie cz�owiek, kt�rego imi� wymawia�o si� podobnie jak Szeveka: Szevet. Kiedy wo�ano jednego, odpowiada� drugi.

Szevek odczuwa� co� w rodzaju powinowactwa z tym m�czyzn�, zwi�zku�� z powodu tej przypadkowej zbie�no�ci�� szczeg�lniejszego ni� braterstwo. Zauwa�y� kilka razy, �e Szevet mu si� przygl�da. Nie rozmawiali ze sob� dot�d.

Pierwszym dekadom udzia�u Szeveka w akcji zalesiania towarzyszy�y uczucia cichego buntu i znu�enia. Os�b, kt�re postanowi�y po�wi�ci� si� pracy w dziedzinach o zasadniczej donios�o�ci (takich jak fizyka), nie powinno si� powo�ywa� do podobnych zada� i ci�ga� na akcje specjalne. Bo czy nie by�o rzecz� niemoraln� wy �Tatu��. Ma�e dziecko mo�e nazywa� mamme b�d� tadde ka�d� doros�� osob�. Tadde Gimar m�g� wi�c by� jej ojcem, wujem lub nie spokrewnionym z ni� doros�ym, kt�ry okazywa� jej ojcowsk� lub dziadkow� trosk� i przywi�zanie. Gimar do wielu os�b mog�a si� zwraca� tadde b�d� mamme, s�owo to ma jednak nieco w�sze znaczenie ni� ammar (brat/siostra), kt�rym zwraca� si� mo�na do ka�dego.

Wykonywanie pracy, do kt�rej nie ma si� serca? Ta praca musia�a zosta� wykonana, zgoda, ale przecie� wiele ludzi ani dba�o o to, do jakich zaj�� ich przydzielano i stale zmienia�o prac�; to oni powinni stawi� si� na ochotnika. Byle g�upiec potrafi�by upora� si� z t� prac�. Prawd� m�wi�c, wi�kszo�� z nich potrafi�aby wykonywa� j� lepiej od Szeveka. Dumny by� ze swojej si�y i zawsze zg�asza� si� do �har�wek� dziesi�tego dnia roboczego cyklu; lecz tutaj to sz�o dzie� za dniem, osiem godzin dziennie, w kurzu i skwarze.

Ka�dego dnia z ut�sknieniem wygl�da� wieczoru, maj�c nadziej� odda� si� nareszcie samotnym rozmy�laniom, ale ledwie dowleka� si� po kolacji do namiotu, g�owa opada�a mu na piersi, zasypia� i spa� jak kamie� a� do �witu.

Towarzysze pracy wydawali mu si� t�pi i prostaccy; nawet ci, kt�rzy byli od niego m�odsi, traktowali go jak smarkacza. Pe�en niech�ci i wzgardy, przyjemno�� znajdowa� jedynie w pisaniu list�w do przyjaci�, Tirina i Rovab (pisa� je szyfrem, kt�ry u�o�yli jeszcze w Instytucie; szyfr stanowi� zbi�r s�ownych odpowiednik�w specjalnych symboli fizyki czasu). Napisane, zdawa�y si� znaczy� co�, ale w rzeczywisto�ci pozbawione by�y sensu�� poza r�wnaniem b�d� filozoficzn� formu��, kt�re w sobie kry�y. R�wnania Szeveka i Rovab by�y autentyczne. Listy Tirina tryska�y humorem, ka�dy te�, kto by je czyta�, uzna�by, �e odnosz� si� do prawdziwych uczu� i zdarze�, ich warstwa fizykalna nie by�a jednak najwy�szej pr�by. Szevek cz�sto wysy�a� owe zagadki, odkrywszy, �e jest w stanie obmy�la� je, kopi�c do�ki w twardym gruncie, t�pym szpadlem, w kurzowej zadymce. Od Tirina dosta� kilka odpowiedzi, od Rovab tylko jedn�. Rovab by�a zimn� dziewczyn��� i on o tym wiedzia�. Jego przyjaciele w Instytucie nie podejrzewali nawet, jak bardzo jest zgn�biony. Nie wys�ano ich na t� przekl�t� akcj� sadzenia drzew, bo przyst�powali w owym czasie do swoich w�asnych bada�. Ich zasadnicza funkcja nie by�a marnotrawiona. Pracowali, robili to, na co mieli ochot�. On nie pracowa�; nim pracowano.

A mimo to, o dziwo, napawa�y go dum� efekty pracy, do kt�rej wykonania go u�ywano�� sprawia�y mu one satysfakcj�. Niekt�rzy ze wsp�towarzyszy okazali si� ponadto wspania�ymi lud�mi. Na przyk�ad Gimar. Z pocz�tku jej muskularna uroda przejmowa�a go nieomal zgroz�, lecz teraz zm�nia� ju� na tyle, �eby jej po��da�.

���pij ze mn� tej nocy, Gimar.

��Co takiego?�� Spojrza�a na� z takim zdumieniem, �e a� uni�s� si� ura�on� dum�.

��S�dzi�em, �e jeste�my przyjaci�mi.

��Bo jeste�my.

��Wi�c�

��Ja mam partnera. Zosta� w domu.

��Mog�a� mnie uprzedzi�.�� Zaczerwieni� si�.

��Hm, nie pomy�la�am o tym. Przepraszam, Szev.

Przygl�da�a mu si� z takim roz�aleniem, �e zasugerowa� z niejak� nadziej�:

��Nie uwa�asz wi�c, �e�

��Nie. Nie godzi si� tak traktowa� partnerstwa�� okruchy dla niego, okruchy dla innych.

��Do�ywotnie partnerstwo, jak mi si� zdaje, jest w istocie sprzeczne z odonia�sk� etyk��� zauwa�y� z szorstk� pedanteri�.

��G�wno prawda�� orzek�a swoim ciep�ym g�osem.�� Posiadanie jest z�em; dzielenie si� jest dobrem. Czy� mo�na podzieli� wi�cej ni� ca�ego siebie, ca�e swoje �ycie, wszystkie noce i dni?

Siedzia� ze zwieszon� g�ow�, z wci�ni�tymi mi�dzy kolana r�kami, d�ugi, ko�cisty ch�opiec, niepocieszony, nieukszta�towany.

��Nie doros�em do tego�� stwierdzi� po chwili.

��Ty?

��Nikogo dot�d tak naprawd� nie zna�em. Sama widzisz, jakim si� wobec ciebie okaza�em g�upcem. �yj� w odosobnieniu. Nie potrafi� si� z nikim zbli�y�. Nigdy mi si� to nie uda. By�oby g�upot� z mojej strony my�le� o partnerstwie. Te rzeczy s� dla� dla normalnych ludzi�

Z nie�mia�o�ci�, p�yn�c� nie z seksualnej wstydliwo�ci, ale ze skromno�ci wynik�ej z szacunku, Gimar po�o�y�a mu r�k� na ramieniu. Nie pociesza�a go. Nie zapewnia�a, �e jest taki jak wszyscy. Powiedzia�a:

��Nigdy nie spotkam nikogo takiego jak ty, Szev. Nigdy ci� nie zapomn�.

Odtr�cenie pozostaje jednak odtr�ceniem. Mimo �agodno�ci Gimar odszed� od niej ze zbola�� dusz�, zagniewany.

Pogoda by�a upalna, jedynie godzina przed �witem orze�wia�a ch�odem.

Kt�rego� wieczora podszed� do Szeveka po kolacji m�czyzna imieniem Szevet�� kr�py, przystojny trzydziestolatek.

��Zbrzyd�o mi ju�, �e wci�� nas ze sob� myl��� o�wiadczy�.�� Przybierz jakie� inne imi�.

Wcze�niej taka bezczelna zaczepka zbi�aby Szeveka z panta�yku. Teraz odpowiedzia� grzecznie:

��Wi�c zmie� w�asne, skoro ci to przeszkadza.

��Nale�ysz do tych lalusiowatych paskarzy, co to chodz� do szko�y, �eby sobie r�czek nie powala栗 warkn�� tamten.�� Zawsze mnie �wierzbi�o, �eby nakopa� jednemu z was.

��Nie nazywaj mnie paskarzem!�� burkn�� Szevek; nie s�owny go jednak czeka� pojedynek.

Szevet dwa razy zbi� go z n�g. Sam oberwa� par� razy, Szevek mia� bowiem d�ugie ramiona i waleczniejszego by� ducha, ni� si� jego przeciwnik spodziewa��� mimo to zosta� pokonany. Kilka os�b przystan�o, by si� przyjrze� walce, stwierdziwszy jednak, �e by�a uczciwa, lecz ma�o ciekawa, posz�o swoj� drog�. Naga przemoc ani ich nie odpycha�a, ani nie poci�ga�a. Szevek nie wzywa� pomocy, a wi�c by�a to jego prywatna sprawa, niczyja wi�cej. Kiedy si� ockn��, le�a� na plecach na go�ej ziemi pomi�dzy dwoma namiotami.

Przez kilka dni dzwoni�o mu w prawym uchu, a rozci�ta warga d�ugo si� nie goi�a z powodu kurzu, kt�ry j�trzy� rany. Z Szevetem nie zamieni� ju� ani s�owa. Widywa� go z daleka, siedz�cego przy innych ogniskach, lecz nie czu� do� niech�ci. Szevet da� mu to, co da� musia�, a on przyj�� ten dar, cho� przez d�u�szy czas ani go nie ocenia�, ani si� zastanawia� nad jego istot�. Gdy za� przysz�a na to pora, nie potrafi� go ju� odr�ni� od innego podarunku, otwieraj�cego kolejn� epok� jego dojrzewania. Kiedy�� z nie zagojon� jeszcze warg��� odchodzi� od ogniska, podesz�a do niego (w ciemno�ci, podobnie jak Szevet) dziewczyna, kt�ra dopiero niedawno do��czy�a do ich brygady� Nie umia� sobie p�niej przypomnie�, co powiedzia�a; �artowa�a sobie z niego, on za��� jak przed b�jk� z Szevetem�� odpowiedzia� z prostot�. Wyszli noc� na r�wnin� i tam mu si� odda�a. To by� jej dar, a on go przyj��. Podobnie jak wszystkie dzieci Anarres mia� za sob� swobodne do�wiadczenia seksualne�� tak z ch�opcami, jak i z dziewcz�tami�� ale i on, i jego partnerzy byli w�wczas dzie�mi; nigdy nie posun�� si� poza przyjemno��, kt�r� bra� za istot� tych igraszek. Beszun, ekspert w mi�o�ci, wprowadzi�a go w samo serce seksu, gdzie nie ma ju� miejsca na urazy i nieporadno��, gdzie dwa cia�a, kt�re pragn� si� ze sob� z��czy�, przestaj� istnie� na chwil� w tym pragnieniu, przekraczaj�c siebie�� i czas.

Wszystko sta�o si� naraz �atwe�� takie �atwe i takie pi�kne�� w ciep�ym kurzu, w blasku gwiazd. Dni by�y drugie, gor�ce i jasne, kurz pachnia� cia�em Beszun.

Szevek pracowa� teraz w zespole sadzeniowym. Ci�ar�wki zwozi�y z P�nocnego Wschodu ma�e drzewka�� tysi�ce sadzonek, wyhodowanych w deszczowym obszarze Zielonych G�r, gdzie roczne opady dochodzi�y do czterdziestu cali. Sadzili te drzewka w pylnej glebie.

Kiedy si� z tym uporali, pi��dziesi�t zespo��w bior�cych udzia� w pracach drugiego roku akcji odjecha�o odkrytymi ci�ar�wkami, ogl�daj�c si� na swoje dzie�o. Blade zakola i tarasy pustyni pokrywa�a zielona mgie�ka. Welon �ycia okrywa� lekko, leciute�ko martw� ziemi�. Wiwatowali, �piewali, krzyczeli do siebie z auta do auta. Szevekowi stan�y �zy w oczach. Przypomnia�y mu si� s�owa: Ona wywodzi li�� zielony z g�azu� Gimar ju� dawno dosta�a skierowanie do Po�udniowy�u i wyjecha�a.

��Co� si� tak naburmuszy�?�� zapyta�a Beszun; przeciska�a si� do niego, kiedy ci�ar�wka podskakiwa�a, i przesuwa�a d�oni� w g�r� i w d� po jego twardym, ubielonym kurzem ramieniu.

��Kobiety�� powiedzia� Vokep na stacji ci�ar�wek w Cynowej Rudzie na Po�udniowym Zachodzie.�� Im si� zdaje, �e posiadaj� ci� na w�asno��. �adna kobieta nie mo�e by� tak naprawd� odoniank�.

��A sama Odo?�

��Teoria. Poza tym �adnych kontakt�w seksualnych po zamordowaniu Asieo, zgadza si�? Zreszt� zawsze zdarzaj� si� wyj�tki.

Ale dla wi�kszo�ci kobiet jedynym stosunkiem mi�dzy nimi a m�czyzn� jest posiadanie. Albo ty posiadasz, albo ciebie posiadaj�.

��Uwa�asz, �e one r�ni� si� pod tym wzgl�dem od m�czyzn?

��Ja to wiem. M�czyzna pragnie by� wolnym. Kobieta pragnie posiada�. Pozwoli ci odej�� tylko wtedy, kiedy b�dzie ci� mog�a za co� przehandlowa�. Wszystkie kobiety to posiadaczki.

��Rzucasz diablo ci�kie oskar�enie na po�ow� rodzaju ludzkiego�� zauwa�y� Szevek, zastanawiaj�c si�, czy tamten nie ma aby racji. Kiedy dosta� przydzia� na P�nocny Zach�d, Beszun uderzy�a w p�acz, awanturowa�a si�, p�aka�a, pr�bowa�a go zmusi� do wyznania, �e nie mo�e bez niej �y�, upiera�a si�, �e ona nie wyobra�a sobie �ycia bez niego, wi�c musz� zosta� partnerami�� partnerami! Jak gdyby by�a zdolna prze�y� p� roku z jednym m�czyzn�!

J�zyk Szeveka (jedyny, jaki zna�) nie mia� form dzier�awczych na okre�lenie aktu p�ciowego. W prawickim powiedzenie przez m�czyzn�, i� �mia�� kobiet�, by�o pozbawione sensu; s�owo najbli�sze znaczeniem �pieprzeniu� (u�ywane te� jako przekle�stwo) oznacza�o gwa�t. Pospolity czasownik (wyst�puj�cy wy��cznie z podmiotem w liczbie mnogiej) mo�na by odda� jedynie wyrazem neutralnym, takim jak kopulowa�. Oznacza� on to, co czyni dwoje ludzi, nie za� to, co robi�� b�d� czemu podlega�� jedna osoba. Ta rama s�owna (r�wnie niedoskona�a jak inne) nie by�a w stanie zawrze� ca�ej pe�ni do�wiadczenia�� i Szevek mia� �wiadomo�� pozostaj�cego poza jej obr�bem obszaru, cho� nie do ko�ca wiedzia�, co to w�a�ciwie jest. Czu�, oczywi�cie, �e posiada� Beszun, mia� j� w owe gwia�dziste noce w Kurzawie. Jej z kolei wydawa�o si�, �e posiada�a jego. Oboje byli jednak w b��dzie. Beszun, mimo swego sentymentalizmu, zdawa�a sobie z tego spraw�; na po�egnanie przywo�a�a wreszcie na twarz u�miech, poca�owa�a Szeveka i pozwoli�a mu odej��. Nie zaw�adn�a nim. Zaw�adn�o nim jego w�asne cia�o, eksploduj�c pierwszym, wspania�ym wybuchem doros�ej ��dzy; tak naprawd� to owa ��dza mia�a go�� i Beszun�� w swym posiadaniu. Ale to si� ju� sko�czy�o. Zdarzy�o si� i nigdy ju� si� nie powt�rzy�� tak my�la�, osiemnastoletni, siedz�c o p�nocy z przygodnym towarzyszem nad szklank� g�stego, s�odkiego napoju owocowego na stacji ci�ar�wek w Cynowej Rudzie, czekaj�c na okazj�, na jaki� jad�cy na p�noc konw�j�� nie mo�e si� powt�rzy�. Niejedno si� jeszcze wydarzy, ale on nie da si� po raz drugi wzi�� przez zaskoczenie, zwali� z n�g, pobi�. Pora�ka, poddanie siꠗ ma to swoje rozkosze. Nawet Beszun mo�e ju� nigdy nie zechce zakosztowa� innych. Bo i po co? To ona�� moc� swojej wolno�ci�� uczyni�a go wolnym.

��Wiesz, nie zgadzam si� z tob��� zwr�ci� si� do Vokepa, jad�cego do Abbenay agrochemika o poci�g�ej twarzy.�� Uwa�am, �e wi�kszo�� m�czyzn, �eby zosta� anarchistami, musi si� tego nauczy�. Kobiety si� uczy� nie musz�.

Vokep pokr�ci� ponuro g�ow�.

��To przez dzieciaki�� stwierdzi�.�� Posiadanie dzieci. To robi z nich posiadaczki. Nie pozwol� odej��.�� Westchn��.�� Dotknij i zmyj si�, bracie�� to zasada. Nie pozw�l si� nigdy posi���.

Szevek u�miechn�� si� i poci�gn�� �yk soku owocowego.

��Nie pozwolꠗ rzek�.

Do Instytutu Okr�gowego wraca� z rado�ci�, z rado�ci� wita� niskie pag�rki, upstrzone brunatnolistnym kar�owatym holum, ogr�dki warzywne, domicyle, noclegownie, warsztaty, klasy szkolne, laboratoria, w�r�d kt�rych p�yn�o mu �ycie, odk�d sko�czy� trzyna�cie lat. Nale�a� do tych, dla kt�rych powr�t znaczy� r�wnie wiele, co wyjazd. Sama podr� mu nie wystarcza�a, zadowala�a go jedynie po�owicznie; on musia� powraca�. Niewykluczone, �e w sk�onno�ci tej kry�a si� ju� zapowied� jego przysz�ej, wielkiej wyprawy badawczej do granic poznawalnego. Nie podj��by najpewniej tego d�ugoletniego trudu, gdyby nie o�ywiaj�ca go g��boka pewno��, �e powr�t jest mo�liwy, cho�by jemu samemu nie dane by�o wr�ci�; �e w gruncie rzeczy sama natura podr�y�� niczym ruch obiegowy globu�� zak�ada�a powr�t. Nie wst�pisz po raz drugi do tej samej rzeki, nie zdo�asz wr�ci� do domu. Tyle wiedzia�, ta �wiadomo�� stanowi�a w istocie podstaw� jego �wiatopogl�du. Ale w�a�nie z tej akceptacji przemijania wywi�d� swoj� �mia�� teori�, wedle kt�rej to, co najbardziej zmienne, ukazuje si� jako to, co najtrwalsze, za� stosunek cz�owieka do rzeki, a tak�e rzeki do niego i do samej siebie okazuje si� zarazem bardziej z�o�ony i tchn�cy g��bsz� pociech� ni� zwyk�y jedynie brak identyczno�ci. Mo�esz wr�ci� do domu�� utrzymuje og�lna teoria czasu�� skoro tylko zrozumiesz, �e dom to miejsce, w kt�rym nigdy nie by�e�.

Tote� cieszy� si� z powrotu do miasta, gdzie by� jego dom�� najbli�szy temu, jaki mia� i jakiego pragn��. Dawni przyjaciele zrobili na nim wra�enie do�� jeszcze smarkatych. Bardzo wydoro�la� przez miniony rok. Niekt�re z dziewcz�t dotrzyma�y mu kroku, a nawet go wyprzedzi�y; sta�y si� kobietami. Wystrzega� si� jednak wszystkiego, co wykracza�o poza przygodne z nimi kontakty, nie pragn�� bowiem na razie nowego zach�y�ni�cia si� seksem; co innego mia� do zrobienia. Zauwa�y�, �e najbystrzejsze z dziewcz�t (na przyk�ad Rovab) by�y r�wnie pow�ci�gliwe i ostro�ne; zachowywa�y siꠗ czy to w laboratoriach, warsztatach, czy w �wietlicach noclegowni�� jak dobrzy kumple, nic ponadto. Przed urodzeniem dziecka chcia�y zdoby� wykszta�cenie i zacz�� w�asne badania lub znale�� posad�, kt�ra by im odpowiada�a. Ju� ich nie zadowala�y szczeniackie do�wiadczenia erotyczne. Pragn�y dojrza�ego zwi�zku, nie bezp�odnych ob�apek; ale jeszcze nie teraz, jeszcze nie teraz.

By�y dobrymi kole�ankami, przyjacielskimi i niezale�nymi.

Ch�opcy w wieku Szeveka sprawiali wra�enie zagubionych w schy�kowym okresie dzieci�stwa, zasuszonego ju� i szcz�tkowego. Byli zbyt przem�drzali. Wygl�da�o na to, �e nie my�l� po�wi�ci� si� ani pracy, ani seksowi. S�uchaj�c Tirina, mo�na by s�dzi�, �e to on wynalaz� kopulacjꠗ przygody miewa� jednak wy��cznie z pi�tnasto�� i szesnastolatkami; r�wie�niczek unika�.

Bedap, nie przejawiaj�cy nigdy szczeg�lnego seksualnego wigoru, odbiera� ho�dy od pewnego m�odszego ch�opca, kt�ry go otacza� wyidealizowanym uwielbieniem homoseksualisty, i tym si� kontentowa�. Zdawa� si� niczego nie traktowa� serio, sta� si� ironiczny i skryty. Szevek nie czu� ju� blisko�ci z przyjacielem. Nie przetrwa� zreszt� �aden z dawnych przyjacielskich zwi�zk�w; nawet Tirin by� zanadto skoncentrowany na samym sobie, w ostatnim za� czasie zbyt kapry�ny, �eby podtrzymywa� dawne wi�zi�� nawet gdyby Szevek podtrzyma� je pragn��. Ten jednak naprawd� do tego nie d��y�. Z rado�ci� wita� samotno��. Nie przysz�o mu nawet do g�owy, �e rezerwa, kt�r� napotka� u Bedapa i Tirina, mo�e by� odpowiedzi� na co� w nim samym; �e jego �agodny, lecz odstraszaj�co ju� zamkni�ty charakter mo�e wytwarza� wok� niego otoczk�, przez kt�r� tylko wielka si�a�� lub wielkie oddanie�� b�d� si� w stanie przebi�. W gruncie rzeczy dostrzega� jedynie to, �e ma wreszcie pod dostatkiem czasu do pracy.

Tam, na Po�udniowym Wschodzie, gdy ju� przywyk� do ci�g�ej pracy fizycznej i przesta� traci� si�y umys�u na szyfrowane listy, a nasienie na zmazy nocne, pocz�y mu �wita� w g�owie pewne my�li. Teraz mia� mo�no�� ich opracowania, sprawdzenia, ile s� warte.

Starszym fizykiem Instytutu by�a kobieta o imieniu Mitis. Nie kierowa�a aktualnie programem studi�w (stanowiska administracyjne podlega�y corocznej rotacji mi�dzy dwudziestoma pracownikami na sta�ych etatach), pracowa�a jednak w Instytucie od trzydziestu lat i g�rowa�a nad kolegami umys�em. Otacza�a j� zawsze swego rodzaju wolna przestrze� psychiczna�� jak wolne s� od t�um�w okolice wierzcho�ka g�ry. Brak wszelkich podp�rek i nakaz�w autorytetu czyni� autorytet tym autentyczniejszym. Bywaj� ludzie z autorytetem wrodzonym; niekt�rzy cesarze przywdziewaj� tylko nowe szaty.

��Wys�a�am tw�j artyku� o cz�stotliwo�ci wzgl�dnej Sabulowi do Abbenay�� poinformowa�a Szeveka z w�a�ciw� sobie kole�e�sk� niecierpliwo�ci�.�� Chcia�by� zobaczy� odpowied�?

Pchn�a przez st� postrz�piony �wistek papieru�� najwyra�niej r�g oddarty z jakiej� strony. Nagryzmolono na nim maczkiem r�wnanie:

Szevek opar� si� r�kami o st� i wpatrywa� si� w nie w skupieniu. Wlewaj�ce si� przez okno �wiat�o nape�nia�o jego jasne oczy przejrzystym blaskiem wody. Mia� dziewi�tna�cie lat, Mitis pi��dziesi�t pi��. Przygl�da�a mu si� ze wsp�czuciem i zachwytem.

��Tego w�a�nie brakowa�o�� stwierdzi�.

Jego r�ka wymaca�a le��cy na stole o��wek. Pocz�� co� bazgra� na skrawku papieru. W miar� jak pisa�, jego blada, delikatnym meszkiem osrebrzona twarz pokry�a si� rumie�cem i zaczerwieni�y mu si� uszy.

Mitis poruszy�a si� dyskretnie za sto�em, chc�c usi���. Mia�a k�opoty z kr��eniem w nogach, nie mog�a d�ugo sta�. Jej ruch zak��ci� skupienie Szeveka. Podni�s� na ni� zimne, poirytowane spojrzenie.

��Mog� to sko�czy� w ci�gu kilku dni�� o�wiadczy�.

��Sabul �yczy�by sobie rzuci� okiem na wyniki, gdy si� z tym uporasz.

Zapad�o kr�tkie milczenie. Szevek odzyska� ju� swoje normalne kolory i sta� si� na powr�t �wiadom obecno�ci Mitis, kt�r� przecie� kocha�.

��Czemu pos�a�a� ten artyku� Sabulowi?�� zapyta�.�� Do tego z tak� wielk� dziur� w �rodku!

U�miechn�� si�; przyjemno�� za�atania luki we w�asnym rozumowaniu nape�nia�a go rado�ci�.

��Pomy�la�am, �e mo�e jemu uda si� doj��, w kt�rym miejscu pob��dzi�e�. Ja nie by�am w stanie. Chcia�am te�, �eby si� zorientowa�, nad czym pracujesz� Wiesz, on chcia�by ci� widzie� w Abbenay.

M�odzieniec nie odpowiedzia�.

��Chcia�by� tam pojecha�?

��Na razie nie.

��Tak te� przypuszcza�am. Ale musisz pojecha�. Dla ksi��ek, a tak�e g��w, z kt�rymi si� tam zetkniesz. Nie wolno takiej m�zgownicy jak twoja zakopywa� na pustyni!�� powiedzia�a w nag�ej pasji.�� Twoim obowi�zkiem, Szevek, jest szuka� tego, co najlepsze; nie pozw�l si� zwodzi� fa�szywemu egalitaryzmowi. B�dziesz pracowa� z Sabulem; on jest dobry, zmusi ci� do ci�kiej pracy. Powiniene� jednak zachowa� swobod� samodzielnego odkrycia kierunku, w jakim zechcesz pod��a�. Zosta� tu jeszcze z kwarta�, potem jed�. Ale uwa�aj tam, w Abbenay. Staraj si� zachowa� niezale�no��. Si�a spoczywa w centrum. Udajesz si� do centrum. Nie znam Sabula, nie mam mu nic do zarzucenia; ale o tym nie zapominaj: b�dziesz jego cz�owiekiem.

Liczba pojedyncza zaimka dzier�awczego jest w j�zyku prawickim u�ywana g��wnie dla cel�w emfatycznych; mowa potoczna jej unika. Ma�e dziecko mo�e powiedzie�: �moja mama�, ale pr�dko uczy si� m�wi� �mama�. Zamiast: �Podaj mi m�j p�aszcz� m�wi si�: �Podaj mi p�aszcz�, i tak dalej; chc�c powiedzie� w j�zyku prawickim: �to jest moje, a to twoje�, m�wi si�: �ja u�ywam tego, a ty tego�. W stwierdzeniu Mitis: �B�dziesz jego cz�owiekiem� zabrzmia� jaki� dziwny ton. Szevek wpatrywa� si� w ni� bez wyrazu.

��Masz przed sob� zadanie�� stwierdzi�a Mitis. Jej czarne oczy zab�ys�y, jakby zap�on�y gniewem.�� Wykonaj je!

To powiedziawszy, wysz�a, w laboratorium czeka�a na ni� bowiem grupa student�w. Szevek spogl�da� z zak�opotaniem na �wistek papieru. S�dzi�, �e Mitis poleca mu, by si� po�pieszy� i poprawi� swoje r�wnania. Znacznie p�niej dopiero zrozumia�, co mu chcia�a powiedzie�.

Wieczorem w przeddzie� jego wyjazdu do Abbenay koledzy wydali na jego cze�� przyj�cie. Przyj�cia organizowane by�y cz�sto pod byle jakim pretekstem, Szeveka zdumia� jednak zapa�, z jakim przygotowywano to w�a�nie; zastanawia� si�, z jakiego powodu by�o ono a� tak wystawne. Nie ulegaj�c wp�ywom innych, nie zdawa� sobie sprawy, �e on sam ma na drugich wp�yw; nie mia� poj�cia, �e jest przez koleg�w lubiany.

Musieli od wielu dni odk�ada� na t� okazj� swoje dzienne racje.

Zgromadzili niewiarygodne g�ry jedzenia. Zam�wienie na ciasto by�o tak ogromne, �e sto��wkowy kucharz popu�ci� wodze fantazji i wypiek� przysmaki dot�d nie widziane: aromatyczne wafle, posypane papryk� koreczki z w�dzonej ryby, s�odkie, kapi�ce od t�uszczu pierniki. By�y napoje owocowe, kandyzowane owoce znad Morza Kera�skiego, malutkie s�one krewetki, stosy kruchych frytek z batat�w. Nieprzebrany wyb�r potraw przyprawia� o zawr�t g�owy. Wszyscy wpadli w doskona�y humor, kilka os�b si� pochorowa�o.

By�y skecze i zabawy przygotowane zawczasu oraz improwizowane. Tirin przebra� si� w �achmany, wyci�gni�te z pojemnika na odpadki do recyrkulacji i snu� si� w�r�d go�ci jako Ubogi Urrasyjczyk, �ebrak�� jedno ze s��w j�zyka ajo�skiego, kt�re znali wszyscy z lekcji historii.

��Dajcie mi pieni�dze�� skamla�, podtykaj�c im pod nosy trz�s�c� si� r�k�.�� Pieni�dze! Pieni�dze! Czemu nie dajecie mi pieni�dzy? Nie macie? K�amcy! Zasrani posiadacze! Paskarze! A to �arcie? Sk�d je wzi�li�cie, skoro nie macie pieni�dzy�� Nast�pnie wystawi� siebie na sprzeda�:�� Kupta mnie, kupta mnie, za ma�� sumk� pieni�dzy�� naprasza� si�.

��Nie m�wi si� kupta, tylko kupcie�� poprawi�a go Rovab.

��Kupta, kupcie, co za r�nica, sp�jrz, jakie �liczne cia�ko; nie leci ci �linka?�� mrucza� Tirin, kr�c�c w�skimi biodrami i trzepocz�c powiekami.

�ci�ty na koniec publicznie przy pomocy no�a do ryb, pojawi� si� na powr�t w normalnym ju� odzieniu.

Byli w�r�d go�ci wyszkoleni harfi�ci i �piewacy, tote� muzykowano i ta�czono co niemiara, lecz wi�cej jeszcze gadano. Wszyscy trajkotali, jakby ich nast�pnego dnia mia�a porazi� niemota.

Noc� m�odzi kochankowie pocz�li si� wymyka� do pojedynczych pokoj�w, by tam kopulowa�; go�cie, ogarni�ci senno�ci�, rozeszli si� do sypial�; zosta�a ich na koniec�� w�r�d pustych fili�anek, o�ci i okruch�w ciasta, kt�re trzeba b�dzie przed �witem posprz�ta栗 ma�a jedynie grupka. Do �witu pozosta�o jednak jeszcze wiele godzin. Pop�yn�y rozmowy, przerywane od czasu do czasu skubni�ciem jakiego� przysmaku. W gronie wytrwa�ych byli Bedap, Tirin, Szevek, paru innych ch�opc�w oraz trzy dziewczyny.

Rozmawiali o rytmie�� tym przestrzennym wyobra�eniu czasu�� a tak�e o zwi�zkach mi�dzy staro�ytnymi teoriami Harmonii Liczb a wsp�czesn� fizyk� czasu. Sprzeczali si�, jakim stylem p�ywackim najlepiej pokonywa� d�ugie dystanse. Zastanawiali si�, czy ich dzieci�stwo by�o szcz�liwe. Rozwa�ali, czym w og�le jest szcz�cie.

��Cierpienie jest nieporozumieniem�� o�wiadczy� Szevek, pochylaj�c si� do przodu z rozszerzonymi i rozja�nionymi oczami.

By� nadal szczup�y, mia� du�e d�onie, odstaj�ce uszy i kanciaste stawy; zdr�w jak ryba, tryska� m�odzie�cz� werw�; by� bardzo pi�kny. Mi�kkie i proste w�osy, matowe i ciemne jak u innych, nosi� d�ugie, nie strzy�one, przewi�zane wst��k�. Tylko jedno spo�r�d nich mia�o inn� fryzurꠗ dziewczyna o wydatnych ko�ciach policzkowych i p�askim nosie; jej kr�tko ostrzy�ona ciemna czupryna okrywa�a g�ow� niczym l�ni�cy czepek. Dziewczyna nie odrywa�a od Szeveka powa�nego spojrzenia. Wargi mia�a t�uste od piernik�w, do podbr�dka przyklejony okruszek.

��Ono istnieje�� powiedzia� Szevek, rozk�adaj�c r�ce.�� Jest realne. Mog� nazwa� je nieporozumieniem, ale nie mog� udawa�, �e go nie ma lub �e kiedy� istnie� przestanie. Cierpienie jest stanem naszej egzystencji. Gdy przychodzi, poznajecie je. Wiecie, �e jest rzeczywiste. S�uszne jest oczywi�cie leczenie chor�b, walka z g�odem i niesprawiedliwo�ci�, jak to czyni organizm spo�eczny. Ale przecie� �adne spo�ecze�stwo nie odmieni natury bytu. Nie jeste�my w stanie zapobiec cierpieniu. Temu konkretnemu b�lowi, tamtemu konkretnemu b�lowi�� owszem, lecz nie b�lowi w og�le.

Spo�ecze�stwo mo�e ul�y� jedynie spo�ecznemu cierpieniu�� cierpieniu niepotrzebnemu. Pozostaje reszta. Korze�, rzeczywisto��.

My wszyscy, jak tu siedzimy, zaznamy smutku; je�li prze�yjemy pi��dziesi�t lat, b�dziemy przez pi��dziesi�t lat cierpieli b�l. Na koniec za� umrzemy. Do takiego si� urodzili�my losu. Boj� si� �ycia! Bywaj� chwile, �e jestem� �miertelnie przera�ony. Szcz�cie�� ka�de szcz�cie�� wydaje si� trywialne. A jednak zastanawiam si� czasem, czy to wszystko nie jest jakim� nieporozumieniem�� to uganianie si� za szcz�ciem, ten strach przed b�lem� Gdyby zamiast ba� si� go i ucieka� przed nim, cz�owiek m�g�� przezwyci�y� go, przekroczy�. Za nim co� jest. Tym, co cierpi, jest istota, a przecie� istnieje taki punkt, w kt�rym istota znika. Nie wiem, jak to wyrazi�. Ale wierz�, �e ta realno��, ta prawda, kt�r� odkrywam w cierpieniu, a kt�rej nie znajduj� w wygodzie i szcz�ciu, �e ta realno�� b�lu�� nie jest b�lem. Je�li umie siej� przezwyci�y�. Je�li umie siej� przecierpie� do ko�ca.

��Realno�� naszego �ycia spe�nia si� w mi�o�ci, w solidarno�ci�� wtr�ci�a wysoka dziewczyna o �agodnym spojrzeniu.�� Mi�o�� jest istot� ludzkiego �ycia.

Bedap pokr�ci� g�ow�.

��Nie. Szev ma racjꠗ powiedzia�.�� Mi�o�� to tylko jedna z dr�g, mo�e pob��dzi� i zagin��. B�l nigdy nie ginie. Dlatego te� niewielki mamy wyb�r, je�li chodzi o znoszenie go! Musimy go znie�栗 czy tego chcemy, czy nie.

Kr�tko ostrzy�ona dziewczyna zaprzeczy�a energicznym ruchem g�owy.

��Ot� nie! Tylko jeden na stu, jeden na tysi�c przebywa ca�� drog�, dochodzi do kresu. Reszta udaje tylko stale, �e jest szcz�liwa, albo po prostu gnu�nieje. Cierpimy, ale cierpimy nie do��.

Cierpimy wi�c na darmo.

��To co niby mamy zrobi�?�� rzek� Tirin.�� Co dzie� przez godzin� wali� si� m�otkiem po g�owie, �eby zdoby� pewno��, �e cierpimy dosy�?

��Tworzysz kult cierpienia�� wtr�ci� kto� inny.�� Cele odonian s� pozytywne, nie negatywne. Cierpienie jest dysfunkcjonalne�� wyj�wszy przypadki, kiedy cia�o ostrzega b�lem przed niebezpiecze�stwem. Psychologicznie i socjologicznie jest po prostu destrukcyjne.

��A c� innego powodowa�o Odo, je�li nie wyj�tkowa wra�liwo�� na cierpienie, w�asne i cudze?�� ripostowa� Bedap.

��Ale� ca�a zasada pomocy wzajemnej mia�a z za�o�enia s�u�y� zapobieganiu cierpieniu!

Szevek, ze skupion� i spokojn� twarz�, siedzia� na stole, dyndaj�c d�ugimi nogami.

��Czy widzieli�cie, jak umiera cz�owiek?�� zapyta�.

Wi�kszo�� widzia�a, w domicylu lub podczas ochotniczej s�u�by w szpitalu. Wszyscy�� z jednym wyj�tkiem�� pomagali przy tej lub innej okazji grzeba� zmar�ych.

��W obozie na Po�udniowym Wschodzie by� pewien m�czyzna�� pierwszy raz w �yciu widzia�em co� podobnego. Silnik aeroauta mia� jaki� defekt, pojazd rozbi� si� przy starcie i stan�� w p�omieniach. Wyci�gn�li tego m�czyzn� ca�ego poparzonego. �y� jeszcze jakie� dwie godziny. Nie mo�na go ju� by�o uratowa�; nie mia� �adnego powodu, �eby �y� tak d�ugo, �adnego uzasadnienia tych dw�ch godzin. Czekali�my, kiedy przylec� z wybrze�a ze �rodkami znieczulaj�cymi. Zosta�em przy nim, razem z dwoma jeszcze dziewczynami�� za�adowywali�my tam samolot. Nie by�o na miejscu lekarza. Nie mo�na by�o nic dla niego zrobi�, jedynie zosta� tam, czuwa� przy nim. By� w szoku, ale prawie ca�y czas przytomny. Okropnie cierpia�, szczeg�lnie r�ce�� nie s�dz�, �eby zdawa� sobie spraw�, �e reszta jego cia�a jest zw�glona�� czu� b�l g��wnie w r�kach. Nie mo�na go by�o dotkn��, �eby pocieszy�, bo odchodzi�a mu sk�ra i cia�o i wtedy krzycza�. Nie mogli�my dla niego nic zrobi�. Nie mogli�my mu udzieli� �adnej pomocy. Nie wiem, czy zdawa� sobie spraw�, �e przy nim jeste�my. Nie na wiele by mu si� to zreszt� zda�o. Nie mogli�my dla niego nic zrobi�.

Wtedy zrozumia�em� wiecie� zrozumia�em, �e dla nikogo nie jeste�my w stanie nic uczyni�. Nie mo�emy ocali� jeden drugiego.

Ani samych siebie.

��C� ci wi�c zostaje? Samotno�� i rozpacz! Ty odrzucasz braterstwo, Szevek!�� zawo�a�a wysoka dziewczyna.

��Nie� nie odrzucam. Pr�buj� tylko ustali�, czym ono naprawd� jest. Ono zaczyna si� ono zaczyna si� w dzieleniu b�lu.

��A ko�czy?

��Nie wiem. Tego jeszcze nie wiem.

Kiedy Szevek obudzi� si�, przespawszy sw�j pierwszy ranek na Urras, mia� zakatarzony nos, drapa�o go w gardle i m�czy� kaszel.

S�dzi�, �e si� przezi�bi� (nawet odo�ska higiena nie zmog�a pospolitego przezi�bienia), ale doktor�� dystyngowany starszy pan�� kt�ry ju� czeka�, aby go zbada�, orzek�, �e to najprawdopodobniej silny katar sienny, alergiczna reakcja na obce kurze i py�ki Urras. Zaaplikowa� Szevekowi pigu�ki i zastrzyk (co ten zni�s� cierpliwie) oraz poda� mu tac� z lunchem, na kt�ry Szevek rzuci� si� �apczywie. Nast�pnie, poleciwszy mu, by zosta� w swym mieszkaniu, wyszed�. Po �niadaniu Szevek przyst�pi��� pok�j po pokoju�� do zwiedzania Urras.

W osobnym pomieszczeniu sta�o ��ko, solidne �o�e na czterech nogach, z materacem (o niebo mi�kszym ni� ten na koi Czujnego), wymy�ln� po�ciel��� cz�ciowo jedwabn�, cz�ciowo grub� i ciep���� oraz mn�stwem podobnych do chmur k��biastych poduszek. Pod�oga by�a wys�ana puszystym dywanem; w pomieszczeniu sta�a ponadto komoda z pi�knie rze�bionego i wypolerowanego drewna oraz szafa tak przepastna, �e mog�aby pomie�ci� ubrania lokator�w dziesi�cioosobowej sypialni. W mieszkaniu znajdowa�a si� te� przestronna �wietlica z kominkiem, kt�r� Szevek ogl�da� poprzedniego wieczora, oraz trzeci pok�j, mieszcz�cy wann�, umywalk� i frymu�ny sedes. Pomieszczenie owo przeznaczone by�o najwyra�niej wy��cznie do jego u�ytku, wchodzi�o si� tam bowiem wprost z sypialni, ponadto za� mie�ci�o po jednej tylko sztuce ka�dego urz�dzenia, a ka�de odznacza�o si� zmys�owym luksusem, wykraczaj�cym znacznie poza zwyk�� erotyk� i granicz�cym�� w opinii Szeveka�� z czym� w rodzaju najwy�szej apoteozy ekskrement�w. W tym trzecim pokoju sp�dzi� blisko godzin�, korzystaj�c po kolei ze wszystkich utensyli�w i doprowadzaj�c si� w trakcie tych pr�b do stanu nieskazitelnej czysto�ci. Zaopatrzenie w wod� by�o fantastyczne�� p�yn�a z kran�w, dop�ki si� ich nie zakr�ci�o; wanna mie�ci�a z sze��dziesi�t litr�w, na ka�de sp�ukanie muszli sz�o co najmniej pi��. Nie by�o w tym w istocie nic takiego dziwnego. Pi�� sz�stych powierzchni Urras pokrywa�a woda. Nawet pustynie na biegunach by�y z lodu. Nie zachodzi�a potrzeba oszcz�dzania; nie zdarza�y si� susze� Ale co robiono z g�wnem? Zastanawia� si� nad tym, kl�cz�c obok sedesu po ogl�dzinach jego mechanizmu dzia�ania. Musz� je pewnie odfiltrowywa� z wody w fabrykach nawozu. Nadmorskie spo�eczno�ci na Anarres stosowa�y podobny system do u�y�niania p�l. Mia� zamiar o to zapyta�, ale jako� si� do tego nie zabra�. Wielu pyta� nie zdo�a� na Urras zada�.

Mimo b�lu g�owy czu� si� dobrze i o�ywia�o go podniecenie.

W pokojach by�o tak ciep�o, �e nie ubiera� si� i paradowa� po mieszkaniu nago. Podszed� do okien w przestronnej sali i wyjrza� na dw�r. Pok�j mie�ci� si� wysoko, wi�c w pierwszej chwili cofn�� si� z przestrachem, nie przyzwyczajony do budynk�w wy�szych nad parterowe. Przypomina�o to spogl�danie w d� ze sterowca; cz�owiek czu� si� oderwany od ziemi, dominuj�cy, niezaanga�owany.

Okna wychodzi�y na lasek, za kt�rym wznosi� si� bia�y budynek ze zgrabn� graniast� wie��. Za nim rozpo�ciera�a si� rozleg�a r�wnina�� w ca�o�ci uprawna, barwi�ce j� bowiem nieprzeliczone pasma zieleni mia�y kszta�t prostok�t�w. Nawet tam, gdzie ziele� przechodzi�a w sino�� dali, mo�na by�o rozr�ni� ciemne linie miedz, �ywop�ot�w lub drzew, tworz�ce siateczk� tak mistern� jak system nerwowy �ywego organizmu. Dalej, zamykaj�c dolin�, pasmami b��kitnych fa�d�w pi�trzy�y si� wzg�rza, mi�kkie i ciemne pod bladym, zaci�gni�tym szaro�ci� niebem.

By� to najpi�kniejszy widok, jaki Szevek kiedykolwiek ogl�da�.

Delikatno�� i �ywo�� kolor�w, mieszanina ludzk� r�k� wykre�lonego wzoru prostok�t�w i majestatycznych, powielaj�cych si� w niesko�czono�� naturalnych kontur�w, r�norodno�� i harmonia element�w czyni�y wra�enie z�o�onej ca�o�ci, jakiej nigdy dot�d nie widzia��� je�li nie liczy� jej zapowiedzi (na ma�� skal�): wyrazu niekt�rych pogodnych, zamy�lonych ludzkich twarzy.

W por�wnaniu z tym ka�dy widok, jaki mog�a zaoferowa� AnaTes�� nawet r�wnina Abbenay i w�wozy Ne Theras�� by� ubogi: naga, ja�owa, prymitywna sceneria. Pustynie Po�udniowego Zachodu nie by�y pozbawione pi�knych krajobraz�w o szerokim oddechu, ale by�o to pi�kno obce i bezczasowe. Nawet tam, gdzie ludzie zagospodarowali Anarres najstaranniej, stworzony przez nich krajobraz przypomina� surowy szkic ��t� kred� w por�wnaniu z t� spe�nion� wspania�o�ci� �ycia, bogatego w histori� i obietnice na przysz�o��, niewyczerpanego.

Oto jak powinien wygl�da� �wiat�� pomy�la�.

Od tego za� b��kitnego i zielonego przepychu ni�s� si� z wysoko�ci czyj� �piew: jaki� cienki g�osik to wznosi� si�, to przycicha�, niewymownie s�odki. C� to takiego? Cichy, upajaj�cy tryl, muzyka z wy�yn powietrza. S�ucha� z zapartym tchem.

Rozleg�o si� pukanie do drzwi. Szevek, nagi i ogarni�ty zachwytem, odwr�ci� si� od okna i zawo�a�:

��Prosz�!

Wszed� jaki� cz�owiek z paczkami. Zatrzyma� si� przy drzwiach. Szevek podszed� do niego i�� zwyczajem Urrasyjczyk�w�� wyci�gn�� r�k�, wypowiadaj�c przy tym�� zwyczajem Anarresyjczyk�w�� swe imi�.

Przybysz, m�czyzna lat oko�o pi��dziesi�ciu, o pobru�d�onej, zniszczonej twarzy, powiedzia� co��� z czego Szevek nie zrozumia� ani s�owa�� i nie poda� mu r�ki. Mo�e przeszkadza�y mu w tym paczki, nie zada� sobie jednak trudu, by je prze�o�y� do lewej r�ki i uwolni� praw�. Na jego twarzy malowa�a si� surowa powaga. By� chyba zak�opotany.

Szevek, kt�ry s�dzi�, �e opanowa��� w najgorszym razie�� urrasyjski ceremonia� powitalny, zmiesza� si�.

��Prosz� wej�栗 powt�rzy�, po czym, poniewa� Urrasyjczycy na ka�dym kroku u�ywali tytu��w i zwrot�w grzeczno�ciowych, doda�:�� Sir!

M�czyzna zacz�� kolejn� niezrozumia�� przemow�, przemykaj�c jednocze�nie bokiem w stron� sypialni. Tym razem uda�o si� Szevekowi wy�owi� kilka ajo�skich s��w, sensu ca�ej wypowiedzi nie zdo�a� jednak uchwyci�. Nie zatrzymywa� tamtego, wygl�da�o bowiem na to, �e pilno mu by�o do sypialni. Mo�e to wsp�lokator? Ale przecie� sta�o tam tylko jedno ��ko. Szevek odst�pi� od nowo przyby�ego i wr�ci� pod okno, m�czyzna za� wbieg� do sypialni i buszowa� w niej przez kilka minut. W�a�nie gdy Szevek doszed� do wniosku, �e to pewnie pracownik na nocn� zmian�, kt�ry z sypialni korzysta za dnia�� rozwi�zanie stosowane niekiedy w przepe�nionych chwilowo domicylach�� tamten pojawi� si� znowu. Co� powiedzia��� jakby: �Gotowe, sir��� i w jaki� dziwny spos�b skuli� g�ow�, jak gdyby si� obawia�, �e Szevek, stoj�cy w odleg�o�ci pi�ciu metr�w od niego, spr�buje uderzy� go w twarz. Potem wyszed�. Szevek tkwi� przy oknie; z wolna dociera�o do�, �e oto po raz pierwszy w �yciu z�o�ono mu uk�on.

Wszed� do sypialni i odkry�, �e ��ko zosta�o pos�ane.

Ubiera� si� powoli, w zamy�leniu. W�a�nie wk�ada� buty, gdy rozleg�o si� kolejne pukanie do drzwi.

Wkroczy�a grupa ludzi; ci weszli w odmienny spos�b�� normalny, wedle jego oceny�� jakby mieli prawo przebywa� w tym miejscu oraz w ka�dym, w kt�rym tylko zechc�. Cz�owiek z paczkami by� niezdecydowany, omal�e si� w�lizgn��. A jednak jego twarz, r�ce i ubi�r bli�sze by�y wyobra�eniu Szeveka o normalnym ludzkim wygl�dzie ni� powierzchowno�� tych nowych go�ci. Przemykaj�cy si� pierwszy przybysz zachowywa� si� dziwnie, ale wygl�da� jak Anarresyjczyk. Czterej pozostali zachowywali si� jak Anarresyjczycy, lecz wygl�dali�� z ogolonymi twarzami i w pysznych szatach�� jak stworzenia jakiego� obcego gatunku.

W jednym z nowo przyby�ych Szevek rozpozna� Pae, w pozosta�ych za� m�czyzn, kt�rzy dotrzymywali mu towarzystwa poprzedniego wieczora. Przyzna�, �e nie dos�ysza� ich imion, u�miechaj�c si� przedstawili mu si� wi�c ponownie: dr Chifoilisk, dr Oiie i dr Atro.

��Ach jej! Atro!�� wykrzykn�� Szevek.�� Jak�e si� ciesz�, �e ci� spotykam!

Po�o�y� r�ce na ramionach starca i poca�owa� go w policzek, nim mia� czas pomy�le�, czy to braterskie powitanie, przyj�te na Anarres, nie zostanie tu uznane za niestosowne.

Atro odda� mu jednak serdeczny u�cisk i zm�tnia�ymi, szarymi oczami zajrza� mu w twarz. Szevek u�wiadomi� sobie, �e tamten jest prawie �lepy.

��M�j drogi Szevek�� witaj w A-Io�� witaj na Urras�� witaj w domu!

��Tyle lat pisywali�my do siebie, tyle�my sobie nawzajem naobalali teorii!

��Ty� by� zawsze lepszym obalaczem. A teraz uwa�aj, mam co� dla ciebie.�� Staruszek zacz�� grzeba� po kieszeniach. Pod aksamitn� uniwersyteck� tog� nosi� marynark�, pod ni� kamizelk�, pod kamizelk� koszul�, pod koszul� za� najwidoczniej jeszcze jedn� warstw� odzienia. Wszystkie sztuki tego stroju, ��cznie ze spodniami, mia�y kieszenie. Szevek przypatrywa� si� zafascynowany, jak Atro przetrz�sa sze�� czy siedem kieszeni�� z kt�rych ka�da co� mie�ci�a�� zanim wydoby� ma�y sze�cian z ��tego metalu, osadzony na kawa�ku polerowanego drewna.�� Proszꠗ powiedzia�, przygl�daj�c si� owemu przedmiotowi.�� Oto twa nagroda.

Nagroda Seo Oen, pojmujesz. Pieni��ki czekaj� ju� na twoim koncie. Prosz�. Sp�niona o dziewi�� lat, lecz lepiej p�no ni� wcale.

R�ce mu dr�a�y, gdy wr�cza� t� rzecz Szevekowi.

By�a ci�ka; ��ty sze�cian z litego z�ota. Szevek sta� nieruchomo, trzymaj�c nagrod�.

��Nie wiem, jak tam wy, m�odzi�� rzek� Atro�� ale ja mam ochot� sobie spocz��.

Siedli wszyscy w g��bokich, mi�kkich fotelach, kt�re Szevek zd��y� ju� wypr�bowa�, zdumiony materia�em, kt�rym by�y obite�� niepodobn� do tkaniny br�zow� substancj� przypominaj�c� w dotyku sk�r�.

��De ty mia�e� lat przed dziewi�cioma laty, Szevek?�� Atro by� najwybitniejszym z �yj�cych na Urras fizyk�w. Otacza�a go nie tylko aura dostojnego wieku, cechowa�a go te� bezceremonialna pewno�� siebie cz�owieka nawyk�ego do szacunku. Dla Szeveka nie by�o to nic nowego. Atro posiada� dok�adnie ten rodzaj autorytetu, kt�ry Szevek uznawa�. Sprawia�o mu ponadto przyjemno��, �e kto� wreszcie zwraca si� do niego zwyczajnie, po imieniu.

��Mia�em dwadzie�cia dziewi�� lat, kiedy sko�czy�em Zasady, Atro.

��Dwadzie�cia dziewi��? Mi�y Bo�e! To czyni ci� najm�odszym laureatem Seo Oen od mniej wi�cej stulecia. Ani im by�o w g�owie uhonorowa� mnie ni�, p�ki nie dobi�em sze��dziesi�tki, czy co� ko�o tego� Wi�c ile� to sobie liczy�, gdy po raz pierwszy do mnie napisa�e�?

��Oko�o dwudziestu lat.

Atro chrz�kn��.

��Ocenia�em ci� wtedy na czterdzie�ci!

��A co s�ycha� u Sabula?�� zapyta� Oiie. By� jeszcze ni�szy ni� wi�kszo�� Urrasyjczyk�w, kt�rzy dla i Szeveka wszyscy byli niscy; mia� p�ask�, banaln� twarz i owalne, czarne jak noc oczy.�� Przez sze�� czy osiem lat nie napisa� pan do nas ani s�owa, natomiast Sabul pozostawa� z nami w sta�ym kontakcie; za to nigdy nie rozmawia� z nami przez radio. Zastanawiali�my si�, jakie was ��cz� stosunki.

��Sabul jest starszym pracownikiem Instytutu Fizyki w Abbenay�� odpar� Szevek.�� Wsp�pracowa�em z nim kiedy�.

��Starszy rywal, zazdrosny, wtyka� nos do pa�skich ksi��ek; to by�o od pocz�tku ca�kiem jasne. Nie potrzebowali�my �adnych obja�nie�, Oiie�� wtr�ci� szorstkim tonem czwarty z m�czyzn, Chifoilisk. By� w �rednim wieku, �niady, kr�py, o wypieszczonych d�oniach inteligenta. Jedyny z ca�ej czw�rki nie mia� ca�kowicie wygolonej twarzy: pozostawi� sobie k�pk� szczeciny na podbr�dku, �eby wsp�gra�a z kr�tkim, stalowoszarym ow�osieniem g�owy.�� Nie ma potrzeby udawa�, �e wszystkich was, braci w Odo, przepe�nia braterska mi�o�栗 doda�.�� Ludzka natura pozostaje ludzk� natur�.

Atak kichania, kt�ry chwyci� Szeveka, sprawi�, �e nieudzielenie przeze� odpowiedzi nie musia�o si� wyda� znacz�ce.

��Nie mam chusteczki�� usprawiedliwi� si� Szevek, ocieraj�c oczy.

��We� moj��� zaproponowa� Atro, wyci�gaj�c z jednej z licznych kieszeni �nie�nobia�� chusteczk�.

Szevek wzi�� j��� i w tym momencie �cisn�o mu si� serce; od�y�o niezatarte wspomnienie jego c�rki, Sadik, ma�ej, ciemnookiej dziewczynki, m�wi�cej: �Mo�esz dzieli� ze mn� chusteczk�, kt�rej ja u�ywam�. Wspomnienie to, tak dla niego drogie, by�o mu teraz niezno�nie bolesne. Pr�buj�c si� od niego uwolni�, u�miechn�� si� nie�mia�o i rzek�:

��Jestem uczulony na wasz� planet�. Tak twierdzi lekarz.

��Na mi�y B�g, chyba nie b�dziesz tak bez przerwy kicha�?�� zapyta� stary Atro, wpatruj�c si� w niego p�lepymi oczami.

��Pa�ski s�u��cy nie zjawi� si� jeszcze?�� zdziwi� si� Pae.

��M�j s�u��cy?

��Lokaj. Mia� przynie�� panu to i owo. Mi�dzy innymi chusteczki. Na pierwsze potrzeby, zanim si� pan nie obkupi. Nic szczeg�lnego�� obawiam si�, �e wyb�r gotowych ubra� na pa�ski wzrost oka�e si� nader ograniczony!

Wy�owiwszy sens z wypowiedzi Pae (Pae m�wi� szybko, przeci�gaj�c zg�oski, w spos�b pasuj�cy do jego mi�kkich, przystojnych rys�w), Szevek odrzek�:

��To uprzejmie z waszej strony. Czuj� siꅠ� Spojrza� na Atro.

��Widzisz, ja jestem �ebrakiem�� powiedzia� do staruszka, jak przedtem do doktora Kimoe na Czujnym.�� Nie mog�em przywie�� pieni�dzy, nie u�ywamy ich. Nie mog�em przywie�� prezent�w, nie posiadamy niczego, czego wam brakuje. Przyby�em�� jak dobry odonianin�� �z pustymi r�kami�.

Atro i Pae zapewnili go, �e jest ich go�ciem, nie ma mowy o p�aceniu, to dla nich zaszczyt.

��A poza tym�� dorzuci� kwa�nym tonem Chifoilisk�� za wszystko p�aci rz�d ajo�ski.

Pae skarci� go ostrym spojrzeniem; Chifoilisk nie odpowiedzia� na nie, wlepiaj�c oczy w Szeveka. Na jego �niadej twarzy malowa� si� wyraz, kt�rego nie stara� si� ukry�, kt�rego jednak Szevek nie potrafi� zinterpretowa�: czy by� to wyraz przestrogi, czy wsp�lnictwa?

��Oto przem�wi� niepoprawny Thuwia�czyk�� rzek� staruszek Atro.�� Czy chcesz powiedzie�, �e� nie przywi�z� ze sob� zupe�nie nic, Szevek�� �adnych artyku��w, nowych prac? Oczekiwa�em ksi��ki. Nowej rewolucji w fizyce. Rad bym ujrze�, jak ci obcesowi m�odzieniaszkowie przewracaj� si� do g�ry nogami, jak ja si� za spraw� twoich Zasad przewr�ci�em. Nad czym to ostatnio pracujesz?

��No c�, czyta�em artyku� Pae�� doktora Pae�� na temat kosmosu blokowego, na temat paradoksu i wzgl�dno�ci.

��Bardzo pi�knie. Saio to nasza wschodz�ca gwiazda, bez w�tpienia; najmniej w�tpliwo�ci �ywi co do tego on sam, co, Saio?

Ale co ma piernik do wiatraka. Gdzie twoja og�lna teoria czasu?

��U mnie w g�owie�� odpar� Szevek z szerokim, ujmuj�cym u�miechem.

Na moment zapad�a cisza.

Nast�pnie Oiie zapyta�, czy Szevek zetkn�� si� ju� z prac� na temat teorii wzgl�dno�ci cudzoziemskiego fizyka Ainsetaina z Terry. Szevek odpar�, �e nie mia� dot�d okazji. Bardzo ich to zdziwi�o, z wyj�tkiem Atro, kt�ry przesta� si� ju� czemukolwiek dziwi�. Pae pobieg� do swego pokoju, by przynie�� Szevekowi egzemplarz tego dzie�a w przek�adzie.

��Ma ju� kilkaset lat, ale zawiera pewne �wie�e dla nas rzeczy�� zapewni�.

��By� mo�e�� mrukn�� Atro�� jednak �aden z tych cudzoziemc�w nie zdo�a dotrzyma� pola naszej fizyce. Hain nazwie to materializmem, Terranin mistycyzmem, po czym obaj roz�o�� r�ce. Nie daj si� uwie�� tej modzie na wszystko, co obce, Szevek.

Tamci nie maj� nam nic do zaoferowania. Niech ka�dy uprawia w�asne poletko, jak zwyk� mawia� m�j ojciec.�� Prychn�� starczo i d�wign�� si� z fotela.�� Chod� ze mn� na przechadzk� po Lasku.

Nic dziwnego, �e masz nos zaj�ty, skoro tu siedzisz jak w klatce.

��Doktor powiedzia�, �e mam nie opuszcza� tego pokoju jeszcze przez trzy dni. M�g�bym si� zakazi�? zarazi�?

��Nigdy nie zwracaj uwagi na to, co plot� lekarze, drogi ch�opcze.

��W tym mo�e jednak przypadku, doktorze Atro��� z uprzejmym, �agodnym naleganiem zasugerowa� Pae.

��Jakkolwiek by by�o, lekarz jest rz�dowy, nieprawda�?�� z widoczn� z�o�liwo�ci� dorzuci� Chifoilisk.

��Jestem pewien, �e to najlepszy specjalista, jakiego mogli znale�栗 zgodzi� si� bez u�miechu Atro i opu�ci� towarzystwo, nie nalegaj�c d�u�ej na Szeveka. Chifoilisk wyszed� razem z nim.

Dwaj m�odsi m�czy�ni zostali z Szevekiem i d�ugo rozmawiali o fizyce.

Szevek po raz pierwszy w �yciu zaznawa� niezwyk�ej przyjemno�ci rozmowy z r�wnymi sobie, do�wiadczaj�c przy tym silnego wra�enia, �e przypomina sobie co�, co jest w�a�nie takie, jakie by� powinno.

Mitis, cho� wy�mienita nauczycielka, nie by�a w stanie pod��a� za nim w nowe dziedziny teorii, kt�re�� za jej zach�t��� zaczyna� penetrowa�. Gvarab by�a jedyn� osob�, jak� spotka�, kt�rej wykszta�cenie i talent dor�wnywa�y jego w�asnym, ale zetkn�� si� z ni� zbyt p�no, u schy�ku jej �ycia. Od tamtej pory pracowa� z wieloma utalentowanymi lud�mi, ale poniewa� nigdy nie by� pe�noetatowym cz�onkiem Instytutu w Abbenay, nie mia� mo�no�ci nale�ytego wprowadzenia ich w swoje prace; ugrz�li w starych problemach, w klasycznej fizyce nast�pstw. Nie znajdowa� tam r�wnych sobie. Tu, w kr�lestwie nier�wno�ci, nareszcie ich spotka�.

To by�o objawienie, wyzwolenie. Fizycy, matematycy, astronomowie, logicy, biolodzy�� wszyscy byli na miejscu, tu na Uniwersytecie, przychodzili do niego albo on ich odwiedza� i rozmawiali�� i rodzi�y si� z tych rozm�w nowe �wiaty. Komunikowanie�� w formie pisemnej, s�ownej, czynnej�� le�y w naturze idei. Idea jest jak trawa. Spragniona jest �wiat�a, lubi t�umy, rozkwita krzy��wkami, deptana lepiej ro�nie.

Ju� tego pierwszego popo�udnia na Uniwersytecie, sp�dzonego w towarzystwie Oiie i Pae, zrozumia�, �e znalaz� co�, do czego zawsze t�skni�, odk�d z Tirinem i Bedapem�� b�d�c jeszcze ch�opcami, wi�c na ch�opi�cym poziomie�� przegadywali p� nocy, podburzaj�c si� wzajemnie i o�mielaj�c do coraz odwa�niejszych wzlot�w my�li. Zachowa� �yw� pami�� niekt�rych z tamtych nocnych dyskusji. Widzia� Tirina, jak m�wi: �Gdyby�my wiedzieli, jaka naprawd� jest Urras, by� mo�e niekt�rzy z nas zechcieliby tam pojecha�. Tak to nim wstrz�sn�o, �e napad� na przyjaciela i Tir si� zaraz wycofa�; zawsze si� wycofywa�, biedaczysko, i zawsze mia� racj�

Rozmowa zamar�a. Pae i Oiie milczeli.

��Przepraszam�� powiedzia�.�� G�owa mi ci��y.

��A jak tam grawitacja?�� zapyta� Pae z czaruj�cym u�miechem cz�owieka, kt�ry, niczym rezolutne dziecko, polega na swoim uroku.

��Nie zauwa�y�em�� odpar� Szevek.�� Tylko w� jak to nazywacie?

��Kolana, stawy kolanowe.

��Tak, kolana. S� os�abione. Ale przywykn� do tego.�� Popatrzy� na Pae, a potem na Oiie.�� Mam pytanie. Nie chcia�bym was jednak urazi�.

��Bez obawy, sir!�� uspokoi� go Pae.

��Nie wydaje mi si�, aby pan potrafi��� zauwa�y� Oiie.

Nie by� on, w przeciwie�stwie do Pae, cz�owiekiem, kt�ry da�by si� lubi�. Nawet o fizyce rozmawia� w jaki� wykr�tny, nieotwarty Spos�b. A jednak pod ta maniera Szevek wyczuwa� co�, co wzbudza�o zaufanie; a co si� kry�o pod urokiem Pae? No, niewa�ne. Musia� im ufa栗 i b�dzie im ufa�.

��Gdzie s� kobiety?

Pae roze�mia� si�. Oiie zapyta� z u�miechem:

��W jakim sensie?

��W ka�dym. Wczoraj wieczorem na przyj�ciu widzia�em tylko kilka kobiet�� pi��, najwy�ej dziesi�栗 i setki m�czyzn. �adna z nich, jak mi si� zdaje, nie by�a naukowcem. Kim wi�c s�?

��To nasze ma��onki. Prawd� m�wi�c, by�a w�r�d nich i moja �ona�� z tajemniczym u�mieszkiem poinformowa� go Oiie.

��A gdzie s� inne kobiety?

��Och, nie b�dzie z tym �adnego k�opotu, sir�� po�pieszy� zapewni� go Pae.�� Prosz� nam tylko powiedzie�, jakie ma pan upodobania, a zaspokoi sieje bez k�opotu.

��S�yszy si� nader barwne opowie�ci na temat obyczaj�w Anarresyjczyk�w; wydaje mi si�, �e potrafimy sprosta� chyba ka�dej pa�skiej zachciance�� rzek� Oiie.

Szevek nie mia� poj�cia, o czym oni m�wi�. Podrapa� si� w g�ow�.

��To znaczy, �e naukowcami s� u was wy��cznie m�czy�ni?

��Naukowcami?�� upewni� si� z niedowierzaniem Oiie.

Pae zakas�a�.

��Naukowcami�� no, c�, naturalnie, wy��cznie m�czy�ni.

Jest oczywi�cie pewna liczba nauczycielek w szko�ach dla dziewcz�t. Ale kobiety nie s� w stanie wyj�� poza poziom matury.

��Dlaczego?

��Nie radz� sobie z matematyk�; nie maj� g�owy do abstrakcyjnego my�lenia; to nie ich dziedzina. Wie pan, jak to jest, to, co kobiety nazywaj� my�leniem, przebiega w macicy! Oczywi�cie, zawsze zdarzaj� si� wyj�tki, obrzyd�e Bogu rozgarni�te kobiety z atrofi� �ona.

��Wy, odonianie, pozwalacie kobietom na naukowe studia?�� dopytywa� si� Oiie.

��Owszem, zajmuj� si� i nauk�.

��Nieliczne, mam nadziej�.

��Hm, stanowi� mniej wi�cej po�ow� wszystkich naukowc�w.

��Zawsze twierdzi�em�� powiedzia� Pae�� �e odpowiednio prowadzone kobiety mog�yby w znacznym stopniu odci��y� m�czyzn w pracach laboratoryjnych. Przy �mudnych zadaniach s� w istocie zr�czniejsze i szybsze od m�czyzn, a tak�e wytrwalsze�� nie popadaj� tak �atwo w znu�enie. Gdyby�my wykorzystywali kobiety, mogliby�my znacznie pr�dzej uwolni� m�czyzn od pracy.

��Nie w moim laboratorium�� rzek� Oiie.�� Niech siedz� tam, gdzie ich miejsce.

��Czy spotka� pan kiedy� kobiety zdolne do tw�rczej pracy umys�owej, doktorze Szevek?

��No c�, wa�niejsze, �e one mnie spotka�y�� Mitis, w P�noconi�u, moja nauczycielka�� p�nej Gvarab; s�yszeli�cie o niej, jak przypuszczam.

��To Gvarab by�a kobiet�?�� ze szczerym zdumieniem wykrzykn�� Pae i parskn�� �miechem.

Oiie wygl�da� na nieprzekonanego i ura�onego.

��Z waszych imion, rzecz prosta, nie spos�b tego wywnioskowa栗 stwierdzi� ch�odno.�� Obstawa�by wi�c pan, jak s�dz�, przy nieczynieniu rozr�nie� mi�dzy p�ciami.

��Odo by�a kobiet��� przypomnia� �agodnie Szevek.

��Ot i macie�� mrukn�� Oiie.

Omal nie wzruszy� ramionami. Pae z szacunkiem skin�� g�ow�, podobnie jak to czyni�, s�uchaj�c gl�dzenia starego Atro.

Szevek zorientowa� si�, �e dotkn�� jakiego� nieosobistego uprzedzenia, g��boko w tych ludzi wros�ego. Najwyra�niej w ich umys�ach tkwi�a kobieta, podobnie jak kobieta zakl�ta by�a w sto�ach na statku, uci�niona, zmuszona do milczenia, przemieniona w zwierz� istota, furia zamkni�ta w klatce. Nie mia� prawa ich dra�ni�. Nie znali innego stosunku poza stosunkiem w�asno�ci.

Byli zaw�aszczeni.

��Pi�kna, cnotliwa niewiasta�� o�wiadczy� Pae�� jest naszym natchnieniem�� najcenniejsz� istot� na ziemi.

Szevek poczu� si� bardzo niezr�cznie. Wsta� i podszed� do okna.

��Wasz �wiat jest bardzo pi�kny�� powiedzia�.�� Chcia�bym go lepiej pozna�. Skoro musz� siedzie� w domu, czy nie mogliby�cie mi dostarczy� ksi��ek?

��Oczywi�cie, sir! Jakiego rodzaju?

��Historycznych, z obrazkami, opowiada� jakichkolwiek.

Mo�e te� ksi��ki dla dzieci. Widzicie, ja bardzo ma�o wiem. Uczymy si�, co prawda, o Urras, ale g��wnie o czasach Odo. A przecie� wcze�niej by�o osiem i p� tysi�ca lat dziej�w! Od Osiedlenia na Anarres min�o ju� p�tora wieku; odk�d ostatni statek przywi�z� ostatnich osadnik�w�� ca�kowita ignorancja. My o was nic nie wiemy; wy nie wiecie nic o nas. A przecie� jeste�cie nasz� histori�. My�� zapewne wasz� przysz�o�ci�. Chc� si� uczy�, nie zamyka� si� w ignorancji. To przyczyna, dla kt�rej tu przyby�em. Powinni�my si� nawzajem pozna�. Nie jeste�my prymitywami. Nasza moralno�� nie jest ju� moralno�ci� plemienn�, nie mo�e tak� by�. Podobna ignorancja jest z�em, kt�re zrodzi z�o. Przyby�em wi�c, aby si� uczy�.

Przemawia� z zapa�em. Pae przytakn�� entuzjastycznie:

��Ot� w�a�nie, sir! Popieramy pana zamiary w ca�ej rozci�g�o�ci!

Oiie obj�� Szeveka spojrzeniem swych czarnych, nieprzeniknionych, owalnych oczu i rzek�:

��A wi�c przybywa pan do nas w istocie jako wys�annik swojego narodu?

I Szevek wr�ci� na marmurow� �awk� przy kominku, kt�r� zacz�� ju� traktowa� jak swoje miejsce, w�asne terytorium. Potrzebowa� takiego terytorium. Czu�, �e powinien teraz zachowa� ostro�no��.

Ale silniej jeszcze odczuwa� t� potrzeb�, kt�ra go tu przywiod�a z innego �wiata przez ja�ow� otch�a� potrzeb� porozumienia, ch�� zburzenia mur�w.

��Przyby�em tu�� zacz�� ostro�nie�� jako syndyk Syndykatu Inicjatywy�� grupy, kt�ra przez ostatnie dwa lata rozmawia�a z Urras przez radio. Nie jestem jednak, rozumiecie, ambasadorem �adnej w�adzy, �adnej instytucji. Mam nadziej�, �e niejako takiego mnie zaprosili�cie.

��Nie�� zaprzeczy� Oiie.�� Zaprosili�my pana�� fizyka Szeveka.

Za zgod�, ma si� rozumie�, naszego rz�du i Rady Rz�d�w �wiata.

Ale jest pan prywatnym go�ciem Uniwersytetu Ieu Eun.

��To dobrze.

��Nie mieli�my jednak pewno�ci, czy przyby� pan tutaj za zgod��� czy te� bez niej�� pa�skiego��� zawaha� si�.

��Mojego rz�du?�� Szevek u�miechn�� si�.

��Wiemy, �e na Anarres rz�du formalnie nie ma. Musi jednak istnie� jaka� administracja. Przyjmujemy, �e grupa, kt�rej jest pan wys�annikiem, pa�ski Syndykat, stanowi co� w rodzaju frakcji, by� mo�e frakcji rewolucjonist�w.

��Na Anarres ka�dy jest rewolucjonist�, Oiie� Sie� administracji i zarz�dzania nosi nazw� KPR, Koordynacja Produkcji i Rozdzielnictwa. Stanowi system koordynacyjny dla wszystkich syndykat�w, stowarzysze� oraz jednostek prowadz�cych dzia�alno�� produkcyjn�. Nie rz�dzi lud�mi�� zarz�dza produkcj�. Nie jest w�adna ani mnie popiera�, ani powstrzymywa�. Mo�e nam jedynie przekazywa� opini� publiczn� na nasz temat�� jakie miejsce zajmujemy w �wiadomo�ci spo�ecznej. Czy to chcecie wiedzie�?

No c�, ja i moi przyjaciele raczej nie cieszymy si� sympati�. Wi�kszo�� mieszka�c�w Anarres nie pragnie dowiadywa� si� niczego o Urras, boi si� jej i nie chce mie� nic wsp�lnego z posiadaczami.

Przepraszam, je�li was urazi�em! Podobn� postaw� prezentuj� chyba niekt�rzy i tutaj, nieprawda�? Pogarda, l�k, plemienno��.

Przyby�em wi�c, by zacz�� to zmienia�.

��Z w�asnej inicjatywy?�� upewni� si� Oiie.

��To jedyna, jak� uznajꠗ z u�miechem �miertelnej powagi odpowiedzia� Szevek.

Kilka nast�pnych dni sp�dzi� na rozmowach z odwiedzaj�cymi go naukowcami, na czytaniu ksi��ek, kt�re mu dostarczy� Pae, lub po prostu wystawaniu w oknach o podw�jnych �ukach, obserwowaniu, jak w szerok� dolin� schodzi lato i ws�uchiwaniu si� w �wiergotliwe, s�odkie konwersacje, kt�re w powietrzu prowadzi�y ptaki; pozna� ju� nazw� tych �piewak�w i ogl�da� ich wizerunki w ksi��kach, a jednak wci���� ilekro� us�ysza� ich pie�� albo dojrza� przefruwaj�cych z migotem skrzyde� z drzewa na drzewo�� nieruchomia� i przygl�da� im si� w zachwycie jak dziecko.

S�dzi�, �e b�dzie si� czu� na Urras dziwnie�� zagubiony, obcy, og�upia�y�� tymczasem nic podobnego. Oczywi�cie, wielu rzeczy nie rozumia�, jedynie w przeb�yskach u�wiadamia� sobie, jak wielu: nie rozumia� tego niewiarygodnie z�o�onego spo�ecze�stwa z jego licznymi pa�stwami, klasami, kastami, wyznaniami, zwyczajami oraz z jego wspania��, przera�aj�c�, odwieczn� histori�.

Ka�dy spotkany cz�owiek by� dla niego zagadk� pe�n� niespodzianek. Urrasyjczycy nie okazali si� wcale bezdusznymi, zimnymi egoistami, jakich spodziewa� si� ujrze�; byli r�wnie skomplikowani i r�norodni, co ich kultura, co ich krajobrazy�� a przy tym inteligentni, uprzejmi. Traktowali go jak brata, robili wszystko, �eby nie czu� si� w�r�d nich zagubiony, obcy, �eby czu� si� jak u siebie w domu. I czu� si� jak u siebie w domu. Nic na to nie m�g� poradzi�. Ca�y ten �wiat, mi�kko�� powietrza, s�oneczny blask padaj�cy na wzg�rza, samo silniejsze przyci�ganie, kt�remu podlega�o jego cia�o, utwierdza�y go w poczuciu, �e oto naprawd� znalaz� si� w domu, w �wiecie swojej rasy; i ca�e pi�kno tego �wiata nale�a�o mu si� z przyrodzenia.

Cisza, martwa cisza Anarres: rozmy�la� o niej nocami. Nie zak��ca� jej �piew ptak�w. Pr�cz ludzkiego nie s�ysza�o si� innych g�os�w. Cisza�� i ugory.

Trzeciego dnia stary Atro przyni�s� mu plik gazet. Pae, najwytrwalszy towarzysz Szeveka, nic na to nie powiedzia�, gdy jednak Atro wyszed�, ostrzeg� Szeveka:

��Te gazety to potworne szmat�awce, sir. Bywaj� zabawne, ale prosz� nie wierzy� ani jednemu ich s�owu.

Szevek wzi�� t�, kt�ra le�a�a na wierzchu. By�a �le wydrukowana, na szorstkim papierze�� pierwszy marnej jako�ci produkt, z jakim si� zetkn�� na Urras. Prawd� m�wi�c, wygl�da�a jak biuletyny KPR lub regionalne sprawozdania, spe�niaj�ce na Anarres rol� gazet, zdecydowanie jednak r�ni�a si� stylem od tamtych zamazanych, przyziemnych, praktycznych publikacji. Obfitowa�a w wykrzykniki i zawiera�a zdj�cia. Jedno z nich przedstawia�o Szeveka na tle statku kosmicznego oraz trzymaj�cego go pod rami� nachmurzonego Pae. PIERWSZY CZ�OWIEK Z KSIʯYCA!�� g�osi� wielk� czcionk� napis nad fotografi�. Szevek czyta� zafascynowany:

Kiedy sterowiec pokona� ostatni� wysokog�rsk� prze��cz Ne Theras i skr�ci� na po�udnie, promienie chyl�cego si� ku zachodowi s�o�ca pad�y na twarz Szeveka i obudzi�y go. Przespa� wi�ksz� cze�� dnia, trzeciego ju� tej d�ugiej podr�y. Od po�egnalnego wieczoru dzieli�o go p� �wiata. Ziewn��, potar� oczy i potrz�sn�� g�ow�, usi�uj�c wyrzuci� z uszu dudni�cy warkot silnika; nast�pnie, ca�kowicie ju� rozbudzony, u�wiadomi� sobie, �e podr� ma si� ku ko�cowi i �e zbli�aj� si� do Abbenay. Przytkn�� twarz do zakurzonego okienka i rzeczywi�cie�� zobaczy� w dole, mi�dzy dwoma niskimi, rdzawymi graniami, opasane murem wielkie l�dowisko�� Port. Bada� je zach�annym spojrzeniem, wypatruj�c statku kosmicznego na wyrzutni. Jakkolwiek godna pogardy, zawsze jednak by�a Urras innym �wiatem; a on pragn�� zobaczy� statek z innego �wiata�� tw�r obcych r�k, �mia�ka, co przeby� ja�ow�, straszn� otch�a�. Ale w Porcie nie by�o �adnego statku.

Frachtowce z Urras zawija�y tu tylko osiem razy w roku i post�j ich trwa� nie d�u�ej, ni� tego wymaga�y wy�adunek i za�adunek.

Nie nale�a�y do mile widzianych go�ci. Dla niekt�rych Anarresyjczyk�w by�y w istocie �r�d�em odnawiaj�cego si� wci�� upokorzenia.

Przywozi�y paliwa kopalne i produkty naftowe, precyzyjne cz�ci maszyn i podzespo�y elektroniczne, kt�rych przemys� anarresyjski nie by� w stanie wytworzy�, niejednokrotnie now� odmian� drzew owocowych b�d� ziarna do wypr�bowania. Na Urras wraca�y z �adowniami pe�nymi rt�ci, miedzi, aluminium, uranu, cyny i z�ota. Nader korzystny dla tamtej strony by� to interes. Podzia� owych �adunk�w osiem razy w roku nale�a� do g��wnych zada� Urrasyjskiej Rady Rz�d�w �wiata, stanowi� te� najwa�niejsze wydarzenie urrasyjskiej gie�dy. Prawd� m�wi�c, Wolny �wiat Ana by� surowcow� koloni� Urras.

Ten fakt dra�ni�. Ka�dego roku podczas debat KPR w Abbenay zg�aszano�� od pokole� te same gor�ce protesty: �Dlaczego wci�� prowadzimy paskarskie transakcje z tymi pod�egaczami wojennymi i posiadaczami?� Co ch�odniejsze g�owy udziela�y na to tej samej nieodmiennie odpowiedzi: �Gdyby Urrasyjczycy musieli sami wydobywa� rud�, kosztowa�oby ich to dro�ej; tylko dlatego nas nie naje�d�aj�. Gdyby�my jednak z�amali porozumienie handlowe, uciekliby si� do si�y. Ludziom, kt�rzy nigdy nie p�acili za nic pieni�dzmi, trudno by�o jednak poj�� psychologi� kosztu i argumenty rynku. Trwaj�cy od siedmiu pokole� pok�j nie zdo�a� zaszczepi� w nich zaufania.

Tote� do tak zwanej Defensywy nigdy nie brakowa�o ch�tnych.

