�ycie nie jest ju� �atwe. Zbyt wiele zasz�o zmian, zbyt wielu ludzi zgin�o, zimy s� zbyt d�ugie. Nie zawsze tak by�o. Pami�tam dobrze obozowisko, w kt�rym dorasta�em, pami�tam trzy rody, d�ugie dni, przyjaci�, dobre jedzenie. Ciep�� por� roku sp�dzali�my na brzegu wielkiego, pe�nego ryb jeziora. W najdalszych wspomnieniach stoj� nad tym jeziorem, patrz� nad jego spokojnymi wodami na wysokie g�ry, widz�, jak na ich szczytach bielej� pierwsze �niegi zimy. Gdy �nieg pokryje nasze namioty i trawy wok� nich, nadejdzie czas, by �owcy wyruszyli w g�ry. Chcia�em szybko dorosn��, pali�em si�, by u ich boku polowa� na sarny i jelenie.

Prosty �wiat prostych rado�ci min�� bezpowrotnie. Wszystko si� zmieni�o, niestety, nie na lepsze. Czasem budz� si� w nocy pragn�c, by nigdy nie sta�o si� to, co nast�pi�o. Ale to g�upie my�li, �wiat jest, jaki jest, zmienia si� teraz na ka�dym kroku. To, co uwa�a�em za ca�o�� istnienia, okaza�o si� zaledwie drobn� cz�stk� rzeczywisto�ci. Moje jezioro i g�ry to tylko niewielki skrawek wielkiego kontynentu, granicz�cego na wschodzie z ogromnym oceanem.

Wiedzia�em te� o innych, o stworzeniach nazywanych przez nas murgu. Nauczy�em si� je nienawidzi� na d�ugo przedtem, nim zobaczy�em je po raz pierwszy. Nasze cia�o jest ciep�e, a ich zimne. Na g�owach rosn� nam w�osy, �owcy dumnie hoduj� brody, a zwierz�ta, na kt�re polujemy, maj� ciep�e cia�a, futra lub sier�栗 nie odnosi si� to jednak do murgu. S� zimne, g�adkie i pokryte �uskami, maj� pazury i z�by, by nimi rozdziera� i gry��, s� ogromne i przera�aj�ce, budz� strach. I nienawi��. Wiedzia�em, �e �yj� w ciep�ych wodach po�udniowego oceanu i w ciep�ych krajach le��cych na po�udniu. Nie znosi�y zimna, wi�c zostawia�y nas w spokoju.

Wszystko to uleg�o zmianie tak straszliwej, �e ju� nigdy nic nie pozostanie takim samym. Powodem tego by�y murgu zw�ce si� Yilanè, r�wnie rozumne jak Tanu. Na swe nieszcz�cie wiem, �e nasz �wiat stanowi tylko male�k� cz�� �wiata Yilanè. Zamieszkujemy p�noc wielkiego kontynentu, a na po�udnie od nas na ca�ym l�dzie roi si� od Yilanè.

Jest jeszcze gorzej. Za oceanem le�� inne, jeszcze wi�ksze kontynenty�� na kt�rych w og�le nie ma �owc�w. Yilanè, wy��cznie Yilanè. Ca�y �wiat, poza naszym malutkim zak�tkiem, nale�y do nich.

Teraz powiem wam najgorsz� rzecz o Yilanè. Nienawidz� nas tak samo, jak my nienawidzimy ich. Nie mia�oby to znaczenia, gdyby by�y jedynie wielkimi, bezdusznymi bestiami. Mogliby�my zamieszkiwa� zimn� p�noc, unikaj�c ich w ten spos�b.

Lecz s� i takie, kt�re by� mo�e dor�wnuj� �owcom rozumem, dor�wnuj� im zaciek�o�ci�. A ich ilo�ci nie da si� ogarn��, wystarczy stwierdzi�, i� wype�niaj� wszystkie l�dy wielkiego �wiata.

Wiem o tym, bo zosta�em porwany przez Yilanè, doros�em w�r�d nich, uczy�y mnie. Pierwotne przera�enie, jakie poczu�em, ujrzawszy �mier� ojca i wszystkich przyjaci�, wyblak�o z biegiem lat. Gdy nauczy�em si� m�wi� jak Yilanè, sta�em si� jakby jednym z nich, zapomnia�em, �e by�em �owc�, zacz��em nawet nazywa� m�j lud ustuzou, istotami nieczysto�ci. Ca�y porz�dek spo�ecze�stwa i w�adza u Yilanè wznosz� si� stopniowo, jak g�ra, dlatego dumny by�em, i� sta�em blisko Vaintè, eistai miasta, jego w�adczyni. Uwa�ano mnie tak�e za jego w�adc�.

�ywe miasto Alpèasak od niedawna ros�o na tych brzegach, zasiedlone przez Yilanè spoza oceanu, kt�re z ich odleg�ego miasta wygnane zosta�y przez zimy, z roku na rok coraz sro�sze. Ten sam mr�z, kt�ry zmusi� mego ojca i innych Tanu do wyruszenia na po�udnie w poszukiwaniu po�ywienia, zmusi� Yilanè do poszukiwa� za oceanem. Wyhodowa�y swe miasto na naszym wybrze�u, a gdy si� dowiedzia�y, �e przed nimi byli tam Tanu, zabi�y ich. Tak jak Tanu zabijali Yilanè, gdy je zobaczyli.

Przez wiele lat nie wiedzia�em o tym. Wychowa�em si� u Yilanè i my�la�em jak one. Gdy ruszy�y na wojn�, ich przeciwnik by� dla mnie ohydnymi ustuzou, a nie Tanu, mymi bra�mi. Uleg�o to zmianie dopiero po zetkni�ciu si� z wi�niem, Herilakiem. Samma-dar, przyw�dca Tanu, rozumia� mnie du�o lepiej ni� ja sam. Gdy przem�wi�em do� jak do wroga, obcego, zwr�ci� si� do mnie jak do swego pobratymca. Wraz z przypomnieniem sobie j�zyka dzieci�stwa wr�ci�y mi wspomnienia z tego ciep�ego, dawnego okresu �ycia. Wspomnienia matki, rodziny, przyjaci�. U Yilanè nie ma rodzin, sk�adaj�ce jaja jaszczury nie znaj� ss�cych pier� niemowl�t, rz�dz� nimi zimne samice, w�r�d kt�rych nie ma miejsca na przyja��. Samce przez ca�e swe �ycie przebywaj� w zamkni�ciu.

Herilak dowi�d� mi, i� jestem Tanu, a nie Yilanè, dlatego uwolni�em go i uciekli�my. Pocz�tkowo �a�owa�em tego�� ale nie mia�em odwrotu, poniewa� zaatakowa�em i omal nie zabi�em Vaintè, rz�dz�c� Yilanè. Do��czy�em do sammad�w, grup rod�w Tanu, wraz z nimi ucieka�em przed atakami tych, kt�re kiedy� by�y moimi towarzyszkami. Teraz jednak mia�em innych towarzyszy, ��czy�a mnie z nimi przyja��, jakiej nigdy nie zazna�em w�r�d Yilanè. Mia�em Armun, kt�ra przysz�a do mnie i ukaza�a mi rzeczy, o jakich nie mia�em poj�cia, obudzi�a uczucia, jakich nigdy bym nie pozna�, �yj�c w�r�d obcej rasy. Armun, kt�ra urodzi�a mi syna.

Nadal jednak nie opuszcza� nas nigdy l�k o �ycie. Vaintè ze swymi wojowniczkami bezlito�nie �ciga�a sammady. Walczyli�my�� czasem wygrywali�my, zdobyli�my nawet troch� ich �ywej broni, �miercio-kij�w, zabijaj�cych ka�de stworzenie. Maj�c je, mogli�my wypu�ci� si� daleko na po�udnie, nape�ni� do syta �o��dki, zabija� te nienawistne istoty, gdy nas atakowa�y. Po to tylko, by ucieka� znowu, gdy znalaz�a nas Vaintè i zaatakowa�a nap�ywaj�cymi bez ko�ca zza morza posi�kami.

Ocala�ym pozostawa�o jedynie p�j�� tam, gdzie nie b�d� �cigani, przeby� mro�ny �a�cuch g�rski, osi�gn�� le��c� za nim krain�. Yilanè nie mog� by� w �niegach; my�leli�my, �e b�dziemy bezpieczni.

I byli�my, d�ugo byli�my. Za g�rami spotkali�my Tanu, kt�rzy nie zajmowali si� jedynie �owami, lecz zbierali plony w swej ukrytej dolinie, potrafili wyrabia� dzbany, tka� szaty i robi� wiele innych zadziwiaj�cych rzeczy. To Sasku, oni s� naszymi przyjaci�mi, bo czcz� mastodonta jako boga. Przyprowadzili�my im nasze mastodonty i odt�d byli�my z nimi jakby jednym ludem. Dobrze si� nam �y�o w dolinie Sasku.

P�ki Vaintè nie odnalaz�a nas znowu.

Zrozumia�em w�wczas, �e nie mo�emy d�u�ej ucieka�. Jak zap�dzone w k�t zwierz�ta musimy si� odwr�ci� i walczy�. Najpierw nikt nie chcia� mnie s�ucha�, bo nie znali wroga tak dobrze jak ja. Poj�li jednak, i� Yilanè nie znaj� ognia. Pozna�y jego skutki, gdy przybyli�my do ich miasta z pochodniami.

A oto czego dokonali�my. Spalili�my miasto i pozwolili�my kilku niedobitkom uciec do ich �wiata i miast za oceanem. Dobrze, �e sic tak sta�o, bo jedn� z ocala�ych by�a Enge, ongi� ma nauczycielka i przyjaci�ka. W odr�nieniu od wszystkich innych nie uznawa�a zabijania, przewodzi�a ma�ej grupce tak zwanych C�r �ycia, wierz�cych w �wi�to�� �ycia. Gdyby� tylko one ocala�y. Ale uratowa�a si� i Vaintè. Ta istota pe�na nienawi�ci prze�y�a zniszczenie swego miasta, uciek�a na uruketo, wielkim �ywym statku u�ywanym przez Yilanè.

To zdarzy�o si� w przesz�o�ci. Teraz stoj� na brzgu, owiewany przez popio�y miasta i pr�buj� sobie wyobrazi�, co stanie si� teraz, co nale�y uczyni� w nadchodz�cych latach.

W jednej chwili s�owa Herilaka rozwia�y wszelkie obawy i l�ki Armun. �Nie wr�ci� z nami. Jest w spalonym mie�cie murgu. Kaza� mi opiekowa� si� tob� w mym sammadzie i zrobi� to.� By�o to dostatecznie szorstkie, nie musia�a sobie nic wyobra�a�. Odwr�ci�a si� od �owc�w w milczeniu i zacz�a brn�� przez �nieg do namiotu. Min�li j� szybko, zacz�li wo�a�, podchodz�c do obozowiska. Gdy dobieg�y ich krzyki cz�onk�w sammad�w, przy�pieszyli kroku.