Praca w Defensywie by�a przewa�nie tak nu��ca, �e w j�zyku prawickim, kt�ry dysponowa� jednym i tym samym wyrazem na okre�lenie pracy i zabawy, nie nazywano jej prac�, lecz k�eggich�� har�wk�. Pracownicy Defensywy obs�ugiwali dwana�cie wys�u�onych statk�w mi�dzyplanetarnych, reperuj�c je i utrzymuj�c na orbicie jako stra� graniczn�; prowadzili nas�uch radarowy i radioteleskopowy w odludnych miejscach; pe�nili monotonn� s�u�b� w Porcie. A mimo to do Defensywy zawsze czeka�a kolejka ch�tnych. Jakkolwiek pragmatyczn� etyk� nasi�ka� Anarresyjczyk za m�odu, �ycie wylewa�o si� ponad jej brzegi, ��daj�c altruizmu, samopo�wi�cenia, pola dla bezinteresownego gestu. Samotno��, czujno��, niebezpiecze�stwo, statki kosmiczne�� to wszystko n�ci�o powabem romantyzmu. I w�a�nie impuls czystego romantyzmu kaza� Szevekowi rozp�aszcza� nos na szybie, dop�ki pusty Port nie znikn�� za sterowcem, zostawiaj�c go z uczuciem zawodu, �e nie dojrza� na wyrzutni �adnego usmolonego rudofrachtowca.

Ponownie ziewn��, przeci�gn�� si� i spojrza� tym razem przez okno z przodu pojazdu. Sterowiec przelatywa� nad ostatnim, niskim grzbietem Ne Theras. Przed nim, na po�udnie od g�rskich �a�cuch�w, opada�a rozleg�a zatoka zieleni, l�ni�c w promieniach popo�udniowego s�o�ca.

Wpatrywa� si� w ni� z zachwytem, podobnie jak jego przodkowie przed sze�cioma tysi�cami lat.

W Trzecim Millennium kap�ani-astronomowie z Serdonou i Dhun na Urras zaobserwowali, �e wraz z porami roku zmienia� �wiata, i nadali mistyczne imiona r�wninom, �a�cuchom g�rskim i odbijaj�cym s�o�ce morzom. Rejon, kt�ry wcze�niej od innych okrywa� si� w nowym roku ksi�ycowym zieleni�, nazwali Ans Hos, Ogrodem Rozumu�� Rajem Anarres.

Teleskopy w nast�pnych tysi�cleciach potwierdzi�y, �e mieli ca�kowit� racj�. Ans Hos by�o istotnie naj�askawszym regionem na Anarres; tote� pierwszy statek z ludzk� za�og�, kt�ry wyl�dowa� na Ksi�ycu, osiad� w�a�nie tam, na tej zielonej po�aci mi�dzy g�rami i morzem.

Raj Anarres okaza� si� jednak�e suchy, zimny i wietrzny, reszta za� planety jeszcze mniej go�cinna. �ycie nie wysz�o tam poza stadium rozwoju ryb i ro�lin nienasiennych. Powietrze by�o rozrzedzone jak na Urras na bardzo du�ej wysoko�ci. S�o�ce pali�o, wiatr przewiewa� do szpiku ko�ci, d�awi� kurz.

W ci�gu dwustu lat od pierwszego l�dowania Anarres zosta�a zbadana, spenetrowana, naniesiona na mapy, lecz nie skolonizowana. Bo i po c� przenosi� si� na ch�ostan� wiatrami pustyni�, kiedy na Urras s� tak rozleg�e i pi�kne doliny?

Zbudowano tam jednak kopalnie. Prowadzona w epoce Dziewi�tego i Dziesi�tego Millennium gospodarka rabunkowa doprowadzi�a do wyczerpania rud na Urras; wraz z udoskonalaniem rakiet ta�sze stawa�o si� czerpanie kopalin z Ksi�yca ni� wydzieranie potrzebnych metali z ubogich z�� albo z wody morskiej.

W roku IX-738 kalendarza urrasyjskiego za�o�ono osad� u podn�a g�r Ne Theras, w staro�ytnym Ans Hos, gdzie wydobywano rt��. Nazwano j� Osad� Anarres. Nie by�o to miasto w pe�nym tego s�owa znaczeniu, brakowa�o kobiet. M�czy�ni podpisywali kontrakty na dwa�� trzy lata i pracowali jako g�rnicy lub technicy, po czym wracali do domu, do prawdziwego �ycia.

Ksi�yc i znajduj�ce si� na nim kopalnie podlega�y zarz�dowi Rady Rz�d�w �wiata; na jego wschodniej p�kuli pa�stwo Thu mia�o jednak sw�j ma�y sekret: baz� rakietow� i osad� g�rnik�w wydobywaj�cych z�oto, zamieszkuj�cych tam wraz z �onami i dzie�mi. Ludzie ci faktycznie mieszkali na Ksi�ycu, lecz nie wiedzia� o tym nikt poza ich rz�dem. Upadek rz�du w roku 771 doprowadzi� do z�o�enia w Radzie Rz�d�w �wiata projektu oddania Ksi�yca Mi�dzynarodowemu Towarzystwu Odonian�� przekupienia odonian osobnym �wiatem, zanim ostatecznie nie podkopaliby autorytetu prawa i suwerenno�ci pa�stwowej na Urras.

Osad� Anarres ewakuowano, a w�r�d zam�tu, w jakim pogr��y�o si� Thu, wys�ano po�piesznie kilka rakiet, �eby wywioz�y z ksi�yca g�rnik�w wydobywaj�cych z�oto. Nie wszyscy zgodzili si� wraca�. Niekt�rzy polubili ja�ow� pustyni�.

Dwana�cie statk�w przyznanych odo�skim osadnikom przez Rad� Rz�d�w przez ponad dwadzie�cia lat kursowa�o mi�dzy obu �wiatami, dop�ki nie przewioz�y one przez ja�ow� otch�a� miliona os�b, kt�re zdecydowa�y si� na nowe �ycie. Potem zamkni�to port dla imigrant�w�� otwarto go dopiero dla statk�w towarowych Paktu Handlowego. Do tego czasu Osada Anarres osi�gn�a liczb� stu tysi�cy mieszka�c�w i zmieni�a nazw� na Abbenay, co w nowym j�zyku nowego spo�ecze�stwa oznacza�o Umys�.

Odo, kre�l�c plany spo�ecze�stwa, kt�rego powstania nie do�y�a, kluczow� rol� przypisywa�a decentralizacji. Nie le�a�a w jej zamiarach pr�ba odurbanizowania cywilizowanego �ycia. Sugerowa�a, co prawda, �e naturalna granica obszaru danej wsp�lnoty winna zale�e� od tego, ile �ywno�ci i energii mog�y dostarczy� spo�eczno�ci okoliczne regiony, zak�ada�a jednak przy tym, �e wszystkie wsp�lnoty po��czone b�d� sieci� komunikacyjn� i transportow�, aby idee i towary mog�y dociera� tam, gdzie b�d� potrzebne, aby zarz�dzanie mog�o przebiega� szybko i sprawnie i by �adna gmina nie zosta�a odci�ta od mo�liwo�ci wymiany. Sie� owa nie mia�a by� jednak zarz�dzana odg�rnie. Nie mia�o by� centrum zarz�dzaj�cego ani stolicy�� tej gleby dla machiny biurokracji oraz przyw�dczych zap�d�w jednostek, kt�rym si� marz� role przyw�dc�w, szef�w, g��w pa�stwa.

Plany Odo stworzone wszak�e zosta�y na szczodrym gruncie Urras. Na ja�owej Anarres wsp�lnoty musia�y rozproszy� si� w poszukiwaniu �rodk�w do �ycia i tylko kilka z nich mog�o sobie pozwoli� na samowystarczalno�栗 niezale�nie od tego, jak bardzo ludzie zredukowali swoje wyobra�enia o wystarczalno�ci. Zredukowali je za� w istocie znacznie, do pewnego jednak minimum, poza kt�re nie zamierzali wykracza�: nie zamierzali mianowicie cofa� si� do przedurbanistycznej, przedtechnologicznej wsp�lnoty plemiennej. Zdawali sobie spraw�, �e ich anarchizm jest produktem wysoko rozwini�tej cywilizacji, skomplikowanej i zr�nicowanej kultury, stabilnej gospodarki i zaawansowanej technologii, zdolnej zapewni� wydajn� produkcj� i szybki transport towar�w.

Nie bacz�c na wielkie odleg�o�ci dziel�ce osady, trzymali si� idea�u struktury organicznej. Najpierw zbudowali drogi, potem dopiero domy. Dobra naturalne i produkty ka�dego regionu podlega�y sta�ej wymianie na zasoby innych w zawi�ym procesie r�wnowagi�� tej r�wnowagi w r�norodno�ci, kt�ra jest charakterystyczn� cech� �ycia, naturalnej i socjalnej ekologii.

Ale�� jak to ujmuje tryb analogiczny�� nie mo�na mie� systemu nerwowego, nie maj�c przynajmniej ganglionu, a jeszcze lepiej m�zgu. Jakie� centrum powsta� musia�o. Komputery koordynuj�ce zarz�dzanie, podzia� pracy, rozdzia� d�br, a tak�e zrzeszenia wi�kszo�ci zwi�zk�w pracowniczych skupia�y si� od pocz�tku w Abbenay. Od pocz�tku te� zdawali sobie Anarresyjczycy spraw�, �e ta nieunikniona centralizacja b�dzie stanowi�a ci�g�e zagro�enie, kt�remu nale�y przeciwstawi� nieustann� czujno��.

Pio Aiean, kt�ry w j�zyku prawickim przybra� imi� Tober, napisa� te s�owa w czternastym roku po Osiedleniu. Sztywne, niezgrabne i wzruszaj�ce by�y pierwsze wysi�ki odonian nagi�cia nowego j�zyka, nowego �wiata, do poezji.

I oto rozpo�ciera�o si� przed sterowcem na rozleg�ej zielonej r�wninie Abbenay�� centrum, m�zg Anarres.

Ta b�yszcz�ca, g��boka ziele� p�l�� kolor nieprzyrodzony Anarres�� przyci�ga�a wzrok. Tylko tutaj, i jeszcze na ciep�ych wybrze�ach Morza Kera�skiego, przyjmowa�y si� zbo�a ze Starego �wiata. Wsz�dzie indziej podstawow� upraw� zbo�ow� by�y kar�owate holum i w�t�a psiatrawka.

Kiedy Szevek mia� dziewi�� lat i mieszka� we wsp�lnocie w R�wninnem przez kilka miesi�cy opiekowa� si� (popo�udniami, Po lekcjach) ro�linami ozdobnymi�� delikatnymi, egzotycznymi, kt�re trzeba by�o karmi� i wystawia� na s�o�ce jak dzieci. Pomaga� w tym zadaniu, cichym i wymagaj�cym staranno�ci, pewnemu staremu cz�owiekowi, kt�rego polubi��� jak zreszt� same ro�liny, brud i swoj� prac�. Barwa r�wniny Abbenay przypomnia�a mu tamtego staruszka, zapach nawozu z tranu i kolor pierwszych p�czk�w na nagich ga��zkach�� czyst�, soczyst� ziele�.

W dali, w�r�d bujnych p�l, dojrza� drugie pasmo bieli, kt�re wraz ze zbli�aniem si� sterowca rozkruszy�o si� na kryszta�ki, niczym rozsypana s�l.

Zamruga��� przed oczyma lata�y mu przez chwil� czarne p�atki�� o�lepiony skupiskiem �wiate� p�on�cych na wschodnim obrze�u miasta: by�y to wielkie zwierciad�a paraboliczne, zaopatruj�ce rafinerie Abbenay w s�oneczne ciep�o.

Sterowiec wyl�dowa� w porcie towarowym na po�udniowym kra�cu miasta i Szevek wyszed� na ulice metropolii tego �wiata.

By�y szerokie i czyste. Nie k�ad�y si� na nich cienie, Abbenay le�a�o bowiem poni�ej trzydziestego stopnia szeroko�ci p�nocnej, wszystkie za� budynki�� poza pot�nymi, rzadko rozmieszczonymi wie�ami turbin wiatrowych�� by�y niskie. Na rozpalonym, ciemnym, b��kitno-fioletowym niebie �arzy�o si� bia�e s�o�ce. Powietrze by�o czyste i przejrzyste, wolne od dymu i wilgoci. Przedmioty rysowa�y si� wyrazi�cie, odcinaj�c si� ostro k�tami i kraw�dziami; panowa�a jaskrawa jasno��. Ka�da rzecz jawi�a si� osobno, oddzielnie.

Elementy sk�adowe Abbenay by�y te same co w innych wsp�lnotach odo�skich, tyle �e zwielokrotnione: warsztaty, fabryki, bloki mieszkalne, noclegownie, o�rodki kszta�ceniowe, hale ludowe, rozdzielnie, magazyny, sto��wki. Wi�ksze budowle zgrupowane by�y przewa�nie wok� otwartych plac�w, nadaj�c miastu kom�rkow� zasadniczo struktur�: podwsp�lnoty i wsp�lnoty s�siedzkie skupia�y si� jedna obok drugiej. Przemys� ci�ki i zak�ady �ywno�ciowe ci��y�y ku obrze�om miasta, pokrewne za� sobie bran�e przemys�u cz�sto powtarza�y �w kom�rkowy wz�r, sytuuj�c si� wsp�lnie przy danym placu czy ulicy. Pierwszy taki, zajmuj�cy ci�g plac�w, okr�g na drodze Szeveka nale�a� do bran�y tekstylnej; sk�ada�y si� na� fabryki produkuj�ce w��kna holum, prz�dzalnie, tkalnie, farbiarnie, rozdzielnie materia��w i ubra�; po�rodku ka�dego z plac�w wyrasta� ma�y las maszt�w, obwieszonych od g�ry do do�u chor�giewkami i proporczykami we wszystkich kolnrarh ialrimi zdolna jest barwi� tkaniny sztuka farbiarska, g�osz�cymi chwa�� miejscowego przemys�u. Wi�kszo�� miejskich budowli by�a do siebie podobna�� surowe, solidne, zbudowane z kamienia albo lanego piankowca. Niekt�re z nich wyda�y si� Szevekowi ogromne, cho� niemal wszystkie�� z powodu cz�stych trz�sie� ziemi�� by�y ledwie parterowe. Z tej samej przyczyny okna mia�y ma�e i oszklone mocnym, niet�uk�cym tworzywem silikonowym. By�y ma�e, za to by�o ich du�o, poniewa� na godzin� przed �witem wy��czano sztuczne o�wietlenie, zapalano je za� dopiero w godzin� po zachodzie s�o�ca. Kiedy temperatura na dworze przekracza�a 55 stopni Fahrenheita, nie w��czano ogrzewania.

Nie znaczy�o to, �e Abbenay cierpia�a na niedostatek energii�� turbiny wiatrowe i generatory, wykorzystuj�ce do ogrzewania temperatur� wn�trza ziemi, zapewnia�y jej pod dostatkiem�� jednak�e zasada organicznej ekonomii nazbyt zasadnicz� odgrywa�a rol� w funkcjonowaniu spo�ecze�stwa, by nie odciska� si� g��boko na etyce i estetyce. �Nadmiar to ka��� pisa�a w swojej Analogii Odo.�� Ka� zatrzymywany w ciele to trucizna.

Abbenay by�o od niej wolne�� puste, widne miasto (rozsypane niczym garstka soli, mo�na je by�o ca�e ogarn�� wzrokiem), jasne, ostre kolory, czyste powietrze. Cisza.

Nic do ukrycia.

Place, surowe ulice, parterowe domy i nie otoczone p�otami fabryczne dziedzi�ce kipia�y aktywno�ci� i rozgwarem. Szevek by� stale �wiadom, �e obok niego przechodz�, pracuj�, gaw�dz� inni ludzie; mija�y go twarze, s�ysza� g�osy, rozmowy, �piewy, ludzie �yli, krz�tali si�, uwijali. Warsztaty i fabryki otwiera�y si� frontem do plac�w lub wychodzi�y na nie ogrodzone dziedzi�ce. W mijanej hucie szk�a ujrza� robotnika, wydmuchuj�cego wielk� p�ynn� ba�k� z takim spokojem, z jakim kucharz podaje zup�. Obok na ruchliwym dziedzi�cu odlewano piankowiec do budowy; brygadzistka, ros�a kobieta w ubielonym py�em fartuchu, nadzorowa�a wylewanie form g�o�nym i bujnym potokiem wymowy. Dalej znajdowa�y si� ma�a druciarnia, dzielnicowa pralnia, pracownia lutnicza, gdzie wyrabiano i reperowano instrumenty muzyczne, dzielnicowa rozdzielnia tysi�ca i jeden drobiazg�w, teatr, wytw�rnia dach�wek. Aktywno��, wraca w ka�dym z tych zak�ad�w, fascynowa�a, toczy�a si� za� przewa�nie na widoku. Wsz�dzie doko�a kr�ci�y si� dzieci; jedne pracowa�y razem z doros�ymi, inne lepi�y pod nogami przechodni�w babki z b�ota, jeszcze inne bawi�y si� po prostu na ulicy; jaka� dziewczynka z nosem w ksi��ce siedzia�a na dachu o�rodka kszta�ceniowego. Druciarz udekorowa� swoj� witryn� wykonanymi z kolorowego drutu, weso�ymi i ozdobnymi wzorami pn�cej latoro�li. Z szeroko otwartych drzwi pralni bucha� duszny k��b pary i gwar rozm�w. �adne drzwi nie by�y zamkni�te na klucz, tylko nieliczne przymkni�te. �adnego przebrania, �adnych szyld�w. Wszystko le�a�o jak na d�oni, ca�y trud, ca�e �ycie miasta odkryte dla oczu, wystawione na dotyk r�k. Co pewien czas, ha�asuj�c dzwonkiem, przetacza� si� ulic� Dworcow� tramwaj, nabity pasa�erami i obwieszony festonami podr�uj�cych na stopniach ludzi; stare kobiety rozkrzycza�y si� k��tliwie, gdy nie zwolni� na przystanku, aby mog�y wysi���; jaki� brzd�c �ciga� go jak szalony na domowej roboty rowerku na trzech k�kach; na skrzy�owaniach tryska�y w g�rze z przewod�w niebieskie elektryczne iskry�� jakby ta cicha, spr�ona aktywno�� ulicy wzbiera�a co pewien czas do roz�adowania i przeskakiwa�a szczelin� trakcji ze zgrzytem, b��kitnym trzaskiem, w zapachu ozonu. Na widok abbenajskiego tramwaju radowa�o si� cz�owiekowi serce.

Ulica Dworcowa ko�czy�a si� rozleg�ym, na wszystkie strony otwartym placem z tr�jk�tnym parkiem, poro�ni�tym traw� i drzewami, do kt�rego zbiega�o si� promieni�cie jeszcze pi�� innych ulic. Wi�kszo�� park�w na Anarres stanowi�y klepiska o nawierzchni z kurzu albo piasku, z klombikiem krzew�w i drzewek holum. Ten by� inny. Szevek przeci�� pusty chodnik i wszed� do parku; ci�gn�o go tam�� cz�sto ogl�da� to miejsce na fotografiach�� a poza tym pragn�� zobaczy� z bliska te obce, urrasyjskie drzewa i przyjrze� si� zieleni ich niezliczonych li�ci. S�o�ce chyli�o si� ju� ku zachodowi; przestronne i czyste, w zenicie mroczniej�ce purpurowo, rozpo�ciera�o si� niebo; przez cienk� warstw� atmosfery prze�wieca�a czer� kosmosu. Szevek, baczny i ostro�ny, wszed� mi�dzy drzewa. Czy� to nie marnotrawstwo, tyle zbitych w jedn� mas� li�ci? Drzewa holum radzi�y sobie ca�kiem nie�le maj�c tylko ig�y i kolce, bez tego przerostu. Czy to ekstrawaganckie listowie nie by�o zwyk�ym nadmiarem, ka�em? Takie drzewa nie mog� rosn�� bez �yznej gleby, ci�g�ego podlewania, nieustannej troski. Pot�pia� ich obfito��, rozrzutno��. Przechadza� si� pod nimi, po�r�d nich. Obca trawa ugina�a si� mi�kko pod jego stopami. Przypomina�o to chodzenie po �ywym ciele. Sp�oszony, wycofa� si� na �cie�k�. Drzewa wyci�ga�y nad jego g�ow� swe ciemne cz�onki i rozk�ada�y mnogie szerokie, zielone d�onie. Ogarn�o go uczucie nabo�nego l�ku. Czu� si� tak, jakby mu udzielano b�ogos�awie�stwa, cho� nie prosi� o nie.

Nieco przed nim, w g��bi mroczniej�cej alejki, kto� siedzia� na kamiennej �awce i czyta�.

Ruszy� wolno w tamt� stron�. Zbli�y� si� do �awki, przystan�� przed ni� i przyjrza� si� owej postaci; w z�oto-zielonym mroku pod drzewami siedzia�a nad ksi��k� z opuszczon� g�ow� kobieta lat pi��dziesi�ciu lub sze��dziesi�ciu, dziwacznie ubrana, uczesana w kok. Lewa d�o�, podpieraj�ca podbr�dek, niemal zakrywa�a zaci�ni�te usta, prawa przytrzymywa�a na kolanie kartki. By�y ci�kie; ci�ka by�a r�wnie� zimna, przyciskaj�ca je r�ka. Szybko zapada� zmrok, a mimo to kobieta nie odrywa�a od lektury oczu.

Czyta�a odbitki szczotkowe Organizmu spo�ecznego.

Szevek przygl�da� si� przez chwil� Odo, po czym usiad� obok niej na �awce.

Poj�cie statusu spo�ecznego by�o mu obce, a miejsca na �awce by�o du�o. Popchn�o go do tego kroku uczucie czystego kole�e�stwa.

Przyjrza� si� wyrazistemu, smutnemu profilowi i d�oniom, d�oniom starej kobiety. Podni�s� wzrok na cieniste ga��zie. Po raz pierwszy w �yciu u�wiadomi� sobie, �e Odo�� kt�rej twarz zna� od dzieci�stwa, kt�rej idee zajmowa�y centralne i trwa�e miejsce w jego umy�le oraz w umys�ach wszystkich jego znajomych�� nigdy nie postawi�a stopy na Anarres; �y�a, umar�a i zosta�a pochowana w cieniu drzew o zielonych li�ciach, gdzie� w niewyobra�alnych miastach, w�r�d ludzi, m�wi�cych obcymi j�zykami, w innym �wiecie. By�a cudzoziemk��� wygna�cem.

W g�stniej�cych ciemno�ciach siedzia� obok pos�gu, niemal r�wnie milcz�cy jak on.

Uzmys�owiwszy sobie wreszcie, �e robi si� ciemno, wsta�, wyszed� z parku i spyta� o drog� do Centralnego Instytutu Naukowego.

Nie by�o to daleko; dotar� tam wkr�tce po w��czeniu �wiat�a.

Portierka�� a mo�e stra�niczka�� siedzia�a w ciasnym pomieszczeniu i co� czyta�a. Musia� zapuka� w otwarte drzwi, �eby zwr�ci� na siebie jej uwag�.

��Szevek�� przedstawi� si�.

Rozmow� z nieznajomym przyj�te by�o zaczyna� od podania imienia�� niczym r�koje�ci, kt�rej nieznajomy m�g� si� uchwyci�.

Nie by�o zbyt wielu takich r�koje�ci do zaoferowania. Nie u�ywano wszak rang, szar� ani konwencjonalnych zwrot�w grzeczno�ciowych.

��Kokvan�� odpowiedzia�a kobieta.�� Czy aby nie wczoraj mia�e� przyjecha�?

��Zmieniono rozk�ad lot�w sterowc�w towarowych. Znajdzie si� jakie� wolne ��ko w kt�rej� noclegowni?

��Numer 46 jest wolny. Po drugiej stronie dziedzi�ca, budynek na lewo. Czeka na ciebie wiadomo�� od Sabula. Prosi, �eby� z samego rana zajrza� do niego do dziekanatu fizyki.

��Dzi�ki!�� rzuci� Szevek i wymachuj�c baga�em, paltem i zapasow� par� but�w, ruszy� przez rozleg�y brukowany dziedziniec.

W otaczaj�cych czworobok dziedzi�ca pokojach pali�y si� �wiat�a.

Dobieg� Szeveka gwar, �wiadcz�cy o obecno�ci ludzi w�r�d ciszy.

Co� poruszy�o si� w czystym, rze�kim powietrzu miejskiej nocy�� zapowied� jakiej� niespodzianki, obietnicy.

Pora kolacji jeszcze nie min�a, zboczy� wi�c do instytutowej sto��wki, aby si� przekona�, czy nie znajdzie si� tam jeszcze dla niego co� do przek�szenia. Stwierdzi�, �e jego imi� umieszczono ju� na sta�ej li�cie, jedzenie za� okaza�o si� wyborne. Podawano nawet deser�� sma�one w cukrze owoce. Szevek uwielbia� s�odycze, a poniewa� by� jednym z ostatnich sto�ownik�w, owoc�w za� zosta�o pod dostatkiem, wzi�� sobie dok�adk�. Siedzia� sam przy ma�ym stoliku. Przy s�siednich, wi�kszych sto�ach grupki m�odych ludzi toczy�y rozmowy nad pustymi talerzami; dotar�y do niego strz�pki dyskusji o zachowaniu si� argonu w ekstremalnie niskich temperaturach, o zachowaniu si� nauczyciela chemii na kolokwium, o przypuszczalnych zakrzywieniach czasu. Kilka os�b zerkn�o w jego stron�; nie podeszli jednak i nie zagadn�li go, co uczyniliby zaraz ludzie z mniejszej wsp�lnoty na widok nieznajomego; ich spojrzenia nie by�y nieprzyjazne, mo�e z lekka wyzywaj�ce.

Pok�j numer 46 znalaz� w mieszkalni, w d�ugim korytarzu, w kt�rym wszystkie drzwi by�y zamkni�te. By�y to najwyra�niej pojedynki, zdziwi� si� wi�c, dlaczego portierka tu go skierowa�a.

Odk�d sko�czy� dwa lata, mieszka� zawsze w noclegowniach, w pokojach z czterema�� a i dziesi�cioma�� ��kami. Zapuka�. Cisza. Otworzy� drzwi. Pok�j numer 46, ma�a pojedynka, by� pusty, sk�po o�wietlony wpadaj�cym z korytarza �wiat�em. Zapali� lamp�. Dwa krzes�a, biurko, wys�u�ony suwak logarytmiczny, kilka ksi��ek i r�cznie tkany pomara�czowy koc, z�o�ony porz�dnie na tapczanie. Kto� tam mieszka�, portierka pomyli�a si�. Zamkn�� drzwi�� po czym otworzy� je, aby zgasi� �wiat�o. Pod lamp� na biurku le�a� �wistek papieru, na kt�rym nabazgrano: �Szevek, dziek. fizyki, rano 2-4-1-154. Sabul�.

Po�o�y� palto na krze�le, buty postawi� na pod�odze. Czas jaki� sta� i czyta� tytu�y ksi��ek�� typowych podr�cznik�w z fizyki i matematyki, w zielonych ok�adkach z wyt�oczonym na nich Ko�em �ycia. Zawiesi� palto w szafie, odstawi� na bok buty. Starannie zaci�gn�� firank� w szafie. Przemierzy� pok�j w kierunku drzwi: cztery kroki. Jeszcze przez chwil� sta� niezdecydowany, a potem�� pierwszy raz w �yciu�� zamkn�� drzwi w�asnego pokoju.

Sabul by� przysadzistym, niechlujnym czterdziestoletnim m�czyzn�. Ow�osienie twarzy, g�stniej�ce w regularn� brod� na podbr�dku, mia� ciemniejsze i bardziej szorstkie ni� przeci�tny Anarresyjczyk. Nosi� ci�k� zimow� tunik�, kt�rej, z wygl�du s�dz�c, nie zdejmowa� od ubieg�ej zimy�� mankiety r�kaw�w sczernia�y z brudu. Spos�b bycia mia� bezceremonialny i opryskliwy. M�wi� urywanymi zdaniami�� podobnymi do notatek, kt�re gryzmoli� na strz�pkach papieru. Pochrz�kiwa�.

��B�dziesz si� musia� nauczy� ajo�skiego�� burkn�� na Szeveka.

��Ajo�skiego?

��Powiedzia�em: ajo�skiego.

��Po co?

���eby� m�g� czyta� fizyczne prace Urrasyjczyk�w! Atro, To, Baisk�� te nazwiska. Nikt tego nie t�umaczy� na prawieki�� i pewno nie przet�umaczy. Najwy�ej sze�� os�b na Anarres jest w og�le w stanie cokolwiek z tego zrozumie�. W dowolnym j�zyku.

��W jaki spos�b mam si� nauczy� ajo�skiego?

��Z gramatyki i s�ownika!

Szevek nie dawa� za wygran�.

��Gdzie je znajd�?

��Tu�� warkn�� Sabul. Zacz�� grzeba� w�r�d ma�ych ksi��eczek w zielonych ok�adkach, upchanych na brudnych p�kach. Ruchy mia� porywcze i zdradzaj�ce irytacj�. Dogrzeba� si� w ko�cu na dolnej p�ce dw�ch opas�ych, nie oprawionych tom�w i hukn�� nimi o biurko.�� Zawiadomisz mnie, kiedy b�dziesz w stanie czyta� Atro po ajonsku. Do tego czasu nie mamy ze sob� o czym rozmawia�.

��Jak� matematyk� pos�uguj� si� Urrasyjczycy?

��Nic takiego, z czym by� sobie nie poradzi�.

��Czy kto� zajmuje si� tu chronotopologi�?

��Tak, Turet, mo�esz si� z nim konsultowa�. Nie widz� potrzeby, �eby� chodzi� na jego wyk�ady.

��Mia�em zamiar ucz�szcza� na wyk�ady Gvarab.

��Po co?

��Z powodu jej prac nad cz�stotliwo�ci� i cykliczno�ci��

Sabul usiad�, by zaraz si� zerwa�. By� niemo�liwie niespokojny�� a przy tym sztywny: tarnik do drzewa, nie cz�owiek.

��Nie tra� czasu. W teorii nast�pstw znacznie wyprzedzi�e� t� staruch�, za� inne idee, kt�re ona p�odzi, to kupa �mieci.

��Interesuj� mnie zasady jednoczesno�ci.

��Jednoczesno��! Co za paskarskim g�wnem karmi was tam Mitis?

Zmierzy� Szeveka w�ciek�ym spojrzeniem, pod szorstk� szczecin� na skroniach nabrzmia�y mu �y�y.

��Zorganizowa�em kurs samokszta�ceniowy na ten temat.

��Wydoro�lej, wydoro�lej. Pora wydoro�le�. Teraz jeste� w Abbenay. My zajmujemy si� tutaj fizyk�, a nie religi�. Porzu� mistycyzm i wydoro�lej. Jak pr�dko mo�esz si� nauczy� ajo�skiego?

��Nauczenie si� prawickiego zaj�o mi dobrych kilka lat�� odpar� Szevek. Lekka ironia w jego s�owach ca�kowicie usz�a uwagi Sabula.

��Mnie to zaj�o dziesi�� dekad. Nauczy�em si� na tyle, by m�c przeczyta� Wst�p To. Do licha, b�dziesz potrzebowa� jakiego� tekstu do �wicze�. To si� mo�e nada�. Zaraz. Czekaj no.

Zacz�� przetrz�sa� przepe�nion� nad wszelk� miar� szuflad� i dokopa� si� wreszcie ksi��ki o dziwnym wygl�dzie, w niebieskiej oprawie, bez Ko�a �ycia na ok�adce. Tytu� by� wyt�oczony z�otymi literami i zdawa� si� brzmie�: Poilea Afioite, co nic nie znaczy�o; kszta�ty niekt�rych liter by�y dla Szeveka obce. Przyjrza� si� ksi��ce, wzi�� j� od Sabula, ale nie otwiera�. Oto trzyma� j�, t� rzecz, kt�r� tak pragn�� ujrze�, wytw�r obcych r�k, pos�anie z innego �wiata.

Przypomnia� sobie ksi��k�, kt�r� pokaza� mu kiedy� Palat, ksi�g� liczb.

��Zajrzyj znowu, jak ju� b�dziesz umia� to przeczyta栗 mrukn�� Sabul.

Szevek odwr�ci� si� do wyj�cia. Sabul krzykn�� za nim burkliwie:

��Trzymaj te ksi��ki przy sobie! Nie s� przeznaczone do powszechnego u�ytku.

M�odzieniec przystan��, odwr�ci� si� i rzek� po chwili spokojnym g�osem, jak gdyby onie�mielony:

��Nie rozumiem.

��Nie dawaj ich czyta� innym!

Szevek nie odpowiedzia�.

Sabul wsta� i podszed� do niego.

��Pos�uchaj. Jeste� teraz cz�onkiem Centralnego Instytutu Naukowego, syndykiem fizyki, i pracujesz ze mn�, Sabulem. Rozumiemy si�? Przywilej to odpowiedzialno��. Zgadza si�?

��Mam zdobywa� wiedz�, kt�rej nie wolno mi dzieli� z innymi�� stwierdzi� po kr�tkiej pauzie Szevek, wyg�aszaj�c to zdanie tak, jakby by�o twierdzeniem logiki.

��Gdyby� znalaz� na ulicy paczk� z kapiszonami, czy podzieli�by� si� nimi z ka�dym przechodz�cym dzieckiem?

Te ksi��ki to materia� wybuchowy. Rozumiemy si� teraz?

��Tak.

��To �wietnie.�� Sabul odwr�ci� si� od niego z twarz� wykrzywion� gniewem, kt�ry zdawa� si� w�a�ciwy mu, trwa�y. M�ody cz�owiek wyszed��� przej�ty odraz�, z�erany ciekawo�ci��� nios�c ostro�nie �w dynamit.

Zabra� si� do nauki ajo�skiego. Pracowa� w samotno�ci, w pokoju numer 46�� z powodu ostrze�enia Sabula, ale tak�e dlatego, �e samotna praca sta�a si� dla niego czym� a� nadto naturalnym.

Od najwcze�niejszej m�odo�ci zdawa� sobie spraw�, �e jest�� pod pewnymi wzgl�dami�� inny od wszystkich znanych mu os�b.

�wiadomo�� takiej odmienno�ci bywa dla dziecka nader bolesna, poniewa��� niczym si� jeszcze nie wykazawszy, niezdolne do dokonania czegokolwiek�� nie znajduje dla niej usprawiedliwienia.

Jedynym dla takiego dziecka oparciem mo�e by� obecno�� kochaj�cych i godnych zaufania doros�ych, kt�rzy r�wnie��� na sw�j spos�b�� s� inni; Szevekowi tego zabrak�o. Owszem, Palat by� nadzwyczaj kochaj�cym i godnym zaufania ojcem. Akceptowa� Szeveka takim, jakim by�, godzi� si� ze wszystkim, co robi�. Ale nie ci��y�o na nim przekle�stwo odmienno�ci. By� jak inni, jak ci wszyscy, kt�rym �ycie we wsp�lnocie przychodzi�o tak �atwo. Kocha� Szeveka, ale nie potrafi� go nauczy�, czym jest wolno�栗 to uznanie samotno�ci drugiej osoby, kt�re jako jedyne jest j� w stanie przekroczy�.

Szevek przywyk� do zamykania si� w sobie, �agodzonego przez codzienne�� typowe dla �ycia w gromadzie�� przypadkowe kontakty i rozmowy oraz towarzystwo garstki przyjaci�. Tu, w Abbenay, nie mia� przyjaci�, nie zmuszony za� do dzielenia z innymi sypialni, �adnych nowych przyja�ni nie nawi�za�. Doszed�szy dwudziestego roku �ycia, zbyt dobrze by� �wiadom odmienno�ci swojego charakteru i umys�u, by szuka� towarzystwa; �y� na uboczu, w odosobnieniu; studenci, jego koledzy, wyczuwaj�c, �e owo stronienie od ludzi jest autentyczne, niezbyt cz�sto pr�bowali si� do� zbli�y�.

Polubi� wkr�tce prywatno�� w�asnego pokoju. Rozkoszowa� si� swoj� pe�n� niezale�no�ci�. Opuszcza� pok�j, jedynie by zje�� �niadanie i kolacj� w sto��wce oraz odby� codziennie szybki spacer po mie�cie dla rozlu�nienia mi�ni, nawyk�ych od dawna do �wicze�; po czym wraca� do pokoju numer 46 i do ajo�skiej gramatyki. Raz na par� dekad wzywano go do rotacyjnych prac spo�ecznych, �dziesi�tnie�, lecz poniewa� pracowa� z nieznajomymi, nie za� jak to bywa�o w ma�ych spo�eczno�ciach�� w�r�d bliskich znajomych, te dni pracy fizycznej nie wytr�ca�y go z jego samotno�ci, nie op�nia�y te� post�p�w w nauce ajo�skiego.

Sama gramatyka tego j�zyka�� skomplikowana, nielogiczna, paradygmatyczna�� sprawia�a mu przyjemno��. Gdy opanowa� podstawowe s�ownictwo, nauka posz�a mu ju� �atwo, orientowa� si� bowiem w przedmiocie swych lektur; zna� dziedzin� i terminy, ilekro� wi�c utkn��, jego intuicja lub jakie� r�wnanie matematyczne podpowiada�y mu, na jakim stoi gruncie. Nie zawsze by�y to miejsca, w kt�rych ju� bywa�. Wst�p do fizyki czasu To nie by� podr�cznikiem dla pocz�tkuj�cych. Zanim dobrn�� do po�owy ksi��ki, ju� nie czyta� dla nauki j�zyka, ale dla samej fizyki; zrozumia�, dlaczego Sabul zmusi� go na wst�pie do lektury urrasyjskich fizyk�w. Wyprzedzili oni znacznie wszystko, czego dokonano na Anarres w ostatnich dwudziestu�� trzydziestu latach. Najb�yskotliwsze tezy prac Sabula na temat nast�pstw okazywa�y si� w gruncie rzeczy kryptoprzek�adami z ajo�skiego.

Rzuci� si� na inne ksi��ki, kt�re mu tamten powierzy��� g��wne dzie�a wsp�czesnej fizyki urrasyjskiej. Jego �ycie sta�o si� jeszcze bardziej pustelnicze. Nie udziela� si� w syndykacie studenckim, nie ucz�szcza� te� na zebrania �adnego innego syndykatu czy stowarzyszenia, wyj�wszy senne konwentykle Stowarzyszenia Fizyk�w. Spotkania takich grup, s�u��ce krzewieniu spo�ecznych postaw i dzia�a�, stanowi�y osnow� �ycia ka�dej mniejszej spo�eczno�ci; tu, w mie�cie, zdawa�y si� mie� jednak zdecydowanie mniejsze znaczenie. Obecno�� jednostki nie by�a tu niezb�dna; zawsze znale�li si� inni, gotowi do dzia�ania�� i nie�le sobie radz�cy.

Wyj�wszy obowi�zek dziesi�tnicy i rutynowe dy�ury w mieszkalni i laboratoriach, Szevek by� panem w�asnego czasu. Zdarza�o si� nieraz, �e rezygnowa� z �wicze� a bywa�o, �e i z posi�k�w. Nie opu�ci� jednak �adnego wyk�adu jedynego kursu, na kt�ry ucz�szcza��� po�wi�conego cz�stotliwo�ci i cykliczno�ci seminarium Gvarab.

Gvarab by�a ju� tak s�dziwa, �e cz�sto plot�a trzy po trzy i gubi�a w�tek. Frekwencja na jej wyk�adach by�a niewielka i kapry�na.

Wyk�adowczyni wypatrzy�a niebawem jedynego wiernego s�uchacza�� chudego ch�opca z odstaj�cymi uszami. Zacz�a wyk�ada� tylko dla niego. Jasne, uwa�ne, inteligentne oczy m�odzie�ca spotyka�y si� z jej oczami, uspokaja�y j�, pobudza�y; umys� starowinki rozkwit�, wr�ci� jej utracony dar wizji. Wzbi�a si� wysoko, pozostali studenci zadzierali g�owy, zmieszani lub zdumieni�� a i przera�eni, gdyby do odczuwania przera�enia byli zdolni. Gvarab ogarnia�a wszech�wiat znacznie rozleglejszy, ni� go ogarn�� by�a w stanie wi�kszo�� ludzi, i to ich o�lepia�o. Jasnooki ch�opiec wpatrywa� si� w ni� wytrwale. W jego twarzy odnajdywa�a w�asn� rado��. To, co mia�a do zaofiarowania, co ofiarowywa�a przez ca�e swoje �ycie, a czego nikt z ni� nigdy nie dzieli��� on przyjmowa�, podziela�. By� jej bratem, oddzielonym przepa�ci� pi��dziesi�ciu lat, jej zbawieniem.

Spotkawszy si� w gabinecie fizycznym lub w sto��wce, przyst�powali od razu do rozm�w o fizyce, niekiedy jednak Gvarab nie mia�a na to si�y i w�wczas nie bardzo wiedzieli, o czym m�wi�, i staruszka, i m�odzieniec r�wnie bowiem byli nie�miali.

��Za ma�o si� od�ywiasz�� stwierdza�a.

On u�miecha� si� i czerwieni�y mu si� uszy. �adne nie wiedzia�o, o czym dalej m�wi�.

Po p� roku od przybycia do Instytutu Szevek przyni�s� Sabulowi trzystronicow� rozprawk� zatytu�owan�: �Krytyka hipotezy nast�pstw niesko�czonych Atro�. Sabul zwr�ci� mu j� po up�ywie dekady i burkn��:

��Przet�umacz to na ajo�ski.

��Pisa�em to na brudno w�a�nie po ajo�sku�� wyzna� Szevek�� pos�ugiwa�em si� bowiem terminologi� Atro. Przepisz� wi�c tylko orygina�. Tylko po co?

��Po co? �eby ten przekl�ty paskarz Atro m�g� to przeczyta�!

Przychodzi statek pi�tego nast�pnej dekady.

��Statek?

��Frachtowiec z Urras!

Tak oto Szevek odkry�, �e mi�dzy rozdzielonymi �wiatami w�druje nie tylko ropa naftowa i rt��, nie tylko ksi��ki�� jak te, kt�re w�a�nie czyta��� ale i listy. Listy! Listy do posiadaczy, do poddanych rz�d�w opieraj�cych si� na nier�wnym podziale w�adzy, do osobnik�w, kt�rzy musz��� skoro zgodzili si� by� cz�ciami pa�stwowej machiny�� b�d� podlega� wyzyskowi, b�d� wyzyskiwa� innych. Ci ludzie umieliby dobrowolnie, bez napastliwo�ci wymienia� pogl�dy z lud�mi wolnymi? Czy naprawd� s� zdolni uczestniczy� na r�wnych prawach w solidarnej pracy my�li, czy te� tylko pr�buj� zdominowa�, narzuci� swoj� wol�, zaw�aszczy�? My�l o wymianie list�w z jakim� posiadaczem zatrwo�y�a go; ciekawe by�oby jednak dowiedzie� si�

Tylu podobnych odkry� zmuszony ju� by� jednak dokona� podczas tego pierwszego p�rocza w Abbenay, i� musia� dopu�ci� do siebie my�l, �e by��� a mo�e i nadal jest?�� ogromnie naiwny�� przykre przypuszczenie dla m�odego, inteligentnego cz�owieka.

Pierwsze�� i najtrudniejsze do zaakceptowania�� by�o odkrycie, �e ma si� nauczy� ajo�skiego i zachowa� t� wiedz� dla siebie; sytuacja tak dla� nowa i tak moralnie deprymuj�ca, �e jeszcze si� z ni� nie oswoi�. Nikomu, co prawda, nie wyrz�dza� krzywdy nie dziel�c tej wiedzy; z drugiej jednak strony, co by innym szkodzi�o, gdyby si� dowiedzieli, �e zna ajo�ski i �e oni r�wnie� mog� si� go nauczy�? Przecie� na otwarto�ci raczej ni� sekretno�ci zasadza si� wolno��, a wolno�� zawsze warta jest ryzyka. Tu za� ryzyka �adnego nie dostrzega�. Przysz�o mu raz na my�l, �e Sabul chce zatrzyma� now� fizyk� Urrasyjczyk�w na sw�j w�asny u�ytek, zachowa� j� dla siebie, zaw�aszczy�, by zyska� przewag� nad kolegami z Anarres. Podejrzenie owo tak jednak by�o przeciwne jego my�lowym nawykom, �e z wielkimi oporami zrodzi�o si� w jego g�owie, gdy si� za� zrodzi�o, natychmiast odrzuci� je z pogard� jako przypuszczenie prawdziwie obrzydliwe.

A jeszcze ten prywatny pok�j, kolejna moralna zadra. Je�li jako dziecko spa�e� sam w pojedynczym pokoju, znaczy�o to, �e tak ju� zalaz�e� za sk�r� pozosta�ym u�ytkownikom sypialni, i� nie byli w stanie d�u�ej ci� znosi�; egoizowa�e�. Samotno�� r�wna�a si� nie�asce. Podstawowy cel pojedynek�� m�wi�c j�zykiem doros�ych�� okre�la�a potrzeba seksualna. W ka�dym bloku mieszkalnym znajdowa�a si� pewna liczba pojedynczych pokoi, z kt�rych para, pragn�ca ze sob� kopulowa�, mog�a korzysta� przez noc, dekad�, tak d�ugo wreszcie, jak d�ugo mia�a ochot�. Osoby podejmuj�ce partnerstwo zamieszkiwa�y w pokojach dwuosobowych; w ma�ych miejscowo�ciach, gdzie takich dw�jek brakowa�o, dobudowywano je cz�sto na ko�cu mieszkalni, co prowadzi�o do powstawania�� pok�j za pokojem�� d�ugich, niskich, rozci�gni�tych budynk�w, zwanych �partnerskimi poci�gami�. Wyj�wszy ch�� seksualnego wsp�ycia, nie widziano powodu do niesypiania w sypialni og�lnej. Mo�na by�o wybra� sobie mniejsz� lub wi�ksz�, a je�li nie podobali si� wsp�lokatorzy�� przenie�� si� do innej. Ka�dy mia� zapewnione miejsce do pracy: warsztat czy laboratorium, studio, stodo�� czy biuro; w �a�ni m�g�, wedle w�asnego uznania, szuka� prywatno�ci b�d� k�pa� si� publicznie; o seksualne odosobnienie nie by�o trudno, by�o ono nawet spo�ecznie po��dane; poza tym separowanie si� od ludzi nie znajdowa�o funkcjonalnego uzasadnienia. Oznacza�o nadmiar, marnotrawstwo.

Gospodarka Anarres nie mog�a sobie pozwoli� na budow�, utrzymywanie, ogrzewanie i o�wietlanie prywatnych dom�w i mieszka�. Cz�owiek o naturze odludka musia� usun�� si� ze spo�eczno�ci i troszczy� sam o siebie. M�g� to uczyni� bez przeszk�d. M�g� wybudowa� sobie dom gdziekolwiek zechcia� (cho� je�li popsu� tym jaki� �adny widok albo poletko �yznej ziemi, m�g� si� spotka� z naciskiem ze strony s�siad�w, aby si� przeni�s� gdzie indziej).

Na obrze�ach starszych anarresyjskich wsp�lnot �y�o niema�o takich samotnik�w i pustelnik�w, udaj�cych, �e nie nale�� do istot spo�ecznych. Dla tych jednak, kt�rzy akceptowali przywileje i zobowi�zania wynikaj�ce z mi�dzyludzkiej solidarno�ci, odosobnienie mia�o warto�� jedynie wtedy, gdy czemu� s�u�y�o.

Pierwsz� wi�c reakcj� Szeveka na umieszczenie go w osobnym pokoju by�a niech�� zmieszana ze wstydem. Dlaczego go tutaj wsadzili? Wnet odkry� przyczyn�. Pojedynka by�a najw�a�ciwszym miejscem do pracy, kt�r� si� zajmowa�. Je�li jaka� my�l przychodzi�a mu do g�owy o p�nocy, m�g� zapali� �wiat�o i zapisa� j�; gdy za�wita�a o brzasku�� nie wyp�asza�y jej rozmowy i harmider czyniony przez czterech czy pi�ciu wstaj�cych wsp�mieszka�c�w; je�li nie przychodzi�a wcale i ca�e dnie sp�dza� za biurkiem gapi�c si� w okno�� nikt nie stawa� za jego plecami i nie dziwowa� si�, �e zbija b�ki. Odosobnienie okazywa�o si� w gruncie rzeczy niemal r�wnie przydatne do uprawiania fizyki, co seksu.

Ale czy by�o istotnie niezb�dne?

W sto��wce Instytutu do ka�dej kolacji podawano deser. Szevek za deserami przepada� i gdy tylko m�g�, bra� dok�adk�. Jego sumienie jednak, sumienie organicysty spo�ecznego, cierpia�o z tego powodu katusze. Bo czy wszyscy, we wszystkich sto��wkach od Abbenay po najdalszy zak�tek, dostawali to samo, otrzymywali taki sam przydzia�? Zawsze go o tym zapewniano i sam te� zawsze to stwierdza�. Oczywi�cie, zdarza�y si� lokalne r�nice: specyfika regionu, braki, nadwy�ki, sytuacje wyj�tkowe, takie jak obozy pracy, marni kucharze, znakomici kucharze�� nieprzebrana rozmaito�� w obr�bie niezmiennego schematu. �aden jednak kucharz nie by� a� tak utalentowany, �eby przyrz�dza� deser, nie maj�c do tego sk�adnik�w. W wi�kszo�ci sto��wek desery serwowano raz, dwa razy w dekadzie. Tutaj co wiecz�r. Dlaczego? Czy�by cz�onkowie Centralnego Instytutu Nauk byli lepsi od reszty spo�ecze�stwa?

Nie szuka� odpowiedzi na te pytania. Sumienie spo�eczne, opinia og�u�� najpot�niejszy moralny wska�nik kieruj�cy post�powaniem wi�kszo�ci Anarresyjczyk�w�� nie mia�y nad nim a� takiej jak nad innymi w�adzy. Ludzie nie rozumieli tak wielu z nurtuj�cych go problem�w, �e przywyk� do borykania si� z nimi w milczeniu, samodzielnie. Podobnie te� podszed� i do tego zagadnienia, znacznie dla� nawet�� pod pewnymi wzgl�dami�� trudniejszego od fizyki czasu. Nie zasi�ga� niczyich opinii. Po prostu przesta� jada� w sto��wce desery.

Do noclegowni si� jednak nie przeprowadzi�. Zwa�ywszy na szali moraln� niewygod� i praktyczny zysk, stwierdzi�, �e ten drugi przewa�y�. W prywatnym pokoju pracowa�o mu si� lepiej. T� prac� warto by�o wykona�, za� on wykonywa� j� dobrze. By�a to praca o zasadniczym dla jego spo�ecze�stwa znaczeniu. Odpowiedzialno�� uzasadnia�a przywilej.

A wi�c pracowa�.

Spad� na wadze; lekko st�pa� po ziemi. Braku wysi�ku fizycznego, urozmaiconych zaj��, kontakt�w towarzyskich i seksualnych nie do�wiadcza� jako braku, lecz jako wolno��. By� cz�owiekiem wolnym: m�g� robi�, co chcia�, kiedy chcia� i jak d�ugo chcia�.

I tak te� czyni�. Pracowa�. Praco/bawi� si�.

Robi� notatki do ci�gu hipotez maj�cych prowadzi� do sp�jnej teorii jednoczesno�ci. Cel ten zacz�� mu si� jednak wydawa� nazbyt skromnym; do osi�gni�cia, gdyby tylko zdo�a� si� do� zbli�y�, by� cel znacznie ambitniejszy: jednolita teoria czasu. W czterech �cianach pokoju czu� si� jak w�r�d otwartej, rozleg�ej przestrzeni�� otacza�a go ona, trzeba by�o jedynie znale�� drog� wyj�cia, wolne przej�cie. Ta intuicja sta�a si� jego obsesj�. Przez jesie� i zim� coraz bardziej odwyka� od snu. Wystarcza�o mu go par� godzin w nocy i jeszcze kilka w ci�gu dnia; drzemki, w kt�re zapada�, w niczym nie przypomina�y g��bokiego snu, jaki dot�d zna�, pr�dzej ju� jaw� na innym poziomie, tak pe�ne by�y sennych roje�. �ni� sny plastyczne, sny b�d�ce cz�ci� jego pracy. Ogl�da� zawracaj�cy w swoim �o�ysku czas, rzek� p�yn�c� w g�r� do �r�d�a. W lewej i prawej d�oni trzyma� dwie jednoczesne chwile�� i z u�miechem oddala� je od siebie, obserwuj�c, jak si� dziel�, niczym dwie rozklejaj�ce si� ba�ki mydlane. Wstawa� i�� nie ca�kiem jeszcze rozbudzony�� notowa� matematyczny wz�r, kt�ry od wielu dni mu si� wymyka�. Patrzy�, jak przestrze� zwiera si� wok� niego niczym zapadaj�ca si� ku centrum otch�ani powierzchnia kuli, kurczy si� i zamyka�� i budzi� si� z uwi�z�ym w gardle krzykiem o ratunek, staraj�c si� w milczeniu wyrzuci� ze �wiadomo�ci w�asn� wieczyst� pustk�.

Wracaj�c do siebie z biblioteki pewnego mro�nego zimowego popo�udnia, wst�pi� do dziekanatu fizyki, �eby sprawdzi�, czy nie ma dla niego list�w w skrzynce. W�a�ciwie nie mia� podstaw, aby si� jakich� spodziewa�, skoro nigdy do �adnego z przyjaci� z Instytutu Okr�gowego nie napisa�; lecz nie czu� si� od paru dni najlepiej, obali� kilka ze swoich w�asnych najelegantszych hipotez i po p� roku wyt�onej pracy znalaz� si� z powrotem w punkcie wyj�cia; model fazowy okaza� si� najzwyczajniej zbyt m�tny, aby I m�g� by� u�yteczny, bola�o go gard�o, ucieszy�by go wi�c list od kogo� znajomego, albo cho� mo�liwo�� spotkania kogo� w dziekanacie, komu m�g�by powiedzie� �cze��. Zasta� tam jednak tylko Sabula.

��Sp�jrz, Szevek.

Spojrza� na ksi��k�, kt�r� tamten trzyma� w r�ku: cienk� ksi��eczk� w zielonej oprawie, z wyt�oczonym na ok�adce Ko�em �ycia. Wzi�� j� do r�ki i zerkn�� na stron� tytu�ow�: �Krytyka hipotezy nast�pstw niesko�czonych Atro�. Ksi��eczka zawiera�a jego esej, s�owa uznania ze strony Atro, jego obron� i replik�. Przek�ad (albo retrowersj�) na prawieki opublikowa�o wydawnictwo KPR w Abbenay. Na ok�adce figurowa�y imiona pary autor�w: Sabul i Szevek.

Sabul pochyla� si� nad ksi��k� w r�ku Szeveka i syci� oczy jej widokiem. Jego warkotliwy g�os wezbra� gard�owym �miechem.

��Wyko�czyli�my go. Wyko�czyli�my tego zasranego paskarza Atro! Niech no spr�buj� teraz wspomnie� o �niedojrza�ym brali ku precyzji�!�� Sabul od dziesi�ciu lat nosi� w sercu zapiek�� z�o�� do wydawanego przez uniwersytet Ieu Eun Przegl�du Fizycznego, kt�ry zdezawuowa� jego prace teoretyczne jako �naznaczone prowincjonalizmem i niedojrza�ym brakiem precyzji, jakim dogmat odo�ski pora�a ka�d� dziedzin� my�li�.�� Przekonaj� si� teraz, kto tu jest prowincjonalny!�� mrukn�� ze �miechem.

Szevek nie przypomina� sobie, �eby przez okres ich rocznej blisko znajomo�ci ogl�da� na twarzy Sabula u�miech.

Usiad� w drugim ko�cu pokoju, zgarn�wszy przedtem z �awki stert� papier�w; gabinet fizyczny by� oczywi�cie wsp�lny, ale Sabul tak za�mieci� pok�j swoimi materia�ami, �e dla nikogo wi�cej nie starcza�o ju� miejsca. Szevek popatrzy� na ksi��k�, kt�r� wci�� trzyma� w r�ku, a potem spojrza� w okno. Czu� si� niezdr�w�� i na takiego te� wygl�da�. Sprawia� ponadto wra�enie spi�tego; przy Sabulu nie bywa� jednak nigdy onie�mielony czy skr�powany, jak to mu si� cz�sto zdarza�o z lud�mi, kt�rych by rad pozna� bli�ej.

��Nie wiedzia�em, �e to t�umaczysz�� rzek�.

��Przet�umaczy�em, opracowa�em. Wyg�adzi�em par� chropowatych miejsc, wype�ni�em luki, kt�re pozostawi�e�, i temu podobne. Par� dekad pracy. Powiniene� by� dumny, twoje idee stanowi� w znacznej mierze fundament gotowej ksi��ki.

Wype�nia�y j� wy��cznie idee Atro i Szeveka.

��Jestem�� zgodzi� si� Szevek. Przyjrza� si� swoim d�oniom. Po chwili rzek�:�� Chcia�bym opublikowa� rozprawk� na temat odwracalno�ci, kt�r� napisa�em w tym kwartale. By�oby dobrze, gdyby dotar�a do Atro. Zainteresowa�aby go. On wci�� trwa przy przyczynowo�ci.

��Opublikowa�? Gdzie?

��Po ajo�sku�� na Urras. Po�lij j� Atro, jak t� ostatni�, a on j� zamie�ci w jednym z tamtejszych periodyk�w.

��Nie mo�esz dawa� im do druku czego�, co nie zosta�o wydane tu na miejscu.

��Ale� tak w�a�nie post�pili�my w tym przypadku! To wszystko, pr�cz mojej repliki, ukaza�o si� najpierw w Przegl�dzie Ieu Eun.

��Nie mog�em temu zapobiec, ale czy my�lisz, �e mi by�o do tej publikacji pilno? Chyba nie s�dzisz, �e wszyscy w KPR aprobuj� tak� wymian� pogl�d�w z Urras, co? Defensywa nalega, �eby ka�de s�owo, jakie st�d wychodzi na pok�adzie tych frachtowc�w, by�o aprobowane przez ich eksperta. A co najwa�niejsze, czy ty my�lisz, �e ci wszyscy prowincjonalni fizycy, kt�rzy nie maj� dost�pu do tego kana�u ��czno�ci z Urras, nie zazdroszcz� nam, �e z niego korzystamy? My�lisz, �e nie s� zawistni? S� ludzie, kt�rzy tylko czekaj�, tylko czekaj� na jeden nasz fa�szywy krok. Powinie nam si� noga�� i do widzenia skrzynko pocztowa na urrasyjskich statkach. Teraz wszystko jasne?

��Jak do tego w og�le dosz�o, �e Instytut zyska� dost�p do tej skrzynki pocztowej?

��Wyb�r Pegvura do KPR przed dziesi�ciu laty.�� Pegvur by� fizykiem umiarkowanie wybitnym.�� Od tamtej pory st�pam na palcach, �eby to utrzyma�. Rozumiesz?

Szevek kiwn�� g�ow�.

��Zreszt� Atro i tak nie zawraca�by sobie g�owy twoimi p�odami. Przejrza�em t� rozprawk�, zwr�ci�em ci j� przecie� par� dekad temu. Kiedy� ty wreszcie przestaniesz traci� czas na te wsteczne teorie, kt�rych si� GvaYab uczepi�a? Czy nie widzisz, �e ona zmarnowa�a na nie �ycie? Obstaj�c przy nich, wyjdziesz na g�upka. Do czego masz oczywi�cie niezaprzeczalne prawo. Nie b�dziesz jednak robi� g�upka ze mnie.

��A gdybym przedstawi� t� rozpraw� do publikacji tutaj, w j�zyku prawickim?

��Strata czasu.

Szevek lekkim skinieniem g�owy przyj�� to do wiadomo�ci.

Podni�s� si�, tykowaty i kanciasty, i przez chwil� sta� w zamy�leniu. Zimowe �wiat�o k�ad�o si� matowym blaskiem na jego nieruchomej twarzy i w�osach, kt�re nosi� obecnie zaplecione w warkocz z ty�u g�owy. Podszed� do biurka i wzi�� jedn� z le��cych na stosie nowiutkich ksi��ek.

��Chcia�bym j� pos�a� Mitis�� powiedzia�.

��Bierz, ile chcesz. Pos�uchaj. Je�li uwa�asz, �e wiesz lepiej ode mnie, jak masz post�powa�, daj t� rozpraw� do druku. Nie potrzebujesz zezwolenia! U nas, jak ci wiadomo, hierarchie nie obowi�zuj�! Nie mog� ci� powstrzyma�. Mog� ci tylko s�u�y� rad�.

��Jeste� konsultantem Syndykatu Wydawniczego do spraw r�kopis�w z dziedziny fizyki�� przypomnia� Szevek.�� S�dzi�em, �e oszcz�dz� wszystkim czasu, zadaj�c ci teraz to Dytanie.

Przez jego �agodno�� przebija�a nieust�pliwo��; nie staraj�c si� nikogo nagina�, sam pozostawa� nieugi�ty.

��Oszcz�dz� czasu�� co chcesz przez to powiedzie�?�� warkn�� Sabul, ale i on by� odonianinem: skr�ci� si� niemal z powodu swojej hipokryzji, odwr�ci� od Szeveka, ponownie do� zwr�ci�, na koniec warkn�� ze z�o�ci�, grubym z gniewu g�osem:�� W porz�dku!

Zaproponuj te zasrane wypociny! O�wiadcz�, �e nie jestem kompetentny, �eby wyra�a� o nich zdanie. Zasugeruj� im, �eby zwr�cili si� o konsultacj� do Gvarab. To ona jest specjalistk� od jednoczesno�ci, nie ja. Mistyczna m�tniaczka! Wszech�wiat jest strun� gigantycznej harfy, oscyluj�cej mi�dzy bytem i niebytem! A swoj� drog�, jak� te� ona wygrywa melodi�? Pasa�e Harmonii Numerycznych, jak mniemam? Uznaj� si� wi�c za niekompetentnego, innymi s�owy: nie mam ochoty zaleca� KPR czy Wydawnictwu intelektualnego �ajna!

��Praca, kt�r� dla ciebie wykona�em�� powiedzia� Szevek�� jest cz�ci� tej, kt�r� podj��em, id�c tropem idei Gvarab dotycz�cych jednoczesno�ci. Chc�c mie� jedno, musisz zaakceptowa� i drugie.

Ziarno najlepiej wschodzi w g�wnie, jak mawiamy w P�noconi�u.

Czeka� jeszcze chwil�, nie doczekawszy si� za� odpowiedzi, po�egna� si� i wyszed�.

Zdawa� sobie spraw�, �e wygra� bitwꠗ i to �atwo, bez u�ycia gwa�tu. Lecz gwa�t zosta� przecie� zadany.

Tak jak przepowiedzia�a Mitis, by� �cz�owiekiem Sabula�. Ten ju� od lat nie udziela� si� jako fizyk; renom� zawdzi�cza� temu, co sobie przyw�aszcza� z osi�gni�� innych umys��w. Szevek mia� odwali� prac� my�low�, Sabul�� zebra� honory.

Sytuacja, oczywi�cie, etycznie nie do przyj�cia i Szevek powinien napi�tnowa� j� i odrzuci�. Tylko �e nie m�g�. Potrzebowa� Sabula. Chcia� publikowa� to, co pisa�, i wysy�a� ludziom zdolnym go zrozumie栗 fizykom z Urras; potrzebowa� ich pomys��w, krytyki i wsp�pracy.

Targowali si� wi�c z Sabulem, dobijali targu niczym spekulanci. Nie by�a to walka, lecz handel. Ty mi daj to, ja ci dam to. Odm�wisz�� i ja odm�wi�. Stoi? Stoi! Kariera Szeveka, podobnie jak istnienie jego spo�ecze�stwa, zale�a�a od podtrzymywania tej podstawowej, niejawnej umowy handlowej. Ich zwi�zek by� oparty I nie na pomocy i solidarno�ci wzajemnej, lecz na wyzysku; nie by� organiczny, ale mechaniczny. Czy z zasadniczej dysfunkcji mo�e wynikn�� prawdziwe funkcjonowanie?

Ale przecie� ja chc� tylko doprowadzi� do ko�ca swoj� pracꠗ perswadowa� sobie Szevek, wracaj�c deptakiem, szarym, wietrznym popo�udniem, do czworobocznej mieszkalni.�� To m�j obowi�zek, moja rado��, cel ca�ego �ycia. Cz�owiek, z kt�rym przysz�o mi pracowa�, jest przepychaj�cym si� �okciami, d���cym do dominacji spekulantem i nie zmieni� tego; je�eli chc� pracowa�, musz� pracowa� z nim.

Pomy�la� o Mitis i jej przestrodze. Pomy�la� o Instytucie w P�noconi�u i przyj�ciu w noc przed odjazdem. Wyda�o mu si� ono teraz tak odleg�e, tak po dzieci�cemu spokojne i bezpieczne, �e zachcia�o mu si� p�aka� z t�sknoty. Kiedy przechodzi� pod portykiem gmachu Nauk Biologicznych, jaka� mijaj�ca go dziewczyna rzuci�a na� z ukosa spojrzenie, jemu za� wyda�o si�, �e jest podobna do tamtej�� jak�e jej by�o na imi�?�� tej kr�tko ostrzy�onej, kt�ra podczas przyj�cia tak si� opycha�a piernikami. Przystan�� i obejrza� si�, ale dziewczyna znikn�a ju� za rogiem. A zreszt� mia�a drugie w�osy. Przemin�a, przemin�a, wszystko przemija. Wyszed� spod os�ony portyku. Wiatr zacina� drobnym, rzadkim deszczem.

Deszcz, je�li ju� pada�, to tylko drobny. To by� suchy �wiat. Suchy, anemiczny, nieprzychylny. Nieprzychylny!�� powiedzia� g�o�no po ajo�sku. Nigdy dot�d nie s�ysza�, jak ten j�zyk brzmi; brzmia� bardzo dziwnie. Deszcz siek� go w twarz, jak gdyby kto� ciska� w ni� �wirem. Nieprzychylny deszcz. Do b�lu gard�a do��czy� si� straszny b�l g�owy, z kt�rego ledwie przed chwil� zda� sobie spraw�. Dowl�k� si� do pokoju numer 46 i pad� na tapczan, kt�ry wyda� mu si� znacznie ni�szy ni� zwykle. Nie m�g� pohamowa� dr�enia. Naci�gn�� na siebie pomara�czowy koc i skuli� si� pod nim, pr�buj�c zasn��; nie m�g� jednak opanowa� dygotu, znajdowa� si� bowiem pod ci�g�ym ogniem atomowego bombardowania ze wszystkich stron, nasilaj�cym si� wraz ze wzrostem temperatury.

Nigdy dot�d nie chorowa�, nigdy nie zazna� fizycznej niewygody uci��liwszej ni� zm�czenie. Poj�cia nie maj�c, czym jest wysoka gor�czka, s�dzi��� w przeb�yskach �wiadomo�ci, kt�re roz�wietla�y mu t� d�ug� noc�� �e popada w ob��kanie. Strach przed ob��dem sk�oni� go do szukania pomocv. Zanadto sam siebie wystraszy��� s�ysza� w nocy w�asne majaczenia�� �eby prosi� o pomoc s�siad�w z korytarza. Powl�k� si� do oddalonej o osiem przecznic kliniki; zimne ulice, sk�pane w blasku wschodz�cego s�o�ca, obraca�y si� z powag� wok� niego. W klinice rozpoznano w jego ob��dzie lekkie zapalenie p�uc i kazano mu si� po�o�y� na oddziale drugim. Sprzeciwi� si�. Asystentka zarzuci�a mu egoizowanie i wyja�ni�a, �e je�li wr�ci do domu, b�dzie si� musia� do niego fatygowa� lekarz, �eby mu zapewni� opiek� prywatn�. Po�o�y� si� wi�c do ��ka na oddziale drugim. Znajduj�cy si� tam pacjenci byli starzy. Po jakim� czasie zjawi�a si� asystentka i poda�a mu szklank� wody i pigu�k�.

��Co to jest?�� zapyta� podejrzliwie. Znowu szcz�ka�y mu z�by.

��Proszek przeciw gor�czce.

��Co to takiego?

��Sp�dza gor�czk�.

��Nie potrzebuj� go.

Asystentka wzruszy�a ramionami.

��W porz�dku�� powiedzia�a i wysz�a.

Dla wi�kszo�ci m�odych Anarresyjczyk�w chorowanie by�o spraw� wstydliw��� rezultat wyj�tkowo skutecznej w ich spo�ecze�stwie profilaktyki, oraz, by� mo�e, pomieszania poj��, wynik�ego z analogicznego u�ycia s��w �zdrowy� i �chory�. Chorob� odczuwali jako przest�pstwo�� cho�by i nieumy�lne. Uleganie temu przest�pczemu impulsowi, ust�powanie przed nim przez na przyk�ad przyjmowanie �rodk�w przeciwb�lowych by�o niemoralne. Wystrzegali si� pigu�ek i zastrzyk�w. Wi�kszo�� zmienia�a zdanie po nadej�ciu wieku �redniego i starczego. B�l stawa� si� silniejszy od wstydu. Gdy asystentka przynios�a lekarstwa staruszkom z oddzia�u drugiego, ci dowcipkowali z ni�. Szevek przygl�da� si� temu w ot�pieniu.

P�niej zjawi� si� jaki� lekarz ze strzykawk�.

��Nie chcꠗ zaprotestowa� Szevek.

��Przesta� egoizowa栗 zgani� go doktor�� i odwr�� si�.

Szevek us�ucha�. Potem jaka� kobieta podtyka�a mu kubek z wod�, a on tak dygota�, �e pochlapa� wod� koc.

��Zostaw mnie w spokoju�� poprosi��� kto ty jeste�?

Powiedzia�a mu, ale nie zrozumia�. Kaza� jej odej��, gdy� czuje si� �wietnie. Potem t�umaczy� jej, dlaczego hipoteza cykliczno�ci, jakkolwiek sama w sobie poroniona, ma tak kapitalne znaczenie dla jego podej�cia do teorii jednoczesno�ci, wr�cz stanowi jej kamie� w�gielny. M�wi� cz�ciowo w ojczystym j�zyku, cz�ciowo po ajo�sku; kawa�kiem kredy wypisa� na tabliczce wzory i r�wnania, tak aby go zrozumieli, ona i reszta grupy, ba� si� bowiem, ze mog� poj�� opacznie to por�wnanie z kamieniem w�gielnym.

Asystentka dotkn�a jego twarzy i zaplot�a mu w�osy. D�onie mia�a ch�odne. Nigdy w �yciu nie do�wiadczy� niczego przyjemniejszego od ich dotyku. Wyci�gn�� r�k�, �eby ich dotkn��. Ale jej ju� nie by�o, odesz�a.

Obudzi� si� d�ugi czas potem. M�g� swobodnie oddycha�. Czu� si� �wietnie. Wszystko by�o w jak najlepszym porz�dku. Nie mia� ochoty si� porusza�. Ruch zak��ci�by t� doskona��, nieruchom� chwil�, t� r�wnowag� �wiata. Na suficie ja�nia�o niewypowiedzianie pi�kne zimowe �wiat�o. Le�a� i wpatrywa� si� w nie. Starcy na oddziale �miali si� ch�ralnie�� starczy, chrapliwy skrzek, przecudny d�wi�k. Wesz�a ta sama kobieta i usiad�a przy jego ��ku. Spojrza� na ni� i u�miechn�� si�.

��Jak si� czujesz?

��Jak nowo narodzony. Kto ty jeste�?

U�miechn�a si� r�wnie�.

��Matka.

��Powt�rne narodziny. Mia�em jednak dosta� nowe cia�o, a nie to samo.

��M�wisz od rzeczy.

��Nie od rzeczy. Od Urras. Powt�rne narodziny to cz�� ich religii.

��Jeste� jeszcze os�abiony.�� Dotkn�a jego czo�a.�� Nie masz ju� gor�czki.

Jej g�os m�wi�cy te cztery s�owa dotkn�� i urazi� w najg��bszych zakamarkach jego duszy jaki� punkt, mroczne miejsce, zamurowan� przestrze�, i t�uk� si� tam echem w ciemno�ci. Szevek przyjrza� si� kobiecie i stwierdzi� ze zgroz�:

��Ty jeste� Rulag.

��Ju� ci to m�wi�am. I to nie raz!

Zachowa�a oboj�tny wyraz, a nawet rozbawiony. O tym, �eby Szevek m�g� cokolwiek zachowa�, nie by�o mowy. Nie mia� si�y, �eby si� poruszy�, a jednak cofn�� si� przed ni� z nie ukrywanym strachem, jakby nie by�a jego matk�, ale jego �mierci�. Je�li nawet dostrzeg�a ten s�aby ruch, nie da�a tego po sobie pozna�.

By�a przystojn� kobiet�, ciemn�, o delikatnych, regularnych rysach twarzy, nie naznaczonych bruzdami lat, cho� musia�a ich liczy� ponad czterdzie�ci. Ca�a jej posta� wyra�a�a harmoni� i spok�j. Mia�a niski, przyjemny tembr g�osu.

��Nie wiedzia�am, �e bawisz w Abbenay�� powiedzia�a�� ani gdzie si� obracasz�� a nawet czy w og�le �yjesz. Przegl�da�am w sk�adnicy ksi�garskiej nowe wydawnictwa, szukaj�c tytu��w do biblioteki in�ynierskiej, i natkn�am si� na ksi��k� autorstwa Sabula i Szeveka. O Sabulu, oczywi�cie, s�ysza�am. Ale kto to jest Szevek? Sk�d ja znam to imi�? Przez dobr� chwil� nie mog�am tego ustali�. Dziwne, prawda? Wreszcie sobie przypomnia�am, ale nie wydawa�o mi si� to sensowne. Ten Szevek, kt�rego zna�am, mia�by dzi� ledwie dwadzie�cia lat, ma�o wi�c prawdopodobne, by m�g� by� wsp�autorem�� i to do sp�ki z Sabulem�� traktat�w z metakosmologii. Ale przecie� ka�dy inny Szevek musia�by by� jeszcze m�odszy!� Posz�am si� upewni�. Jaki� ch�opiec w mieszkalni powiedzia� mi, �e tu jeste�� W tej klinice jest ra��co ma�o personelu. Nie pojmuj�, dlaczego syndycy nie domagaj� si� od Federacji Medycznej zwi�kszenia przydzia��w pracy albo nie ogranicz� liczby przyj��; niekt�rzy z tutejszych asystent�w i lekarzy pracuj� po osiem godzin dziennie! Oczywi�cie, s� w�r�d lekarzy tacy, kt�rzy pragn� po�wi�ca� si�. Niestety, nie sprzyja to najwy�szej wydajno�ci� By�o mi dziwnie, kiedy ci� tu zobaczy�am. Nigdy bym ci� nie pozna�a. Czy ty i Palat utrzymujecie ze sob� kontakt?

Jak�e on si� miewa?

��Nie �yje.

��Ach.

W jej g�osie nie by�o nawet pozoru wzruszenia czy �alu, jedynie co� w rodzaju ponurego przyzwyczajenia, jaka� pos�pna nuta. Szevekiem to wstrz�sn�o, przez chwil� nie by� w stanie dopatrzy� si� w Rulag ludzkiej istoty.

��Jak dawno temu umar�?

��Przed o�miu laty.

��Nie m�g� mie� wi�cej ni� trzydzie�ci pi�� lat.

��By�o trz�sienie ziemi w R�wninnem. Mieszkali�my tam oko�o pi�ciu lat, by� in�ynierem budowlanym wsp�lnoty. Wstrz�s uszkodzi� o�rodek kszta�ceniowy. Palat wraz z innymi pr�bowa� wydosta� uwi�zione tam dzieci. Przyszed� drugi wstrz�s i wszystko run�o. Zgin�y trzydzie�ci dwie osoby.

��A ty gdzie wtedy by�e�?

��Mniej wi�cej dziesi�� dni przed trz�sieniem ziemi wyjecha�em, �eby podj�� nauk� w Instytucie Okr�gowym.

Zamy�li�a si�, twarz mia�a wyg�adzon� i spokojn�.

��Biedny Palat. To nawet do niego pasuje�� umrze� w�r�d innych, statystyka, jeden z trzydziestu dw�ch�

��Statystyka by�aby wy�sza, gdyby nie wszed� do tego budynku�� zauwa�y�.

Popatrzy�a na niego. Jej wzrok nie zdradza�, jakich uczu� do�wiadcza�a ani jakich nie do�wiadcza�a. To, co powiedzia�a, mog�o by� spontaniczne lub wykalkulowane, nie spos�b by�o tego rozstrzygn��.

��By�e� przywi�zany do Palata.

Nie odpowiedzia�.

��Nie jeste� do niego podobny. Prawd� m�wi�c, jeste� podobny do mnie, z wyj�tkiem karnacji. S�dzi�am, �e b�dziesz podobny do Palata. Tak przypuszcza�am�� to dziwne, w jaki spos�b wyobra�nia cz�owieka snuje podobne przypuszczenia. A wi�c zosta� z tob�?

Szevek skin�� g�ow�.

��Mia� szcz�cie.�� Cho� nie westchn�a g�o�no, w jej g�osie mo�na by�o jednak wyczu� st�umione westchnienie.

��Ja te�.

Nast�pi�a pauza. Rulag u�miechn�a si� blado.

��Tak. Mog�am by�a pozostawa� z tob� w kontakcie. Czy masz mi za z�e, �e tego nie zrobi�am?

��Za z�e? Nigdy ci� nie zna�em.

��Owszem, zna�e�. Zatrzymali�my ci� z Palatem w domicylu, gdy ju� odstawi�am ci� od piersi. Oboje tego chcieli�my. Kontakt osobisty w tych najwcze�niejszych latach ma zasadnicze znaczenie; psychologowie udowodnili to ponad wszelk� w�tpliwo��. Dopiero na takim uczuciowym pod�o�u mo�na rozwin�� pe�n� socjalizacj� Chcia�am kontynuowa� partnerstwo. Pr�bowa�am wystara� si� dla Palata o przydzia� do Abbenay. Ale nigdy nie by�o wakat�w w jego dziedzinie, a on bez przydzia�u nie zgodzi�by si� tutaj przyjecha�. Bywa� uparty� Z pocz�tku pisywa� czasem, �eby mi donie��, jak si� miewasz, potem przesta�.

��To nie ma znaczenia�� powiedzia� m�odzieniec. Jego wychudzon� chorob� twarz pokrywa�y kropelki potu, sprawiaj�ce, �e policzki i czo�o l�ni�y srebrzy�cie jakby naoliwione.

Znowu zapad�a cisza, po czym Rulag powiedzia�a swoim spokojnym, sympatycznym g�osem:

��Ale� owszem; to mia�o znaczenie i nadal je ma. Ale to Palatowi przypad�o w udziale zosta� z tob� i przeprowadzi� przez kszta�tuj�ce ci� lata. By� opieku�czy, rodzicielski, ja taka nie jestem. Dla mnie najwa�niejsza jest praca. Zawsze tak by�o. Mimo to ciesz� si�, �e ci� widz�, Szevek. Mo�e b�d� ci teraz mog�a odda� jak�� przys�ug�. Wiem, �e Abbenay mo�e wyda� si� na pocz�tku miejscem strasznym. Cz�owiek czuje si� tutaj zagubiony, pozbawiony tej codziennej solidarno�ci, jak� masz w ma�ych miastach. Znam tu ciekawych ludzi, kt�rych mo�e mia�by� ochot� pozna�. A tak�e takich, kt�rzy mogliby ci si� na co� przyda�. Znam Sabula; potrafi� sobie wyobrazi�, co z nim przechodzisz i z czym przychodzi ci si� styka� w Instytucie. Oni tam uprawiaj� gierki dominacji. Trzeba mie� troch� do�wiadczenia, �eby wiedzie�, jak ich ogrywa�. Tak czy owak, ciesz� si�, �e tu jeste�. Sprawia mi to nieoczekiwan� przyjemno�栗 co� w rodzaju rado�ci� Czyta�am twoj� ksi��k�.

To ty� j� napisa�, prawda? Bo inaczej po co mia�by j� Sabul wydawa� do sp�ki z dwudziestoletnim studentem? Temat mnie przerasta, jestem tylko in�ynierem. Wyznaj�, �e jestem z ciebie dumna.

Dziwne, prawda? Nierozs�dne. Nawet zaw�aszczycielskie. Jak gdyby� by� moj� w�asno�ci�! Lecz kiedy cz�owiek si� starzeje, potrzebuje pewnych pociech, nie zawsze w stu procentach rozs�dnych. �eby m�c w og�le jako� �y�.

Zrozumia�, �e jest samotna. Wyczu� jej b�l i wezbra�a w nim niech��. To stanowi�o dla niego zagro�enie. Zagra�a�o lojalno�ci wobec ojca, tej czystej, niewzruszonej mi�o�ci, w kt�rej by�o zakorzenione jego �ycie. Jakie� ona, kt�ra opu�ci�a Palata w potrzebie, mia�a prawo, �eby�� sama si� w niej znalaz�szy�� przychodzi� do jego syna? Nie mia� nic, nie mia� nic do ofiarowania�� jej czy komukolwiek.

��By�oby chyba lepiej�� powiedzia��� gdyby� i o mnie my�la�a nadal jako o jednostce statystycznej.

��Ach�� szepn�a; cicha, zdawkowa, oboj�tna odpowied�. Odwr�ci�a od niego oczy.

Starcy w ko�cu sali zerkali na ni� z podziwem, szturchaj�c jeden drugiego �okciami.

��Podejrzewam�� powiedzia�a�� ze pr�bowa�am co� od ciebie dosta�. S�dzi�am jednak, ze i ty zechcesz co� wzi�� ode mnie.

Gdyby� mia� ochot�.

Nie odpowiedzia�.

��Nie jeste�my, oczywi�cie, poza w sensie biologicznym, matk� i synem.�� Przywo�a�a sw�j blady u�miech.�� Ty mnie nie pami�tasz, a dziecko, kt�re ja pami�tam, nie jest tym dwudziestoletnim m�czyzn�. To wszystko nale�y do przesz�o�ci, nie liczy si�.

Ale jeste�my bratem i siostr�, tu i teraz. I to si� liczy naprawd�, czy� nie?