Armun s�ysza�a wszystko lecz nie dociera�o to do niej, bo okrzyki zag�uszone zosta�y przez jej my�li. �yje. �yje. Nie wr�ci� z innymi, ale musia� mie� po temu wa�ny pow�d. Zapyta Herilaka, ale nie teraz, p�niej, gdy opadnie pierwsze podniecenie powita�. Teraz wystarczy jej, �e to Kerrick dowodzi� nimi w bitwie i �e j� wygrali. Murgu s� wreszcie zniszczone. Sko�czy�a si� nie maj�ca ko�ca walka. Przyjdzie do niej, b�d� �yli jak inni �owcy. Nie my�l�c o niczym innym, rado�nie mrucza�a, a Arnwheet chichota� b�ogo na jej plecach.

P�niej, gdy dziecko zasn�o, wysz�a z namiotu i przys�uchiwa�a si� rozgor�czkowanym rozmowom kobiet. O tym, jak �owcy spalili miasto murgu, zabili je co do jednego i wr�cili zwyci�scy. Brn�a �cie�kami wydeptanymi w �niegu, a� dosz�a do namiotu Herilaka. Sta� przed nim, lecz na jej widok chcia� wej�� do �rodka. Gdy zawo�a�a, niech�tnie si� odwr�ci�.

��Chc� z tob� pom�wi�, Herilaku. Chc� ci� spyta� o Kerricka.

��Zosta� w ziemi murgu, powiedzia�em ci ju�.

��Nie powiedzia�e�, dlaczego to zrobi�, dlaczego nie wr�ci� z innymi.

��Nie chcia�. Mo�e woli by� tam z murgu. Mo�e wi�cej w nim z nich ni� z Tanu. By�y tam murgu, kt�re prze�y�y, nie zabi� ich ani nie pozwoli� nam tego uczyni�. Wtedy odeszli�my i wr�cili�my tutaj, bo mieli�my do�� tamtego miejsca.

Poczu�a si� �le, wr�ci�y wszystkie jej obawy.

��Czy powiedzia�, kiedy wr�ci�

��Zostaw mnie, ko�cz� rozmowꠗ powiedzia� Herilak. Odwr�ci� si�, wszed� do namiotu i zawi�za� za sob� jego po�y. W Armun gniew przezwyci�y� strach.

��Ale ja nie sko�czy�am!�� krzykn�a tak g�o�no, �e odwr�cili si� inni ludzie.�� Wyjd�, Herilaku, i opowiedz mi o wszystkim. Chc� si� do ko�ca dowiedzie�.

Milczenie �owcy doprowadzi�o j� do w�ciek�o�ci i szarpn�a za sk�ry namiotu. Harilak jednak zawi�za� je mocno od wewn�trz. Chcia�a wykrzycze�, co my�li o jego post�powaniu, lecz zrezygnowa�a. Rozbawi�aby tylko gapi�w. O tym, co si� sta�o, mo�e dowiedzie� si� w inny spos�b. Okr�ci�a si� w miejscu, a najbli�ej stoj�cy �owcy odsun�li si�, by unikn�� jej gniewu. Potem ruszy�a mi�dzy namiotami do sammadu Sorliego, zasta�a go siedz�cego przy ognisku z kilkoma �owcami, palili wsp�lnie kamienn� fajk�. Armun poczeka�a, a� wszyscy si� zaci�gn�li i fajka zosta�a od�o�ona, dopiero wtedy podesz�a bli�ej. Nadal kipia� w niej gniew, lecz zdo�a�a si� ju� opanowa�.

��S�ysza�am, jak d�uga i ci�ka by�a wasza droga, Sorli. Ty i twoi �owcy musicie by� zm�czeni, spragnieni odpoczynku. Sorli machn�� r�k�.

���owca niezdolny do pokonania szlaku nie jest �owc�.

��Rada s�ysz�, �e wielki �owca Sorli nie jest zbyt zm�czony, by pom�wi� z Armun.

Sorli spojrza� na ni� zmru�onymi oczami, zdaj�c sobie spraw�, �e go podesz�a.

��Nie jestem zm�czony.

��To dobrze, bo m�j namiot stoi daleko st�d, na �niegu, a jest w nim co�, co musz� ci pokaza�.

Sorli rozejrza� si�, jakby szukaj�c pomocy, lecz nie znalaz� jej. Fajka zosta�a zapalona ponownie, �aden z �owc�w nie patrzy� na niego.

��Zgoda, p�jd� do twego namiotu, ale jest ju� p�no i mam jeszcze co� do zrobienia.

��Jeste� bardzo uprzejmy dla samotnej kobiety. Nie rozmawiali, p�ki nie weszli do namiotu. Zaci�gn�a za sob� po�y, odwr�ci�a si� i wskaza�a na �pi�ce niemowl�.

��To chcia�am ci pokaza�.

��Dziecko� ?

��Syna Kerricka. Dlaczego nie wr�ci� ze wszystkimi do swego syna, swego namiotu, nie wr�ci� do mnie? Herilak nie chcia� o tym m�wi�, odwr�ci� si�. Ty mi powiesz.

Sorli rozejrza� si�, lecz nie mia� szansy unikni�cia rozmowy. Westchn��.

��Daj mi si� napi� wody, kobieto, to ci powiem. Mi�dzy Kerrickiem a Herilakiem jest teraz niech��.

��Masz, napij si�. Wiem o tym�� musisz mi powiedzie� dlaczego. Sorli otar� usta r�kawem.

��Powody s� dla mnie nieznane. Powiem ci, co si� sta�o. Spalili�my miejsce murgu, a te murgu, kt�rych nie poch�on�� ogie� te� zmar�y, nie wiem dlaczego. To murgu, a wi�c nie da si� ich zrozumie�. Niekt�re uciek�y w p�ywaj�cej-rzeczy. Kerrick rozmawia� z jednym maragiem i nie pozwoli� Herilakowi go zabi�. Da� mu uciec. Potem znale�li�my inne �ywe murgu i ich tak�e Kerrick nie pozwoli� zabi�. Herilak bardzo si� rozz�o�ci�, nie chcia� tam zosta�, pragn�� odej�� natychmiast. Wiedzieli�my, �e droga powrotna jest d�uga, dlatego zdecydowali�my si� wyruszy�.

��Ale Kerrick zosta�. Dlaczego? Co powiedzia�?

��Rozmawia� z Herilakiem, nie przys�uchiwa�em si�, nie mog� sobie przypomnie�.

Sorli poruszy� si� niespokojnie na futrach, poci�gn�� nast�pny �yk wody. Oczy Armun skrzy�y si� w �wietle ogniska, ledwo nad sob� panowa�a.

��Musisz lepiej si� stara�, dzielny Sorli, odwa�ny Sorli. Jeste� dostatecznie silny, by mi powiedzie�, co si� sta�o tamtego dnia.

��M�j j�zyk m�wi prawd�, Armun. Kerrick powiedzia�, �e trzeba tam co� zrobi�. Ma�o z tego poj��em. Sasku chyba go zrozumieli, bo zostali po naszym odej�ciu. Wszyscy wr�cili�my z Herilakiem. Zrobili�my to, po co tam poszli�my. Droga powrotna by�a d�uga�

Armun przez chwil� siedzia�a z opuszczon� g�ow�, potem wsta�a i otworzy�a namiot.

��Dzi�kuj� Sorliemu za powiedzenie mi o tym.

Zawaha� si�, lecz ci�gle milcza�a. Nie zosta�o mu nic do dodania. Wyszed� szybko w zapadaj�cy zmrok, rad by�, �e si� zwolni�. Armun zamkn�a namiot, dorzuci�a drew do ognia i usiad�a przy nim.

Gniew wykrzywia� jej twarz. Jak �atwo ci dzielni �owcy porzucili Kerricka. S�uchali go w bitwie, a potem zostawili. Skoro zostali z nim Sasku, to musia� i �owc�w o to prosi�. A w mie�cie murgu musia�o zaj�� co� wa�nego, tak wa�nego, �e por�ni�o obu wodz�w. Dowie si� o tym w swoim czasie. Zima si� sko�czy, wiosn� wr�ci Kerrick. Trzeba poczeka� do wiosny.

Armun szuka�a sobie zaj��, by zima przesz�a szybciej, by nie brakowa�o jej tak bardzo Kerricka. Arnwheet mia� ju� ponad rok, niech�tnie przebywa� w namiocie. Armun oskroba�a i wyprawi�a najbardziej mi�kkie sk�ry saren, przyci�a je i uszy�a cienkimi ni�mi z jelit ubranko dla ch�opca. Gdy inne dzieci w jego wieku nadal w�drowa�y na plecach matek, on bawi� si� samodzielnie i tarza� w �niegu. By�o w zwyczaju, �e karmiono dzieci piersi� do czwartego, a nawet pi�tego roku �ycia. Arnwheet zosta� niemal odstawiony, nim uko�czy� dwa lata. Armun nie zwraca�a uwagi na chmurne spojrzenia i krytyczne uwagi kobiet; przywyk�a, �e traktowano j� jak wyrzutka. Wiedzia�a, �e zazdroszcz� jej swobody, karmi�y dzieci tylko po to, by zapobiec nast�pnej ci��y. Kiedy wi�c ich dzieci zwisa�y z noside�ek i ssa�y palce, Arnweheet r�s� silny i prosty, �u� twarde mi�so wystaj�cymi z�bkami.

Pewnego s�oneczngo, mro�nego dnia, gdy jeszcze nic w powietrzu nie zapowiada�o wiosny, posz�a poza namioty z ma�ym Arn-wheetem, kt�ry stara� si� dotrzyma� jej kroku. Oddalaj�c si� od sammad�w, zawsze zabiera�a teraz w��czni�. Nagle ucieszy�a si�, �e j� trzyma w r�ce. Co� zawodzi�o przed ni� w�r�d drzew. Przezornie wystawi�a w��czni�. Arnwheet, z rozszerzonymi oczyma trzyma� j� za nog�, nie odzywa� si�, gdy usi�owa�a dojrze�, co tam si� kryje. Potem dostrzeg�a odchodz�ce od �cie�ki �lady, kt�re zostawi� cz�owiek. Opu�ci�a bro� i ruszy�a naprz�d. Rozsun�a skrywaj�ce kogo� za�nie�one krzewy. Zobaczy�a ch�opca, kt�ry przesta� �ka� i zacz�� ociera� pokryt� �zami i krwi� twarz.

��Znam ciꠗ powiedzia�a Armun, pomagaj�c mu wytrze� policzki r�kawem.�� Jeste� z sammadu Herilaka. Masz na imi� Harl?�� Ch�opiec przytakn��, oczy mia� za�zawione.�� Czy to nie ty przyszed�e� pewnej nocy do mego ogniska, opowiadaj�c o zabitej przez siebie sowie?

Na te s�owa zacz�� zn�w p�aka�, chowaj�c twarz w ramiona. Armun podnios�a go �agodnie i strzepn�a �nieg z okrywaj�cych go sk�r.�� Chod� do mego namiotu. Musisz si� napi� czego� ciep�ego.

Ch�opiec odsun�� si�, nie chcia� i��, p�ki Arnwheet nie wzi�� go ufnie za r�k�. Tak wr�cili do namiotu; ka�de trzyma�o jedn� z d�oni Arnwheeta. Tam Armun wsypa�a s�odkiej kory do ciep�ej wody i da�a Harlowi do picia. Arnwheet te� chcia� spr�bowa�, lecz wyplu� napar, gdy poczu� jego cierpki smak. Potem Armun star�a resztki krwi z twarzy ch�opca, usiad�a i wskaza�a na zadrapania.

��Co ci si� sta�o?

S�ucha�a w milczeniu, a Arnwheet drzema� na jej kolanch. Szybko zrozumia�a, dlaczego ch�opiec zap�aka� na wspomnienie sowy.

��Nie wiedzia�em, �e to sowa. To by� m�j pierwszy �uk, pierwsza strza�a. Wujek Nadris pom�g� mi je zrobi�. Sammadar Kerrick powiedzia�, �e dobrze zrobi�em, bo ptak, kt�rego zabi�em, nie by� prawdziw� sow�, lecz nale�a� do murgu i mia�em prawo go zastrzeli�. Tak by�o wtedy, ale teraz alladjex m�wi, �e margalus si� myli�. Zabicie sowy �le wr�y. Powiedzia� to memu ojcu, ten mnie zbi� i nie pozwoli� usi��� przy ognisku, gdy by�o zimno.

Ch�opiec zaszlocha� na to wspomnienie. Armun si�gn�a ostro�nie, aby nie obudzi� �pi�cego dziecka, da�a Harlowi gar�� s�odkich jag�d i roztartych orzech�w. Zjad� to chciwie.

��Zrobi�e� w�a�ciwie�� powiedzia�a.�� Stary Fraken nie ma racji. Margalus Kerrick zna si� na murgu, pozna�, �e by�a to sowa murgu, widzia�, �e dobrze post�pi�e�, zabijaj�c j�. Wr�� teraz do swego namiotu i powt�rz ojcu, co ci powiedzia�am. Ze zrobi�e� jak trzeba.

Wiatr si� wzmaga�, wi�c po wyj�ciu ch�opca mocno zwi�za�a po�y namiotu. Stary Fraken cz�ciej si� myli�, ni� miewa� racj�. Od �mierci rodzic�w, odk�d zosta�a sama, coraz rzadziej my�la�a o Frakenie, o jego wyczytywanych z sowich wypluwek ostrze�eniach i przepowiedniach. Kerrick �mia� si� z Frakena, z jego wymiocin s�w, pom�g� jej wyzwoli� si� z ��ku przed starcem. Jest g�upi, ograniczony i wywo�uje k�opoty, jak teraz z tym ch�opcem.

W nocy obudzi�a si�, serce zacz�o jej bi� jak m�otem na od�os drapania w namiot. Si�gn�a w mroku po w��czni�, gdy us�ysza�a, �e kto� j� wo�a. Dmuchaj�c w ognisko rozpali�a w�gle, doda�a �wie�ych drew i odpl�ta�a po��. Harl wrzuci� sw�j �uk i strza�y, po czym wszed� sam.

��Zbi� mnie�� powiedzia� z suchymi teraz oczyma.�� Ojciec zbi� mnie moim �ukiem, gdy powiedzia�em mu, co us�ysza�em od ciebie. Nie chcia� tego s�ucha�. Krzycza�, �e Kerrick wiedzia� wszystko o murgu, bo sam jest na wp� maragiem��� zni�y� g�os i opu�ci� g�owꅠ� Jak i ty, powiedzia�. Potem zn�w mnie zbi� i wtedy uciek�em.

Armun wybuchn�a gniewem; nie chodzi�o o ni�, s�ysza�a gorsze wyzwiska.

��Stary Fraken powinien czyta� przysz�o�� z �ajna murgu. Tw�j ojciec nie jest lepszy, skoro s�ucha takich g�upot. Gdy nie ma Kerricka, szybko si� zapomina, �e to on ocali� sammady. Ile masz lat?

��To moja jedenasta zima.

��Do��, by ci� bi�, za ma�o, by� zosta� �owc� i odda�. Zosta� tu do rana, Harl, a� ojciec zaniepokoi si� tw� nieobecno�ci� i przyjdzie ci� szuka�. Powiem mu o murgu!

Armun wysz�a rankiem, przesz�a si� mi�dzy namiotami, s�uchaj�c rozm�w kobiet. Niepokoi�y si� o zaginionego ch�opca, �owcy poszli go szuka�. �Dobrze�� pomy�la�a�� tyj� tylko, le��c wok� namiot�w i nic nie robi�c.� Poczeka�a, a� s�o�ce zawis�o nisko nad horyzontem. Wtedy wysz�a i zatrzyma�a pierwsz� spotkan� kobiet�.

��Id� do namiotu Nivotha i powiedz mu, �e znalaz� si� ch�opiec. Harl jest w moim namiocie. Szybko.

Jak przewidywa�a, kobieta nie posz�a na tyle szybko, aby nie opowiedzie� po drodze innym o tej nowinie. Armun wr�ci�a do namiotu i czeka�a, p�ki nie us�ysza�a, jak kto� wykrzykuje jej imi�. Wtedy wysz�a, zamykaj�c za sob� po�y.

Nivoth mia� na policzku szram� po starej ranie, przez co jego twarz wygl�da�a stale na zachmurzon�. Jego nastr�j by� podobny.

��Przyszed�em po ch�opca�� powiedzia� niegrzecznie. Z ty�u przys�uchiwa� si� g�stniej�cy t�um; zima by�a d�uga i nudna.

��Jestem Armun, a to jest namiot Kerricka. Jak si� nazywasz?

��Odsu� si� kobieto�� chc� ch�opca.

��Czy zn�w go zbijesz? Czy powiesz, �e Kerrick by� na wp� maragiem?

��Z tego co wiem, jest ca�ym maragiem. Zbij� ch�opaka, bo opowiada bajki, ciebie te� zbij�, je�li si� nie odsuniesz.

Nie ruszy�a si�; Nivoth j� odepchn��. Pope�ni� b��d. Powinien by� pami�ta�, co dzia�o si� kiedy�, gdy by�a m�odsza i przezywali j��� wiewi�rcza twarz.

Uderzy�a go pi�ci� prosto w nos i run�� na �nieg. Gdy d�wign�� si� na nogi, z kapi�c� z brody krwi�, uderzy�a go po raz drugi w to samo miejsce. Spotka�o si� to z podziwem t�umu i Harla przygl�daj�cego si� przez szpark� w rozci�ciu namiotu.

�owcy nie bij� kobiet, chyba �e swoje, tak wi�c Nivoth nie wiedzia�, co dalej robi�. Nie mia� te� wiele czasu do namys�u. Armun dor�wnywa�a mu wzrostem, a w gniewie przewy�sza�a si��. Uciek� pod gradem cios�w. T�um rozszed� si� wolno, �a�uj�c, �e sko�czy�o si� to widowisko.

Stan�o na tym, �e Harl pozosta� w jej namiocie i nikt po niego nie przychodzi�, nie rozmawiano te� o nim w obecno�ci Armun. Matka ch�opca zmar�a poprzedniej g�odowej zimy, a ojciec nie okazywa� troski o syna. Armun by�a rada z jego towarzystwa i tak ju� zosta�o.

Wiosna przysz�a p�no, teraz zawsze si� op�nia�a, a gdy wreszcie strzaskane lody rzeki odp�yn�y wielkimi krami, Armun zacz�a wypatrywa� na wschodzie Kerricka. Z ka�dym dniem coraz trudniej przychodzi�o jej opanowywa� zniecierpliwienie. Gdy rozkwit�y kwiaty, zostawi�a Arnwheta bawi�cego si� na brzegu z Harlem i posz�a szuka� Herilaka. Siedzia� na s�o�cu przed namiotem, naci�gaj�c na �uk �wie�� ci�ciw� z jelit. Szykowa� si� do �ow�w, kt�rych z niecierpliwo�ci� wszyscy oczekiwali. Gdy zacz�a m�wi�, kiwn�� tylko g�ow�, nie odrywaj�c oczu od swej roboty.

��Nadesz�o lato, a Kerricka nie ma.

Jedyn� jego odpowiedzi� by�o chrz�kni�cie. Spojrza�a z g�ry na schylon� g�ow� i spr�bowa�a powstrzyma� gniew.

��Nadesz�a pora, by wyruszy�. Poniewa� nie wr�ci� do mnie, p�jd� do niego. Poprosz� znaj�cych drog� �owc�w, by mi towarzyszyli.

Spotka�o si� to ponownie z cisz� i mia�a zn�w si� odezwa�, gdy Herilak uni�s� twarz.

��Nie�� powiedzia�.�� Nie dostaniesz �adnych �owc�w, nigdzie nie p�jdziesz. Jeste� w moim sammadzie i zakazuj� ci. Teraz mnie zostaw.

��Zostawi� ci�!�� krzykn�a.�� Zostawi� ciebie, ten sammad i p�jd� tam, gdzie moje miejsce. Powiesz im�

��Powtarzam ci jeszcze raz, by� odesz�a�� powiedzia� wstaj�c i pochylaj�c si� nad ni�. Nie by� Nivothem. Nie mog�a uderzy� Herilaka, nie us�ucha�by jej. Nie mia�a ju� nic do dodania. Odwr�ci�a si� na pi�cie i posz�a nad rzek�, usiad�a, patrz�c, jak ch�opcy bawi� si� w �wie�ej trawie. Nie mog�a spodziewa� si� pomocy po Herilaku, pr�dzej czego� odwrotnego. Do kogo ma si� wi�c zwr�ci�? Przyszed� jej na my�l tylko jeden cz�owiek. Posz�a do jego namiotu, zasta�a go tam samego i odwo�a�a od ogniska.

��Jeste� Ortnar, tylko ty� zosta� z pierwszego sammadu Herilaka, by�e� z nim, zanim wybi�y go murgu.

Kiwn�� potwierdzaj�co g�ow�, zastanawiaj�c si�, po co tu przysz�a.

��To Kerrick uwolni� tego sammadara schwytanego przez murgu. To Kerrick zaprowadzi� was na po�udnie, gdy zabrak�o jedzenia, poprowadzi� atak na murgu.

��Wiem o tym, Armun. Po co mi to m�wisz?

��Wiesz wi�c tak�e, i� Kerrick zosta� na po�udniu, a ja chc� by� z nim. Zabierz mnie do niego. Jeste� jego przyjacielem.

��Jestem jego przyjacielem.�� Ortnar rozejrza� si�, potem ci�ko westchn��.�� Mimo to nie mog� ci pom�c. Herilak powiedzia� nam o twoim zamiarze i stwierdzi�, �e nie p�jdziesz.

Armun spojrza�a na� z niedowierzaniem.