��Nie wiem.

Przez chwil� siedzia�a w milczeniu, potem wsta�a.

��Musisz odpocz��. By�e� naprawd� chory, kiedy tu pierwszy raz przysz�am. Zapewniaj�, �e teraz ca�kiem wyzdrowiejesz. Wi�cej ju� chyba nie przyjd�.

Milcza�.

��Do widzenia, Szevek�� powiedzia�a, odwracaj�c si� od niego.

Albo to by�o przelotne wra�enie, albo majak senny, ale wyda�o mu si�, �e gdy wymawia�a te s�owa, jej twarz zmieni�a si� nagle, p�k�a, rozpad�a si� na fragmenty. To musia�o mu si� przywidzie�.

Rulag wysz�a z oddzia�u pe�nym wdzi�ku, r�wnym krokiem przystojnej kobiety; widzia�, jak przystaje w holu i u�miechni�ta rozmawia z asystentk�.

Ogarn�� go l�k, kt�ry wraz z ni� si� pojawi�, poczu�, �e zosta�y z�amane jakie� obietnice, dozna� niesp�jno�ci Czasu. Rozklei� si�.

Wybuchn�� p�aczem, usi�uj�c zas�oni� twarz r�kami, bo nie mia� si�y, �eby si� odwr�ci�. Kt�ry� ze starc�w�� chorych starc�w�� podszed�, usiad� na brzegu ��ka i poklepa� go po ramieniu.

��Ju� dobrze, bracie. Wszystko b�dzie dobrze, ma�y bracie�� wymamrota�.

Szevek s�ysza� jego s�owa, czul dotyk, lecz nie znajdowa� w tym pocieszenia. Nawet brat nie przyniesie pociechy w z�ej godzinie, w ciemno�ci u st�p muru.

Z ulg� porzuci� karier� turysty. Na Ieu Eun zaczyna� si� nowy semestr; m�g� teraz osi��� i pracowa� w Raju, a nie tylko przypatrywa� mu si� z zewn�trz.

Podj�� si� prowadzenia dw�ch seminari�w oraz otwartych wyk�ad�w. Nie wymagano od niego, �eby uczy�, lecz gdy zapyta�, czy nie m�g�by tego robi�, w�adze administracyjne zorganizowa�y mu seminaria. Pomys� otwartych wyk�ad�w nie pochodzi� ani od niego, ani od nich. Z pro�b�, by je wyg�asza�, wyst�pi�a do� delegacja student�w. Zgodzi� si� bez wahania. Tak w�a�nie organizowano kursy w o�rodkach kszta�ceniowych na Anarres: na ��danie student�w, z inicjatywy nauczyciela b�d� wsp�lnym staraniem student�w i nauczycieli. Kiedy odkry�, �e w�adze uczelni przyj�y ten fakt niech�tnie, roze�mia� si�.

��Czy�by mieli nadziej�, �e studenci nie oka�� si� anarchistami?�� zdziwi� si�.�� A kim�e innym maj� by� m�odzi? Gdy si� jest na dole, trzeba organizowa� si� od do�u!

Ani my�la� pozwoli�, �eby mu administracyjnie prowadzenie tego kursu uniemo�liwiono�� stoczy� ju� kiedy� podobn� walkꠗ a poniewa� objawi� sw� stanowczo�� studentom, ci twardo obstawali przy swoim. Chc�c unikn�� niepo��danego rozg�osu, rektorzy uniwersytetu ust�pili i Szevek rozpocz�� kurs przed audytorium, licz�cym pierwszego dnia dwa tysi�ce s�uchaczy. Frekwencja wnet jednak spad�a. Wyk�adowca trzyma� si� swego przedmiotu�� fizyki wyk�adanej na bardzo wysokim poziomie�� nie wdaj�c si� w osobiste czy polityczne dywagacje. Kilkuset student�w przychodzi�o wszak nadal. Jedni z czystej ciekawo�ci ujrzenia cz�owieka z Ksi�yca; inni przyci�gani osobowo�ci� Szeveka, wizerunkiem cz�owieka i wolnomy�liciela, jaki odczytywali z jego s��w, nawet gdy nie byli w stanie pod��a� za tokiem jego matematycznego wywodu. Jednak zaskakuj�co wielu potrafi�o �ledzi� zar�wno jego filozofi�, jak i matematyk�.

Byli wy�mienicie przygotowani. Umys�y mieli bystre i ch�onne. Kiedy nie pracowali, oddawali si� wypoczynkowi. Nie ot�pia�y ich i nie rozprasza�y dziesi�tki innych obowi�zk�w. Nigdy nie zasypiali na wyk�adach ze zm�czenia, dlatego �e poprzedniego dnia przypad� ich okresowy dy�ur. Spo�ecze�stwo zapewnia�o im to, i� byli ca�kowicie wolni od potrzeb, k�opot�w i trosk.

Inna sprawa, co im by�o wolno. Szevek odnosi� wra�enie, �e uwolnienie ich od obowi�zk�w pozostawa�o w zale�no�ci wprost proporcjonalnej do braku w�asnej inicjatywy.

System egzaminacyjny, kt�ry pozna�, przej�� go zgroz�. Trudno mu by�o wyobrazi� sobie skuteczniejsz� metod� zohydzania naturalnego poci�gu do nauki ni� to wkuwanie wiadomo�ci i wydawanie ich na ��danie. Pocz�tkowo odm�wi� przeprowadzania jakichkolwiek test�w i wystawiania ocen, w�adzami uniwersyteckimi tak to jednak wstrz�sn�o, �e ust�pi�, nie chc�c okaza� braku szacunku dla gospodarzy. Poprosi� swoich student�w, by napisali rozprawk� na temat dowolnego, zajmuj�cego ich zagadnienia fizyki, zapowiadaj�c, �e wystawi wszystkim najwy�sze oceny, aby biurokraci mieli co odnotowa� w swoich kwestionariuszach i formularzach. Ku jego zdziwnieniu niema�a liczba student�w wyrazi�a swoje niezadowolenie z takiego rozwi�zania. Oczekiwali ode�, �e postawi przed nimi problemy, zada odpowiednie pytania; nie pragn�li obmy�la� pyta�, ale napisa� odpowiedzi, jakich si� wyuczyli.

Niekt�rzy za� sprzeciwili si� stanowczo jego zamiarowi wystawienia wszystkim jednakowej oceny. Jak mo�na b�dzie odr�ni� student�w pilnych od t�pych? Po c� si� wi�c przyk�ada� do nauki?

Je�li nie b�dzie si� stawia�o stopni, cz�owiek mo�e r�wnie dobrze nic nie robi�.

��No c�, naturalnie�� zgodzi� si� zak�opotany.�� Je�li nie ma si� ochoty na wykonanie jakiej� pracy, nie powinno si� jej podejmowa�.

Odeszli nieusatysfakcjonowani, niezmiennie wszak�e uprzejmi. Mili z nich byli ch�opcy, otwarci i dobrze u�o�eni. To, co czyta� o historii Urras, wzbudzi�o w nim przekonanie, �e byli w gruncie rzeczy�� cho� to s�owo wychodzi�o ju� z u�ycia�� arystokratami.

W czasach feudalnych arystokracja posy�a�a swoich syn�w na uniwersytety, nobilituj�c owe instytucje. W dzisiejszych by�o na odwr�t: uniwersytet nobilitowa� cz�owieka. Szevekowi opowiadano z dum�, �e rywalizacja o stypendia Ieu Eun z roku na rok si� zaostrza, �wiadcz�c o z gruntu demokratycznym charakterze tej instytucji. Odrzek� na to: �Zak�adacie kolejny zamek na drzwi i nazywacie to demokracj��. Lubi� swoich uprzejmych, inteligentnych student�w, lecz do �adnego z nich nie �ywi� cieplejszych uczu�.

Planowali zrobienie kariery naukowej w przemy�le lub szkolnictwie wy�szym, to za�, czego si� od niego uczyli, traktowali jako �rodek do osi�gni�cia celu, kt�rym by�o odniesienie sukcesu. Odrzucali b�d� przeczyli wa�no�ci wszystkiego, co ponad to m�g� im ofiarowa�.

Uzna� wi�c, �e poza przygotowaniami do zaj�� nie spoczywaj� ju� na nim inne obowi�zki; reszt� czasu m�g� dysponowa� swobodnie. Nie by� w podobnej sytuacji, odk�d jako dwudziestoparolatek zaczyna� nauk� w Instytucie w Abbenay. Od tamtej pory jego rola spo�eczna i �ycie osobiste coraz bardziej si� gmatwa�y, poch�aniaj�c go te� coraz bardziej. By� nie tylko fizykiem, lecz i partnerem, ojcem, odonianinem, reformatorem spo�ecznym wreszcie. Jako ten ostatni nie podlega� ochronie�� ani te� jej oczekiwa��� przed wszelkimi troskami i zobowi�zaniami, jakie rola ta na niego nak�ada�a. Od niczego nie by� wolny�� mia� tylko woln� r�k� i m�g� robi�, co chcia�. Tu by�o na odwr�t. Podobnie jak studenci i profesorowie nie mia��� poza prac� intelektualn��� nic, ale to nic do roboty. S�ano za nich ��ka, zamiatano pokoje, uwalniano ich od rutyny codziennego uczelnianego bytowania, usuwano im spod n�g wszelkie k�ody. Do tego �adnych �on, �adnych rodzin. �adnych w og�le kobiet. Studentom uniwersytetu nie wolno si� by�o �eni�. �onaci profesorowie przez pi�� dni nauki siedmiodniowego tygodnia mieszkali zwykle w kawalerskich pokojach w campusie, do domu wyje�d�ali jedynie na weekendy. Nic nie odwraca�o ich uwagi. Pe�na swoboda do pracy; wszystkie materia�y pod r�k�; na ka�de zawo�anie�� podnieta umys�owa, dyskusja, rozmowa; �adnych nacisk�w. Istny raj! Minio to nie m�g� jako� zabra� si� do pracy.

Czego� brakowa�o�� jemu samemu, jak s�dzi�, nie temu miejscu. Nie dorasta� do niego. Nie by� do�� silny, aby przyj�� to, co mu tak hojnie ofiarowywano. Czu� si� ja�owy, niczym pustynna ro�lina w�r�d tej cudnej oazy. �ycie na Anarres odcisn�o na nim swoje pi�tno, zapiecz�towa�o mu dusz�; doko�a tryska�y wody �ycia, a on nie umia� pi�.

Zmusza� si� do pracy, lecz i w niej nie znajdowa� potwierdzenia.

Wygl�da�o na to, �e utraci� dar, kt�ry poczytywa� sobie za sw� g��wn� przewag� nad wi�kszo�ci� pozosta�ych fizyk�w: wyczulenie na to, gdzie tkwi problem naprawd� wa�ny, t� wskaz�wk�, kt�ra wskazywa�a mu sedno rzeczy. Tutaj zdawa� si� by� pozbawiony poczucia kierunku. Pracowa� w Laboratoriach Bada� nad �wiat�em, du�o czyta�, tamtego lata i jesieni napisa� trzy rozprawy: wydajne p� roku wedle standard�w. Lecz on wiedzia�, �e w gruncie rzeczy niczego wa�nego nie dokona�.

Im d�u�ej mieszka� na Urras, tym mniej wydawa�a mu si� ona realna. Ten kipi�cy �yciem, wspania�y, nieprzebrany �wiat, kt�ry ogl�da� z okien pierwszego dnia swojego tu pobytu, zdawa� mu si� wy�lizgiwa� z r�k. Wy�lizgiwa� si� z jego niezgrabnych, obcych r�k, wymyka� mu si�, kiedy za� spogl�da� na� powt�rnie, stwierdza�, �e trzyma w d�oniach co� zgo�a innego, co�, na czym wcale mu nie zale�a�o, jaki� zmi�ty papier, opakowanie, �mieci.

Za artyku�y, kt�re napisa�, otrzyma� pieni�n� zap�at�. Na jego koncie w Banku Narodowym le�a�o ju� 10 000 mi�dzynarodowych jednostek monetarnych z nagrody Seo Oen oraz 5 000 przyznanego mu przez rz�d ajo�ski stypendium. Sum� t� powi�ksza�y obecnie jego profesorskie zarobki i honoraria za trzy monografie, wyp�acone mu przez Wydawnictwo Uniwersyteckie. To wszystko zrazu go bawi�o; potem wprawi�o w zak�opotanie. Nie wolno mu odrzuca� jako dziwactwa czego�, co mia�o tutaj tak wielkie znaczenie. Spr�bowa� przeczyta� jaki� elementarny tekst z ekonomii; znudzi� go �miertelnie; przypomina� s�uchanie kogo�, kto opowiada rozwlekle jaki� d�ugi i g�upi sen. Nie potrafi� nak�oni� si� do zrozumienia sposobu funkcjonowania bank�w i tym podobnych instytucji, wszystkie bowiem kapitalistyczne operacje by�y dla� r�wnie pozbawione sensu, co rytua�y jakiej� prymitywnej religii; wydawa�y mu si� r�wnie barbarzy�skie, pokr�tne i zb�dne.

W sk�adanej b�stwu ofierze z ludzi zawiera� si� mog�o jakie� b��dne i straszliwe pi�kno; w obrz�dach waluciarzy�� w kt�rych ludzk� aktywno�� wyzwala� mia�y jedynie pazerno��, lenistwo i zawi�栗 nawet to, co straszne, stawa�o si� trywialne. Szevek przygl�da� si� tej potwornej nikczemno�ci z pogard�, bez zaciekawienia. Nie przyznawa� si� sam przed sob��� nie umia��� �e tak naprawd� przejmowa�a go ona l�kiem.

W drugim tygodniu jego pobytu w A-Io Saio Pae zabra� go na �zakupy�. Szevek, jakkolwiek nie zamierza� obcina� w�os�w�� ostatecznie stanowi�y jego cz�栗 chcia� si� cho� ubra� po urrasyjsku i w�o�y� buty. Nie zale�a�o mu na tym, skoro m�g� temu zaradzi�, by k�u� w oczy swym cudzoziemskim wygl�dem. Zgrzebno�� jego starego ubioru ostentacyjnie podkre�la�a jego obco��, mi�kkie za�, prymitywne sanda�y wygl�da�y istotnie dziwacznie w�r�d wymy�lnego obuwia Ajo�czyk�w. Na jego wi�c pro�b� Pae zawi�z� go na ulic� Saemtenevia, eleganck� ulic� handlow� w Nio Esseii, �eby u krawca i szewca zaopatrzy� si� w co potrzeba.

Do�wiadczenie to tak nim wstrz�sn�o, �e czym pr�dzej wyrzuci� je z pami�ci, ale ono jeszcze po miesi�cach wraca�o do� w snach, w zmorach sennych. Ulica Saemtenevia, d�uga na dwie mile, przedstawia�a sob� zbit� mas� ludzi, pojazd�w i towar�w: towar�w do kupienia, towar�w na sprzeda�. P�aszcze, togi, szlafroki, sukienki, spodnie, bryczesy, koszule, bluzki, kapelusze, buty, po�czochy, szarfy, szale, kamizelki, peleryny, parasolki, ubrania do spania, do p�ywania, do gier, na popo�udniowe przyj�cia, na przyj�cia wieczorne, na przyj�cia na wsi, do podr�y, do teatru, do jazdy konnej, do pracy w ogrodzie, do przyjmowania go�ci, wyj�ciowe, do obiadu, do polowania�� ka�de za� inne, o stu r�nych krojach, splotach, ze stu r�nych materia��w, w stu r�nych fasonach i kolorach. Perfumy, zegary, lampy, statuetki, kosmetyki, �wiece, obrazy, aparaty fotograficzne, gry, wazy, kanapy, czajniki, �amig��wki, poduszki, lalki, durszlaki, podn�ki, klejnoty, dywany, wyka�aczki, kalendarze, dzieci�ce grzechotki z platyny o r�czkach z g�rskiego kryszta�u, maszynki elektryczne do temperowania o��wk�w, zegarki na r�k� z diamentowymi cyframi; figurynki, pami�tki, cacuszka, b�yskotki, rupiecie, a wszystko albo z za�o�enia bezu�yteczne, albo tak ozdobione, by ukry� praktyczne przeznaczenie; ca�e akry luksusu, akry ekskrement�w. Szevek zatrzyma� si� za pierwsz� zaraz przecznic�, �eby si� przyjrze� kosmatemu, c�tkowanemu paltu, wystawionemu w b�yszcz�cej witrynie z ubraniami i klejnotami.

��To palto kosztuje 8 400 jednostek?�� zapyta� z niedowierzaniem, przeczyta� bowiem niedawno w gazecie, �e p�aca �minimalna� wynosi 2 000 jednostek rocznie.

��O tak, to prawdziwe futro, wielka dzi� rzadko��, odk�d zwierz�ta s� pod ochron��� wyja�ni� Pae.�� �adne, nieprawda�? Kobiety kochaj� si� w futrach.

Ruszyli dalej. Za nast�pn� przecznic� Szevek poczu� si� zupe�nie wyczerpany. Nie m�g� d�u�ej patrze� na to wszystko. Nie wiedzia�, gdzie podzia� oczy.

Najdziwniejsze na tej koszmarnej ulicy by�o to, �e �aden z milion�w wystawionych na sprzeda� przedmiot�w nie zosta� tam wyprodukowany. Sprzedawano je tam tylko. Gdzie� by�y warsztaty, fabryki, gdzie rolnicy, rzemie�lnicy, g�rnicy, tkacze, chemicy, snycerze, farbiarze, konstruktorzy, mechanicy, gdzie r�ce, gdzie trudz�cy si� ludzie? Poza polem widzenia, gdzie indziej. Za murami. Ci za� osobnicy, we wszystkich tych sklepach, byli albo nabywcami, albo sprzedawcami. Jedynym stosunkiem, jaki ��czy� ich z tymi przedmiotami, by� stosunek w�asno�ci.

Stwierdziwszy, �e gdy raz wzi�to jego miar�, mo�e wszystko, co potrzebne, zamawia� przez telefon, postanowi� nie wraca� nigdy wi�cej na t� upiorn� ulic�.

Ubranie i buty dostarczono mu w ci�gu tygodnia. W�o�y� je i stan�� przed wysokim lustrem w sypialni. Szary, dopasowany surdut, bia�a koszula, czarne spodnie, skarpetki i wyglansowane buty pasowa�y do jego wysokiej, szczup�ej figury i w�skich st�p.

Dotkn�� ostro�nie powierzchni jednego z but�w. Wykonano go z tej samej substancji, kt�r� by�y obite krzes�a w s�siednim pokoju�� materia�u przypominaj�cego w dotyku sk�r�; zapyta� kogo� ostatnio, co to takiego, i dowiedzia� si�, �e to w istocie sk�ra�� sk�ra zwierz�ca, sk�ra wyprawiona, jak j� nazywano. Nachmurzy� si�, dotkn�wszy tego, a nast�pnie wyprostowa� i odwr�ci� od lustra; nie wcze�niej jednak, nim nie by� zmuszony przyzna�, �e tak odziany, jest bardziej ni� kiedykolwiek podobny do Rulag, jego matki.

W po�owie jesieni zacz�a si� d�uga przerwa mi�dzy semestrami. Wi�kszo�� student�w wyjecha�a na ferie do domu. Szevek z grup� student�w i pracownik�w naukowo-badawczych z Laboratori�w Bada� nad �wiat�em wybra� si� na kilkudniow� g�rsk� w��cz�g� w pasmo Meitei, a potem wr�ci�, by prosi� o dost�p na par� godzin do pot�nego komputera, podczas semestru bezustannie zaj�tego. Zniech�cony prac�, kt�ra prowadzi�a donik�d, nie przem�cza� si� zbytnio. Sypia� wi�cej ni� zwykle, chodzi� na spacery, czyta� i powtarza� sobie, �e odbija si� na nim po prostu nazbyt wielki po�piech; nie mo�na w par� miesi�cy ogarn�� nowego �wiata. Uniwersyteckie trawniki i parki wygl�da�y pi�knie i dziko; pod mi�kkim, szarym, deszczowym niebem po�yskiwa�y niesione wiatrem z�ote li�cie. Szevek si�gn�� po dzie�a wielkich poet�w ajo�skich i przeczyta� je; rozumia� ich teraz, gdy pisali o kwiatach, fruwaj�cych ptakach i jesiennych kolorach las�w. Ta zdolno�� rozumienia sprawi�a mu szalon� przyjemno��. Przyjemnie by�o wraca� o zmierzchu do pokoju, kt�rego oszcz�dne, pi�kne proporcje nie przesta�y go nigdy cieszy�. Przywyk� ju� do tego wyrafinowania i wyg�d, oswoi� si� z nimi. Podobnie jak z twarzami koleg�w przy wsp�lnych wieczerzach; jednych lubi� bardziej, innych mniej, ale wszyscy byli mu ju� znajomi. Przyzwyczai� si� te� do jedzenia, do jego rozmaito�ci i ilo�ci, kt�re szokowa�y go na pocz�tku. Us�uguj�cy do sto�u m�czy�ni wiedzieli ju�, czego sobie �yczy�, i obs�ugiwali tak, jak by sam si� obs�u�y�. Nadal nie jad� mi�sa; pr�bowa�, z uprzejmo�ci, oraz by wykaza� sobie, �e nie ulega nieracjonalnym uprzedzeniom, ale jego �o��dek�� z sobie tylko znanych powod�w�� zbuntowa� si�. Po kilku takich pr�bach, kt�re si� omal nie sko�czy�y katastrof�, Szevek poniecha� dalszych i pozosta��� z ca�ego serca�� wegetarianinem. Kolacje bardzo mu smakowa�y.

Od przybycia na Urras przybra� na wadze trzy lub cztery kilo; opalony po g�rskiej wyprawie, wypocz�ty po feriach, wygl�da� �wietnie. Przyci�ga� spojrzenia, kiedy w wielkiej sali jadalnej o wysokim, belkowanym, ton�cym w p�mroku suficie i wyk�adanych boazeri�, obwieszonych portretami �cianach, wsta� od zastawionego porcelan� i srebrem, rozjarzonego p�omykami �wiec sto�u. Pozdrowi� kogo� przy s�siednim stole i z wyrazem pogodnego roztargnienia na twarzy skierowa� si� ku wyj�ciu. W drzwiach dogoni� go Chifoilisk, kt�ry go wypatrzy� z drugiego ko�ca sali.

��Nie znalaz�by pan dla mnie paru minut, Szevek?

��Owszem. W moim mieszkaniu?

Przyzwyczai� si� ju� do ci�g�ego u�ywania zaimk�w dzier�awczych i pos�ugiwa� si� nimi bezwiednie.

Chifoilisk zdawa� si� waha�.

��Co by pan powiedzia� na bibliotek�? Panu po drodze, a ja wzi��bym sobie stamt�d jak�� ksi��k�.

Rami� przy ramieniu w si�pi�cej deszczem ciemno�ci ruszyli przez dziedziniec w stron� Biblioteki Nauki Szlachetnej�� Nauka Szlachetna by�a to stara nazwa fizyki, kt�ra w pewnych znaczeniach zachowa�a si� nawet na Anarres. Chifoilisk otworzy� parasol, ale Szevek szed� w deszczu jak Ajo�czycy w s�o�cu�� z rado�ci�.

��Przemoknie pan�� mrukn�� Chifoilisk.�� Zdaje si�, �e mia� pan co� z p�ucami, prawda? Powinien pan na siebie uwa�a�.

��Czuj� si� �wietnie�� rzek� Szevek i u�miechn�� si�, krocz�c w �wie�ej, przyjemnej m�awce.�� Ten rz�dowy doktor, wie pan, przepisa� mi pewn� kuracj�, inhalacje. To skutkuje; ju� nie kaszl�.

Poprosi�em go, �eby opisa� te zabiegi i przez radio poda� sk�ad lek�w Syndykatowi Inicjatywy w Abbenay. Zrobi� to. Zrobi� to ch�tnie. Metoda jest ca�kiem prosta; mo�e przynie�� znaczn� ulg� w kaszlu wywo�ywanym pylic�. Czemu nie wcze�niej, czemu?

Dlaczego my nie wsp�pracujemy ze sob�, Chifoilisk?

Thuwia�czyk chrz�kn�� sarkastycznie. Weszli do czytelni.

W ciszy p�mroku, pod delikatnymi podw�jnymi �ukami z marmuru sta�y szpalery starych ksi�g; lampy na d�ugich sto�ach mia�y kszta�t zwyk�ych ku� z alabastru. W czytelni nie by�o �ywej duszy, w �lad za nimi wbieg� jednak po�piesznie pos�ugacz, �eby rozpali� ogie� na marmurowym kominku i upewni� si�, nim si� nie usun��, czy niczego nie potrzebuj�. Chifoilisk sta� przy kominku, wpatrzony w zajmuj�c� si� podpa�k�. Nad ma�ymi oczami zje�y�y mu si� brwi; jego surowa, smag�a, inteligentna twarz wygl�da�a starzej ni� zwykle.

��Mam zamiar by� nieprzyjemny, Szevek�� zacz�� szorstkim g�osem.�� Nic w tym niezwyk�ego, jak przypuszczam�� dorzuci� z pokor�, jakiej si� Szevek po nim nie spodziewa�.

��O co chodzi?

��Chcia�bym wiedzie�, czy pan zdaje sobie spraw�, co tu w�a�ciwie porabia.

Min�a chwila, nim Szevek odpowiedzia�:

��S�dz�, �e tak.

��Ma pan zatem �wiadomo��, �e zosta� kupiony?

��Kupiony?

��Powiedzmy dokooptowany, je�li pan woli. Prosz� pos�ucha�.

Cho�by nie wiem jak inteligentny by� cz�owiek, nie zdo�a dostrzec tego, na co nie umie patrze�. Jak mo�e pan zrozumie� swoj� sytuacj� w plutokratyczno-oligarchicznym pa�stwie o gospodarce kapitalistycznej? Jak�e pan, przybysz z ma�ej spo�eczno�ci przymieraj�cych g�odem idealist�w tam w niebie, mo�e si� w niej rozezna�?

��Zapewniam ci�, Chifoilisk, �e niewielu ju� idealist�w zosta�o na Anarres. Osadnicy, ci owszem, byli idealistami, porzucaj�c ten �wiat dla naszych pusty�. Ale to by�o siedem pokole� temu! Nasze spo�ecze�stwo jest praktyczne. Mo�e nazbyt praktyczne, zanadto skoncentrowane na samym tylko przetrwaniu. Co masz takiego idealistycznego w spo�ecznej wsp�pracy, we wzajemnej pomocy, gdy to jedyne sposoby utrzymania si� przy �yciu?

��Nie my�l� dyskutowa� z panem nad warto�ciami odonizmu.

Co nie znaczy, bym nie chcia�! Widzi pan, co� nieco� wiem o tym.

W moim kraju jeste�my tego bez por�wnania bli�si ni� tutejsi ludzie. Pozostajemy dziedzicami tego samego wielkiego rewolucyjnego ruchu �smego Stulecia�� socjalistami, podobnie jak wy.

��Ale wy uznajecie w�adz�. Pa�stwo Thu jest bardziej nawet jeszcze scentralizowane ni� A-Io. Jedna struktura w�adzy kontroluje wszystko�� rz�d, administracj�, policj�, wojsko, system o�wiatowy, prawo, handel, wytw�rczo��. Do tego macie gospodark� opart� na pieni�dzu.

��Gospodark� opart� na pieni�dzu oraz na zasadzie, �e ka�dy pracownik jest op�acany stosownie do zas�ugi, do warto�ci swojej pracy�� nie przez kapitalist�w, kt�rym zmuszony jest s�u�y�, ale przez pa�stwo, kt�rego jest cz�ci�!

��Czy to on sam okre�la warto�� swojej pracy?

��Co stoi na przeszkodzie, by przyjecha� pan do Thu i przekona� si� na w�asne oczy, jak funkcjonuje realny socjalizm?

��Ja wiem, jak funkcjonuje realny socjalizm�� odpar� Szevek.�� M�g�bym wam o tym opowiedzie�; tylko czy wasz rz�d pozwoli�by mi wyja�nia� to u was, w Thu?

Chifoilisk kopn�� nog� k�od�, kt�ra si� dot�d nie zaj�a. Patrzy� w ogie� z zaci�tym wyrazem twarzy, od jego nosa do k�cik�w warg bieg�y g��bokie bruzdy. Nie odpowiedzia� Szevekowi na pytanie. Wreszcie rzek�:

��Nie my�l� bawi� si� z panem w ciuciubabk�. To by si� na nic nie zda�o; zreszt� i tak nie mia�em takiego zamiaru. Polecono mi zapyta� pana o rzecz nast�puj�c�: czy by�by pan sk�onny przyjecha� do Thu?

��Jeszcze nie teraz, Chifoilisk.

��Co pana tu trzyma�?

��Moja praca. Ponadto jestem tu blisko siedziby Rady Rz�d�w �wiata�

��RR�? Od trzydziestu lat siedz� w kieszeni u A-Io. Od nich niech pan nie oczekuje ratunku!

Pauza.

��Wi�c jestem w niebezpiecze�stwie?

��Nawet tego pan nie zauwa�y�?

Kolejna pauza.

��Przed kim mnie ostrzegasz?

��Przed Pae, w pierwszym rz�dzie.

��Ach, Pae.�� Szevek opar� si� r�kami o ozdobny, inkrustowany z�otem kominek.�� To zupe�nie niez�y fizyk. Jest przy tym bardzo us�u�ny. Lecz ja mu nie ufam.

��Dlaczego?

��No c� Wy�lizguje si�.

��S�usznie. Przenikliwa psychologicznie ocena. Tylko �e Pae, Szevek, nie zagra�a panu dlatego, �e jest osobi�cie �liski. Stanowi dla pana zagro�enie, gdy� jest lojalnym, ambitnym agentem ajo�skiego rz�du. Regularnie donosi na pana, a tak�e na mnie, do Departamentu Bezpiecze�stwa Narodowego�� tajnej policji. Daleki jestem od tego, by pana nie docenia�, uchowaj Bo�e, ale czy nie widzi pan, �e pa�ski zwyczaj traktowania ka�dego jak osoby, jednostki jest tu nie na miejscu, chybia. Musi pan dostrzega� si�y, kryj�ce si� za indywiduami.

Gdy to m�wi�, Szevek, dot�d rozlu�niony, st�a�; sta� teraz, podobnie jak tamten, sztywno wyprostowany, wpatrzony w ogie�.

Powiedzia�:

��Sk�d wiesz to o Pae?

��St�d, sk�d wiem, �e w pa�skim pokoju, podobnie jak w moim, znajduje si� ukryty mikrofon. Bo jest moim zawodem wiedzie� to.

��Czy i ty jeste� agentem swojego rz�du?

Twarz Chifoiliska zamkn�a si�; nagle odwr�ci� si� w stron� Szeveka i wycedzi� cicho, ze z�o�ci�:

��A jestem, naturalnie, �e jestem. Gdybym nie by�, nie by�oby mnie tutaj. Wszyscy o tym wiedz�. M�j rz�d wysy�a za granic� jedynie tych, kt�rym mo�e ufa� A mnie ufa� mo�e! Bo ja nie zosta�em kupiony jak ci wszyscy przekl�ci, nadziani ajo�scy kr�tacze. Ja wierz� w m�j rz�d, w m�j kraj. Pok�adam w nich wiarꠗ wyrzuci� z siebie te s�owa z jakim� udr�czonym przymusem.�� Szevek, pan si� powinien baczniej wok� siebie rozejrze�! Jest pan jak dziecko po�r�d z�odziei. S� dla pana dobrzy, daj� panu pi�kny pok�j, zapewniaj� wyk�ady, student�w, pieni�dze, obwo�� po zamkach, wo�� do pokazowych fabryk, na wycieczki do �adnych wiosek. Samo najlepsze. Wszystko takie �liczne, pi�kne! Ale dlaczego? Dlaczego sprowadzili tu pana z Ksi�yca, wychwalaj� pana, drukuj� panu ksi��ki, czemu moszcz� panu ciep�e gniazdka w salach wyk�adowych, w laboratoriach i bibliotekach? Czy s�dzi pan, �e czyni� tak z bezinteresownej mi�o�ci do nauki, z mi�o�ci braterskiej? To jest gospodarka nastawiona na zysk, Szevek!

��Wiem o tym. Przyjecha�em si� z ni� potargowa�.

��Potargowa� Co za co?

Na twarzy Szeveka pojawi� si� ten sam zimny, chmurny wyraz, z jakim opuszcza� twierdz� w Drio.

��Ty wiesz, czego ja chc�, Chifoilisk. Chc�, by m�j nar�d powr�ci� z wygnania. Przyjecha�em tutaj, poniewa� nie s�dz�, by�cie i wy w Thu tego pragn�li. Wy si� nas boicie. Boicie si�, �e mogliby�my przywlec do was z powrotem rewolucj�, t� dawn�, prawdziw�, walcz�c� o sprawiedliwo��, t�, kt�r� rozpocz�li�cie, a potem porzucili�cie w p� drogi. Tu, w A-Io, mniej si� mnie boj�, bo ju� o rewolucji zapomnieli. Ju� w ni� nie wierz�, wydaje im si�, �e je�li ludzie b�d� mogli posiada� dostateczn� ilo�� rzeczy, przystan� na �ycie w wi�zieniu. Ale ja w to nigdy nie uwierz�. Chc� zburzy� mury. Chc� solidarno�ci, ludzkiej solidarno�ci. Chc� swobodnej wymiany mi�dzy Urras i Anarres. Pracowa�em na to ze wszystkich si� na Anarres, teraz pracuj� na to jak mog� na Urras.

Tam dzia�a�em, tu kupcz�.

��Czym?

��Och, ty to wiesz, Chifoilisk�� �ciszonym g�osem odpar� nie�mia�o Szevek.�� Wiesz, czego oni ode mnie chc�.

��Tak, wiem, nie wiedzia�em tylko, �e i pan to wie�� r�wnie cicho odrzek� Thuwia�czyk; jego chrapliwy g�os zni�y� si� do jeszcze chrapliwszego szmeru, z�o�onego jedynie z oddechu i g�osek szczelinowych.�� A wi�c pan ni� dysponuje�� og�ln� teori� czasu?

Szevek spojrza� na niego, nie bez cienia ironii.

Chifoilisk nalega�:�� Czy ona istnieje na pi�mie?

Szevek przygl�da� mu si� jeszcze przez chwil�, po czym zaprzeczy� kr�tko:

��Nie.

��To dobrze!

��Dlaczego?

��Bo gdyby tak by�o, oni ju� by j� mieli.

��Co masz na my�li?

��W�a�nie to. Niech pan pos�ucha, czy to nie Odo powiedzia�a, �e tam, gdzie jest w�asno��, jest i kradzie�?

���eby stworzy� z�odzieja, uczy� w�a�ciciela; �eby sp�odzi� zbrodni�, u�� prawa. Organizm spo�eczny.

��Niech i tak b�dzie. Je�li w zamkni�tym pokoju znajduj� si� dokumenty, znajd� si� i ludzie z kluczami do niego!

Szevek wzdrygn�� si�.

��Tak�� przyzna� po chwili�� to bardzo nieprzyjemne.

��Dla pana. Nie dla mnie. Ja nie mam, widzi pan, pa�skich indywidualistycznych skrupu��w moralnych. Wiedzia�em, �e nie ma pan teorii na pi�mie. Gdybym s�dzi� inaczej, uczyni�bym wszystko, �eby j� od pana wydosta栗 drog� perswazji, kradzie�y, wreszcie si��, gdybym uzna�, �e mo�emy pana uprowadzi�, nie wywo�uj�c tym wojny z A-Io. Chwyci�bym si� ka�dego sposobu, byle wyrwa� j� tym spasionym ajo�skim bur�ujom i z�o�y� w r�ce Centralnego Prezydium mojego kraju. Najszczytniejsz� bowiem spraw�, jakiej m�g�bym s�u�y�, jest si�a i pomy�lno�� mej ojczyzny.

��K�amiesz�� stwierdzi� spokojnie Szevek.�� S�dz�, �e jeste� patriot�, i owszem. Ale ponad patriotyzm przedk�adasz szacunek dla prawdy, naukowej prawdy; a mo�e i lojalno�� wobec pojedynczego cz�owieka. Nie zdradzisz mnie.

��Zrobi�bym to, gdybym m�g��� rzuci� z zawzi�to�ci� Chifoilisk. Chcia� m�wi� dalej, rozmy�li� si�, w ko�cu doda� z gniewn� rezygnacj�:�� Niech pan my�li, co si� panu podoba. Nie mog� si�� otworzy� panu oczu. Ale prosz� pami�ta�, �e my pana potrzebujemy. Kiedy zda pan sobie wreszcie spraw�, co si� tutaj dzieje, prosz� przyjecha� do Thu. Wybra� pan sobie nieodpowiednich ludzi do zawierania braterstwa! Gdyby za��� nie le�y w moim interesie, by to panu m�wi�, ale trudno�� gdyby nie zdecydowa� si� pan do nas przyjecha�, niech pan przynajmniej nie udost�pnia swojej teorii Ajo�czykom. Niech pan niczego nie ofiarowuje tym lichwiarzom! Niech pan st�d wyjedzie. Wraca do domu. Z�o�y sw�j dar w�asnemu narodowi!

��Oni go nie chc��� odrzek� beznami�tnie Szevek.�� My�lisz, �e nie pr�bowa�em?

Kiedy w cztery czy pi�� dni potem Szevek zapyta� o Chifoiliska, dowiedzia� si�, �e ten wr�ci� do Thu.

��Na dobre? Nie powiedzia� mi, �e wyje�d�a.

��Thuwia�czyk nigdy nie wie, kiedy dostanie rozkaz od swego Prezydium�� wyja�ni� mu Pae, bo to oczywi�cie Pae go o tym poinformowa�.�� Wie tylko, �e gdy taki rozkaz nadejdzie, lepiej wykona� go migiem. I nie oci�ga� si� po drodze. Biedny stary Chif!

Ciekaw jestem, w czym te� pob��dzi�.

Par� razy w tygodniu Szevek odwiedza� Atro w mi�ym domku na obrze�ach campusu, gdzie staruszek mieszka� wraz z kilkoma s�u��cymi, r�wnie jak on s�dziwymi, kt�rzy si� nim opiekowali.

Dobiegaj�c osiemdziesi�tki, by��� jak sam to ujmowa��� pomnikiem pierwszorz�dnego fizyka. Cho� nie spotka� go los Gvarab i praca jego �ycia zosta�a doceniona, z racji samego wieku osi�gn�� podobn� jej oboj�tno��. Jego zainteresowanie przybyszem z Ksi�yca zdawa�o si� by� w ka�dym razie ca�kowicie osobiste�� kole�e�skie. By� pierwszym z fizyk�w szko�y nast�pstw nawr�conym na zaproponowane przez Szeveka podej�cie do rozumienia czasu. Walczy� te� o jego teorie�� jego or�em�� przeciwko ca�ej plejadzie naukowych autorytet�w i prowadzi� t� walk� na kilka lat przed opublikowaniem nie okrojonych Zasad jednoczesno�ci i zwyci�stwem zwolennik�w tej teorii, kt�re wkr�tce potem nast�pi�o. B�j ten by� szczytowym punktem jego �ycia. Nie stawa�by do walki o spraw� po�ledniejsz� ni� prawda, bardziej jednak od prawdy kocha� sam� walk�.

By� w stanie wywie�� sw�j r�d od przodk�w sprzed jedenastu stuleci�� poprzez genera��w, ksi���t i wielkich w�a�cicieli ziemskich. Jego rodzina posiada�a nadal maj�tek o powierzchni siedmiu tysi�cy akr�w i czterna�cie wsi w prowincji Sie, najbardziej rolniczym regionie A-Io. W mowie Atro pobrzmiewa�y prowincjonalne nalecia�o�ci i archaizmy, kt�re z dum� piel�gnowa�. Bogactwo nie imponowa�o mu ani troch�, ca�y za� rz�d swego kraju okre�la� mianem �demagog�w i �asz�cych si� politykier�w�. Jego szacunku nie mo�na by�o kupi�. Jednak obdziela� nim�� za darmo�� byle g�upca z �dobrym�, jak mawia�, nazwiskiem. Pod pewnymi wzgl�dami stanowi� dla Szeveka nieprzeniknion� zagadk�: enigma; arystokrata-enigma. Jego szczera wszak�e pogarda dla pieni�dza zar�wno, jak i w�adzy sprawia�a, �e by� mu bli�szy ni� kt�rakolwiek z poznanych na Urras os�b.

Jednego razu, gdy siedzieli na oszklonej werandzie, w kt�rej starzec hodowa� najrozmaitsze gatunki rzadkich i nietypowych dla danej pory roku kwiat�w, zdarzy�o mu si� u�y� okre�lenia: �my, Cete�czycy�.

Szevek wytkn�� mu to:

���Cete�czycy��� czy to nie wyraz ze s�ownika brukowc�w?

Mianem �brukowc�w� okre�lano w potocznym j�zyku popularne gazety, audycje radiowe i beletrystyk� wytwarzane na u�ytek miejskiego proletariatu.

��Brukowc�w!�� prychn�� Atro.�� Sk�d, u licha, wytrzasn��e� ten wulgaryzm? Przez s�owo �Cete�czycy� rozumiem dok�adnie to samo, co te pismaki z dziennik�w oraz ich czytelnicy, kt�rzy sylabizuj�c, poruszaj� wargami, rozumiej� pod tym terminem: Urras iAnarres!

��Zdziwi�o mnie, �e u�y�e� obcego s�owa, niecete�skiego w gruncie rzeczy.

��Definicja przez wy��czenie�� odparowa� weso�o staruszek.�� Przed stu laty nie potrzebowali�my tego okre�lenia. Wystarcza�a �ludzko��. Ale sze��dziesi�t z kawa�kiem lat temu to uleg�o zmianie. Mia�em wtedy siedemna�cie lat, by� pi�kny, s�oneczny dzionek, pocz�tek lata, jak dzi� pami�tam. Uje�d�a�em konia, gdy moja starsza siostra zawo�a�a z okna: �Rozmawiaj� w�a�nie przez radio z kim� z kosmosu!� Moja biedna, droga matka s�dzi�a, �e jeste�my zgubieni; nieznajome jakie� diab�y, uwa�asz� Ale byli to tylko Hainowie, kwacz�cy co� o braterstwie i pokoju� No i masz, dzisiaj s�owo �ludzko�� sta�o si� co� zanadto pojemne. C� lepiej okre�la braterstwo ni� brak braterstwa? Definicja przez wy��czenie, m�j drogi! Ty i ja jeste�my krewniakami. Par� wiek�w temu twoi przodkowie najprawdopodobniej pasali w g�rach kozy, podczas gdy moi uciskali niewolnik�w w Sie; jeste�my wszelako cz�onkami tej samej rodziny. Aby to stwierdzi�, do�� cz�owiekowi spotka� obcego�� lub cho�by us�ysze� o jego istnieniu. Istot� z innego uk�adu s�onecznego. Tak zwanego cz�owieka, kt�ry nie ma z nami nic wsp�lnego poza u�ytecznym wyposa�eniem w par� n�g, r�k oraz g�ow� z takim, siakim rodzajem m�zgu!

��Ale czy� Hainowie nie dowiedli, �e jeste�my�

��Wszyscy obcego pochodzenia, potomkami jakich� mi�dzygwiezdnych hai�skich kolonist�w sprzed p� miliona lat, a mo�e miliona, dw�ch lub trzech milion�w, tak, wiem. Dowiedli! Na liczb� prymarn�, Szevek, pleciesz jak seminarzysta z pierwszego roku! Jak mo�esz powa�nie m�wi� o historycznym dowodzie, gdy w gr� wchodzi taki przedzia� czasu? Ci Hainowie podrzucaj� tysi�clecia jak pi�eczki, ale to tylko �onglerka. Dow�d, dobre sobie!

Religia moich przodk�w zapewnia mnie, r�wnie autorytatywnie, �e wywodz� si� od Pinry Oda, kt�rego B�g wygna� z Ogrodu, bo mia� czelno�� policzy� palce u r�k i n�g, zsumowa� je do dwudziestu i w ten oto spos�b wpu�ci� do wszech�wiata Czas. Wol� t� opowiastk� od jakich� tam obcych, je�li ju� musz� wybiera�!

Szevek roze�mia� si�; lubi� �arty Atro. Staruszek m�wi� jednak serio. Poklepa� go�cia po ramieniu, zmarszczy� brwi i przygryzaj�c wargi, co czyni� zawsze, gdy by� poruszony, powiedzia�:

��Mam nadziej�, �e odczuwasz to samo, m�j drogi. Szczer� nadziej�. W twoim spo�ecze�stwie, jestem tego pewny, niejedno zas�uguje na podziw, nie uczy was ono wszelako r�nicowania�� co jest, jakkolwiek by by�o, najwarto�ciowsz� nauk�, jakiej udziela cywilizacja. Nie chcia�bym, aby ci przekl�ci obcy dobrali si� do ciebie przez furtk� twych pogl�d�w na temat braterstwa, wzajemno�ci i tak dalej. Wylej� na ciebie ca�e potoki �ludzkiej wsp�lnoty�, �wszech�wiatowych lig� i tym podobnych bredni, a mnie przykro by�oby patrze�, jak je �ykasz. Prawem istnienia jest walka�� rywalizacja�� eliminacja s�abszych�� bezwzgl�dna walka o przetrwanie. Za� ja �yczy�bym sobie, aby przetrwali najlepsi. Ten rodzaj ludzki, kt�ry znam. Cete�czycy. Ty i ja: Urras i Anarres. Wyprzedzamy ich obecnie, wszystkich tych Hain�w, Terran i jak si� tam jeszcze zowi�, i musimy nadal pozosta� na przedzie. Dali nam nap�d gwiezdny, ale my budujemy teraz lepsze ni� oni statki mi�dzygwiezdne. Kiedy zdecydujesz si� og�osi� sw� teori�, �ywi� najg��bsz� nadziej�, �e nie zapomnisz o swoim obowi�zku wobec w�asnego narodu, w�asnego gatunku. Nie zapomnisz, co znaczy lojalno�� i komu jest siej� nale�nym.

�zy, �atwo zjawiaj�ce si� w staro�ci, nap�yn�y do p�lepych oczu Atro. Szevek w ge�cie pocieszenia po�o�y� r�k� na ramieniu starca, lecz nie powiedzia� nic.

��W ko�cu j�, rzecz jasna, zdob�d�. I powinni. Naukowa prawda ujrzy �wiat�o dzienne, nie ukryjesz s�o�ca pod kamieniem. Ale nim j� dostan�, chc�, by za ni� zap�acili! Pragn�, by�my zaj�li miejsce nam nale�ne. Chc� szacunku i ty mo�esz go nam zapewni�. Przeskok�� gdyby�my opanowali przeskok, ich gwiezdny nap�d nie by�by wart funta k�ak�w. Nie o pieni�dze mi chodzi. Chc�, aby uznano wy�szo�� cete�skiej nauki, wy�szo�� cete�skiego umys�u. Skoro ju� musi powsta� cywilizacja mi�dzygwiezdna, nie chc�, na Boga, by m�j nar�d zalicza� si� do jej parias�w! Winni�my do niej przyst�pi� jako szlachta, nios�c w r�kach wspania�y dar�� tak to si� odby� powinno. Kiedy o tym m�wi�, zaczynam si� czasem unosi�. A przy okazji, jak tam twoja ksi��ka?

��Pracuj� teraz nad hipotezami grawitacyjnymi Skaska. Mam wra�enie, �e u�ywaj�c wy��cznie r�wna� r�niczkowych cz�stkowych, pope�nia on b��d.

��To� i ostatnia twoja rozprawa traktowa�a o grawitacji. Kiedy wreszcie masz zamiar zabra� si� do tego, co istotne?

��Dla nas, odonian, jak wiesz, �rodki s� celem�� rzuci� lekkim tonem Szevek.�� A poza tym, czy� m�g�bym wyst�pi� z teori� czasu pomijaj�c� grawitacj�?

��Chcesz powiedzie�, �e wydzielasz j� nam po kapce?�� spyta� podejrzliwie Atro.�� O tym nie pomy�la�em. B�d� chyba musia� przyjrze� si� baczniej tej ostatniej rozprawie. Niekt�re jej cz�ci wyda�y mi si� pozbawione sensu. W ostatnim czasie bardzo mi si� m�cz� oczy. My�l�, �e ten przekl�ty rzutnik powi�kszaj�cy, kt�rego musz� u�ywa� do czytania, co� szwankuje. Chyba przesta� wyra�nie wy�wietla� s�owa.

Szevek przygl�da� si� staruszkowi ze wsp�czuciem i sympati�, ale nie powiedzia� mu ju� nic wi�cej o stanie swojej teorii.

Nie by�o dnia, �eby nie dostawa� zaprosze� na przyj�cia, otwarcia, obchody i tym podobne uroczysto�ci. Z niekt�rych korzysta�, przyby� wszak na Urras z misj� i powinien spr�bowa� j� wype�ni�; musi forsowa� ide� braterstwa, w�asn� osob� reprezentuj�c solidarno�� Dw�ch �wiat�w. Przemawia�, za� ludzie s�uchali go i m�wili:, Jakie� to prawdziwe�.

Zastanawia� si�, dlaczego rz�d nie zamyka mu ust. Chifoilisk, dla swoich w�asnych cel�w, musia� wida� wyolbrzymia� rozmiar kontroli i cenzury, jakie rz�d zdolny jest sprawowa�. Szevek g�osi� najczystszy anarchizm, a oni go nie powstrzymywali. Ale bo te� potrzebowali go powstrzymywa�? Wygl�da�o na to, �e m�wi za ka�dym razem do tych samych ludzi: dobrze ubranych, dobrze od�ywionych, dobrze wychowanych, u�miechni�tych. Czy�by stanowili jedyn� grup� mieszka�c�w Urras? �Tym, co zbli�a do siebie ludzi, jest b�l��� m�wi� stoj�c przed nimi, a oni potakiwali i przytwierdzali: �Jakie� to prawdziwe�.

Zaczyna� ich nienawidzi�; kiedy zda� za� sobie z tego spraw�, przesta� z dnia na dzie� przyjmowa� zaproszenia.

Post�puj�c tak, przyznawa� si� jednak do pora�ki i powi�ksza� sw� izolacj�. Nie robi� tego, po co tu przyjecha�. To nie oni odseparowali si� od niego�� powtarza� sobie; to on�� jak zwykle�� odsun�� si� od nich. Czu� si� samotny, obezw�adniaj�co samotny w�r�d tych ludzi, kt�rych co dnia widywa�. Problem polega� na tym, �e nie nawi�za� kontaktu�� czu�, �e nie zbli�y� si� z niczym ani z nikim przez te wszystkie miesi�ce na Urras.

Kt�rego� wieczora przy stole w jadalni starszych pracownik�w naukowych powiedzia�:

��S�uchajcie, na dobr� spraw� nie wiem, jak wy tu �yjecie. Prywatne, domy ogl�dam tylko z zewn�trz. Od wewn�trz poznaj� za� jedynie wasze �ycie publiczne�� aule, jadalnie, laboratoria�

Nazajutrz Oiie zapyta� go�� do�� sztywno�� czy nie zechcia�by w nast�pny weekend przyjecha� do niego na kolacj� i zanocowa�.

Oiie mieszka� w Amoeno, wiosce po�o�onej o kilka mil od Ieu Eun, w domu, kt�ry�� wedle urrasyjskich standard�w�� by� skromn� siedzib� przedstawiciela klasy �redniej, mo�e tylko starsz� ni� wi�kszo�� pozosta�ych. Zbudowano go przed oko�o pi�cioma wiekami z kamienia, pokoje wy�o�one by�y boazeri�. Otwory okienne i odrzwia wie�czy�y charakterystyczne podw�jne �uki ajo�skie. Wzgl�dna skromno�� umeblowania od pierwszej chwili uradowa�a oko Szeveka: pokoje mia�y wygl�d surowy�� przestronne po�acie wyfroterowanych do po�ysku pod��g. W�r�d ekstrawaganckich ozd�b i wyg�d gmach�w publicznych, w kt�rych odbywa�y si� przyj�cia, obchody i tym podobne uroczysto�ci, czu� si� zawsze nieswojo. Urrasyjczycy odznaczali si� dobrym smakiem, wydawa� si� on jednak cz�sto wchodzi� w konflikt z ich zami�owaniem do wystawno�ci�� do wydatk�w. Nakazy ekonomii i rywalizacji przes�ania�y i zniekszta�ca�y naturalne, estetyczne �r�d�o ch�ci posiadania przedmiot�w, co odbija�o si� z kolei na jako�ci tych przedmiot�w: nie wykracza�y poza poziom swoistego mechanicznego przepychu. Tu natomiast panowa��� osi�gni�ty dzi�ki umiarowi�� wdzi�k.

W drzwiach s�u��cy odebra� od nich palta; �ona Oiie wysz�a na powitanie go�cia z mieszcz�cej si� w suterenie kuchni, gdzie wydawa�a instrukcje kucharzowi.

Podczas przedobiedniej pogaw�dki Szevek stwierdzi� ku w�asnemu zaskoczeniu, �e zwraca si� niemal wy��cznie do pani domu, z przyja�ni� i pragnieniem obudzenia w niej sympatii. Tak jednak przyjemnie rozmawia�o si� zn�w z kobiet�! Nic dziwnego, �e otoczony przez m�czyzn, wy��cznie m�czyzn, pozbawiony napi�cia i powabu seksualnej odmienno�ci, czu� si� odizolowany, a sw� egzystencj� postrzega� jako sztuczn�. Za� Sewa Oiie by�a powabna; przygl�daj�c si� delikatnym liniom jej karku i skroni, porzuci� swe zastrze�enia wobec urrasyjskiego zwyczaju golenia damskich g��w. By�a pow�ci�gliwa, raczej nie�mia�a; stara� siej� do siebie o�mieli� i bardzo si� ucieszy�, spostrzeg�szy, �e mu si� to chyba uda�o.

Podano obiad; przy stole przy��czy�o si� do nich dwoje dzieci.

Sewa Oiie usprawiedliwi�a si�:

��W dzisiejszych czasach nie spos�b ju� doprawdy znale�� w tej cz�ci kraju przyzwoitej nia�ki.

Szevek zgodzi� si� z ni�, poj�cia nie maj�c, kto to taki nia�ka.

Z podobnym zachwytem co ich matce, z t� sam� ulg� przygl�da� si� ch�opcom. Od opuszczenia Anarres prawie nie widywa� dzieci.

Ubrani w niebieskie aksamitne marynarki i spodnie, byli bardzo schludni, spokojni, nie odzywali si� nie pytani. Przypatrywali si� Szevekowi z nabo�n� groz�, nale�n� istocie z kosmosu. Starszy, dziewi�ciolatek, obchodzi� si� z m�odszym, siedmiolatkiem, obcesowo, burcza� na�, �eby si� nie gapi�, i szczypa� bole�nie, kiedy tamten nie pos�ucha�. M�odszy rewan�owa� mu si� uszczypni�ciami i pr�bowa� go kopn�� pod sto�em. Zasada starsze�stwa nie utrwali�a si� jeszcze najwidoczniej w jego umy�le.

Oiie by� w domu nie tym samym cz�owiekiem. Wyraz tajemniczo�ci znikn�� z jego twarzy, m�wi� nie przeci�gaj�c zg�osek. Rodzina okazywa�a mu szacunek, ale by� to szacunek wzajemny. Szevek, kt�ry si� nas�ucha� pogl�d�w Oiie na temat kobiet, stwierdza� ze zdumieniem, �e odnosi si� on do swojej �ony z uprzejmo�ci�, wr�cz delikatno�ci�. �Oto rycersko�攠� pomy�la�, czyni�c u�ytek z niedawno poznanego s�owa; wnet jednak przysz�o mu uzna�, �e to co� wi�cej. Oiie by� do �ony przywi�zany, ufa� jej. Zachowywa� si� wobec niej i dzieci mniej wi�cej tak samo, jak zachowywa�by si� Anarresyjczyk. W istocie we w�asnym domu okaza� si� niespodziewanie prostym, serdecznym, wolnym cz�owiekiem.

Nader w�skim wyda� si� Szevekowi zakres tej wolno�ci, bardzo nieliczn� rodzina; czu� si� jednak tak swobodnie, o tyle bardziej sam wolny, �e nie odczuwa� sk�onno�ci do krytyki.

W milczeniu, zapad�ym po rozmowie, m�odszy z ch�opc�w o�wiadczy� cienkim, d�wi�cznym g�osikiem:

��A pan Szevek nie umie si� przyzwoicie zachowa�.

��Czemu?�� zaciekawi� si� obwiniony, zanim �ona Oiie zd��y�a skarci� syna.�� Co ja takiego zrobi�em?

��Nie powiedzia� pan dzi�kuj�.

��Za co?

��Kiedy panu poda�em talerz pikli.

��Ini! Uspok�j si�!

Sadik! Nie egoizuj!�� ton dok�adnie taki sam.

��S�dzi�em, �e si� ze mn� nimi dzielisz. Wi�c to by� prezent?

W moim kraju dzi�kujemy tylko za prezenty. Rozumiesz, wszystkim innym dzielimy si�, nie rozmawiaj�c o tym. Czy chcesz, bym ci zwr�ci� te pikle?

��Nie, nie lubi� pikli�� odpar� ch�opczyk, wpatruj�c si� w Szeveka ciemnymi, niezwykle czystymi oczami.

��To czyni dzielenie si� nimi wyj�tkowo �atwym�� zauwa�y� Szevek.

Starszy ch�opiec a� skr�ca� si� z t�umionej ch�ci uszczypni�cia brata, natomiast Ini roze�mia� si�, ukazuj�c drobne bia�e z�bki. Po chwili, korzystaj�c z kolejnej przerwy w rozmowie, zapyta� cicho, nachylaj�c si� ku Szevekowi:

��Czy chcia�by pan zobaczy� moj� wydr�?

��Owszem.

��Jest w ogrodzie za domem. Mama j� wyrzuci�a, bo my�la�a, �e b�dzie panu przeszkadza�a. Niekt�rzy doro�li nie lubi� zwierz�t.

��Ja lubi� na nie patrze�. W moim kraju nie ma zwierz�t.

��Nie ma?�� Starszy z ch�opc�w zrobi� zdziwion� min�.�� Tato!

Pan Szevek m�wi, �e u nich nie ma zwierz�t!

Ini r�wnie� wyba�uszy� oczy.

��No to co u was jest?

��Inni ludzie. Ryby. Robaki. I drzewa holum.

��Co to s� drzewa holum?

Taka rozmowa ci�gn�a si� przez p� godziny. Pierwszy to raz na Urras wypytywano Szeveka o Anarres. Pytania zadawa�y dzieci, ale i rodzice z zaciekawieniem przys�uchiwali si� odpowiedziom. Szevek wystrzega� si� pilnie trybu etycznego; nie przyjecha� tu, by sia� propagand� w�r�d dzieci swoich gospodarzy. Opowiedzia� im tylko, co to takiego Kurzawa, jak wygl�da Abbenay, jak si� ubieraj� ludzie, co si� robi, kiedy chce si� dosta� nowe ubranie, czym dzieci zajmuj� si� w szkole. To ostatnie�� wbrew jego intencjom�� zabrzmia�o jak propaganda. Ini i Aevi byli zachwyceni jego opisem programu zaj��, na kt�ry sk�ada�y si� uprawa roli, stolarstwo, uzdatnianie �ciek�w, sk�ad drukarski, hydraulika, naprawa dr�g, pisanie sztuk scenicznych i wszelkie inne zaj�cia wsp�lnoty doros�ych oraz jego zapewnieniem, �e nikt nigdy nie bywa za nic karany.

��Cho� zdarza si� niekiedy�� doda� Szevek�� �e nalegaj� na ciebie, aby� usun�� si� na jaki� czas na ubocze.

��Ale co�� wtr�ci� nagle Oiie, jakby to pytanie, d�ugo go nurtuj�ce, wyrwa�o mu si� si���� co utrzymuje ludzi w ryzach? Co sprawia, �e si� nawzajem nie okradaj� i nie morduj�?

��Nikt nie posiada nic, co mo�na by zrabowa�. Je�li czego� potrzebujesz, bierzesz to sobie z magazynu. Co do przemocy, no c�, nie wiem, Oiie; czy ty by� mnie tak po prostu zamordowa�? Gdyby� za� mia� na to ochot�, czy zakazuj�ce tego prawo powstrzyma�oby ci�? Przymus to najmniej skuteczny spos�b zaprowadzania porz�dku.

��No dobrze, a w jaki spos�b zmuszacie ludzi do wykonywania brudnej pracy?

��Jakiej brudnej pracy?�� zapyta�a �ona Oiie, kt�ra nie zrozumia�a m�a.

��Zbi�rka �mieci, kopanie grob�w�

��Wydobywanie rt�ci�� uzupe�ni� Szevek i omal nie dorzuci�: przer�b g�wna, przypomnia� sobie jednak w por�, �e s�owa skatologiczne stanowi� w j�zyku ajo�skim tabu. Do�� wcze�nie po przyje�dzie na Urras zorientowa� si�, �e Urrasyjczycy�� �yj�c w�r�d g�r ekskrement�w�� nigdy nie wspominaj� o g�wnie.

��C�, wykonujemy te prace wszyscy. Nikt jednak nie jest zmuszony do wykonywania ich przez czas d�u�szy, chyba �e takie zaj�cie lubi. Raz na dekad� zarz�d wsp�lnoty, komitet blokowy lub ka�dy, kto tego potrzebuje, mo�e ci� do takiego zadania wezwa�; rotacja nast�puje wed�ug sporz�dzonych list. Na nieprzyjemne za� stanowiska pracy�� b�d� szkodliwe, jak kopalnie i wytw�rnie rt�ci�� pracownicy kierowani s� zazwyczaj jedynie na p� roku.

��Ale w takim razie ca�y personel tych zak�ad�w sk�ada si� si�� rzeczy z ludzi dopiero ucz�cych si� zawodu.

��Tak. To niezbyt wydajne; ale c� mo�na zrobi� innego? Nie mo�na ��da� od cz�owieka, �eby wykonywa� prac�, kt�r� w przeci�gu paru lat przyp�aci kalectwem lub �mierci�. Po co mia�by to robi�?

��Mo�e odm�wi� wykonania rozkazu?

��To nie jest rozkaz, Oiie. Cz�owiek idzie do Kompopracu�� Komisariatu Podzia�u Pracy�� i m�wi: Mia�bym ochot� robi� to i to, co by�cie dla mnie mieli? A oni informuj� go, gdzie s� jakie posady.

��Ale dlaczego w takim razie ludzie w og�le podejmuj� si� brudnych prac? Dlaczego zgadzaj� si� na nie, cho�by i co dziesi�ty dzie�?

��Bo s� wykonywane wsp�lnie� Istniej� i inne powody. Widzicie, �ycie na Anarres nie jest tak bogate jak tutaj. W ma�ych spo�eczno�ciach nie ma zbyt wielu rozrywek, jest za to fura roboty.

Je�li wi�c pracujesz przy kro�nie mechanicznym, przyjemnie co dziesi�ty dzie� wyj�� na dw�r, �eby�� w innej brygadzie�� po�o�y� jak�� rur� lub zaora� pole� Pewne wreszcie znaczenie odgrywa te� wyzwanie. Wy tu s�dzicie, �e bod�cem do pracy jest zap�ata, potrzeba zarabiania pieni�dzy albo ��dza zysku; ale tam, gdzie nie u�ywa si� pieni�dzy, wyra�niej by� mo�e ukazuj� si� prawdziwe pobudki. Ludzie lubi� pracowa�. Lubi� pracowa� dobrze. Podejmuj� si� niebezpiecznych, ci�kich prac, bo ich wykonywanie napawa ich dum�, mog��� egoizowa�, jak my to nazywamy�� popisywa� si�?�� przed s�abszymi. Hej, sp�jrzcie ch�opcy, jaki jestem silny! Rozumiecie? Cz�owiek lubi robi� to, co robi dobrze� W gruncie rzeczy jednak jest to kwestia cel�w i �rodk�w. Ostatecznie prac� wykonuje si� dla niej samej. Praca to niewyczerpana przyjemno�� �ycia. Zdaje sobie z tego spraw� sumienie jednostki. A i sumienie spo�eczne�� opinia s�siad�w. Nie ma na Anarres innej nagrody; nie ma innego prawa jak tylko twoje w�asne zadowolenie i szacunek towarzyszy. To wszystko. Gdy za� tak si� rzeczy maj�, odkrywasz, jak� pot�g� si� staje opinia s�siad�w.

��I nikt si� z tego nigdy nie wy�amuje?

��Raczej niezbyt cz�sto.

��Wi�c wszyscy pracuj� r�wnie ci�ko?�� spyta�a �ona Oiie.�� A co staje si� z cz�owiekiem, kt�ry po prostu nie chce wsp�pracowa�?

��No c�, przenosi si�. Widzicie, pozostali zaczynaj� mie� go dosy�. Wy�miewaj� si� z niego; lub zaczynaj� obchodzi� si� z nim szorstko, bij� go; w mniejszych spo�eczno�ciach mog� ustali�, �e usuwaj� jego imi� z listy pobieraj�cych posi�ki, wi�c musi gotowa� sobie i jada� w samotno�ci, a to jest upokarzaj�ce. Przenosi si� zatem i zatrzymuje na jaki� czas w innym miejscu, zanim nie wyniesie si�, by� mo�e, gdzie� dalej. Niekt�rzy post�puj� tak przez ca�e �ycie. Nazywamy ich nuchnibi. Ja sam jestem kim� w rodzaju nuchniba. Jestem tutaj, bo porzuci�em moje stanowisko pracy. Wynios�em si� dalej ni� inni.

Powiedzia� to ze spokojem; je�li odezwa�a si� w jego g�osie gorycz, to niedostrzegalna dla dzieci, dla doros�ych za� niezrozumia�a. Po jego s�owach zapad�a jednak kr�tka cisza.

��Nie wiem, kto si� zajmuje u was brudnymi pracami�� podj�� po chwili Szevek.�� Nigdy nie widzia�em, by je wykonywano�� to dziwne. Kto je wykonuje? Czemu to robi? Czy s� lepiej p�atne?

��Owszem, niekiedy�� prace niebezpieczne. Podrz�dne nie.

Gorzej.

��Wi�c czemu je podejmuj�?

��Bo niska zap�ata jest lepsza od �adnej�� odrzek� Oiie z wyra�nie czyteln� zapiek�o�ci� w g�osie. Jego �ona zacz�a co� m�wi� nerwowo, pragn�c zmieni� temat, on jednak ci�gn��:�� M�j dziadek by� str�em. Przez pi��dziesi�t lat szorowa� pod�ogi i zmienia� brudne prze�cierad�a w hotelu. Po dziesi�� godzin dziennie, przez sze�� dni w tygodniu. Robi� to, �eby on i jego rodzina mieli co w�o�y� do ust.�� Urwa�, obrzuci� Szeveka swoim zwyk�ym tajemniczym, nieufnym spojrzeniem, a nast�pnie�� niemal wyzywaj�co�� popatrzy� na �on�. Umkn�a z oczami. Potem u�miechn�a si� i wyja�ni�a nerwowym, dziecinnym g�osem:

��Ojciec Demaere�a by� cz�owiekiem sukcesu. Umieraj�c zostawi� cztery przedsi�biorstwa.

Jej u�miech by� u�miechem osoby udr�czonej; ciemne szczup�e d�onie zacisn�y si� mocno jedna na drugiej.

��Nie s�dz�, aby�cie mieli na Anarres ludzi sukcesu�� rzek� z gryz�cym sarkazmem Oiie, po czym umilk�, gdy� wszed� kucharz, by zmieni� talerze. Ini, jak gdyby widzia�, �e powa�na rozmowa nie zostanie w obecno�ci s�u��cego podj�ta, zapyta�:

��Mamo, czy pan Szevek b�dzie m�g� po obiedzie obejrze� moj� wydr�?

Kiedy wr�cono do salonu, pozwolono ch�opcu przynie�� jego ulubie�ca: p�ldorosl� l�dow� wydr�, pospolite na Urras zwierz�.

Wydry�� wyja�ni� Oiie�� zosta�y udomowione jeszcze w prehistorycznych czasach, pocz�tkowo u�ywano ich do po�owu ryb, p�niej s�u�y�y jako maskotki. Stworzonko mia�o kr�tkie n�ki, pa��kowaty, gi�tki grzbiet i l�ni�ce brunatne futerko. By�o pierwszym zwierz�ciem nie zamkni�tym w klatce, jakie Szevek z bliska ogl�da�, przejawia�o za� wi�ksz� ni� on wobec niego �mia�o��.

Bia�e ostre z�by wzbudza�y respekt. Szevek wyci�gn�� ostro�nie r�k�, by pog�aska� zwierz�, na co nalega� Ini. Wydra stan�a s�upka i przyjrza�a si� Szevekowi. Jej ciemne, z�ociste �lepka spogl�da�y inteligentnie, ciekawie i niewinnie.

��Ammar�� szepn�� Szevek, uj�ty tym spojrzeniem zza otch�ani bytu�� bracie.

Wydra chrumkn�a, opad�a na cztery �apki i z zainteresowaniem obw�cha�a jego buty.

��Lubi pana�� orzek� Ini.

��Ja te� j� lubiꠗ powiedzia� ze smutkiem Szevek.

Ilekro� widzia� jakie� zwierz�, klucz ptak�w, przepych jesiennych li�ci, chwyta� go smutek, przejmuj�cym b�lem naznaczaj�c zachwyt. W takich chwilach nie my�la� o Takver, nie do�wiadcza� jej nieobecno�ci. Zdawa�o mu si� raczej, cho� o niej nie my�la�, �e ona z nim jest. Jak gdyby pi�kno i niezwyk�o�� zwierz�t i ro�lin na Urras obarczone by�y w jego oczach pos�aniem od tej, kt�ra ich nigdy nie zobaczy, kt�rej przodkowie od siedmiu pokole� nie dotykali ciep�ego zwierz�cego futra, nie ogl�dali migotu skrzyde� w cieniu drzew.

Noc sp�dzi� w sypialni na poddaszu. By�a to izba ch�odna�� przyjemna odmiana po wiecznie przegrzanych pokojach uniwersytetu�� i skromnie umeblowana: ��ko, p�ki z ksi��kami, kom�dka, krzes�o i malowany drewniany st�. Cz�owiek czuje si� tu jak w domu�� pomy�la��� pomijaj�c wysoko�� ��ka, mi�kko�� materaca, we�nianego koca i jedwabnych pow�oczek, bibeloty z ko�ci s�oniowej na kom�dce, sk�rzane oprawy ksi��ek oraz fakt, �e ten pok�j, wszystko, co si� w nim znajduje, dom, w kt�rym si� mie�ci, ziemia, na kt�rej �w dom stoi, jest prywatn� w�asno�ci�, w�asno�ci� Demaere�a Oiie, cho� ten ani tego domu nie zbudowa�, ani nie szorowa� w nim pod��g� Szevek odp�dzi� od siebie te m�cz�ce rozr�nienia. To by� przyjemny pok�j i w istocie ma�o si� r�ni� od pojedynek w domicylach.

Przy�ni�a mu si� w tej sypialni Takver. �ni�o mu si�, �e le�y obok niego w ��ku, obejmuje go ramionami, przywiera cia�em do jego cia�a� lecz gdzie, w jakim pokoju? Gdzie oni s�? Byli razem na Ksi�ycu, by�o zimno, szli dok�d� rami� przy ramieniu. Ten Ksi�yc by� p�aski, ca�y przysypany niebieskawobia�ym �niegiem, zalegaj�cym jednak warstw� tak cieniutk�, �e �atwo by�o odgarn�� �r� no i pokazywa� si� w�wczas l�ni�cy bia�y grunt. To by�o martwe, ca�kiem martwe miejsce. �On tak naprawd� nie wygl�da��� pocieszy� Takver, spostrzeg�szy, jak jest wystraszona. Szli w stron� jakiej� dalekiej linii, jakby przegrody z mi�kkiego, po�yskliwego plastiku, jakiej� odleg�ej, ledwo widocznej bariery przecinaj�cej bia�� p�aszczyzn� �nieg�w. Szevek, cho� w duchu ba� si� do niej zbli�y�, zapewni� Takver: �Wkr�tce tam b�dziemy�. Nic mu nie odpowiedzia�a.

Kiedy po dekadzie sp�dzonej w szpitalu odes�ano Szeveka do domu, przyszed� go odwiedzi� s�siad z pokoju numer 45�� wysoki i chudy jak tyka matematyk. Mia� nie skorygowanego zeza rozbie�nego, wi�c nigdy nie by�o si� pewnym, czy on patrzy na ciebie, czy ty patrzysz na niego. On i Szevek od roku zgodnie wsp�yli obok siebie w instytutowym domicylu i nie zamienili ze sob� przez ten czas ani jednego ca�ego zdania.

Desar wszed� i spojrzawszy na�� b�d� obok�� Szeveka, zapyta�:

��Mo�e co�?

��Nie, dzi�ki, �wietnie sobie radz�.

��Mo�e kolacj�?

��Z tob�?�� spyta� Szevek, ulegaj�c wp�ywowi telegraficznego stylu Desara.

��Dobrze.

Matematyk przyni�s� na tacy dwie kolacje z instytutowej sto��wki i zjedli je razem w pokoju Szeveka. Podobnie czyni�, z rana i wieczora, przez trzy nast�pne dni, p�ki Szevek nie poczu� si� na si�ach, aby samemu wyj�� na dw�r. Trudno by�o poj��, dlaczego Desar to robi. Nie mia� przyjacielskiej natury, nakazy za� braterstwa zdawa�y si� dla� niewiele znaczy�. Jednym z powod�w, dla kt�rych stroni� od ludzi, by�a ch�� ukrycia swej nieuczciwo�ci:

Desar by� albo straszliwym leniem, albo najzwyklejszym posiadaczem, pok�j numer 45 zawalony by� bowiem gratami, kt�rych jego lokator nie mia� ani prawa, ani powodu posiada栗 znajdowa�y si� tam naczynia ze sto��wki, ksi��ki z biblioteki, zestaw narz�dzi snycerskich z magazynu zaopatrzeniowego rzemios�, mikroskop z jakiego� laboratorium, osiem r�nych koc�w, szafa pe�na ubra�, z kt�rych cz�� wyra�nie nigdy nie pasowa�a na Desara i nigdy nie b�dzie pasowa�, inne za� wygl�da�y na jego ubranka z czas�w, kiedy mia� osiem�� dziesi�� lat. Odnosi�o si� wra�enie, �e matematyk chodzi do sk�ad�w i magazyn�w i wynosi stamt�d nar�czami wszystko, co mu wpadnie w r�ce, czy mu to potrzebne, czy nie.

��Po co przechowujesz tu te wszystkie klamoty?�� zapyta� go Szevek, gdy po raz pierwszy uzyska� wst�p do jego pokoju.

Desar obj�� go rozwidlonym spojrzeniem.

��Podtrzymuje na duchu�� wyja�ni� m�tnie.

Dziedzina matematyki, kt�r� sobie obra�, by�a tak ezoteryczna, �e na dobr� spraw� nikt z Instytutu ani Zwi�zku Matematycznego nie by� w stanie �ledzi� jego post�p�w. Zreszt� w�a�nie dlatego j� wybra�. Przyjmowa�, �e Szevekiem kierowa�y podobne pobudki.

��Do diab�a�� mawia��� praca? Tu ciep�a posadka. Nast�pstwo, jednoczesno��, g�wno.

Szevek lubi� momentami Desara, momentami go za� nie cierpia��� za te same dok�adnie jego cechy. Przylgn�� do� jednak, z rozmys�em, traktuj�c to jako cz�� postanowienia dokonania w swoim �yciu zmiany.

Choroba u�wiadomi�a mu, �e je�li b�dzie pr�bowa� radzi� sobie dalej sam, do reszty si� za�amie. Ujrza� to w kategoriach moralnych i surowo swoj� postaw� os�dzi�. Zachowywa� siebie dla siebie samego, wbrew etycznemu nakazowi braterstwa. W wieku lat dwudziestu jeden Szevek nie by� w pe�nym tego s�owa znaczeniu bigotem, jego poczucie moralne by�o �ywe i wyostrzone; urobione wszak�e na mod�� prostackiego odonizmu, kt�ry wpajali dzieciom tuzinkowi doro�li; tkwi� w nim kaznodzieja.

Post�powa� �le. Musi si� poprawi�. Uczyni� to.

Zakazywa� sobie zajmowa� si� fizyk� przez pi�� wieczor�w w dekadzie. Zg�asza� si� na ochotnika do pracy spo�ecznej w zarz�dzie instytutowych mieszkalni. Ucz�szcza� na zebrania Zwi�zku Fizyk�w i Syndykatu Cz�onk�w Instytutu. Zapisa� si� do grupy uprawiaj�cej �wiczenia biomechanizmu zwrotnego i trening elektroencefalograficzny. W jadalni zmusza� si� do siadania przy og�lnym stole, nie za��� z nosem w ksi��ce�� przy ma�ym stoliku.

Dziwna rzecz: mo�na by s�dzi�, �e ludzie na niego czekali.

Wyj�li go do swego grona, przywitali, zapraszali, by dzieli� z nimi sypialni�, prosili do towarzystwa. Wsz�dzie go ze sob� zabierali, tak �e w trzy dekady zobaczy� w Abbenay wi�cej ni� wcze�niej przez ca�y rok. Z grupkami weso�ej m�odzie�y chadza� na stadiony, do ognisk rzemios�a, na basen, na festiwale, do muze�w, teatr�w, na koncerty.

Koncerty sta�y si� dla niego rewelacj�, najrado�niejszym odkryciem.

Nigdy dot�d nie by� w Abbenay na koncercie, po cz�ci dlatego, �e muzyka by�a dla� czym�, co si� raczej wykonuje, nie za� czego si� s�ucha. Jako dziecko �piewa� w miejscowym ch�rze, grywa� w zespole na instrumentach; bardzo to lubi�, cho� nie by� szczeg�lnie utalentowany. To by�o wszystko, co wiedzia� na temat muzyki.

O�rodki kszta�ceniowe uczy�y wszelkich umiej�tno�ci przygotowuj�cych do uprawiania sztuki: �piewu, rytmiki, ta�ca, pos�ugiwania si� p�dzlem, d�utem, kozikiem, tokark� i tym podobnymi przyborami. Wszystko tam by�o nastawione na praktyk�: dzieci uczy�y si� patrze�, m�wi�, s�ucha�, porusza� i operowa� narz�dziami. Nie dokonywano rozr�nienia mi�dzy sztuk� a rzemios�em; nie przyznawano tej pierwszej osobnego miejsca w �yciu, postrzegano j� jako podstawow� technik� �ycia, podobn� mowie.

Tak oto�� wcze�nie i samoistnie�� rozwin�� si� w architekturze styl zwi�z�y, czysty i prosty, o subtelnych proporcjach. Malarstwo i rze�ba pe�ni�y przewa�nie rol� us�ugow� wobec architektury i planowania miast. Co si� tyczy sztuki s�owa, poezja i gaw�dziarstwo sk�ania�y si� ku ulotno�ci, do ��czenia si� ze �piewem i ta�cem; jedynie teatr utrzymywa� pozycj� w pe�ni odr�bn� i tylko on okre�lany bywa� w og�le mianem Sztuki�� czego� zupe�nie samoistnego. Istnia�o wiele regionalnych i objazdowych trup aktor�w i tancerzy, teatr�w repertuarowych, nierzadko z w�asnym dramatopisarzem. Wystawia�y one tragedie, p�improwizowane komedie, pantomimy. Wygl�dano ich niczym deszczu w zagubionych po�r�d pustyni miastach, ilekro� si� zjawia�y, by�y zawsze wydarzeniem roku. Sztuka dramatyczna, narodzona z ducha�� i ducha tego wcielaj�ca�� izolacji i wsp�lnotowo�ci Anarres, osi�gn�a pot�g� i �wietno�� nadzwyczajn�.

Szevek nie odznacza� si� jednak zbytni� wra�liwo�ci� na dramat. Lubi� bogactwo s��w, lecz sama idea gry nie przypada�a mu do gustu. Dopiero w drugim roku pobytu w Abbenay odkry� wreszcie swoj� Sztuk�: t�, kt�ra mia�a za tworzywo czas. Kto� wzi�� go na koncert do Syndykatu Muzyki. Wr�ci� tam nast�pnego wieczoru. Zacz�� chodzi� na wszystkie koncerty�� ze swoimi nowymi znajomymi, je�li to byto mo�liwe, bez nich, je�li by�o trzeba. Muzyka sta�a mu si� potrzeb� pilniejsz� ni� towarzystwo i g��bszej dostarcza�a satysfakcji.

Jego wysi�ki, by si� wyrwa� z wrodzonego odosobnienia, w gruncie rzeczy sko�czy�y siꠗ zdawa� sobie z tego sprawꠗ fiaskiem. Z nikim nie zwi�za� si� przyja�ni�. Sp�kowa� z wieloma dziewcz�tami, lecz kopulacja nie sprawia�a mu takiej rado�ci, jak� powinna. Przynosi�a jedynie ulg� w potrzebie, jak� daje wypr�nienie, wstydzi� si� tego potem, czynno�� ta bowiem spycha�a t� drug� osob� do roli przedmiotu. Lepsza ju� by�a masturbacja, w�a�ciwa droga dla kogo� takiego jak on. Samotno�� by�a jego przeznaczeniem; by� wi�niem swojego dziedzictwa. �Praca przede wszystkim.� Rulag powiedzia�a to spokojnie, konstatuj�c fakt, niezdolna go zmieni�, niezdolna wyrwa� si� ze swojej zimnej celi.

Z nim by�o podobnie. Serce ci�gn�o go ku innym, ku tym mi�ym m�odym istotom, kt�re go nazywa�y bratem, ale ani on z nimi, ani one z nim nie by�y w stanie si� zbli�y�. Urodzi� si� do samotno�ci, przekl�ty, zimny intelektualista, egoista.

Liczy�a si� przed wszystkim praca; ale praca wiod�a donik�d.

Powinna dawa� przyjemno��, podobnie jak seks, ale nie dawa�a jej. Boryka� si� wci�� z tymi samymi problemami, nie zbli�aj�c si� ani na krok do rozwi�zania paradoksu czasu To, nie m�wi�c ju� o teorii jednoczesno�ci, kt�ra przed rokiem by�a ju� niemal w jego zasi�gu. Ta pewno�� siebie wydawa�a mu si� teraz niepoj�ta.

Czy�by naprawd� uwa�a� si� za zdolnego, w dwudziestym roku �ycia, do rozwini�cia teorii, kt�ra mia�a zmieni� podstawy fizyki kosmologicznej? Najwyra�niej ju� na d�ugo przedtem, nim go z�o�y�a gor�czka, musia� by� niespe�na rozumu. Zapisa� si� do dw�ch grup zaj�ciowych matematyki filozoficznej, wmawiaj�c w siebie, �e mu to potrzebne, i nie dopuszczaj�c my�li, �e ka�dy z tych kurs�w m�g�by sam poprowadzi� nie gorzej od wyk�adowc�w.

W miar� mo�no�ci unika� Sabula.

W pierwszym zapale nowych decyzji postawi� sobie za cel bli�sze poznanie Gvarab. Odpowiedzia�a na t� jego potrzeb� najlepiej, jak umia�a, zima jednak nie obchodzi�a si� z ni� �agodnie; by�a chora, g�ucha i stara. Rozpocz�a wiosenny kurs, a nast�pnie go zawiesi�a. Mia�a si� raz lepiej, raz gorzej�� to ledwo poznawa�a Szeveka, to zn�w ci�gn�a go do swojej mieszkalni na ca�owieczorne rozmowy. Z czasem przemy�lenia Szeveka wykroczy�y poza pogl�dy Gvarab i owe d�ugie pogaw�dki pocz�y go nu�y�.

Mia� do wyboru: albo pozwoli� Gvarab, by go zanudza�a powtarzaniem godzinami tego, co ju� wiedzia��� b�d� czego fa�szywo�� cz�ciowo wykaza��� albo zrani� i zbi� staruszk� z tropu pr�b� wyprowadzenia jej z b��du. Przekracza�o to granice cierpliwo�ci i nie licowa�o z poczuciem taktu osoby w jego wieku, sko�czy�o si� wi�c na tym, �e zacz�� w miar� mo�no�ci unika� Gvarab, doznaj�c przy tym zawsze wyrzut�w sumienia.

Poza ni� nie mia� z kim rozmawia� o problemach jego dziedziny. Nikt w Instytucie nie mia� dostatecznej wiedzy na temat czystej fizyki czasu, aby m�g� si� z nim porozumie�. Ch�tnie by ich nauczy�, nie otrzyma� jednak dot�d posady nauczyciela ani klasy w Instytucie; studenci wydzia�u nale��cy do Syndykatu Cz�onk�w odrzucili jego pro�b� w tej sprawie. Nie �yczyli sobie k��tni z Sabulem.

Wraz z up�ywem roku Szevek coraz wi�cej czasu po�wi�ca� na pisanie list�w do Atro oraz innych fizyk�w i matematyk�w na Urras. Niewiele z tych list�w zosta�o wys�anych. Niekt�re po napisaniu po prostu dar�. Odkry�, �e matematyk Loai An, do kt�rego wysma�y� sze�ciostronicow� rozprawk� na temat odwracalno�ci czasowej, nie �yje od dwudziestu lat; zaniedba� przeczytania biograficznego wst�pu do jego Geometrii czasu. Inne listy, kt�re zamierza� wys�a� na pok�adzie frachtowc�w z Urras, zosta�y zatrzymane przez zarz�d Portu w Abbenay. Port znajdowa� si� pod bezpo�redni� kontrol� KPR�� poniewa� jego funkcjonowanie wymaga�o koordynacji dzia�a� wielu syndykat�w�� tote� niekt�rzy z koordynator�w musieli zna� ajo�ski. Zarz�dcy owi, posiadaj�cy specjaln� wiedz�, zajmuj�cy wa�ne stanowiska, mieli sk�onno�� do nabywania mentalno�ci biurokrat�w: automatycznie odpowiadali �nie�. Podejrzliwym okiem spogl�dali na listy do matematyk�w, kt�re wygl�da�y na pisane szyfrem, a nikt nie by� w stanie zapewni� ich, �e tak nie jest. Listy do fizyk�w przepuszczano, je�li wyrazi� zgod� pe�ni�cy funkcj� konsultanta Sabul. Ten za� nie zezwala� na wysy�anie tych, kt�re traktowa�y o zagadnieniach spoza jego poletka w dziedzinie fizyki nast�pstw. �To nie le�y w mojej kompetencji��� pomrukiwa�, odsuwaj�c od siebie listy. Szevek mimo to wysy�a� listy do zarz�du Portu, sk�d wraca�y z adnotacj�:

�Nie zatwierdzono do wys�ania�.

Przedstawi� t� spraw� na forum Zwi�zku Fizyk�w, na kt�rego zebrania Sabul fatygowa� si� rzadko. Nikt nie okaza� zainteresowania kwesti� swobodnej wymiany z ideologicznym wrogiem. Niekt�rzy ganili Szeveka za zajmowanie si� dziedzin� tak ezoteryczn�, �e�� jak sam przyznawa��� nikt poza nim w jego ojczystym �wiecie nie by� w niej kompetentny.

��Ale� ona jest po prostu nowa�� broni� si� Szevek nieskutecznie.

��Je�li jest nowa, podziel si� ni� z nami, a nie z tymi posiadaczami!

��Ju� od roku wyst�puj� co kwarta� z propozycj� poprowadzenia kursu na ten temat. Wy za� wci�� powtarzacie, �e nie ma na to dostatecznego zapotrzebowania. Czy wy si� boicie tego, dlatego �e nowe?

Nie przysporzy�o mu to przyjaci�. Opu�ci� zebranie zagniewany.

Nadal pisywa� listy na Urras, nawet je�li �adnego nie wysy�a�.

Fakt, �e m�g� pisa� do kogo�, kto go rozumia�, kto by� w stanie go zrozumie�, pozwala� mu pisa�, my�le�. Inaczej nie by�oby to mo�liwe.

Mija�y dekady, kwarta�y. Dwa�� trzy razy w roku spotyka�a go nagroda: przychodzi� list od Atro albo innego fizyka z A-Io lub Thu, d�ugi, g�sto zapisany, g�sty od tre�ci, ca�y�� od pozdrowie� powitalnych po podpis�� wype�niony teori� dost�pn� jedynie dla wtajemniczonych w matematyczno-etyczno-kosmologiczn� fizyk� czasu, napisany w j�zyku, kt�ry Szevek zna�, przez nie znanych mu ludzi, usi�uj�cych zawzi�cie zwalczy� i obali� jego teorie, przez wrog�w jego ojczyzny, rywali, obcych, braci.

Wiele dni po otrzymaniu takiego listu �y� jak w gor�czce, pijany rado�ci�, pracowa� dniem i noc�, tryskaj�c pomys�ami jak fontanna. Po czym z wolna, w�r�d rozpaczliwych zryw�w i zmaga�, wraca� na ziemi�, such� ziemi�, sam te� wyja�owiony.

Pod koniec jego trzeciego roku w Instytucie umar�a Gvarab.

Poprosi�, aby pozwolono mu przem�wi� podczas uroczysto�ci pogrzebowych, kt�re�� zgodnie ze zwyczajem�� odbywa�y si� w miejscu pracy zmar�ego: w tym przypadku w jednej z sal wyk�adowych w gmachu laboratorium fizycznego. By� jedynym m�wc�. Studenci w og�le si� nie zjawili�� Gvarab od dw�ch lat nie prowadzi�a zaj�� dydaktycznych. Przyby�o kilku starszych przedstawicieli Instytutu oraz syn Gvarab, m�czyzna w �rednim wieku, agrochemik z P�nocnego Wschodu. Szevek przem�wi�, stoj�c w miejscu, z kt�rego staruszka zwykle prowadzi�a wyk�ady. Przypomnia� zebranym, g�osem zachrypni�tym od notorycznie ju� n�kaj�cego go zim� zapalenia oskrzeli, �e Gvarab po�o�y�a fundamenty pod nauk� o czasie, �e by�a najwi�kszym kosmologiem, jaki kiedykolwiek pracowa� w Instytucie. �My, zajmuj�cy si� fizyk�, mamy obecnie nasz� Odo�� m�wi�.�� Mamy j� i nie czcimy jej. Po zako�czeniu ceremonii jaka� stara kobieta dzi�kowa�a mu ze �zami w oczach. �Zawsze bra�y�my dziesi�tnice razem, ona i ja, str�owa�y�my w naszym bloku, take�my si� zawsze serdecznie ze sob� nagada�y��� wyzna�a, kul�c si� na lodowatym wietrze po wyj�ciu z budynku. Agrochemik wymamrota� jakie� podzi�kowania i oddali� si� spiesznie, by z�apa� okazj� na P�nocny Wsch�d. Roz�alony, zirytowany, ogarni�ty uczuciem daremno�ci, Szevek wyruszy� na spacer po mie�cie.

Jest tu od trzech lat, a czego dokona�? Napisa� ksi��k�, kt�r� przyw�aszczy� sobie Sabul; pi�� czy sze�� nie wydanych rozpraw; na koniec wyg�osi� mow� pogrzebow� po utraconym �yciu.

Nic z tego, co zrobi�, nie zyska�o zrozumienia. By uj�� to uczciwiej: nic z tego, czego dokona�, nie mia�o znaczenia. Nie pe�ni� �adnej wa�nej funkcji, ani osobistej, ani spo�ecznej. Prawd� m�wi�c�� nierzadkie w jego dziedzinie zjawisko�� wypali� si� przed dwudziestym rokiem �ycia. Niczego ju� nie osi�gnie. Doszed� nieodwo�alnie do muru.

Zatrzyma� si� przed frontonem auli Syndykatu Muzyki, �eby przeczyta� program na najbli�sz� dekad�. Tego wieczoru nie by�o koncertu. Odwr�ci� si� od plakatu�� i stan�� twarz� w twarz z Bedapem.

Bedap, ostro�ny jak zwykle, do tego kr�tkowidz, nie zdradzi�, �e go pozna�. Szevek chwyci� go za rami�.

��Szevek! Do licha, to ty?

Padli sobie w obj�cia, uca�owali si�, odsun�li od siebie, znowu si� obj�li. Szeveka przepe�ni�o uczucie mi�o�ci. Czemu? Ostatniego roku w Instytucie Okr�gowym nie darzy� nawet Bedapa specjaln� sympati�. Przez te trzy lata ani razu do siebie nie napisali.

Ich przyja�� by�a przyja�ni� wieku ch�opi�cego, uczuciem minionym. A przecie� ow�adn�a nim mi�o��: zap�on�a jak p�omie� na poruszonych w�glach.

Szli i rozmawiali, nie zwracaj�c uwagi na to, dok�d id�. Gestykulowali, przerywali jeden drugiemu. Szerokie ulice Abbenay spowija�a cisza zimowego wieczoru. M�tne �wiat�a latar� tworzy�y na ka�dym skrzy�owaniu srebrne sadzawki, przez kt�re przewiewa� suchy �nie�ek, przypominaj�cy �awice ma�ych rybek �cigaj�cych w�asne cienie. W �lad za �niegiem nadlatywa�, k�saj�c, zimny wiatr. Zdr�twia�y im wargi i szcz�kali z�bami, co zacz�o im przeszkadza� w rozmowie. Z�apali ostatni, odchodz�cy o dziesi�tej autobus do Instytutu; Bedap mieszka� w bloku na wschodnim kra�cu miasta, kawa� drogi pod g�r� w przejmuj�cym zimnie.

Spojrzeniem ironicznego zdumienia obrzuci� pok�j numer 46.

��Mieszkasz jak zgni�y urrasyjski posiadacz, Szev.

��Daj spok�j, nie jest tak �le. Wska� mi tylko co� ekskrementalnego!

Istotnie, pok�j mie�ci� z grubsza to jedynie, co Szevek w nim zasta�. Bedap wskaza� r�k�:

��Ten koc.

��Ju� by�, kiedy si� wprowadza�em. Kto� go sobie utka� i zostawi�, gdy si� wyprowadza�. Czy w tak� noc koc jest rzecz� zbytkown�?

��Ma stanowczo ekskrementalny kolor�� zawyrokowa� Bedap.

��Jako analityk funkcji musz� wskaza� na zb�dno�� koloru pomara�czowego. Pomara�czowy nie pe�ni �adnej �ywotnej funkcji w organizmie spo�ecznym ani na poziomie kom�rkowym, ani organicznym, z pewno�ci� za� nie na poziomie holoorganicznym czy najcentralniej etycznym�� w kt�rym to przypadku tolerancja jest mniej po��danym od wydalenia rozwi�zaniem. Ufarbuj go na zgni�ozielono, bracie! A to co za �mietnik?

��Notatki.

��Szyfrem?�� zainteresowa� si� Bedap, przegl�daj�c notatnik z w�a�ciwym sobie�� przypomnia� sobie Szevek�� ch�odem. Odznacza� si� jeszcze mniejszym poczuciem w�asno�ci�� prywatnej w�asno�ci�� ni� wi�kszo�� Anarresyjczyk�w. Nigdy nie mia� ulubionego o��wka, kt�ry by wsz�dzie ze sob� nosi�, ani starej koszuli, do kt�rej tak by si� przywi�za�, �e z odraz� my�la�by o wrzuceniu jej do pojemnika na odpadki; obdarowany prezentem, przyjmowa� go�� przez wzgl�d na uczucia ofiarodawcy�� ale zawsze gubi�. By� �wiadom tej swojej cechy i utrzymywa�, �e wskazuje ona, i� jest osobnikiem mniej prymitywnym od wi�kszo�ci ludzi i stanowi wczesny przyk�ad Cz�owieka Obiecanego, prawdziwego, urodzonego odonianina. Poczucie w�asno�ci nie by�o mu jednak obce. Rezerwowa� je dla czaszki, tak w�asnej, jak i cudzej, i w tej sferze by�o ono pe�ne. Nigdy nie wtyka� nosa w nie swoje sprawy.

Powiedzia�:�� Pami�tasz te g�upawe listy, kt�re pisywali�my do siebie szyfrem, kiedy bra�e� udzia� w akcji zalesiania?

��To nie szyfr, to j�zyk ajo�ski.

��Nauczy�e� si� ajo�skiego? Dlaczego piszesz w tym j�zyku?

��Bo nikt na tej planecie nie rozumie, o co mi chodzi. Albo nie chc� zrozumie�. Jedyna osoba, kt�ra mnie rozumia�a, zmar�a przed trzema dniami.

��Sabul zmar�?

��Nie. Gvarab. Sabul nie zmar�. Jeszcze czego!

��Co� nie w porz�dku?

��Z Sabulem? Zawi�� p� na p� z niekompetencj�.

��Zdawa�o mi si�, �e jego ksi��ka o przyczynowo�ci jest znakomita. Sam tak twierdzi�e�.

��Bo tak uwa�a�em, dop�ki nie przeczyta�em �r�de�. To wszystko idee urrasyjskie. I to nienowe. Jemu od dwudziestu lat nie przysz�a do g�owy �adna w�asna my�l. Tyle te� czasu nie za�ywa� k�pieli.

��A jak tam twoje my�li?�� zapyta� Bedap, k�ad�c d�o� na notatnikach i spogl�daj�c na Szeveka spode �ba. Mia� ma�e, z lekka zezuj�ce oczy, wyrazist� twarz i kr�p� sylwetk�. Obgryza� paznokcie; czyni� to od lat, tak �e zredukowa� je do w�skich jedynie skrawk�w wie�cz�cych grube, niespokojne palce.

��Do bani�� odpar� Szevek, siadaj�c na tapczanie.�� Zajmuj� si� nie tym, czym powinienem.

Bedap u�miechn�� si�.

��Ty?

��Pod koniec kwarta�u poprosz� chyba o przeniesienie na inn� posad�.

��Jak�?

��Oboj�tnie. Nauczyciela, in�yniera. Musz� da� sobie spok�j z fizyk�.

Bedap usiad� na krze�le przy biurku, wgryz� si� w paznokie� i powiedzia�:

��Dziwnie to s�ysze�.

��Pozna�em w�asne ograniczenia.

��Nie wiedzia�em, �e je masz. Mam na my�li fizyk�. Masz ca�� mas� ogranicze� i przywar. Ale nie jako fizyk. Wiem, nie jestem temporalist�. Ale nie trzeba umie� p�ywa�, �eby pozna� ryb�, ani �wieci�, by rozpozna� gwiazd�

Szevek spojrza� na przyjaciela i nagle wyrwa�o mu si� co�, do czego nawet przed samym sob� si� nie przyznawa�:

��My�la�em o samob�jstwie. Du�o o tym my�la�em. W tym roku. Wydaje si�, �e to najlepsze wyj�cie.

��Nie wygl�da mi to na wyj�cie na drug� stron� cierpienia.

Szevek u�miechn�� si� z przymusem.

��Pami�tasz to?

��Doskonale. To by�a dla mnie niezwykle wa�na rozmowa. A i dla Takver i Tirina, jak s�dz�.

��Doprawdy?�� Szevek wsta�. �eby przemierzy� pok�j, wystarczy�o zrobi� tylko cztery kroki, Szevek nie m�g� jednak usiedzie� na miejscu.�� W�wczas by�a wa�na i dla mnie�� przyzna�, staj�c przy oknie.�� Ale tu si� zmieni�em. W tym miejscu jest co� niedobrego. Nie wiem, co to takiego.

��Ja wiem. Mur. Doszed�e� do muru.

Szevek odwr�ci� si� ku niemu z przestraszon� min�.

��Mur?

��W twoim przypadku mur wydaje si� stanowi� Sabul i jego poplecznicy w syndykatach naukowych i w KPR. Je�li o mnie chodzi, siedz� w Abbenay od czterech dekad. Od czterdziestu dni.

Dostatecznie d�ugo, by si� zorientowa�, �e i w czterdzie�ci lat nie zdzia�a�bym tu nic, ale to nic, z tego, czego zamierzam dokona栗 usprawni� kszta�cenie naukowe w o�rodkach kszta�ceniowych.

Chyba �e si� co� zmieni. Albo sam do��cz� do wrog�w.

��Wrog�w?

��Ma�ych ludzi. Przyjaci� Sabula! Tych u w�adzy.

��O czym ty gadasz, Dap? U nas nie ma struktury w�adzy.

��Nie? A co czyni Sabula tak pot�nym?

��Przecie� nie struktura w�adzy, rz�d�� ostatecznie to nie Urras!

��Nie. Nie mamy rz�du, nie mamy praw, zgoda. Ale, o ile mi wiadomo, idei nigdy nie kontrolowa�y prawa i rz�dy, nawet na Urras. Gdyby tak by�o, jak�eby Odo dopracowa�a si� swoich? Jak�eby m�g� odonizm rozwin�� si� w ruch og�lno�wiatowy? Ludzie w�adzy pr�bowali zdusi� go si�� i ponie�li kl�sk�. Idei nie da si� zd�awi� uciskiem. Zd�awi� je mo�na jedynie ignoruj�c je. Odmawiaj�c my�lenia�� odmawiaj�c zmiany. Dok�adnie to w�a�nie czyni nasze spo�ecze�stwo! Sabul wykorzystuje ci�, gdzie mo�e, a gdy nie mo�e, nie pozwala ci publikowa�, uczy�, nawet pracowa�.

Zgadza si�? Innymi s�owy, ma nad tob� w�adz�. Sk�d j� czerpie?

Nie z nadania, takiej w�adzy u nas nie ma. Nie z intelektualnej przewagi, nie ma jej. Czerpie j� z wrodzonego przeci�tnemu ludzkiemu umys�owi tch�rzostwa. Opinia publiczna! Oto struktura w�adzy, kt�rej jest cz�ci� i kt�r� pos�ugiwa� si� umie. Nie uznawany rz�d w�ada spo�ecze�stwem odonian i kr�puje umys�y jednostek.

Szevek opar� si� r�kami na parapecie i przez rozmyte odblaski na szybie wpatrywa� si� w ciemno�� za oknem. Na koniec stwierdzi�:

��Gadka wariata, Dap.

��Nie, bracie, ja jestem przy zdrowych zmys�ach. Ludzie wariuj�, kiedy pr�buj� �y� poza rzeczywisto�ci�. Rzeczywisto�� jest straszna. Mo�e zabi�. Daj jej troch� czasu, a z pewno�ci� ci� ukatrupi. Rzeczywisto�� boli�� sam to powiedzia�e�! Ale tym, od czego si� bzikuje, s� k�amstwa, uchylanie si� od rzeczywisto�ci. To k�amstwa sprawi�y, �e chcesz ze sob� sko�czy�

Szevek odwr�ci� si� od okna.

��Ale przecie� nie mo�esz m�wi� na serio o rz�dzie, tutaj!

��Definicje Tomara: �Rz�d�� legalne sprawowanie w�adzy w, celu utrzymania i rozszerzenia w�adzy�. Zast�p �legalne� s�owem �zwyczajowe��� i masz Sabula, Syndykat Zalece�, KPR.

��KPR!

��KPR na dobr� spraw� przekszta�ci�a si� ju� w biurokracj� w�adzy.

Szevek roze�mia� si� po chwili, nie ca�kiem naturalnie, i powiedzia�:

��Daj spok�j, Dap, to zabawne�� i troch� niezdrowe, nie uwa�asz?

��Czy nigdy nie przysz�o ci na my�l, Szev, �e to, co tryb analogiczny nazywa �chorob���� spo�eczne zniech�cenie, niezadowolenie, alienacja�� mo�e te� zosta� analogicznie nazwane b�lem�� w tym sensie, w jakim ty m�wi�e� o b�lu, o cierpieniu? Oraz �e, podobnie jak b�l, choroba pe�ni pewn� funkcj� w organizmie?

��Nie!�� zaprzeczy� gwa�townie Szevek.�� Ja m�wi�em o tym w sensie jednostkowym, w kategoriach duchowych.

��Ale przecie� m�wi�e� o cierpieniu fizycznym, o cz�owieku umieraj�cym od oparze�. A zreszt� ja m�wi� w�a�nie o cierpieniu duchowym! O ludziach, kt�rzy widz�, jak si� marnuje ich talent, ich prac�, ich �ycie. O wybitnych umys�ach poddanych w�adzy durni�w. O sile i odwadze skr�powanych zawi�ci�, ��dz� w�adzy, l�kiem przed zmian�. Zmiana to wolno��, zmiana to �ycie�� czy� jest co� bardziej fundamentalnego w odo�skiej my�li? Tylko �e nic si� ju� nie zmienia! Nasze spo�ecze�stwo jest chore. I ty o tym wiesz. Cierpisz na t� sam� co ono chorob�. Ta choroba prowadzi do samob�jstwa!

��Wystarczy, Dap. Dajmy ju� temu spok�j.

Bedap umilk�. Metodycznie, w zamy�leniu zacz�� obgryza� paznokie� kciuka.

Szevek usiad� na tapczanie i wspar� g�ow� na r�kach. Zapad�o d�ugie milczenie. �nieg przesta� pada�. Na szyb� w oknie napiera� suchy, ciemny wiatr. W pokoju panowa� zi�b; �aden z m�odych m�czyzn nie zdj�� palta.

��Pos�uchaj, bracie�� odezwa� si� wreszcie Szevek.�� To nie nasze spo�ecze�stwo kr�puje indywidualn� tw�rczo��. To ub�stwo Anarres. Ta planeta nie ma zadatk�w na wykarmienie cywilizacji.

Je�li zawiedziemy jeden drugiego, je�li nie po�wi�cimy naszych osobistych pragnie� na rzecz powszechnego dobra, nic, ale to nic na tej ja�owej ziemi nie przyjdzie nam z pomoc�. Ludzka solidarno�� to nasz jedyny ratunek.

��Solidarno��, tak! Nawet na Urras, gdzie jedzenie samo spada z drzew, nawet tam Odo naucza�a, �e solidarno�� mi�dzy lud�mi jest nasz� jedyn� nadziej�. Ale my�my t� nadziej� zdradzili. Pozwolili�my, �eby wsp�praca przekszta�ci�a si� w nakaz pos�usze�stwa. Na Urras maj� rz�d mniejszo�ci. Tu rz�dy sprawuje wi�kszo��. Ale to jest nadal rz�d! Sumienie spo�eczne przesta�o by� czym� �ywym, sta�o si� maszyn�, maszyn� w�adzy, nad kt�r� kontrol� sprawuj� biurokraci!

��I ty, i ja mo�emy zg�osi� si� na ochotnika i za par� dekad mo�emy zosta� wylosowani do KPR. Czy to zmieni nas automatycznie w biurokrat�w, kierownik�w?

��To nie sprawa jednostek kierowanych do KPR, Szev. W wi�kszo�ci s� to ludzie do nas podobni. A� zanadto podobni. Pe�ni najlepszych intencji, naiwni�� a zreszt� nie chodzi tylko o KPR. To masz wsz�dzie na Anarres. W o�rodkach kszta�ceniowych, w instytutach, w kopalniach, w zak�adach przemys�owych, w przetw�rstwie rybnym, w wytw�rniach konserw, w rolnictwie i plac�wkach badawczych, w fabrykach, w jednotowarowych wsp�lnotach�� ta funkcja domaga si� wsz�dzie wykwalifikowanej i sta�ej instytucji. Ta za� w�a�nie sta�o�� daje pole w�adczym zap�dom.

W pierwszych latach po Osiedleniu mieli�my tego �wiadomo��, byli�my na to uczuleni. Nasi przodkowie bardzo wyra�nie odr�niali w�wczas zarz�dzanie od rz�dzenia lud�mi. Czynili to za� z takim powodzeniem, �e zapomnieli�my, i� wola dominacji jest istotom ludzkim wrodzona na r�wni z impulsem �wiadczenia sobie wzajemnej pomocy, i musi by� z ka�dej jednostki, z ka�dego nowego pokolenia rugowana. Nikt nie rodzi si� odonianinem, podobnie jak cz�owiekiem cywilizowanym! Ale my�my o tym zapomnieli. Nie uczymy wolno�ci. Wychowanie, ta najwa�niejsza czynno�� spo�ecznego organizmu, skostnia�o, sta�o si� moralizuj�ce, autorytatywne. Dzieciaki ucz� si� klepa� s�owa Odo jak papugi, jakby to by�y prawa�� koszmarne blu�nierstwo!

Szevek zawaha� si�. Jako dziecko, a nawet i tu, w Instytucie, pozna� na w�asnej sk�rze a� za dobrze tak� edukacj�, o jakiej m�wi� Bedap, aby m�c odeprze� jego zarzuty.

Bedap bezlito�nie wykorzysta� swoj� przewag�.

��Zawsze jest �atwiej nie my�le� na w�asny rachunek. Znale�� sobie jak�� milutk�, bezpieczn� hierarchi� i umo�ci� si� w niej.

Byle nie wprowadza� �adnych zmian, nie zaryzykowa� niech�ci innych, nie zak��ci� spokoju swoich syndyk�w. To zawsze naj�atwiejsze�� pozwoli� sob� rz�dzi�.

��Ale przecie� to nie jest rz�d, Dap! Eksperci i starzy wyjadacze zdominuj� ka�d� za�og� czy syndykat; najlepiej si� znaj� na robocie. Ostatecznie robota musi jako� i��! Co do KPR, zgoda, mog�aby si� istotnie przekszta�ci� w uk�ad hierarchiczny, w struktur� w�adzy, gdyby nie zosta�a zorganizowana tak, �eby temu w�a�nie zapobiega�. Sp�jrz, jak jest urz�dzona! Ochotnicy, wybrani w drodze losowania; roczne szkolenie; potem cztery lata na Li�cie; potem do widzenia. Nikt nie zdo�a zagarn�� w�adzy�� w sensie dyktatorskim�� w podobnym systemie, do tego jeszcze w cztery lata.

��Niekt�rzy pozostaj� d�u�ej ni� cztery lata.

��Doradcy? Nie maj� prawa g�osu.

��G�osy nie s� wa�ne. Za kulisami stoj� ludzie�

��Daj�e spok�j! To czysta paranoja! Za kulisami�� o czym ty gadasz? Za jakimi kulisami? Ka�dy mo�e uczestniczy� w dowolnym zebraniu KPR, a je�li jest syndykiem zainteresowanym danym przedmiotem, mo�e te� zabiera� g�os w dyskusji i g�osowa�!

Chcesz powiedzie�, �e mamy u siebie polityk�w?

Szevek by� w�ciek�y na przyjaciela; jego odstaj�ce uszy p�on�y szkar�atem, m�wi� podniesionym g�osem. By�o ju� p�no, w �adnym z pokoi po drugiej stronie dziedzi�ca nie pali�o si� �wiat�o.

Desar z pokoju numer 45 zapuka� w �ciank� dzia�ow�, prosz�c o cisz�.

��M�wi� o tym, o czym ty sam dobrze wiesz�� �ciszonym do szeptu g�osem odrzek� Bedap.�� �e w�a�nie tacy ludzie jak Sabul kieruj� faktycznie KPR�� i to od lat.

��Skoro o tym wiesz�� rzuci� Szevek ochryp�ym, oskar�ycielskim szeptem�� czemu� tego publicznie nie og�osi�? Dlaczego, skoro dysponujesz faktami, nie zwo�a�e� w swoim syndykacie sesji krytycznej? Je�li twoje podejrzenia nie wytrzymaj� publicznego badania, nie chc� ich tu wys�uchiwa� jako szept�w o p�nocy.

Oczy Bedapa zw�zi�y si�, upodobni�y do stalowych paciork�w.

��Bracie�� powiedzia��� jeste� zadufany w sobie. Zawsze taki by�e�. Cho� raz wyjrzyj na �wiat z tego swojego cholernego czystego sumienia! Przyszed�em do ciebie i gadam tu szeptem, bo wiem, �e mog� ci zaufa�, do cholery! Z kim�e innym m�g�bym o tym pogada�? Czy to chc� sko�czy� jak Tirin?

��Jak Tirin?�� zapyta� zaskoczony Szevek podniesionym g�osem.

Bedap uciszy� go, wskazuj�c gestem �cian�.

��Co si� sta�o z Tirinem? Gdzie on jest?

��W Sanatorium na wyspie Segvina.

��W Sanatorium?

Siedz�c na krze�le bokiem Bedap przyci�gn�� do brody kolana i obj�� je ramionami. M�wi� teraz cicho, z niech�ci�:

��Tirin napisa� sztuk� i wystawi� j�, w rok po twoim wyje�dzie.

By�a �mieszna, zwariowana; znasz jego rzeczy.�� Przesun�� d�oni� po szorstkich piaskowych w�osach i rozpu�ci� warkocz.�� G�upcom mog�a si� wydawa� antyodo�ska. Nie brak g�upc�w. Podni�s� si� szum. Dosta� nagan�. Publiczn�. Nigdy wcze�niej czego� podobnego nie widzia�em. Ludziska wal� hurmem na zebranie syndykatu i zmywaj� ci g�ow�. Robi�o si� tak, gdy trzeba by�o natrze� uszu jakiemu� panosz�cemu si� brygadzi�cie albo zarz�dzaj�cemu. Obecnie pos�uguj� si� t� metod� tylko w�wczas, gdy chc� zakaza� jednostce samodzielnego my�lenia. To by�o straszne. Tirin nie m�g� si� z tym pogodzi�. My�l�, �e faktycznie troch� mu si� od tego pomiesza�o w g�owie. Od tamtej pory uwa�a�, �e wszyscy s� przeciwko niemu. Zacz�� za du�o gada栗 takie gorzkie gadanie.

Nie �eby nierozs�dne, ale zawsze krytyczne, zawsze pe�ne jadu.

I gada� tak z ka�dym. No i c�, przesta� pracowa� w Instytucie, zakwalifikowano go jako instruktora matematyki i wyst�pi� o skierowanie do pracy. Otrzyma� je. Do brygady naprawy dr�g w Po�udnioni�u. Protestowa�, �e pope�niono b��d, ale komputery Kompopracu potwierdzi�y skierowanie. Wi�c pojecha�.

��Tir, odk�d go znam, nigdy nie pracowa� na powietrzu�� wtr�ci� Szevek.�� Od dziesi�tego roku �ycia. Zawsze si� wkr�ca� do papierkowej roboty. Kompoprac post�pi� sprawiedliwie.

Bedap pu�ci� t� uwag� mimo uszu.

��Naprawd� nie wiem, co tam zasz�o. Pisa� do mnie par� razy, za ka�dym razem z innego miejsca pracy. Kierowano go zawsze do pracy fizycznej w ma�ych wsp�lnotach gdzie� na ko�cu �wiata.

Napisa�, �e rzuca posad� i wraca do P�noconi�u, �eby si� ze mn� zobaczy�. Nie przyjecha�. Przesta� pisa�. Odnalaz�em go wreszcie przez Rejestr Zatrudnionych w Abbenay. Przys�ali mi kopi� jego karty, ostatni wpis brzmia� po prostu: �Terapia. Wyspa Segvina�.

Terapia! Czy Tirin kogo� zamordowa�? Czy kogo� zgwa�ci�? Za c� innego posy�a si� ludzi do Sanatorium?

��Do Sanatorium w og�le si� nikogo nie posy�a. Trzeba samemu poprosi� o skierowanie.

��Nie wciskaj mi tu kitu�� uni�s� si� zapalczywie Bedap.�� On nigdy nie prosi�, �eby go tam posy�ano! Doprowadzili go do ob��du, a potem go tam zapud�owali. Stary, ja m�wi� o Tirinie, o Tirinie. Czy ty go jeszcze w og�le pami�tasz?

��Pozna�em go wcze�niej od ciebie. Czym wi�c jest wed�ug ciebie Sanatorium�� wi�zieniem? Ale� to schronisko. Je�li przebywaj� tam mordercy i bumelanci, to tylko dlatego, �e sami prosili, by pos�a� ich tam, gdzie nie b�dzie na nich wywierana presja i gdzie nie b�dzie grozi�a im kara. Kim jednak s� ci ludzie, o kt�rych z uporem m�wisz �oni�? �Oni� doprowadzili go do ob��du, �oni� to, �oni� tamto. Czy chcesz powiedzie�, �e ca�y system spo�eczny jest prze�arty z�em, a �oni�, prze�ladowcy Tirina, twoi wrogowie, to w gruncie rzeczy my�� organizm spo�eczny?

��Je�li potrafisz z czystym sumieniem wyrzuci� Tirina z pami�ci jako bumelanta, nie wydaje mi si�, abym mia� ci co� wi�cej do powiedzenia�� szepn�� skulony na krze�le Bedap. W jego g�osie zabrzmia� tak wielki i szczery �al, �e �wi�te oburzenie Szeveka w jednej chwili zgas�o.

Przez chwil� obaj milczeli.

��P�jd� ju� lepiej�� oznajmi� Bedap, rozprostowuj�c zesztywnia�e cz�onki i wstaj�c.

��Ale� to godzina drogi. Nie wyg�upiaj si�.

��No c�, my�la�em� Skoro�

��Nie wyg�upiaj si�.

��W porz�dku. Gdzie jest sracz?

��Trzecie drzwi na lewo.

Wr�ciwszy z ubikacji, Bedap zaproponowa�, �e prze�pi si� na pod�odze, ale poniewa� nie by�o dywanu, ciep�y za� koc tylko jeden, Szevek uzna� ten pomys� za g�upi. Obaj byli w ponurym nastroju i w�ciekli, przepe�nieni uraz�, jakby stoczyli ze sob� pojedynek na pi�ci, lecz nie zdo�ali wy�adowa� ca�ego gniewu. Szevek rozwin�� po�ciel i po�o�yli si�. Po zgaszeniu lampy nape�ni�a pok�j srebrzysta ciemno�栗 p�mrok miejskiej nocy, kiedy to �wiat�o odbija si� blad� �un� od le��cego na ziemi �niegu. By�o zimno.

Z wdzi�czno�ci� przyjmowali ciep�o swoich cia�.

��Wycofuj� to o kocu.

��S�uchaj, Dap, ja nie chcia�em�

��Och, pogadamy o tym jutro.

��W porz�dku.

Przysun�li si� do siebie bli�ej. Szevek przekr�ci� si� na brzuch i po paru minutach ju� spa�. Bedap pr�bowa� nie usn��, ale po chwili zsun�� si� w ciep�o, i g��biej jeszcze: w bezbronno�� i ufno�� snu. W nocy jeden z nich krzycza� co� przez sen. Drugi, mamrocz�c s�owa otuchy, wyci�gn�� ospale r�kꠗ i �lepy, ciep�y ci�ar tego dotyku przewa�y� nad wszelkim strachem.

Spotkali si� nast�pnego dnia wieczorem, aby si� zastanowi�, czy powinni, czy te� nie, �y� ze sob� przez jaki� czas jak za m�odych lat. Nale�a�o to om�wi�, poniewa� Szevek by� zdecydowanie heteroseksualny, Bedap za� zdecydowanie homoseksualny, wi�c przyjemno�� z takiego zwi�zku przypad�aby g��wnie Bedapowi.

Szevekowi zale�a�o jednak bardzo na odnowieniu starej przyja�ni, gdy si� wi�c zorientowa�, jak wiele znaczy dla Bedapa jej seksualna strona, �e stanowi dla� ona prawdziwe jej dope�nienie, uj�� sprawy w swoje r�ce i dopilnowa�, z czu�ym naleganiem, �eby Dap sp�dzi� z nim r�wnie� i noc. Wprowadzili si� do wolnej pojedynki w bloku w �r�dmie�ciu i mieszkali tam razem oko�o dekady; potem si� znowu rozeszli, Bedap wr�ci� do swojej noclegowni, Szevek do pokoju numer 46. �adna ze stron nie odczuwa�a dostatecznie silnego po��dania, aby ten zwi�zek m�g� trwa�. Odnowili po prostu wzajemne do siebie zaufanie.

Widuj�c si� z Bedapem niemal codziennie, Szevek zastanawia� si� czasem, za co te� darzy go tak� sympati� i ufno�ci�. Obecne pogl�dy przyjaciela uwa�a� za odpychaj�ce, jego natr�tn� za� sk�onno�� do ich omawiania za m�cz�c�. Spierali si� za�arcie niemal przy ka�dym spotkaniu. Zadali jeden drugiemu niema�o b�lu.

Rozstaj�c si� z Bedapem, Szevek wyrzuca� sobie czepianie si� prze�ytej lojalno�ci, nic wi�cej, i przysi�ga� sobie z gniewem, �e wi�cej si� z Bedapem nie zobaczy.

Nie spos�b by�o jednak zaprzeczy�, �e bardziej lubi� go jako m�czyzn� ni� przedtem jako ch�opca. Nieporadny, namolny, dogmatyczny, wywrotowy�� to wszystko mo�na mu by�o zarzuci�, zdoby� sobie jednak wolno�� my�li, kt�rej Szevek pragn��, chocia� jej przejaw�w nienawidzi�. Mia� �wiadomo��, �e Bedap odmieni� jego �ycie, �e ruszy� wreszcie z martwego punktu i �e sta�o si� to za spraw� druha z lat m�odo�ci. Walczy� z nim o ka�dy krok na tej drodze, a jednak wci�� do niego wraca��� �eby k��ci� si�, zadawa� rany i rany odbiera�, �eby�� w�r�d zaprzecze�, odtr�ce�, gniewnych d�s�w�� znale�� to, czego szuka�. Nie wiedzia�, czego szuka.

Ale wiedzia�, gdzie tego szuka�.

W sferze my�li by� to w jego �yciu okres r�wnie smutny co wcze�niejsze lata. Nadal nie posuwa� si� w swej pracy; prawd� m�wi�c, odszed� ca�kowicie od fizyki czasu i wr�ci� do skromnych prac laboratoryjnych; w asy�cie zr�cznego, milcz�cego technika przeprowadza� rozmaite do�wiadczenia nad promieniotw�rczo�ci�, bada� pr�dko�ci subatomowe. By�o to pole dobrze ju� wydeptane, tote� jego sp�nione na nie wst�pienie zosta�o przez jego koleg�w przyj�te jako przyznanie si� do pora�ki w pr�bach uchodzenia za oryginalnego. Syndykat cz�onk�w Instytutu przydzieli� mu kurs przygotowawczy z fizyki matematycznej. Nie dozna� uczucia triumfu z przyznania mu nareszcie samodzielnych zaj��, tak to bowiem w�a�nie wygl�da�o�� przydzielono mu je, zezwolono mu na nie. Nic go ju� nie cieszy�o. Fakt, �e �ciany jego sztywnego, puryta�skiego sumienia poszerzy�y si� tak radykalnie, zapewnia�o wszystko pr�cz komfortu. Odczuwa� ch��d, czu� si� zagubiony. Ale poniewa� nie mia� si� dok�d wycofa�, �adnego miejsca, gdzie m�g�by si� schroni�, brn�� w ten zi�b coraz dalej, coraz beznadziejniej zagubiony.

Bedap mia� wielu przyjaci󳠗 kapry�n�, wiecznie niezadowolon� paczkꠗ spo�r�d kt�rych paru zapa�a�o sympati� do nie�mia�ego odludka. Szevekowi nie byli oni bli�si od jego pospolitszych znajomych z Instytutu, ciekawsza jednak wydawa�a si� ich umys�owa niezale�no��. Zachowywali wolno�� przekona� nawet za cen� ekscentryczno�ci. Kilku z nich nale�a�o do intelektualnych nuchnibi, kt�rzy od lat nie splamili si� prac� na sta�ej posadzie.

Szevek�� gdy nie przebywa� w ich towarzystwie�� pot�pia� ich surowo.

By� w ich gronie kompozytor imieniem Salas. On i Szevek zapragn�li uczy� si� jeden od drugiego. Salas by� na bakier z matematyk�, lecz gdy tylko Szevek by� w stanie obja�nia� mu fizyk� w analogicznym albo do�wiadczalnym trybie, okazywa� si� ch�tnym i poj�tnym uczniem. Szevek r�wnie ch�onnie s�ucha� wszystkiego, co Salas m�g� mu wy�o�y� z teorii muzyki, oraz wszystkiego, co mu puszcza� z ta�my lub wygrywa� na swym portatywie. Niekt�re jednak rzeczy, jakich si� od kompozytora dowiedzia�, poruszy�y go do g��bi. Salas dosta� skierowanie do brygady kopaczy kana��w na r�wninach Temae, na wsch�d od Abbenay.

Na trzy dni, kt�re mia� wolne w dekadzie, zje�d�a� do miasta i zatrzymywa� si� u kt�rej� z dziewcz�t. Szevek zak�ada�, �e bierze on te skierowania, bo chce dla odmiany popracowa� troch� na �wie�ym powietrzu, lecz p�niej dowiedzia� si�, �e Salas nigdy nie dosta� skierowania na posad� zwi�zan� z muzyk� ani do �adnej innej pracy jak tylko do niewykwalifikowanej.

��Jakie ty masz zaszeregowanie w Kompopracu?�� zapyta� zdumiony.

��Kartel rob�t og�lnych.

��Ale� ty jeste� wykwalifikowany! Sp�dzi�e� sze�� czy osiem lat w konserwatorium Syndykatu Muzyki, czy� nie? Dlaczego nie skieruj� ci� do uczenia muzyki?

��Kierowali. Odm�wi�em. Jeszcze przez jakie� dziesi�� lat nie b�d� got�w do nauczania. Pami�taj, �e jestem kompozytorem, a nie wykonawc�.

��Ale przecie� musz� istnie� jakie� posady i dla kompozytor�w.

��Gdzie?

��W Syndykacie Muzyki, jak przypuszczam.

��Tylko �e syndykom muzyki nie podobaj� si� moje kompozycje. Ani wielu innych nie bardzo, jak na razie, za nimi przepada.

Nie mog� stanowi� syndykatu sam dla siebie, prawda?

Salas by� ma�ym ko�cistym cz�owiekiem, wy�ysia�ym ju� na g�rnej cz�ci twarzy i ciemieniu; resztk� w�os�w nosi� kr�tko w postaci jedwabistego, be�owego opierzenia na karku i wok� podbr�dka. Mia� zniewalaj�cy u�miech, siateczk� zmarszczek pokrywaj�cy jego wyrazist� twarz.

��Widzisz, ja nie pisz� tak, jak mnie nauczono pisa� w konserwatorium. Pisz� muzyk� dysfunkcjonaln�.�� U�miechn�� si� jeszcze bardziej ujmuj�co ni� zwykle.�� Oni �ycz� sobie chora��w. Ja nie znosz� chora��w. Oni �ycz� sobie takich rozwlekle harmonicznych kawa�k�w, jakie pisa� Sessur. Ja nie znosz� muzyki Sessura� Pisz� teraz utw�r na orkiestr� kameraln�. S�dz�, �e m�g�bym da� mu tytu� Zasada jednoczesno�ci. Pi�� instrument�w, z kt�rych ka�dy gra odr�bny, powracaj�cy temat; �adnej przyczynowo�ci muzycznej; proces progresywny dokonuje si� wy��cznie poprzez wzajemn� relacj� cz�ci. Stwarza to cudown� harmoni�. Ale oni jej nie s�ysz�. Nigdy jej nie us�ysz�. Nie s� do tego zdolni.

Szevek zamy�li� si� na chwil�.

��A gdyby� tak nazwa� swoj� kompozycj� Uroki solidarno�ci�� zapyta��� czy w�wczas by us�yszeli?

��Do czorta!�� wtr�ci� Bedap, kt�ry si� im przys�uchiwa�.�� To pierwsza cyniczna uwaga, jak� w �yciu wyg�osi�e�, Szev. Witaj w naszym gronie!

Salas roze�mia� si�.

��Wys�uchaliby jej, ale potem skierowaliby do nagrania na ta�m� albo wykonania na prowincji. Nie jest utrzymana w Stylu Organicznym.

��Nic dziwnego, �e mieszkaj�c w P�noconi�u, nigdy nie s�ysza�em profesjonalnej muzyki. Ale jakie oni znajduj� usprawiedliwienie dla tego rodzaju cenzury? Ty piszesz muzyk�! Muzyka jest sztuk� kooperatywn�, organiczn� z samej definicji, spo�eczn�.

Niewykluczone, �e jest najszlachetniejsz� form� spo�ecznego zachowania, do jakiej jeste�my zdolni. Z pewno�ci� za� jest jednym z najszlachetniejszych zawod�w, jaki mo�e sobie obra� jednostka.

Ze swej za� natury, z natury wszelkiej sztuki, jest dzieleniem si�.

Artysta dzieli si� z innymi, to istota jego dzie�a. Abstrahuj�c ju� od tego, co m�wi� twoi syndycy, w jaki spos�b mo�e Kompoprac usprawiedliwi� fakt, �e nie kieruje ci� do pracy w twoim zawodzie?

��Oni nie pragn� si� tym dzieli栗 oznajmi� weso�o Salas.�� Oni maj� przed tym pietra.

Bedap przem�wi� tonem bardziej serio:

��Potrafi� to usprawiedliwi�, gdy� muzyka nie jest u�yteczna.

Pojmujesz, wa�ne jest kopanie kana��w; muzyka to tylko dekoracja. Zatoczyli�my ko�o i wr�cili�my do najnikczemniejszego z rodzaj�w spekulanckiego utylitaryzmu. Odrzucili�my to wszystko, co stanowi�o istot� odo�skiego idea�u�� z�o�ono��, �ywotno��, swobod� tworzenia i przedsi�biorczo�ci. Wr�cili�my wprost do barbarzy�stwa�� je�li co� jest nowe, uciekaj od tego; je�li nie mo�esz tego zje��, wyrzu� to!

Szevek pomy�la� o w�asnej pracy i nic nie powiedzia�. Nie potrafi� si� jednak przy��czy� do krytyki Bedapa. Przyjaciel otworzy� mu oczy na fakt, �e i sam jest w gruncie rzeczy rewolucjonist�; a jednak czu� ca�ym sob�, �e jest nim za spraw� wychowania i wykszta�cenia, kt�re odebra� jako odonianin i Anarresyjczyk. Nie mo�e si� buntowa� przeciwko w�asnemu spo�ecze�stwu, bo jego spo�ecze�stwo, w�a�ciwie rozumiane, jest rewolucj��� nieustaj�c� rewolucj�, procesem w rozwoju. Aby podtrzyma� wa�no�� rewolucji i jej si�ꠗ my�la��� wystarczy cz�owiekowi dzia�a�, bez obawy kary i nadziei nagrody�� dzia�a� z potrzeby serca.

Bedap wybiera� si� z kilkoma przyjaci�mi na dziesi�ciodniow� w��cz�g� w g�ry Ne Theras. Nam�wi� Szeveka, �eby wyruszy� z nimi. Temu u�miecha�a si� dekada w g�rach, lecz nie perspektywa wys�uchiwania przez dziesi�� dni pogl�d�w Bedapa. Rozmowa z nim zanadto przypomina�a sesje krytyczne, t� form� wsp�lnotowego �ycia, za kt�r� najmniej przepada�, polegaj�c� na tym, �e ka�dy wstawa� i skar�y� si� na niedoci�gni�cia w funkcjonowaniu wsp�lnoty oraz�� najcz�ciej�� na skazy charakteru s�siad�w.

Im bli�ej by�o do tych wakacji, z tym mniejsz� wygl�da� ich ochot�. Wsadzi� jednak do kieszeni notes�� aby mie� mo�no�� usuwania si� od towarzystwa pod pozorem pracy�� i wyruszy�.

Spotkali si� wczesnym rankiem za baz� ci�ar�wek przy Wschodnich Rogatkach�� trzech m�czyzn i trzy kobiety. Szevek nie zna� �adnej z nich, a Bedap przedstawi� go jedynie dw�m. Gdy ruszyli drog� w stron� g�r, wypad�o mu i�� obok tej trzeciej.

��Szevek�� przedstawi� si�.

��Wiem�� odpowiedzia�a.

U�wiadomi� sobie, �e musia� j� ju� gdzie� spotka� i powinien zna� jej imi�. Zap�on�y mu uszy.

��Kpisz sobie?�� zapyta� Bedap, podchodz�c z lewej strony.�� Takver by�a z nami w Instytucie w P�noconi�u. Od dw�ch lat mieszka w Abbenay. Nie spotkali�cie si� od tego czasu?

��Widzia�am go par� razy�� powiedzia�a dziewczyna i roze�mia�a si�.

Mia�a �miech osoby, kt�ra lubi dobrze zje�栗 szeroki, dzieci�cy �miech. Wysoka i raczej szczup�a, o kr�g�ych ramionach, roz�o�ystych biodrach, nie by�a ol�niewaj�co pi�kna, twarz mia�a smag��, inteligentn� i pogodn�. W jej oczach by�a ciemno��, nie ta nieprzenikniona ciemno�� b�yszcz�cych oczu, ale mrok g��bi, niezwykle mi�kka, niemal aksamitna czer� mia�kiego popio�u. Napotkawszy spojrzenie tych oczu, Szevek poj��, �e zapominaj�c o niej, pope�ni� grzech niewybaczalny�� i w tej samej chwili zrozumia�, �e zosta�o mu to wybaczone. �e sprzyja mu szcz�cie. �e jego los si� odmieni�.

Wkroczyli w g�ry.

Zimnym wieczorem czwartego dnia wyprawy on i Takver siedzieli na nagim stromym zboczu nad dolin�. Czterdzie�ci metr�w ni�ej pomi�dzy opryskanymi wod� kamieniami rwa� parowem g�rski strumie�. Niewiele by�o na Anarres p�yn�cej wody; jej poziom na wi�kszo�ci teren�w by� niski, rzeki kr�tkie. Bystre potoki p�yn�y tylko w g�rach. �oskot kipieli burz�cej si�, szumi�cej i �piewaj�cej by� dla m�odych nowo�ci�.

Przez ca�y dzie� wdrapywali si� na stoki wysokog�rskich w�woz�w, potem schodzili, tak �e nie czuli ju� n�g. Reszta grupy zosta�a w Schronisku, kamiennym, schludnie utrzymanym domku, zbudowanym przez�� i dla�� turyst�w; Zwi�zek Ne Theras nale�a� do najaktywniejszych spo�r�d ochotniczych stowarzysze�, kt�re postawi�y sobie za cel zachowanie i ochron� sk�pych raczej �malowniczych� zak�tk�w Anarres. Mieszkaj�cy tam latem stra�nik ogniowy pomaga� Bedapowi i pozosta�ym przygotowa� jak�� kolacj� z zasob�w dobrze zaopatrzonej spi�arni. Takver i Szevek wyszli�� osobno i w tej kolejno�ci�� nie m�wi�c, dok�d si� wybieraj�, ani to zreszt� wiedz�c.

Kiedy j� znalaz�, siedzia�a na stromym zboczu w�r�d porastaj�cych g�rskie stoki�� jakby je posypano k�aczkami koronek�� delikatnych krzewin ksi�ycoro�li; ich sztywne, kruche ga��zki srebrzy�y si� w mroku. Bezbarwna jasno�� nieba mi�dzy wschodnimi szczytami zwiastowa�a wzej�cie ksi�yca. Strumie� burzy� si� ha�a�liwie w ciszy wynios�ych, nagich wzg�rz. Ani powiewu wiatru, ani chmurki na niebie. Powietrze ponad g�rami�� czyste i przejrzyste�� przypomina�o ametyst.

Czas jaki� siedzieli w milczeniu.

��Jeszcze nigdy nie czu�em takiego poci�gu do kobiety, jaki czuj� do ciebie. Od pocz�tku tej wycieczki.�� Ton g�osu Szeveka by� zimny, niemal gniewny.

��Nie chcia�am ci psu� wakacji�� odpowiedzia�a z tym swoim szerokim, dziecinnym �miechem, zbyt g�o�nym o tej godzinie zmierzchu.

��Nie popsu�a�!

��To �wietnie. My�la�am, �e si� skar�ysz, �e to ci� rozprasza.

��Rozprasza! To jest jak trz�sienie ziemi.

��Dzi�kuj�.

��Ty nie masz z tym nic wsp�lnego�� odrzek� szorstko.�� Tu chodzi tylko o mnie.

��Tak tobie si� zdaje.

Zapad�o d�u�sze milczenie.

��Je�li masz ochot� kopulowa栗 powiedzia�a�� dlaczego mnie nie poprosisz?

��Bo nie jestem pewien, czy tego w�a�nie chc�.

��Ani ja�� stwierdzi�a bez u�miechu.�� S�uchaj�� powiedzia�a mi�kkim, pozbawionym niemal tembru g�osem; by�a w nim ta sama puszysto��, co w jej oczach�� powinnam ci co� wyzna�.�� Co mu jednak powinna by�a wyzna�, pozosta�o przez d�u�sz� chwil� nie wyznane. Zwr�ci� na ni� w ko�cu spojrzenie tak pe�ne b�agalnego niepokoju, �e wyrzuci�a z siebie po�piesznie:�� No c�, chcia�am jedynie powiedzie�, �e nie chc� teraz z tob� sp�kowa�.

Ani z nikim innym.

��Zerwa�a� z seksem?

��Ale� sk�d!�� zaprzeczy�a z oburzeniem, bez dalszych jednak wyja�nie�.

��A ja w�a�ciwie tak�� wyzna�, rzucaj�c do potoku kamyk.�� Albo jestem impotentem. Ju� od p� roku nic, a i przedtem tylko z Bedapem. W�a�ciwie ju� blisko rok. Coraz mniejsz� mi to sprawia�o frajd�, a� wreszcie zaniecha�em pr�b. To nie by�o tego warte.

Niewarte zachodu. A jednak nie zapomnia�em, jakie to by� powinno.

��Ot� w�a�nie�� przytakn�a.�� Ja mia�am ogromn� frajd� ze sp�kowania do osiemnastego, dziewi�tnastego roku �ycia. To by�o podniecaj�ce, ciekawe, przyjemne. Ale p�niej� sama nie wiem. Tak jak powiedzia�e�, coraz mniejsz� mi to sprawia�o frajd�. Nie szuka�am ju� przyjemno�ci. Nie samej tylko przyjemno�ci, to mam na my�li.

��Chcesz mie� dzieci?

��Tak, gdy przyjdzie czas.

Cisn�� nast�pny kamyk do strumienia, wtapiaj�cego si� ju� w cie� parowu i tylko swoim gwarem�� nie milkn�c� harmoni� z�o�on� z dysharmonii�� daj�cego o sobie zna�.

��Ja chc� doprowadzi� do ko�ca moj� pracꠗ powiedzia�.

��Czy �ycie w celibacie w tym pomaga?

��Zachodzi pewien zwi�zek. Nie wiem, na czym on polega, nie jest to zwi�zek przyczynowy. W tym samym mniej wi�cej czasie, gdy obrzyd� mi seks, zacz��em te� nawala� w pracy. Sz�o mi coraz gorzej. Przez trzy lata zupe�nie nic. Ja�owizna. Ja�owizna na ka�dym polu. Jak okiem si�gn�� ja�owa pustynia, pra�ona nielito�ciwym �arem bezlitosnego s�o�ca, pustka bez oznak �ycia, bez odcisku stopy, bez zmazy, bez wytrysku, usiana ko��mi nieszcz�snych w�drowc�w�

Nie roze�mia�a si�; zaskomla�a �miechem, jak gdyby �miech sprawia� jej b�l. Pr�bowa� dojrze� jej twarz. Niebo za jej pociemnia�� g�ow� �wieci�o ostro i czysto.

��Co jest takiego z�ego w przyjemno�ci, Takver? Czemu si� przed ni� wzbraniasz?

��Nic nie ma z�ego. I wcale si� przed ni� nie wzbraniam. Tyle �e nie jest mi potrzebna. A je�li b�d� kontentowa�a si� tym, czego nie potrzebuj�, nigdy nie dostan� tego, czego potrzebuj�.

��A czego potrzebujesz?

Spu�ci�a wzrok, drapi�c paznokciem odkryt� skaln� powierzchni�. Nie odpowiedzia�a. Nachyli�a si�, by u�ama� ga��zk� ksi�ycoro�li, lecz dotkn�a jej tylko, pog�adzi�a pokryt� puchem �ody�k� i drobny listek. Szevek pozna� po jej napi�tych ruchach, �e aby wydoby� z siebie g�os, musi pohamowa� lub zdusi� wzbieraj�c� w niej fal� uczu�. Kiedy jej si� to wreszcie uda�o, odezwa�a si� cicho, niemal szorstko:

��Potrzebuj� wi�zi. Prawdziwej. Cia�a i umys�u, na ca�e �ycie.

Nic wi�cej. I nic mniej.

Popatrzy�a na niego wyzywaj�co, nieomal z nienawi�ci�.

Wezbra�a w nim jaka� tajemnicza rado��, niczym dochodz�ce z ciemno�ci d�wi�ki i zapach wartkiego potoku. Ogarn�o go uczucie nieograniczonej swobody, jasno�ci, ca�kowitej jasno�ci, jakby z zamkni�cia wyrwa� si� na wolno��. Niebo za g�ow� Takver rozja�ni� wsch�d ksi�yca; dalekie szczyty obla�a srebrzysta po�wiata.

��Tak, to o to chodzi�� rzek� bez zak�opotania ani poczucia, �e m�wi do drugiej osoby; zamy�lony, powiedzia� to, co przysz�o mu do g�owy.�� Nigdy tego nie dostrzega�em.

W g�osie Takver pobrzmiewa� jeszcze �lad urazy.

��Nigdy nie by�e� zmuszony tego dostrzec.

��Dlaczego nie?

��Dlatego, jak przypuszczam, �e nigdy nie dostrzeg�e� takiej mo�liwo�ci.

��Co chcesz przez to powiedzie�, jakiej mo�liwo�ci?

��Odpowiedniej osoby!

Rozwa�y� to. Siedzieli oddaleni od siebie o mniej wi�cej metr, obejmuj�c podci�gni�te kolana, robi�o si� bowiem zimno. Oddechy mrozi�y im gard�a jak lodowata woda. Mogli je obserwowa栗 blade opary w nabieraj�cej blasku po�wiacie ksi�yca.

��Ja dostrzeg�am to tamtej nocy�� powiedzia�a Takver�� tej przed twoim wyjazdem z P�nocowy�u. Mieli�my przyj�cie, pami�tasz. Niekt�rzy siedzieli i gadali przez ca�� noc. Ale to by�o cztery lata temu. A ty nie zna�e� nawet mojego imienia.�� W jej g�osie nie by�o ju� zawzi�to�ci; wygl�da�o na to, �e chce mu wybaczy�.

��Czy ujrza�a� we mnie wtedy to, co ja w tobie przez te cztery ostatnie dni?

��Nie wiem. Nie potrafi� ci odpowiedzie�. To w�a�ciwie nie mia�o pod�o�a seksualnego. W ten spos�b ju� wcze�niej zwr�ci�am na ciebie uwag�. To by�o co� innego; ja ci� zobaczy�am.

Ale przecie� ja wcale nie wiem, co ty dostrzegasz teraz. Ani, na dobr� spraw�, co sama wtedy dostrzeg�am. Wcale ci� dobrze nie zna�am. Jedynie, kiedy m�wi�e�, wydawa�o mi si�, �e widz� ci� na wylot, zagl�dam do twego wn�trza. Ale przecie� mog�e� by� zupe�nie inny, ni� mi si� zdawa�o. Nie by�aby to ostatecznie twoja wina�� doda�a.�� Po prostu wiedzia�am, �e to, co w tobie dostrzeg�am, to jest to, czego potrzebuj�. A nie tylko chc�!

��I ty mieszkasz w Abbenay od dw�ch lat i nigdy�

��Co nigdy? To wszystko siedzia�o we mnie, w mojej g�owie, ty nawet nie zna�e� mojego imienia. Ostatecznie osoba nie mo�e nawi�za� wi�zi sama z sob�!

��A ty ba�a� si�, �e je�li do mnie przyjdziesz, mog� nie zechcie� nawi�zywa� wi�zi?

��Nie ba�am si�. Wiedzia�am, �e jeste� cz�owiekiem, kt�rego� nie mo�na zmusi� Owszem, ba�am si�. Ba�am si� ciebie. Nie pope�nienia b��du. Wiedzia�am, �e to nie b��d. Ale ty by�e�, by�e� sob�. Zdajesz sobie chyba spraw�, �e nie jeste� jak wi�kszo�� ludzi.

Ba�am si� ciebie, bo wiedzia�am, �e jeste� mi r�wny!�� zako�czy�a ze z�o�ci�, ale ju� w nast�pnej chwili doda�a mi�kko, �agodnie:�� Wiesz, Szevek, to naprawd� nie ma znaczenia.

Po raz pierwszy wym�wi�a przy nim jego imi�. Odwr�ci� si� w jej stron� i powiedzia� zacinaj�c si�, niemal krztusz�c:

��Nie ma znaczenia? Najpierw odkrywasz�� pokazujesz mi, co ma znaczenie, co si� naprawd� liczy, czego szuka�em przez ca�e �ycie, a potem m�wisz, �e to nie ma znaczenia!

Siedzieli teraz twarzami do siebie, lecz nie dotykali si�.

��A wi�c tego chcesz?

��Tak. Wi�zi. Szansy.

��Teraz�� i na ca�e �ycie?

��Teraz i na ca�e �ycie.

�ycie�� powt�rzy� w zimnej ciemno�ci szumi�cy w dole po kamieniach bystry strumie�.

Po powrocie z g�r Szevek i Takver wprowadzili si� do pokoju dwuosobowego. W kwartale w pobli�u Instytutu nie by�o �adnej wolnej dw�jki, Takver s�ysza�a jednak o jednej niezbyt daleko, w starej mieszkalni na p�nocnym ko�cu miasta. �eby dosta� pok�j, udali si� do zarz�dcy kwarta�u mieszkaniowego�� Abbenay podzielone by�o na oko�o dwie�cie okr�g�w administracyjnych, zwanych kwarta�ami�� kt�rym okaza�a si� cha�upniczka szlifuj�ca soczewki, siedz�ca w domu z tr�jk� ma�ych dzieci. Ksi�gi meldunkowe trzyma�a w szafie na najwy�szej p�ce, �eby dzieciaki nie mog�y si� do nich dobra�. Sprawdzi�a, czy pok�j jest zarejestrowany jako wolny; Szevek i Takver zaj�li go, wpisuj�c po prostu do ksi�gi swoje imiona. Przeprowadzka r�wnie� nie by�a niczym skomplikowanym. Szevek przeni�s� pud�o papier�w, zimowe buty i pomara�czowy koc. Takver musia�a odby� trzy kursy.

Pierwszy do rejonowego sk�adu odzie�y po nowe ubranie dla ob�jga; mia�a niejasne, lecz silne uczucie, �e zmiana stroju to zasadniczy dla rozpocz�cia ich partnerstwa akt. Drugi kurs do dawnej noclegowni, raz po ubranie i papiery, powt�rnie�� w towarzystwie Szeveka�� �eby przenie�� pewn� liczb� osobliwych przedmiot�w: zrobionych z drutu, zawi�ych, kolistego kszta�tu, kt�re, zawieszone u sufitu, porusza�y si�. Zrobi�a je z drucianego z�omu przy pomocy narz�dzi z magazynu zaopatrzenia rzemios�a i nazwa�a: Zaj�cia Nie Zamieszkanej Przestrzeni. Jedno z pary znajduj�cych si� w pokoju krzese� by�o mocno podniszczone, odnie�li je wi�c do punktu naprawczego, sk�d wzi�li inne, solidne. Tak wi�c mieli ju� umeblowany pok�j. Sufit w nim by� wysoki, pomieszczenie zawiera�o wi�c du�o powietrza i pod dostatkiem przestrzeni dla Zaj��. Domicyl zbudowano na jednym z niskich wzg�rz Abbenay i z naro�nego okna w pokoju, przez kt�re po po�udniu zagl�da�o s�o�ce, rozci�ga� si� widok na miasto, jego ulice i place, dachy, zielone parki i zamiejskie r�wniny.

Po�ycie p�ciowe po d�ugiej wstrzemi�liwo�ci i niespodziana rado�� zachwia�y r�wnowag� i Szeveka, i Takver. W okresie kilku pierwszych dekad on miota� si� mi�dzy uniesieniem a przygn�bieniem; ona miewa�a napady z�ego humoru. Oboje byli przewra�liwieni i niedo�wiadczeni. Napi�cie to ust�powa�o z wolna, w miar� jak si� z sob� z�ywali. Ich g��d seksualny przetrwa� w postaci nami�tnego zauroczenia, ich pragnienie zespolenia odnawia�o si� co dzie�, bo co dzie� si� spe�nia�o.

Dla Szeveka by�o teraz jasne�� i za g�upot� uzna�by s�d przeciwny�� �e wszystkie z�e lata, kt�re prze�y� w tym mie�cie, stanowi�y cz�� jego obecnego, wielkiego szcz�cia, bo do niego prowadzi�y, do niego go przygotowywa�y. Wszystko, co mu si� przydarzy�o, by�o cz�ci� tego, co prze�ywa� teraz. Takver nie dopatrywa�a si� w ich szcz�ciu podobnie niejasnej przyczynowo-skutkowej zbie�no�ci, ale ostatecznie nie by�a chronofizykiem.

Postrzega�a czas naiwnie, jako biegn�c� przed siebie drog�. Szed�e� ni� i dok�d� dochodzi�e�. Je�li mia�e� szcz�cie, dochodzi�e� tam, dok�d by�o warto.

Gdy jednak Szevek, pozostaj�c przy tej metaforze, uj�� j� po swojemu, wyja�niaj�c, �e je�liby pami�� i zamys� nie czyni�y przesz�o�ci i przysz�o�ci cz�ci� tera�niejszo�ci, nie istnia�aby�� wedle ludzkich poj�栗 �adna droga, nie by�oby te� wi�c dok�d i��, przytakn�a mu, nim dobrn�� do po�owy swojego wywodu.

��Ot� to�� powiedzia�a.�� Tym si� w�a�nie zajmowa�am przez te ostatnie cztery lata. Nie wszystko to kwestia szcz�cia. Jedynie cz��.

Mia�a dwadzie�cia trzy lata, by�a o p� roku m�odsza od Szeveka. Wychowa�a si� w rolniczej wsp�lnocie w Dolinie Kr��ystej na P�nocnym Wschodzie. By� to region zabity deskami i zanim Takver przyjecha�a do Instytutu w P�noconi�u, pracowa�a ci�ej ni� wi�kszo�� m�odych Anarresyjczyk�w. W Dolinie Kr��ystej brakowa�o r�k do najpilniejszych prac, a poniewa� gmina nie by�a do�� du�a ani gospodarczo dostatecznie wydajna, nie mog�a liczy� na przychylno�� komputer�w Kompopracu. By�a zdana sama na siebie. Takver, maj�c osiem lat, wybiera�a w m�ynie s�om� i kamienie z ziaren holum, po trzy godziny dziennie, po trzech sp�dzonych w szkole. Niewiele w jej praktycznym wykszta�ceniu nastawione by�o na rozw�j jednostki: podporz�dkowane ono by�o walce o przetrwanie, kt�r� toczy�a jej wsp�lnota. W porze �niw i sadzenia wszyscy, od lat dziesi�ciu do sze��dziesi�ciu, od rana do wieczora pracowali w polu. Pi�tnastoletnia Takver zajmowa�a si� koordynacj� prac na czterystu uprawianych przez wsp�lnot� w Dolinie Kr��ystej poletkach i pomaga�a dietetyczce w miejskiej sto��wce uk�ada� jad�ospis. Nie by�o w tym nic nadzwyczajnego i Takver nie przywi�zywa�a do tego wagi, ukszta�towa�o to jednak niekt�re cechy jej charakteru i odbi�o si� na pogl�dach. Szevek by� rad, �e odb�bni� sw�j przydzia� kleggich, jego partnerka odnosi�a si� bowiem z pogard� do ludzi, kt�rzy unikali pracy fizycznej.

�Sp�jrz na Tinana�� m�wi�a na przyk�ad�� skamle i labiedzi, bo dosta� skierowanie na cztery dekady na wykopki holum, delikatni�, my�la�by kto, �e jest z rybiej ikry! Czy on w og�le ubrudzi� sobie kiedy r�ce?� Nie by�a zbyt wyrozumia�a i mia�a porywczy temperament.

Studiowa�a biologi� w Instytucie Okr�gowym w P�noconi�u, z tak dobrymi efektami, �e postanowi�a kontynuowa� studia w Instytucie Centralnym. Po roku zaproszono j� do nowo powsta�ego syndykatu, kt�ry zak�ada� laboratorium badawcze technik zwi�kszania ilo�ci i udoskonalania odmian ryb jadalnych w trzech oceanach na Anarres. Gdy j� pytano, czym si� zajmuje, odpowiada�a:

�Jestem genetykiem ryb�. Lubi�a swoj� prace; ��czy�a ona w sobie dwie cechy, kt�re wysoko ceni�a: �cis��, opart� na faktach prac� badawcz� oraz cel, nastawiony na wzrost i popraw�. Nie wykonuj�c takiej pracy, nie osi�gn�aby satysfakcji. Ale praca jej nie wystarcza�a. Wi�kszo�� tego, co dzia�o si� w g�owie i duszy Takver, niewiele mia�o wsp�lnego z genetyk� ryb.

Mia�a miewymowny poci�g do krajobraz�w i �ywych stworze�. Poci�g �w, nazywany nieudolnie �mi�o�ci� natury�, wydawa� si� Szevekowi czym� znacznie pojemniejszym od mi�o�ci. Istniej� dusze�� rozmy�la��� kt�rych p�powina nigdy nie zosta�a przeci�ta. Kt�re nigdy nie zosta�y odstawione od piersi wszech�wiata.

Nie traktuj� one �mierci jak wroga; z rado�ci� oczekuj� gnicia i obracania si� w pr�chnic�. Niezwyk�y by� widok Takver bior�cej do r�ki li�� albo cho�by kamie�. Stawa�a si� jakby jego przed�u�eniem�� on za� jej.

Pokaza�a Szevekowi w laboratorium zbiorniki z wod� morsk� mieszcz�ce pi��dziesi�t, je�li nie wi�cej, gatunk�w ryb�� du�ych i ma�ych, szarych i pstrych, szykownych i groteskowych. By� tym widokiem zafascynowany i z lekka przera�ony.

Trzy oceany Anarres obfitowa�y w zwierz�ta w tym samym stopniu, w jakim l�dy by�y ich pozbawione. Morza od kilku milion�w lat nie mia�y ze sob� ��czno�ci, tote� ewolucja istot �ywych przebiega�a w nich jak na oddzielnych wyspach. Rozmaito�� ich form by�a osza�amiaj�ca. Szevekowi nie przysz�oby nawet do g�owy, �e �ycie mo�e si� mno�y� tak dziko, tak bujnie, jakby to w�a�nie bujno�� stanowi�a sam� jego esencj�.

Na l�dzie nie�le radzi�y sobie ro�liny�� na sw�j ubogi i kolczasty spos�b�� te jednak zwierz�ta, kt�re spr�bowa�y oddycha� powietrzem, przewa�nie porzuci�y ten zamiar, kiedy klimat planety wszed� w tysi�cletni� er� kurzu i suszy. Przetrwa�y bakterie�� wiele z nich jako litofagi�� oraz kilkaset gatunk�w robak�w i skorupiak�w.

Cz�owiek podj�� ostro�n� i ryzykown� pr�b� wci�ni�cia si� w t� w�sk� nisz� ekologiczn�. M�g� si� w niej zmie�ci�, je�li �owi� bez zbytniej chciwo�ci i stosowa� nawo�enie, wykorzystuj�c w tym celu g��wnie odpadki organiczne. Nie m�g� ju� jednak�e ulokowa� w niej nikogo wi�cej. Dla trawo�ernych brakowa�o trawy. Dla mi�so�ernych brakowa�o trawo�ernych. Nie by�o owad�w do zap�adniania kwitn�cych ro�lin; wszystkie importowane drzewa owocowe zapylano r�cznie. Nie sprowadzono z Urras �adnych zwierz�t, �eby nie zachwia� delikatnej r�wnowagi biologicznej.

Na Ksi�yc przybyli wy��cznie osadnicy, tak dok�adnie wyszorowani z zewn�trz i od wewn�trz, �e przywie�li ze sob� minimaln� tylko ilo�� osobistej fauny i flory. Nawet pch�a nie przedosta�a si� na Anarres.

��Lubi� biologi� morza�� wyzna�a Takver Szevekowi przed pe�nymi ryb zbiornikami�� bo jest taka skomplikowana, istna paj�czyna, splot wzajemnych powi�za�. Ta ryba zjada tamt�, drobiazg zjada orz�ski, te zn�w bakterie i tak ko�o si� zamyka. Na l�dzie masz tylko trzy typy, same niestrunowce�� je�li nie liczy� cz�owieka�� To nader dziwna�� z biologicznego punktu widzenia�� sytuacja.

My, Anarresyjczycy, jeste�my nienaturalnie izolowani. W Starym �wiecie masz osiemna�cie typ�w zwierz�t l�dowych; istniej� gromady takie jak owady, sk�adaj�ce si� z tylu gatunk�w, �e nigdy nie byli w stanie ich zliczy�, niekt�re z tych gatunk�w licz� miliardy osobnik�w. Pomy�l tylko: gdzie nie spojrzysz�� zwierz�ta, inne stworzenia dziel�ce z tob� ziemi� i powietrze. Cz�owiek czu�by si� o tyle bardziej cz�ci��

Pobieg�a spojrzeniem za ma�� niebiesk� rybk�, kt�ra �ukiem przeci�a mroczny zbiornik. Szevek �ledzi� w skupieniu tor rybki, pod��aj�c zarazem za biegiem my�li swej partnerki. D�ugo w��czy� si� mi�dzy zbiornikami, a p�niej cz�sto przychodzi� z Takver do laboratorium i akwari�w, rezygnuj�c ze swej arogancji fizyka wobec tych ma�ych, dziwnych �yj�tek, wobec istnie�, dla kt�rych tera�niejszo�� trwa wiecznie, istotek, kt�re z niczego si� nie t�umacz� i nie potrzebuj� usprawiedliwia� si� przed cz�owiekiem ze swego zachowania.

Wi�kszo�� Anarresyjczyk�w pracowa�a od pi�ciu do siedmiu godzin dziennie i mia�a od dw�ch do czterech dni wolnych w dekadzie. Szczeg�y tycz�ce cz�stotliwo�ci, punktualno�ci, dni wolnych i tak dalej by�y uzgadniane mi�dzy dan� jednostk� a jej zespo�em, brygad�, syndykatem, federacj� koordynuj�c��� a wi�c na tym poziomie, na kt�rym naj�atwiej o osi�gni�cie najlepszej wsp�pracy i wydajno�ci. Takver prowadzi�a badania wed�ug w�asnego programu, praca ta jednak oraz ryby stawia�y w�asne, kategoryczne wymagania; sp�dza�a w laboratorium od dw�ch do dziesi�ciu godzin dziennie, nie mia�a dni wolnych. Szevek mia� teraz dwie posady nauczycielskie: prowadzi� kurs z matematyki dla zaawansowanych w o�rodku kszta�ceniowym i drugi taki sam w Instytucie. Oba kursy prowadzi� rano, tote� wraca� do pokoju przed po�udniem. Takver jeszcze zwykle nie by�o. W budynku panowa�a wzgl�dna cisza. S�o�ce nie dobieg�o jeszcze w swojej w�dr�wce do wychodz�cego na po�udniowy zach�d podw�jnego okna, z kt�rego rozci�ga� si� widok na miasto i r�wniny; w zacienionym pokoju panowa� ch��d. Wisz�ce w g�rze na r�nej wysoko�ci delikatne, koncentryczne mobile porusza�y si� z introwertyczn� precyzj�, ciche i tajemnicze niczym organy cia�a lub procesy zachodz�ce w my�l�cym m�zgu. Szevek siada� przy stole pod oknem i bra� si� do pracy�� czyta�, robi� notatki, obliczenia. Do pokoju, nape�niaj�c go blaskiem, zagl�da�o powoli s�o�ce, padaj�c na roz�o�one na stole papiery i na d�onie Szeveka. A on pracowa�.

B��dne pocz�tki i daremne trudy minionych lat okazywa�y si� teraz podwalinami, fundamentami, kt�re�� cho� k�adzione w ciemno�ci�� po�o�one zosta�y solidnie. Na nich to�� metodycznie i ostro�nie, ze zr�czno�ci� wszak�e i nieomylno�ci� r�ki, kt�re zdawa�y si� pochodzi� nie od niego, lecz od jakiej� wiedzy, kt�ra si� nim pos�ugiwa�a jak narz�dziem�� wznosi� pi�kn� i solidn� konstrukcj� zasad jednoczesno�ci.

Takver�� jak zreszt� ka�dy cz�owiek, decyduj�cy si� �y� u boku tw�rczego ducha�� mia�a z nim �ycie nie�atwe. Cho� jej istnienie by�o Szevekowi niezb�dnie potrzebne, jej fizyczna obecno�� rozprasza�a go. Tote� niech�tnie wraca�a wcze�niej do domu, bo cz�sto odk�ada� wtedy prac�, co uwa�a�a za z�e. P�niej, gdy ju� osi�gn� stateczno�� �redniego wieku, b�dzie w stanie ignorowa� jej obecno��; jako dwudziestoczterolatek nie potrafi�. Dlatego tak uk�ada�a sobie zaj�cia w laboratorium, aby nie wraca� do domu przed popo�udniem. Ale i to nie by�o najlepszym rozwi�zaniem, gdy� Szevek wymaga� opieki. Bywa�o, �e w dni, kiedy nie mia� wyk�ad�w, zastawa�a go przy stole, za kt�rym siedzia� od sze�ciu, czasem o�miu godzin, a gdy od niego wstawa�, zatacza� si� ze zm�czenia, trz�s�y mu si� r�ce i m�wi� od rzeczy. Tw�rczy duch obchodzi si� ze swoimi narz�dziami bez pardonu, zu�ywa je, odrzuca, chwyta za nowy egzemplarz. Lecz dla Takver wymiana nie wchodzi�a w gr�, tote� widz�c, jak bezlito�nie wykorzystywany jest Szevek, burzy�a si�. Podnosi�a krzyk, jak niegdy� Asieo, m�� Odo, kt�ry wo�a�: �Na mi�o�� bosk�, dziewczyno, czy nie mog�aby� s�u�y� Prawdzie po troszk u?��� z t� r�nic�, �e tu dziewczyn� by�a ona i do tego nie mia�a znajomo�ci z Bogiem.

Prowadzili ze sob� rozmowy, szli na spacer albo do �a�ni, potem na kolacj� do sto��wki w Instytucie. Po kolacji jaka� impreza, koncert lub spotkanie z przyjaci�mi�� Bedapem, Salasem oraz ich gronem znajomych, Desarem i kolegami z Instytutu, znajomymi i przyjaci�mi Takver. Ich �ycie nie koncentrowa�o si� jednak wok� spotka� i przyjaci�. Udzielanie siꠗ czy to spo�ecznie, czy towarzysko�� nie by�o im niezb�dnie potrzebne; wystarcza�o im ich partnerstwo i nie umieli ukry� tego faktu. Pozosta�ych nie zdawa�o si� to jednak ura�a�. Wprost przeciwnie. Bedap, Salas, Desar i reszta przychodzili do nich jak spragnieni w�drowcy do �r�d�a. Inni ludzie nie byli dla nich najwa�niejsi�� ale oni byli najwa�niejsi dla innych. Nie odznaczali si� niczym wyj�tkowym, nie byli ani uczynniejsi od innych, ani szczeg�lnie b�yskotliwi w rozmowie, mimo to przyjaciele kochali ich, polegali na nich i znosili im prezenty�� drobne podarunki, jakie kr��y�y w�r�d tych ludzi, kt�rzy nie mieli nic i posiadali wszystko: a to szalik zrobiony na drutach, a to od�amek granitu wysadzany karmazynowymi granatami, a to wazon ulepiony r�cznie w pracowni zwi�zku garncarzy, a to wiersz mi�osny, a to komplet drewnianych, rze�bionych guzik�w, a to spiraln� muszl� z Morza Sorruba. Wr�czaj�c taki prezent Takver, m�wili: �We� to, mo�e si� przyda Szevowi jako przycisk do papieru�, wr�czaj�c za� Szevekowi: �Przyjmij to, Tak si� spodoba ten kolor�. Ofiarowuj�c te dary, pragn�li si� w��czy� w to, co ci dwoje dzielili mi�dzy sob�, uczci� to, uhonorowa�.