��Czy jeste� ma�ym ch�opcem sikaj�cym w sk�ry na g�os Herilaka? Czy te� �owc�, Tanu, czyni�cym to co chce?

Ortnar pomin�� zniewag�, zareagowa� na ni� machni�ciem d�oni.

��Jestem �owc�, lecz Herilaka i mnie ��czy nadal wi� martwego sammadu�� nie da si� jej zerwa�. Nie wyst�pi� te� przeciw Kerrickowi, kt�ry by� naszym margalusem, kiedy tego potrzebowali�my.

��Co wi�c uczynisz?

��Pomog� ci, je�li jeste� do�� silna.

��Jestem silna, Ortnarze. Powiedz mi przeto, na czym polega� ma pomoc wymagaj�ca ode mnie si�y.

��Wiesz, jak zabija� murgu �miercio-kijem. Widzia�em, jak to robi�a� w czasie napa�ci. Dostaniesz m�j �miercio-kij. Powiem ci te�, jak doj�� do miasta murgu. �atwo tam trafic, gdy tylko dojdzie si� do oceanu. Gdy znajdziesz si� na brzegu, musisz si� zdecydowa� co zrobi� p�niej. Mo�esz tam czeka� na powr�t Kerricka. Mo�esz te� p�j�� do niego.

Armun u�miechn�a si�, potem zawo�a�a g�o�no:

��Posy�asz mnie sam� do krainy murgu! C� to za wspania�a propozycja!�� Jestem do�� silna, by temu podo�a�, dzielny Ortnarze, widz� te�, �e jeste� bardzo odwa�ny, nara�aj�c si� w ten spos�b na zemst� Herilaka, kt�ry na pewno dowie si� o wszystkim.

��Sam mu powiem�� stwierdzi� Ortnar z ponur� determinacj�.

Armun zostawi�a go, lecz wr�ci�a po zapadni�ciu zmroku, by wzi�� �miercio-kij wraz z wszystkimi strza�kami wykonanymi przez �owc� w zimie.

Jej namiot sta� z dala od pozosta�ych, nie chodzi�a te� zbyt cz�sto po sammadach, dlatego dopiero po dw�ch dniach odkryto, �e odesz�a.

�owcy wys�ani przez Herilaka na poszukiwania wr�cili po kilku dniach z pustymi r�koma. Zbyt dobrze zna�a las, nie natrafili wi�c na �aden jej �lad, na �aden �lad.

��Chc� wam pokaza� co� bardzo ciekawego�� powiedzia� Kerrick.�� Obaj Yilanè wyrazili zainteresowanie i wdzi�czno�� bez wydawania d�wi�ku, bo �uli surowe mi�so przyniesione im przez Kerricka.�� Ale by to zobaczy�, musicie opu�ci� hanalè.

��Tu bezpiecze�stwo i ciep�o, tam zimna �mier栗 powiedzia� Imehei, dr��c lekko. Spojrza� na pusty li�� i okaza� niewielkie pragnienie-wi�cej-jedzenia, na kt�re Kerrick nie zareagowa�. Obaj samcy lubili si� objada� i mieli sk�onno�� do tycia.

��Nie macie si� tam czego obawia�, zapewniam was. Id�cie za mn� i nie oddalajcie si�.

Szli za nim, najbli�ej jak mogli, niemal deptali mu po pi�tach, rozgl�daj�c si� jednocze�nie przera�onymi oczyma. Na wszystkich spalonych miejscach wyra�ali l�k i smutek, trz�li si� z jeszcze wi�kszego strachu, gdy mijali �owc�w, okazywali te� samotno�� na widok pustego miasta. Dopiero po znalezieniu si� w pomieszczeniu z modelem poczuli si� troch� pewniej.

Model miasta Alpèasak�� Kerrick my�l�c o nim zawsze u�ywa� tej nazwy, cho� m�wi� o nim Deifoben�� przedstawia� jego niedawny wygl�d. Wyra�nie zaznaczone by�y wszystkie gaje i pola, cho� nic nie wskazywa�o, co zawiera�y. Wiele z nich Kerrick pami�ta� ze swego pobytu w mie�cie, niemal wszystkie najbli�sze. Podczas gdy teraz badali je Sasku, podziwiaj�c napotykane cuda, Kerrick chcia� pozna� cz�ci miasta, kt�re wyros�y po jego odej�ciu. Wskaza� na grup� kana��w i mokrade�.

��Idziemy tam. Nie jest to daleko, a wam przyda si� troch� ruchu.

Obaj samcy w drodze zapomnieli o obawach, po raz pierwszy rozkoszuj�c si� swobod�, przygl�daj�c si� fragmentom miasta, o istnieniu kt�rych nawet nie wiedzieli. Pola z pas�cymi si� zwierz�tami, bagna, ogrodzone pasma d�ungli z innymi stworzeniami, miejscowymi i sprowadzonymi. Kr�tko po po�udniu doszli do otoczonego groblami mokrad�a, kt�re zainteresowa�o Kerricka. Wzd�u� niego prowadzi�a dobrze wydeptana droga, kt�ra dalej wspina�a si� nasypem na p�aski pag�rek. Mogli z niego patrze� na zaro�ni�te trzcinami bagnisko, za nim le�a�o ma�e jezioro. Jakie� zwierz�ta porusza�y si� w�r�d trzcin, nie mogli jednak pozna�, jakie.

��Brak zainteresowania, nudne patrzenie�� zasygnalizowa� Imehei.

��Zadowolenie z towarzystwa, ciep�o s�o�ca�� powiedzia� Nadaske, jak zawsze bardziej rozumny z nich obu. Kerrick nie reagowa� na ich uwagi, bo robili je ci�gle, w przeciwie�stwie do samic Yilanè, m�wi�cych tylko wtedy, gdy mia�y co� wa�nego do przekazania. Imehei mia� jednak racj�, nie by�o tu nic ciekawego. Odwr�ci� si�, by odej��, gdy Nadaske przywo�a� ich uwag� i wskaza� na trzciny.

��Ciekawy ruch, jest tam jakie� stworzenie.

Przygl�dali si� gadowi wynurzaj�cemu si� ostro�nie na skraju mokrad�a. By� falisty, w�owaty, patrzy� na nich drobnymi oczkami. Potem zjawi�y si� nast�pne i jeszcze dalsze. Musia�y je przyci�ga� widoczne na tle nieba sylwetki. Kerrick przyjrza� si� teraz uwa�niej i dostrzeg� bia�e ko�ci na skraju bagna. Mo�e w tym miejscu karmiono gady. Ci�gle nie m�g� ich pozna�. Wygrzeba� pi�t� kamie� i zrzuci� go do b�ota na skraju wody. W gor�czkowych ruchach najbli�sze zwierz�ta przype�z�y bli�ej, by obejrze� kamie�, potem wycofa�y si� pod os�on� trzcin. Mia�y faliste zielone cia�a, ma�e t�pe oczy, wygl�da�yby jak w�e, gdyby nie drobne nogi. Na pewno nigdy przedtem ich nie widzia��� cho� wydawa�y si� mu dziwnie znajome.

��Czy je poznajecie?�� zapyta�.

���luzowate, pe�zaj�ce.

��Niedobre do jedzenia.

Samcy niewiele mu pomogli. Kerrick mia� ju� odej��, odwr�ci� si�, by spojrze� po raz ostatni. Pozna� wtedy�� pozna� bez �adnej w�tpliwo�ci, czym s� dziwne stworzenia.

��Wracamy ju��� rozkaza�, schodz�c z nasypu.

Po odprowadzeniu samc�w do hanale Kerrick poszuka� Sasku. Znalaz� Sanone i podszed� do niego szybko, przerywaj�c powitalne gesty mandukto.

��Musimy natychmiast zdoby� mi�so, nie mo�emy dopu�ci� do nowej �mierci. A ju� od wielu dni s� bez jedzenia�

��Pomog� ci, Kerricku, je�li wyt�umaczysz mi, o czym m�wisz.

��W po�piechu nie wyrazi�em si� precyzyjnie. Znalaz�em zagrod�, kawa�ek bagna, z ma�ymi murgu. Musimy je nakarmi� i przyjrze� si� im bli�ej, ale chyba wiem, czym s�. Zgadza si� kszta�t i wielko��. Niedojrza�e hèsotsany. �miercio-kije.

Sanone potrz�sn�� w zak�opotaniu g�ow�.�� Te s�owa s� dla mnie niepoj�te, jak wiele rzeczy, kt�re ujrza�em w Deifoben.

��Zrozumiesz to. Murgu nie wytwarzaj� rzeczy, tak jak my robimy �uki czy warsztaty tkackie. Hoduj� zwierz�ta zaspokajaj�ce ich potrzeby. �miercio-kije s� �ywe, wiesz o tym na pewno, bo sam je karmi�e�. P�ki jednak s� m�ode, wygl�daj� tak jak te, kt�re widzia�em dzisiaj, s� ma�ymi stworzeniami w bagnie. Gdy dorastaj�, zmieniaj� si� w u�ywane przez nas �miercio-kije.

Sanone zrozumia� teraz i z rado�ci klasn�� w d�onie.�� M�dry-nad-sw�j-wiek Kerricku, b�dziesz naszym zbawieniem. Stworzenia, o kt�rych m�wisz, b�d� karmione, dorosn� i wszyscy dostaniemy bro�, kt�ra zawsze b�dzie nam potrzebna, by �y� w �wiecie pe�nym murgu.

��Teraz zaniesiemy jedzenie i przyjrzyjmy si� im bli�ej.

Gdy stworzenia wype�z�y na b�oto, by chwyta� kawa�ki mi�sa, nikt nie mia� w�tpliwo�ci, �e to niedojrza�e hèsotsany. Kerrick czu�, �e to, co miasto niegdy� dostarcza�o ich wrogom, dostan� teraz oni. Sanone zgadza� si� z nim, a z ka�dym odkryciem przysz�o�� rysowa�a si� im wyra�niej.

�owcy znale�li schronienie przed deszczem w jednej z nie spalonych budowli. Wkr�tce zreszt� deszcze usta�y, cho� noce by�y nadal ch�odne. Sanone sp�dza� wiele czasu na g��bokich rozmy�laniach, cz�sto wychodzi�, by bada� model miasta, a tak�e plastyczn� map� l�du rozci�gaj�cego si� na zach�d od oceanu. W ko�cu doszed� do pewnych wniosk�w, na temat kt�rych bardzo d�ugo naradza� si� z innymi mandukto. Gdy doszli do porozumienia, pos�ali po Kerricka.

��Podj�to decyzjꠗ powiedzia� Sanone.�� Trudzili�my si� ci�ko nad zrozumieniem �cie�ki Kadaira i wreszcie wszystko sta�o si� jasne. Rozumiemy teraz, �e gdy Kadair, przybrawszy posta� masto-donta, kszta�towa� �wiat, gdy st�pa� ci�ko po ziemi, zostawiaj�c w litej skale g��bokie �lady, zostawi� w�wczas �cie�k�, kt�r� mogliby�my pod��a�, lecz brakowa�o nam m�dro�ci. Jeste�my jego dzie�mi i uczymy si� go na�ladowa�. Przyprowadzi� ci� do nas, przywiod�e� z sob� mastodonta jako przypomnienie, sk�d si� wywodzimy i gdzie znajduje si� nasz cel. Karognis wys�a� murgu, by nas zniszczy�y, lecz wtedy Kadair obdarowa� nas mastodonem, kt�ry poprowadzi� przez lodowe g�ry do tego miejsca, gdzie dokonali�my zemsty na tych stworach. Zosta�y zniszczone, a to miejsce sp�on�o. Wypali�o si� jednak tylko z�o, a ca�� reszt� zostawi� nam do wykorzystania. Wiemy teraz, �e nasza dolina jest tylko postojem na szlaku, czekali�my w niej, a� Kadair wydepcze dla nas now� �cie�k�. Przysz�o�� le�y tutaj. Zbierzemy si� dzi� wieczorem, wypijemy porro, a Kadair przyjdzie do nas. Potem o �wicie najlepsi �owcy znajd� drog� prowadz�c� st�d, z Deifoben, wzd�u� ocenau na zach�d, drog� okr��aj�c� lodowe g�ry od po�udnia, drog�, kt�r� sz�y murgu, by nas napa��. Gdy j� poznamy, przyb�dzie tu nasz lud, a miejsce to stanie si� naszym domem.

Tej nocy Kerrick pi� z innymi sfermentowane porro i ponownie poczu�, jak ogarniaj� go dziwne moce; wiedzia�, �e mandukto s� rzeczywi�cie pot�ni, a to co robi�, jest s�uszne. Chcia� im to powiedzie�, z trudem si� podni�s�. Sta� zataczaj�c si� i krzycza� ochryple:

��To miasto si� odrodzi, b�dziecie tu, a ja z wami, b�dziecie tu, a ja b�d� Tanu i Yilanè, tak samo jak to miasto.

Mandukto zgodzili si� z tym, zaakceptowali spos�b, w jaki si� porusza�, gdy m�wi�, cho�, oczywi�cie, nie rozumieli go, bo u�ywa� j�zyka Yilanè. Obcy j�zyk sprawia� jednak, �e jego s�owa wydawa�y si� bardziej dobitne.

Nast�pnego ranka Kerrick spa� do p�na. W g�owie mu hucza�o przy ka�dym ruchu, dlatego nie otwiera� oczu i po raz pierwszy od odej�cia �ow�cw na p�noc pomy�la� o Armun. Musi j� tu do siebie sprowadzi�. Zrobi�o si� ju� jednak za p�no�� gdyby teraz wyruszy�, musia�by w�drowa� przez �niegi; lepiej poczeka� tu w cieple. Tak�e Armun nie mog�aby i�� w mrozie. A dziecko, zapomnia� o nim, dziecko musi zosta� pod os�on� namiotu do ko�ca zimy. Teraz nie mo�e wi�c nic zrobi�. Gdy dni zaczn� si� wyd�u�a�, pomy�li o tym znowu. Na razie potrzeba mu zimnej wody, by obla� g�ow�.

Armun obmy�li�a sw� ucieczk� w najdrobniejszych szczeg�ach. Wiedzia�a, �e Herilak wy�le za ni� szybkich �owc�w, wiedzia�a te�, �e w �aden spos�b im nie umknie. Dlatego musi ich przechytrzy�, uciec w spos�b, jaki nie przyjdzie im do g�owy. Nikt nie zwraca� uwagi na jej wychodzenie poza obozowisko, mog�a wi�c powolutku z pomoc� Harla wynie�� wszystko, co by�o jej potrzebne. Po dokonaniu tego i zako�czeniu przygotowa� nadesz�a pora odej�cia. O zmroku zaci�gn�a po�y namiotu, wygasi�a ogie�, wszystko wygl�da�o, jakby po�o�yli si� wcze�niej spa�.

Gwiazda poranna ledwo wychyn�a nad horyzont, gdy wsta�a, wzi�a ci�gle �pi�ce dziecko, da�a Harlowi do niesienia futra i wysz�a w noc. W �wietle gwiazd przemkn�li cicho mi�dzy namiotami pogr��onych w �nie sammad�w, trzymaj�c si� wydeptanych �cie�ek. Min�wszy ciemne kszta�ty mastodont�w skierowali si� na skaliste wzg�rza okalaj�ce obozowisko od p�nocy. Wszystko, co by�o im potrzebne, ukry�a w g��bokiej szczelinie skalnej pod zwisaj�cym wyst�pem.

Pozostali tam trzy dni i trzy noce. Mieli suszone mi�so i ekkotaz, zamkni�te p�cherze z mi�sem murgu, a wod� czerpali z pobliskiego strumienia. W dzie�, ukryta przed oczyma wszystkich, wyci�a d�ugie kije. Zrobi�a z nich w��ki, na kt�re za�adowa�a zapasy. Czwartego dnia zn�w wstali przed �witem. Arnwheet gaworzy� rado�nie uwi�zany bezpiecznie na w��kach. Harl wzi�� sw�j �uk i strza�y, Armun unios�a kije w��k�w i rozpocz�a d�ug� w�dr�wk�. Szli na po�udnie przez puszcz�, okr��aj�c z dala obozowisko, po po�udniu przeci�li szlak wydeptany przez sammady w czasie wyprawy na p�noc od obozowiska. W koleinach wyros�a �wie�a trawa, nie by�a jednak w stanie skry� g��bokich �lad�w wyrytych przez dr�gi w��k�w i kopyta mastodont�w. Harl pobieg� naprz�d tropi� sarn�, a Armun pochyli�a si� nad kijami i ruszy�a na wsch�d. Ko�ysane r�wnym ruchem dziecko zapad�o w sen.

O zmierzchu stan�li, zjedli co� na zimno, bo nie odwa�yli si� rozpali� ogniska i zasn�li owini�ci w futra.

Nie by�o im �atwo, ale nigdy nie s�dzi�a, �e zabiera si� do czego� �atwego. Gdyby szlak nie prowadzi� przez r�wnin�, nigdy by go nie pokonali. Czasami, gdy droga wiod�a pod g�r�, pomimo wysi�ku wk�adanego w ci�gnienie w��k�w, przebywa�a jedynie drobn� cz�� odcinka pokonywanego w jeden dzie� przez sammady. Nie dopuszcza�a, by to j� martwi�o ani by zm�czenie wesz�o mi�dzy ni� a to, co musia�a zrobi�. Ka�dego wieczora Harl zbiera� chrust i rozpalali ognisko, przygotowywali ciep�y posi�ek. Bawi�a si� z dzieckiem i opowiada�a mu historyjki, kt�rym z wielk� uwag� przys�uchiwa� si� Harl. Dzieci nie ba�y si� mroku rozpoczynaj�cego si� tu� za kr�giem �wiat�a od ogniska i ci�gn�cego si� bez ko�ca. Nie dopuszcza�a te� do siebie �adnych l�k�w. Spa�a z w��czni�, a ognisko pali�o si� przez ca�� noc.

Przez wiele dni �wieci�o s�o�ce, potem zacz�y si� obfite letnie deszcze. Trwa�y tak d�ugo, a� b�otnisty szlak sta� si� nie do pokonania dla w��k�w. W ko�cu zbudowa�a sza�as z pokrytych li��mi ga��zi i wpe�z�a do niego. Potrzebowa�a odpoczynku, cho� �a�owa�a straconego czasu. Lato trwa�o zbyt kr�tko. Harl wychodzi� codziennie na polowanie�� pewnego wieczoru wr�ci� z kr�likiem. Od razu obdar�a go ze sk�ry i upiek�a, a �wie�e mi�so bardzo im smakowa�o. Deszcze w ko�cu usta�y, a ziemia na tyle podesch�a, by mogli zn�w ruszy� w drog�. Ju� jednak nast�pnej nocy, tu� przed �witem, szron pokry� biel� �d�b�a traw. Zn�w zbli�a�a si� zima. Pomy�la�a z gorycz�, �e nigdy nie pokona d�ugiej drogi wzd�u� brzegu przed nastaniem zimy. Pakuj�c w��ki, spostrzeg�a, �e dosi�gn�� ich nast�pny cios. �miercio-kij zdech�, zabity ch�odem, jego male�ka g�ba by�a szeroko otwarta. Jako stworzenie po�udnia, nie m�g� prze�y� zimna. By�a to zapowied� tego, co ich czeka�o.

Tej nocy, gdy obaj ch�opcy dawno ju� spali, ona ci�gle le�a�a w swych futrach, wpatruj�c si� w migaj�ce �wiat�a gwiazd. Ksi�yc zszed�, a gwiazdy stercza�y nad ni� jak ogromna misa. Rzeka tharm�w si�ga�a od wschodu do zachodu. Ka�dy gwiazda by�a tharmem zmar�ego �owcy, kt�ry tkwi� tam w blasku zimnego �wiat�a. �aden z nich nie m�g� jej jednak pom�c. Mo�e g�upio zrobi�a, wybieraj�c si� na t� beznadziejn� w�dr�wk�, nara�aj�c �ycie nie tylko swoje, ale i dwojga dzieci. Za p�no jednak na �ale. Ju� si� sta�o. Jest tu. Musi teraz zdecydow�, co robi� dalej. Czy ma jaki� wyb�r? Ortnar powiedzia� jej, �e mo�e czeka� na Kerricka na brzegu, ale to bzdura, szuka� jedynie usprawiedliwienia dla siebie, �e nie poszed� z ni�. Nie ma tylu zapas�w, by przetrw� zim� na wybrze�u, nie ma namiotu, niczego, by poradzi� sobie z ch�odami. Ma wi�c do wyboru�� zatrzyma� si� tam i zamarzn�� albo ruszy� na po�udnie i po drodze zamrzn��. Trudno by�o liczy�, �e b�dzie sz�a na po�udnie szybciej od zim. Po raz pierwszy od opuszczenia obozowiska poczu�a �zy w oczach. W�ciek�a na sw� s�abo�� otar�a je, przekr�ci�a si� na bok i zasn�a, bo potrzebowa�a na jutro ca�ej swej si�y.

Nast�pnej nocy spad� pierwszy �nieg, rano strzepa�a go z futer, zwin�a je i zwi�za�a. Tego wieczoru, podczas posi�ku, zobaczy�a, �e Hart wpatruje si� w ni� przez ogie�.

��Jedz�� powiedzia�a.�� Mi�so murgu i mnie nie smakuje, lecz daje si�y.

��Nie chodzi o mi�so�� odpar��� lecz o �nieg. Kiedy dotrzemy do miejsca, o kt�rym nam opowiada�a�, gdzie czeka na nas Kerrick?

��Chcia�abym wiedzie慠� Pog�adzi�a go po jasnych w�osach, dostrzeg�a podkr��one oczy. Mia� jedena�cie lat, by� silnym ch�opcem, lecz szli ju� zbyt d�ugo.�� �pij ju�, musimy nabra� si�, by rano ruszy� dalej.