Lato roku 160 po Osiedleniu na Anarres by�o d�ugie, skwarne i pogodne. Obfite deszcze, kt�re spad�y na wiosn�, uczyni�y r�wniny Abbenay zielonymi i zmy�y kurz z powietrza, od czego sta�o si� ono niezwykle przejrzyste; w ci�gu dnia przypieka�o s�o�ce, noc� niebo usiane by�o gwiazdami. Gdy wschodzi� ksi�yc, widzia�o si� wyra�nie zarysy kontynent�w pod o�lepiaj�co bia�ymi zwojami chmur.

��Dlaczego on tak pi�knie wygl�da?�� zastanawia�a si� Takver, le��c w ciemno�ci obok Szeveka pod pomara�czowym kocem.

Ponad nimi unosi�y si� w mroku Zaj�cia Nie Zamieszkanej Przestrzeni; za oknem b�yszcza� ksi�yc w pe�ni.�� Skoro wiemy, �e to tylko planeta taka jak ta, jedynie z lepszym klimatem i gorszymi lud�mi, skoro wiemy, �e ci ludzie to posiadacze, kt�rzy tocz� wojny, ustanawiaj� prawa, jedz�, gdy inni g�oduj�, starzej� si�, maj� pecha, go�ciec stawowy i nagniotki na palcach tak samo jak ludzie tutejsi� skoro wiemy to wszystko, czemu on nadal wydaje nam si� miejscem tak szcz�liwym�� jakby �ycie musia�o tam p�yn�� w rozkoszy? Kiedy patrz� na t� promienist� kul�, nie potrafi� sobie wyobrazi�, �e m�g�by tam �y� taki odra�aj�cy, ma�y cz�owieczek z wyt�uszczonymi r�kawami i szcz�tkowym m�zgiem jak Sabul; po prostu nie potrafi�

Ksi�ycowa po�wiata o�wietla�a ich nagie piersi i ramiona. Delikatny meszek na twarzy Takver opromienia� jej rysy mglist� aureol�; cienie, a tak�e jej w�osy by�y czarne. Szevek dotkn�� srebrn� d�oni� jej srebrnego ramienia, dziwi�c si� ciep�u tego dotyku w tak zimnym �wietle.

��Je�li umiesz zobaczy� jak�� rzecz w ca�ej jej pe�ni�� powiedzia��� zawsze wyda ci si� ona pi�kna. Planety, �ycie ludzkie�

�wiat za� widziany z bliska to brud i kamienie. �ycie ogl�dane z perspektywy dnia codziennego to ci�ki zn�j, cz�owieka ogarnia zm�czenie, traci z oczu wz�r. Potrzebny jest dystans�� odst�p. �eby dostrzec, jak pi�kna jest ziemia, trzeba j� zobaczy� jako ksi�yc. �eby dostrzec, jak pi�kne jest �ycie, trzeba na nie spojrze� z punktu widzenia �mierci.

��W porz�dku, je�li chodzi o Urras. Niech tam sobie zostanie i b�dzie tym ksi�ycem�� nie zale�y mi na niej! Ale nie my�l� stawa� na kamieniu nagrobnym, spogl�da� na �ycie i stwierdza�: O, jak�e ono pi�kne! Chc� je ogl�da� jako ca�o�� z samego jego �rodka, tu, teraz. Gwi�d�� na wieczno��!

��To nie ma nic wsp�lnego z wieczno�ci��� powiedzia� z u�miechem�� szczup�y, kud�aty m�czyzna ze srebra i cienia.�� �eby ujrze� �ycie jako ca�o��, wystarczy stwierdzi�, �e jest �miertelne. Ja umr�, ty umrzesz; inaczej jak�e mogliby�my si� kocha�?

S�o�ce si� wypali. Dzi�ki czemu innemu �wieci?

��Och, to twoje gadanie, ta twoja przekl�ta filozofia!

��Gadanie? To nie gadanie. Tego si� dotyka r�k�. Oto dotykam ca�o�ci, obejmuj� j�. Co tu jest �wiat�em ksi�yca, a co Takver?

Jak�e m�g�bym ba� si� �mierci? Skoro j� obejmuj�, skoro trzymam w r�kach �wiat�o�

��Nie b�d� takim posiadaczem�� burkn�a.

��Nie p�acz, kochanie.

��Ja nie p�acz�. To ty. To tobie p�yn� �zy.

��Zimno mi. �wiat�o ksi�yca jest zimne.

��Po�� si�.

Przebieg� go dreszcz, gdy wzi�a go w ramiona.

��Boj� si�, Takver�� wyszepta�.

��Cicho, bracie, cicho, kochany.

Tej nocy�� i przez wiele nast�pnych�� zasypiali, trzymaj�c si� w obj�ciach.

Szevek znalaz� ten list w kieszeni nowego, podbitego runem zimowego palta, kt�re zam�wi� w sklepie przy owej koszmarnej ulicy. Poj�cia nie mia�, sk�d on si� tam wzi��. Z ca�� pewno�ci� nie nadszed� poczt��� przesy�ki dostarczano mu trzy razy dziennie, a w�r�d nich wy��cznie r�kopisy i przedruki od fizyk�w z ca�ej Urras, zaproszenia na przyj�cia i prostoduszne przesy�ki od szkolnej dziatwy. To by� cienki kawa�ek papieru, z�o�ony do �rodka, bez koperty; nie mia� stempla franko ani te� znaczka �adnej z trzech rywalizuj�cych ze sob� kompanii pocztowych.

Ogarni�ty niejasnym niepokojem, otworzy� go i przeczyta�:

�Je�li jeste� Anarchist� dlaczego wsp�pracujesz z tym systemem w�adzy zdradzaj�c sw�j �wiat i Odo�sk� Nadziej� przecie� przyby�e� tutaj �eby nam nie�� t� Nadziej�. My kt�rzy cierpimy niesprawiedliwo�� i ucisk spogl�damy w stron� Siostrzanego �wiata wygl�daj�c jutrzenki swobody w tej ciemnej nocy. Przy��cz si� do nas swych braci!� Nie by�o podpisu ani adresu.

List ten wstrz�sn�� Szevekiem, zar�wno jego poczuciem moralnym, jak i umys�em, wzbudzi� w nim nie tyle zdumienie, co jakby panik�. Zdawa� sobie spraw�, �e gdzie� tu s�, tylko gdzie? Na �adnego si� dot�d nie natkn��, �adnego nie widzia�, nie spotka� dotychczas biedaka� Pozwoli�, by otoczono go murem, i nawet tego nie spostrzeg�. Przyj�� schronienie jak jaki� posiadacz. Zosta� zaw�aszczony�� tak w�a�nie, jak to okre�li� Chifoilisk.

Nie wiedzia� jednak, jak zburzy� ten mur. A gdyby go nawet zburzy�, dok�d p�j��? Ogarn�a go jeszcze wi�ksza panika. Do kogo si� zwr�ci�? Otacza�y go zewsz�d u�miechy bogaczy.

��Chcia�bym z tob� pom�wi�, Eforze.

��Oczywi�cie, sir. Prosz� wybaczy�, sir, zrobi� miejsce, postawi� to tutaj.

S�u��cy manewrowa� zr�cznie ci�k� tac�, zdj�� pokrywki z naczyri i�� nie uroniwszy ani kropli�� nala� do fili�anki gorzkiej czekolady, kt�ra wznios�a si� pieni�cie a� po kraw�d� naczynia.

Wyra�nie rozkoszowa� si� �niadaniowym rytua�em i swoj� w nim bieg�o�ci�, r�wnie te� wyra�nie nie pragn�� �adnych nieprzewidzianych jego zak��ce�. Zwykle m�wi� zupe�nie czystym ajo�skim, teraz jednak, ledwie Szevek wyrazi� ch�� odbycia z nim rozmowy, przerzuci� si� na staccato miejskiej gwary. Szevek nauczy� si� rozumie� j� jako tako; odst�pstwa w brzmieniu d�wi�k�w, gdy si� je raz uchwyci�o, cechowa�a sp�jno��, po�ykanie ko�c�wek skazywa�o go wszak�e na daremne domys�y. Po�kni�ciu ulega�a po�owa wyraz�w. To przypomina szyfr�� pomy�la��� jak gdyby Nioti, jak sami si� nazywali, nie �yczyli sobie, by rozumieli ich postronni.

S�u��cy sta� i czeka� na polecenia Szeveka. Wiedzia� ju��� zaraz pierwszego tygodnia zorientowa� si� w idiosynkrazjach swego pana�� �e ten nie �yczy sobie, by odsuwa� dla niego krzes�o ani wystawa� przy nim podczas posi�ku. Jego wypr�ona, wyczekuj�ca poza wystarcza�a, by zgasi� wszelk� nadziej� na odst�pienie od etykiety.

��Mo�e by� usiad�, Eforze?

��Jak pan sobie �yczy, sir�� odpar� s�uga. Przesun�� krzes�o o p� cala, ale nie usiad� na nim.

��Oto, o czym chcia�bym z tob� porozmawia�. Jak wiesz, nie lubi� wydawa� ci polece�.

��Staram si� uprzedza� wszystkie pa�skie �yczenia, sir.

��Istotnie, lecz nie o to mi chodzi. Jak si� orientujesz, w moim kraju nikt nie wydaje rozkaz�w.

��Takem i s�ysza�, sir.

��No wi�c chcia�bym traktowa� ci� jak r�wnego sobie, jak brata. Poza tob� nie znam tu nikogo, kto by nie by� bogaty�� nie nale�a� do posiadaczy. Bardzo chcia�bym z tob� porozmawia�, pozna� twoje �ycie�

Urwa�, zrozpaczony, dojrzawszy wyraz pogardy na pomarszczonej twarzy Efora. Pope�ni� wszelkie mo�liwe b��dy. Efor uzna� go za nad�tego, wtykaj�cego nos w nie swoje sprawy g�upca.

W ge�cie rezygnacji opu�ci� r�ce na st� i powiedzia�:

��Och, do diab�a, przepraszam ci�, Eforze! Nie umiem si� wys�owi�. Prosz�, zapomnij o tym.

��Jak pan sobie �yczy, sir.�� S�u��cy wycofa� si�.

To by� koniec. �Klasy nieposiadaj�ce� pozosta�y mu r�wnie dalekie, jak by�y w�wczas, gdy czyta� o nich na zaj�ciach z historii w Instytucie Okr�gowym w P�noconi�u.

W przerwie mi�dzy semestrami zimowym i wiosennym obieca� sp�dzi� tydzie� u pa�stwa Oiie.

Po jego pierwszej wizycie Oiie parokrotnie zaprasza� go na obiad, do�� zawsze sztywno, jak gdyby spe�nia� obowi�zek go�cinno�ci, a mo�e rozkaz rz�du. W swoim domu podejmowa� jednak Szeveka przyja�nie, zachowywa� mimo to zawsze pewn� wobec niego rezerw�. Przed drug� wizyt� obaj jego synowie uznali Szeveka za starego przyjaciela; ich pewno�� co do reakcji Szeveka najwyra�niej zaskoczy�a ojca. Wprawi�a go w zak�opotanie; nie umia� jej zaakceptowa�; nie m�g� jednak powiedzie�, �e by�a nieuzasadniona. Szevek traktowa� ch�opc�w jak stary przyjaciel, starszy brat. Ci za� podziwiali go, a m�odszy, Ini, ca�kiem si� w nim niebawem zakocha�. Szevek by� uprzejmy, powa�ny, uczciwy i opowiada� takie zajmuj�ce historie o Ksi�ycu; by�o w tym jednak�e i co� wi�cej. Reprezentowa� dla dziecka co�, czego Ini nie umia�by nazwa�. Nawet w znacznie p�niejszym okresie swojego �ycia�� na kt�re ta dzieci�ca fascynacja wywar�a g��boki, cho� niejasny wp�yw�� nie potrafi� znale�� na to s��w, pr�cz tych, kt�re pobrzmiewa�y owego czego� echem: s�owa podr�nik, s�owa wygnaniec.

W owym tygodniu spad� jedyny obfitszy tej zimy �nieg. Szevek nigdy nie widzia� �nie�nej pow�oki grubszej ni� cal. Obfito��, sama masa �nie�ycy wprawi�a go w zachwyt. Radowa� si� jej nadmiarem. By�a zbyt bia�a, zimna, cicha i oboj�tna, aby najzagorzalszy nawet odonianin m�g� j� nazwa� ekskrementaln�; uznanie jej za co� innego ni� niewinny przepych dowodzi�oby ma�o�ci duszy.

Ledwie niebo przeja�ni�o si�, wraz z ch�opcami, kt�rych zamie� cieszy�a nie mniej ni� jego, wybieg� na dw�r. Gonili si� po rozleg�ym ogrodzie na ty�ach domu Oiie, obrzucali �nie�kami, kopali tunele, budowali zamki i fortece ze �niegu.

Sewa Oiie sta�a w oknie ze swoj� szwagierk�, Ve�, przygl�daj�c si� zabawie dzieci, m�czyzny i ma�ej wydry. Zwierz�tko urz�dzi�o sobie zje�d�alni� na murze �nie�nego zamku i w podnieceniu, raz za razem, ze�lizgiwa�o si� na brzuchu jak na sankach. Policzki ch�opc�w p�on�y. M�czyzna, kt�ry d�ugie, grube szarobure w�osy zwi�za� z ty�u kawa�kiem sznurka i kt�rego uszy zaczerwieni�y si� od mrozu, kierowa� z werw� kopaniem tuneli.

��Nie tu!�� Kop tam!�� Gdzie �opata?�� Mam l�d w kieszeni!�� dzwoni�y niestrudzenie wysokie ch�opi�ce g�osy.

��Oto i nasz Obcy�� u�miechn�a si� Sewa.

��Najwi�kszy z �yj�cych fizyk�w�� zauwa�y�a jej szwagierka.

��Jakie to zabawne!

Kiedy w doskona�ym nastroju Szevek wszed� do domu�� zdyszany, otupuj�c z but�w �nieg, przepe�niony tym �wie�ym, zimnym o�ywieniem, kt�rego do�wiadczaj� jedynie ci, kt�rzy wracaj� w�a�nie z zabawy na �niegu�� przedstawiono go szwagierce Sewy. Wyci�gn�� do niej sw� du��, siln�, zzi�bni�t� d�o� i obj�� j� z wysoka przyjaznym spojrzeniem.

��Ty jeste� siostr� Demaere�a?�� zapyta�.�� Rzeczywi�cie, jeste� do niego podobna.

Uwaga ta, kt�ra w innych ustach wyda�aby si� Vei grubia�ska, sprawi�a jej ogromn� przyjemno��. �Oto m�czyzna�� powtarza�a sobie w duchu przez ca�e popo�udnie�� prawdziwy m�czyzna. Co on w sobie ma takiego?�

Nazywa�a si�, ajo�skim zwyczajem, Vea Doem Oiie; Doem, jej m��, kierowa� wielkim kombinatem przemys�owym, du�o podr�owa� i po�ow� ka�dego roku sp�dza� za granic� jako handlowy przedstawiciel rz�du. Gdy obja�niano to Szevekowi, on tymczasem ch�on�� Ve� wzrokiem. Szczup�a sylwetka, blada cera i czarne owalne oczy Demaere�a Oiie przemieni�y si� w niej w pi�kno.

Piersi, ramiona i r�ce mia�a kr�g�e, mi�kkie i niezwykle bia�e. Siedzia�a przy stole obok Szeveka. Wci�� popatrywa� na te nagie, sztywnym stanikiem podniesione wzg�rki. Pomys�, �eby przy mro�nej pogodzie chodzi� tak p�nag�, zatr�ca� ekstrawagancj�, podobn� tej, kt�r� by� sam �nieg; przypomina�a go zreszt� i niewinna biel jej drobnych piersi. Wygi�cie szyi przechodzi�o �agodnie w krzywizn� dumnej, ogolonej, delikatnej g�owy.

Ona jest naprawd� bardzo atrakcyjna�� poinformowa� Szevek samego siebie.�� Jest jak tutejsze ��ka: mi�kka. Ale afektowana.�� po licha tak dobiera s�owa?

Nie zdaj�c sobie z tego sprawy, uczepi� si� jej cienkiego raczej g�osu i wyszukanych manier jak tratwy na g��bokiej wodzie, nie�wiadom, �e tonie. Po obiedzie wraca�a poci�giem do Nio Esseii, przyjecha�a tylko na jeden dzie�, nie zobaczy jej nigdy wi�cej.

Oiie by� przezi�biony, Sewa zaj�ta przy dzieciach.

��Szevek, czy nie m�g�by pan odprowadzi� Ve� na stacj�?

��Na mi�y B�g, Demaere! Nie ka� temu biednemu cz�owiekowi opiekowa� si� mn�! Nie s�dzisz chyba, �e spotkam po drodze wilki, prawda? Albo �e wpadn� do miasta dzicy Mingradowie i uprowadz� mnie do swych harem�w? I znajd� mnie jutro rano zawiadowcy ze �z� zamarzni�t� w oku, �ciskaj�c� w drobnych, zgrabia�ych r�cz�tach bukiecik zwi�d�ych kwiatk�w? Och, wola�abym ju� raczej to!

Nad d�wi�czny potok tej przemowy wzni�s� si� jej �miech�� jak ciemna, g�adka, pot�na fala, kt�ra zmywa wszystko po drodze, pozostawiaj�c wyp�ukany do czysta piasek. Vea nie wt�rowa�a sobie �miechem�� ciemnym, gard�owym, kt�ry �ciera� s�owa�� ona si� �mia�a z siebie.

Szevek w�o�y� w holu palto i oczekiwa� na ni� przy drzwiach.

P� kwarta�u przebyli w milczeniu. Pod ich stopami skrzypia� i chrz�ci� �nieg.

��Jest pan naprawd� zdecydowanie za uprzejmy jak na�

��Jak na kogo?

��Jak na anarchistꠗ rzek�a Vea swoim cienkim g�osem, afektowanie przeci�gaj�c s�owa (z tak� sam� intonacj�, kt�rej u�ywa� Pae, a tak�e Oiie na terenie uniwersytetu).�� Jestem rozczarowana.

My�la�am, �e b�dzie pan niebezpieczny i nieokrzesany.

��Bo jestem.

Spojrza�a na� z ukosa. G�ow� mia�a okr�con� szkar�atnym szalem; w zestawieniu z jego jaskrawym kolorem i biel� �niegu doko�a jej oczy l�ni�y aksamitn� czerni�.

��A tymczasem odprowadza mnie pan potulnie na stacj�, doktorze Szevek.

��Szevek�� podpowiedzia� mi�kko.�� Bez �doktorze�.

��Czy to ca�e pana imiꠗ pierwsze i ostatnie?

Skin�� z u�miechem g�ow�. Czu� si� doskonale, tryska� energi�, cieszy�o go czyste powietrze, ciep�o doskonale uszytego palta, kt�re mia� na sobie, uroda id�cej obok kobiety. �adne troski ani czarne my�li nie mia�y do� tego dnia przyst�pu.

��Czy to prawda, �e wy dostajecie imiona z komputera?

��Tak.

��Jakie� to okropne, otrzymywa� imi� od maszyny!

��Dlaczego okropne?

��Takie mechaniczne, bezosobowe.

��A czy mo�e by� co� bardziej osobistego ni� imi�, kt�rego nie nosi nikt inny spo�r�d �yj�cych?

��Nikt inny? Jest pan jedynym Szevekiem?

��Dop�ki �yj�. Przede mn� byli ju� Szevekowie.

��Krewni, chce pan powiedzie�?

��My niewielk� wag� przywi�zujemy do pokrewie�stwa; wszyscy jeste�my krewnymi. Nie wiem, kim byli, poza jednym, z pierwszych lat po Osiedleniu. Zaprojektowa� rodzaj �o�yska stosowanego w ci�kim sprz�cie, do dzisiaj nazywa sieje �szevek�.�� Zn�w si� u�miechn��, szerzej ni� przedtem.�� Mi�� rzecz� jest nie�miertelno��!

Vea pokr�ci�a g�ow�.

��Dobry Bo�e!�� wykrzykn�a.�� Jakim cudem wy potraficie odr�ni� kobiet� od m�czyzny?

��No c�, dopracowali�my si� pewnych metod�

Parskn�a po chwili swoim zmys�owym, dra�ni�cym �miechem. Otar�a �zawi�ce od mrozu oczy.

��Rzeczywi�cie, chyba istotnie jest pan nieokrzesany�! Czy oni wszyscy przyj�li zmy�lone imiona i nauczyli si� wymy�lonego j�zyka�� wszystko nowe?

��Osadnicy na Anarres? Tak. Wydaje mi si�, �e byli romantykami.

��A wy tacy nie jeste�cie?

��Nie. My jeste�my bardzo pragmatyczni.

��Jedno nie przeszkadza drugiemu�� zauwa�y�a.

Nie spodziewa� si� po niej subtelno�ci umys�u.

��Tak, to prawda�� przyzna�.

��C� mo�e by� bardziej romantycznego od pa�skiego tutaj przyjazdu�� sam jak palec, bez grosza przy duszy, wyst�puj�cy w sprawie swojego narodu?

��I op�ywaj�cy w luksusie.

��Luksusie? W uniwersyteckich pokoikach? Mi�y Bo�e! Kochany biedaku! Nie pokazali panu �adnych przyzwoitszych miejsc?

��By�em w wielu miejscach, lecz wszystkie by�y podobne. Pragn��bym lepiej pozna� Nio Essei�. Widzia�em tylko zewn�trzn� stron� miasta�� opakowanie paczki.

U�y� tego por�wnania, bo od pierwszej chwili zafascynowa� go zwyczaj Urrasyjczyk�w pakowania wszystkiego w czysty, wytworny papier, plastik, karton b�d� foli�. Pranie, ksi��ki, warzywa, ubrania, lekarstwa�� wszystko otulano warstwami opakowa�. Nawet ryzy papieru zawijano w kilka jego warstw. Nic nie mia�o si� styka� z niczym innym. Zacz�� odnosi� wra�enie, �e i on sam zosta� starannie opakowany.

��Domy�lam si�. Zaprowadzili pana do Muzeum Historycznego, oprowadzili po Pomniku Dobunnae, kazali wys�ucha� przem�wienia w Senacie!

Roze�mia� si�, gdy� przedstawi�a dok�adnie marszrut� jednego z dni ubieg�ego lata.

��Wiem, wiem! Oni tak g�upio obchodz� si� z obcokrajowcami. Dopilnuj�, �eby zobaczy� pan prawdziw� Nio!

��Bardzo bym tego pragn��.

��Znam ca�� mas� cudownych ludzi. Kolekcjonuj� ludzi. Tu tkwi pan jak w pu�apce mi�dzy wszystkimi tymi nad�tymi profesorami i politykami��� trajkota�a. Jej paplanina sprawia�a mu przyjemno��, podobnie jak �nieg i s�o�ce.

Dotarli do ma�ej stacyjki Amoeno. Vea ju� wcze�niej kupi�a bilet powrotny; poci�g mia� nadjecha� lada moment.

��Niech pan nie czeka, zamarznie pan.

Nie odpowiedzia�, sta� i przyja�nie poch�ania� j� wzrokiem�� zwalisty w palcie na podbiciu z owczej we�ny.

Opu�ci�a spojrzenie na mankiet salopki i strzepn�a p�atek �niegu z haftu.

��Czy ma pan �on�, Szevek?

��Nie.

���adnej w og�le rodziny?

��Ach�� nie. Mam partnerk�; dzieci. Prosz� mi wybaczy�, pomy�la�em o czym innym. ��ona� to dla mnie co�, co istnieje tylko na Urras.

��Kto to jest �partnerka�?�� Zajrza�a mu zalotnie w oczy.

��Wy powiedzieliby�cie, jak s�dz�, �ona.

��Czemu z panem nie przyjecha�a?

��Nie chcia�a; m�odsza dziewczynka ma dopiero roczek� Nie, teraz ju� dwa. A poza tym��� Zawaha� si�.

��Czemu nie chcia�a przyjecha�?

��No c�, ma tam, nie tu, zadanie do spe�nienia. Gdybym wiedzia�, jak bardzo by si� jej spodoba�o wiele z tutejszych rzeczy, nalega�bym, �eby ze mn� przyjecha�a. Ale nie wiedzia�em tego. Jest poza tym kwestia bezpiecze�stwa.

��Bezpiecze�stwa? Tutaj?

Znowu si� zawaha�, po czym rzek�:

��Jak r�wnie� po moim powrocie.

��A co panu grozi?�� zapyta�a, robi�c zdziwione oczy.

Zza wzg�rza za miastem wyjecha� poci�g.

��Och, zapewne nic. S� jednak tacy, kt�rzy uwa�aj� mnie za zdrajc�. Dlatego, �e staram si� o nawi�zanie przyja�ni z Urras.

Mog� sprawia� k�opoty, kiedy przyjad� do domu. Nie chc� tego ani dla niej, ani dla dzieci. Do�wiadczyli�my troch� szykan przed moim wyjazdem. Wystarczy.

��Chce pan powiedzie�, �e zagrozi panu prawdziwe niebezpiecze�stwo?

Nachyli� si� do niej, �eby lepiej s�ysze�, na stacj� z �oskotem k� i wagon�w wtacza� si� ju� bowiem poci�g.

��Nie wiem�� odrzek� z u�miechem.�� Czy wiesz, �e nasze poci�gi s� bardzo podobne do waszych? Dobry projekt nie wymaga ulepsze�.�� Podszed� z ni� do wagonu pierwszej klasy. Poniewa� nie otwiera�a drzwi, uczyni� to za ni�. Kiedy wsiad�a, wetkn�� do przedzia�u g�ow� i rozejrza� si� po nim.�� W �rodku nie s� jednak podobne! To przedzia� prywatny, wy��cznie dla ciebie?

��O tak. Nie cierpi� drugiej klasy. M�czy�ni �uj� gum� maera i spluwaj�. Czy na Anarres �uje si� maer�? Nie, z pewno�ci� nie.

Och, tak bym chcia�a dowiedzie� si� czego� wi�cej o panu i pa�skiej ojczy�nie!

��Z ch�ci� bym o niej opowiedzia�, ale nikt mnie nie pyta.

��A wi�c spotkajmy si� znowu, �eby sobie o niej porozmawia�!

Mo�e by pan do mnie zadzwoni�, b�d�c nast�pnym razem w Nio Esseii? Prosz� obieca�.

��Obiecujꠗ odrzek� z humorem.

���wietnie! Wiem, �e nie �amie pan obietnic. Nic jeszcze o panu nie wiem, ale to jedno wiem. Wyczuwam to. Do widzenia, Szevek.

Na chwil� nakry�a d�oni� w r�kawiczce jego przytrzymuj�c� drzwi r�k�. Rozleg� si� dwutonowy gwizd lokomotywy; Szevek zatrzasn�� drzwi i spogl�da� za odje�d�aj�cym poci�giem, odprowadzaj�c wzrokiem twarz Vei, �wiec�c� z okna bia�o-szkar�atn� plam�.

W doskona�ym nastroju wr�ci� do domu Oiie i a� do zmroku toczy� z Ini bitw� na �nie�ki.

Siedzieli w sze�cioro na terenach sportowych Parku P�nocnego w Abbenay, w z�ocisto�ciach, upale i kurzu d�ugiego wieczoru.

Wszyscy przyjemnie syci�� obiad, zabawa uliczna i uczta przy ogniskach trwa�y bowiem przez ca�e niemal popo�udnie. By�o �wi�to po�owy lata. Dzie� Insurekcji, upami�tniaj�cy pierwsze wielkie powstanie w Nio Esseii w roku urrasyjskim 740, przed dwustu blisko laty. Tego dnia kucharze i pracownicy sto��wek podejmowani byli z honorami jako go�cie pozosta�ej cz�ci wsp�lnoty, bowiem to cech kucharzy i kelner�w rozpocz�� strajk, kt�ry rozwin�� si� nast�pnie w powstanie. Wiele by�o takich tradycyjnych obchod�w i �wi�t na Anarres, niekt�re wprowadzili osadnicy, inne�� jak do�ynki i �wi�to Letniego Przesilenia�� zrodzi�y si� spontanicznie z rytmu �ycia na planecie oraz potrzeby tych, kt�rzy razem pracowali i razem pragn�li �wi�towa�.

Prowadzili bez�adne rozmowy�� wszyscy z wyj�tkiem Takver, kt�ra ta�czy�a ca�ymi godzinami, poch�on�a stosy sma�onego chleba i pikli i by�a niezwykle o�ywiona.

��Dlaczego Kvigot dosta� skierowanie do zak�ad�w rybnych nad Morzem Kera�skim, gdzie b�dzie musia� zaczyna� wszystko od pocz�tku, a Turib przejmuje jego program badawczy tu na miejscu?�� pyta�a. Jej syndykat naukowy zosta� w��czony do przedsi�wzi�cia kierowanego bezpo�rednio przez KPR, i Takver sta�a si� od tamtej pory zagorza�� zwolenniczk� niekt�rych pogl�d�w Bedapa.�� Bo Kvigot jest dobrym biologiem, kt�ry nie zgadza si� ze spiernicza�ymi teoriami Simasa, a Turib zerem i w�azi Simasowi w ty�ek. Zobaczycie, kto zostanie kierownikiem programu paodej�ciu Simasa. Turib, id� o zak�ad!

��Co to wyra�enie oznacza?�� zapyta� kto�, kto nie czu� powoni do krytyki spo�ecznej.

Bedap, kt�remu r�s� ju� brzuch i dlatego podchodzi� powa�nie do �wicze� fizycznych, truchta� gorliwie doko�a boiska. Pozostali siedzieli na pylistym stoku pod drzewami, oddaj�c si� ustnym �wiczeniom.

��To s�owo ajo�skie�� wyja�ni� Szevek.�� Oznacza urrasyjsk� gr� w prawdopodobie�stwa. Ten, kto odgadnie w�a�ciwie, dostaje w�asno�� drugiego.

Ju� dawno przesta� przestrzega� zakazu Sabula, �eby nie wspomina� o nauce ajo�skiego.

��W jaki spos�b podobne s�owa dosta�y si� do prawiekiego?

��Osadnicy�� odpowiedzia� kto�.�� Prawiekiego uczyli si� ju� jako doro�li; jeszcze przez d�ugi czas musieli my�le� w starym j�zyku. Czyta�em gdzie�, �e s�owa �cholerny� nie ma w s�owniku j�zyka prawiekiego�� ono r�wnie� pochodzi z ajo�skiego. Farigv, tworz�c j�zyk, nie przewidzia� przekle�stw, je�li nawet tak, komputery nie uzna�y ich za niezb�dne.

��C� wi�c znaczy powiedzenie �id� do diabla�?�� zapyta�a Takver.�� S�dzi�am, �e znaczy ono gnoj�wka w miasteczku, w kt�rym si� wychowa�am. Id� do diab�a!�� a wi�c w miejsce najobrzydliwsze.

Desar, matematyk, kt�ry mia� ju� etat w Instytucie i w��czy� si� stale za Szevekiem, cho� rzadko odzywa� si� do Takver, stwierdzi� z w�a�ciwym sobie lakonizmem:

��Urras.

��Na Urras oznacza to miejsce, dok�d idziesz, gdy zosta�e� pot�piony.

��Czyli skierowanie w lecie na Po�udniowy Zach�d�� rzek� Terrus, ekolog, stary przyjaciel Takver.

��W ajo�skim to wyra�enie nale�y do trybu religijnego.

��Wiem, �e musisz czyta� po ajo�sku, Szev, ale czy musisz te� czytywa� teksty religijne?

��Pewna cz�� staro�ytnej fizyki Urrasyjczyk�w utrzymana jest w ca�o�ci w trybie religijnym. Poj�cia takie na przyk�ad jak to o kt�rym m�wimy. �Do diab�a� znaczy �do piek�a��� czyli do miejsca absolutnego z�a.

��Sk�ad obornika w Dolinie Kr��ystej�� stwierdzi�a Takver.�� Tak te� my�la�am.

Przytruchta� zakurzony na bia�o, ociekaj�cy potem Bedap.

Zwali� si� ci�ko obok Szeveka i dysza� jak miech.

��Powiedz co� po ajo�sku�� poprosi�a Richat, studentka Szeveka.�� Jak to brzmi?

��No wiesz: id� do diab�a! Cholera!

��Ale przesta� mnie przeklina栗 roze�mia�a siꠗ i powiedz jakie� ca�e zdanie.

Szevek dobrodusznie spe�ni� jej pro�b�.

��Prawd� m�wi�c, nie wiem, jak to si� wymawia�� doda�.�� Po prostu zgaduj�.

��Co to znaczy�o?

��Je�li up�yw czasu jest w�a�ciwo�ci� ludzkiej �wiadomo�ci, przesz�o�� i przysz�o�� s� funkcjami umys�u. Keremcho, prekursor teorii nast�pstw.

��Pomy�le�, jakie to dziwne; ludzie m�wi�, a ty ich nie rozumiesz!

��Oni nie rozumiej� si� nawet mi�dzy sob�. M�wi� w stu r�nych j�zykach, ci zwariowani w�adycy na Ksi�ycu�

��Wody, wody�� wychrypia� zdyszany Bedap.

��Nie ma wody�� przypomnia� mu Terrus.�� Od osiemnastu dekad nie pada�o. M�wi�c dok�adniej, od stu osiemdziesi�ciu trzech dni. Najd�u�sza susza w Abbenay od czterdziestu lat.

��Je�li tak dalej p�jdzie, przyjdzie nam wprowadza� do obiegu wt�rnego uryn�, jak to praktykowano w dwudziestym roku. Mo�e szklaneczk� siu�k�w, Szev?

��Nie �artuj�� burkn�� Terrus.�� St�pamy po ostrzu no�a. Popada czy nie popada? Ju� wiadomo, �e ze zbior�w li�ci na Po�udniowym Wschodzie b�d� nici. Nie spad�a tam od trzydziestu dekad ani kropla deszczu.

Popatrzyli w zamglone, z�ociste niebo. Z�bkowane li�cie drzewa, pod kt�rymi siedzieli�� z gatunku wysokich egzotycznych drzew, sprowadzonych ze Starego �wiata�� zwisa�y z ga��zi pokryte kurzem, wyschni�te na wi�r.

��Nigdy wi�cej Wielkiej Suszy�� oznajmi� Desar.�� Nowoczesne zak�ady odsalania. Remedium.

��Istotnie, mog� pom�c z�agodzi� jej skutki�� zgodzi� si� Terrus.

Zima tego roku�� mro�na i sucha na p�nocnej p�kuli�� przysz�a Wcze�nie. Wiatr miota� zmarzni�tym kurzem po zabudowanych niskimi gmachami szerokich ulicach Abbenay. Woda do k�pieli podlega�a �cis�ej reglamentacji; pragnienie i g��d sta�y wy�ej od czysto�ci. Po�ywienie i odzie� dla dwudziestu milion�w mieszka�c�w Anarres pochodzi�y z fabryk holum, w kt�rych przetwarzano li�cie, nasiona, w��kna i korzenie tej ro�liny. W magazynach i sk�adach znajdowa�a si� pewna ilo�� wyrob�w w��kienniczych, nigdy jednak nie zgromadzono znaczniejszych rezerw �ywno�ci.

Woda sz�a na pola, by �ywi� ro�liny. Niebo nad miastem by�o bezchmurne i by�oby czyste, gdyby wiatr nie nawiewa� ��tego kurzu z po�udnia i zachodu. Czasami, kiedy powia� z p�nocy, od g�r Ne Theras, ��ta mg�a rozprasza�a si�, ods�aniaj�c l�ni�ce, puste, ciemnoniebieskie przestwory, przechodz�ce w purpur� u zenitu.

Takver by�a w ci��y. Chodzi�a najcz�ciej �pi�ca i �agodnie usposobiona.

��Jestem ryb��� m�wi�a�� ryb� w wodzie. P�ywam w dziecku, kt�re w sobie nosz�.

Bywa�a te� przeci��ona prac� i g�odna z powodu zmniejszonych racji �ywno�ciowych w sto��wce. Kobiety ci�arne, podobnie jak dzieci i starcy, otrzymywa�y codziennie o jedenastej dodatkowy lekki posi�ek, ale Takver z powodu napi�tego rozk�adu swych zaj�� cz�sto te posi�ki traci�a. Ona mog�a zrezygnowa� z posi�ku, ryby w jej laboratoryjnych zbiornikach�� nie. Przyjaciele znosili jej cz�sto to, co zdo�ali zaoszcz�dzi� przy obiedzie albo co zosta�o w ich sto��wkach�� nadziewan� bu�k�, kawa�ek owocu.

Poch�ania�a te dary z wdzi�czno�ci�, dr�czy� j� jednak stale apetyt na s�odycze, tych za� by�o jak na lekarstwo. Kiedy by�a zm�czona, �atwo wpada�a w z�o�� i byle co mog�o j� wyprowadzi� z r�wnowagi.

P�n� jesieni� Szevek uko�czy� r�kopis Zasad jednoczesno�ci i da� go Sabulowi do akceptacji przed drukiem. Ten trzyma� go dekad�, dwie, trzy, ani s�owem nie wyra�aj�c swego zdania. Szevek zapyta� go na koniec, co s�dzi o jego pracy. Tamten odpar� na to, �e by� zbyt zaj�ty i nie zabra� si� jeszcze do lektury. Szevek czeka�.

By�a po�owa zimy. Dzie� w dzie� wia�y suche wiatry; ziemi� skuwa�a zmarzlina. Zdawa�o si�, �e wszystko stan�o, zastyg�o w niepokoj�cej martwocie, czekaj�c na deszcz, odrodzenie.

W pokoju by�o ciemno. �wiat�a w mie�cie zapalono dopiero przed chwil�; jarzy�y si� s�abym blaskiem pod wysokim ciemnoszarym niebem. Wesz�a Takver, zapali�a lamp� i kucn�a w p�aszczu przy nagrzewnicy.

��Ale zi�b! Okropno��. Stopy mi tak zmarz�y, jakbym sz�a po lodowcu, by�am bliska p�aczu po drodze, tak bola�y. Przekl�te spekulanckie trepy! Czy my nie potrafimy wyprodukowa� przyzwoitej pary but�w? Dlaczego siedzisz po ciemku?

��Tak sobie.

��By�e� w sto��wce? Ja zjad�am troch� po drodze do domu w Nadwy�kach. Musia�am zosta�, wyklu�y si� kukuri i musieli�my usun�� narybek ze zbiornik�w, �eby go doros�e nie po�ar�y.

Jad�e� co�?

��Nie.

��Nie b�d� taki ponury. B�agam, nie b�d� dzi� ponury. Je�li co� si� dzi� jeszcze nie uda, chyba si� rozp�acz�. A mam ju� powy�ej uszu tego wiecznego mazania si�. Przekl�te g�upie hormony!

Chcia�abym rodzi� dzieci tak, jak to robi� ryby�� z�o�y� ikr�, odp�yn�� i po wszystkim. Chyba �ebym wr�ci�a j� po�re� Nie sied� tak jak figura z br�zu. Nie mog� tego znie��.

Bliska �ez, siedzia�a w kucki w strudze gor�cego powietrza z nagrzewnicy, pr�buj�c zgrabia�ymi palcami rozwi�za� buty.

Szevek milcza�.

��O co chodzi? Nie mo�esz tak siedzie� i milcze�!

��Sabul mnie dzi� wezwa�. Nie zarekomenduje Zasad do opublikowania ani do wys�ania.

Przesta�a si� szamota� ze sznur�wk�; znieruchomia�a. Spojrza�a na niego przez rami�. Wreszcie spyta�a:

��Co dok�adnie powiedzia�?

��Recenzja le�y na stole.

Podnios�a si�, szuraj�c jednym butem, podesz�a do sto�u i�� pochyliwszy si� nad nim z r�kami w kieszeniach palta�� przeczyta�a dokument.

���Co do tego, �e fizyka nast�pstw w spo�ecze�stwie odo�skim le�y u podstaw my�li chronozoficznej, zgadzali si� wszyscy od Osiedlenia na Anarres. Egoistyczne odst�pstwo od tej solidarnie przyj�tej zasady doprowadzi� mo�e jedynie do ja�owego snucia niepraktycznych hipotez bez spo�ecznie organicznego zastosowania b�d� do powtarzania zabobonnych, religijnych spekulacji nieodpowiedzialnych, p�atnych naukowc�w z paskarskich pa�stw Urras�� Och, co za spekulant! Ograniczony, zawistny gnojek z g�b� pe�n� Odo! Czy on wy�le t� recenzj� do gazet?

��Ju� to zrobi�.

Przykl�k�a, �eby �ci�gn�� but. Par� razy zerkn�a na Szeveka, ale nie podesz�a do niego; przez jaki� czas trwa�a w milczeniu.

W ko�cu odezwa�a si�, ale ju� nie podniesionym ani jak przedtem napi�tym g�osem, lecz swoim zwyk�ym, szorstkim od chrypki.

��I co teraz zrobisz, Szev?

��Nic nie mo�na zrobi�.

��Sami wydrukujemy t� ksi��k�. Za�o�ymy syndykat wydawniczy, nauczymy si� sk�adu i wydrukujemy j�.

��Papier jest �ci�le racjonowany. �adnych zb�dnych druk�w.

Wy��cznie publikacje KPR, dop�ki nie b�d� bezpieczne plantacje drzew holum.

��A czy nie m�g�by� zmieni� jako� sposobu przedstawienia swojej teorii? Przemyci� swoje twierdzenia w przebraniu. Przybra� je ozd�bkami z teorii nast�pstw, �eby Sabul m�g� je prze�kn��.

��Nie przebierzesz czarnego za bia�e.

Nie zapyta�a, czy nie m�g�by obej�� Sabula albo poszuka� doj�cia wy�ej. Na Anarres nikt nie sta� wy�ej. Nie istnia�y doj�cia. Je�li nie uk�ada�a si� wsp�praca z syndykami, trzeba by�o pracowa� samemu.

��A gdyby� tak��� Urwa�a.

Wyprostowa�a si� i postawi�a buty ko�o grzejnika, �eby wysch�y. Zdj�a palto, powiesi�a je i narzuci�a na ramiona ci�ki, r�cznie tkany szal. Usiad�a na tapczanie, st�kaj�c cicho, gdy opuszcza�a si� kilka ostatnich cali. Spojrza�a na Szeveka, siedz�cego bokiem pomi�dzy ni� a oknem.

��A gdyby� tak zaproponowa� mu wsp�autorstwo? Jak przy tym pierwszym artykule, kt�ry napisa�e�.

��Sabul nie podpisze swoim imieniem �zabobonnych, religijnych spekulacji�.

��Jeste� pewien? Pewien jeste�, �e nie do tego w�a�nie zmierza? On zdaje sobie spraw�, z czym ma do czynienia, wie, czego dokona�e�. Zawsze m�wi�e�, �e jest przenikliwy. Zdaje sobie spraw�, �e to wtr�ci jego i ca�� szko�� nast�pstw do recylkulatora. Ale gdyby m�g� podzieli� z tob� s�aw�? Ten facet to chodz�ce ego.

Gdyby tak m�g� powiedzie�, �e to jego ksi��ka�

��Pr�dzej podziel� si� z nim tob� ni� t� ksi��k��� powiedzia� Szevek ze z�o�ci�.

��Nie podchod� do tego w taki spos�b, Szev. Liczy si� ksi��ka, idea. We� na przyk�ad: chcemy zatrzyma� przy sobie to dziecko, kt�re si� ma urodzi�, chcemy je kocha�. Gdyby�my jednak chcieli je zatrzyma�, a ono mia�oby z tego powodu umrze�, gdyby prze�y� mog�o tylko w ��obku, gdyby�my mieli je nigdy nie zobaczy�, nie pozna� jego imienia�� je�liby�my stan�li przed takim wyborem, co by� wybra�? Zatrzyma� dziecko, kt�re urodzi�oby si� martwe? Czy da� �ycie?

��Nie wiem�� mrukn��. Ukry� twarz w d�oniach, do b�lu tr�c czo�o.�� Tak, oczywi�cie. Tak. Ale to� ale ja�

��Bracie, kochany.�� Splot�a d�onie na kolanach, nie wyci�gn�a do niego r�ki.�� Niewa�ne, czyje imi� widnieje na ok�adce. Ludzie b�d� wiedzieli. Prawda jest w ksi��ce.

��Ja jestem t� ksi��k��� powiedzia�. Zamkn�� oczy i siedzia� nieruchomo.

A wtedy Takver podesz�a do niego nie�mia�o i dotkn�a go tak delikatnie, jakby dotyka�a rany.

Pierwsza, okrojona i marnie wydana wersja Zasad jednoczesno�ci wysz�a drukiem w Abbenay na pocz�tku roku 164 jako wsp�lne dzie�o Sabula i Szeveka. KPR publikowa�a najniezb�dniejsze jedynie sprawozdania i zarz�dzenia, ale Sabul mia� wp�ywy w wydawnictwie i w wydziale informacji KPR i zdo�a� przekona� kogo trzeba o propagandowej warto�ci ksi��ki za granic�. Urrasyjczyk�w�� m�wi��� cieszy susza oraz gro�ba g�odu na Anarres; ajo�skie dzienniki z ostatniego transportu prze�ciga�y si� w radosnych przepowiedniach rych�ego upadku odo�skiej gospodarki.

C� mo�e by� lepszym tej prognozy zaprzeczeniem�� wywodzi��� jak nie publikacja wielkiego dzie�a czystej my�li, �pomnika nauki�� jak stwierdza� w poprawionej recenzji�� wznosz�cego si� ponad Przeciwno�ci materialne i daj�cego dow�d niespo�ytej �ywotno�ci do�skiego spo�ecze�stwa oraz jego wy�szo�ci na ka�dym polu ludzkiej my�li nad ho�duj�cymi w�adzy posiadaczami�.

Tak wi�c dzie�o zosta�o wydane; i pi�tna�cie z trzystu egzemplarzy odlecia�o na pok�adzie ajo�skiego frachtowca Czujny. Szevek nie otworzy� nigdy ani jednego z nich. Do przeznaczonego na eksport pakietu do��czy� jednak kompletn� wersj� orygina�u w r�kopisie. Dopisek na ok�adce zawiera� pro�b� o przekazanie manuskryptu doktorowi Atro z Wydzia�u Nauki Szlachetnej Uniwersytetu Ieu Eun oraz wyrazy szacunku od autora. Nie ulega�o w�tpliwo�ci, �e Sabul, do kt�rego nale�a�o wydanie zgody na wys�anie przesy�ki, spostrze�e ten dodatek. Czy go usun��, czy zostawi�, tego si� Szevek nigdy nie dowiedzia�. M�g� go skonfiskowa� z czystej z�o�liwo�ci; m�g� przepu�ci�, zdaj�c sobie spraw�, �e jego okastrowany skr�t nie wywrze na urrasyjskich fizykach po��danego efektu. Ani s�owem nie wspomnia� Szevekowi o r�kopisie. Ten za� o niego nie pyta�.

Tamtej wiosny w og�le ma�o odzywa� si� do ludzi. Przyj�� na ochotnika posad� budowlan� w nowych zak�adach uzdatniania wody w po�udniowym Abbenay i albo by� tam w pracy, albo ca�ymi niemal dniami uczy�. Wr�ci� do swoich bada� nad cz�stkami subatomowymi i cz�sto sp�dza� wieczory przy instytutowym akceleratorze albo w laboratoriach w�r�d specjalist�w od cz�stek elementarnych. W towarzystwie Takver i przyjaci� bywa� milcz�cy, zamkni�ty w sobie, uprzejmy i ch�odny.

Takver ur�s� ogromny brzuch; nosi�a go przed sob� jak cz�owiek taszcz�cy do pralni wielki, ci�ki kosz bielizny. Do pracy w laboratoriach ichtiologicznych chodzi�a dop�ty, dop�ki nie znalaz�a i nie wyszkoli�a odpowiedniego zast�pstwa, wtedy dopiero przysz�a do domu i zacz�a rodzi�, przesz�o dekad� po swoim terminie. Kiedy Szevek wczesnym popo�udniem wr�ci� tego dnia do mieszkalni, o�wiadczy�a mu:

��Mo�esz i�� po akuszerk�. Powiedz jej, �e skurcze nast�puj� co cztery, pi�� minut, lecz nie s� zbyt gwa�towne, nie musisz si� wi�c spieszy�.

Pop�dzi�; kiedy si� okaza�o, �e akuszerki nie ma, wpad� w pop�och. I ona, i lekarz blokowy dok�d� wyszli, nie zostawiwszy na drzwiach�� jak to zwykli czyni栗 wiadomo�ci, gdzie ich mo�na znale��. Szevekowi zacz�o wali� serce, ujrza� nagle rzeczy z przera�aj�c� jasno�ci�. Przysz�o mu do g�owy, �e ten brak wspom�g� wr�b�. Od zimy, od momentu podj�cia decyzji w sprawie ksi��ki, odsun�� si� od Takver. A ona stawa�a si� coraz cichsza, coraz bierniejsza, pogodzona z losem. Teraz zrozumia� t� jej bierno��, by�a przygotowywaniem si� do �mierci. Takver oddala�a si� od niego, a on nie pr�bowa� si� do niej zbli�y�. Zajmowa�a go tylko jego w�asna gorycz, nie dostrzega� l�ku i odwagi swej partnerki. Zostawi� j� w spokoju, bo chcia�, �eby i jego zostawiono w spokoju, wi�c usun�a si�, zostawi�a go, odsun�a si� daleko, zbyt daleko, a teraz odejdzie na zawsze.

Pogna� do blokowej kliniki i przybieg� tam bez tchu, chwiej�c si� na nogach, a� my�lano, �e ma atak serca. Wyja�ni�, o co chodzi.

Zawiadomiono inn� akuszerk�, jemu za� poradzono, by wraca� do domu, partnerka nie powinna zostawa� sama. Pospieszy� do domu, z ka�dym krokiem wzbiera�a w nim trwoga, panika, pewno�� straty. Kiedy tam jednak dotar�, nie ukl�k� przy Takver i nie b�aga� jej o przebaczenie, jak tego z ca�ej duszy pragn��. Takver nie mia�a czasu na czu�e sceny; by�a zaj�ta. Uprz�tn�a ��ko�� pozostawiaj�c na nim jedynie czyste prze�cierad�o�� i pr�bowa�a rodzi�. Nie krzycza�a i nie j�cza�a, bo nie doznawa�a b�lu, gdy za� chwyta�y j� skurcze, radzi�a sobie z nimi dzi�ki kontroli mi�ni i oddechu, wydychaj�c nast�pnie powietrze, jak cz�owiek, kt�ry z najwy�szym wysi�kiem d�wiga jaki� straszny ci�ar. Szevek nie widzia� dot�d, by jaka� praca anga�owa�a w takim stopniu wszystkie moce cia�a.

Nie m�g� patrze� na taki zn�j i nie pospieszy� z pomoc�. M�g� s�u�y� Takver za podpor� i oparcie, gdy chcia�a si� podnie��. Metod� pr�b i b��d�w pr�dko odkryli najlepsz� pozycj� i utrzymywali j� a� do przybycia po�o�nej. Takver rodzi�a w kucki, przyciskaj�c twarz do uda Szeveka, a d�onie wczepiaj�c w jego splecione ramiona.

��Oto i jest�� powiedzia�a cicho akuszerka, zag�uszana ci�kim jak dudnienie silnika dyszeniem Takver, odbieraj�c wysuwaj�c� si� o�lizg��, wyra�nie jednak ludzk� istot�. Chlusn�a krew, a potem wypad�a jaka� bezkszta�tna, nieludzka ju� forma. Szeveka ze zdwojon� moc� chwyci� za gard�o strach, o kt�rym ju� zapomnia�.

To co zobaczy�, by�o �mierci�. Takver pu�ci�a jego r�ce i bezw�adna jak worek osun�a si� do jego st�p. Pochyli� si� nad ni�, zdr�twia�y z przera�enia i �alu.

��Dobrze�� powiedzia�a akuszerka�� pom� si� jej odsun��, �ebym to mog�a sprz�tn��.

��Chcia�abym si� umy栗 wyszepta�a s�abo Takver.

��Pom� jej si� umy�. We� t� ja�ow� odzie��� tam le�y.

��Aaaaa!�� odezwa� si� jaki� nowy g�os.

Wydawa�o si�, �e pok�j jest pe�en ludzi.

��A teraz�� zadysponowa�a akuszerka�� daj jej dziecko do piersi, to pomo�e zahamowa� krwotok. Ja musz� odnie�� to �o�ysko do zamra�arki w klinice, wracam za dziesi�� minut.

��A gdzie� gdzie jest�

��W ��eczku!�� rzuci�a akuszerka wychodz�c.

Szevek zlokalizowa� ma�e ��eczko, kt�re od czterech dekad czeka�o w pogotowiu w k�cie pokoju, i le��ce w nim niemowl�.

Po�o�na�� mimo tego szalonego galopu wydarze� zd��y�a je ju� obmy�, a nawet odzia� w koszulk�, tote� nie wygl�da�o ju� tak rybio i o�lizg�e jak w pierwszej chwili. Na dworze nie wiedzie� kiedy zrobi�o si� ciemno, a popo�udnie z r�wnie osobliw� chy�o�ci� przesz�o niepostrze�enie w wiecz�r. Pali�a si� lampa. Szevek podni�s� dziecko, �eby je poda� Takver. Mia�o niewiarygodnie ma�� twarzyczk� i du�e, delikatne, zamkni�te powieki.

��Daj mi je�� powiedzia�a Takver.�� Och, pospiesz si�, prosz�, i podaj mi je.

Podszed� do niej i bardzo ostro�nie po�o�y� niemowl� na jej brzuchu.

��Ach!�� wyda�a cichy okrzyk najczystszego triumfu.�� Ch�opiec czy dziewczynka?�� spyta�a po chwili sennie.

Szevek siedzia� obok na ��ku. Zajrza� pod koszulk�, nieco zmieszany jej d�ugo�ci� w stosunku do niezwykle kr�tkich n�ek.

��Dziewczynka.

Wr�ci�a po�o�na i uporz�dkowa�a wszystko.

��Doskonale si� sprawili�cie�� powiedzia�a, do obojga kieruj�c sw� pochwa��. Zgodzili si� z ni�.�� Zajrz� tu jeszcze z rana�� zapowiedzia�a wychodz�c.

Ma�a i Takver ju� spa�y. Szevek po�o�y� g�ow� obok g�owy swojej partnerki. Przywyk� do przyjemnego, pi�mowego zapachu jej cia�a. Teraz ten zapach si� zmieni�; sta� si� duszny, nieuchwytny, przepojony woni� snu. Delikatnie obj�� Takver ramieniem i w pokoju przesyconym ciep�em �ycia zapad� w sen u boku �pi�cej z dzieckiem przy piersi kobiety.

Odonianin wst�powa� zwi�zek monogamiczny, tak jak podejmowa� inne wsp�lne przedsi�wzi�cie w zak�adzie produkcyjnym, w balecie czy w mydlarstwie. Partnerstwo by�o takim samym dobrowolnie zawi�zywanym zwi�zkiem jak ka�dy inny. Dop�ki funkcjonowa�o�� dop�ty trwa�o; kiedy przestawa�o funkcjonowa栗 rozpada�o si�. Nie by�o instytucj�, lecz funkcj�. Nie mia�o innej sankcji pr�cz sumienia jednostki.

Pozostawa�o to w pe�nej zgodzie z teori� spo�eczn� Odo. Wa�no�� przyrzeczenia�� nawet tego nie ograniczonego terminem�� le�a�a u podstaw jej nauki; mog�oby si� zdawa�, �e wolno�� zmiany, na kt�r� k�ad�a nacisk Odo, winna odbiera� wag� idei przyrzeczenia i przysi�gi�� wolno�� jej sk�adania przydawa�a jej w istocie znaczenia. Przyrzeczenie jest obraniem kierunku, samoograniczeniem si� w wyborze. Je�li nie obiera si� �adnego kierunku�� naucza�a Odo�� je�li cz�owiek pod��a donik�d, nie dokona si� te� �adna zmiana. Jego wolno�� wyboru i zmiany nie zostanie wykorzystana, zupe�nie tak jak gdyby siedzia� w wi�zieniu�� takim, kt�re sam zbudowa��� lub tkwi� w labiryncie, w kt�rym �adna z dr�g nie jest lepsza od innych. Odo uwa�a�a przyrzeczenie, przysi�g� i wierno�� za najistotniejsze w�r�d zawi�ych �cie�ek wolno�ci.

Wielu by�o zdania, �e w odniesieniu do �ycia seksualnego idea wierno�ci zastosowana zosta�a nietrafnie. Fakt, �e Odo by�a kobiet��� utrzymywano�� zwi�d� j� na manowce, ka��c odrzuci� prawdziw� wolno�� seksualn�; pod tym wzgl�dem, i nie tylko, idee Odo nie by�y dla ludzi. Krytycznie na ten temat wypowiada�y si� r�wnie cz�sto kobiety, jak i m�czy�ni, wydaje si� wi�c, �e Odo okaza�a tu niezrozumienie nie tyle p�ci m�skiej, ale te� ca�ego typu czy od�amu ludzko�ci�� tych mianowicie, dla kt�rych eksperyment jest dusz� seksualnej rozkoszy.

Cho� ich jednak nie rozumia�a i uwa�a�a najpewniej za przejaw zaborczego odchylenia od normy�� bo przecie� przedstawiciele rodzaju ludzkiego, je�li nie z natury ju� monogamiczni, przywi�zuj� �C wszak do siebie okresowo�� przychylniejszy grunt przygotowa1 dla rozwi�z�ych ni� dla tych, kt�rzy podejmowali pr�b� trwa�ego partnerstwa. �adne prawa, ograniczenia, kary, grzywny czy dezaprobata nie kr�powa�y seksualnej aktywno�ci dowolnego rodzaju, wyj�wszy gwa�t na dziecku lub kobiecie, za kt�ry to czyn s�siedzi gwa�ciciela mogli niezw�ocznie wymierzy� mu karꠗ o ile nie zdo�a� odda� si� wcze�niej w �agodniejsze r�ce o�rodka terapeutycznego. Seksualne molestowanie nale�a�o jednak do rzadko�ci w spo�ecze�stwie, w kt�rym pe�ne zaspokojenie p�ciowej potrzeby uznawane by�o od wieku pokwitania za norm�, jedynym za�, jakkolwiek �agodnym ograniczeniem, jakim spo�ecze�stwo obwarowa�o aktywno�� seksualn�, by� nacisk k�adziony na jej prywatno�栗 postulat skromno�ci, narzucany przez �ycie we wsp�lnocie.

Z kolei ci, kt�rzy podejmowali si� zawi�zania i utrzymania partnerstwa�� czy to homo�� czy heteroseksualnego�� napotykali przeszkody nie znane tym, kt�rzy kontentowali si� przygodnym seksem. Musieli stawi� czo�o nie tylko zazdro�ci, ��dzy posiadania oraz innym chorobom nami�tno�ci, dla kt�rych rozwoju zwi�zek monogamiczny stanowi grunt tak odpowiedni, ale i zewn�trznym naciskom organizmu spo�ecznego. Para podejmuj�ca partnerstwo czyni�a to ze �wiadomo�ci�, �e mo�e zosta� w ka�dej chwili rozdzielona przez wymogi podzia�u pracy.

Kompoprac�� Komisariat Podzia�u Pracy�� stara� si� nie rozdziela� par i ��czy� je na ich pro�b�, gdy tylko by�o to mo�liwe; ale to nie zawsze dawa�o si� zrobi�, szczeg�lnie w przypadkach pilnych werbunk�w, nikt te� nie oczekiwa� od Kompopracu, �e dla osi�gni�cia tego celu b�dzie zmienia� spisy b�d� przeprogramowywa� komputery. Anarresyjczyk zdawa� sobie spraw�, �e aby przetrwa�, osi�gn�� co� w �yciu, musi by� got�w uda� si� tam, gdzie jest potrzebny, i wykona� prac�, kt�r� wykona� trzeba.

Wzrasta� ze �wiadomo�ci�, �e podzia� pracy to w �yciu rzecz najwa�niejsza, pilna i nieustaj�ca potrzeba spo�eczna�� partnerstwo za� jest spraw� osobist�, wyborem, kt�rego wolno dokona� jedynie w obr�bie tego istotniejszego wyboru.

Gdy wyboru kierunku dokonuje si� jednak z w�asnej woli i pod��a obran� drog� z ochot�, cz�owiekowi wydaje si�, �e wszystko mu sprzyja. Podobnie mo�liwo�� roz��czenia sprzyja�a cz�sto umocnieniu wierno�ci partner�w. Szczere i niewymuszone jej dochowywanie w spo�ecze�stwie, w kt�rym nie przewidziano �adnych prawnych ani moralnych sankcji za niewierno��, zachowywanie jej przez okres dobrowolnie podj�tej roz��ki, kt�ra zacz�� si� mog�a w ka�dej chwili i trwa� lata, stanowi�o co� w rodzaju wyzwania. A istota ludzka lubi podejmowa� wyzwania, wolno�ci szuka w przeciwno�ciach losu.

W roku 164 wielu ludziom, kt�rzy by sami z siebie nigdy wolno�ci nie szukali, dano jej zakosztowa栗 i spodoba�a im si�, polubili smak pr�by i niebezpiecze�stwa. Susza, kt�ra zacz�a si� latem 163, nie zel�a�a i zim�. Latem 164 bieda by�a ju� wielka, grozi�a katastrofa, gdyby susza potrwa�a d�u�ej.

Obowi�zywa�o �cis�e racjonowanie; pob�r do pracy by� przymusowy. Zmagania o wyprodukowanie dostatecznej ilo�ci po�ywienia i rozprowadzenie go przybra�y charakter zaci�tej, rozpaczliwej walki. A jednak ludzie nie popadali w rozpacz. Pisa�a Odo:

Dzieci� wolne od grzechu posiadania i przymusu ekonomicznej rywalizacji wzro�nie przepe�nione wol� czynienia tego, co niezb�dne, zdolne czerpa� rado�� z tego, co czyni. Tym, co zabija dusz�, jest praca bezsensowna. Szcz�cie karmi�cej matki, nauczyciela, wracaj�cego z �upem my�liwego, dobrego kucharza, zr�cznego r�kodzielnika, ka�dego wreszcie, kto wykonuje prac� po�yteczn� i wykonuje j� dobrze�� ta trwa�a rado�� stanowi prawdopodobnie najg��bsze �r�d�o ludzkiego zadowolenia i uczu� spo�ecznych w og�le. Tamtego lata w Abbenay t�tni�a podsk�rnym nurtem owa w�a�nie rado��. Najci�sze prace wykonywano z u�miechem, ludzie byli gotowi zapomina� o wszelkich troskach ledwie uko�czono co�, co uko�czenia wymaga�o. Od�y�o stare has�o solidarno�ci.

Spo�eczna wi� okaza�a si� w istocie silniejsza od wszystkiego, co poddawa�o j� pr�bie�� i to napawa�o rado�ci�.

Wczesnym latem KPR rozwiesi�a plakaty sugeruj�ce, by skraca� dzie� pracy �rednio o godzin�, gdy� przydzia� bia�ka w jad�odajniach przesta� by� wystarczaj�cy dla normalnego, pe�nego wydatku energii. O�ywiona aktywno�� miejskich ulic i tak ju� zreszt� zacz�a male�. Ludzie, uporawszy si� z prac�, wa��sali si� po placach, grali w kule w obumar�ych parkach, wysiadywali na progach warsztat�w i nawi�zywali rozmowy z przechodniami. Liczba mieszka�c�w miasta wyra�nie spad�a, kilka tysi�cy wyjecha�o bowiem�� na ochotnika b�d� otrzymawszy przydzia��� do pilnych Prac na farmach. Wzajemne zaufanie u�mierza�o jednak przygn�bienie i obawy. �Do zobaczenia po wszystkim��� pozdrawiano si� ze spokojem. Tu� pod powierzchni� t�tni�y pot�ne pok�ady �ywotno�ci. Gdy wysch�y studnie na p�nocnych przedmie�ciach, wykwalifikowani i niewykwalifikowani ochotnicy, doro�li i m�odzie�, pracuj�c w wolnym czasie, doprowadzili w trzydzie�ci godzin prowizorycznymi ruroci�gami wod� z innych dzielnic.

P�nym latem Szevek dosta� pilny przydzia� na farm� do wsp�lnoty w Czerwonych �r�d�ach w Po�udniowy�u. Korzystaj�c z odrobiny deszczu, jaka spad�a w porze r�wnikowych burz, usi�owano przed nawrotem suszy posia� holum i zebra� plon.

Spodziewa� si� przydzia�u w ka�dej chwili, bowiem sko�czy�a si� ju� praca na budowie i zarejestrowa� si� na li�cie prac og�lnych jako pracownik do dyspozycji. Przez cale lato nie robi� nic innego, jak tylko wyk�ada� na kursach, czyta�, stawia� si� na wszystkie wezwania ochotnik�w zar�wno w ich bloku, jak i w mie�cie, a potem przychodzi� do domu, do Takver i dziecka. Takver wr�ci�a po pi�ciu dekadach do pracy w laboratorium, chodzi�a tam jednak tylko rano. Jako karmi�ca matka, by�a uprawniona do otrzymywania dodatkowych przydzia��w bia�ka i w�glowodan�w i zawsze z obydwu korzysta�a; przyjaciele ju� nie mogli dzieli� si� z ni� nadwy�kami �ywno�ci, bo nadwy�ek �ywno�ci nie by�o. Cho� schud�a, wygl�da�a kwitn�co; dziecko by�o drobne, ale zdrowe.

C�reczka dostarcza�a Szevekowi du�o rado�ci. Maj�c j� co rano pod swoj� wy��czn� opiek� (do ��obka oddawali j� jedynie wtedy, kiedy uczy� lub wychodzi� do prac ochotniczych), doznawa� poczucia, �e jest niezb�dny�� tego ci�aru i nagrody rodzicielstwa.

Dziecko, bystre i ch�onne, by�o wymarzonym s�uchaczem jego t�umionych fantazji j�zykowych, kt�re Takver nazywa�a �kuku na muniu�. Sadza� sobie ma�� na kolanach i wyg�asza� dla niej szalone, kosmologiczne wyk�ady, wyja�niaj�c, �e czas to w gruncie rzeczy wywr�cona na nice przestrze�, zatem chronon jest tylko wynicowanym kwantem, odleg�o�� za� niczym wi�cej jak jedn� z przypadkowych w�asno�ci �wiat�a. Nadawa� dziecku wymy�lne i coraz to inne przezwiska i recytowa� jej �mieszne rymowanki: Czas to kajdany, Czas jest tyranem, Supermechanicznym, Superorganicznym�� HOP! Na hop dziewczynka podskakiwa�a niewysoko, piszcz�c i wymachuj�c pulchnymi pi�stkami. �wiczenia te sprawia�y obojgu du�o rado�ci. Skierowanie na farm� by�o przykr� niespodziank�. Szevek mia� nadziej�, �e po�l� go gdzie� niedaleko od Abbenay, a nie na koniec �wiata, do Po�udniowy�u. Wraz jednak z uczuciem niemi�ej konieczno�ci opuszczenia Takver i dziecka na sze��dziesi�t dni pojawi�o si� g��bokie przekonanie, �e do nich wr�ci. Jak d�ugo trwa� w tym przekonaniu, nie martwi� si�.

Wieczorem w przeddzie� jego wyjazdu odwiedzi� ich Bedap.

Po wsp�lnej kolacji w sto��wce Instytutu wr�cili wszyscy do pokoju Szeveka i Takver. Siedzieli i rozmawiali, nie zapalaj�c lampy, przy otwartych oknach; by�a gor�ca noc. Bedap, kt�ry sto�owa� si� w ma�ej jad�odajni, gdzie specjalne zam�wienia nie sprawia�y zbytniego k�opotu kucharzom, oszcz�dza� przez dekad� swoje racje przydzia�owych napoj�w i odebra� je na koniec w postaci litrowej butelki soku owocowego. Zaprezentowa� j� z dum�: przyj�cie po�egnalne. Podawali sobie butelk� z r�k do r�k i rozkoszowali si� p�ynem.

��Pami�tasz t� wy�erk� przed twoim odjazdem z P�noconi�u?

��zapyta�a Takver�� Spa�aszowa�am w�wczas dziewi�� sma�onych ciastek.

��Nosi�a� wtedy kr�tkie w�osy�� powiedzia� Szevek, poruszony wspomnieniem, kt�rego dot�d nigdy z ni� nie ��czy�.�� To by�a� ty, prawda?

��A kt� by inny?

��Do licha, ale� ty by�a� dzieckiem!

��Ty te�, to ju� dziesi�� lat. Obci�am w�osy, �eby si� wyr�nia� intryguj�cym wygl�dem. Na wiele mi si� to zda�o!�� Roze�mia�a si� swoim g�o�nym, radosnym �miechem, kt�ry szybko zdusi�a w sobie, �eby nie obudzi� �pi�cej w ��eczku za parawanem c�reczki, cho� tej, gdy raz usn�a, nic nie by�o w stanie obudzi�.�� Tak bardzo pragn�am by� wtedy inna. Ciekawa jestem dlaczego.

��Przychodzi taki moment, oko�o dwudziestki�� wyja�ni� Bedap�� kiedy musisz wybra�, czy chcesz by� przez reszt� �ycia taka jak inni, czy te� uczyni� walor ze swoich osobliwo�ci.

��Albo przynajmniej pogodzi� si� z nimi�� doda� Szevek.

��Szev jest w nastroju rezygnacji�� stwierdzi�a Takver.�� Zapowied� nadchodz�cej staro�ci. To musi by� okropne mie� trzydzie�ci lat.

��Nie martw si�, ty nie wpadniesz w rezygnacj� nawet po dziewi��dziesi�tce.�� Bedap poklepa� j� po plecach.�� Czy si� ju� cho� pogodzi�a� z imieniem ma�ej?

Pi�cio�� i sze�cioliterowe imiona przydzielane przez komputer rejestru centralnego, unikatowe dla ka�dej osoby, zast�powa�y numery, kt�re w przeciwnym razie musia�oby nadawa� swoim cz�onkom skomputeryzowane spo�ecze�stwo. Anarresyjczyk nie potrzebowa� innego identyfikatora poza swym imieniem. By�o ono uznawane za wa�n� cz�� osobowo�ci, cho� nikt go sobie sam nie wybiera�, podobnie jak nie wybiera� sobie nosa ani wzrostu. Takver nie podoba�o si� imi�, kt�re przypad�o jej dziecku�� Sadik.

��Wci�� chrz�ci mi w ustach jak gar�� �wiru�� powiedzia�a�� nie pasuje do niej.

��A mnie si� podoba�� o�wiadczy� Szevek.�� Brzmi jak imi� wysokiej, smuk�ej dziewczyny o d�ugich czarnych w�osach.

��Tymczasem mamy do czynienia z nisk� t�u�cioszk� o niewidocznym ow�osieniu�� zauwa�y� Bedap.

��Daj jej tylko troch� czasu, bracie! S�uchajcie, chcia�bym wyg�osi� mow�.

��S�uchamy! S�uchamy!

��Ci�

��Dlaczego? Tego dziecka nawet kataklizm nie obudzi.

��Prosz� o cisz�. Odczuwam wzruszenie.�� Szevek wzni�s� kubek z sokiem owocowym.�� Chcia�bym powiedzie� Chcia�bym powiedzie�, co nast�puje. Ciesz� si�, �e Sadik urodzi�a si� w�a�nie teraz. W trudnym roku, w ci�kich czasach, gdy tyle zale�y od naszego braterstwa. Ciesz� si�, �e urodzi�a si� teraz i tutaj. Ciesz� si�, �e jest jedn� z nas, odoniank�, nasz� c�rk� i siostr�. Ciesz� si�, �e jest siostr� Bedapa. �e jest siostr� Sabula�� nawet Sabula! Wznosz� ten toast z nadziej�, �e przez ca�e �ycie b�dzie kocha�a siostry swoje i swoich braci tak gor�co i rado�nie, jak ja ich dzisiaj kocham. I pij� za deszcz�

�rodki ��czno�ci mi�dzymiastowej, podobnie jak transport i komunikacj�, nadzorowa�a KPR, g��wny u�ytkownik radia, poczty i telefon�w. Poniewa� na Anarres nie istnia�o poj�cie �interes�w�, w znaczeniu promocji, reklamy, inwestycji itp., poczt� przesy�ano przewa�nie korespondencj� mi�dzy przemys�owo-zawodowymi planekatami, wydawane przez nie (i przez KPR) zarz�dzenia i biuletyny oraz pewn��� niewielk��� liczb� list�w prywatnych.

Anarresyjczyk, �yj�c w spo�ecze�stwie, w kt�rym ka�dy m�g� si� przenosi� dok�dkolwiek chcia� i kiedy chcia�, szuka� przyjaci� tam, gdzie aktualnie przebywa�, a nie tam, sk�d przybywa�. Telefon�w w obr�bie wsp�lnot u�ywano rzadko; spo�eczno�ci te nie by�y a� tak wielkie. Wz�r bliskich wi�zi lokalnych zachowywano nawet w �kwarta�ach� w Abbenay�� na wp� autonomicznych jednostkach s�siedzkich, w kt�rych obr�bie mo�na by�o pieszo dotrze� do ka�dego i wsz�dzie, gdzie by�o trzeba. Rozmowy telefoniczne by�y wi�c przewa�nie mi�dzymiastowe i kontrolowane przez KPR; prywatne nale�a�o zamawia� poczt� z wyprzedzeniem; b�d� te� by�y to nie tyle rozmowy, ile po prostu wiadomo�ci zostawiane w filiach KPR. Listy przesy�ano nie zaklejone�� co nie by�o, oczywi�cie, nakazem prawa, ale norm� zwyczajow�. Prywatna ��czno�� na du�e odleg�o�ci by�a kosztowna, tak ze wzgl�du na nak�ady materia�owe, jak i nak�ady pracy, a poniewa� gospodarka prywatna i publiczna stanowi�y jedno, zb�dne pisanie i telefonowanie cieszy�o si� u ludzi raczej z�� opini�. Uchodzi�o za co� niskiego, tr�ci�o prywat�, egoizowaniem. Najprawdopodobniej z tego powodu nie zaklejano list�w; cz�owiek nie mia� prawa wymaga� od innych, �eby nosili przesy�ki, kt�rych nie mog� przeczyta�. List w�drowa��� je�li mia�o si� szcz�cie�� sterowcem pocztowym KPR albo�� je�li si� go nie mia�o�� poci�giem towarowym. Dociera� w ko�cu do sk�adu pocztowego w mie�cie, do kt�rego by� wys�any, i le�a� tam (nie by�o bowiem listonoszy), dop�ki kto� nie powiadomi� adresata, �e przyszed� list, a wtedy ten szed� i odbiera� go.

O tym jednak�e, co by�o, a co nie by�o niezb�dne, decydowa�a jednostka. Szevek i Takver pisywali do siebie regularnie, przeci�tnie raz w dekadzie. On pisa�:

Podr� min�a mi nie najgorzej, trzy dni poci�giem z�o�onym z odkrytych wagon�w. To wielki pob�r, trzy tysi�ce ludzi, jak m�wi�. Skutki suszy s� tu znacznie dotkliwsze. Rzecz nie w niedoborach. Racje �ywno�ciowe w sto��wkach s� takie jak w Abbenay, tyle �e tutaj dostajesz gotowan� na� gary co dzie� na oba posi�ki; dysponuj� jakimi� lokalnymi nadwy�kami. My te� zaczynamy ju� mie� uczucie, �e dostaj� si� nam nadwy�ki. To tak daje si� we znaki tutejszy klimat. Kurzawa. Powietrze jest suche i wci�� wieje wiatr.

Zdarzaj� si� przelotne deszcze, ale ju� po godzinie ziemia wysycha i wzbija si� kurz. W tym sezonie spad�o tu o po�ow� mniej deszczu ni� przeci�tnie w roku. Wszyscy mamy sp�kane wargi, podra�nione spoj�wki, leci nam krew z nos�w i kaszlemy. W�r�d mieszka�c�w Czerwonych �r�de� jest wiele przypadk�w pyliczego kaszlu. Szczeg�lnie ci�kie chwile prze�ywaj� dzieci, wiele z nich widuje si� z zapaleniem sk�ry i oczu. Zastanawiam si�, czy p� roku temu dostrzeg�bym to. Kiedy ma si� dziecko, cz�owiek staje si� bardziej spostrzegawczy. Praca jak to praca, wszyscy s� bardzo kole�e�scy, ale suche wiatry daj� si� nam nie�le we znaki. Ostatniej nocy my�la�em o Ne Theras, szum wiatru przypomina noc� szmer strumienia. Nie b�d� �a�owa� tej roz��ki. Otworzy�a mi oczy na fakt, �e coraz mniej zacz��em dawa栗 jakbym ci� posiada�, jakby� ty mnie posiad�a i jakby ju� o nic wi�cej nie chodzi�o. A przecie� to nie ma nic wsp�lnego z posiadaniem. To, co robimy, jest potwierdzaniem pe�ni Czasu. Napisz mi, co porabia Sadik. W wolne dni daj� wyk�ady grupce os�b, kt�re mnie o to prosi�y; jedna z dziewcz�t okaza�a si� urodzonym matematykiem, zarekomenduj� j� Instytutowi.

Tw�j brat, Szevek.

Takver odpisa�a mu:

Martwi mnie pewna dziwna okoliczno��. Trzy dni temu wywieszono rozk�ad wyk�ad�w na trzeci kwarta�, posz�am zobaczy�, jaki b�dziesz mia� plan zaj�� w Inst., i okaza�o si�, �e nie przewidziano dla ciebie �adnych wyk�ad�w ani sali. S�dzi�am, �e ci� pomin�li przez pomy�k�, wybra�am si� wi�c do Synd. Cz�onk�w, gdzie mi powiedziano, �e chcieliby, by� prowadzi� wyk�ady z geom. Uda�am si� wi�c do biura Koord w Instytucie, do tej starej nosatej baby; nic nie wiedzia�a�� nie, nie, ja nic nie wiem, id� do Centralnego Urz�du Skierowa�! Ani my�l�, ja jej na to i posz�am do Sabula. Nie zasta�am go jednak w dziekanacie fiz i do tej pory nie uda�o mi si� go z�apa�, cho� ju� dwa razy zachodzi�y�my tam z Sadik. Sadik nosi cudowny bia�y kapelusz, kt�ry Terrus zrobi�a jej na drutach z czesanki; wygl�da zab�jczo. Nie mam zamiaru polowa� na Sabula w jego pokoju, w roboczej jamce czy gdzie on tam mieszka. Mo�e zg�osi� si� na ochotnika do pracy i wyjecha��� ha! ha! ha! Mo�e powiniene� zatelefonowa� do Instytutu i wyja�ni� pomy�k�7 Prawd� m�wi�c, pofatygowa�am si� i sprawdzi�am w Centralnym Urz�dzie Skierowa� Kompopracu, lecz nie mieli tam �adnego nowego przydzia�u dla ciebie. Ludzie s� przychylnie usposobieni, z wyj�tkiem tej starej nosatej, kt�ra jest niewydolna, nieuczynna i nic jej nie obchodzi. Bedap ma s�uszno��, kiedy m�wi, �e pozwolili�my rozpanoszy� si� biurokracji. Prosz� ci�, wracaj (z t� dziewczyn��� geniuszem matematycznym, skoro to konieczne), roz��ka jest kszta�c�ca, zgoda, aleja si� wol� kszta�ci� w twojej obecno�ci.

Dostaj� p� litra soku owocowego dziennie plus przydzia� wapnia, bo mi zacz�o brakowa� mleka. S. urz�dza�a dzikie wrzaski. Zacni starzy doktorowie!

Twoja na zawsze, T.

Szevek nigdy nie odebra� tego listu. Wyjecha� z Po�udniowy�u, nim �w dotar� do sk�adu pocztowego w Czerwonych �r�d�ach.

Miejscowo�� ta oddalona by�a od Abbenay o oko�o dwa tysi�ce pi��set mil. Samotny podr�ny m�g�by przeby� t� odleg�o�� po prostu okazj�, wszystkie bowiem dost�pne �rodki transportu osobowego by�y przepe�nione do granic mo�liwo�ci; poniewa� jednak przeniesienie do sta�ych miejsc pracy na P�nocnym Wschodzie dotyczy�o czterystu pi��dziesi�ciu ludzi, podstawiono dla nich specjalny poci�g, sk�adaj�cy si� z wagon�w pasa�erskich, a w ka�dym razie takich, kt�rych w danym czasie jako pasa�erskich u�ywano. Najmniejsz� popularno�ci� cieszy� si� kryty wagon towarowy, w kt�rym przewo�ono ostatnio transport w�dzonych ryb.

Po roku trwania suszy normalne linie komunikacyjne�� mimo gorliwych wysi�k�w pracownik�w transportu, by sprosta� zapotrzebowaniu�� przesta�y wystarcza�. Transportowcy tworzyli najwi�kszy zwi�zek w odo�skim spo�ecze�stwie: zorganizowany, rzecz jasna, w okr�gowe syndykaty, kt�rych dzia�anie koordynowali wyznaczeni przedstawiciele, spotykaj�cy si� i wsp�pracuj�cy z lokalnymi i centralnymi kom�rkami KPR. W normalnych czasach�� i nie tak nag�ych potrzebach�� sie� obs�ugiwana przez zwi�zek transportowc�w zdawa�a egzamin; by�a elastyczna, dopasowywa�a si� do okoliczno�ci, syndykowie transportu stanowili liczny, odznaczaj�cy si� silnym poczuciem zawodowej dumy, klan.

Swoim lokomotywom i sterowcom nadawali imiona, takie jak Nieustraszony, Niestrudzony, Po�eracz Wiatru; mieli swoje has�a�� �Zawsze docieramy na miejsce�, �Nic ponad nasze si�y!��� teraz wszak�e, kiedy ca�ym obszarom planety zagl�da� w oczy g��d, gdy nie dostarczano �ywno�ci z innych region�w, kiedy trzeba by�o przerzuca� z miejsca na miejsce wielkie zespo�y robotnik�w z naboru, wymagania, jakie stan�y przed �rodkami transportu, przeros�y ich si�y. Nie starcza�o pojazd�w; nie by�o do�� ludzi do ich obs�ugi. Zwi�zek rzuci� do s�u�by wszystko, co mia�o skrzyd�a i ko�a; uczniowie, emeryci, ochotnicy i pracownicy z naboru pomagali obs�ugiwa� ci�ar�wki, poci�gi, statki, porty i stacje rozrz�dowe.