Tej nocy nie pada� �nieg, lecz poprzedni ci�gle le�a� na ziemi i nie taja�. Mimo pogodnego dnia s�o�ce nie dawa�o wiele ciep�a. Droga wiod�a teraz dolin� rzeki i by�a pewna, �e poznaje to miejsce. Sammady obozowa�y tu kiedy� niedaleko oceanu. Armun zdawa�o si� nawet, �e czuje w powietrzu zapach soli�� przynosi� go wiej�cy w twarz wiatr.

Tak, by�a tu, bia�e grzywacze wbiega�y na pla�� le��c� tu� pod klifem. Z opuszczon� g�ow� ci�gn�a wytrwale w��ki. Zatrzyma�a si� dopiero na ostrzegawczy krzyk Harla.

Mia�a przed sob� pokryt� darni� ziemiank�, wykopan� u podstawy os�aniaj�cego urwiska. Przed ni� sta� owini�ty futrami �owca. Nie rusza� si�, najwidoczniej r�wnie jak ona zaskoczony spotkaniem. Ju� mia�a do niego zawo�a�, gdy s�owa uwi�z�y jej w gardle.

To nie by� Tanu, inaczej si� ubiera�, a twarz�

Pokrywa�a j� sier��. Nie by�a to broda u do�u twarzy, lecz sier��, mi�kka br�zowa sier��, kt�ra porasta�a ca�� g�ow�.

Armun surowe mi�so nie smakowa�o tak jak ch�opcu. Jad�a ju� co prawda �wie�o upolowan� zdobycz, czym innym by�o jednak mi�so wyj�te przez Angajorqaq z wn�ki brudnej �ciany. By�o stare, nadpsute i cuchn�ce. Nie zwracaj�c na to uwagi, Paramutanka odci�a kawa�ek dla siebie, potem drugi dla Armun. Ta nie mog�a odm�wi�, ale te� nie potrafi�a wzi�� go do ust. Trzyma�a go niepewnie w palcach i zastanawia�a si�, co zrobi�. Odmawiaj�c jedzenia, mog�aby urazi� ich go�cinno��. Rozpaczliwie szuka�a wyj�cia. Po�o�y�a na futrach Arnweheeta �uj�cego rado�nie twarde jak sk�ra, w�dzone mi�so i odwr�ci�a si�, unosz�c d�o� do ust, jakby chcia�a w�o�y� otrzymany kawa�ek. Odsun�a zas�ony wej�cia i posz�a do w��k�w. Gdy nikt nie widzia�, ukry�a surowy kawa�ek pod sk�rami i znalaz�a otwarty p�cherz z mi�sem murgu. Galaretowate, niemal surowe jedzenie, spo�ywane przez Tanu z wielk� niech�ci�, mog�o smakowa� Paramutanom.

Okaza�o si�, �e mia�a racj�. Angajorqaq uzna�a smak za wspania�y i przywo�a�a Kalaleqa, by spr�bowa� nowej potrawy. Chwyci� mi�so skrwawionymi d�o�mi, chwali� g�o�no mi�dzy wielkimi k�sami. Da� te� troch� Kukujukowi, r�wnie� Harl wzi�� kawa�ek. Gdy jedli, Angajorqaq na ognisku gotowa�a wod� w kamiennym garnku; zala�a ni� suszone li�cie, kt�re wsypa�a do sk�rzanych kubk�w i uzyska�a m�tny napar. Kalaleq wypi� go g�o�no, potem zjad� pozosta�e w kubku li�cie. Armun spr�bowa�a swego napoju, smakowa� jej. Dzie� min�� lepiej, ni� wskazywa�by jego pocz�tek. Ziemianka by�a ciep�a i bez przeci�g�w. Mo�na by�o w niej je��, odpoczywa� i�� w przeciwie�stwie do wszystkich innych nocy�� zasypia� bez budz�cych l�k my�li o czekaj�cym nast�pnego dnia ci�kim marszu.

Rano Kalaleq wyci�gn�� z ty�u chaty zwini�te pakunki, kt�re da� Armun do przejrzenia. By�y tam wyprawione sk�ry, czarne, tak d�ugie, �e nie potrafi�a sobie wyobrazi� stworzenia, z kt�rego pochodzi�y. Znalaz�a r�wnie� zszyte sk�rzane torby wype�nione grubym, bia�ym t�uszczem. Kalaleq wygarn�� go troch� i da� spr�bowa� Armun. T�uszcz mia� mocny zapach, kt�ry wype�ni� ziemiank�. Arn-wheet te� chcia� spr�bowa�.

��Jedz, jedz!�� powiedzia�a i da�a mu poliza� swe palce.

Teraz Kalaleq zacz�� si� krz�ta�. Zwija� i rozwija� sk�ry, wskazywa� na Armun, potem na szlak, trzyma� krzemienny n� w jednej r�ce, trz�s�c w drugiej sk�r�, potem zmienia� d�onie, wo�aj�c ��egnaj�. By�o to bardzo tajemnicze.

Ca�� scen� najszybciej zrozumia� Harl.

��Chce chyba wiedzie�, gdzie s� inni Tanu. Chce im da� troch� t�uszczu.

Armun wskaza�a na siebie i obu ch�opc�w, potem na szlak, powtarzaj�c ci�gle ��egnaj�. Gdy Kalaleq zrozumia� wreszcie, co chcia�a powiedzie�, westchn�� g��boko, zwin�� ponownie sk�ry i zani�s� je na brzeg. Kukujuk po�pieszy� mu z pomoc�, przy��czy� si� te� Harl. Po jednej wyprawie nad wod� wr�ci� biegiem do Armun, krzycz�c z podniecenia i wskazuj�c r�k�:

��Patrz, patrz na t� wielk� czarn� ska��! To nie ska�a, to ��d�, zobacz.

Arnwheet drepta� za nimi, gdy przez wydmy i wysuszone k�py trawy szli na piaszczysty brzeg. Harl mia� racj�, czarna bry�a mia�a zarysy le��cej dnem do g�ry �odzi. Kalaleq obchodzi� j� uwa�nie i opukiwa�, by upewni� si�, czy nie ma szpar. By�a to dziwna ��d�, nie wyd�ubana z drzewa jak u Tanu, lecz zrobiona z jednej wielkiej czarnej sk�ry. Zadowolony z ogl�dzin Kalaleq pochyli� si�, uni�s� jeden bok �odzi i przewr�ci� j�. Harl uwiesi� si� na kraw�dzi, by zajrze� do �rodka, a Arnwheet krzycza� tak d�ugo, a� zosta� podniesiony i m�g� r�wnie� obejrze� wn�trze.

By�a to zdumiewaj�ca konstrukcja. Cienkie, powi�zane z sob� kawa�ki drewna sk�ada�y si� na szkielet, na kt�ry naci�gni�to sk�r�, tworz�c zewn�trzn� pow�ok� �odzi. Armun widzia�a teraz, �e sk�ra zosta�a przyci�ta do kszta�tu �odzi, a nast�pnie zszyta. Szwy pokrywa�a ta sama czarna substancja, dzi�ki kt�rej sk�rzane kubki nie przepuszcza�y wody. By�o to cudowne zjawisko.

Skoro Kalaleq zdecydowa� si� wyruszy�, nie marnowa� czasu. Z ziemianki wyniesiono wszystko, nawet sk�r� zakrywaj�c� wej�cie, i z�o�ono na piasku. Pracowali wsp�lnie, nawet Arnwheet ugina� si� pod ci�arem futra. Gdy na brzegu zgromadzono ju� ca�y dobytek, Kalaleq zepchn�� ��d� na wod� i wszed� do niej. Ka�da rzecz mia�a specjalne, znane tylko jemu miejsce sk�adowania; za ka�dym razem, gdy podawano mu co� z brzegu, wykrzykiwa� g�o�no wskaz�wki. Gdy Angajorqaq chwyci�a zapasy z w��k�w Armun, ta u�wiadomi�a sobie, �e nadesz�a pora podj�cia decyzji, kt�r� by� mo�e ju� podj�to za ni�. Obejrza�a si� na wydmy, widniej�ce za nimi wzg�rza, wiedzia�a, �e czeka tam na ni� jedynie �mier� z zimna. Naprawd� nie mia�a �adnego wyboru. Gdziekolwiek udaj� si� Paramutanie, musi i�� z nimi.

Harl wdrapa� si� na ��d� po Kukujuku i Armun poda�a mu �miej�cego si� i uwa�aj�cego wszystko za wspania�� zabaw� Arnwheeta. Angajorqaq ponagla�a j� �agodnymi klepni�ciami, a� wesz�a do �odzi. Paramutanka usiad�a na piasku, odwi�za�a podeszwy os�aniaj�ce nogi i wrzuci�a je do �rodka. Br�zowa sier�� pokrywa�a jej stopy podobnie jak twarz i r�ce. Potem podci�gn�a sk�rzane sp�dnice i wesz�a do wody, by popchn�� ��d�. Piszcza�a przy tym od ch�odu. Kalaleq chwyci� za wios�o, a Angajorqaq po zepchni�ciu �odzi z piasku rzuci�a si� do niej g�ow� naprz�d. Ubranie, kt�re opad�o jej na twarz t�umi�o g�o�ny �miech. Armun pomog�a jej opu�ci� sk�ry na mokr� sier�� n�g. U�miecha�a si� przy tym, dziwi�c si�, jak cz�sto Paramutanie wybuchaj� �miechem.

Kalaleq wios�owa� wytrwale przez ca�y dzie�, wprost na nieprzyjemny szkwa�, zacinaj�cy deszczem zmieszanym ze �niegiem. Gdy zg�odnia�, zawo�a� Angajorqaq, kt�ra nakarmi�a go zgni�ymi kawa�kami mi�sa. Raz ugryz� jej palec zamiast mi�sa i wybuchn�� tak g�o�nym �miechem, �e przez jaki� czas nie m�g� wios�owa�. Armun kuli�a si� pod otwart� burt�, przyciskaj�c do siebie ch�opc�w, by si� ogrzali, ale podziwia�a wszystko. Dopiero o zmroku Kalaleq skierowa� si� do brzegu, szukaj�c odpowiedniego miejsca na l�dowanie i nocleg. Skierowa� ��d� ku r�wnej, piaszczystej pla�y i sporo musieli si� natrudzi�, by pokona� przyb�j.

Podr� ci�gn�a si� bez ko�ca. Kalaleq wiele dni wios�owa� bez odpoczynku, najwidoczniej odporny na zm�czenie. Angajorqaq, mrucz�c weso�o, wylewa�a wod� z �odzi sk�rzanym kubkiem. Czu�a si� na niej r�wnie pewnie co na ziemi. Armun robi�o si� niedobrze od ci�g�ego ko�ysania, wi�kszo�� dnia trz�s�a si� pod futrami, przyciskaj�c odczuwaj�cego r�wnie� md�o�ci Arnwheeta. Po kilku dniach Harl przyzwyczai� si� do ruch�w �odzi, razem z Kukujukiem siedzia� na dziobie, gdzie zwieszali sznurki z haczykami i rozmawiali z sob��� ka�dy we w�asnym j�zyku.

Mija�y dni, nie by�o ich jak liczy�. Wraz z drog� na p�noc zacz�a psu� si� pogoda, fale stawa�y si� coraz wi�ksze, tak i� unosili si� na ba�wanach jak kawa�ek dryfuj�cego drewna. Sztormy sko�czy�y si� w ko�cu, lecz powietrze by�o nadal zimne i suche. Armun le�a�a pod futrami, �ciskaj�c Arnwheeta i drzemi�c, gdy us�ysza�a, �e Harl wo�a j� po imieniu.

��Zbli�amy si� do czego��� sp�jrz. L�d, na nim co� czarnego, nie wiem, co to jest.

Gruba tafla lodu pokrywa�a spor� zatok�. Na morzu unosi�y si� kry i musieli szuka� przej�� mi�dzy p�ywaj�cymi bry�ami. Na p�nocy, bardzo daleko, wida� by�o wielkie g�ry lodowe. Kalaleq kierowa� ��d� ku ciemnym plamom pokrywaj�cym powierzchni� lodu. Zbli�ywszy si�, poznali, �e s� to le��ce do g�ry dnem �odzie. Dopiero po dotarciu do pokrywy lodowej Armun spostrzeg�a, i� cz�� �odzi by�a znacznie wi�ksza od tej, na kt�rej tu przyp�yn�li. By� to niewiarygodny widok.

Kukujuk stan�� na burcie i skoczy� na l�d, gdy si� o niego otarli. Splecion� ze sk�rzanych pask�w lin� uwi�za� ��d� do jednej ze szczelin w lodzie i pobieg� na brzeg.

Armun nie zdawa�a sobie sprawy, jak bardzo os�ab�a podczas drogi. Dopiero dzi�ki wsp�lnej pomocy Kalaleqa i Angajorqaq mog�a wyj�� na brzeg. Podano jej Arnwheeta i usiad�a z nim dr��ca, trzymaj�c go, gdy rozpocz�to wy�adunek. Zaraz potem wr�ci� Kukujuk, przyprowadzaj�c z sob� licznych Paramutan�w. �owcy i ich kobiety podziwiali sk�r� i w�osy przybyszy, g�adzili Harla po g�owie, a� uciek� przed nimi. Spotka�o si� to ze �miechem; potem �wawo zabrano si� do wy�adunku. Wkr�tce wszystkie pakunki znalaz�y si� na brzegu, a ��d� po wyci�gni�ciu z morza ustawiono obok pozosta�ych. Armun powlok�a si� za innymi, z ty�u drepta� powoli Arnwheet, a� chwyci� go jeden z �owc�w i krzycz�cego z rado�ci posadzi� sobie na ramionach.

Min�li grup� Paramutan�w wznosz�c� na lodzie namiot z czarnej sk�ry; przerwali prac�, przygl�daj�c si� przyby�ym. Z ty�u sta�y inne namioty, niekt�re z zewn�trz umocnione by�y blokami �niegu zabezpieczaj�cymi przed porwaniem przez wiatr. �Ich ilo�� wskazuje, jakby zebra�y si� tu dwa, mo�e trzy sammady��� pomy�la�a zataczaj�ca si� ze zm�czenia Armun. Z wi�kszo�ci namiot�w unosi� si� dym, czu�a, �e znajdzie w nich ogniska i ciep�o. I bezpiecze�stwo. Wiatr porywa� �nieg z zasp i bi� nim k��liwie w twarz. Zima przyby�a ju� tu na p�noc, ze �niegiem i lodem.

Min�li jednak daj�ce schronienie namioty i skierowali si� wg��b l�du. Pokryte �niegiem zwa�y morskiego lodu pi�trzy�y si� tu wysoko, utrudniaj�c wyj�cie na brzeg. Za nimi r�wna pla�a wznosi�a si� stopniowo do g�ry. U podstawy skarpy tkwi�o kilka dalszych, na wp� wkopanych w zbocze namiot�w z czarnej sk�ry.

Angajorqaq poci�gn�a Armun za r�k�, skierowa�a j� do jednego z czarnych namiot�w. By� zasznurowany i Kalaleq musia� odpl�ta� wej�cie. Obok z�o�ono na �niegu wszystkie pakunki zabrane z �odzi. Kalaleq wszed� do �rodka i zapali� przygotowane ju� ognisko. Z otworu w szczycie namiotu wzbi� si� dym. Czuj�c zn�w pod nogami twardy grunt, Armun szybko zapomnia�a o chorobie morskiej i przy��czy�a si� do przenosz�cych pakunki i futra. �Wszystko idzie dobrze��� pomy�la�a. I p�jdzie tak dalej. Jest bezpieczna. Arnwheet i Harl s� bezpieczni. Wszyscy doczekaj� wiosny. Z t� my�l� chwyci�a dziecko, przycisn�a je mocno do siebie i usiad�a ci�ko na spi�trzonych futrach.

��Szybko podsy� ogie� zawo�a�a Angajorqaq.�� W�osy-z-promieni-s�o�ca jest zm�czona, widz� to po niej. G�odna i zmarzni�ta. Przygotuj� jedzenie.

��Musimy przenie�� nasz paukarut na l�d�� powiedzia� Kalaleq pomi�dzy podsycaj�cymi ogie� dmuchni�ciami.�� Zatoka zamarz�a, mamy ju� prawdziw� zim�.

��Jutro. Wpierw wszyscy odpoczniemy.

��W�a�nie na to b�dzie czas jutro. L�d jest teraz cieplejszy od ziemi, mo�e odgania mr�z. Wytn� te� �nieg, by zabezpieczy� namiot przed wiatrem. B�dzie ciep�o, jutro najemy si� i zabawimy.

Na t� my�l u�miechn�� si�, przewiduj�c liczne przyjemno�ci, i wyci�gn�� r�k� do Angajorqaq, lecz ta trzepn�a go po d�oni jakby m�wi�c, �e jeszcze nie pora za zabaw�.

��Nie ma czasu�� powiedzia�a.�� Potem. Wpierw zjemy.

��Tak�� wpierw zjemy! S�abn� z g�odu.�� j�kn�� w udawanej agonii, lecz nie m�g� powstrzyma� przy tym u�miechu.�� Zanosi si� na dobr� zim�, bardzo, bardzo dobr� zim�.

Na po�udnie od miasta, za rzek� zaczyna�y si� bagna. G�sta d�ungla i mokrad�a podchodzi�y tam niemal do brzegu oceanu, jedyna mo�liwa droga prowadzi�a pla��.

Tu� za lini� przyboju d�ugonogie ptaki morskie rozrywa�y wyrzucon� na piasek, martw� ka�amarnic�. Nagle si� przestraszy�y i unios�y w powietrze. Kr��y�y z krzykiem nad wlok�cymi si� pla�� dwoma Sasku. Ich bia�e opaski na g�owach pomazane by�y ochr�, co wskazywa�o, i� pe�ni� bardzo wa�n� misj�. Nie wygl�dali na uszcz�liwionych. Z wyra�nym l�kiem spogl�dali na �cian� d�ungli, wymierzali �miercio-kije w niewidzialne cele. Meskawino ze wstr�tem spojrza� na ka�amarnic�, kt�r� mijali.

��Lepiej by�o w dolinie�� powiedzia�.�� Nale�a�o tam zosta�.

��Murgu przyby�y do doliny, by nas zniszczy栗 ju� o tym zapomnia�e�?�� spyta� Nenne.

��Kadair pragn��, by�my tu przybyli i zniszczyli je, i dokonali�my tego.

��Wr�ci�y.

��Zabijemy i te. Skomlisz jak dziecko.

Meskawino by� zbyt przestraszony, by zareagowa� na obraz�. �ycie nad oceanem nie podoba�o mu si�, zbyt r�ni�o si� od �adu w naturalnej twierdzy, utworzonej przez dolin�, do jakiej przywykli. Jak�e t�skni� za jej mocnymi, skalnymi �cianami.

��Co tam jest przed nami?�� spyta� Nenne. Meskawino stan��, cofn�� si� o krok.�� Nic nie widzꠗ powiedzia� ochryp�ym ze strachu g�osem.

��Na morzu, unosi si� na wodzie�� tam jest nast�pne. Co� tam rzeczywi�cie by�o, ale zbyt daleko, by rozpozna�. Meskawino chcia� si� wycofa�, wraca�.

��Musimy zawiadomi� Kerricka o tym, co zauwa�yli�my, to wa�ne.

Nenne pokaza� mu j�zyk w ge�cie wielkiej pogardy.

��Kim ty jeste�, Meskawino? Baba czy Sasku? Uciekniesz ze strachu na widok unosz�cych si� w oceanie pni? Co powiesz Ker-rickowi i Sannone? �e co� widzieli�my? Zapytaj� nas, co to by�o, i co im w�wczas powiesz?

��Nie powiniene� tak wysuwa� na mnie j�zyka.

��Zatrzymam go w ustach, je�li b�dziesz zachowywa� si� jak Sasku. P�jdziemy na po�udnie i sprawdzimy, co zobaczyli�my.

��P�jdziemy�� powiedzia� zrezygnowany Meskawino, prze�wiadczony, �e id� po pewn� �mier�.

Odsun�li si� od wody, zbli�yli do drzew, jak mogli najbardziej, szli z boja�liw� uwag�. Pla�a by�a jednak pusta. Gdy zbli�yli si� do zniszczonego falami przyl�dka weszli mi�dzy krzewy i palmy, przedzierali si� skrycie, cho� przypuszczali, �e z oceanu ich nie wida�. Na szczycie grzbietu rozchylili ostro�nie ga��zie i wyjrzeli.

��Murgu!�� j�kn�� Meskawino, padaj�c i kryj�c twarz w d�oniach. Nenne by� mniej strachliwy. Murgu nie by�o w pobli�u, widzia� je dalej na brzegu i na morzu. Unosi�y si� na nim statki-bestie, takie same jak ten, kt�ry zabra� niedobitki z p�on�cego miasta. Widzia� to na w�asne oczy, nie myli� si� wi�c. Na oceanie dojrza� ich wiele, przewy�sza�y liczb� palc�w dw�ch r�k. A mi�dzy nimi i brzegiem p�ywa�y mniejsze �odzie z morderczymi murgu. L�dowa�y na brzegu, co� tam robi�y, nie m�g� dojrze� co, bo �ciana zaro�li zas�ania�a widok. Na morzu dostrzeg� dalsze statki-bestie, zbli�a�y si� od strony widocznej w dali wyspy. By�o to bardzo dziwne.