Poci�g, kt�rym jecha� Szevek, porusza� si� kr�tkimi zrywami, przedzielonymi d�ugimi postojami, jako �e wszystkie poci�gi dostawcze mia�y przed nim pierwsze�stwo. P�niej w og�le stan�� na dwadzie�cia godzin. Jaki� przepracowany a niedostatecznie wyszkolony dyspozytor pope�ni� b��d i uszkodzi� lini�.

W sto��wkach i magazynach ma�ej mie�ciny, gdzie wypad� ten post�j, nie by�o dodatkowej �ywno�ci. By�a to wsp�lnota przemys�owa, nierolnicza, produkuj�ca beton i piankowiec, zbudowana korzystnie na styku z�� wapna i �eglownej rzeki. Mieli tam co prawda ogr�dki warzywne, ale pod wzgl�dem �ywno�ciowym miasteczko by�o zale�ne od dostaw. Gdyby czterystu pi��dziesi�ciu ludzi z poci�gu zaspokoi�o apetyt, stu sze��dziesi�ciu miejscowych nie mia�oby co je��. W idealnych warunkach podzieliliby siꠗ wsp�lnie cierpieliby niezbyt dotkliwy g��d, b�d� te� najedliby si�, ale nie do syta. Gdyby poci�giem jecha�o pi��dziesi�t, a nawet i sto os�b, wsp�lnota prawdopodobnie wygospodarowa�aby dla nich cho� pieczony chleb. Ale czterysta pi��dziesi�t? Gdyby takiej masie dali cho� po odrobinie, sami przez wiele dni nie mieliby co w�o�y� do ust. A wiadomo, czy po up�ywie tego czasu zjawi�by si� nast�pny poci�g z prowiantem? I ile ziarna by przywi�z�? Nie dali nic.

Podr�ni nie otrzymali tego dnia �niadania i po�cili od sze��dziesi�ciu godzin. A i potem me dostali �adnego posi�ku, dop�ki linia nie zosta�a uruchomiona i poci�g, przejechawszy sto pi��dziesi�t mil, nie dotar� do stacji, kt�rej sto��wka zaopatrzona by�a w �ywno�� dla pasa�er�w. Szevek po raz pierwszy w �yciu zazna� g�odu. Przeg�adza� si� czasem, kiedy pracowa�, a nie chcia� traci� czasu na jedzenie, ale dwa pe�ne posi�ki dziennie zawsze mia� zapewnione: tak pewne jak wsch�d i zach�d s�o�ca. Nigdy nawet nie pomy�la�, jak by to by�o, gdyby przysz�o si� bez nich obej��. Nikt w jego spo�ecze�stwie�� ani na ca�ym �wiecie�� nie by� zmuszony si� bez nich obywa�.

Gdy coraz sro�szy g��d skr�ca� mu kiszki, a poci�g stercza� godzinami na bocznicy pomi�dzy rozrytym i pylistym kamienio�omem a jakim� zamkni�tym zak�adem przemys�owym, zacz�y go nachodzi� ponure my�li na temat reali�w tej g�od�wki i nie daj�cej si� wykluczy� niezdolno�ci jego spo�ecze�stwa do przetrwania kl�ski, jaka na nie spad�a, bez zatraty etosu solidarno�ci, kt�ra stanowi�a jego si��. �atwo by�o si� dzieli�, kiedy by�o czym, a nawet gdy ledwo starcza�o. Lecz kiedy nie starcza�o? Wtedy wkracza�a si�a, prawo pi�ci, moc i jej narz�dzie�� przemoc, wreszcie najwierniejszy sprzymierzeniec�� odwr�cone oczy.

W pasa�erach wzbiera�a niech�� do mieszka�c�w miasteczka�� nie a� tak przecie� z�owroga jak post�powanie tamtych, kt�rzy pochowali si� za �swoimi� �cianami, ze �swoj�� w�asno�ci�, oboj�tni na los poci�gu, udaj�cy, �e go w og�le nie ma. Nie tylko Szevek wpad� w pos�pny nastr�j; wzd�u� unieruchomionych wagon�w potoczy�a si� d�uga rozmowa, pasa�erowie w��czali si� do niej i z niej wy��czali, spierali si� i godzili, a wszyscy m�wili na jeden i ten sam temat, kt�ry zaprz�ta� i my�li Szeveka. Dyskutowano za�arcie zg�oszon� jak najpowa�niej propozycj� wypadu na ogr�dki dzia�kowe i pewnie by j� zrealizowano, gdyby nie rozleg� si� w ko�cu sygna� do odjazdu.

Gdy poci�g wtoczy� si� wreszcie na nast�pn� stacj� i dano im posi�ek�� p� bochenka chleba holum i misk� zupy na osobꠗ przygn�bienie ich ust�pi�o miejsca egzaltacji. Kiedy miska ukazywa�a dno, jedz�cy spostrzega�, �e zupka by�a w istocie do�� cienka, ale pierwsza �y�ka�� pierwsza �y�ka by�a sam� rozkosz�, warto si� by�o przeg�odzi�, �eby poczu� jej smak. Zgadzali si� co do tego wszyscy. Wsiadali do poci�gu w�r�d �miech�w i �art�w, pomagaj�c jeden drugiemu.

W R�wnikowym Wzg�rzu konw�j odkrytych wagon�w wzi�� na ostatnie pi��set mil drogi nast�pn� parti� pasa�er�w z Abbenay.

Przyjechali do miasta p�no, w wietrzny jesienny wiecz�r. Zbli�a�a si� p�noc; opustosza�ymi ulicami, niczym sucha, wzburzona rzeka, rwa� wicher. Nad blad� po�wiat� latar� iskrzy�y si� gwiazdy.

Sucha burza jesieni i wezbranych uczu� gna�a Szeveka ulicami; niemal biegiem, sam w ciemnym mie�cie, przeby� licz�c� trzy mile drog� do p�nocnej dzielnicy. Jednym susem przesadzi� trzy stopnie schod�w przed gankiem, przebieg� sie�, dopad� i otworzy� drzwi. W pokoju by�o ciemno. W czarnych oknach migota�y gwiazdy.

��Takver!�� zawo�a�. Odpowiedzia�a mu cisza. W tej kr�tkiej chwili przed zapaleniem lampy pozna�, w ciszy i ciemno�ci, czym jest roz��ka. Niczego nie brakowa�o. Nie by�o niczego, czego mog�o brakowa�. Brakowa�o tylko Sadik i Takver. W ci�gn�cym od drzwi przeci�gu porusza�y si� mi�kko, l�ni�c z lekka, Zaj�cia Nie Zamieszkanej Przestrzeni.

Na stole le�a� list. Dwa listy. Jeden od Takver. By� kr�tki: dosta�a pilne skierowanie�� na czas nieokre�lony�� do Laboratorium Badawczo-Do�wiadczalnego Rozwoju Glon�w Jadalnych na P�nocnym Wschodzie. Pisa�a:

Sumienie nie pozwoli�o mi odm�wi� w takiej chwili. By�am, rozmawia�am z tymi w Kompopracu, czyta�am te� projekt, kt�ry zosta� skierowany do wydzia�u ekologii KPR, i wygl�da na to, �e naprawd� mnie tam potrzebuj�, zajmowa�am si� przecie� akurat sekwencj�: glony-orz�ski-krewetki-kukuri. Prosi�am ich, �eby i ciebie skierowali na Rolnego, ale naturalnie nie zajm� si� tym, je�li sam nie poprosisz, a nie zrobisz tego, je�li stanie temu na przeszkodzie Inst. W ostateczno�ci, gdyby to si� mia�o przeci�gn��, powiem im, �eby sobie poszukali innego genetyka i wr�c�! Sadik ma si� �wietnie; umie ju� m�wi� na �wiat�o siato. To nie potrwa d�ugo. Twoja siostra na ca�e �ycie, Takver. Och, b�agam, przyjed�, je�li b�dziesz m�g�.

Druga notatka nabazgrana zosta�a na �wistku papieru: Szevek: dziek. fiz. jak tylk wr��. Sabul.

Szevek t�uk� si� po pokoju. Szala�a w nim wci�� burza, ten p�d, kt�ry go gna� przez ulice, a teraz uderzy� w mur. Nie m�g� posuwa� si� dalej, lecz nie potrafi� te� spocz�� w bezruchu. Zajrza� do szafy. Wisia�y w niej tylko jego zimowe palto i koszula, kt�r� wyszy�a mu Takver, lubuj�ca si� w ozdobnych rob�tkach; po jej niewielu ubraniach nie by�o �ladu. Z�o�ony parawan nie os�ania� pustego ��eczka. Tapczan nie by� za�cielony, zwini�ta po�ciel okryta jednak zosta�a porz�dnie pomara�czowym kocem. Podszed� do sto�u, po raz drugi odczyta� list Takver. W jego oczach stan�y �zy gniewu. Porwa�a go w�ciek�o��, p�yn�ca z rozczarowania, opad�y z�e przeczucia.

Nie by�o kogo wini�. To w�a�nie by�o najgorsze. Takver by�a potrzebna, potrzebna, by walczy� z g�odem�� w�asnym, jego, Sadik. Spo�ecze�stwo nie sprzysi�g�o si� przeciwko nim. By�o dla nich; z nimi�� by�o nimi.

Ale on po�wi�ci� ju� swoj� ksi��k�, mi�o��, dziecko. Jak wielkich po�wi�ce� mo�na od cz�owieka wymaga�?

��Do diab�a!�� zakl�� g�o�no. Prawieki nie by� najlepszym j�zykiem do przeklinania. Trudno przeklina�, kiedy seks nie jest niczym zdro�nym i kiedy nie ma komu blu�ni�.�� Do diab�a!�� powt�rzy�. Zgni�t� m�ciwie brudn� notatk� Sabula, po czym zaci�ni�tymi pi�ciami uderzy� w kant sto�u�� raz, drugi, trzeci�� �eby dozna� w swojej pasji b�lu. Ale nie poczu� nic. Nie by�o nic do zrobienia, nie by�o dok�d p�j��. Pozostawa�o mu jedynie rozwin�� po�ciel, po�o�y� si� bez pociechy, zasn�� i �ni� z�e sny.

Pierwsza rzecz z rana�� zapuka�a Bunub. Otworzy� drzwi, lecz nie usun�� si�, by j� wpu�ci�. Bunub by�a s�siadk� z g��bi sieni, mia�a pi��dziesi�t lat i by�a operatork� maszyn w fabryce silnik�w lotniczych. Takver bawi�a, Szeveka wyprowadza�a z r�wnowagi.

Przede wszystkim upatrzy�a sobie ich pok�j. Opowiada�a, �e wyst�pi�a o przydzielenie go jej, gdy zwolni� si� pierwszy raz, ale go nie dosta�a przez z�o�liwo�� blokowej rejestratorki. Jej pok�j nie mia� naro�nego okna�� przedmiotu jej nie ustaj�cej zazdro�ci. By� to jednak pok�j dwuosobowy, a ona mieszka�a w nim sama, co�� bior�c pod uwag� braki mieszkaniowe�� nale�a�o uzna� za egoizm z jej strony; Szevek nie zaprz�ta�by sobie g�owy braniem jej tego za z�e, gdyby nie zmusza�a go do tego ci�g�ym usprawiedliwianiem si�. Wci�� co� wyja�nia�a i wyja�nia�a. Mia�a partnera, partnera na ca�e �ycie, Jak wy dwoje��� tu g�upi u�mieszek. Ale gdzie si� podziewa�? Nie wiedzie� czemu m�wi�a o nim zawsze w czasie przesz�ym. Tymczasem podw�jny pok�j nabiera� uzasadnienia dzi�ki przewijaj�cemu si� przez jego podwoje sznureczkowi m�czyzn�� co noc to inny m�czyzna, jak gdyby Bunub by�a wystrza�ow� siedemnastolatka. Takver obserwowa�a t� procesj� z podziwem. Bunub przychodzi�a, opowiada�a jej wszystko o tych m�czyznach i skar�y�a si�, skar�y�a. Brak naro�nego pokoju stanowi� tylko jedn� z jej niezliczonych pretensji. By�a zarazem podst�pna i zawistna, umia�a wsz�dzie dopatrzy� si� z�ego i wzi�� to zaraz do siebie. Fabryka, w kt�rej pracowa�a, by�a zatrutym k��bowiskiem niefachowo�ci, kumoterstwa i sabota�u. Zebrania jej syndykatu�� domem wariat�w kipi�cym od niesprawiedliwych aluzji do niej wy��cznie skierowanych. Ca�y organizm spo�eczny by� nastawiony na prze�ladowanie Bunub. Wszystko to bawi�o Takver, czasem wybucha�a �miechem w twarz tej kobiecie o przypr�szonych siwizn� w�osach, cienkich wargach i spuszczonych oczach.

�Och, Bunub, jaka ty jeste� �mieszna!��� za�miewa�a si�, na co tamta u�miecha�a si� lekko, bynajmniej nie dotkni�ta, i dalej wylewa�a swe ob��dne �ale. Szevek zdawa� sobie spraw�, �e Takver czyni s�usznie, kwituj�c je �miechem, ale sam nie potrafi� si� na niego zdoby�.

��To okropne�� o�wiadczy�a Bunub, w�lizgn�wszy si� teraz obok niego do pokoju, i podesz�a do sto�u, �eby przeczyta� list Takver. Podnios�a go, lecz Szevek wyrwa� go jej z r�ki ze spokojn� stanowczo�ci�, na kt�r� nie by�a przygotowana.�� Po prostu okropne. Bez uprzedzenia cho�by dekad� naprz�d. Przyje�d�aj i tyle!

W te p�dy! A m�wi�, �e jeste�my wolnymi lud�mi, mamy to niby by� wolnymi lud�mi. Wolne �arty! �eby w taki spos�b rozbija� szcz�liwe partnerstwo! Oni to zrobili celowo, ja ci to m�wi�. S� przeciwnikami partnerstw, to si� na ka�dym kroku rzuca w oczy, umy�lnie kieruj� partner�w na r�ne plac�wki. To samo spotka�o mnie i Labeksa, wypisz wymaluj to samo. Nigdy si� ju� nie zejdziemy. Maj�c ca�y Kompoprac przeciw sobie� Male�kie pu�ciutkie ��zio. Biedna kruszyneczka! Przez te cztery dekady p�aka�a dniami i nocami. Godzinami nie dawa�a mi zasn��. To oczywi�cie z powodu niedostatk�w, Takver nie mia�a do�� mleka.

A potem wysy�aj� ci karmi�c� matk� na plac�wk� o setki mil st�d, jak gdyby nigdy nic, pomy�le� tylko! Nie wydaje mi si�, �eby� m�g� si� tam z ni� po��czy�. Dok�d to j� wys�ali?

��Na P�nocny Wsch�d. Chcia�bym ju� p�j�� na �niadanie, Bunub, jestem g�odny.

��Czy to nie typowe, co oni zrobili pod twoj� nieobecno��?

��A c� takiego zrobili pod moj� nieobecno��?

��Wys�ali j� gdzie� na koniec �wiata, rozbili partnerstwo.�� Czyta�a kartk� od Sabula, rozprostowawszy j� starannie.�� Ju� oni wiedz�, kiedy si� wtr�ci�! Wygl�da mi na to, �e wyprowadzisz si� teraz z tego pokoju, prawda? Nie dadz� ci zatrzyma� dw�jki. Takver zapowiada�a, �e nied�ugo wr�ci, ale ja widzia�am, �e usi�uje sobie tylko doda� otuchy. Wolno��, mamy to niby by� wolni, wolne �arty! Przerzucani z miejsca na miejsce�

��Do diab�a, Bunub, gdyby Takver nie chcia�a przyj�� tego skierowania, najzwyczajniej by odm�wi�a. Przecie� wiesz, �e grozi nam g��d.

��Mhm. Zastanawiam si� tylko, czy ona nie mia�a ju� dosy� siedzenia na miejscu. To si� cz�sto zdarza po urodzeniu dziecka.

Od dawna uwa�a�am, �e powinni�cie odda� je do przedszkola.

Wci�� tylko p�aka�o i p�aka�o. Dzieci staj� mi�dzy partnerami.

Wi��� im r�ce. To naturalne, jak powiedzia�e�, �e zapragn�a odmiany i skorzysta�a z pierwszej nadarzaj�cej si� okazji.

��Nie powiedzia�em tego. Id� na �niadanie.

Wyszed�, czuj�c pulsuj�cy b�l w pi�ciu czy sze�ciu wra�liwych miejscach, kt�re Bunub celnie urazi�a. Potworne w tej kobiecie by�o to, �e wyra�a�a g�o�no jego w�asne najpodlejsze obawy. Zosta�a w pokoju, najpewniej po to, �eby zaplanowa� przeprowadzk�.

Poniewa� zaspa�, dotar� do jad�odajni tu� przed zamkni�ciem.

Zg�odnia�y po podr�y, wzi�� podw�jn� porcj� owsianki i chleba.

Ch�opiec zza bufetu spojrza� na� z przygan�. W tych czasach nie bra�o si� podw�jnych porcji. Szevek odpowiedzia� mu gniewnym spojrzeniem, nie udzielaj�c �adnych wyja�nie�. Od osiemdziesi�ciu paru godzin nie jad� nic pr�cz dw�ch misek zupy i kilograma chleba, mia� wi�c prawo odbi� sobie za to; ani my�la� si� usprawiedliwia�. Istnienie jest samo dla siebie usprawiedliwieniem, potrzeba�� prawem. By� odonianinem, poczucie winy zostawia� spekulantom.

Usiad� przy wolnym stoliku, ale natychmiast przysiad� si� do niego Desar, u�miechaj�c si� i �widruj�c go�� a raczej przestrze� obok niego�� niepokoj�cym zezem.

��Wyjecha�e��� zauwa�y�.

��Zaci�g na farm�. Sze�� dekad. Co tu s�ycha�?

��Marnie.

��B�dzie jeszcze marniej�� orzek� Szevek, bez zbytniego jednak przekonania, bowiem jad� i owsianka smakowa�a mu wybornie. Frustracja, niepok�j, g��d!�� podpowiada�o mu przodom�zgowie, siedziba intelektu; na co ty�om�zgowie, dziki i hardy lokator g��bokich mrok�w na ty�ach czaszki, odpowiada�o: Masz co je��!

Masz co je��! Byczo, byczo!

��Widzia�e� Sabula?

��Nie. P�no wczoraj przyjecha�em.�� Popatrzy� na Desara i dorzuci�, sil�c si� na oboj�tno��:�� Takver dosta�a skierowanie w ramach akcji �G��d �; musia�a wyjecha� przed czterema dniami.

Tamten przytakn�� ze szczer� oboj�tno�ci�.

��S�ysza�em. S�ysza�e� o reorganizacji w Instytucie?

��Nie. O co chodzi?

Matematyk roz�o�y� na stole d�ugie, szczup�e d�onie i zapatrzy� si� na nie. Zawsze m�wi� zwi�le i wyra�a� si� stylem telegraficznym, w istocie j�ka� si�; czy si� jednak potyka� na s�owach, czy na moralnych skrupu�ach, tego Szevek nigdy nie ustali�. I cho� lubi� Desara�� chocia� sam nie wiedzia� za co�� przychodzi�y takie chwile, �e go serdecznie nie cierpia��� i r�wnie� nie wiedzia� za co.

To by�a w�a�nie jedna z takich chwil. W wyrazie ust tamtego, w jego spuszczonych oczach�� podobnych do spuszczonych oczu Bunub�� czai�a si� jaka� przebieg�o��.

��Czystka. Redukcja do personelu podstawowego. Szipeg wylecia�.�� Szipeg by� znanym z t�poty matematykiem, kt�remu udawa�o si� zawsze, drog� uporczywego schlebiania studentom, za�atwia� sobie co semestr kurs na ich �yczenie.�� Odes�ali go. Do jakiego� okr�gowego instytutu.

��Mniej narobi szk�d, gracuj�c holum�� stwierdzi� Szevek.

Wyda�o mu si� teraz (gdy ju� zaspokoi� g��d), �e susza mo�e w ostatecznym rachunku wyj�� organizmowi spo�ecznemu na zdrowie. Sprawy o pierwszorz�dnym znaczeniu uka�� si� znowu w wyra�niejszym �wietle. Wyczy�ci si� miejsca s�abe, rozmi�k�e, chore, przywr�ci sprawne funkcjonowanie rozleniwionym organom, usunie t�uszcz z polityki.

��Przem�wi�em za tob� na zebraniu Instytutu�� powiedzia� Desar, podnosz�c oczy, lecz nie spotykaj�c (bo spotka� nie m�g�) oczu Szeveka. Jeszcze nie sko�czy�, a Szevek ju� wiedzia��� cho� nie rozumia� jeszcze, o co tamtemu chodzi�� �e matematyk k�amie.

Wiedzia� to na pewno. Desar nie przem�wi� za nim, ale przeciw niemu.

Zrozumia� teraz doskonale pow�d swoich niech�ci do Desara; u ich korzeni le�a�o przeczucie, dot�d nieu�wiadamiane, �e w charakterze tamtego tkwi pierwiastek czystej z�o�liwo�ci. Fakt, �e Desar go kocha� i stara� si� nim ow�adn��, by� dla� r�wnie oczywisty, co i obrzydliwy. Pokr�tne drogi zaw�aszczania, labirynty mi�o�ci/nienawi�ci nie mia�y dla niego znaczenia; wyzywaj�cy i osch�y, przenika� przez te mury jak przez powietrze. Nie odezwa� si� ju� do matematyka ani s�owem, sko�czy� �niadanie, wyszed� ze sto��wki i�� przeci�wszy kwadratowy dziedziniec, sk�pany w blasku pogodnego, wczesnojesiennego poranka�� skierowa� kroki do dziekanatu fizyki.

Wszed� do pokoju na zapleczu, nazywanego powszechnie �biurem Sabula��� tego samego, w kt�rym spotkali si� po raz pierwszy i w kt�rym Sabul wr�czy� mu gramatyk� i s�ownik je�yka ajo�skiego. Sabul �ypn�� ostro�nie zza biurka i opu�ci� wzrok�� ton�cy w papierach, zapracowany, roztargniony naukowiec; potem pozwoli�, by obecno�� Szeveka dotar�a do jego przeci��onej �wiadomo�ci; wreszcie go przywita�, wylewnie jak na niego. Postarza� si� i wychud�; kiedy za� wsta�, okaza�o si�, �e garbi si� bardziej ni� zwykle, takim pokornym rodzajem garbienia si�.

��Niedobre czasy, co?�� mrukn��.�� Niedobre czasy!

��Jeszcze si� pogorsz��� rzuci� od niechcenia Szevek.�� Co s�ycha�?

��Niedobrze, niedobrze.�� Sabul pokr�ci� szpakowat� g�ow�.�� To niepomy�lne czasy dla czystej nauki, dla intelektualist�w.

��A czy kiedy s� pomy�lne?

Sabul roze�mia� si� z przymusem.

��Przysz�o co� dla nas latem z Urras?�� zapyta� Szevek, robi�c sobie miejsce na �awce. Usiad� i za�o�y� nog� na nog�. Opali� si� na polach Po�udniowy�u, jego jasna cera zbr�zowia�a, a delikatny puszek okrywaj�cy twarz poja�nia� srebrzy�cie. W por�wnaniu z Sabulem wygl�da� m�odo, zdrowo i smuk�e. Obaj zdawali sobie spraw� z tego kontrastu.

��Nic ciekawego.

���adnych om�wie� Zasad?

��Nie�� prychn�� opryskliwie Sabul, tonem bardziej ju� do niego podobnym.

���adnych list�w?

���adnych.

��To dziwne.

��Co w tym dziwnego? Czego� si� spodziewa�, wyk�ad�w na Uniwersytecie Ieu Eun? Nagrody Seo Oen?

��Spodziewa�em si� recenzji i replik. Do�� by�o czasu�� powiedzia� to jednocze�nie z Sabulem, kt�ry stwierdzi�:

��Jeszcze za wcze�nie na recenzje.

Zaleg�o milczenie.

��Powiniene� zdawa� sobie spraw�, Szevek, �e przekonanie o w�asnej s�uszno�ci nie jest samo w sobie usprawiedliwieniem.

Wiem, napracowa�e� si� ci�ko nad t� ksi��k�. I ja si� natyra�em, wydaj�c j�, pr�buj�c wyja�ni�, �e nie jest tylko nieodpowiedzialn� napa�ci� na teori� nast�pstw, lecz ma i pozytywne aspekty. Ale gdy inni fizycy nie dopatruj� si� w twej pracy warto�ci, powiniene� si� przyjrze� tym wyznawanym przez siebie i stara� si� doj��, sk�d bierze si� ta rozbie�no��. Je�li dla innych nie ma to �adnego znaczenia, jaki z tego po�ytek? Jaka tego funkcja?

��Jestem fizykiem, a nie analitykiem funkcji�� przypomnia� Szevek.

��Ka�dy odonianin musi by� analitykiem funkcji. Masz trzydzie�ci lat, prawda? W tym wieku cz�owiek powinien zna� nie tylko swoj� funkcj� jako kom�rki, ale i swoj� funkcj� organiczn��� jak� mianowicie optymaln� rol� ma do spe�nienia w organizmie spo�ecznym. Ty� nie musia�, by� mo�e, zastanawia� si� nad tym tyle, co wi�kszo�� ludzi�

��Rzeczywi�cie nie. Od dziesi�tego czy dwunastego roku �ycia wiedzia�em, co mam robi�.

��To, czym ch�opiec, we w�asnym mniemaniu, lubi si� zajmowa�, nie zawsze pokrywa si� z tym, czego oczekuje od niego spo�ecze�stwo.

��Mam trzydzie�ci lat, jak stwierdzi�e�, jestem do�� stary jak na ch�opca.

��Osi�gn��e� ten wiek w nader cieplarnianych warunkach. Najpierw Instytut Okr�gowy w P�nocowy�u�

��Dodaj do tego akcj� zalesiania, akcje rolne, szkolenie praktyczne, komitety blokowe, prac� ochotnicz� od pocz�tku suszy; normalna ilo�� kleggich. W istocie lubi� to robi�. Ale lubi� te� uprawia� fizyk�. Do czego zmierzasz?

Gdy za� Sabul nie odpowiada�, a tylko �ypa� na� spod ci�kich, umazanych t�uszczem brwi, dorzuci�:

��Mo�esz mi r�wnie dobrze wy�o�y� kaw� na �aw�, i tak nie uda ci si� wzi�� mnie na sumienie obywatelskie.

��Czy ty uwa�asz prac�, kt�r� tu wykonywa�e�, za funkcjonaln�?

��Tak. Jm wy�ej co� jest zorganizowane, tym bardziej zcentralizowany to organizm: centralno�� oznacza tu pole faktycznej funkcji�. Tomar: Definicje. Fizyka temporalna, usi�uj�c zorganizowa� to, co zrozumia�e dla ludzkiego umys�u, jest z samej definicji dzia�alno�ci� centralnie funkcjonaln�.

��Nie daje ludziom chleba.

��Po�wi�ci�em w�a�nie sze�� dekad, pomagaj�c to uczyni�.

Kiedy ponownie zostan� wezwany, stawi� si� znowu. Tymczasem zostan� przy swoim fachu. Je�li w og�le ma by� uprawiana fizyka, rezerwuj� sobie prawo uprawiania jej.

��Powiniene� spojrze� prawdzie w oczy: w obecnej chwili fizyka nie mo�e by� uprawiana. Nie taka w ka�dym razie, jak� ty� si� zajmowa�. Musimy si� przestawi� na dzia�ania praktyczne.�� Poruszy� si� na krze�le. Sprawia� wra�enie przygn�bionego i niespokojnego.�� Musieli�my zwolni� pi�� os�b i odda� je do dyspozycji. Przykro mi to stwierdzi�, ale jedn� z tych os�b jeste� ty. Tak to wygl�da.

��Dok�adnie tak, jak si� spodziewa�em�� powiedzia� Szevek, cho� a� do tej chwili nie dopuszcza� do siebie my�li, �e Sabul wyrzuca go z Instytutu. Kiedy jednak us�ysza� t� nowin�, zabrzmia�a mu nieobco; poza tym nie da temu cz�owiekowi satysfakcji ogl�dania, jak jest wstrz��ni�ty.

��Przemawia� przeciwko tobie ca�y splot okoliczno�ci. Skomplikowana, oderwana od �ycia natura bada�, kt�re prowadzi�e� przez kilka ostatnich lat. Do tego wra�enie�� nie twierdz�, �e uzasadnione, istniej�ce wszak�e w�r�d niema�ej liczby student�w i cz�onk�w cia�a pedagogicznego Instytutu�� �e tak tw�j spos�b nauczania, jak i spos�b bycia cechuje pewien brak, okre�lony stopie� nielojalno�ci, niedostatek altruizmu. M�wiono o tym na zebraniu. Ja, oczywi�cie, wstawia�em si� za tob�. Ale jestem tylko jednym syndykiem w�r�d wielu.

��Odk�d to altruizm jest cech� odonian?�� zapyta� Szevek.�� Ale mniejsza z tym.�� Wsta�. Nie m�g� d�u�ej usiedzie� na miejscu, najzupe�niej poza tym opanowany i przemawiaj�cy jak najspokojniejszym tonem.�� Rozumiem, �e nie poleci�e� mnie na stanowisko nauczyciela w innym miejscu.

��Co by to da�o?�� rzek� Sabul, niemal melodyjnym tonem w tym samorozgrzeszeniu.�� Nigdzie nie przyjmuj� nowych nauczycieli. Nauczyciele i uczniowie pracuj� obok siebie jak planeta d�uga i szeroka, usi�uj�c zapobiec g�odowi. Oczywi�cie, ta kl�ska nie b�dzie trwa�a wiecznie. Za rok�� stoj�c rami� przy ramieniu, dziel�c si� wszystkim po r�wno�� obejrzymy si� za siebie, dumni z ofiar, kt�re ponie�li�my, i pracy, kt�r� wykonali�my. W obecnej jednak chwili�

Szevek sta� wyprostowany, rozlu�niony i przez ma�e porysowane okno patrzy� w puste niebo. Wzbiera�a w nim nieprzeparta ochota, �eby rzuci� tamtemu wreszcie: a id� do diab�a! Wypowiedzia� jednak inn�, g��bsz� my�l:

��W�a�ciwie masz pewnie racj�.�� Po czym wyszed�, skin�wszy Sabulowi g�ow�.

Z�apa� autobus do �r�dmie�cia. Wci�� gna� go po�piech. Wype�nia� jaki� plan i spieszno mu by�o doprowadzi� go do ko�ca i odpocz��. Poszed� do Centralnego Urz�du Skierowa� Komisariatu Podzia�u Pracy, aby poprosi� o skierowanie do wsp�lnoty, do kt�rej pojecha�a Takver.

Kompoprac, z jego komputerami i kolosalnym zadaniem koordynacji, zajmowa� ca�y kwarta� ulic; mie�ci� si� w eleganckich i�� jak na anarresyjskie standardy�� imponuj�cych gmachach o �adnych, czystych liniach. Wewn�trz Centralny Urz�d Skierowa� przypomina� wysok� stodo��, pe�n� ludzi i ruchu, o �cianach pokrytych informacjami dotycz�cymi skierowa� oraz wskaz�wkami, do jakiego biurka b�d� wydzia�u uda� si� w takiej a takiej sprawie.

Czekaj�c w jednej z kolejek, Szevek przys�uchiwa� si� rozmowie stoj�cych przed nim os�b�� szesnastoletniego ch�opca i m�czyzny po sze��dziesi�tce. Ch�opiec zg�asza� si� na ochotnika po skierowanie na plac�wk� walki z g�odem. Przepe�niony szlachetnymi uczuciami, rwa� si� do przyg�d, tryska� braterstwem i nadziej�.

Radowa�o go, �e wyrusza gdzie� samodzielnie i �egna si� z dzieci�stwem. Nieustannie m�wi�, jak dziecko, g�osem nie nawyk�ym jeszcze do ni�szych rejestr�w. Wolno��! Wolno��!�� d�wi�cza�o w ka�dym s�owie jego entuzjastycznych wypowiedzi; g�os starszego m�czyzny wt�rowa� mu z pochrz�kiwaniem i pomrukiwaniem, prze�miewczo�� lecz bez ch�ci straszenia; z kpin��� lecz bez przestrogi. Wolno��, mo�liwo�� przeniesienia si� dok�d� i zrobienia czego�, stary ceni� w m�odym i pochwala�, cho� na�miewa� si� z jego zarozumialstwa. Szevek przys�uchiwa� si� ich rozmowie z rado�ci�. Przerwali pasmo porannej groteski.

Ledwie wyja�ni� urz�dniczce, dok�d chcia�by jecha�, ta zrobi�a zafrasowan� min�, posz�a po atlas i roz�o�y�a go na dziel�cym ich kontuarze.

��Sp�jrz�� powiedzia�a. By�a brzydk�, ma�� kobiet� o zaj�czych z�bach; jej d�onie porusza�y si� zr�cznie i delikatnie po kolorowych stronicach atlasu.�� To jest Rolny, widzisz, ten p�wysep, wrzynaj�cy si� w p�nocne Morze Temae�skie. To po prostu olbrzymia piaszczysta �acha. Nic tam nie ma poza morskimi laboratoriami, o tu, na samym cyplu, widzisz? Dalej wzd�u� wybrze�a ci�gn� si� same bagna i s�one b�ota, a� po Harmoniꠗ tysi�c kilometr�w. A na zach�d masz Wybrze�e Barrensa. Najbli�szym Rolnego miejscem, do kt�rego m�g�by� si� uda�, by�oby jakie� miasteczko w g�rach. Ale nie prosz� tam o pilne skierowania; s� w znacznym stopniu samowystarczalni. Oczywi�cie, mo�esz tam jecha�, je�li chcesz�� dorzuci�a zmienionym z lekka tonem.

��To za daleko od Rolnego�� stwierdzi�, spogl�daj�c na map�.

W g�rach P�nocnego Wschodu dostrzeg� odci�t� od �wiata mie�cin�, w kt�rej wychowa�a si� Takver�� Dolin� Kr��yst�.�� A mo�e w tym morskim laboratorium potrzebuj� str�a? Statystyka? Kogo� do karmienia ryb?

��Sprawdz�.

Ludzko-komputerowa sie� akt Kompopracu zorganizowana by�a z godn� podziwu sprawno�ci�. Nawet pi�ciu minut nie zabra�o urz�dniczce wyszukanie potrzebnych danych w�r�d olbrzymiej liczby bezustannie nap�ywaj�cych i wyp�ywaj�cych informacji, dotycz�cych ka�dej posady, ka�dego zapotrzebowania, ka�dego poszukiwanego pracownika oraz priorytet�w w skali ca�ej gospodarki spo�eczno�ci �wiata.

��W�a�nie skompletowali awaryjny zesp�. Chodzi o partnerk�, tak? Maj� wszystkich, kogo im potrzeba, czterech technik�w i do�wiadczonego po�awiacza. Za�oga w komplecie.

Szevek opar� si� �okciami na kontuarze, pochyli� g�ow� i podrapa� si� w ni�, gestem zak�opotania maskuj�c zagubienie i pora�k�.

��Hm�� powiedzia��� sam nie wiem, co teraz robi�.

��Pos�uchaj, bracie, a na jak d�ugo partnerka dosta�a skierowanie?

��Bezterminowo.

��Ale chodzi o plac�wk� walki z g�odem, prawda? To nie mo�e tak wiecznie trwa�! Zim� na pewno spadnie deszcz.

Podni�s� wzrok na zatroskan�, wsp�czuj�c�, zmartwion� siostr�. U�miechn�� si� lekko, nie m�g� przecie� pozostawi� bez odpowiedzi jej wysi�ku natchni�cia go nadziej�.

��Zejdziecie si�. Tymczasem�

��W�a�nie. Tymczasem�� mrukn��.

Czeka�a na jego decyzj�.

Podj�cie decyzji nale�a�o do niego; mo�liwo�ci by�o wiele.

M�g� zosta� w Abbenay i zorganizowa� wyk�ady z fizyki, je�liby tylko zdo�a� znale�� ch�tnych s�uchaczy. M�g� jecha� na p�wysep Rolny i zamieszka� z Takver, tyle �e bez przydzia�u w stacji badawczej. M�g� osiedli� si� gdziekolwiek i nie robi� nic, tylko wstawa� dwa razy dziennie i udawa� si� do najbli�szej jad�odajni, by go tam nakarmiono. M�g� robi�, co by mu si� �ywnie podoba�o.

Identyczno�� s��w �praca� i �zabawa� w j�zyku prawickim mia�a oczywi�cie wyra�nie okre�lone znaczenie etyczne. Odo dostrzega�a niebezpiecze�stwo rygorystycznego moralizmu, wynikaj�ce z u�ycia s�owa �praca� w jej systemie analogicznym: kom�rki musz� wsp�pracowa�, optymalne funkcjonowanie ca�ego organizmu, praca wykonywana przez ka�dy element, itd. Oba podstawowe poj�cia Analogii�� kooperacja i funkcja�� zasadza�y si� na pracy. Dow�d na powodzenie eksperymentu�� czy to przeprowadzanego w dwudziestu prob�wkach w laboratorium, czy na dwudziestu milionach ludzi na Ksi�ycu�� jest prosty: czy to dzia�a?

Odo dostrzega�a moraln� pu�apk�. ��wi�ty nigdy nie bywa zaj�ty��� powiedzia�a, by� mo�e ze smutkiem.

Istota spo�eczna nie dokonuje jednak nigdy wybor�w w pojedynk�.

��No c󿠗 powiedzia� Szevek�� wr�ci�em w�a�nie z plac�wki walki z g�odem. Mo�e zosta�o jeszcze co� do zrobienia na tym polu?

Urz�dniczka obrzuci�a go niedowierzaj�cym, lecz wybaczaj�cym spojrzeniem starszej siostry.

��W tym pokoju wywieszono oko�o siedmiuset pilnych zapotrzebowa� o�wiadczy�a.�� Kt�re wybierasz?

��Nie potrzebuj� gdzie� matematyka?

��To g��wnie prace w polu i dla robotnik�w wykwalifikowanych. Czy masz jakie� przygotowanie in�ynieryjne?

��Niewielkie.

��Hm, jest posada koordynatora pracy. Z pewno�ci� wymaga g�owy do liczb. Co o tym my�lisz?

��Niech b�dzie.

��Ale, widzisz, to jest na Po�udniowym Zachodzie w Kurzawie.

��Znam Kurzaw�. Poza tym, jak powiedzia�a�, kiedy� wreszcie spadnie deszcz�

Kiwn�a g�ow�, u�miechn�a si� i wystuka�a na jego karcie pracy: Z Abbenay, P�n. Zach., Centr. Inst. Nauk. DO �okcia, P�d. Zach., koord. pr., zak�. fosforanu 1: SKIER. PILN.: 5-1-3-165-bezterminowo.

Zbudzi�y Szeveka dzwony z kaplicowej wie�y, tonami harmonii prymarnej wzywaj�ce na poranny obrz�d religijny. Ka�dy d�wi�k jak obuchem wali� go w potylic�. Czul si� tak rozdygotany i os�abiony, �e przez d�u�szy czas nie m�g� nawet usi���. Wreszcie zdo�a� dowlec si� jako� do �azienki i zanurzy� si� w zimnej k�pieli, od czego zel�a� nieco b�l g�owy, cia�o jednak�e wydawa�o mu si� nadal obce�� jak gdyby zbrukane. Odzyskawszy jasno�� my�li, przypomnia� sobie strz�pki i urywki wczorajszego wieczoru�� �ywe, oderwane scenki z przyj�cia u Vei. Stara� si� ich nie rozpami�tywa�, nie by� jednak w stanie my�le� o niczym innym. Wszystko, wszystko dotkni�te zosta�o zepsuciem. Usiad� przy biurku i przesiedzia� przy nim nieruchomo p� godziny, zapatrzony przed siebie, do g��bi nieszcz�liwy.

Zak�opotany bywa� w �yciu wcale nie tak rzadko i cz�sto czu� si� jak g�upiec. Jako m�ody cz�owiek cierpia�, bo zdawa�o mu si�, �e inni maj� go za dziwaka, odmie�ca; w p�niejszych latach do�wiadcza� nieraz�� sprowokowanych przez samego siebie�� niech�ci i pogardy wielu swoich ziomk�w. Nigdy jednak nie akceptowa� ich os�du. Nigdy nie n�ka� go wstyd.

Nie wiedzia�, �e to parali�uj�ce upokorzenie�� podobnie jak b�l g�owy�� jest tylko chemicznym nast�pstwem pija�stwa. Wiedza ta niewiele by zreszt� zmieni�a. Uczucie wstydu�� oraz zepsucia i obco�ci wobec samego siebie�� podzia�a�o jak objawienie. Nagle�� jak gdyby przejrza� na oczy�� ujrza� swoj� sytuacj� z przera�liw� jasno�ci�; si�ga� za� wzrokiem daleko poza owe oderwane epizody z zako�czenia wieczoru u Vei. Zdradzi�a go nie tylko ta biedna kobieta. Zwymiotowa� usi�owa� nie tylko alkohol, ale wszystek chleb, kt�rym si� �ywi� na Urras.

Opar� �okcie na biurku i �cisn�� r�kami skronie, przybieraj�c poz� cz�owieka dotkni�tego b�lem; przyjrza� si� swojemu �yciu z punktu widzenia wstydu.

Na Anarres�� wbrew oczekiwaniom swojego spo�ecze�stwa�� wybra� sobie prac�, do kt�rej czu� powo�anie. Ten wyb�r by� aktem buntu: zaryzykowa� sw�j los dla dobra og�u.

Na Urras akt buntu by� luksusem, folgowaniem sobie. By� fizykiem w A-Io oznacza�o s�u�y� nie spo�ecze�stwu, nie ludzko�ci, nie prawdzie�� ale Pa�stwu.

Pierwszej nocy w tym pokoju�� wyzywaj�cy i pe�en ciekawo�ci�� postawi� swym gospodarzom pytanie: �Co chcecie ze mn� zrobi�?� Teraz ju� wiedzia�, co z nim zrobili. Chifoilisk powiedzia� mu nag� prawd�. Posiedli go. Zamierza� si� z nimi targowa栗 pomys� godny naiwnego anarchisty. Jednostka nie mo�e targowa� si� z pa�stwem. Pa�stwo nie zna innej monety pr�cz si�y i samo t� monet� wypuszcza.

Dostrzega� teraz�� wyra�nie, krok po kroku�� �e przybywaj�c na Urras, pope�ni� b��d; sw�j pierwszy powa�ny b��d�� i to taki, kt�rego skutki b�dzie zapewne odczuwa� do ko�ca �ycia. Gdy zda� sobie z tego spraw�, gdy wyliczy� sobie wszystkie �wiadcz�ce o nim dowody, kt�re od miesi�cy odpycha� od siebie i kt�rym zaprzecza� (a du�o mu zaj�o czasu, zanim�� znieruchomia�y za biurkiem�� uczyni� to odkrycie) a� do tej ostatniej, absurdalnej i ohydnej sceny z Ve�, kt�ra mu ponownie stan�a przed oczami, a� j�a go pali� twarz i zadzwoni�o mu w uszach, ju� si� z b��du tego wyzwoli�. Nawet w tej dolinie �ez po przepiciu nie odczuwa� ju� winy.

Tamto ju� si� sta�o, teraz nale�a�o my�le� o tym, co robi� dalej. Zamkn�wszy si� w wi�zieniu, jak�e ma dzia�a� jako cz�owiek wolny?

Nie b�dzie uprawia� fizyki dla polityk�w. To ju� by�o dla� oczywiste.

Lecz je�li przestanie pracowa�, czy pozwol� mu st�d wyjecha�?

Zastanowiwszy si� nad tym, westchn�� g��boko, uni�s� g�ow� i wpatrzy� si� nie widz�cymi oczami w zielony, sk�pany w s�o�cu krajobraz za oknem. Pierwszy raz dopu�ci� do siebie my�l o powrocie do domu jako realnej mo�liwo�ci. Ta my�l grozi�a przerwaniem tam i zalaniem go fal� bezbrze�nej t�sknoty. M�c m�wi� po Prawieku, rozmawia� z przyjaci�mi, zobaczy� Takver, Pilun, Sadik, dotkn�� kurzu Anarres�

Nie dadz� mu odjecha�. Nie op�aci� podr�y. Zreszt� on sam nie mo�e sobie pozwoli� na wyjazd; podda� si� i czmychn��.

Siedz�c przy biurku w s�onecznym blasku poranka, uderzy� r�kami o kraw�d� blatu�� raz, drugi i trzeci�� z ca�ej si�y, z rozmys�em; na jego twarzy malowa�y si� spok�j i zaduma.

��Dok�d p�j��?�� zapyta� na g�os.

Zapukano do drzwi. Efor wni�s� na tacy �niadanie i poranne gazety.

��Stawi�em si� jak zwykle o sz�stej, ale pan jeszcze spa��� usprawiedliwia� si�, z godn� podziwu zr�czno�ci� opr�niaj�c tac�.

��Upi�em si� wczoraj wieczorem.

��To pi�kne, dop�ki trwa�� zauwa�y� s�u��cy.�� Czy to wszystko, sir? Doskonale�� powiedzia� i wycofa� si� (r�wnie zwinnie, jak nakrywa� do sto�u), k�aniaj�c si� po drodze wchodz�cemu w�a�nie Pae.

��Nie chcia�bym zak��ca� panu �niadania! Wracam z kaplicy, przysz�o mi do g�owy, �eby do pana zajrze�.

��Siadaj. Napij si� czekolady.

Szevek nie m�g� zabra� si� do jedzenia, dop�ki Pae nie uda�, �e dzieli z nim posi�ek. Pae wzi�� bu�k� z miodem i kruszy� j� na talerz. Szevek czu� si� wci�� rozbity, ale i bardzo ju� zg�odnia�y, rzuci� si� wi�c na jedzenie. Wygl�da�o na to, �e nawi�zanie rozmowy przychodzi Pae trudniej ni� zwykle.

��Nadal dostaje pan te �mieci?�� spyta� na koniec rozbawionym tonem, dotkn�wszy z�o�onych gazet, kt�re Efor zostawi� na stole.

��Efor mi je przynosi.

��Ach tak.

��Prosi�em go o to�� wyja�ni� Szevek i rzuci� tamtemu badawcze spojrzenie.�� Pozwalaj� mi lepiej zrozumie� wasz kraj. Interesuj� mnie wasze klasy ni�sze. Wywodzi si� z nich wi�kszo�� Anarresyjczyk�w.

��Tak, oczywi�cie�� z wyrazem aprobaty i szacunku przytakn�� Pae. Zjad� k�s bu�ki z miodem.�� Chyba si� jednak skusz� na kropelk� tej czekolady�� o�wiadczy� i zadzwoni� stoj�cym na tacy dzwonkiem.

W drzwiach pojawi� si� Efor.

��No c�, sir, mieli�my zamiar zabra� pana, teraz kiedy poprawi�a si� pogoda, znowu na wycieczk�, pokaza� nieco wi�cej naszego kraju. Mo�e nawet wyskoczy� za granic�. Obawiam si� jednak, �e ta przekl�ta wojna pokrzy�owa�a nam plany.

Szevek zerkn�� na nag��wek le��cej na wierzchu gazety:

Linie kolejowe na Po�udniowym Zachodzie bieg�y najcz�ciej po nasypach, metr lub nieco powy�ej nad r�wnin�. Dzi�ki podwy�szonemu podtorzu mniej si� dawa�a we znaki kurzawa i podr�ni mieli lepszy widok na pustkowie.

Po�udniowy Zach�d by� jedynym z o�miu region�w Anarres pozbawionym wi�kszego zbiornika wodnego. Daleko na po�udniu podczas letniego topnienia bieguna tworzy�y si� bagniska; blisko r�wnika w rozleg�ych panwiach sta�y jedynie p�ytkie, alkaliczne jeziorka. Nie by�o tu g�r; co kilkaset kilometr�w ci�gn�y si� z p�nocy na po�udnie �a�cuchy wzg�rz�� nagich, sp�kanych, wyrze�bionych przez pogod� w zerwy i turnie. Barwi�y je pasma fioletu i czerwieni; �ciany urwisk porasta� mech skalny�� ro�lina zdolna przetrwa� ka�dy skwar, sucho�� gleby, najporywistsze wichury�� i �mia�ymi, szarozielonymi liszajami przeplata� si� pionowym w�tkiem z osnow� warstwie piaskowca. W krajobrazie dominowa� kolor bury, przechodz�cy w bia�awy tam, gdzie�� na wp� zawiane piaskiem�� dosycha�y panwie. Nad r�wnin� przesuwa�y si� z rzadka burzowe chmury, o�lepiaj�co bia�e na purpurowym tle nieba. Nie nios�y deszczu, rzuca�y tylko cie�. Nasyp i l�ni�ce szyny bieg�y prosto jak strzeli��� za poci�giem i przed poci�giem�� a� po horyzont.

��Jedyne, co mo�na zrobi� z tym Po�udniowym Zachodem�� stwierdzi� maszynista�� to przeskoczy� go.

Jego towarzysz nie odpowiedzia�, zasn��. G�owa podskakiwa�a mu w rytm wstrz�s�w lokomotywy. R�ce, spracowane i sczernia�e od odmro�e�, le�a�y bezw�adnie na udach; twarz, cho� rozlu�niona, by�a pomarszczona i smutna. Wsiad� w Miedzianej G�rze; poniewa� by� jedynym pasa�erem, maszynista poprosi�, �eby usiad� z nim w kabinie, dla towarzystwa. Podr�ny natychmiast zasn��.

Maszynista spogl�da� na� od czasu do czasu z rozczarowaniem. ale i sympati�. Tylu si� w ostatnich latach napatrzy� wycie�czonych ludzi, �e ich stan wydawa� mu si� czym� normalnym.

M�czyzna obudzi� si� p�nym popo�udniem, przez jaki� czas wpatrywa� si� w pustyni�, po czym zapyta�:

��Zawsze odbywasz t� tras� sam?

��Od jakich� trzech, czterech lat.

��Nie zdarzy�a ci si� nigdy awaria?

��Par� razy. Wo�� ze sob� na takie okazje fur� �arcia i wod�.

A tak przy okazji, nie jeste� g�odny?

��Na razie nie.

��Po paru dniach przysy�aj� mi poci�g naprawczy z Samotni.

��To nast�pna stacja?

��Tak. Od Kopalni Sedep do Samotni jest tysi�c siedemset kilometr�w. Najd�u�sza trasa mi�dzy dwoma miastami na Anarres.

Je�d�� na niej od jedenastu lat.

��Nie znudzi�o ci si�?

��Nie. Lubi� robot� w pojedynk�.

Pasa�er skinieniem g�owy przyzna� mu racj�.

��Poza tym jest sta�a. Lubi� rutyn�; daje czas do my�lenia. Pi�tna�cie dni na trasie, pi�tna�cie wolnego z partnerk� w Nowej Nadziei.

I tak rok w rok; susza nie susza, g��d nie g��d. �adnych zmian, zreszt� tu zawsze panuje susza. Lubi� t� tras�. Wyjmij no wod�, co? Lod�wka jest pod szafk�.

Poci�gn�li po d�ugim �yku z butelki. Woda mia�a md�y, alkaliczny smak, za to by�a zimna.

��O, dobra!�� mrukn�� z wdzi�czno�ci� pasa�er. Odstawi� butelk�. Wracaj�c na swoje miejsce z przodu kabiny, przeci�gn�� si�, opieraj�c r�kami o sufit.�� A wi�c �yjesz z partnerk��� stwierdzi� z prostot�, kt�ra spodoba�a si� maszyni�cie.

��Ju� osiemna�cie lat.

��Wi�c dopiero zaczynasz.

��Tam do licha, zgadzam si� z tob�! Tego w�a�nie niekt�rzy nie rozumiej�. Bo widzisz, ja to widz� tak: jak cz�owiek sp�kuje, jak ma te na�cie lat, ma z tego diabeln� frajd�, ale przekonuje si� te� pr�dko, �e to si� specjalnie niczym nie r�ni. Jest to fajne, zgoda!

Ale to, co naprawd� stanowi odmian�, le�y nie w samym pieprzeniu�� ale w tej drugiej osobie. I dopiero po osiemnastu latach, masz racj�, zaczyna si� t� odmian� dostrzega�. Przynajmniej kiedy starasz si� kobiet� zrozumie�. Baba ci nie poka�e po sobie, �e ch�op j� zaskoczy�; cho� mo�e udaj�� Tak czy siak, w tym, bracie, ca�a przyjemno��. W zaskoczeniach, udawaniu, tej zabawie. W odmianie. A odmiana nie bierze si� ze zmiany bab. Za m�odu zje�dzi�em ci ca�e Anarres. Je�dzi�em z �adunkiem po wszystkich regionach.

Mia�em chyba ze setk� dziewuch po r�nych miastach. I zacz�o mnie to nudzi�. Wr�ci�em tutaj i rok w rok co trzy dekady robi� t� tras�, przez t� pustyni�, gdzie jednej wydmy od drugiej nie odr�nisz i gdzie by� nie patrzy�, masz przez trzy tysi�ce kilometr�w ten sam obrazek; potem wracam do domu do tej samej partnerki�� i ani razu mi jeszcze nie zbrzyd�o. To nie skakanie z miejsca na miejsce potrzebne jest cz�owiekowi w �yciu. Trzeba mie� czas po swojej stronie. Wsp�pracowa� z nim, a nie mu przeszkadza�.

��Ot� to�� przytakn�� pasa�er.

��A twoja partnerka?

��Jest na P�nocnym Wschodzie. Od czterech lat.

��To za d�ugo�� oceni� maszynista.�� Razem was powinni skierowa�.

��Nie w to miejsce, gdzie by�em.

��A gdzie by�e�?

���okie�, potem Wielka Dolina.

��S�ysza�em o Wielkiej Dolinie.�� Maszynista zerkn�� na pasa�era z szacunkiem nale�nym ocala�emu. Zauwa�y� suchy wygl�d jego spieczonej s�o�cem sk�ry, co� w rodzaju przewiania do ko�ci, jakie widywa� ju� u tych, kt�rzy lata g�odu prze�yli w Kurzawie.�� Nie powinni�my za wszelk� cen� utrzymywa� tych zak�ad�w w ruchu.

��Potrzebowali�my fosforan�w.

��M�wi�, �e jak zatrzymali w Portalu ten poci�g z zaopatrzeniem, fabryki sz�y dalej i ludzie umierali z g�odu przy robocie. Odchodzili na bok, k�adli si� i umierali. Tak by�o?

Pasa�er kiwn�� g�ow�. Nic nie odpowiedzia�. Maszynista nie nalega�, po chwili jednak rzek�:

��Zastanawiam si�, co ja bym zrobi�, jakby tak m�j poci�g zatrzymali.

��Nigdy ci� to nie spotka�o?

��Nie. Widzisz, ja nie przewo�� �ywno�ci; najwy�ej czasem wagon do G�rnego Sedepu. To jest szlak rudy. Ale gdybym tak je�dzi� na trasie zaopatrzeniowej i by mnie zatrzymali? Co bym zrobi�? Przejecha� si� po nich i dowi�z� �ywno�� tam, gdzie by�a przeznaczona? Ale, do diab�a, przeje�d�a� dzieci, starc�w? Robi� Lle, ale mordowa� ich za to? Sam nie wiem.

Pod ko�ami bieg�y prosto jak strzeli� �wiec�ce szyny. Sk��bione na zachodzie chmury k�ad�y na r�wnin� ogromne, dr��ce mira�e�� niczym cienie jezior, kt�re wysch�y przed dziesi�cioma milionami lat.

��Jeden syndyk�� zna�em go�cia kop� lat�� tak w�a�nie zrobi� na p�noc st�d, na sze��dziesi�tym sz�stym. Pr�bowali odczepi� od jego poci�gu wagon z ziarnem. Cofn�� sk�ad i ukatrupi� kilku, zanim zd��yli zej�� z toru; m�wi� potem, �e k��bili si� na nim jak robaki na gnij�cej rybie. O�miuset ludzi czeka na ten wagon z ziarnem�� powiada�� ilu z nich umrze, jak go nie dostan�? Wi�cej ni� tych paru, grubo wi�cej. Wychodzi wi�c na to, �e mia� racj�. Ale, do diab�a! ja takich s�upk�w sumowa� nie umiem. Czy to w porz�dku dodawa� ludzi jak cyfry? No, a co ty by� zrobi�? Kt�rych by� zabi�?

��W drugim roku pobytu w �okciu�� by�em tam dyspozytorem pracy�� fabryczny syndykat obci�� racje �ywno�ciowe. Ci, kt�rzy pracowali sze�� godzin dziennie, dostawali pe�ne racje�� ledwo starcza�y przy tej har�wie. Ci, kt�rzy pracowali p� czasu pracy, otrzymywali trzy czwarte przydzia�u. Kto by� chory albo za s�aby do pracy, dostawa� po�ow�. Na po�owie racji trudno si� by�o poprawi�. Nie mo�na by�o wr�ci� do roboty. Mo�na si� by�o jedynie utrzymywa� przy �yciu. Moim zadaniem by�o przydzielanie tych po��wek racji, przydzielanie ich ludziom ju� chorym. Sam pracowa�em w pe�nym wymiarze, osiem, czasem dziesi�� godzin dziennie, papierkowa robota, wi�c przys�ugiwa�y mi pe�ne racje, zarabia�em sobie na nie. Zarabia�em na nie uk�adaniem list tych, kt�rzy mieli g�odowa�.�� Spojrzenie jasnych oczu m�czyzny wybieg�o naprz�d, w suchy, dr��cy blask ponad torami.�� Jak powiedzia�e�: mia�em liczy� ludzi.

��Zrezygnowa�e�?

��Tak, zrezygnowa�em. Pojecha�em do Wielkiej Doliny. Ale zaraz kto inny zaj�� si� sporz�dzaniem list w fabryce w �okciu.

Zawsze znajd� si� ch�tni do sporz�dzania list.

��To nie w porz�dku�� o�wiadczy� maszynista, mru��c o�lepione �wiat�em oczy. Mia� opalon� �ys� twarz i g�ow�, bez jednego w�oska od policzk�w do potylicy, cho� nie wygl�da� na wi�cej ni� czterdzie�ci pi�� lat. By�a to twarz surowa, sucha i niewinna.�� To diablo nie w porz�dku. Powinni byli zamkn�� te zak�ady. Nie mo�na ��da� od cz�owieka, �eby co� takiego robi�. Czy nie jeste�my odonianami? Cz�owiek mo�e nie wytrzyma�, zgoda. To si� w�a�nie przydarzy�o tym ludziom, kt�rzy pl�drowali poci�gi. Byli g�odni, dzieciaki by�y g�odne, tak d�ugo ju� g�odowali, a tu jedzie �arcie�� ale nie dla nich, wi�c przestali nad sob� panowa� i cabas!

To samo si� przydarzy�o temu mojemu kumplowi: t�um zacz�� mu grabi� poci�g, za kt�ry by� odpowiedzialny, wi�c straci� panowanie nad sob� i da� wsteczny. Nie liczy� g��w. Przynajmniej wtedy!

Mo�e potem. Bo go zemdli�o, jak zobaczy�, co zrobi�. Ale ta robota, co j� kazali ci robi栗 wyznaczanie: ten niech �yje, ten niech zdycha�� to nie jest robota dla normalnego cz�owieka, czego� takiego nie mo�na od cz�owieka wymaga�.

��To by�y trudne czasy, bracie�� przypomnia� �agodnie pasa�er, wpatruj�c si� w rozpra�on� r�wnin�, nad kt�r� falowa�y i �eglowa�y z wiatrem cienie w�d.

Wys�u�ony sterowiec towarowy wychyn�� zza g�r i przycumowa� na lotnisku w Nerkowej G�rze. Wysiedli z niego trzej pasa�erowie. Kiedy ostatni z nich dotyka� gruntu, ten wzd�� si� i wierzgn��.

��Trz�sienie ziemi�� stwierdzi� m�czyzna; by� tutejszy, wraca� do domu.�� Kurna, popatrzcie na te tumany kurzu! L�dujemy kt�rego� dnia, a tu ani jednej g�ry.

Dwaj pasa�erowie zdecydowali si� czeka�, p�ki nie za�aduj� ci�ar�wek, �eby si� nimi zabra�. Szevek postanowi� p�j�� pieszo, miejscowy powiedzia� mu bowiem, �e do Chakar b�dzie tylko jakie� sze�� kilometr�w, i to z g�rki.

Droga opada�a serpentyn� d�ugich zakr�t�w, z kt�rych ka�dy ko�czy� si� niewielkim wzniesieniem. Stoki po obu stronach�� wznosz�cy si� po lewej i opadaj�cy po prawej�� zaro�ni�te by�y krzewami holum; rz�dy wysokich drzew tego gatunku�� tak rozmieszczonych, jakby sadzi�a je tu ludzka r�ka�� zbiega�y po zboczach wzd�u� �y� podsk�rnych w�d. Z grzbietu wzniesienia roztoczy� si� przed Szevekiem widok na czyst�, z�ot� �un� zachodu, rozlan� nad pasmami pociemnia�ych wzg�rz. Nigdzie wok󳠗 pr�cz opadaj�cej w mrok drogi�� nie dostrzega�o si� �lad�w ludzkiej dzia�alno�ci. Gdy zacz�� schodzi�, powietrzem wstrz�sn�� cichy grzmot. Dozna� w�wczas dziwnego uczucia: nie wstrz�su i nie dr�enia, ale przemieszczenia; co� by�o nie tak, jak trzeba, wiedzia� to. Postawi� nogꠗ i jego stopa napotka�a grunt. Poszed� wi�c dalej; droga le�a�a na swoim miejscu. Nie grozi�o mu tu �adne niebezpiecze�stwo, a jednak w �adnej z niebezpiecznych sytuacji, w kt�rych wcze�niej bywa�, nie czu� takiej jak teraz blisko�ci �mierci. �mier� by�a w nim, pod nim, sama ziemia sta�a si� niepewna. Trwa�o�� i pewno�� to obietnice, jakie sk�ada cz�owiekowi jego umys�. Poczu� w ustach i p�ucach zimne, czyste powietrze.

Nadstawi� ucha. Nisko w dole szumia� w mroku g�rski potok.

Przyszed� do Chakar o p�nym zmierzchu. Nad czarnymi grzbietami g�r ciemnia�o fioletowe niebo. Latarnie p�on�y jaskrawo i samotnie. Na tle ciemnej g�uszy o�wietlone sztucznym �wiat�em fasady dom�w sprawia�y widmowe wra�enie. Wok� by�o wiele pustych plac�w i pojedynczych dom�w, jak to w starych, szeroko rozrzuconych, zabitych deskami mie�cinach. Jaka� przechodz�ca kobieta wskaza�a Szevekowi drog� do �smego Domicylu.

��T�dy, bracie, za szpitalem, na ko�cu ulicy.

Ulica zag��bia�a si� w mroczny cie� g�ry i ko�czy�a przed drzwiami niskiego budynku. Szevek wszed� do �rodka i znalaz� si� w przedpokoju typowego ma�omiasteczkowego domicylu; na jego widok wr�ci� wspomnieniami do dzieci�stwa, kt�re sp�dzi� z ojcem w Wolno�ci, B�bnej G�rze i R�wninnem: przy�mione �wiat�o, �atane maty, kartka z informacj� o miejscowej brygadzie szkoleniowej obs�ugi maszyn, zawiadomienie o zebraniach syndykatu, na tablicy og�osze� plakat sprzed trzech dekad zapowiadaj�cy przedstawienie jakiej� sztuki, oprawiony w ramk� amatorski obrazek przedstawiaj�cy Odo na kozetce w wi�ziennej �wietlicy, r�cznie wykonana harmonia, lista mieszka�c�w, przy drzwiach zawiadomienie podaj�ce, w jakich godzinach jest w miejskiej �a�ni gor�ca woda.

Szerut, Takver, pok�j nr 3.

Zapuka�, wpatruj�c si� w odblask �wiat�a z przedpokoju na ciemnej powierzchni drzwi, niezbyt prosto osadzonych w futrynie.

Kobiecy g�os zawo�a�:

��Prosz�!

Otworzy� drzwi.

�wiat�o w pokoju, ja�niejsze ni� w korytarzu, pada�o zza kobiecej postaci. Przez chwil� nie by� pewien, czy to Takver. Sta�a twarz� do niego. Wyci�gn�a r�ce w niepewnym, nie doko�czonym ge�cie, jakby go chcia�a odepchn��, a mo�e obj��. Wzi�� j� za r�kꠗ a potem padli sobie w ramiona i stali, przytuleni, na niepewnej ziemi.

��Wejd�!�� zawo�a�a�� och, wejd��e, wejd�.

Otworzy� oczy. W g��bi pokoju, kt�ry nadal wydawa� mu si� bardzo jasny, zobaczy� powa�n�, czujn� twarzyczk� ma�ego dziecka.

��To jest Szevek, Sadik.

Dziewczynka podesz�a do matki, obj�a jej nog� i wybuchn�a p�aczem.

��Nie p�acz, male�ka. Dlaczego p�aczesz?

��A ty dlaczego?�� szepn�o dziecko.

��To ze szcz�cia! Tylko ze szcz�cia. Chod� na kolana. Ach Szevek, Szevek! List od ciebie przyszed� ledwie wczoraj, mia�am w�a�nie odprowadzi� Sadik na noc i i�� do telefonu. Napisa�e�, �e zadzwonisz dzi� wiecz�r, a nie, �e przyjedziesz! No nie p�acz, Sadik, popatrz, ja ju� nie p�acz�, prawda?

��On te� p�aka�.

��Oczywi�cie, �e p�aka�em.

Sadik przygl�da�a mu si� z nieufn� ciekawo�ci�. Mia�a cztery lata, okr�g�� g��wk� i pe�n� twarzyczk�, by�a kr�glutka, ciemna, puszysta i mi�kka.

Ca�e umeblowanie pokoju stanowi�y dwa tapczany. Takver z dzieckiem na kolanach usiad�a na jednym z nich, Szevek usiad� na drugim i wyprostowa� nogi. Grzbietami d�oni wytar� oczy i podsun�� Sadik kostki d�oni do obejrzenia.

��Widzisz�� powiedzia��� mokre. I z nosa mi cieknie. Masz mo�e chusteczk�?

��Tak. A ty nie masz?

��Mia�em, ale zgin�a mi w pralni.

��Mog� podzieli� si� z tob� chusteczk�, kt�rej ja u�ywam�� zgodzi�a si� po chwili dziewczynka.

��On nie wie, gdzie ona jest�� u�wiadomi�a jej Takver.

Sadik zsun�a si� z jej kolan i z szuflady w szafie przynios�a chusteczk�. Poda�a j� matce, a ta Szevekowi.

��Jest czysta�� powiedzia�a Takver, u�miechaj�c si� swoim szerokim u�miechem. Sadik przypatrywa�a si� uwa�nie, jak Szevek wyciera nos.

��Czy nie mieli�cie tu niedawno trz�sienia ziemi?�� zapyta� Szevek.

��Przez ca�y czas s� trz�sienia, cz�owiek przestaje ju� zwraca� uwagꠗ odrzek�a Takver, a Sadik, zadowolona, �e te� mo�e s�u�y� informacj�, dorzuci�a cienkim, ochryp�ym g�osikiem:

��Tak, mieli�my bardzo du�e trz�sienie ziemi przed obiadem.

Kiedy ziemia si� trz�sie, okna dzwoni�, dzwoni� i faluje pod�oga, i trzeba stan�� w drzwiach albo wyj�� na dw�r.

Szevek popatrzy� na Takver; odpowiedzia�a mu spojrzeniem.

Postarza�a si� bardziej ni� o te cztery lata. Nigdy nie mia�a zbyt zdrowych z�b�w, a od tamtej pory jeszcze dwa straci�a, obie g�rne czw�rki, wi�c by�o wida� szczerby, gdy si� �mia�a. Jej sk�ra nie odznacza�a si� ju� t� m�odzie�cz� aksamitno�ci� i j�drno�ci�, w�osy za��� zaczesane g�adko do ty�u�� zmatowia�y.

Takver utraci�a sw�j m�odzie�czy wdzi�k�� dostrzega� to wyra�nie�� i wygl�da�a na przeci�tn�, zapracowan� kobiet� na progu wieku �redniego. Dostrzega� to z pewno�ci� wyra�niej ni� inni. Widzia� Takver tak�, jakiej nikt inny widzie� nie m�g�, gdy� patrzy� na ni� przez pryzmat lat za�y�o�ci i t�sknoty. Widzia� j� tak�, jak� naprawd� by�a.

Ich oczy spotka�y si�.

��Jak� jak wam si� tutaj powodzi?�� zapyta�, czerwieni�c si� nagle; odezwa� si� najwyra�niej po to tylko, �eby co� powiedzie�.

Poczu�a, jak uderza w ni� dotykalna prawie fala jego po��dania.

Zarumieni�a si� lekko i u�miechn�a. Potem powiedzia�a swym ochryp�ym g�osem:

��Och, od naszej rozmowy telefonicznej nic si� takiego nie zdarzy�o.

��Ale� to by�o sze�� dekad temu!

���ycie biegnie tu utartym torem.

��Bardzo tu pi�knie� te wzg�rza.�� Ujrza� w jej oczach mrok g�rskich dolin. Gwa�towno�� jego po��dania raptownie si� wzmog�a, zakr�ci�o mu si� w g�owie, zdo�a� jednak przetrwa� jako� ten kryzys, spr�bowa� opanowa� erekcj�.�� Czy chcia�aby� tu zosta�?�� zapyta�.

��To mi oboj�tne�� odrzek�a swym niezwyk�ym, ciep�ym ochryp�ym g�osem.

��Wci�� ci kapie z nosa�� zauwa�y�a obiektywnie Sadik.

��Ciesz si�, �e tylko tyle�� powiedzia�.

��Cicho b�d�, Sadik, nie egoizuj!�� skarci�a j� Takver.

Oboje doro�li roze�miali si�, za� Sadik nie przesta�a przygl�da� si� Szevekowi z uwag�.

��Lubi� to miasto, Szev. Ludzie tu s� mili�� ciekawi. Za to praca nie najlepsza. Szpitalne laboratorium, sam rozumiesz. Brak technik�w przestanie by� wkr�tce problemem, wi�c mog�abym wyjecha�, nie stawiaj�c ich w trudnym po�o�eniu. Chcia�abym wr�ci� do Abbenay, je�eli to mia�e� na my�li. Dosta�e� przeniesienie?

��Nie prosi�em o nie i nie sprawdza�em. Od dekady jestem w drodze.

��Co robi�e� na tej drodze?

��Jecha�em ni�, Sadik.

��Przeby� p� �wiata, z po�udnia, przez pustynie, �eby si� do nas dosta栗 wyja�ni�a c�rce Takver. Dziewczynka u�miechn�a si�, usadowi�a wygodniej na jej kolanach i ziewn�a.

��Czy ju� co� jad�e�, Szev? Nie jeste� zm�czony? Musz� po�o�y� ma�� do ��ka, w�a�nie mia�y�my wychodzi�, kiedy zapuka�e�.

��To ona ju� sypia w noclegowni?

��Od pocz�tku tego kwarta�u.

��Mia�am ju� cztery latka�� pochwali�a si� Sadik.

��M�wi si�: mam ju� cztery latka�� poprawi�a j� Takver, zsadzaj�c j� delikatnie z kolan, �eby wyj�� jej p�aszczyk z szafy. Sadik sta�a bokiem do Szeveka; skupia�a na nim ca�� uwag�, do niego kierowa�a swe s�owa.

��Ale ja ju� mia�am cztery latka, teraz mam wi�cej ni� cztery�� Temporalistka, jak ojciec!

��Nie mo�na mie� jednocze�nie czterech latek i wi�cej ni� cztery, prawda?�� zapyta�a dziewczynka, wyczuwaj�c aprobat� i zwracaj�c si� teraz wprost do Szeveka.

��Ale� tak, z �atwo�ci�. Mo�esz mie� te� jednocze�nie cztery lata i prawie pi��.�� Siedz�c na niskim tapczanie, mia� g�ow� na r�wnej wysoko�ci z g��wk� dziewczynki, nie musia�a wi�c patrze� na niego do g�ry.�� Ale widzisz, ja zapomnia�em, �e ty masz ju� prawie pi�� lat. Kiedy ci� widzia�em po raz ostatni, mia�a� ich niewiele wi�cej ni� zero.

��Naprawd�?�� w jej g�osie odezwa�a si� wyra�na kokieteria.

��Tak. By�a� mniej wi�cej taka d�uga�� na nieznaczn� odleg�o�� rozstawi� d�onie.

��Czy umia�am ju� m�wi�?

��M�wi�a� baa i par� innych s��w.

��Czy budzi�am wszystkich w bloku jak dziecko Cheben?�� dopytywa�a si� z szerokim, radosnym u�miechem.

��Rozumie si�.

��A kiedy si� dobrze nauczy�am m�wi�?

��Kiedy mia�a� oko�o p�tora roczku�� odpowiedzia�a jej Takver�� i od tamtej pory nie zamyka ci si� buzia. Gdzie jest kapelusz, Sadikiki?

��W szkole. Nie znosz� tego kapelusza�� poinformowa�a Sadik Szeveka.

Zaprowadzili dziewczynk� przez ulice, po kt�rych hula� wiatr, do noclegowni o�rodka kszta�ceniowego i weszli z ni� do przedpokoju. By�o to ciasne, obskurne pomieszczenie, o�ywione jednak dzieci�cymi malowankami, kilkoma zgrabnymi modelami lokomotyw z br�zu, mn�stwem domk�w dla lalek i malowanymi ludzikami z drewna. Sadik poca�owa�a na dobranoc matk�, po czym odwr�ci�a si� do Szeveka i wyci�gn�a r�czki. Nachyli� si� do niej.

Poca�owa�a go sucho, ale mocno.

��Dobranoc!�� powiedzia�a.

Ziewaj�c odesz�a za nocn� opiekunk�. Dolecia� ich jej g�os i �agodne uciszanie opiekunki.

��Ona jest pi�kna, Takver. Pi�kna, inteligentna i silna.

��Boj� si�, �e jest rozpuszczona.

��Ale� sk�d. Doskonale sobie poradzi�a�, znakomicie�� w takich czasach�

��Tu nie by�o a� tak �le jak na po�udniu�� powiedzia�a, spogl�daj�c na niego, gdy wychodzili z noclegowni.�� Tutaj dzieci by�y od�ywiane. Nie za dobrze, ale zawsze. Miejscowa wsp�lnota jest w stanie produkowa� �ywno��. Kiedy ju� nie ma nic innego, mo�na zbiera� nasiona dzikiego holum i uciera� do jedzenia. Tu nikt nie g�odowa�. Ale ja j� zepsu�am. Karmi�am j�, oczywi�cie, piersi� do trzeciego roku �ycia, bo i czemu nie, skoro i tak nic innego nie by�o do jedzenia! Ale to si� nie podoba�o w tej plac�wce badawczej w Rolnym. Chcieli, �ebym j� odda�a na ca�y czas do ��obka.

Twierdzili, �e przyj�am wobec dziecka postaw� posiadaczki i nie przyk�adam si� nale�ycie do solidarnego wysi�ku w godzinie pr�by. W gruncie rzeczy mieli racj�. Ale tacy byli tej swojej racji pewni! �adne z nich nie rozumia�o, co to znaczy samotno��. To nie by�y osoby, ale sami komuni�ci. G��wnie kobiety wierci�y mi dziur� w brzuchu, �e karmi� piersi�. Prawdziwe spekulantki cia�em. Wytrwa�am tam, bo jedzenie by�o dobre�� pr�bowa�am, czy nie da si� je�� glon�w, dostawa�o si� ich czasem grubo ponad zwyk�e racje, ale smakowa�y jak guma�� p�ki nie znale�li sobie kogo� odpowiedniejszego na moje miejsce. Potem na oko�o dziesi�� dekad wyjecha�am do Nowego Zarania. To by�o zim�, dwa lata temu, w czasie tego d�ugiego okresu, gdy nie kursowa�a poczta i tak ci�ko by�o tam, gdzie by�e�. W Nowym Zaraniu zobaczy�am to skierowanie w wykazie i przyjecha�am tutaj. Sadik a� do tej jesieni mieszka�a ze mn� w domicylu. Nadal mi jej brakuje. Pok�j zrobi� si� bez niej taki cichy.

��To nie masz wsp�lokatorki?

��Mam, Szerut, bardzo mi�a dziewczyna, pracuje na nocn� zmian� w szpitalu. By� ju� najwy�szy czas, �eby Sadik wysz�a z domu, przebywanie z innymi dzie�mi dobrze na ni� wp�ywa.

Stawa�a si� nie�mia�a. Przyj�a t� zmian� bardzo dzielnie, z ca�kowitym stoicyzmem. Ma�e dzieci s� urodzonymi stoikami. P�acz� z powodu guza, ale powa�ne wydarzenia przyjmuj� ze spokojem, nie mazgaj� si� jak tylu doros�ych.

Szli rami� przy ramieniu. Jesienne gwiazdy wyroi�y si� mrowiem o niebywa�ej jaskrawo�ci, migoc�c i mrugaj�c we wzbitym trz�sieniem ziemi i wichur� kurzu, a� ca�e niebo zdawa�o si� dr�e�, potrz�sa� diamentowymi okruchami, pob�yskiwa� jak s�oneczny blask na czarnym morzu. Pod tym roziskrzonym przepychem wzg�rza sta�y mroczne i solidne, ostro rysowa�y si� linie dach�w, mi�kko �wieci�y latarnie.

��Cztery lata temu�� odezwa� si� Szevek.�� To w�a�nie cztery lata temu wr�ci�em do Abbenay z tego odludzia w Po�udniowy�u.

Jak�e si� to miejsce nazywa�o? Czerwone �r�d�a. By�a taka noc jak ta, wiatr, gwiazdy. Ca�� drog� z ulicy R�wninnej do domicylu bieg�em. A ciebie tam nie by�o, wyjecha�a�. Cztery lata!

��Na drugi dzie� po wyje�dzie z Abbenay zrozumia�am, jaka by�am g�upia, �e to zrobi�am. G��d nie g��d. Powinnam by�a odm�wi� i nie przyj�� tego skierowania.

��Nie na wiele by si� to zda�o. Sabul ju� czeka�, �eby mi oznajmi�, �e usuwaj� mnie z Instytutu.

��Gdybym zosta�a, nie pojecha�by� do Kurzawy.

��Mo�e i nie; ale mogli�my przecie� nie dostawa� razem skierowa�. Przez jaki� czas wygl�da�o na to, �e nic nie ostoi si� razem, prawda? W miastach na Po�udniowym Zachodzie nie zosta�o ani jedno dziecko. Nadal ich tam nie ma. Wys�ano je na p�noc, w rejony, gdzie istnia�a lokalna produkcja �ywno�ci, lub cho�by by�a na ni� szansa. A doro�li zostali na miejscu, �eby utrzymywa� w ruchu kopalnie i fabryki. To cud, �e�my to wszyscy przetrwali, prawda?� Ale, do diab�a, teraz przez jaki� czas mam zamiar zajmowa� si� tylko w�asn� prac�!

Wzi�a go pod r�k�. Przystan�� jak wryty, jakby jej dotyk �miertelnie go porazi�. Potrz�sn�a nim z u�miechem.

��Ty jeszcze nic nie jad�e�, prawda?

��Prawda. Och, Takver, jak ja ciebie pragn��em, jak ja ciebie pragn��em!

Przytulili si� do siebie mocno, na ciemnej ulicy, daleko od latarni, pod kopu�� gwiazd. R�wnie nagle oderwali si� od siebie i Szevek opar� si� o poblisk� �cian�.

��Lepiej co� zjem�� powiedzia�, a Takver przyzna�a:

��S�usznie, bo jeszcze mi tu padniesz! Chod�.

Przeszli jedn� przecznic� do jad�odajni, najwi�kszego budynku w Chakar. By�o ju� po godzinach kolacji, ale posilali si� jeszcze kucharze; dali przyjezdnemu misk� duszonego mi�sa z warzywami i chleba do woli. Siedzieli wszyscy przy stole blisko kuchni.

Pozosta�e sto�y by�y ju� sprz�tni�te i zastawione do �niadania. Sufit sto��wki, przepa�cistej jak pieczara, gin�� wysoko w mroku, daleki jej koniec ton�� w ciemno�ci, roz�amywanej jedynie po�yskami �wiat�a na miskach i kubkach stoj�cych na niewidocznych sto�ach. Kucharze i obs�uga, zm�czeni po ca�ym dniu pracy, stanowili milcz�ce towarzystwo; jedli szybko i odzywali si� niewiele, nie zwracaj�c uwagi na Takver i nieznajomego. Jeden po drugim wstawali od sto�u i odnosili naczynia do zmywarek w kuchni. Jaka� starsza kobieta powiedzia�a wstaj�c:

��Nie musicie si� �pieszy�, ammari, czeka ich jeszcze godzina zmywania.

Mia�a chmurn�, ponur� twarz, bez �ladu macierzy�sko�ci czy dobrotliwo�ci; przem�wi�a jednak ze wsp�czuciem i serdeczno�ci� ludzi do�wiadczaj�cych jednakiego losu. Nie mog�a uczyni� dla nich nic wi�cej, jak tylko poradzi�: �Nie musicie si� �pieszy� i obj�� ich kr�tkim spojrzeniem braterskiej mi�o�ci.

Oni za�nie wi�cej uczyni� mogli dla niej�� i niewiele te� dla samych siebie.

Wr�cili do �smego Domicylu, do pokoju nr 3, i zaspokoili trawi�ce ich d�ugo po��danie. Nie zapalili nawet lampy; zawsze lubili kocha� si� w ciemno�ci. Za pierwszym razem szczytowali oboje, ledwie wsun�� pr�cie; za drugim razem kochali si� op�ta�czo i krzyczeli z rado�ci, przed�u�aj�c rozkosz, jak gdyby odwlekali chwil� �mierci; za trzecim razem kochali si� na wp� �pi�c i ko�owali wok� sedna bezgranicznej ekstazy, wok� swych istnie�, niczym planety, kt�re wiruj� na o�lep, bezg�o�nie, w potokach s�onecznego �wiat�a, wok� wsp�lnego centrum grawitacji, wiruj�ce, ko�uj�ce bez ko�ca.

Takver obudzi�a si� o �wicie. Podparta na �okciu, patrzy�a na Szereka szary kwadrat okna, a potem spojrza�a na niego. Le�a� na plecach, oddychaj�c tak cicho, �e jego pier� nie unosi�a si� prawie, twarz, daleka i surowa w bladym �wietle brzasku, odchylona by�a nieco w ty�. Wr�cili�my do siebie z wielkiej oddali�� pomy�la�a Takver. Zawsze tak robili�my. Wracali�my do siebie z wielkiej oddali�� przestrzeni, lat, otch�ani przypadku. On przybywa z tak daleka, �e ju� nic nie zdo�a nas rozdzieli�. Nic, �adne odleg�o�ci, lata nie mog� by� wi�ksze od tej odleg�o�ci, kt�ra nas ju� rozdzieli�a, od r�nicy naszych p�ci, odmienno�ci naszych istnie�, naszych umys��w; tej rozpadliny, otch�ani, kt�r� spinamy jednym spojrzeniem, dotkni�ciem, s�owem, rzeczami najprostszymi w �wiecie. Sp�jrz, jak jest daleko, kiedy �pi. Sp�jrz, jak daleko�� i zawsze tak daleko. Lecz wraca, wraca, wraca�

Takver zapowiedzia�a, �e ma zamiar odej�� ze szpitala w Chakar, zosta�a jednak, p�ki nie znaleziono na jej miejsce w laboratorium zast�pstwa. Pracowa�a po osiem godzin dziennie�� w trzecim kwartale roku 168 wiele os�b pracowa�o nadal na w przed�u�onych zmianach okresu kl�ski, bo cho� susza sko�czy�a si� zim� 167, gospodarce daleko by�o do stanu normalno�ci. Has�o: �Du�o pracuj, ma�o jedz� nadal pozostawa�o wytyczn� wykwalifikowanych pracownik�w; racje �ywno�ciowe rekompensowa�y ju� wszak�e dzienny wydatek energii, co jeszcze rok, dwa lata temu nie by�o bynajmniej regu��.

Szevek przez pewien czas nie zajmowa� si� na dobr� spraw� niczym. Nie uwa�a� si� za chorego; po czterech latach g�odu tak wszyscy przywykli do skutk�w trud�w i niedo�ywienia, �e uznawali je za co� normalnego. Cierpia� na �kaszel pyliczy� (przypad�o�� endemiczn� w�r�d wsp�lnot po�udniowych pusty�), chroniczne zapalenie oskrzeli (podobne do pylicy krzemowej), a tak�e na inne g�rnicze choroby, ale i one by�y czym�, co w tamtych regionach uwa�ano za rzeczy zwyczajne. Cieszy� si� po prostu tym, �e gdy nie chce mu si� nic robi�, niczego robi� nie musi.

Przez par� dni dzieli� pok�j z Szerut�� oboje spali do p�nego popo�udnia�� potem ta cicha czterdziestoletnia kobieta przeprowadzi�a si� do innej pracownicy na nocn� zmian� i przez nast�pne cztery dekady, jakie sp�dzili w Chakar, on i Takver mieli pok�j wy��cznie dla siebie. Gdy ona by�a w pracy, on spa�, wa��sa� si� po polach lub po suchych, nagich wzg�rzach za miastem. P�nym popo�udniem przechodzi� w powrotnej drodze ko�o o�rodka kszta�ceniowego i przygl�da� si� Sadik i jej towarzyszom na placu zabaw, b�d� te� anga�owa� si� (co doro�li nieraz czynili) w kt�re� z dzieci�cych zaj�栗 do��cza� do grupy zwariowanych siedmioletnich stolarzy lub do dw�jki powa�nych dwunastoletnich geometr�w, kt�rzy napotkali na trudno�ci w triangulacji. Potem wracali z Sadik do pokoju; p�niej wychodzili na spotkanie wracaj�cej z pracy Takver i szli razem do �a�ni, a nast�pnie do jad�odajni. W godzin� lub dwie po kolacji odprowadzali dziewczynk� do noclegowni i wracali do siebie. Dni up�ywa�y w niezm�conym spokoju, opromienione jesiennym s�o�cem, spowite w cisze wzg�rz.

Dla Szeveka by� to czas poza czasem, czas poza nurtem czasu�� nierzeczywisty, niezniszczalny, zaczarowany. On i Takver rozmawiali nieraz do p�na w nocy; to zn�w k�adli si� do ��ka zaraz po zapadni�ciu ciemno�ci i przesypiali jedena�cie, dwana�cie godzin w g��bokiej, krystalicznej ciszy g�rskiej nocy.

Przywi�z� ze sob� baga�: ma�y, zniszczony kuferek z p�yty pil�niowej, na kt�rym czarnym atramentem wypisane by�o du�ymi literami jego imi�. Wszyscy Anarresyjczycy podr�owali z takimi kuferkami z pomara�czowej p�yty pil�niowej, okrutnie porysowanymi i powgniatanymi; nosili w nich papiery, pami�tki, zapasow� par� but�w. Walizka Szeveka mie�ci�a now� koszul�, kt�r� pobra�, przeje�d�aj�c przez Abbenay, kilka ksi��ek, nieco papierzysk oraz dziwny przedmiot, kt�ry zdawa� si� sk�ada栗 dop�ki spoczywa� na dnie walizki�� z wielu p�askich, drucianych p�tli i paru szklanych paciork�w. Drugiego wieczoru po przyje�dzie Szevek z tajemnicz� min� pokaza� go c�rce.

��To jest naszyjnik�� orzek�a ma�a z zachwytem.

Mieszka�cy ma�ych miasteczek nosili sporo bi�uterii. W wyrafinowanym Abbenay�� gdzie panowa�o silniejsze napi�cie mi�dzy zasad� nieposiadania a ch�tk� przyozdabiania siꠗ pier�cionek czy spinka wyznacza�y granic� dobrego smaku. Gdzie indziej jednak nie przejmowano si� zupe�nie tym g��bokim zwi�zkiem, jaki zachodzi mi�dzy estetyk� a zbytkiem; ludzie stroili si� bezwstydnie. W wi�kszo�ci okr�g�w�� trudz�c si� dla s�awy i mi�o�ci ludzkiej�� dzia�a� zawodowy jubiler, istnia�y r�wnie� pracownie rzemie�lnicze, gdzie mo�na by�o zaspokaja� zachcianki gustu przy pomocy dost�pnych tam niewyszukanych materia��w�� miedzi, srebra, paciork�w, spineli, granat�w i ��tych diament�w z Po�udniowy�u. Sadik nie mia�a okazji ogl�da� zbyt wielu b�yszcz�cych, delikatnych cacek, widywa�a jednak naszyjniki, tote� naszyjnika dopatrzy�a si� w drucianych kr�gach.

��Nie, sp�jrz�� rzek� ojciec i uroczy�cie, wprawnie podni�s� tajemniczy przedmiot za ��cz�c� kilka drucianych zwoj�w nitk�.

Zwisn�wszy u jego d�oni, przedmiot o�y��� p�tle pocz�y obraca� si� swobodnie, zakre�laj�c jedna wewn�trz drugiej powietrzne sfery, szklane paciorki rozb�ys�y odblaskiem lampy.

��Ach, jakie to �liczne!�� zawo�a�o dziecko.�� Co to jest?

��Wiesza si� to u sufitu. Znajdzie si� tu jaki� gw�d�? Przynios� p�niej z Zaopatrzenia, na razie wystarczy haczyk na palta. Czy wiesz, kto to zrobi�, Sadik?

��Nie. Ty.

��Ona. Matka. Ona to zrobi�a.�� Odwr�ci� si� do Takver.�� To moje ulubione, to kt�re wisia�o nad biurkiem. Inne odda�em Bedapowi. Ani my�la�em zostawia� je tej starej�� jak�e jej by�o? Mamie Zazdro�nicy z g��bi korytarza.

��A, Bunub! Lata ju� jak o niej nie my�la�am!

Takver roze�mia�a si� dr��cym �miechem. Przygl�da�a si� mobilowi, jakby si� go ba�a. Sadik wpatrywa�a si� w lekk� konstrukcj�, w cichych obrotach poszukuj�c� stanu r�wnowagi.

��Chcia�abym�� powiedzia�a na koniec ostro�nie�� powiesi� sobie to na jedn� noc nad ��eczkiem w noclegowni.

��Zrobi� ci takie samo, kochanie. Na wszystkie noce.

��Ty naprawd� umiesz to robi�, Takver?

��No c�, kiedy� umia�am. My�l�, �e b�d� mog�a zrobi� ci co� podobnego.�� W oczach Takver stan�y ju� jawnie �zy.

Szevek obj�� j� ramieniem. Wci�� byli oboje na granicy p�aczu, ogromnie napi�ci. Sadik przygl�da�a si� przez chwil� przytulonym rodzicom spokojnym, bacznym spojrzeniem, po czym odwr�ci�a si�, by obserwowa� Zaj�cie Nie Zamieszkanej Przestrzeni.

Wieczorami, gdy zostawali we dwoje, c�rka stawa�a si� cz�sto tematem ich rozm�w. Takver�� nie maj�c kogo obdarza� czu�o�ci��� by�a nieco przesadnie zaj�ta dzieckiem. Macierzy�skie ambicje i niepokoje przy�mi�y jej zdrowy rozs�dek. Nie by�o to jej przyrodzone; ani wsp�zawodnictwo, ani opieku�czo�� nie mia�y dla Anarresyjczyk�w wi�kszego powabu. By�a wi�c rada, mog�c wy�ali� si�, pozby� trosk, co umo�liwia�a jej obecno�� Szeveka. Podczas ich pierwszych po roz��ce nocy to ona g��wnie m�wi�a, on za� s�ucha��� jak m�g�by s�ucha� muzyki lub szmeru p�yn�cej wody�� nie usi�uj�c odpowiada�. Od czterech lat odzywa� si� niewiele, odwyk� od rozm�w. Dopiero Takver�� jak to zwykle bywa�o�� uwolni�a go od tego milczenia. P�niej to on przewa�nie m�wi�, przywi�zuj�c jednak zawsze wag� do jej odpowiedzi.

��Pami�tasz Tirina?�� zapyta� pewnej nocy.

By�o zimno; nasta�a zima i pok�j�� po�o�ony najdalej od domicylowej kot�owni�� nigdy si� nie nagrzewa�, nawet przy otwartej na ca�� szeroko�� przepustnicy. �ci�gn�li wi�c po�ciel z obu tapczan�w i opatulili si� w ni� oboje na ��ku bli�szym nawiewnika ciep�a. Szevek mia� na sobie star�, do reszty spran� koszul�, �eby mu by�o ciep�o, gdy� lubi� w ��ku siedzie�. Takver, ca�kiem naga, wsun�a si� pod koce a� po czubek nosa.

��Co si� sta�o z tym pomara�czowym kocem?�� spyta�a.

��Co za posiadaczka! Zostawi�em go.

��Mamie Zazdro�nicy? Jaka szkoda. Nie jestem posiadaczk�.

Jestem po prostu sentymentalna. To by� pierwszy koc, pod jakim spali�my.

��Wcale nie. Musieli�my si� czym� przecie� przykrywa� w g�rach Ne Theras.

��Je�li nawet, ju� tego nie pami�tam�� roze�mia�a si�.�� O kogo to pyta�e�?

��OTirina.

��Nie przypominam sobie.

��Instytut Okr�gowy w P�nocowy�u. Taki ciemny, zadzieraj�cy nosa ch�opak�

��A, Tirin! Oczywi�cie. My�la�am o Abbenay.

��Widzia�em si� z nim na Po�udniowym Zachodzie.

��Widzia�e� si� z Tirinem? Jak�e si� on miewa?

Przez chwil� prowadzi� palec po splotach koca i nie odpowiada�.

��Pami�tasz, co m�wi� nam o nim Bedap?

���e wci�� dostawa� skierowania kleggich, w��czy� si� z miejsca na miejsce, a� w ko�cu wyl�dowa� na Segvinie, czy tak? Potem Dap straci� go z oczu.

��Widzia�a� t� sztuk�, kt�r� wystawi�, t�, kt�ra narobi�a mu k�opot�w?

��Na Letnim Festiwalu po twoim wyje�dzie? Och tak. Nie pami�tam jej ju�, to by�o tak dawno. By�a g�upiutka. Dowcipna�� Tirin by� dowcipny�� ale g�upiutka. Opowiada�a o pewnym Urrasyjczyku�� tak, teraz pami�tam. Ten Urrasyjczyk chowa si� w zbiorniku hydroponicznym na pok�adzie lec�cego na Ksi�yc frachtowca, oddycha przez s�omk� i od�ywia si� korzeniami ro�lin. M�wi�am ci, �e to g�upie! W ten spos�b przemyca si� na Anarres. Potem szwenda si� to tu, to tam, pr�buje kupowa� towary na sk�adach, pr�buje sprzedawa� co� ludziom i zbiera z�ote samorodki, a� ma ich tyle, �e nie mo�e si� ruszy�. Osiada wi�c tam, gdzie go to z�oto przycisn�o, buduje sobie pa�ac i tytu�uje si� W�a�cicielem Anarres. Potem by�a taka okropnie �mieszna scena, kiedy on i ta kobieta chc� kopulowa�, ona le�y ju� rozkraczona i ca�a gotowiute�ka, a on nie mo�e z ni� sp�kowa�, p�ki jej nie zap�aci tymi swoimi z�otymi samorodkami. Ale ona ich nie chce. To by�o �mieszne: ta le�y i przebiera nogami, ten si� do niej zabiera, a potem odskakuje, jakby go co� ugryz�o, i krzyczy: �Nie mog�! To niemoralne! To nie jest dobry interes!� Biedny Tirin! By� taki komiczny, taki pe�en �ycia.

��To on gra� tego Urrasyjczyka?

��Tak. By� doskona�y.

��Pokazywa� mi t� sztuk�. Par� razy.

��Gdzie� go spotka�? W Wielkiej Dolinie?

��Nie, wcze�niej, w �okciu. By� dozorc� w fabryce.

��Z w�asnego wyboru?

��Nie s�dz�, by Tir by� w�wczas zdolny do dokonywania jakichkolwiek wybor�w� Bedap by� zawsze przekonany, �e sk�oniono go do wyjazdu na Segvin�, zmuszono, �eby poprosi� o leczenie. Sam nie wiem. Kiedy go zobaczy�em, po kilku latach terapii, by� cz�owiekiem z�amanym.

��My�lisz, �e co� mu tam na Segvinie zrobili�?

��Nie wiem. Uwa�am, �e Sanatorium stara si� zapewnia� os�on�, dawa� schronienie. S�dz�c z ich syndykatowych publikacji, s� nastawieni co najmniej altruistycznie. Nie s�dz�, �eby to oni doprowadzili Tirina do ob��du.

��Wi�c co go tak z�ama�o? Tylko to, �e nie m�g� znale�� takiej plac�wki, jak� by chcia�?

��Wyko�czy�a go ta sztuka.

��Sztuka? Rwetes, jaki wok� niej podnios�y te stare pierdo�y?

Och, s�uchaj, �eby zbzikowa� z powodu takiej moralistycznej po�ajanki, trzeba ju� by� naprawd� stukni�tym. Wystarczy�o to zignorowa�!

��Tir by� ju� stukni�ty. Wedle norm naszego spo�ecze�stwa.

��Co chcesz przez to powiedzie�?

��No c�, s�dz�, �e on jest urodzonym artyst�. Nie rzemie�lnikiem�� tw�rc�. Wynalazc�-burzycielem, z gatunku tych, co to musz� wszystko wywr�ci� do g�ry nogami i wypatroszy�. Satyrykiem, czyli kim�, kto chwali przez z�o��.

��Czy ta sztuka by�a a� tak dobra?�� zapyta�a naiwnie Takver, wysun�wszy si� nieco spod kocy i wpatruj�c si� badawczo w profil Szeveka.

��Nie. Nie wydaje mi si�. Cho� na scenie mog�a by� zabawna.

Ostatecznie mia� tylko dwadzie�cia lat, kiedy j� pisa�. Wci�� j� przerabia. Nie napisa� nigdy nic innego.

��Wci�� pisze t� sam� sztuk�?

��Wci�� t� sam� sztuk�.

��Hm�� mrukn�a ze wsp�czuciem i niech�ci�.

��Przychodzi� co par� dekad i pokazywa� mi j�. A ja czyta�em�� albo udawa�em, �e czytam�� i pr�bowa�em z nim o niej rozmawia�. Bardzo mu zale�a�o, �eby o niej rozmawia�, ale nie m�g�.

Zanadto si� ba�.

��Czego? Nie rozumiem.

��Mnie. Wszystkich. Organizmu spo�ecznego, ludzkiego gatunku, braterstwa, kt�re go odtr�ci�o. Kiedy cz�owiek czuje, �e jest sam przeciw wszystkim, ma podstawy do l�ku.

��Chcesz powiedzie�, �e tylko dlatego, i� pewni ludzie okrzykn�li jego sztuk� niemoraln� i wo�ali, �e nie powinno mu si� powierza� posady nauczyciela, on ju� uzna�, �e wszyscy s� przeciwko niemu? To niezbyt m�dre!

��A kto by� za nim?

��No, Dap� przyjaciele.

��Ale przecie� straci� z nimi kontakt. Pos�ano go daleko od nich.

��Wi�c czemu nie odrzuci� skierowania?

��Pos�uchaj, Takver. My�la�em dok�adnie tak samo. Zawsze tak m�wimy. Ty te� tak m�wi�a�: powinnam by�a odm�wi� wyjazdu do Rolnego. Ja te� tak sobie m�wi�em po przyje�dzie do �okcia: jestem cz�owiekiem wolnym, nie musia�em tu przyje�d�a�!� My�limy tak i m�wimy�� ale nigdy tak nie robimy. Nasza inicjatywa jest bezpiecznie schowana w naszym m�zgu�� jak pok�j, do kt�rego mo�emy wej�� i powiedzie�: Nie musz� nic robi�, jestem panem samego siebie, jestem wolny. Po czym opuszczamy ten pokoik w naszej g�owie i udajemy si� tam, dok�d nas skieruje KPR, i siedzimy tam, dop�ki nie otrzymamy nowego skierowania.

��Och, to wcale nieprawda, Szev. Sprawi�a to dopiero susza.

Przedtem nie by�o nawet po�owy tych skierowa� ludzie podejmowali prac�, gdzie chcieli, przy��czali si� do jakiego� istniej�cego syndykatu albo tworzyli w�asny i rejestrowali go w Kompopracu. Za� ten przydziela� skierowania g��wnie tym, kt�rzy woleli si� rejestrowa� w Puli Prac Og�lnych. Teraz wr�c� te same zasady.

��Nie jestem tego pewien. Powinny, oczywi�cie. Ale nawet przed zapanowaniem g�odu sprawy nie sz�y w tym kierunku, wprost przeciwnie. Bedap mia� racj�: ka�dy stan wyj�tkowy, ka�dy nawet nab�r do pracy przyczynia si� do rozbudowywania biurokratycznej machiny w ramach KPR i swoistego kostnienia�� tak by�o, tak jest, tak by� powinno� I do suszy mia�a� tego mn�stwo.

Pi�� lat surowej kontroli mog�o utrwali� ten wz�r na zawsze. Nie r�b takiej sceptycznej miny! S�uchaj, powiedz mi, ile ty znasz os�b, kt�re odm�wi�y przyj�cia skierowania�� cho�by i przed g�odem.

Takver zamy�li�a si� nad odpowiedzi�.

��Nie licz�c nuchnibi?

��Nie, nie. Nuchnibi te� si� licz�.

��No wi�c tak, kilku przyjaci� Dapa�� ten mi�y kompozytor, Salas, paru tamtych flejtuch�w. A kiedy by�am ma�ym dzieckiem, w Dolinie Kr��ystej pokazywali si� prawdziwi nuchnibi. Tyle �e oni oszukiwali, jak mi si� zreszt� zawsze wydawa�o. Opowiadali takie urocze k�amstwa i zmy�lone historyjki, przepowiadali przysz�o��, ka�dy rad ich go�ci�, utrzymywa� i karmi� tak d�ugo, jak d�ugo zabawiali. Ale oni nigdy d�ugo nie zabawili� Wreszcie we�: ludzie zabierali si� i przenosili do miasta, g��wnie dzieci, niekt�rzy po prostu nie cierpieli pracy na roli, porzucali wi�c swoje stanowiska i wyje�d�ali. Robiono tak zawsze i wsz�dzie. Ludziska kr�c� si� po �wiecie, szukaj�c, gdzie im b�dzie lepiej. Nie nazwiesz tego przecie� odrzucaniem skierowa�!

��A czemu� by nie?

��Do czego ty w�a�ciwie zmierzasz?�� mrukn�a, wsuwaj�c si� g��biej pod koc.

��Zmierzam do tego, �e my wstydziliby�my si� przyzna� do odrzucenia skierowania. �e sumienie spo�eczne ca�kowicie zdominowa�o sumienie jednostki, zamiast pozostawa� z nim w zgodzie. My ju� nie wsp�pracujemy�� my pokornie s�uchamy.

Boimy si�, �e zostaniemy odtr�ceni, nazwani osobnikami leniwy �M. niefunkcjonalnymi, egoizuj�cymi. Odczuwamy wi�cej obawy przed opini� s�siada, ni� mamy szacunku dla w�asnego wolnego wyboru. Widz�, �e ty mi nie wierzysz, Tak, ale cho� spr�buj, spr�buj przekroczy� t� granicꠗ cho�by tylko w wyobra�ni�� i zbadaj, co czujesz. Zdasz sobie wtedy spraw�, kim jest Tirin i dlaczego zosta� rozbitkiem, cz�owiekiem straconym. On jest zbrodniarzem, bo my stworzyli�my zbrodni�, dok�adnie tak jak posiadacze. Wyrzucamy cz�owieka poza obszar naszej aprobaty, a potem go za to pot�piamy. Stworzyli�my prawa, prawa zwyczajowego post�powania, wznie�li�my wok� siebie mury i nie potrafimy ich nawet dostrzec, bo sta�y si� cz�ci� naszego sposobu my�lenia. Tir nie by�by do czego� takiego zdolny. Znam go od dziesi�tego roku �ycia. Nigdy tego nie robi�, nie umia� budowa� mur�w. By� urodzonym buntownikiem. Urodzonym odonianinem, prawdziwym odonianinem! On by� cz�owiekiem wolnym, a my�� jego bracia�� doprowadzili�my go do ob��du, karz�c za pierwszy swobodny czyn.

��Nie wydaje mi siꠗ mrukn�a zagrzebana w ��ku Takver�� �eby Tirin by� szczeg�lnie siln� osobowo�ci�.

��W istocie, by� wyj�tkowo wra�liwy.

Zapad�a d�uga cisza.

��Nic dziwnego, �e to ci� gn�bi�� odezwa�a si� Takver.�� Jego sztuka. Twoja ksi��ka.

��Ale ja jestem w szcz�liwszym po�o�eniu. Naukowiec mo�e udawa�, �e jego praca nie jest z nim to�sama, �e jest jedynie bezosobow� Prawd�. Artysta nie mo�e schowa� si� za Prawd�. On nigdzie nie mo�e si� schowa�.

Obserwowa�a go przez jaki� czas k�tem oka, nast�pnie obr�ci�a si� i usiad�a, naci�gaj�c koc na ramiona.

��Bit! Ale� zimnica� Nie mia�am racji z t� ksi��k�, prawda?

Nie nale�a�o pozwala� Sabulowi, �eby j� okroi� i opatrzy� swoim imieniem. Wydawa�o si� to jednak s�uszne. Wydawa�o si�, �e jest to przedk�adanie pracy nad pracownika, dumy nad pr�no��, wsp�lnoty nad w�asne ja, i tak dalej, i temu podobne. Ale to w gruncie rzeczy nie mia�o z tym wszystkim nic wsp�lnego, prawda? To by�a kapitulacja. Poddanie si� dyktatowi Sabula.

��Nie wiem. Ksi��ka zosta�a jednak wydrukowana.

��S�uszny cel, ale z�e �rodki! Szev, ja d�ugo o tym w Rolnym my�la�am. Powiem ci, co tu by�o z�e. By�am w ci��y. Kobiety ci�arne nie kieruj� si� moralno�ci�. Jedynie najprymitywniejszym instynktem po�wi�cenia si�. Do diab�a z ksi��k�, z partnerstwem z prawd�, je�li zagra�aj� bezcennemu p�odowi!� To pop�d do zachowania gatunku, dzia�a� mo�e jednak r�wnie� na szkod� wsp�lnoty; jest biologiczny, nie spo�eczny. M�czyzna powinien by� wdzi�czny, �e nigdy go nie do�wiadcza. Lepiej jednak, �eby zdawa� sobie spraw�, �e mo�e mu ulega� kobieta, i mia� si� przed tym na baczno�ci. S�dz�, �e to dlatego w�adyckie systemy w przesz�o�ci traktowa�y kobiety jak w�asno��. One za� czemu na to pozwala�y? Bo stale chodzi�y w ci��y�� bo ju� by�y zaw�aszczone, zniewolone!

��Mo�liwe, zgoda, ale nasze spo�ecze�stwo, tu na Anarres, je�li tylko prawdziwie wciela w �ycie idea�y Odo, jest wsp�lnot� prawdziw�. To przecie� kobieta z�o�y�a Obietnic�! Co ty wyprawiasz? Pozwalasz sobie na uczucie winy? Tarzasz si� w nim?�� Nie u�y� s�owa �tarza� si�, na Anarres nie by�o przecie� zwierz�t, kt�re mog�yby si� �tarza� �; pos�u�y� si� z�o�eniem, znacz�cym dos�ownie: �pokrywa� si� stale grub� warstw� ka�u�. Gi�tko�� i precyzja j�zyka prawickiego sprzyja�y tworzeniu obrazowych metafor, czego jego tw�rcy nie przewidzieli.

��Ale� nie. To by�o cudowne�� m�c urodzi� Sadik! Ale myli�am si� co do ksi��ki.

��Mylili�my si� oboje. Mylili�my si� zawsze razem. Chyba naprawd� nie s�dzisz, �e podj�a� t� decyzj� bez mojego udzia�u?

��My�l�, �e w tym przypadku jednak tak.

��Nie. W gruncie rzeczy nie podj�o jej �adne z nas, �adne z nas nie dokona�o wyboru. Pozwolili�my Sabulowi, �eby wybra� za nas�� naszemu w�asnemu, siedz�cemu w nas Sabulowi: konwencji, moralno�ci, l�kowi przed spo�ecznym ostracyzmem, obawie przed byciem innym, przed byciem wolnym! Nigdy wi�cej. Ucz� si� powoli, lecz jednak si� ucz�.

��Co zamierzasz zrobi�?�� zapyta�a z dreszczykiem ochoty i podniecenia w g�osie.

��Pojecha� z tob� do Abbenay i za�o�y� syndykat wydawniczy.

Wydrukowa� nie okrojone Zasady. Drukowa� wszystko, co si� nam spodoba. Zarys otwartej o�wiaty naukowej Bedapa, kt�rego KPR nie chcia�o rozpowszechnia�. Sztuk� Tirina. Jestem mu to winny. Nauczy� mnie, czym s� wi�zienia i kto je buduje. Ci, kt�rzy wznosz� mury, s� swoimi w�asnymi wi�niami. Mam zamiar wype�ni� moj� w�a�ciw� funkcj� w organizmie spo�ecznym. Zamierzam pojecha� tam i rozebra� mury.

��To mo�e si� okaza� do�� ryzykowne�� zauwa�y�a Takver, otulona kocami. Opar�a si� o niego, a on otoczy� j� ramionami.

��Spodziewam siꠗ powiedzia�.

Po za�ni�ciu Takver d�ugo le�a� tamtej nocy z r�kami pod g�ow�, wpatrzony w ciemno��, ws�uchany w cisz�. Przypomina� sobie d�ug� podr� z Kurzawy, p�aszczyzny i mira�e pustyni, maszynist� o �ysej, opalonej g�owie i szczerych oczach, kt�ry powiedzia�, �e cz�owiek powinien mie� czas po swojej stronie�� wsp�pracowa� z nim, a nie mu przeszkadza�.

Przez te ostatnie cztery lata dowiedzia� si� czego� na temat w�asnej woli. W jej s�abo�ci odkry� jej si�ꠗ przemo�niejsz� od wszelkich spo�ecznych i etycznych nakaz�w. Nie zdo�a� jej st�umi� nawet g��d. Im mniej posiada�, tym silniejsz� odczuwa� potrzeb�, �eby by�.

Uznawa� t� potrzebꠗ m�wi�c j�zykiem odonizmu�� za swoj� �funkcj� kom�rkow��, co oznacza�o (w trybie analogicznym) niepowtarzalno�� jednostki i pracy, do jakiej dana jednostka by�a najzdatniejsza, umo�liwiaj�cej jej zatem najpe�niejszy wk�ad w dzie�o spo�eczno�ci. Zdrowe spo�ecze�stwo pozwoli�oby mu kultywowa� swobodnie t� jego optymaln� funkcj�, w koordynacji z reszt� r�wnorz�dnych funkcji, szukaj�cych dla siebie miejsca i wyrazu.

Taka by�a centralna idea Analogii Odo. Fakt, �e spo�eczno�� odo�ska na Anarres idei tej nie sprosta�a, w jego mniemaniu jego samego z zobowi�zania wobec tego idea�u nie zwalnia�; wprost przeciwnie. Wraz z obaleniem mitu pa�stwa ukaza�y si� wyrazi�cie prawdziwe zwi�zki wzajemne spo�eczno�ci i jednostki. Od jednostki mo�na ��da� po�wi�cenia, nigdy�� kompromisu, bo cho� tylko spo�eczno�� mo�e zapewni� bezpiecze�stwo i stabilno��, jedynie jednostka, osoba ma zdolno�� moralnego wyboru�� zdolno�� zmiany, tej podstawowej funkcji �ycia. Spo�ecze�stwo odo�skie zosta�o zaprojektowane jako nieustaj�ca rewolucja, a rewolucja zaczyna si� w g�owie.

Snu� te rozwa�ania w tych w�a�nie terminach, bo inaczej ni� po odo�sku nie potrafi� my�le�.

Upewni� si� zatem, �e jego niezachwiana i niez�omna wola tworzenia by�a (wedle poj�� odonizmu) sama dla siebie usprawiedliwieniem. Jego poczucie zasadniczej odpowiedzialno�ci wobec w�asnej pracy nie odcina�o go�� jak sk�onny by� s�dzi栗 od jego towarzyszy i spo�ecze�stwa, ale tym silniej z nimi zespala�o.

Przekonany te� by�, �e cz�owiek, kt�ry poczuwa si� do takiej odpowiedzialno�ci wobec jakiej� jednej rzeczy, winien okazywa� r�wn� odpowiedzialno�� i wobec pozosta�ych. By�o b��dem uznawa� si� za narz�dzie swojego powo�ania i nic ponadto i po�wi�ca� dla niego inne zobowi�zania.

O tym w�a�nie m�wi�a Takver, ch�� do takiego po�wi�cenia odkry�a w sobie, b�d�c w ci��y; m�wi�a za� o tym ze zgroz�, z odraz� do samej siebie, bo i ona wyznawa�a odonizm, bo i dla niej rozdzielanie �rodk�w i cel�w by�o czym� fa�szywym. I dla niej�� podobnie jak dla niego�� nie liczy� si� cel jako cel. Liczy� si� proces: proces by� wszystkim. Mo�na by�o p�j�� w dobrym kierunku, zb��dzi�, ale nie oczekiwa�, wyruszaj�c w drog�, �e dok�d� si� dojdzie. Wszelkie zobowi�zania i przyrzeczenia tak pojmowane nabiera�y tym wi�kszej wagi i trwa�o�ci.

Dlatego wzajemne zobowi�zanie ��cz�ce jego i Takver, ich zwi�zek, przetrwa�o bez szwanku czteroletni� roz��k�. Oboje z tego powodu cierpieli�� i to cierpieli srodze�� ani jemu jednak, ani Takver nie przysz�o do g�owy, �eby uciec od tej udr�ki �ami�c zobowi�zanie.

W istocie bowiem�� rozmy�la�, grzany ciep�em snu Takver�� szukali oboje rado�ci, pe�ni istnienia. Unikaj�c cierpienia, zaprzepa�cisz te� szans� na szcz�cie. Przyjemno�ci b�d� przyjemnostek mo�esz zazna�, lecz nie dost�pisz spe�nienia. Nie dowiesz si�, co to znaczy wraca� do domu.

Takver westchn�a cicho�� jakby si� zgadza�a ze swoim partnerem�� i odwr�ci�a si� na drugi bok, pod��aj�c za biegiem jakiego� przyjemnego snu.

Spe�nienie�� my�la��� jest funkcj� czasu. Pogo� za przyjemno�ciami ma charakter kolisty, powtarzalny, pozaczasowy. Uganianie si� za odmian�, jakiemu si� oddaj� widz, �owca silnych prze�y� i rozpustnik, ko�czy si� zawsze w tym samym miejscu. Ma kres.

Dobiega go i musi si� rozpoczyna� od nowa. Nie jest podr� i powrotem, ale zamkni�tym kr�giem, zamkni�tym pokojem, cel�.

Na zewn�trz za� tego zamkni�tego pokoju rozci�ga si� krajobraz czasu, w kt�rym dusza�� je�li ma szcz�cie i odwagꠗ mo�e budowa� kruche, prowizoryczne, niemo�liwe drogi i miasta wierno�ci: krajobraz nie zamieszkany przez istoty ludzkie.

Dop�ki jaki� czyn nie spe�nia si� w krajobrazie przesz�o�ci i przysz�o�ci, dop�ty nie jest czynem ludzkim. Wierno��, kt�ra potwierdza nast�pstwo przesz�o�ci i przysz�o�ci, wi���c czas w jedn� ca�o��, jest korzeniem ludzkiej si�y; bez niej niczego dobrego zdzia�a� nie spos�b.

Spogl�daj�c wstecz na cztery minione lata, Szevek dostrzega� w nich nie czas zmarnowany, ale fragment budowli, jak� on i Takver wznosili swoim �yciem. Jedna z zalet wsp�dzia�ania z czasem, a nie przeciwstawiania si� mu�� pomy�la��� polega na tym, �e si� go nie marnuje. Nawet b�l si� liczy.

Rodarred, dawna stolica prowincji Avan, by�o miastem strzelistym: las sosen, nad kt�rych wierzcho�kami g�rowa� jeszcze las wie�. Ulice w cieniu drzew by�y mroczne i w�skie, omsza�e, cz�sto zasnute mg��. Jedynie stan�wszy na jednym z siedmiu spinaj�cych rzek� most�w, mo�na by�o, podni�s�szy wzrok, dojrze� szczyty wie�. Niekt�re z nich liczy�y setki st�p wysoko�ci, inne wygl�da�y jak ledwie od ziemi odros�e p�dy�� jak gdyby zwyk�e domy obr�ci�y si� w nasiona. Jedne by�y z kamienia, inne z porcelany, mozaiki, tafli kolorowego szk�a, pokryte miedzi�, cyn� albo z�otem, niewiarygodnie ozdobne, delikatne, l�ni�ce. W�r�d tych bajkowych, czarownych ulic mia�a swoj� siedzibꠗ odk�d istnia�a, to znaczy od trzystu lat�� Urrasyjska Rada Rz�d�w �wiata. W Rodarred�� po�o�onym o nieca�� godzin� drogi od Nio Esseii�� skupia�y si� te� siedziby rz�du narodowego, ponadto wiele amabasad i konsulat�w przy RR� i A-Io.

Ambasada Terry przy RR� mie�ci�a si� w rozsiad�ym mi�dzy rzek� a szos� do Nio Zamku Nadrzecznym, kt�ry wystrzela� w g�r� samotn�, przysadzist�, surow� wie�yc� o kwadratowym dachu i sko�nych, podobnych do zmru�onych oczu oknach. Mury tego zamczyska od tysi�ca czterystu lat opiera�y si� machinom obl�niczym i pogodzie. Od strony l�du obrasta�y go ciemne drzewa, w�r�d kt�rych kry� si� przerzucony nad fos� zwodzony most. By� opuszczony, brama za� by�a podniesiona. Wszystko to�� fosa, rzeka, trawa, sczernia�e mury, flaga na wie�y�� pob�yskiwa�o w zamglonym s�o�cu, przedzieraj�cym si� przez nadrzeczne opary; tymczasem dzwony na wie�ach Rodarred podj�y rozwlek�e i do ob��du harmonijne zadanie wydzwaniania godziny si�dmej.

Urz�dnik w niezwykle nowoczesnej recepcji na zamku by� zaj�ty ziewaniem od ucha do ucha.

��Otwieramy dopiero o �smej�� oznajmi� bezbarwnie.

��Chcia�bym si� widzie� z ambasadorem.

��Ambasador spo�ywa �niadanie. B�dzie si� pan musia� zapisa� na audiencj�.�� Powiedziawszy to, przetar� za�zawione oczy i po raz pierwszy m�g� dok�adniej przyjrze� si� petentowi. Wlepi� w niego wzrok, par� razy poruszy� szcz�k� i zapyta�:�� Kim pan jest? Sk�d pan� Czego pan sobie �yczy?

��Chc� si� widzie� z ambasadorem.

��Prosz� zaczeka栗 powiedzia� urz�dnik z najczystszym ajo�skim akcentem i nie przestaj�c wyba�usza� oczu, si�gn�� po telefon.

Mi�dzy bram� mostu zwodzonego a wej�ciem do ambasady zatrzyma� si� samoch�d, z kt�rego�� pob�yskuj�c w s�o�cu metalowymi okuciami czarnych p�aszczy�� wysiad�o kilku m�czyzn.

Z g��wnej cz�ci gmachu weszli tymczasem do holu dwaj pogr��eni w rozmowie dziwnie wygl�daj�cy i dziwacznie ubrani m�czy�ni. Szevek, staraj�c si� biec, rzuci� si� w ich stron�, okr��aj�c kontuar recepcji.

��Pom�cie mi!�� zawo�a�.

Popatrzyli na� wystraszeni. Jeden z nich cofn�� si�, marszcz�c brwi. Drugi spojrza� obok Szeveka na grupk� umundurowanych m�czyzn, kt�ra wkracza�a w�a�nie do ambasady.

��T�dy�� zakomenderowa� ch�odno, chwyci� Szeveka za rami� i�� z gestem i gracj� tancerza baletowego skoczywszy dwa kroki w bok�� zamkn�� si� wraz z nim w ma�ym, bocznym biurze.

��Co si� sta�o? Jest pan z Nio Esseii?

��Chcia�bym si� widzie� z ambasadorem.

��Jest pan jednym ze strajkuj�cych?

��Szevek. Mam na imi� Szevek. Jestem z Anarres.

B�yszcz�ce, inteligentne oczy cudzoziemca zab�ys�y w jego czarnej jak noc twarzy.

��Mai-godl�� wyszepta�, po czym zapyta� po ajo�sku:�� Czy chce pan prosi� o azyl?

��Nie wiem. Ja�

��Prosz� za mn�, doktorze Szevek. Zaprowadz� pan gdzie�, gdzie b�dzie m�g� pan spocz��.

Potem by�y jakie� hole, schody, d�o� czarnego cz�owieka na ramieniu Szeveka.

Jacy� ludzie pr�bowali mu �ci�gn�� p�aszcz. Opiera� si� ze strachu, �e chc� mu zabra� ukryty w kieszonce koszuli notes. Kto� powiedzia� co� stanowczo w nie znanym mu je�yku. Kto� inny rzek� uspokajaj�co:

��Wszystko w porz�dku. On chce tylko sprawdzi�, czy nie jest pan ranny. Ma pan okrwawiony p�aszcz.

��To nie moja krew�� wyja�ni� Szevek.�� To krew innego cz�owieka.

Zdo�a� usi���5, cho� kr�ci�o mu si� w g�owie. Siedzia� na kanapie w jakim� przestronnym, zalanym s�o�cem pokoju. Chyba zemdla�.

Sta�o nad nim kilku m�czyzn i jedna kobieta. Obrzuci� ich pytaj�cym spojrzeniem.

��Znajduje si� pan w ambasadzie Terry, doktorze Szevek. Jest pan na terra�skim terytorium. Jest pan tutaj zupe�nie bezpieczny.

Mo�e pan tu zosta� tak d�ugo, jak d�ugo pan zechce.

Kobieta mia�a sk�r� ��to-br�zow�, barwy �elazistej ziemi, nie ow�osion��� z wyj�tkiem czubka g�owy; nie tyle wygolon�, co bezw�os�. Rysy twarzy mia�a dziwaczne, dziecinne, usta drobne, nos o p�askiej nasadzie, d�ugie i ci�kie powieki, policzki i podbr�dek kr�g�e, z poduszeczkami t�uszczu. Ca�a jej posta� by�a kr�glutka, gibka, dziecinna.

��Jest pan tu bezpieczny�� powt�rzy�a.

Spr�bowa� si� odezwa�, ale nie zdo�a�. Jeden z m�czyzn popchn�� go delikatnie w pier� i poradzi�:

��Niech pan le�y, niech pan le�y.

Opad� na plecy i wyszepta�:

��Chcia�bym si� widzie� z ambasadorem.

��Ja nim jestem. Nazywam si� Keng. Cieszymy si�, �e pan do nas przyszed�. Jest pan tutaj bezpieczny. Prosz� teraz odpocz��, doktorze Szevek, porozmawiamy p�niej. Nie ma po�piechu.

G�os mia�a dziwny, p�aski i ochryp�y, podobny do g�osu Takver.

��Nie wiem, co robi�, Takver�� poskar�y� si� w ojczystym j�zyku.

���pij�� poradzi�a.

Wi�c zasn��.

Po up�ywie dw�ch dni, kt�re sp�dzi� na spaniu i jedzeniu, wprowadzono go�� ubranego na powr�t w jego szary ajo�ski garnitur, lecz wyprany i wyprasowany�� do mieszcz�cego si� na trzecim pi�trze wie�y prywatnego gabinetu ambasadora.

Ambasador nie uk�oni�a mu si� ani nie poda�a r�ki, z��czy�a tylko d�onie na piersiach i u�miechn�a si�.

��Ciesz� si�, �e czuje si� pan ju� lepiej, doktorze Szevek. Ach nie, powinnam zwraca� si� do ciebie po prostu Szevek, prawda?

Usi�d�, prosz�. Przykro mi, �e zmuszona jestem przemawia� do ciebie po ajo�sku, w j�zyku obcym dla nas obojga. Twojego j�zyka nie znam. M�wiono mi, �e jest nadzwyczaj ciekawy, jedyny j�zyk racjonalnie pocz�ty, kt�ry sta� si� mow� wielkiego narodu.

W towarzystwie tej uprzejmej cudzoziemki czu� si� zwalisty, ci�ki i kud�aty. Usiad� w jednym z g��bokich, mi�kkich foteli.

Keng r�wnie� usiad�a, ale skrzywi�a si� przy tym.

��Od siedzenia w tych wygodnych fotelach bol� mnie plecy�� poskar�y�a si� i Szevek u�wiadomi� sobie wtedy, �e ona nie ma, jak mu si� zdawa�o, lat trzydziestu albo jeszcze mniej, ale co najmniej sze��dziesi�t; zwiod�a go jej g�adka sk�ra i dziecinna twarz.�� U nas�� podj�a�� siada si� przewa�nie na roz�o�onych na pod�odze poduszkach. Gdybym to jednak zechcia�a praktykowa� tutaj, musia�abym jeszcze wy�ej zadziera� na was g�ow�. Wy, Cete�czycy, jeste�cie tacy wysocy!� Mamy ma�y problem. To znaczy nie tyle my, co rz�d A-Io. Widzisz, twoi towarzysze z Anarres�� ci, kt�rzy utrzymuj� ��czno�� radiow� z Urras�� domagaj� si� stanowczo rozmowy z tob�. I rz�d ajo�ski znalaz� si� w k�opocie.�� U�miechn�a si�, szczerze rozbawiona.�� Nie wie, co odpowiedzie�.

By�a spokojna. Spokojna jak og�adzany wod� kamie�, kt�rego widok przynosi ukojenie. Szevek usiad� wygodniej w fotelu i d�ugo zastanawia� si� nad odpowiedzi�.

��Czy rz�d ajo�ski wie, �e tutaj jestem?

��No c�, oficjalnie nie. My�my tego nie og�osili, oni nie pytali. Mamy jednak w ambasadzie paru ajo�skich urz�dnik�w i sekretarzy. Wi�c naturalnie wiedz�.

��Czy moja obecno�� stwarza dla was jakie� zagro�enie?

��Ale� nie. Nasza ambasada jest przedstawicielstwem przy Radzie Rz�d�w �wiata, a nie przy rz�dzie A-Io. Mia�e� pe�ne prawo schroni� si� tutaj, pozostali cz�onkowie Rady wymusiliby na nich uznanie tego faktu. Jak ci ju� powiedzia�am, ten zamek to terytorium Terry.�� Zn�w si� u�miechn�a; jej g�adka twarz pokry�a si� siateczk� drobniutkich zmarszczek, potem si� na powr�t wyg�adzi�a.�� Zachwycaj�ca fantazja dyplomat�w! Ten zamek, oddalony o jedena�cie lat �wietlnych od mojej ojczyzny, ten pok�j na wie�y w Rodarred, w pa�stwie A-Io, na planecie Urras, w systemie s�onecznym Tau Ceti�� jest terytorium Terry.

��Wi�c mo�ecie powiadomi� ich, �e tu jestem.

���wietnie. To upro�ci spraw�. Chcia�am tylko mie� twoj� zgod�.

��Nie by�o dla mnie� �adnych wiadomo�ci z Anarres?

��Nie wiem. Nie pyta�am. Nie my�la�am o tym z twojego punktu widzenia. Je�li ci� co� niepokoi, mo�emy to przekaza� na Anarres. Znamy oczywi�cie d�ugo�� fali, na kt�rej nadaj� twoi towarzysze, nie korzystali�my z niej dot�d, bo nikt nas o to nie prosi�.

Wydawa�o si�, �e lepiej nie nalega�. Mo�emy jednak z �atwo�ci� zorganizowa� ci rozmow�.

��Macie nadajnik?

��Po��czymy si� przez nasz statek�� hai�ski statek, kt�ry kr��y po orbicie wok� Urras. Hain i Terra, jak ci wiadomo, wsp�dzia�aj� ze sob�. Ich ambasador wie, �e u nas jeste�. Jest jedyn� osob�, kt�r� oficjalnie o tym powiadomili�my. Tak wi�c radio jest do twojej dyspozycji.

Podzi�kowa� jej z prostot� cz�owieka, kt�ry nie zagl�da za kulisy z�o�onej mu propozycji, by doszukiwa� si� ukrytych motyw�w.

Wpatrywa�a si� we� przez chwil� przenikliwym, szczerym, spokojnym spojrzeniem.

��S�ysza�am twoje przem�wienie�� powiedzia�a.

Popatrzy� na ni� jakby z oddalenia.

��Przem�wienie?

��To, kt�re wyg�osi�e� na tej wielkiej demonstracji na placu Kapitoli�skim. Przed tygodniem� Zawsze s�uchamy podziemnego radia, audycji Socjalistycznego Zwi�zku Robotniczego i libera��w. Nadawali, oczywi�cie, transmisj� z tej demonstracji. S�ysza�am, jak przemawia�e�. By�am bardzo poruszona. Potem podni�s� si� jaki� ha�as, jaki� dziwny ha�as i by�o s�ycha�, jak t�um zaczyna krzycze�. Nie wyja�nili dlaczego. Rozleg�o si� jakie� wycie. Potem transmisja nagle urwa�a si�. To by�o straszne, strasznie by�o tego s�ucha�. A ty� tam by�� Jak uda�o ci si� uciec? Jak si� wydosta�e� z miasta? Star�wka jest wci�� otoczona kordonem; w Nio stoj� trzy pu�ki wojska; co dzie� wygarniaj� dziesi�tki, setki strajkuj�cych i podejrzanych. Jak si� tutaj dosta�e�?

U�miechn�� si� blado.

��Taks�wk�.

��Przez te wszystkie punkty kontrolne? W tym pokrwawionym p�aszczu? Przecie� wszyscy wiedz�, jak wygl�dasz!

��Ukry�em si� pod tylnym siedzeniem. Taks�wka zosta�a zarekwirowana�� czy to w�a�ciwe s�owo? Pewni ludzie podj�li dla mnie to ryzyko.�� Opu�ci� wzrok na zaci�ni�te na kolanach d�onie.

By� na poz�r spokojny i opowiada� spokojnie, z wewn�trznym jednak napi�ciem, z nat�eniem ujawniaj�cym si� w oczach i bruzdach wok� ust. Zamy�li� si� na chwil�, po czym podj�� z poprzedni� oboj�tno�ci�:�� Z pocz�tku dopisywa�o mi szcz�cie. Po wyj�ciu z kryj�wki mia�em szcz�cie, �e od razu mnie nie aresztowano. Przedosta�em si� na Stare Miasto. Odt�d nie wszystko ju� polega�o na szcz�ciu. Inni obmy�lali za mnie, gdzie mam si� ukry�, jak mnie tam przewie��, podejmowali ryzyko.�� Wypowiedzia� s�owo w ojczystym j�zyku, a nast�pnie je przet�umaczy�:�� Solidarno��

��To bardzo dziwne�� o�wiadczy�a ambasador Terry.�� Prawie nic nie wiem o twoim �wiecie, Szevek. Wiem tylko tyle, ile m�wi� nam Urrasyjczycy, twoi bowiem ziomkowie nie wpuszczaj� nas.

Wiem, oczywi�cie, �e wasza planeta jest sucha i pustynna; wiem, jak za�o�ono t� wasz� koloni�; wiem te�, �e jest to eksperyment na polu nieautorytarnego komunizmu, trwaj�cy ju� od stu siedemdziesi�ciu lat. Czyta�am troch� pism Odo�� niezbyt wiele. S�dzi�am jednak, �e to wszystko nie ma istotniejszego znaczenia dla obecnego biegu spraw na Urras; �e to co� odleg�ego�� ot, ciekawy eksperyment. Myli�am si� jednak, prawda? To jest wa�ne. By� mo�e Anarres stanowi klucz do Urras� Rewolucjoni�ci z Nio wywodz� si� z tej samej co wy tradycji. Nie strajkowali wy��cznie o podwy�k� p�ac ani w prote�cie przeciw poborowi. S� nie tylko socjalistami�� to anarchi�ci; strajkowali przeciwko w�adzy. Rozmiary demonstracji, nat�enie zbiorowych emocji, paniczna reakcja rz�du�� widzisz, to wszystko wydaje si� niezwykle trudne do poj�cia.

Sk�d a� tak gwa�towny bunt? Tutejszy rz�d nie jest zn�w a� tak despotyczny. Bogaci s� istotnie szalenie bogaci, ale biedni wcale nie s� tacy biedni. Nie �yj� w niewoli, nie cierpi� g�odu. Dlaczego nie kontentuj� si� chlebem i narzekaniem? Czemu s� tacy przewra�liwieni?� Zaczynam ju� pojmowa� przyczyn�. Niezrozumia�e pozostaje jednak dla mnie, dlaczego rz�d A-Io, wiedz�c, �e ta liberalna tradycja jest nadal �ywa, zdaj�c sobie spraw� z nastroj�w niezadowolenia panuj�cych w miastach przemys�owych, mimo wszystko ci� tutaj sprowadzi�. To jakby wnosi� zapa�k� do fabryki prochu!

��Nie zamierzano mnie dopuszcza� do fabryki prochu. Chciano mnie trzyma� z dala od narodu, mia�em p�dzi� �ycie po�r�d uczonych i bogaczy. Nie ogl�da� n�dzy. Nie ogl�da� brzydoty.

Chciano mnie trzyma� w wymoszczonym wat� pude�eczku, zapakowanym w kartonowe pud�o owini�te w celofan, jak wszystko tutaj. Mia�em �y� szcz�liwie na tej wy�ci�ce i zaj�� si� prac�, kt�rej nie mog�em wykonywa� na Anarres. Sko�czywszy mia�em im wr�czy� rezultaty, by wam mogli grozi�.

��Grozi� nam? Chcesz powiedzie�: grozi� Terrze, Hain i innym gwiezdnym mocarstwom? Czym grozi�?

��Anihilacj� przestrzeni.

Umilk�a na chwil�.

��Tym si� wi�c zajmujesz?�� zapyta�a swym pokornym, zabawnym g�osem.

��Nie. Nie tym si� zajmuj�! Przede wszystkim nie jestem wynalazc�, in�ynierem. Jestem teoretykiem. Oczekuj� ode mnie teorii. Og�lnej teorii pola w fizyce czasu. Czy wiesz, co to takiego?

��Wasza cete�ska fizyka, wasza Nauka Szlachetna, to dla mnie czarna magia, Szevek. Nie mam przygotowania z matematyki, z fizyki, z filozofii, a ona wydaje si� mie�ci� w sobie to wszystko, plus kosmologi� i inne dziedziny na dok�adk�. Wiem jednak, co masz na my�li, gdy m�wisz: teoria jednoczesno�ci, orientuj� si� te�, co znaczy teoria wzgl�dno�ci; to znaczy wiem, do jak niezwyk�ych rezultat�w praktycznych teoria ta doprowadzi�a; przyjmuj� wi�c, �e i wasza fizyka czasu mo�e otworzy� drog� nowym technologiom.

Skin�� g�ow�.

��To, na czym im zale�y�� powiedzia��� to momentalne przerzuty materii w przestrzeni. Przeskok. Podr�e kosmiczne, pojmujesz, bez pokonywania przestrzeni i up�ywu czasu. Mog� to jeszcze osi�gn��, cho� nie dzi�ki moim r�wnaniom, jak s�dz�. Mog� jednak, je�li zechc�, zbudowa� przy ich pomocy astrograf. Cz�owiek nie zdo�a przeskakiwa� ogromnych otch�ani, lecz idee tak.

��Co to jest astrograf, Szevek?

��Pewna koncepcja.�� U�miechn�� si� nieweso�o.�� Ma to by� urz�dzenie umo�liwiaj�ce komunikowanie si� pomi�dzy dwoma dowolnymi punktami w przestrzeni bez przedzia�u czasu. Nie b�dzie ono, oczywi�cie, przesy�a�o wiadomo�ci; jednoczesno�� oznacza identyczno��. Naszym jednak zmys�om taka jednoczesno�� b�dzie si� przedstawia�a jako transmisja, przekaz. Tote� b�dziemy mogli pos�ugiwa� si� ni� do prowadzenia rozm�w mi�dzy �wiatami bez tego d�ugiego wyczekiwania na dotarcie wiadomo�ci i powr�t odpowiedzi, kt�rego wymagaj� fale elektromagnetyczne.

Prosty sobie w gruncie rzeczy przyrz�d. Co� w rodzaju telefonu.

Roze�mia�a si�.

��Ach, ta prostota fizyk�w! Mog�abym wi�c podnie�� taki�� astrograf?�� i porozmawia� z moim synem w Delhi? I z wnuczk�, kt�ra mia�a pi�� lat, kiedy wyjecha�am, a przyby�o jej nast�pnych jedena�cie w czasie mej podr�y z Terry na Urras statkiem poruszaj�cym si� z pr�dko�ci� blisk� pr�dko�ci �wiat�a� Mog�abym si� dowiedzie�, co dzieje si� w domu teraz, a nie co si� zdarzy�o jedena�cie lat temu. Mo�na by podejmowa� decyzje, osi�ga� porozumienia, dzieli� si� informacjami. Mog�abym rozmawia� z dyplomatami z Chiffewaru, a ty�� z fizykami na Hain. Nie trzeba by czeka� pokole�, �eby jaka� my�l przenios�a si� ze �wiata do �wiata� Wiesz co, Szevek? Wydaje mi si�, �e ten tw�j pro�ciutki przyrz�dzik m�g�by odmieni� �ycie miliard�w ludzi dziewi�ciu Znanych �wiat�w.

Przytakn��.

��Umo�liwi�by powstanie ligi �wiat�w. Zawi�zanie federacji.

Dotychczas lata, dekady dzieli�y odjazd od przyjazdu, pytanie od odpowiedzi. To tak, jakby� wynalaz� mow�! Mo�emy rozmawia栗 nareszcie b�dziemy mogli ze sob� rozmawia�.

��I co by� takiego powiedzia�a?

Gorycz w jego g�osie sp�oszy�a j�. Popatrzy�a na niego i milcza�a.

Pochyli� si� na fotelu i potar� bole�nie czo�o.

��Pos�uchaj�� rzek��� musz� ci wyt�umaczy�, po co do was przyby�em, po co w og�le przyjecha�em na ten �wiat. Przyby�em tu dla idei. Z powodu idei. Aby si� jej uczy�, �eby jej uczy�, by sieni� dzieli�. Widzisz, my na Anarres odci�li�my si� od pozosta�ych �wiat�w. Nie rozmawiamy z innymi lud�mi, z reszt� ludzko�ci.

Tam nie m�g�bym uko�czy� mojej pracy. A cho�bym i m�g�, oni jej nie chcieli, nie widzieli z niej po�ytku. Przyby�em wi�c tutaj.

Tu znajduj� to, czego mi potrzeba: rozmowy, dzielenie si� przemy�leniami, do�wiadczenia w Laboratoriach Bada� nad �wiat�em dowodz�ce czego�, co nie by�o ich celem, ksi�gi teorii wzgl�dno�ci z obcego �wiata�� bodziec, jakiego mi brakowa�o. Tak wi�c doprowadzi�em wreszcie m� prac� do ko�ca. Nie jest jeszcze spisana, mam ju� jednak r�wnania, og�lny zarys, jest w gruncie rzeczy gotowa. Ale dla mnie wa�ne s� nie tylko idee w mojej g�owie. Moje spo�ecze�stwo to tak�e idea. Ona mnie stworzy�a. Idea wolno�ci, przemiany, ludzkiej solidarno�ci, idea wznios�a. By�em przera�liwie g�upi, ale przecie� dostrzeg�em wreszcie, �e po�wi�caj�c si� jednej�� fizyce�� zdradzam drug�. Pozwalam, �eby posiadacze kupili ode mnie prawd�.

��A c� innego mog�e� zrobi�, Szevek?

��Czy naprawd� nie ma alternatywy dla sprzeda�y? Czy nie istnieje co� takiego jak dar?

��Owszem�

��Czy nie rozumiesz, �e chc� wam j� da�, wam, Hain oraz innym �wiatom, i krajom na Urras te�? Ofiarowa� j�, ale wam wszystkim! By �adne z was nie mog�o jej u�y� w spos�b, w jaki chcia�a to uczyni� A-Io�� dla zdobycia w�adzy nad innymi, dla wzbogacenia si�, dla wygrywania wojen. �eby�cie nie mogli zrobi� z tej prawdy samolubnego u�ytku, a u�yli jej dla dobra wsp�lnego.

��W ko�cu prawda zawsze s�u�y wsp�lnemu dobru�� zauwa�y�a Keng.

��W ko�cu, zgoda, lecz ja nie chc� czeka� ko�ca. Mam tylko I jedno �ycie i nie my�l� po�wi�ca� go zach�anno�ci, spekulacji i k�amstwu. Nie zamierzam s�u�y� �adnemu panu.

Spok�j Keng by� ju� znacznie bardziej wymuszony i narzucony sobie ni� na pocz�tku ich rozmowy. Si�a osobowo�ci Szeveka, nie mitygowanej kalkulacj� ani wzgl�dem na samego siebie, by�a przemo�na. Wstrz�sn�� ni� ten cz�owiek, wpatrywa�a si� we� ze wsp�czuciem i nieomal zgroz�.

��Jakie ono jest�� odezwa�a siꠗ jakie te� mo�e by� to spo�ecze�stwo, kt�re ci� wyda�o? S�ucha�am, kiedy m�wi�e� o Anarres tam na placu, i p�aka�am, lecz tak naprawd� nie wierzy�am ci. Ludzie zawsze tak m�wi� o domu, o dalekiej ojczy�nie� Ale ty nie jeste� taki jak inni. Ty si� r�nisz.

��Odr�nia mnie idea�� przyzna�.�� R�wnie� i dla niej tu przyby�em. Dla tej idei�� Anarres. Skoro m�j nar�d odmawia wyjrzenia za w�asne op�otki, pomy�la�em, �e m�g�bym nak�oni� innych, �eby zainteresowali si� nami. Pomy�la�em sobie, �e zamiast trzyma� si� na uboczu, za murem, by�oby lepiej sta� si� spo�ecze�stwem jak inne spo�ecze�stwa, �wiatem jak inne �wiaty, takim, kt�ry daje i bierze. Lecz tu si� myli�em, myli�em si� gruntownie.

��Czemu� to? Z pewno�ci��

��Bo tu na Urras nie ma nic, ale to nic takiego, czego my, Anarresyjczycy, by�my potrzebowali! Sto siedemdziesi�t lat temu odeszli�my st�d z pustymi r�kami�� i dobrze�my zrobili. Nie wzi�li�my ze sob� nic. Bo te� nie ma tu nic godziwego�� s� tylko pa�stwa z ich arsena�ami, bogacze z ich k�amstwami i biedacy z ich n�dz�.

Na Urras nie mo�na dzia�a� uczciwie, z czystym sumieniem. Nie mo�esz uczyni� nic, �eby si� w to nie wmiesza� zysk, strach przed strat�, pragnienie w�adzy. Nie mo�esz powiedzie� nikomu dzie� dobry, nie ustaliwszy, kto z was dw�ch stoi wy�ej, albo nie pr�buj�c swojej wy�szo�ci dokaza�. Nie mo�esz odnosi� si� do innych jak brat, musisz nimi manipulowa�, rozkazywa� im, s�ucha� ich albo ich oszukiwa�. Nie mo�esz dotkn�� drugiego cz�owieka, bo nie zostawi� ci� w spokoju. Tu nie ma wolno�ci. To jest pude�ko�� Urras jest pude�kiem, paczk� w pi�knym opakowaniu z b��kitnego nieba, ��k, las�w i wielkich miast. Otwierasz to pude�ko i co znajdujesz w �rodku? Czarn�, zakurzon� piwnic� i trupa. Trupa cz�owieka, kt�remu odstrzelili r�k�, bo j� wyci�gn�� do innych. Zobaczy�em wreszcie piek�o. Desar mia� racjꠗ to Urras, piek�o to Urras.

Mimo wzburzenia przemawia� z prostot�, niemal z pokor�, za� ambasador Terry przygl�da�a mu si� z ostro�nym, pe�nym jednak sympatii zdumieniem, jak gdyby nie wiedzia�a, jak t� prostot� traktowa�.

��Jeste�my tu oboje obcy, Szevek�� odezwa�a si� w ko�cu.�� Ja pochodz� ze �wiata znacznie bardziej odleg�ego, zar�wno w czasie, jak i przestrzeni. Zaczyna mi si� jednak wydawa�, �e jestem na Urras nie a� tak obca jak ty� Pozw�l, �e ci powiem, jak moim oczom przedstawia si� ta planeta. Dla mnie�� i dla wszystkich moich ziomk�w z Terry, kt�rzy j� widzieli�� Urras jest naj�yczliwszym, najr�norodniejszym i najpi�kniejszym ze wszystkich zamieszkanych �wiat�w. Spo�r�d nich wszystkich najbardziej podobnym do raju.

Przygl�da�a mu si� ze spokojem i uwag�, on za� milcza�.

��Wiem, �e to �wiat pe�en z�a, niesprawiedliwo�ci, sk�pstwa, g�upoty i marnotrawstwa. Ale jest te� na nim dobro�, pi�kno; jest �wiatem �ywotnym, ma osi�gni�cia. Jest taki, jaki �wiat by� powinien! �ywy, szalenie �ywy�� o�ywiony, mimo ca�ego z�a, nadziej�.

Zgodzisz si� ze mn�?

Skin�� g�ow�.

��A teraz, przybyszu �e �wiata, kt�rego nawet wyobrazi� sobie nie potrafi�, ty, kt�ry uwa�asz m�j raj za piek�o, nie zapytasz, jak wygl�da m�j �wiat?

Wpatrywa� si� w ni� w milczeniu nieruchomym spojrzeniem jasnych oczu.

��M�j �wiat, moja Ziemia, jest ruin�. Zrujnowa� j� cz�owiek.

Rozmna�ali�my si�, objadali�my si�, toczyli�my wojny, p�ki�my wszystkiego nie zniszczyli, po czym wymarli�my. Nie panowali�my ani nad apetytem, ani nad przemoc�; nie przystosowywali�my si�. Zniszczyli�my samych siebie. Ale najpierw zniszczyli�my nasz �wiat. Na mojej Ziemi nie ma ju� las�w. Powietrze jest szare, niebo jest szare, panuje wieczny upa�. Mo�na na niej �y栗 wci�� jeszcze�� ale nie tak jak na tym �wiecie. To jest �wiat �ywy, �wiat harmonii, podczas gdy m�j jest zgrzytem. Wy, odonianie, wybrali�cie pustyni�; my, Terranie, stworzyli�my j�� Wegetujemy tam, podobnie jak wy u siebie. Cz�owiek potrafi wiele wytrzyma�! Jest nas obecnie nieca�e p� miliarda. Kiedy�� liczyli�my dziewi�� miliard�w. Stoj� jeszcze dawne miasta. Ko�ci i ceg�y obracaj� si� w proch, kawa�ki plastiku�� nie; one te� si� nigdy nie przystosowuj�. Ponie�li�my kl�sk� jako gatunek, jako gatunek spo�eczny. Jeste�my tu obecnie, kontaktujemy si� z innymi spo�ecze�stwami z innych �wiat�w jak r�wni z r�wnymi wy��cznie dzi�ki �asce Haik�w. Zjawili si� pewnego dnia i pomogli nam. Zbudowali statki i ofiarowali je nam, by�my mogli opu�ci� nasz zrujnowany �wiat.

Obeszli si� z nami �agodnie, mi�osiernie jak cz�owiek silny z chorym. To bardzo dziwny lud ci Hainowie; starszy od kt�regokolwiek z nas; bezgranicznie hojny. To altrui�ci. Powoduje nimi poczucie winy, kt�rej my, mimo wszystkich naszych zbrodni, nawet poj�� nie jeste�my w stanie. Motorem ich post�powania�� jak mi si� wydaje�� jest przesz�o��, ich niesko�czona przesz�o��. No c�, pozbierali�my, co si� jeszcze na Terrze pozbiera� da�o, i u�o�yli�my sobie �ycie na ruinach w jedyny mo�liwy spos�b: podlega pe�nej centralizacji. Pe�na kontrola nad wykorzystaniem ka�dego akra ziemi, ka�dego okruchu metalu, ka�dej uncji paliwa, racjonowanie wszystkich d�br, kontrola urodzin, eutanazja, powszechny przymus pracy. Ca�kowite podporz�dkowanie ka�dej jednostki jedynemu celowi: przetrwaniu gatunku. Tyle zdo�ali�my osi�gn�� do przybycia Hain�w. Hainowie przynie�li nam� odrobin� nadziei. Nie za wiele. Po�egnali�my si� ju� z nadziej�� Ju� z zewn�trz tylko mo�emy si� przygl�da� temu wspania�emu �wiatu, temu bujnemu spo�ecze�stwu, tej Urras, temu rajowi. Jeste�my zdolni ju� tylko podziwia� go i mo�e zazdro�ci� mu nieco. Nie za bardzo.

��C� wi�c znaczy dla ciebie Anarres, Keng, kiedy ci o niej opowiadam?

��Nic, Szevek. Nic. Zaprzepa�cili�my nasz� szans� na Anarres ca�e wieki temu, zanim si� ona w og�le otworzy�a.

Wsta� i podszed� do okna�� jednej z owych pod�u�nych, poziomych szczelin w �cianie wie�y. W murze znajdowa�a si� poni�ej wn�ka z law� strzelnicz�, na kt�r� wchodzi� �ucznik, by m�c dojrze� bram� w dole i szy� z �uku do napastnik�w; kto nie wszed� na ten stopie�, widzia� jedynie rozs�onecznione, z lekka zamglone niebo. Szevek sta� pod oknem i spogl�da� w �wiat�o, jego blask nape�nia� mu oczy.

��Nie rozumiesz, czym jest czas�� powiedzia�.�� Powiadasz, �e przesz�o�� min�a, przysz�o�� jest nierzeczywista, nie ma zmiany, nie ma nadziei. Uwa�asz, �e Anarres to przysz�o��, kt�rej nie da si� osi�gn��, podobnie jak nie mo�na zmieni� waszej przesz�o�ci. Nie istnieje wi�c nic pr�cz tera�niejszo�ci�� tej oto Urras, bogatej, rzeczywistej, trwa�ej tera�niejszo�ci, bie��cej chwili. S�dzisz dalej, �e to co�, co mo�na posi���! Zazdro�cisz tego troch�. Wydaje ci si�, �e chcia�aby� to mie�. Tylko �e, widzisz, to nie jest rzeczywiste. To nie jest trwa�e, to nie jest solidne�� nic takim nie jest. Rzeczy si� zmieniaj�, stale si� zmieniaj�. Niczego nie mo�na posi��� A ju� najmniej tera�niejszo�ci�� chyba �e razem z ni� przyjmiesz i przesz�o��, i przysz�o��. Nie sam� tylko przesz�o�栗 ale i przysz�o�� te�; nie sam� tylko przysz�o�栗 ale r�wnie� i przesz�o��! Bo one s� realne�� i tylko ich realno�� czyni realn� tera�niejszo��. Nie osi�gniecie, a nawet nie zrozumiecie Urras, je�li nie uznacie rzeczywisto�ci�� trwa�ej rzeczywisto�ci�� Anarres.

Masz racj�: stanowimy klucz. Ale stwierdzaj�c to, ty� naprawd� w to nie wierzy�a. Bo ty nie wierzysz w Anarres. Nie wierzysz nawet we mnie, cho� stoj� tu przed tob�, w tym pokoju, w tej chwili� Moi ziomkowie mieli racj�, to ja si� myli�em. Myli�em si� w tym mianowicie: my nie mo�emy do was przyj��. Nie pozwolicie nam na to. Bo nie wierzycie w zmian�, w ewolucj�. Raczej nas zniszczycie, ni� uznacie nasze istnienie�� uznacie, �e nie zgas�a nadzieja! Nie mo�emy do was przyj��. Mo�emy tylko czeka�, a� wy do nas przyjdziecie.

Na twarzy Keng odbija�y si� wzburzenie i zaduma, ale te� i lekkie oszo�omienie.

��Nie pojmuj� nie pojmujꠗ odezwa�a si� wreszcie.�� Jeste� podobny do postaci z naszej historii, do dawnych idealist�w, wizjoner�w wolno�ci, a jednak ci� nie rozumiem, jak gdyby� mi baja� o przysz�ych wydarzeniach; nie pojmuj� ci�, cho栗 jak zauwa�y�e��� stoisz tu przede mn�, w tym momencie!��� Nie opu�ci�a jej jednak bystro�� my�li. Zapyta�a po chwili:�� Czemu wi�c do mnie przyszed�e�, Szevek?

��Ach, �eby ci ofiarowa� moj� ide�. Moj� teori�, rozumiesz.

Ustrzec j� od stania si� w�asno�ci� Ajo�czyk�w�� inwestycj� b�d� broni�. Nic prostszego, ni� rozpowszechni� te r�wnania�� je�eli si� zgodzisz�� udost�pni� je, najpr�dzej jak to mo�liwe, fizykom na ca�ym tym �wiecie, a tak�e Hainom i pozosta�ym �wiatom. Czy zgodzisz si� to uczyni�?

��Z najwi�ksz� rado�ci�.

��To tylko kilka stron. Dowody i niekt�re wnioski zaj�yby wi�cej miejsca, ale na nie przyjdzie czas p�niej. B�d� je zreszt� mogli opracowa� inni, je�li ja sam nie zdo�am.

��A co potem? Chcesz wraca� do Nio? W mie�cie, zdaje si�, panuje ju� spok�j. Powstanie ju� chyba st�umiono, przynajmniej na jaki� czas. Obawiam si� jednak, �e rz�d ajo�ski uwa�a ci� za wichrzyciela. Pozostaje naturalnie Thu�

��Nie. Nie chc� tu zosta�. Nie jestem altruist�! Je�li mi pomo�esz, wr�c� do domu. Mo�e zreszt� i sami Ajo�czycy oka�� si� sk�onni, �eby mnie odes�a�. S�dz�, �e by�oby to logiczne: nak�oni� mnie, �ebym znikn��, zaprzeczy� mojemu istnieniu. Oczywi�cie, za prostsze mog� uzna� zabicie mnie lub osadzenie na reszt� �ycia w wi�zieniu. Nie mam jeszcze ochoty umiera�, a ju� na pewno nie w tym piekle. Dok�d idzie dusza, kiedy umiera si� w piekle?�� Roze�mia� si�; odzyska� sw�j uprzejmy spos�b bycia.�� Gdyby�cie jednak odes�ali mnie do domu, s�dz�, �e doznaliby ulgi. Martwi anarchi�ci staj� si� m�czennikami i �yj� ca�e wieki. Nieobecni mog� p�j�� w niepami��.

��A mnie si� zdawa�o, �e wiem, co to �realizm�.�� Keng u�miechn�a si�, ale nie by� to u�miech pogodny.

��Jak�e by� mog�a, skoro nie wiesz, co to nadzieja!

��Nie os�dzaj nas zbyt surowo, Szevek.

��Wcale was nie os�dzam. Prosz� was tylko o pomoc, za kt�r� niczym nie b�d� m�g� si� wam odp�aci�.

��Niczym? Sw� teori� nazywasz niczym?

��Po�� na drugiej szali wolno�� jednej ludzkiej duszy�� rzek�, odwracaj�c si� w jej stronꠗ a kt�ra przewa�y? Potrafisz odpowiedzie�? Ja nie.

��Chcia�bym zg�osi� projekt�� o�wiadczy� Bedap�� w imieniu Syndykatu Inicjatywy. Jak wiecie, od dwudziestu mniej wi�cej dekad pozostajemy w kontakcie radiowym z Urras�

��Wbrew zaleceniom tej rady, Federacji Obrony i wi�kszo�ci g�os�w Listy!

��Zgadza siꠗ przyzna� Bedap, mierz�c m�wc� wzrokiem, nie protestuj�c jednak, �e mu przerwano. Na zebraniach KPR nie obowi�zywa�y regu�y procedury parlamentarnej. Wi�cej tam by�o nieraz podobnych wtr�t�w ni� o�wiadcze�. Zgromadzenie owo tak si� mia�o do sprawnie prowadzonej narady kierowniczej jak po�e� surowej wo�owiny do schematu instalacji elektrycznej. Surowa wo�owina sprawia si� jednak lepiej ni� schemat instalacji elektrycznej w �rodowisku, w kt�rym dzia�a�� w organizmie �ywego zwierz�cia.

Bedap zna� swoich wszystkich starych przeciwnik�w z Rady Importu-Eksportu; od trzech lat przychodzi� tu i �ciera� si� z nimi.

Ten jednak m�wca�� m�ody m�czyzna, �wie�o najpewniej wylosowany na List� KPR�� by� nowy. Bedap przyjrza� mu si� �yczliwie, po czym podj��:

��Nie odgrzewajmy starych wa�ni, zgoda? Proponuj� wszcz�� nowy sp�r. Otrzymali�my interesuj�c� wiadomo�� od pewnej grupy na Urras. Nadesz�a na d�ugo�ci fali, na kt�rej kontaktujemy si� z Ajonczykami, ale poza um�wion� por�, sygna� za� by� bardzo s�aby. Wydaje si�, �e nadano j� z pa�stwa o nazwie Benbili, a nie z A-Io. Grupa owa nazywa siebie �Bractwem Odonian�. Wygl�da na to, �e to odonianie, kt�rzy w jaki� spos�b przetrwali po Osiedleniu na Urras w lukach prawa i rz�d�w. Ich pos�anie by�o skierowane do �braci na Anarres�. Mo�ecie je przeczyta� w biuletynie Syndykatu, jest ciekawe. Pytaj�, czy nie pozwoliliby�my im tu przysy�a� ich ludzi.

��Przysy�a� ludzi? Wpuszcza� tu Urrasyjczyk�w? Jako szpieg�w?�

��Nie, osadnik�w.

��Chc�, by�my wznowili osadnictwo, czy tak, Bedapie?

��M�wi�, �e prze�laduje ich rz�d i maj� nadziej� na�

��Wznowi� osadnictwo! Dla ka�dego paskarza, kt�ry nazwie si� odonianinem?

Pe�na relacja z anarresyjskich narad kierowniczych by�aby trudna; toczy�y si� one bowiem w szalonym tempie, cz�sto wielu m�wi�o naraz, nikt si� nie rozwodzi� nad tematem, uciekano si� ch�tnie do sarkazmu, wielu spraw nie dopowiadano; przemawiano tonem ogromnie emocjonalnym, pozwalaj�c sobie cz�sto na jadowite, osobiste wycieczki; docierano, co prawda, do ko�ca narady, nie dochodzono jednak do �adnych konkluzji. Przypomina�o to sprzeczk� mi�dzy bra�mi lub bicie si� z my�lami niezdecydowanego umys�u.

��Je�li nawet pozwolimy przyby� do nas tym tak zwanym odonianom, w jaki spos�b zamierzaj� tego dokona�?

Z pytaniem tym wyst�pi�a oponentka Bedapa, przed kt�r� odczuwa� respekt szczeg�lny�� ch�odna, inteligentna kobieta imieniem Rulag. W ci�gu roku, odk�d zasiada� w tym gremium, by�a jego najbystrzejszym przeciwnikiem. Zerkn�� na Szeveka, po raz pierwszy uczestnicz�cego w zebraniu rady, �eby zwr�ci� mu na ni� uwag�. Kto� mu powiedzia�, �e Rulag jest in�ynierem; istotnie, cechowa�y j� w�a�ciwe in�ynierom jasno�� i trze�wo�� my�lenia, z dodatkiem znamionuj�cej t� kategori� ludzi niech�ci do zawik�a� i odst�pstw od regu�y. Sprzeciwia�a si� Syndykatowi Inicjatywy na ka�dym kroku, poczynaj�c od odmawiania mu prawa do istnienia.

Jej argumenty by�y trafne i Bedap czu� dla niej szacunek. Czasami, kiedy m�wi�a o pot�dze Urras i niebezpiecze�stwie paktowania z silniejszym z pozycji s�abszego, sam dawa� wiar� jej s�owom.

Nieraz bowiem zastanawia� si� (w skryto�ci ducha), czy aby on i Szevek�� spotkawszy si� zim� 68 dla om�wienia sposob�w, jakich m�g�by u�y� sfrustrowany fizyk, �eby wydrukowa� swoj� prac� i przedstawi� j� fizykom na Urras�� nie uruchomili niekontrolowanego �a�cucha wydarze�. Kiedy bowiem nawi�zali wreszcie radiowy kontakt, Urrasyjczycy okazali si� nadspodziewanie ch�tni do rozmowy i wymiany informacji; gdy za� z kolei og�osili sprawozdania z tych rozm�w�� na Anarres podni�s� si� sprzeciw zacieklejszy, ni� si� spodziewali. Ludzie z obydwu �wiat�w zwr�cili na nich uwag� niepokoj�co, prawd� m�wi�c, baczn�. Gdy nieprzyjaciel przygarnia ci� z entuzjazmem, a ziomek zaciekle odrzuca, trudno nie powzi�� w�tpliwo�ci, czy nie jest si� aby w istocie zdrajc�.

��Przypuszczam, �e przybyliby tu kt�rym� z frachtowc�w�� odpar�.�� Najprawdopodobniej autostopem, jak przysta�o dobrym odonianom. Je�li pozwoli im wyjecha� rz�d i Rada Rz�d�w �wiata. A czy pozwoli? Czy w�adycy wy�wiadcz� anarchistom t� przys�ug�? Tego w�a�nie chcia�bym si� dowiedzie�. Co si� te� stanie, je�li zaprosimy tak� ma�� grupkꠗ powiedzmy sze��, osiem os�b?

��Chwalebna ciekawo�栗 pochwali�a Rulag.�� Wiedz�c, jak rzeczywi�cie maj� si� sprawy na Urras, rozeznawaliby�my si� lepiej w zagro�eniach, zgoda. Tyle �e niebezpiecze�stwo kryje si� ju� w samym tego odkrywaniu.

Wsta�a, daj�c do zrozumienia, �e zamierza wyst�pi� z d�u�szym ni� parozdaniowe przem�wieniem. Bedap skrzywi� si� i ponownie �ypn�� na siedz�cego obok Szeveka.

��Teraz s�uchaj�� mrukn��.

Szevek nie odpowiedzia�; ale te� na zebraniach bywa� on zwykle zamkni�ty w sobie i onie�mielony i nie by�o z niego po�ytku, chyba �e go co� g��boko poruszy�o�� okazywa� si� w�wczas zaskakuj�co dobrym m�wc�. Siedzia� ze wzrokiem utkwionym w swoje d�onie. Bedap spostrzeg�, �e Rulag, cho� zwraca�a si� do niego, przez ca�y czas popatrywa�a w�a�nie na Szeveka.

��Wasz Syndykat Inicjatywy�� powiedzia�a, k�ad�c nacisk na zaimek�� zbudowa� nadajnik, nadawa� na Urras, odbiera� stamt�d wiadomo�ci i og�asza� komunikaty. Robili�cie to wszystko wbrew radom wi�kszo�ci KPR i rosn�cemu sprzeciwowi ca�ego bractwa.

Nie poczyniono dot�d �adnych stanowczych krok�w, wymierzonych w wasz� aparatur� i was samych, g��wnie z tego�� jak s�dzꠗ powodu, �e my, odonianie, odzwyczaili�my si� od my�li, �e kto� mo�e podj�� dzia�ania szkodliwe dla innych i obstawa� przy nich, g�uchy na rady, oboj�tny na protesty. Rzadki to przypadek. Prawd� m�wi�c, jeste�cie pierwszymi, kt�rzy post�puj� dok�adnie tak, jak�� wedle uporczywie powtarzanych przepowiedni w�adyckich krytyk�w�� b�d� post�powa� ludzie w spo�ecze�stwie nie znaj�cym praw: z ca�kowitym brakiem odpowiedzialno�ci za spo�eczne dobro. Nie chc� wchodzi� w rozwa�anie szk�d, jakie ju� zd��yli�cie wyrz�dzi�, wydaj�c naukow� informacj� w r�ce pot�nego wroga i w ka�dej rozmowie z Urras ods�aniaj�c nasz� s�abo��. I oto teraz�� zak�adaj�c chyba, �e zd��yli�my ju� do tego wszystkiego przywykn�栗 proponujecie co� stokro� gorszego. Jaka�� zapytacie�� jest r�nica mi�dzy pogaw�dk� z paroma Urrasyjczykami na falach kr�tkich, a pogwark� z nimi tu na miejscu, w Abbenay? Jaka r�nica? A jaka jest r�nica mi�dzy zamkni�tymi a otwartymi drzwiami? Otw�rzmy drzwi�� oto, co si� nam proponuje, ammari.

Otw�rzmy drzwi, niech przybywaj� Urrasyjczycy! Sze�ciu, o�miu pseudoodonian na pok�adzie najbli�szego frachtowca. Sze��dziesi�ciu, osiemdziesi�ciu ajo�skich spekulant�w na pok�adzie nast�pnego, �eby nas sobie obejrze� i oceni�, jak by te� mo�na podzieli� t� maj�tno�� mi�dzy pa�stwa Urras. Nast�pna za� wycieczka b�dzie si� sk�ada�a z sze�ciuset czy tam o�miuset uzbrojonych statk�w wojennych: armaty, �o�nierze, si�y okupacyjne�� i to b�dzie koniec Anarres, koniec Obietnicy. Ca�a nasza nadzieja w Warunkach Osadnictwa, podobnie jak zale�a�a od nich przez sto siedemdziesi�t lat: �adni Urrasyjczycy poza osadnikami nie maj� schodzi� ze statk�w, teraz ani w przysz�o�ci. �adnego mieszania si�.

�adnych kontakt�w. Wyrzekanie si� obecnie tej zasady oznacza przyznanie si� przed tyranami, kt�rych kiedy� pokonali�my: eksperyment nie powi�d� si�, przybywajcie i pojmijcie nas znowu w niewol�!

��Bynajmniej!�� porywczo zaprotestowa� Bedap.�� Przes�anie jest jasne: eksperyment si� powi�d�, jeste�my teraz dostatecznie silni, �eby spotka� si� z wami jak r�wny z r�wnym.

Rozgorza� sp�r jak poprzednio, przypominaj�cy gor�czkow� m��ck� temat�w. Nie trwa� d�ugo. Nie podj�to�� jak zwykle�� �adnej uchwa�y. Niemal wszyscy zebrani opowiedzieli si� stanowczo za trwaniem przy Warunkach Osadnictwa, gdy to za� sta�o si� ju� jasne, Bedap o�wiadczy�:

��W porz�dku, przyjmuj� to jako rzecz postanowion�. Nikt nie przyb�dzie na pok�adzie Fortu Kuieo ani Czujnego. W sprawie sprowadzenia Urrasyjczyk�w na Anarres zamierzenia Syndykatu musz� zosta� oczywi�cie podporz�dkowane opinii spo�ecze�stwa jako ca�o�ci. Zapytali�my was o rad� i zastosujemy si� do niej. Jest jednak jeszcze jeden aspekt tego zagadnienia. Szevek?�

��No c󿠗 przem�wi� wezwany�� powstaje kwestia wys�ania Anarresyjczyk�w na Urras.

Zerwa�y si� okrzyki, zasypano go pytaniami. Szevek, nie podnosz�c g�osu, kt�ry tylko nieznacznie wznosi� si� nad ciche mamrotanie, ci�gn�� z uporem:

��Nie zaszkodzi to ani nie zagrozi �adnemu z mieszka�c�w Anarres. Trudno za� oprze� si� wra�eniu, �e mamy tu do czynienia z kwesti� praw jednostki; w istocie z rodzajem sprawdzianu w tej mierze. Nie zakazuj� tego, co proponujemy, Warunki Osadnictwa.

Wprowadzenie podobnego zakazu obecnie oznacza�oby uzurpowanie sobie przez KPR prerogatyw w�adzy i ograniczenie prawa pojedynczego odonianina do podejmowania dzia�a�, kt�re pozosta�ym nie wyrz�dzaj� szkody.

Rulag pochyli�a si� do przodu. U�miechn�a si� z lekka.

��Ka�demu wolno opu�ci� Anarres�� powiedzia�a. Przenios�a spojrzenie swoich jasnych oczu z Szeveka na Bedapa i z powrotem.�� Mo�e si� uda�, je�li go zabior� frachtowce posiadaczy, dok�dkolwiek zechce. Nie wolno mu jedynie wr�ci�.

��Kto m�wi, �e nie wolno?!�� wykrzykn�� Bedap.

��Warunki Zamkni�cia Osadnictwa. Nikomu ze statk�w towarowych nie b�dzie wolno przekracza� granic Portu Anarres.

��Chwileczk�, to w zamierzeniu mia�o si� z pewno�ci� odnosi� do Urrasyjczyk�w, nie za� Anarresyjczyk�w�� odezwa� si� s�dziwy doradca Ferdaz, kt�ry lubi� wtr�ca� swoje trzy grosze, cho�by dana sprawa mia�a w nast�pstwie przybra� niepo��dany przez niego samego obr�t.

��Ten, kto przybywa z Urras, jest Urrasyjczykiem�� o�wiadczy�a Rulag.

��Legalizm, przesadny legalizm! Po co te wszystkie utarczki?�� odezwa�a si� spokojna, przyci�kawa kobieta imieniem Trepil.

��Utarczki!�� wykrzykn�� nowy cz�onek Rady, �w m�odzieniec; m�wi� z akcentem z P�nocowy�u, g�os mia� g��boki i silny.

��Skoro nie w smak ci utarczki, mo�e to ci przypadnie do gustu. Je�li s� w�r�d nas tacy, kt�rym si� na Anarres nie podoba, niech sobie jad� w diab�y. Jeszcze im w tym dopomog�. Zanios� ich do Portu na r�kach, zagnam ich tam kopniakami! Ale niech no tylko spr�buj� wkra�� si� tu z powrotem, ju� my z kolegami przywitamy ich jak nale�y. Z kilkoma prawdziwymi odonianami. A nie b�dzie to powitanie z u�miechami i s�owami: witajcie w domu, bracia.

B�d� liczyli z�by, a jaja wkopiemy im w bebechy. Zrozumiano?

Czy to dla was dostatecznie jasne?

���eby jasne, nie powiem; �e prostackie, owszem. Prostackie jak pierdni�cie�� stwierdzi� Bedap.�� Jasno�� jest funkcj� my�li.

Powiniene� by� poczyta� troch� pism Odo, nim zabra�e� g�os.

��Nie jeste�cie warci, �eby wymawia� jej imi�!�� wrzasn�� m�ody cz�owiek.�� Jeste�cie zdrajcy, wy i ten wasz ca�y Syndykat!

Ale s� na Anarres ludzie, kt�rzy wam si� bacznie przygl�daj�. My�licie, �e nie wiemy, �e zaproszono Szeveka na Urras, �eby tam wyprzedawa� anarresyjskie zdobycze naukowe posiadaczom? My�licie, �e nie wiemy, �e podobne do was pi�dziele tylko marz� o tym, by tam pojecha�, p�awi� si� w dostatku i da� si� klepa� posiadaczom po ramieniu? Mo�ecie jecha�! Szcz�liwej drogi! Ale je�li kt�ry spr�buje tu wr�ci�, pozna co to sprawiedliwo��!

Zerwa� si� z miejsca i�� pochylony nad sto�em�� rzuca� te gro�by Bedapowi w twarz. Ten podni�s� na niego wzrok i rzek�:

��Tobie nie chodzi o sprawiedliwo��, tobie chodzi o kar�. Czy uwa�asz, �e to jedno i to samo?

��On ma na my�li gwa�t�� sprostowa�a Rulag.�� A je�li przyjdzie do gwa�tu, wy b�dziecie temu winni. Wy i ten wasz Syndykat. I otrzymacie to, na co�cie zas�u�yli.

Siedz�cy obok Trepil chudy, drobny m�czyzna w �rednim wieku zacz�� co� m�wi�, tak jednak cicho, g�osem tak zachrypni�tym od pyliczego kaszlu, �e us�ysza�o go tylko kilku z zebranych. By� go�ciem-delegatem syndykatu g�rnik�w z Po�udniowego Zachodu, nie spodziewano si� wi�c, �e zabierze g�os w tej debacie.

���na co cz�ek zas�uguje�� m�wi�.�� Bo� ka�dy z nas zas�uguje na wszystko, na wszystek zbytek, jaki zgromadzono w stertach w grobowcach zmar�ych Kr�l�w�� a zarazem nie zas�uguje na nic, nawet na okruszyn� chleba w godzinie g�odu. Czy�my to bowiem nie jedli, gdy inni g�odowali? Czy ukarzecie nas za to? Czy nagrodzicie i poczytacie za zas�ug�, �e�my g�odowali, kiedy inni jedli?

�aden cz�owiek nie zas�uguje na kar�, �aden te� nie jest godzien nagrody. Oczy��cie swe umys�y z poj�cia zas�ugi, poj�cia za�� s�ugiwania si�, a posi�dziecie jasno�� my�li.

By�y to oczywi�cie s�owa Odo z List�w z wi�zienia; wypowiadane tak s�abym, ochryp�ym g�osem, czyni�y jednak niezwyk�e wra�enie�� jakby �w cz�owiek sam je dobiera�, jedno po drugim, jakby wychodzi�y z g��bi jego serca, wolno, z mozo�em�� niczym woda, kt�ra powoli, powoli wzbiera w pustynnej studni.

Rulag s�ucha�a z wyprostowan� g�ow� i �ci�gni�t� twarz�, jak kto�, kto zmaga si� z b�lem. Szevek siedzia� naprzeciwko niej po drugiej stronie sto�u ze spuszczon� g�ow�. Gdy po s�owach g�rnika zaleg�o milczenie, podni�s� oczy i powiedzia� w�r�d zapad�ej ciszy:

��Bo widzicie, nam chodzi o to, by�my przypomnieli sobie, �e nie przybyli�my na Anarres dla bezpiecznego schronienia, lecz w poszukiwaniu wolno�ci. Je�li w�ada nami nakaz powszechnej zgody i przymus wsp�pracy, stajemy sienie lepsi od maszyn. Kiedy jednostka nie mo�e pracowa�? solidarnie ze swoimi towarzyszami, jej obowi�zkiem jest pracowa� w pojedynk�. Obowi�zkiem i prawem. Odmawiali�my ludziom tego prawa. Powtarzali�my�� coraz to cz�ciej: musisz pracowa� razem z drugimi, akceptowa� zasady wi�kszo�ci. Ale ka�da zasada jest tyrani�. Obowi�zkiem jednostki jest nie akceptowa� zasad, by� autorem w�asnych uczynk�w, bra� za nie odpowiedzialno��. Bo tylko wtedy spo�ecze�stwo �yje, zmienia si�, przystosowuje, przetrwa. Nie jeste�my poddanymi pa�stwa zbudowanego na prawie, ale cz�onkami spo�eczno�ci uformowanej przez rewolucj�. Rewolucja jest nasz� powinno�ci�, nasz� nadziej� na ewolucj�. �Rewolucja dokonuje si� w duszy jednostki albo nie dokonuje si� wcale. Dokonuje si� pomimo wszystko albo nie jest nic warta. Je�li zak�ada si� jej koniec, w og�le si� w istocie nie zacz�a�. Nie wolno nam si� teraz zatrzymywa�. Musimy i�� dalej. Musimy podj�� ryzyko.

Odpowiedzia�a mu Rulag, przemawiaj�c r�wnie spokojnie jak on, lodowatym jednak�e tonem:

��Nie macie prawa nara�a� nas wszystkich na ryzyko, do kt�rego podj�cia popychaj� was pobudki osobiste.

��Nikt, kto nie zamierza posun�� si� tak daleko, jak ja zamierzam, nie ma prawa mnie powstrzymywa栗 odparowa� Szevek.

Ich oczy spotka�y si� na mgnienie, nast�pnie oboje spu�cili wzrok.

��Ryzyko wyprawy na Urras nie dotyczy nikogo poza osob�, kt�ra je podejmie�� zauwa�y� Bedap.�� Nie narusza w najmniejszym stopniu Warunk�w Osadnictwa, nie zmienia te� niczego�� co najwy�ej na p�aszczy�nie moralnej, a i to na nasz� korzy�栗 w naszych stosunkach z Urras. Nie wydaje mi si� jednak, aby�my ju� dojrzeli, ktokolwiek z nas, do podj�cia decyzji w tej sprawie. Wycofuj� wi�c na razie t� kwesti�, je�li wszyscy si� na to zgadzaj�.

Zgodzili si�, i Bedap z przyjacielem opu�cili zebranie.

��Musz� wst�pi� do Instytutu�� powiedzia� Szevek, kiedy wyszli z gmachu KPR.�� Sabul przys�a� mi jeden ze swoich �cink�w paznokcia, pierwszy od lat. Ciekaw jestem, o co mu chodzi.

��A ja jestem ciekaw, o co chodzi tej kobiecie, Rulag! Ma do ciebie jak�� osobist� uraz�. Zazdro��, jak przypuszczam. Nie posadzimy was wi�cej za sto�em naprzeciwko siebie, bo nigdy do niczego nie dojdziemy. A ten m�ody typek z P�nocowy�u. Rz�dy wi�kszo�ci i prawo pi�ci! Czy zdo�amy si� przebi� z naszym przes�aniem, Szev? Czy te� skonsolidujemy tylko opozycj� przeciwko sobie?

��Przyjdzie nam mo�e naprawd� pos�a� kogo� na Urras�� czynem potwierdzi� nasze prawo, je�li nie zdo�amy s�owem.

��Mo�liwe. Byle nie mnie! Zedr� sobie gard�o, przemawiaj�c za naszym prawem do opuszczenia Anarres, ale gdyby na mnie mia�o pa��, do licha, wola�bym je sobie poder�n��

Szevek roze�mia� si�.

��Musz� ju� i��. B�d� w domu za jak�� godzink�. Zajd� do nas wieczorem, zjemy co� razem.

��Do zobaczenia u was.

Szevek ruszy� ulic� wyci�gni�tym krokiem, Bedap zosta� niezdecydowany przed frontonem gmachu KPR. By�o wczesne popo�udnie, wietrzny, zimny dzie� wiosenny. Sk�pane w s�onecznym blasku ulice Abbenay o�ywione by�y przez �wiat�o i ludzi�� tak czyste, jak gdyby je wyszorowano. Bedap odczuwa� zarazem podniecenie i przygn�bienie. Wszystko, nie wy��czaj�c jego emocji, zdawa�o si� co� obiecywa� i czego� nie dotrzymywa�. Skierowa� si� w stron� domicylu w bloku Pekesz, w kt�rym Szevek i Takver obecnie mieszkali, i�� jak mia� nadziejꠗ zasta� w domu Takver i ma��.

Takver dwa razy poroni�a, a potem�� p�no i troch� nieoczekiwanie, rado�nie jednak witana�� przysz�a na �wiat Pilun. Urodzi�a si� malutka, a i teraz, ch�d sz�o jej na drugi rok, by�a dzieckiem drobnym, o chudych n�kach i ramionach. Kiedy Bedap bra� j� na r�ce, dotyk tych ramionek�� tak kruchych, �e m�g�by je z�ama� jednym skr�tem d�oni�� przejmowa� go zawsze niejasnym l�kiem i niech�ci�. By� do Pilun bardzo przywi�zany, zakochany w jej szarych, chmurnych ocz�tach, podbity jej bezgranicznym zaufaniem, a przecie� ilekro� jej dotyka�, u�wiadamia� sobie wyra�nie (co mu si� wcze�niej nigdy nie zdarzy�o), na czym polega urok okrucie�stwa, odkrywa�, czemu silniejszy dr�czy s�abszego. Zrozumia� te� dzi�ki temu co��� ch�d nie potrafi�by powiedzie� dlaczego�� co dot�d pozbawione dla� by�o sensu, co go w og�le zreszt� nie interesowa�o: uczucia rodzicielskie. Odczuwa� niezwyk�� przyjemno��, gdy Pilun nazywa�a go tadde.

Usiad� na tapczanie pod oknem. Pok�j by� spory, z dwoma tapczanami. Na pod�odze le�a�y maty; poza ma�ym przeno�nym parawanikiem, kt�ry wytycza� przestrze� do zabaw lub zas�ania� ��eczko Pilun, nie by�o w nim innych mebli, �adnych krzese� ani sto��w. Takver, wysun�wszy d�ug�, szerok� szuflad� drugiego tapczanu, porz�dkowa�a przechowywane w niej zwa�y papier�w.

��Bedap, kochany, zajmij si� ni� chwilk�!�� poprosi�a, u�miechaj�c si� szeroko, kiedy dziecko ruszy�o niezdarnie w jego stron�.

��W�azi�a mi ju� w te papierzyska co najmniej dziesi�� razy, ledwie je pouk�ada�am. Uwin� si� z tym w minutk�, no, powiedzmy w dziesi��.

��Nie �piesz si�. Nie mam ch�ci rozmawia�. Chcia�em tu tylko posiedzie�. Chod�, Pilun. Na w�asnych n��tach. Dzielna dziewczyna! Chod� do tadde Dapa. Mam ci� teraz!

Pilun rozsiad�a si� zadowolona na kolanach wujcia i przyst�pi�a do ogl�dzin jego d�oni. Bedap wstydzi� si� swoich paznokci, bo cho� ich ju� nie obgryza�, pozosta�y od obgryzania zdeformowane, w pierwszej wi�c chwili zwin�� palce, �eby je ukry�; potem zawstydzi� si� w�asnego wstydu i odemkn�� d�o�. Pilun poklepa�a j�.

��To przyjemny pok�j�� stwierdzi�.�� Z p�nocnym o�wietleniem. Tak tu zawsze spokojnie.

��Mhm. Cicho b�d�, licz�.

Po chwili od�o�y�a stosy papier�w i zamkn�a szuflad�.

��Sko�czone! Przepraszam. Obieca�am Szevowi, �e znajd� mu ten artyku�. Nie napi�by� si� czego�?

Podstawowe artyku�y �ywno�ciowe by�y nadal racjonowane, ch�d nie tak �ci�le jak przed pi�cioma laty. Sady owocowe w P�nocowy�u nie ucierpia�y a� tak srodze i szybciej od�y�y po suszy ni� regiony uprawy zb�, tote� rok temu skre�lono z listy towar�w reglamentowanych suszone owoce i soki owocowe. Takver trzyma�a butelk� soku w ch�odnym cieniu na oknie. Nape�ni�a p�kate ceramiczne kubki, kt�re Sadik ulepi�a w szkole. Usiad�a naprzeciwko Bedapa i przyjrza�a mu si� z u�miechem.

��No i jak tam w KPR?

��Jak zwykle. A jak tam w laboratorium rybnym?

Takver zajrza�a do swojego kubka, poruszaj�c nim, by z�apa� odblask �wiat�a na powierzchni p�ynu.

��Sama nie wiem. Zastanawiam si�, czyby tego nie rzuci�.

��Czemu, Takver?

��Lepiej samemu odej��, ni� zosta� o to poproszonym� Bieda tylko w tym, �e ja lubi� t� prac� i wykonuj� j� dobrze. A to jedyna taka posada w Abbenay. Nie mo�na by� jednak cz�onkiem zespo�u badawczego, kt�ry zdecydowa�, �e jego cz�onkiem nie jeste�.

��Zachodz� ci bardziej za sk�r�, co?

��Ca�y czas to robi��� przyzna�a, rzucaj�c szybkie i niekontrolowane spojrzenie w stron� drzwi, jakby si� chcia�a upewni�, �e nie stoi w nich Szevek, �e nie s�ucha.�� Niekt�rzy zachowuj� si� wr�cz niewiarygodnie. Sam wiesz. Nie ma sensu si� nad tym rozwodzi�.

��Rzeczywi�cie i dlatego ciesz� si�, �e ci� zasta�em sam�. Sam si� ju� gubi� w tym wszystkim. Ja, Szev, Skovan, Gezach i reszta wi�kszo�� czasu sp�dzamy w warsztacie drukarskim czy na wie�y radiowej, nie mamy �adnych posad, tote� nie widujemy zbyt wielu ludzi spoza Syndykatu. Ja du�o siedz� w KPR, ale to wyj�tkowa sytuacja, tam spodziewam si� opozycji, sam j� prowokuj�. A ciebie co dopad�o?

��Nienawi�栗 odrzek�a Takver swoim g��bokim, mi�kkim g�osem.�� Najczystsza nienawi��. Kierownik mojego zespo�u w og�le si� ju� do mnie nie odzywa. No c�, niewielka strata. To i tak kawa� buca. Inni m�wi� mi jednak, co my�l�� Na przyk�ad jedna kobieta�� nie u nas w laboratorium, tu w bloku. Pracuj� w blokowym komitecie sanitarnym, mia�am do niej spraw�. Nie dopu�ci�a mnie do g�osu. �Nie wa� si� wchodzi� do tego pokoju, ju� ja was znam, zasrani zdrajcy, intelektuali�ci, samoluby��� i tak dalej w tym duchu, a potem zatrzasn�a mi przed nosem drzwi. Groteskowa scena.�� Roze�mia�a si� smutno. Pilun, zwini�ta w ramionach Bedapa, u�miechn�a si�, ujrzawszy, �e matka si� �mieje, po czym ziewn�a.�� I wiesz co, przestraszy�am si�. Jestem tch�rzem, Dap. Boj� si� przemocy. Boj� si� nawet cudzej niech�ci.

��Ale� nie jeste� tch�rzem. Jedynym naszym schronieniem jest aprobata naszych s�siad�w. Wladyk mo�e z�ama� prawo i mie� nadziej�, �e uniknie kary�� ty nie mo�esz �z�ama� zwyczaju; tworzy on ram� twojego wsp�ycia z innymi lud�mi� My dopiero zaczynamy zdawa� sobie spraw�, co to znaczy by� rewolucjonist�, jak to Szev dzi� uj�� na zebraniu. I nie jest to nic przyjemnego.

��Niekt�rzy rozumiej��� powiedzia�a Takver z gorliwym optymizmem.�� Jedna kobieta wczoraj w autobusie�� poj�cia nie mam, sk�d j� znam, spotka�y�my si� pewnie na jakiej� dziesi�tnicy�� powiedzia�a: �To musi by� wspania�e �y� z wybitnym naukowcem, to musi by� takie ciekawe!� A ja jej na to: �Owszem, przynajmniej jest zawsze o czym pogada攅 Pilun, nie �pij, dziecko! Szevek zaraz wr�ci i p�jdziemy do jad�odajni. Potarmo� j�, Dap. Wi�c widzisz, wiedzia�a, kim on jest, a jednak nie by�o w niej nienawi�ci ani dezaprobaty, by�a bardzo mi�a.

��Ludzie go znaj��� przyzna� Bedap.�� To zabawne, bo rozumiej� z jego ksi��ek nie wi�cej ni� ja. On sam uwa�a, �e rozumie jego ksi��ki najwy�ej par�set os�b. Na przyk�ad ci studenci z Instytut�w Wydzia�owych, kt�rzy pr�buj� organizowa� kursy jednoczesno�ci. Wed�ug mnie kilkadziesi�t to ju� by�by optymistyczny szacunek. A mimo to ludzie go znaj� i uwa�aj�, �e to kto�, z kogo mo�na by� dumnym. To jedno Syndykat przynajmniej zdo�a� sprawi�: wydrukowa� ksi��ki Szeva. To chyba jedyna rozs�dna rzecz, jak� zrobili�my.

��Oho-ho! Musieli�cie mie� dzisiaj w KPR ci�kie posiedzenie.

��Rzeczywi�cie. Ch�tnie bym ci� wspar� na duchu, Takver, ale nie potrafi�. Syndykat znalaz� si� o krok od naruszenia podstawowej wi�zi spo�ecznej�� strachu przed obcymi. Jeden m�ody typek zagrozi� nam dzisiaj otwarcie u�yciem si�y. Kiepska propozycja, fakt, ale znajdzie takich, co j� skwapliwie podejm�. No i ta diablica Rulag, to gro�ny przeciwnik!

��To ty nie wiesz, kim ona jest, Dap?

��Kim?

��Szev ci nie powiedzia�? Prawda, on o niej nie m�wi. To mat�� Matka Szeva?

Kiwn�a g�ow�.

��Odesz�a, gdy mia� dwa lata. Zosta� sam z ojcem. Nic szczeg�lnego, oczywi�cie. Je�li abstrahowa� od uczu� Szeva. On uwa�a, �e stracili co� nader wa�nego�� on i jego ojciec. Nie stawia tego na p�aszczy�nie og�lnej zasady, �e rodzice powinni zawsze zatrzymywa� przy sobie dzieci, czy co� takiego. My�l�, �e sprawa polega na wadze, jak� on przyk�ada do wierno�ci.

��Co jest w tym wszystkim niezwyk�e�� rzek� z zapa�em Bedap, zapomniawszy o Pilun, kt�ra spa�a smacznie na jego kolanach�� co si� rzuca w oczy, to jej do niego stosunek! Mo�na by pomy�le�, �e ona dzi� na niego czeka�a, czeka�a, �eby przyszed� na to zebranie Rady Importu-Eksportu. Wie, �e jest dusz� grupy i nienawidzi nas z jego powodu. Dlaczego? Czy�by poczucie winy? Czy�by spo�ecze�stwo odonian tak ju� przegni�o, �e zaczyna powodowa� nami uczucie winy?� Wiesz, teraz gdy mi o tym powiedzia�a�, dostrzegam mi�dzy nimi pewne podobie�stwo. Tylko �e to co� w niej stwardnia�o, stwardnia�o na kamie� sta�o si� martwe.

Gdy to m�wi�, otworzy�y si� drzwi. Wszed� Szevek ze starsz� c�rk�. Sadik by�a teraz dziesi�cioletni� dziewczynk�, wysok� jak na sw�j wiek i chud�, d�ugonog�, gibk� i kruch�, z chmur� ciemnych w�os�w. Bedap, spojrzawszy na wchodz�cego za ni� Szeveka w nowym, niezwyk�ym �wietle jego pokrewie�stwa z Rulag, spojrza� na� tak, jak spogl�da si� niekiedy na bardzo starych przyjaci󳠗 z przenikliwo�ci�, na jak� sk�adaj� si� prze�yte wsp�lnie lata: szlachetna, zamkni�ta twarz�� �ywa, lecz zmizerowana, do cna zn�dznia�a. Twarz naznaczona silnym pi�tnem indywidualizmu, kt�rej rysy nosi�y wszak�e podobie�stwo nie tylko do rys�w Rulag, ale i wielu Anarresyjczyk�w, ludzi oddanych idei wolno�ci, przystosowanych do ja�owego �wiata dali, ciszy i pustkowi.

W pokoju powsta� tymczasem gwar, witano si�, �ciskano, �miano, podawano sobie Pilun z r�k do r�k (ku jej niezadowoleniu), �eby j� poprzytula�, podawano butelk�, �eby nape�ni� kubki, posypa�y si� pytania, potoczy�y rozmowy. W centrum uwagi znalaz�a si� najpierw Sadik�� najrzadszy z rodziny go�� w domu�� po niej Szevek.

��Czego chcia� stary Maziobrody?�� zapyta� Bedap.

��By�e� w Instytucie?�� zdziwi�a si� Takver, obrzucaj�c siadaj�cego obok niej Szeveka uwa�nym spojrzeniem.

��Wst�pi�em tam na chwil�. Sabul zostawi� dla mnie rano kartk� w Syndykacie.�� Szevek wypi� sok owocowy i opu�ci� kubek, ods�aniaj�c usta u�o�one w dziwny grymas.�� Oznajmi� mi, �e Zwi�zek Fizyk�w dysponuje wolnym etatem. W pe�nym wymiarze, samodzielne stanowisko, na sta�e.

��Dla ciebie, chcesz powiedzie�? U nich? W Instytucie?

Przytakn��.

��Sabul ci to oznajmi�?

��Chce ci� skaptowa栗 orzek� Bedap.

��Te� tak s�dz�. Je�li nie mo�esz si� czego� pozby�, polub to�� jak mawiali�my w P�noconi�u.�� Zani�s� si� nagle �miechem.�� Zabawne, co?

��Ani trochꠗ wybuchn�a Takver.�� To wcale nie jest zabawne. To jest ohydne. Jak w og�le mog�e� tam p�j�� i z nim rozmawia�? Po tych wszystkich oszczerstwach, kt�re na ciebie rzuci�, po tych wszystkich k�amstwach na temat Zasad, kt�re z niego wyci�gni�to, po tym jak ci nie powiedzia�, �e Urrasyjczycy dali ci t� nagrod�, a nie dalej jak zesz�ego roku rozp�dzi� te dzieciaki, kt�re ci zorganizowa�y cykl wyk�ad�w, bo jakoby posiadasz na nie �wp�yw kryptow�adczy��� ty i w�adczy!�� to by�o obrzydliwe, niewybaczalne. Jak mo�esz traktowa� uprzejmie takiego cz�owieka?

��No c�, za tym wszystkim nie sta� sam Sabul, jak si� domy�lasz. On jest tylko ich rzecznikiem.

��Wiem, ale on uwielbia t� rol�. I od tak dawna ju� zachowuje si� tak wrednie! No dobrze, co� mu powiedzia�?

��Zagra�em na zw�ok�, mo�na by powiedzie栗 odrzek� i znowu si� roze�mia�.

Takver przyjrza�a mu si� baczniej i stwierdzi�a, �e mimo pozornego opanowania jest w najwy�szym stopniu napi�ty i wzburzony.

��To znaczy, �e nie poprosi�e� go, �eby ci� poca�owa� w nos?

��O�wiadczy�em mu, �e przed paru laty postanowi�em nie przyjmowa� �adnych sta�ych posad, przynajmniej dop�ki b�d� i mo�no�� prowadzenia prac teoretycznych. Na co odpar�, �e i skoro to samodzielne stanowisko, b�d� mia� ca�kowicie woln� r�k� i b�d� m�g� kontynuowa� badania, kt�re wcze�niej prowadzi�em, �e w og�le celem zaoferowania mi tego etatu by�o�� jak�e on to uj��?�� �u�atwienie dost�pu do wyposa�enia do�wiadczalnego Instytutu oraz regularnych kana��w publikacji i rozpowszechniania�. Czyli, innymi s�owy, wydawnictw KPR.

��A wi�c zwyci�y�e��� stwierdzi�a Takver, przypatruj�c mu si� z dziwn� min�.�� Zwyci�y�e�. B�d� drukowali to, co napiszesz.

Tego przecie� chcia�e�, gdy�my tu pi�� lat temu przyjechali. Mury run�y.

��S� jeszcze mury za murami�� rzek� Bedap.

��Zwyci�y�bym, gdybym przyj�� t� posad�. Sabul zaoferowa� mi� legalizacj�. Nadanie mi statusu oficjalno�ci. Po to, �eby mnie odci�gn�� od Syndykatu Inicjatywy. Czy nie tak oceniasz jego pobudki, Dap?

��Oczywi�cie�� przytwierdzi� z powa�n� min� Bedap.�� Dziel i rz�d�.

��Ale przecie� przyj�cie Szeva z powrotem do Instytutu, publikacja jego prac w wydawnictwach KPR oznacza�oby wyra�enie cichej aprobaty dla ca�ego Syndykatu, czy� nie?

��Przez wi�kszo�� ludzi tak by to mog�o zosta� odebrane�� przyzna� Szevek.

��Nie, tak by si� nie sta�o�� stwierdzi� Bedap.�� Podsuni�to by inne wyja�nienie. Oto wybitny fizyk zosta� chwilowo zwiedziony przez grupk� wywrotowc�w. Intelektuali�ci zawsze dawali si� wodzi� za nos, rozmy�laj� bowiem o rzeczach oderwanych�� takich jak czas, przestrze� i rzeczywisto�栗 rzeczach nie maj�cych nic wsp�lnego z realnym �yciem, niecni wi�c zbocze�cy mog� ich z �atwo�ci� sprowadza� na manowce. Dobrzy jednak�e odonianie z Instytutu wytkn�li mu dobrotliwie jego b��dy i oto nawr�ci� si� na drog� socjalno-organicznej prawdy, pozbawiaj�c Syndykat Inicjatywy jedynego realnego roszczenia do zainteresowania kogokolwiek na Anarres czy Urras.

��Ja nie odchodz� z Syndykatu, przyjacielu.

Tamten podni�s� g�ow� i po chwili rzek�:

��Nie. Wiem o tym.

��No to �wietnie. Pora na kolacj�. W brzuchu ju� mi burczy; pos�uchaj, Pilun, s�yszysz? Burrr, burrr!

��Hop!�� zawo�a�a tonem komendy dziewczynka. Szevek chwyci� j�, wsta� i zarzuci� sobie na rami�. Nad ich g�owami zako�ysa� si� z lekka jedyny wisz�cy w pokoju mobil. By� du�y, zrobiony ze sp�aszczonych drut�w, kt�re�� ogl�dane od kraw�dzi�� niemal nikn�y z oczu, tote� uformowane z nich owale znika�y co chwila z migotliwym po�yskiem, podobnie jak gin�y w jasnym o�wietleniu dwie w�skie szklane �zy, poruszaj�ce si� wesp� z owalnymi drutami po przeplataj�cych si� zawile eliptycznych orbitach wok� wsp�lnego �rodka, nigdy si� z nimi naprawd� nie stykaj�c, nigdy te� nie rozdzielaj�c na dobre. Takver nazywa�a ten mobil Zamieszkiwaniem Czasu.

Poszli do jad�odajni Pekesz i zaczekali, a� na tablicy uka�� si� wakaty, by mogli wprowadzi� Bedapa jako go�cia. Bedap rejestruj�c si� tutaj, wyrejestrowywa� si� automatycznie z jad�odajni, w kt�rej si� zwykle sto�owa��� system ten bowiem, sterowany przez komputer, obejmowa� ca�e miasto. By� to jeden z owych wysoce zmechanizowanych �proces�w homeostatycznych�, w jakich lubowali si� pierwsi osadnicy, a kt�ry przetrwa� ju� tylko w Abbenay. Podobnie jak inne, gdzie indziej stosowane, a nie tak skomplikowane sposoby, nigdy w�a�ciwie nie zda� egzaminu; przytrafia�y siꠗ niezbyt co prawda powa�ne�� braki, �wdzie nadwy�ki, tego rodzaju potkni�cia. Wakaty w jad�odajni Pekesz nale�a�y do rzadko�ci, tutejsza kuchnia�� najpopularniejsza w Abbenay�� s�yn�a bowiem z wy�mienitych kucharzy.

Ukaza� si� w ko�cu wykaz wolnych miejsc, wi�c weszli. Dosiad�a si� do nich para m�odych ludzi, w kt�rych Bedap rozpozna� s�siad�w z domicylu Szeveka i Takver. Nikt wi�cej ju� si� do nich nie dosiad��� czy mo�e wszyscy si� ich wystrzegali? Kogo z dwojga? Zdawa�o si� to nie mie� istotnego znaczenia. Zjedli smaczn� kolacj�, dobrze im si� gaw�dzi�o. Co jaki� czas ogarnia�o jednak Bedapa uczucie, �e otacza ich kr�g milczenia.

��Ciekawe, co ci Urrasyjczycy jeszcze wymy�l�.�� Cho� m�wi� swobodnie, stwierdzi� ku w�asnej irytacji, �e zni�a g�os.�� Dopytuj� si�, czy nie mogliby tu przyjecha�, zapraszaj� Szeva do siebie; jaki te� b�dzie ich nast�pny krok?

��Nie wiedzia�am, �e ci� zapraszaj��� stwierdzi�a Takver, marszcz�c z lekka brwi.

��Owszem, wiedzia�a��� sprostowa� Szevek.�� Kiedy mnie zawiadomili, �e dosta�em t� nagrod�, no wiesz, Seo Oen, pytali te�, czy nie zechcia�bym przyjecha栗 nie pami�tasz? Po odbi�r pieni�dzy, kt�re si� z ni� wi���!�� U�miechn�� si� promiennie. Je�li istotnie otacza� go kr�g milczenia, nie przejmowa� si� nim wcale, ostatecznie zawsze by� sam.

��Faktycznie. Wiedzia�am o tym. Nie potraktowa�am tego po prostu jako realnej mo�liwo�ci. Ju� od paru dekad opowiadasz o podsuwaniu KPR my�li wys�ania kogo� na Urras w tym wy��cznie celu, �eby nimi wstrz�sn��.

��Zrobili�my to w ko�cu dzisiejszego popo�udnia. Dap nak�oni� mnie, bym to zasugerowa�.

��No i byli wstrz��ni�ci?

��W�osy im si� zje�y�y, wywalili ga�y�

Zachichota�a. Siedz�ca obok Szeveka na wysokim krze�le Pilun �wiczy�a sobie z�by na kawa�ku chleba holum, za� g�os na dzieci�cej �piewance.

��O siasiema, siasiema, masiema�� nuci�a, na co Szevek, do wszystkiego zdolny, odpowiedzia� jej w tym samym j�zyku:

��O siasiema, masiema, ba-sia!

Rozmowa doros�ych potoczy�a si� dalej bez�adnie, bez poprzedniego te� jednak napi�cia. Bedap nie mia� tego za z�e, ju� dawno przekona� si� bowiem, �e Szeveka nale�a�o bra� takim, jakim by��� w ca�ej jego z�o�ono�ci�� albo nie przestawa� z nim wcale. Najcichsza z ca�ego towarzystwa okaza�a si� Sadik.

Po kolacji Bedap posiedzia� godzink� z przyjaci�mi w mi�ej, przestronnej �wietlicy domicylu, zbieraj�c si� za� do wyj�cia, zaproponowa�, �e odprowadzi Sadik do szkolnej noclegowni, by�o mu bowiem po drodze. W tym momencie zdarzy�o si� co�, przekazano sobie jeden z tych sygna��w, kt�rych znaczenie jest dla os�b spoza kr�gu rodziny niejasne; tyle zdo�a� tylko stwierdzi�, �e Szevek�� bez uprzednich narad czy ustale� r�wnie� postanowi� odprowadzi� c�rk�. Takver musia�a ju� wraca�, �eby nakarmi� Pilun, kt�ra stawa�a si� coraz bardziej ha�a�liwa. Poca�owa�a Bedapa i obaj m�czy�ni, zatopieni w rozmowie, wyszli z milcz�c� Sadik.

Zagadali si� i min�li o�rodek kszta�ceniowy. Kiedy si� odwr�cili, dziewczynka czeka�a bez ruchu przed wej�ciem do noclegowni.

Prosta i wiotka, sta�a ze znieruchomia�� twarz� w s�abym �wietle latarni. Szevek zastyg� na moment w podobnym do jej bezruchu, nast�pnie podszed� do c�rki.

��Co si� sta�o, Sadik?

��Szevek, czy ja bym dzi� mog�a przenocowa� w pokoju?

��Oczywi�cie. Ale co si� sta�o?

Delikatna, poci�g�a twarz Sadik zadr�a�a, jakby mia�a si� rozkruszy� na kawa�ki.

��Oni mnie nie lubi�, tu w noclegowni�� powiedzia�a g�osem �wiszcz�cym z napi�cia, ale cichszym jeszcze ni� przedtem.

��Nie lubi� ci�? O czym ty m�wisz?

Nie dotkn�li dot�d jedno drugiego. Ze strace�cz� odwag� wyrzuci�a z siebie odpowied�.

��Bo oni nie lubi� ciebie� nie lubi� Syndykatu i Bedapa, i� i ciebie. Oni nazywaj�� Starsza siostra w sypialni powiedzia�a, �e ty� �e my wszyscy jeste�my zdra� powiedzia�a, �e jeste�my zdrajcy.�� Wymawiaj�c to s�owo, dziewczynka podskoczy�a, jakby dosi�g�a jej kula, i Szevek chwyci� j� w obj�cia. Przytuli�a si� do niego mocno, zanosz�c si� spazmatycznym szlochem. By�a za du�a i za wysoka, �eby m�g� j� podnie��. Trzyma� j� w obj�ciach i g�aska� po w�osach. Znad ciemnej g�owy c�rki spojrza� na Bedapa. I jego oczy by�y pe�ne �ez. Powiedzia�:

��W porz�dku, Dap. Id� ju�.

Bedapowi nie pozosta�o nic innego, jak odej�� i zostawi� ich samych�� m�czyzn� i dziecko�� w tej jedynej blisko�ci, jakiej dzieli� z nimi nie m�g�, najtrudniejszej i najg��bszej: intymno�ci b�lu.

Odchodzi� bez uczucia ulgi czy wra�enia, �e ucieka; czu� si� raczej niepotrzebny, nieistotny. �Mam trzydzie�ci dziewi�� lat�� pomy�la�, zmierzaj�c w stron� domicylu, gdzie, ca�kowicie niezale�ny, mieszka� w pi�cioosobowym pokoju.�� Za par� dekad stuknie mi czterdziestka. Czego dokona�em? Czym si� zajmowa�em? Niczym. Wtykaniem nosa. Wtykaniem nosa w �ycie innych ludzi, bo w�asnego nie mam. Zawsze brakowa�o mi czasu� I czas przecieknie mi przez palce, i nigdy nie prze�yj� czego� podobnego.�

Obejrza� si� i pobieg� spojrzeniem w g��b d�ugiej, cichej ulicy, wzd�u� kt�rej naro�ne latarnie zakre�la�y w wietrznej ciemno�ci mi�kkie ka�u�e �wiat�a, zbytnio si� ju� jednak oddali�, by m�c dojrze� ojca i c�rk�; a mo�e oni ju� poszli. Nie umia�by te� powiedzie�, cho� taki by� wymowny, co mia�o znaczy� owo �czego� podobnego �; czul jednak, �e doskonale wie, co to znaczy i �e wszystkie jego nadzieje zale�� od tej wiedzy, i je�li ma ocale�, musi swe �ycie zmieni�.

Kiedy dziewczynka uspokoi�a si� na tyle, �e Szevek m�g� j� wypu�ci� z obj��, posadzi� j� na stopniu schod�w przed noclegowni�, a sam wszed� do �rodka, �eby powiedzie� nocnej str�ce, �e Sadik sp�dzi t� noc z rodzicami. Str�ka przyj�a to ch�odno. Doro�li pracownicy dzieci�cych noclegowni mieli naturaln� sk�onno�� do niech�tnego przyjmowania nocowania dzieci w mieszkaniach rodzic�w; uwa�ali to za szkodliwe. Szevek perswadowa� sobie, �e pewnie si� omyli�, bior�c ch��d str�ki za co� wi�cej ni� tak� w�a�nie niech��. Hole o�rodka kszta�ceniowego by�y jasno o�wietlone, t�tni�y ha�asem, rozbrzmiewa�y tonami muzycznych �wicze� i gwarem dzieci�cych g�os�w. Obudzi�y si� w Szeveku echa wspomnie� z dzieci�stwa, wszystkie owe minione d�wi�ki, zapachy i cienie�� a wraz z nimi l�ki. O l�kach si� naj�atwiej zapomina.

Wyszed� z noclegowni i ruszyli z Sadik do domu. Szevek obejmowa� ramieniem w�skie ramiona milcz�cej c�rki; wci�� si� ze sob� zmaga�a. Gdy podchodzili do drzwi g��wnego domicylu bloku Pekesz, Sadik powiedzia�a nagle:

��Ja wiem, �e tobie i Takver nie na r�k�, �ebym nocowa�a w domu.

��Sk�d ci to przysz�o do g�owy?

��Bo wy potrzebujecie prywatno�ci, doros�e pary potrzebuj� prywatno�ci.

��Jest przecie� Pilun�� zauwa�y�.

��Pilun si� nie liczy.

��Ty te� nie.

Si�kn�a nosem, spr�bowa�a si� u�miechn��.

Gdy weszli do jasno o�wietlonego pokoju, jej poblad�a, pokryta czerwonymi plamami, zapuchni�ta twarz natychmiast zwr�ci�a uwag� Takver, kt�ra zawo�a�a z przestrachem:

��Co si� sta�o?

Wyrwana ze stanu s�odkiej b�ogo�ci, Pilun, kt�rej przeszkodzono w ssaniu, zacz�a becze�, na co zn�w rozp�aka�a si� Sadik i przez chwil� wszyscy zdawali si� ton�� we �zach, pociesza� nawzajem i nie przyjmowa� pociechy. A potem zapad�a znienacka cisza. Pilun siedzia�a na kolanach matki, Sadik na kolanach ojca.

Gdy ma�a si� ju� najad�a i zosta�a po�o�ona spa�, Takver spyta�a zatroskanym szeptem:

��No, m�wcie pr�dzej! Co si� sta�o?

Sadik te� ju� niemal zasypia�a z g�ow� na piersi Szeveka. Wyczu�, jak si� zbiera, �eby odpowiedzie�. Pog�aska� j� po w�osach, by j� uciszy�, i odpowiedzia� za ni�:

��Pewne osoby w o�rodku kszta�ceniowym s� do nas usposobione niech�tnie.

��A jakie one maj�, u licha, prawo usposabia� si� do nas niech�tnie?

��Ciszej� Chodzi o Syndykat.

��Ach�� z jej ust wydar� si� jaki� dziwny, gard�owy okrzyk. Zapi�a bluz�, urywaj�c przy tym guzik. Przez chwil� trzyma�a go na d�oni, przypatruj�c mu si� uwa�nie. Nast�pnie przenios�a spojrzenie na c�rk� i Szeveka.

��Od dawna to trwa?

��Od dawna�� nie podnosz�c g�owy, odpowiedzia�a Sadik.

��Od paru dni, dekad, od kwarta�u?

��Och, d�u�ej. Ale oni staj� si� S� coraz bardziej z�o�liwi.

Szczeg�lnie w nocy. Terzol ich nie powstrzymuje.�� Sadik m�wi�a jak przez sen, z ca�kowitym spokojem, jakby ta sprawa ju� jej nie dotyczy�a.

��Co te� takiego robi�?�� zapyta�a Takver, cho� Szevek ostrzeg� j� wzrokiem, by tego nie czyni�a.

��No wi�c oni� s� po prostu podli. Nie dopuszczaj� mnie do zabaw i w og�le. Tip�� by�a moj� przyjaci�k�, jak wiecie�� dawniej przychodzi�a i rozmawia�a ze mn�, przynajmniej po zgaszeniu �wiat�a. Teraz ju� nie przychodzi. Terzol jest teraz w noclegowni starsz� siostr� i ona� ona m�wi: �Szevek jest� Szevek��

Przerwa� jej, wyczuwaj�c narastaj�ce w ciele dziecka napi�cie.

Sadik skuli�a si�, zbieraj�c si� na odwag�, by doko�czy� zdanie.

Nie m�g� tego znie��.

��M�wi: �Szevek jest zdrajc�, Sadik jest samolubem�. Przecie� wiesz, co ona m�wi, Takver!

Oczy mu p�on�y. Takver podesz�a i dotkn�a policzka c�rki, nie�mia�o i tylko raz. Powiedzia�a cicho:

��Tak, wiem�� po czym cofn�a si� i usiad�a na drugim tapczanie, zwr�cona do nich twarz�.

Pilun, zwini�ta pod �cian�, pochrapywa�a cichutko. Mieszka�cy s�siedniego pokoju wr�cili ze sto��wki, trzasn�y drzwi, kto� na placu zawo�a� �dobranoc�, a kto� inny �yczy� mu tego samego przez otwarte okno. Wielki, z�o�ony z dwustu pokoi domicyl szumia� wok� nich przyciszonym gwarem; i podobnie jak ich �ycie wdziera�o si� w jego �ycie, tak jego �ycie wdziera�o si� w ich �ycie�� cz�stk� tej ca�o�ci. Sadik zsun�a si� po chwili z kolan ojca i usiad�a obok niego na tapczanie. Jej ciemne w�osy, potargane i zmierzwione, zwisa�y po obu stronach jej twarzy.

��Nie chcia�am wam nic m�wi�, bo��� odezwa�a si� s�abym, cienkim g�osem.�� Ale jest coraz gorzej. Oni si� wzajemnie podpuszczaj�, �eby mi dokucza�.

��Wi�cej tam nie wr�cisz�� zdecydowa� Szevek. Otoczy� j� ramieniem. Nie podda�a mu si�, siedzia�a nadal sztywno wyprostowana.

��Mo�e gdybym posz�a i porozmawia�a z nimi��� rozwa�a�a Takver.

��To si� na nic nie zda. My�l�, co my�l�.

��Za co to nas spotyka?�� dopytywa�a si� z niedowierzaniem Takver.

Nie odpowiedzia�. Wci�� obejmowa� c�rk� i Sadik zmi�k�a wreszcie, ze znu�eniem opieraj�c g�ow� na jego ramieniu.

��S� jeszcze inne o�rodki kszta�ceniowe�� stwierdzi� w ko�cu bez zbytniego przekonania.

Takver wsta�a. Nie mog�a najwyra�niej usiedzie� bezczynnie na miejscu, chcia�a co� robi�, dzia�a�. Lecz niewiele by�o do zrobienia.

��Zaplot� ci w�osy, Sadik�� zaproponowa�a bezbarwnym g�osem.

Wyszczotkowa�a i zaplot�a c�rce w�osy. Ustawili parawan w poprzek pokoju i po�o�yli Sadik obok �pi�cej siostry. Kiedy m�wi�a im dobranoc, zebra�o jej si� znowu na p�acz, po p�godzinie poznali jednak po jej oddechu, �e ju� usn�a.

Szevek usiad� u szczytu drugiego tapczanu z notatnikiem i tabliczk�, na kt�rej dokonywa� oblicze�.

��Uporz�dkowa�am dzisiaj ten r�kopis�� powiedzia�a Takver.

��De si� tego uzbiera�o?

��Razem z suplementem czterdzie�ci jeden stron.

Skin�� g�ow�. Takver wsta�a, przyjrza�a si� znad parawanu �pi�cym dziewczynkom, po czym wr�ci�a i usiad�a na tapczanie.

��Czu�am, �e co� jest nie w porz�dku. Ale ona nic mi nie m�wi�a. Nigdy nic nie m�wi, ma natur� stoika. Nie pomy�la�am, �e to o to chodzi. S�dzi�am, �e to jedynie nasz k�opot, do g�owy by mi nie przysz�o, �e wci�gn� w to dzieci.�� Powiedzia�a to z cich� gorycz�.�� To si� nasila, narasta� Czy w innej szkole b�dzie inaczej?

��Nie wiem. Je�li b�dzie nadal tyle z nami przebywa�a, prawdopodobnie nie.

��Nie sugerujesz chyba�

��Niczego nie sugeruj�. Stwierdzam jedynie fakt. Je�li decydujemy si� otacza� dziecko indywidualn� mi�o�ci�, nie zdo�amy jej ustrzec przed tym, co temu towarzyszy, przed ryzykiem b�lu. B�lu, jaki my sami jej zadajemy i jaki inni zadaj� jej przez nas.

��To niesprawiedliwe, �eby jej dokuczano za to, co my robimy.

Ona jest taka dobra, taka weso�a, jest jak czysta woda��� Urwa�a, bo wezbra� jej w gardle p�acz, ale szybko otar�a oczy i zaci�a usta.

��Nie za to, co my robimy�� sprostowa�.�� Za to, co ja robi�.�� Od�o�y� notatnik.�� Ty te� si� ju� przez to nacierpia�a�.

��Nie obchodzi mnie, co sobie gadaj�.

��W pracy?

��Mog� wzi�� inn� posad�.

��Nie tu, nie w twoim zawodzie.

��Chcesz, �ebym st�d wyjecha�a? Pewnie dosta�abym prac� w laboratoriach rybnych w B�ogim Dostatku nad Morzem Sorruba. A ty?�� Obrzuci�a go gniewnym spojrzeniem.�� Ty by� zosta� tutaj, tak?

��M�g�bym pojecha� z tob�. Skovan i inni podci�gn�li si� ju� w ajo�skim, poradziliby sobie sami z obs�ug� radia, a to obecnie moja g��wna praktyczna funkcja w Syndykacie. Fizyk� mog� uprawia� w B�ogim Dostatku r�wnie dobrze jak tutaj. Ale je�li ca�kiem nie zerw� z Syndykatem Inicjatywy, nie rozwi��e to problemu, prawda? Bo to ja jestem problemem. To ja sprowadzam k�opoty.

��Co to b�dzie kogo obchodzi�o w takiej dziurze jak B�ogi Dostatek?

��Obawiam si�, �e jednak b�dzie.

��Szev, jak cz�sto ty si� spotyka�e� z tymi objawami nienawi�ci? Czy ty te�, jak Sadik, chowa�e� to w sobie?

��Podobnie jak ty. No c�, od czasu do czasu. Kiedy zesz�ego lata pojecha�em do Zgody, by�o tam troch� gor�cej, ni� ci opowiada�em. Rzucanie kamieniami, prawdziwa bitwa. Studenci, kt�rzy mnie tam zaprosili, musieli si� za mnie bi�. I bili si�, tote� szybko stamt�d wyjecha�em�� nara�a�em ich na niebezpiecze�stwo. No c�, studenci lubi�, gdy si� robi troch� niebezpiecznie. I ostatecznie sami si� napraszali�my, sprowokowali�my ludzi. Okazuje si�, �e wielu jest po naszej stronie. Ale teraz� teraz zaczynam si� zastanawia�, czy zostaj�c z wami, nie nara�am na niebezpiecze�stwo ciebie i dzieci, Tak.

��Ty sam nie jeste� oczywi�cie zagro�ony�� mrukn�a ze z�o�ci�.

��Prosi�em o to. Nie przysz�o mi jednak do g�owy, �e oni obr�c� swoj� plemienn� niech�� i na ciebie. Niebezpiecze�stwo, kt�re ci grozi, odczuwam inaczej ni� to, kt�re zawis�o nade mn�.

��Altruista!

��By� mo�e. Nic na to nie poradz�. Czuj� si� za was odpowiedzialny, Tak. Gdyby nie ja, mog�aby� pojecha�, dok�d by� chcia�a, mog�aby� zosta� tutaj. Pracowa�a�, co prawda, dla Syndykatu, ale za z�e maj� ci jedynie twoj� lojalno�� wobec mnie. Sta�em si� symbolem. Wi�c nie mam gdzie� nie mam dok�d jecha�.

��Jed� na Urras�� powiedzia�a tak twardo, �e a� si� cofn��, jakby go uderzy�a w twarz.

Nie patrzy�a mu w oczy, powt�rzy�a jednak, �agodniejszym ju� g�osem:

��Jed� na Urras� Dlaczego by nie? Chc� ci� tam. Tu ci� nie chc�! Mo�e si� spostrzeg�, co stracili, kiedy wyjedziesz� Ciebie tam zreszt� ci�gnie. Stwierdzi�am to dzisiejszego wieczora. Dot�d si� nad tym nie zastanawia�am. Pozna�am to po twoim �miechu, gdy m�wili�my przy kolacji o tej nagrodzie.

��Nie potrzebuj� nagr�d ani premii!

��Nie, ale potrzebujesz uznania, dyskusji, student�w�� ca�ego tego fermentu, i to nie bekanego r�k� Sabula. Pos�uchaj, ty i Dap opowiadacie w k�ko o straszeniu KPR pomys�em czyjego� wyjazdu na Urras, co mia�oby potwierdzi� prawo cz�owieka do decydowania o sobie. Ale dop�ki tylko o tym gadacie, a nikt nie jedzie, wzmacniacie jedynie ich stanowisko, udowadniacie, �e zwyczaj jest nienaruszalny. Teraz gdy wyst�pi�e� z tym na zebraniu, kto� b�dzie musia� pojecha�. I tym kim� powiniene� by� ty. Zaproszono ci�, masz pow�d, �eby tam jecha�. Jed� i odbierz nagrod�, odbierz pieni�dze, kt�re dla ciebie od�o�yli�� zako�czy�a i ca�kiem szczerze si� naraz roze�mia�a.

��Ale� ja nie chc� jecha� na Urras, Takver!

��Owszem, chcesz; i doskonale o tym wiesz. Cho� naprawd� nie wiem dlaczego.

��No c�, oczywi�cie, �e ch�tnie bym si� spotka� z niekt�rymi fizykami��� przyzna� z zawstydzon� min�.�� Zobaczy� laboratoria w Ieu Eun, gdzie prowadz� do�wiadczenia nad �wiat�em.

��Masz do tego prawo�� o�wiadczy�a z �arliw� gorliwo�ci�.�� To cz�� twojej pracy, powiniene� to zrobi�.

��To dopomog�oby te� w podtrzymaniu rewolucji po obydwu stronach, prawda?�� upewni� si�.�� Co za szalony pomys�! Jak ze sztuki Tirina, tyle �e na opak. Mia�bym jecha� obala� w�adyk�w�

No c�, udowodni�oby si� im przynajmniej, �e Anarres istnieje.

Rozmawiaj� z nami przez radio, lecz nie wydaje mi si�, aby w nas naprawd� wierzyli. Aby wierzyli w to, czym jeste�my.

��Gdyby w to uwierzyli, mogliby si� wystraszy�. Gdyby� ich rzeczywi�cie przekona�, mogliby przyjecha� i zdmuchn�� nas z nieba.

��Nie s�dz�. Uda�oby mi si� mo�e dokona� znowu ma�ego przewrotu w ich fizyce, ale nie w ich pogl�dach. Jedynie tu na miejscu mog� wp�ywa� na spo�ecze�stwo, cho� tu nie dbaj� znowu o moj� fizyk�. Masz zupe�n� racj�: skoro tyle�my o tym m�wili, musimy to wprowadzi� w czyn.�� Po kr�tkiej pauzie doda�:�� Ciekaw jestem, jak� fizyk� uprawiaj� inne rasy.

��Co za inne rasy?

��Obcy. Ludzie z Hain i innych system�w s�onecznych. Na Urras znajduj� si� dwie obce ambasady: Hain i Terry. Hainowie wynale�li nap�d mi�dzygwiezdny, z kt�rego Urrasyjczycy obecnie korzystaj�. Przypuszczam, �e udost�pniliby go i nam, gdyby�my o to poprosili. Ciekaw� by�oby rzecz���� Nie doko�czy�.

Po d�u�szej chwili milczenia odwr�ci� si� do Takver i zapyta� zmienionym, sarkastycznym tonem:

��Co by� robi�a, gdybym bawi� z wizyt� u posiadaczy?

��Pojecha�abym z dziewczynkami na wybrze�e Sorruba, wiod�a cichy �ywot technika w rybnym laboratorium i czeka�a twojego powrotu.

��Mojego powrotu? Nie wiadomo, czy w og�le m�g�bym wr�ci�.

Popatrzy�a mu w oczy.

��Co by ci w tym mog�o przeszkodzi�?

��Na przyk�ad Urrasyjczycy. Mog� mnie zatrzyma�. Przecie� wiesz, �e u nich nikt nie mo�e ot tak sobie wyje�d�a� i przyje�d�a�. Mo�e nasi. Mog� mi nie pozwoli� wyl�dowa�. Niekt�rzy z KPR tym nam dzi� w�a�nie grozili. Mi�dzy innymi Rulag.

��Ona rzeczywi�cie by�aby do tego zdolna. Potrafi tylko odmawia�. Wie, jak zamyka� drog� do domu.

��To prawda. Tak to si� istotnie przedstawia�� przyzna�, siadaj�c wygodniej i przygl�daj�c si� Takver z zadum� i podziwem.�� Niestety, Rulag nie nale�y do wyj�tk�w. Dla ca�ej masy ludzi kto�, kto pojecha�by na Urras, a potem pr�bowa� tu wr�ci�, by�by najzwyklejszym zdrajc�, szpiegiem.

��Wi�c co by zrobili?

��No c�, gdyby uda�o im si� przekona� o niebezpiecze�stwie Defensyw�, mogliby zestrzeli� statek.

��Czy ci z Defensywy byliby a� tak g�upi?

��Nie s�dz�. Ale przecie� nie trzeba by� pracownikiem Defensywy, �eby sporz�dzi� materia� wybuchowy z prochu g�rniczego i wysadzi� statek na ziemi lub, co bardziej prawdopodobne, zaatakowa� mnie po zej�ciu z pok�adu. Wydaje mi si�, �e to bardzo realna mo�liwo��. Nale�y j� w ka�dym razie bra� pod uwag�, planuj�c krajoznawcz� wycieczk� po malowniczych terenach Urras.

��Czy warto wi�c, �eby� podejmowa� takie ryzyko?

Przez chwil� patrzy� przed siebie niewidz�cym wzrokiem.

��Tak�� odrzek��� pod pewnym wzgl�dem warto. M�g�bym tam sko�czy� moj� teori� i ofiarowa� j� Urrasyjczykom�� im, nam i pozosta�ym �wiatom, rozumiesz�� podoba�oby mi si� to. Tutaj otacza mnie mur. Jestem sp�tany, trudno mi w takich warunkach pracowa�, sprawdza� wyniki pracy, bez przyrz�d�w, odci�ty od koleg�w, od student�w. A gdy ju� co� sko�cz�, oni tego nie chc�.

Je�li nawet chc��� jak na przyk�ad Sabul�� ��daj� ode mnie, bym wyrzek� si� swobody w zamian za ich poparcie� Po mojej �mierci wykorzystaj� to, czego dokona�em, zawsze tak bywa. Ale w imi� czego mia�bym oddawa� trud ca�ego �ycia Sabulowi�� wszystkim Sabulom�� n�dznym, przebieg�ym, chciwym samolubom jednej planety? Pragn��bym si� nim podzieli�. To, nad czym pracuj�, to rzecz wielka. Powinno si� j� rozda�, rozpowszechni�. Jej od tego nie ub�dzie!

��A wi�c dobrze�� powiedzia�a�� to jest tego warte.

��Czego warte?

��Ryzyka, �e mo�esz nie m�c wr�ci�.

��Mog� nie m�c wr�ci栗 powt�rzy�. Wpatrywa� si� w ni� dziwnym wzrokiem�� roztargnionym, a zarazem napi�tym.

��Ja my�l�, �e my�� Syndykat�� mamy wi�cej stronnik�w, ni� nam si� wydaje. Nie do�wiadczamy tego, bo�my w gruncie rzeczy niewiele zrobili, nie zrobili�my nic, �eby ich skrzykn��, nie podj�li�my �adnego ryzyka. Je�li je podejmiesz, my�l�, �e ci ludzie wyst�pi� z poparciem. Kiedy otworzysz drzwi, znowu poczuj� powiew �wie�ego powietrza, zapach wolno�ci.

��I rzuc� si� kup�, �eby je zatrzasn��

��Je�li to zrobi�, tym gorzej dla nich. Syndykat sta� na zapewnienie ci ochrony, kiedy wyl�dujesz. A zreszt�, je�eli ludzie b�d� nadal tacy wrodzy i nienawistni, powiemy sobie: do diab�a z nimi�� co za po�ytek z anarchistycznego spo�ecze�stwa, kt�re l�ka si� anarchist�w? Wyjedziemy st�d i zamieszkamy w Samotni, w G�rnym Sedepie albo na ko�cu �wiata; zaszyjemy si� w g�rach, na odludziu, je�li b�dzie trzeba. Miejsca jest dosy�. Znajd� si� te� ch�tni, by nam towarzyszy�. Za�o�ymy now� wsp�lnot�. Skoro nasze spo�ecze�stwo zaczyna si� babra� w polityce i d��y do w�adzy, porzucimy je, wyjedziemy st�d i zbudujemy Anarres poza Anarres, damy nowy pocz�tek. Co ty na to?

��Pi�knie�� powiedzia��� to wszystko bardzo pi�knie, kochanie.

Tylko �e, widzisz, ja nie wybieram si� na Urras.

��Ale� wybierasz si�, wybierasz. A potem do nas wr�cisz�� zapewni�a. W jej oczach mrocznia�a g��boka, mi�kka ciemno��, podobna do ciemno�ci nocnego lasu.�� Je�li tylko wyruszysz w drog�, to i wr�cisz. Zawsze dochodzi�e� tam, dok�d zamierzy�e�. I zawsze wraca�e�.

��Nie gadaj g�upstw, Takver, ja nie wybieram si� na Urras!

��Jestem zupe�nie wyko�czona.�� Przeci�gn�a si�, pochyli�a i opar�a czo�o na jego ramieniu.�� K�ad�my si� spa�.

Dop�ki nie zeszli z orbity, wype�nia�a iluminatory turkusowa, ogromna i pi�kna, osnuta chmurami Urras. Ale potem statek obr�ci� si� i ukaza�y si� w iluminatorach gwiazdy, a w�r�d nich Anarres�� kulista, jasna bry�a, poruszaj�ca si�, a jakby nieruchoma, zawieszona nie wiadomo czyj� r�k�, prz�d�ca czas w wiecznych obrotach.

Oprowadzono Szeveka po ca�ym statku, mi�dzygwiazdowcu Davenant. Ju� bardziej nie m�g� si� chyba r�ni� od frachtowca Czujny. Z zewn�trz wygl�da� tak dziwacznie i krucho jak rze�ba z drutu i szk�a; nie przypomina� w niczym statku kosmicznego, �adnego w og�le pojazdu, nie mia� nawet przodu i ty�u, nie przedziera� si� bowiem nigdy przez atmosfer� g�stsz� od tej, kt�ra wype�nia przestrze� mi�dzyplanetarn�. W �rodku by� przestronny i solidny niczym dom. Pokoje by�y du�e, pojedyncze, �ciany wyk�adane boazeri� lub pokryte tkaninami o wypuk�ym splocie, sufity wysokie. Tyle �e by� to jak gdyby dom o zaci�gni�tych zas�onach (w niewielu bowiem pokojach by�y iluminatory), dom ponadto niebywale cichy. Nawet na mostku i w maszynowni panowa�a cisza, wszystkie za� instrumenty i maszyny odznacza�y si� t� sko�czon� prostot� konstrukcji Jaka cechuje oprzyrz�dowanie �aglowca. Do odpoczynku s�u�y� ogr�d, o�wietlony �wiat�em o barwie s�onecznego, z powietrzem wonnym, pachn�cym ziemi� i li��mi; podczas pok�adowych nocy ogr�d zaciemniano i w jego oknach ukazywa�y si� gwiazdy.

Cho� podr�e mi�dzygwiezdne trwa�y tylko par� godzin (co najwy�ej dni) pok�adowego czasu, statek ten, poruszaj�cy si� z szybko�ci� blisk� pr�dko�ci �wiat�a, m�g� sp�dza� ca�e miesi�ce na eksploracji jakiego� uk�adu s�onecznego lub kr��y� latami na orbicie wok� planety, na kt�rej jego za�oga mieszka�a b�d� kt�r� bada�a. To dlatego zbudowano go tak przestronnym, aby ludziom, I kt�rzy mieli odbywa� w nim te wyprawy, �y�o si� wygodnie.

Utrzymany by� w stylu zachowuj�cym�� z niewymuszonym wdzi�kiem, w�a�ciwym d�ugiej praktyce�� r�wnowag� mi�dzy przepychem Urras a surowo�ci� Anarres. �atwo by�o wyobrazi� sobie, jak p�yn�o na nim �ycie: w�r�d ogranicze�, na kt�re nie ma powodu si� uskar�a�, w b�ogo�ci i zadumie. Hai�scy cz�onkowie za�ogi mieli natur� kontemplacyjn�, byli uprzejmi, raczej powa�ni.

Ich zachowanie trudno by nazwa� spontanicznym. Najm�odszy z nich wydawa� si� s�dziwszy ni� najstarszy z przebywaj�cych na pok�adzie Terran.

Podczas trzech dni, kt�rych potrzebowa� Davenant (nap�dzany paliwem chemicznym, poruszaj�cy si� wi�c z pr�dko�ci� konwencjonaln�) na przebycie drogi z Urras na Anarres, Szevek rzadko jednak przygl�da� si� uwa�nie Terranom i Hainom. Ch�tnie udziela� odpowiedzi na pytania, sam ich jednak prawie nie zadawa�. Je�li si� odzywa�, to z g��bi wewn�trznego milczenia. Cz�onk�w za�ogi Davenanta�� szczeg�lnie tych m�odszych�� ci�gn�o do niego, jakby mia� co�, czego im samym nie dostawa�o, lub by� kim�, kim oni sta� by si� pragn�li. Du�o o nim ze sob� rozmawiali, w towarzystwie jednak Szeveka ogarnia�a ich nie�mia�o��. Nie zauwa�a� tego. Ich obecno�� zaledwie dostrzega�. Oczy mia� zwr�cone na Anarres, do kt�rej si� zbli�a�. Zdj�te zosta�y nareszcie z jego duszy piecz�cie zawiedzionych nadziei, spe�nionej obietnicy, kl�ski i �r�de� rado�ci. By� jak cz�owiek wypuszczony z wi�zienia, wracaj�cy do domu, do rodziny. Wszystko, co taki cz�owiek spostrzega po drodze, jest jedynie odbiciem tego wewn�trznego �wiat�a.

Drugiego dnia podr�y siedzia� w kabinie radiooperatora i rozmawia� przez radio z Anarres�� najpierw na fali KPR, obecnie na cz�stotliwo�ci Syndykatu Inicjatywy. Pochylony do przodu, to s�ucha�, to odpowiada� potokiem jasnej, wyrazistej mowy, kt�ra by�a jego j�zykiem ojczystym, to gestykulowa� woln� r�k�, jakby jego rozm�wca by� w stanie go widzie�, to zn�w wybucha� �miechem.

Pierwszy oficer na Dewenancie, Hain, radiooperator o imieniu Ketho, obserwowa� go z zamy�lon� min�. Poprzedniego wieczora�� w towarzystwie dow�dcy i pozosta�ych cz�onk�w za�ogi�� rozmawiali ze sob� godzin� po kolacji; zada� Szevekowi sporo pyta� na temat Anarres�� w cichy, hai�ski, nie natr�tny spos�b.

Szevek odwr�ci� si� wreszcie.

��No, sko�czone. Reszta mo�e zaczeka� do mojego powrotu.

Skontaktuj� si� z tob� jutro, �eby om�wi� procedur� l�dowania.

Ketho skin�� g�ow�.

��Odebra�e� jakie� dobre wiadomo�ci�� zauwa�y�.

��Istotnie. A w ka�dym razie, jak si� to m�wi, wiadomo�ci pobudzaj�ce.�� Zmuszeni byli rozmawia� ze sob� po ajo�sku. Szevek m�wi� tym j�zykiem p�ynniej ni� Ketho, kt�ry wyra�a� si� bardzo poprawnie, lecz dr�two.�� L�dowanie zapowiada si� nader podniecaj�co�� ci�gn�� Szevek.�� B�d� mnie oczekiwali liczni wrogowie, ale i wielu przyjaci�. Dobre wiadomo�ci dotycz� w�a�nie przyjaci� Wygl�da na to, �e mam ich wi�cej ni� przed wyjazdem.

��Tylko to niebezpiecze�stwo napa�ci, kt�re ci grozi po wyl�dowaniu�� zmartwi� si� Ketho.�� Oficerowie z Portu Anarres s� chyba pewni, �e potrafi� sobie poradzi� z dysydentami? Chyba nie pozwoliliby ci l�dowa�, gdyby� mia� zosta� zabity?

��No c�, zamierzaj� mnie broni�. Ale ostatecznie ja te� jestem dysydentem. Sam si� prosi�em o to ryzyko. Widzisz, to m�j przywilej jako odonianina.

U�miechn�� si� do Ketho. Ten nie odwzajemni� jednak u�miechu; min� mia� powa�n�. By� przystojnym m�czyzn� oko�o trzydziestki, wysokim, o wyrazistych, delikatnych rysach, sk�rze jak u Cete�czyk�w jasnej, a przy tym�� jak u Terran�� niemal nie zaro�ni�tej.

��Rad jestem, �e b�d� m�g� dzieli� z tob� to ryzyko�� o�wiadczy� Ketho.�� To ja mam ci� zabra� na d� �adownikiem.

��To �wietnie�� ucieszy� si� Szevek.�� Ma�o kto jest sk�onny dzieli� nasze przywileje!

��Znalaz�oby si� takich wi�cej, ni� my�lisz�� powiedzia� Ketho.�� Gdyby�cie im tylko pozwolili.

Szevek, kt�ry z niejakim roztargnieniem prowadzi� t� rozmow�, zbiera� si� ju� do odej�cia, ostatnie zdanie Haina zatrzyma�o go jednak. Przyjrza� si� Ketho i spyta� po chwili:

��Czy mam przez to rozumie�, �e chcia�by� ze mn� wyl�dowa�?

Tamten odpowiedzia� z r�wn� otwarto�ci�:

��Tak, chcia�bym.

��Czy tw�j dow�dca zgodzi�by si� na to?

��Tak. Jako oficer statku w misji specjalnej mam nawet obowi�zek podda� badaniu i eksploracji ka�dy nowy �wiat, kiedy nadarzy si� po temu sposobno��. Rozwa�ali�my z dow�dc� tak� mo�liwo��. Przed wyjazdem om�wili�my t� spraw� z naszymi ambasadorami. Ich zdaniem nie nale�y sk�ada� oficjalnej pro�by, skoro polityka waszego pa�stwa zakazuje l�dowania cudzoziemcom.

��Hm�� mrukn�� wymijaj�co Szevek. Przystan�� przed wisz�cym na �cianie obrazem, niezwykle prostym i subtelnym, przedstawiaj�cym hai�ski pejza��� ciemn� rzek� p�yn�c� w�r�d trzcin pod chmurnym niebem.�� Warunki Zamkni�cia Osadnictwa na Anarres�� powiedzia��� nie pozwalaj� l�dowa� u nas Urrasyjczykom, wyj�wszy obszar Portu. Te warunki s� nadal przestrzegane.

Ale ty nie jeste� Urrasyjczykiem.

��Kiedy zasiedlano Anarres, nie znali�cie jeszcze innych ras.

Warunki te odnosz� si� zatem w konsekwencji do wszystkich cudzoziemc�w.

��Tak te� postanowili nasi przyw�dcy przed sze��dziesi�ciu laty, kiedy twoi ziomkowie zjawili si� po raz pierwszy w naszym systemie s�onecznym i pr�bowali si� z nami porozumie�. Uwa�am jednak, �e byli w b��dzie. Wznosili po prostu kolejne mury.�� Odwr�ci� si�; stoj�c z za�o�onymi w ty� r�kami, przygl�da� si� Hainowi.�� Czemu chcesz u nas wyl�dowa�, Ketho?

��Chcia�bym zobaczy� Anarres. By�em jej ciekawy jeszcze przed twoim przybyciem na Urras. Zainteresowa�em si� wasz� planet� po przeczytaniu dzie� Odo. Bardzo mnie zaj�y. Naucz��� zawaha� si�, jak gdyby zak�opotany, doko�czy� jednak, pow�ci�gliwy i nienaganny jak zwykle:�� Nauczy�em si� troch� prawickiego. Nie za dobrze jak na razie.

��A wi�c robisz to z w�asnej ch�ci, to twoja w�asna inicjatywa?

��Ca�kowicie.

��I zdajesz sobie spraw�, �e to mo�e by� niebezpieczne?

��Tak.

��Sprawy na Anarres� rozprz�g�y si� nieco, jak mi donosz� przez radio przyjaciele. Naszym celem�� celem naszego Syndykatu, tej mojej podr�y�� by�o od pocz�tku wywo�anie wstrz�su, fermentu, prze�amanie nawyk�w, sk�onienie ludzi, �eby zacz�li zadawa� pytania, zachowywa� si� jak anarchi�ci! I ten proces si� podczas mojej nieobecno�ci rozwija�. Tak wi�c, widzisz, ju� nikt nie mo�e gwarantowa�, co si� jeszcze wydarzy. A kiedy ty ze mn� wyl�dujesz, zam�t jeszcze si� powi�kszy. Nie mog� przeci�ga� struny. Nie mog� zabra� ci� ze sob� jako oficjalnego wys�annika obcego rz�du. Na Anarres to nie poskutkuje.

��Rozumiem.

��Gdy si� ju� tam znajdziesz, gdy wraz ze mn� przekroczysz ten mur, staniesz si� jednym z nas. My b�dziemy odpowiedzialni za ciebie, ty za nas; b�dziesz Anarresyjczykiem, staniesz przed takimi samymi jak my wszyscy wyborami. A nie s� to wybory �atwe.

Wolno�� nigdy nie bywa �atwa.�� Rozejrza� si� po cichej, schludnej kabinie, z jej prostymi pulpitami, delikatnymi instrumentami, wysokim sufitem i �cianami bez okien, po czym zwr�ci� spojrzenie na Ketho.�� Odkryjesz, �e jeste� straszliwie samotny�� zako�czy�.

��Moja rasa jest bardzo stara�� powiedzia� Hain.�� Nasza cywilizacja liczy tysi�c tysi�cleci. Setki z tych tysi�cleci s� historycznie udokumentowane. Pr�bowali�my ju� wszystkiego. Mi�dzy innymi anarchizmu. Ale ja osobi�cie tego nie pr�bowa�em. M�wi si�: nic nowego pod �adnym ze s�o�c. Lecz je�li �ycie, ka�de poszczeg�lne �ycie, nie jest nowe, to po co si� rodzimy?

��Jeste�my dzie�mi czasu�� powiedzia� po prawieku Szevek.

M�odszy m�czyzna przygl�da� mu si� przez chwil�, po czym powt�rzy� te s�owa po ajo�sku:

��Jeste�my dzie�mi czasu.

��Dobrze�� pochwali� go Szevek i roze�mia� si�.�� Dobrze, ammar. Lepiej po��cz si� jeszcze raz z Anarres�� zacznij od Syndykatu� Powiedzia�em ambasador Keng, �e nie mam si� czym odwzajemni� jej i twojemu narodowi za to, co dla mnie zrobili�cie. No c�, mo�e jednak mia�bym si� wam czym odwzajemni�. Ide�, obietnic�, ryzykiem�

��Porozmawiam z dow�dc��� rzek� Ketho, jak zawsze powa�ny, z lekkim jednak dr�eniem podniecenia i nadziei w g�osie.

P�n� noc� nast�pnej pok�adowej doby wszed� Szevek do ogrodu Davenanta. Lampy by�y pogaszone, ogr�d rozja�nia�o jedynie �wiat�o gwiazd. By�o do�� ch�odno. Jaki� rozkwitaj�cy noc� kwiat z dalekiego �wiata, obiegaj�cego obc� gwiazd�, rozchyla� p�atki po�r�d ciemnych li�ci i cierpliwie, daremnie rozsiewa� s�odk� wo�, pragn�c przywabi� jak�� niewyobra�aln� �m� z odleg�ego o biliony mil ogrodu. �wiat�a s�oneczne s� r�ne, lecz ciemno�� jest tylko jedna. Szevek sta� przed wysokim, przejrzystym iluminatorem i przygl�da� si� nocnej stronie Anarres�� czarnej krzywi�nie na tle wygwie�d�onego nieba. Zastanawia� si�, czy i Takver b�dzie w Porcie. Nie wr�ci�a jeszcze z B�ogiego Dostatku, kiedy ostatni raz rozmawia� z Bedapem, jemu wi�c powierzy� om�wienie z ni� tej sprawy i zdecydowanie, czy by�oby m�drze, aby zjawi�a si� na lotnisku. Zastanawia� si�, jak� mia�a podr� z wybrze�a Sorruby; mia� nadziej�, �e przyjedzie sterowcem, je�li zabierze dziewczynki. Podr� kolej� z dzie�mi by�a tak m�cz�ca.

Dot�d mia� w pami�ci niewygody wyprawy z Chakar do Abbenay w 68, gdy Sadik chorowa�a przez trzy koszmarne dni.

Drzwi do ogrodu otworzy�y si�, wpuszczaj�c nieco �wiat�a, kt�re rozja�ni�o blad� po�wiat� gwiazd. Dow�dca Davenanta zawo�a� Szeveka po imieniu; ten odezwa� si�. Do ogrodu weszli dow�dca i Ketho.

��Od waszej kontroli naziemnej otrzymali�my procedur� zej�cia dla naszego �adownika�� oznajmi� ten pierwszy. By� to niski, �elazistego koloru Terranin, w obej�ciu ch�odny i rzeczowy.�� Je�eli jest pan ju� got�w, przyst�pujemy do odpalenia.

��Jestem got�w.

Tamten kiwn�� g�ow� i oddali� si�. Ketho podszed� i stan�� przed iluminatorem obok Szeveka.

��Czy jeste� pewien, �e chcesz przekroczy� ze mn� ten mur, Ketho? Bo widzisz, dla mnie to �atwe. Cokolwiek si� zdarzy, wracam do domu. Ty za� opuszczasz dom. �Prawdziwa podr� to droga powrotna��

��I ja mam nadziej� kiedy� wr�ci栗 odpar� cicho Ketho.

��Kiedy mamy wsi��� do �adownika?

��Za jakie� dwadzie�cia minut.

��Jestem got�w. Pakowa� si� nie musz�.�� Zani�s� si� �miechem czystego, niezm�conego szcz�cia. M�odszy m�czyzna przygl�da� mu si� z powag�, jak gdyby nie bardzo wiedzia�, co to takiego szcz�cie, rozpoznawa� jednak �w stan, b�d� te� mgli�cie go sobie przypomina�. Wydawa�o si�, �e chce zapyta� o co� Szeveka. Nie zrobi� tego jednak.

��W Porcie Anarres b�dzie wczesny ranek�� poinformowa� go na koniec i wyszed�, �eby wzi�� swoje rzeczy i czeka� na niego przy w�azie.

Szevek zosta� sam. Odwr�ci� si� w stron� okna; o�lepi� go blask wynurzaj�cej si� w�a�nie z Morza Temae�skiego s�onecznej tarczy.

�Dzi� wieczorem po�o�� si� spa� na Anarres�� pomy�la�.�� U boku Takver. Szkoda, �e nie przywioz�em dla Pilun tej poczt�wki z owieczk�.�

Ale nic ze sob� nie przywozi�. Przybywa��� jak zwykle�� z pustymi r�kami.