��Musimy podej�� bli�ej, zobaczy�, co robi��� powiedzia� Nenne. Meskawino tylko j�kn��, nadal kry� twarz w d�oniach. Nenne spojrza� na� z lito�ci�. Murgu zabi�y ojca i jedynego brata Meskawino. Przywiod�y go tu gniew i zemsta, walczy� dobrze. Ale to by�o w przesz�o�ci. Tragiczne wydarzenia odbi�y si� na nim; by� teraz jak p�kni�te naczynie. Nenne pr�bowa� go zawstydzi�, by zn�w sta� si� odwa�nym Sasku, ale nie osi�gn�� efektu. Nachyli� si� i lekko dotkn�� jego ramienia.

��Wracaj, Meskawino. Powiedz im, co zobaczyli�my. Ja podejd� bli�ej, spr�buj�, mo�e uda mi si� dojrze�, jak� sprawk� Karognisa szykuj�. Wracaj.

Gdy Meskawino uni�s� twarz, wida� by�o w niej l�k, ale i ulg�.

��Nic nie poradz�, Nenne, nie panuj� nad sob�. Poszed�bym z tob� gdybym m�g�, ale moje nogi id� tylko do ty�u. Zanios� im wiadomo��.

Nenne patrzy�, jak szybko oddala� si� pla��, nogi rzeczywi�cie dobrze go nios�y w t� stron�. Postanowi� zobaczy�, co dzia�o si� na brzegu. Wykorzystuj�c swe umiej�tno�ci tropicielskie, skradaj�c si� cicho, wszed� do puszczy.

Posuwa� si� wolno i gdy zbli�y� si� do skarpy na tyle blisko, by widzie� wszystko wyra�nie, s�o�ce sta�o ju� nisko. Wysoka grobla os�ania�a pla�� i l�d poza ni�, si�ga�a w morze. Ros�y tu jakie� krzaki o wielkich zielonych li�ciach, cho� dostrzeg� mi�dzy nimi r�wnie� ciemniejsz� ro�linno��. Ruszy� skrajem puszczy i natkn�� si� na pierwsze cia�o. Potem na nast�pne. D�ug� chwil� sta� sparali�owany jak Meskawino, przera�ony, wreszcie zdo�a� zmusi� si� do bardzo ostro�nego powrotu.

Mimo i� bieg� po piasku wytrwa�ym, d�ugim krokiem, nie zdo�a� dogoni� Meskawino, kt�ry gnany strachem musia� wyprzedza� go znacznie. Nenne po raz pierwszy pojmowa� jego strach.

Kerrick wiedzia� ju� o obecno�ci Yilanè od Meksawino i z trudem teraz opanowywa� sw� niecierpliwo��, gdy Nenne pi� �apczywie z wodo-owocu. Resztki p�ynu wycisn�� nad g�ow� i ociekaj�cym potem cia�em. Gdy wreszcie zdo�a� si� odezwa�, jego oczy rozszerza� strach na wpomnienie tego, co widzia�, a ciemna sk�ra blad�a w czasie m�wienia.

��Wpierw by�o tylko jedno zwierz�, sarna, podesz�a, by skuba� z krzaka. Martwa; cierniste pn�cza oplata�y jej nogi. Potem zobaczy�em ko�ci innych zwierz�t, najr�niejszych, by�y tam nawet murgu, kt�re zdech�y pod �cian� d�ungli. Tak�e ptaki, r�wnie� morskie, kt�re wyl�dowa�y i nigdy ju� nie odlecia�y. Ro�nie tam �ywa �mier� zabijaj�ca wszystko, co si� zbli�y.

��Ale dlaczego? Co to znaczy?�� spyta� Sanone, a inni w milczeniu podzielali jego zdumienie.

��Co to znaczy?�� powt�rzy� ponuro Kerrick.�� Nic dobrego dla nas. Pomy�l. Jest tam mn�stwo murgu i wiele bestii-statk�w. Maj� sw� siedzib� na wyspie, gdzie nie mo�emy ich dosi�gn��. Da�oby si� zbudowa� �odzie, ale s�dz�, �e zgin�liby�my pr�buj�c tam l�dowa�. Nie by�oby problemu, gdyby chcia�y przebywa� na swej wyspie, a my tutaj. Wznios�y jednak na brzegu to miejsce �mierci.

��To daleko st�d�� cicho, lecz z nadziej� powiedzia� Meskawino.

��Tak si� wydaje.�� W g�osie Kerricka nie by�o �adnej nadziei.�� Tamto miejsce podejdzie do nas albo powstan� inne, bli�sze, mo�emy by� tego pewni. Niepokoi mnie zmiana ich taktyki. Przedtem, gdy nas atakowa�y, wysy�a�y przodem fargi, kt�re zabijali�my. Teraz boj� si� bardzo, �e ich dow�dczyni planuje co� bardziej podst�pnego i gro�nego.

Na ile gro�nego�� i czy maj�cego s�abe punkty? My�la� o tym z obezw�adniaj�cym l�kiem. Wszyscy s�yszeli go wyra�nie, gdy zn�w zabra� g�os:

��Musz� si� przyjrze� tej zaporze na brzegu. Poka�esz mi j�, Nenne? Pomo�esz mi zanie�� pewne rzeczy, kt�rych b�d� potrzebowa�?

��P�jd� z tob�. Teraz?

��Nie, musisz odpocz��, jest ju� p�no. P�jdziemy rano.

Wyruszyli o �wicie, szli ostro�nie i wytrwale, pod��ali wczorajszymi �ladami, widocznymi nadal poza zasi�giem przyboju. W po�udnie zobaczyli zapor� jako wynurzaj�cy si� z morza zielony �uk. Wygl�da�a jak poprzednio, z jedn� tylko r�nic�.

��Znikn�y�� powiedzia� Nenne.�� Wtedy by�o inaczej. Tam tkwi�y bestie-statki, inne porusza�y si� mi�dzy nimi a brzegiem, a od wyspy nadp�ywa�y wi�ksze. Teraz wszystko znikn�o.

Kerrick podejrzewa� pu�apk�. Morze by�o puste, wyspa szarza�a w oddali w przedwieczornej mgie�ce. Za ni� wida� by�y inne, mniejsze wysepki. Przypomnia� sobie, �e mija� je kiedy� w uruketo, tworzy�y ca�y �a�cuch, Alakas-aksehent, nast�puj�ce po sobie z�ote, rozsypane kamienie. Doskona�e miejsce do l�dowania od strony morza, chroni�ce przed wszystkimi z brzegu. Ale co mo�e znaczy� ten �uk zasadzony na pla�y?

��Wejd� na tamto wysokie drzewo�� powiedzia� Nenne.�� Z g�rnych konar�w zajrz� za zapor�, zobacz�, co tam jest.

By� dobrym wspinaczem, wiele razy wchodzi� po �cianach doliny, tu sz�o mu jeszcze �atwiej. Spadaj�ce ga��zki i li�cie znaczy�y jego drog� w g�r�. Pozosta� tam tylko chwil�, potem wr�ci� r�wnie szybko, jak szed� w g�r�.

��Nic�� powiedzia� ze zdziwieniem.�� Za zapor� jest tylko piasek. Pustka, przepad�y stworzenia, kt�re by�y tu wczoraj. Zagrzeba�y si� w piasku albo odesz�y.

��P�jdziemy tam, sk�d obserwowa�e� je wczoraj, w pobli�u morderczego terenu�� powiedzia� Kerrick, zabieraj�c �uk. Nenne zarzuci� na rami� sk�rzan� torb�.

Cia�o sarny oblepia�y teraz brz�cz�ce muchy, z ty�u zielona �ciana us�ana by�a martwymi zwierz�tami. Kerrick wybra� strza�� i naci�gn�� ci�ciw�, podczas gdy Nenne otwiera� torb�.

Kerrick dok�adnie owin�� strza�� kawa�kiem tkaniny, potem nas�czy� j� nalanym ze sk�rzanego naczynia olejem z charadisu. Os�aniany przed wiatrem przez nachylonego Nenne skrzesa� ogie�, doda� suche ga��zki, a� z do�ka w piasku wzbi�y si� p�omienie. Po chwili wsta�, naci�gn�� do po�owy �uk z na�o�on� strza��, nachyli� si� i wetkn�� w ognisko nasycon� olejem szmatk�. Zaj�a si� ogniem, niewidocznym w �wietle s�o�ca, lecz zdradzanym przez ciemny dym. Kerrick naci�gn�� �uk do ko�ca, wycelowa� w niebo i wypu�ci� strza��.

Wznios�a si� wysokiem �ukiem i pad�a na zielon� zapor�. Widzieli, jak p�on�c wbi�a si� w li��. Gdy zgas�a, Kerrick pos�a� nast�pn� zapalon� strza��, potem kolejne. Za ka�dym razem z takim samym skutkiem.

��Nauczy�y siꠗ powiedzia� g�osem ponurym jak �mier�.�� Wiedz� ju� o ogniu. Nast�pnym razem nie da si� spali� ich obozowiska. Zdziwiony Nenne puka� si� w czo�o.

��Nic z tego nie rozumiem.

��Ale ja wiem. Musz� mie� na l�dzie baz�, kt�rej nie zdo�amy zaatakowa� ani spali�.

��Mo�emy walczy� strza�kami i w��czniami, nie b�d� bezpieczne za zapor�.

��Za tak� jak teraz rzeczywi�cie nie by�yby bezpieczne. Gdy jednak uro�nie, os�oni je w nocy i znajd� si� poza zasi�giem naszego ataku.

��Te murgu robi� dziwne rzeczy�� powiedzia� Nenne, pluj�c ze wstr�tem w stron� zielonej bariery.

��Robi��� bo my�l� inaczej ni� my. Znam je jednak i mo�e uda mi si� poj��, do czego zmierzaj�. Musz� si� nad tym dobrze zastanowi�. Nie zrobi�y tego bez powodu i musz� pozna� przyczyny. Podejd�my bli�ej.

��To pewna �mier�.

��Tak, ale dla zwierz�t. Zachowajmy ostro�no��.

Kerrick przekona� si�, �e dr�� mu nogi, gdy ostro�nie stawia� je na twardo ubitym piasku. Gdy podeszli do sarny, Nenne zatrzyma� go, chwyciwszy za rami�.

��Patrz, pn�cze z kolcami trzymaj�ce sarn� za nog� wyrasta z piasku. W miejscu, gdzie sta�a sarna, blisko skubanej przez ni� trawy. Dlaczego nie zauwa�y�a go, nie omin�a?

��Chyba wiem�� powiedzia� Kerrick i wykopa� z piasku na wp� zagrzeban� muszl�. Rzuci� j� ostro�nie, tak i� upad�a obok cia�a zwierz�cia.

Zielona, d�uga, zako�czona cierniem �odyga wystrzeli�a z piasku i uderzy�a w muszl�.

��Rosn� tu� pod powierzchni��� powiedzia� Kerrick.�� Wyskakuj�, gdy co� naci�nie je z g�ry.

��Mog� znajdowa� si� tu wsz�dzie�� powiedzia� Nenne, cofaj�c si� ostro�nie po w�asnych �ladach. To miejsce �mierci, nic nie mo�e tu �y�.

��Niezupe�nie, patrz tam, u podn�a zapory.

Stali nieruchomo, niemal nie oddychaj�c, gdy li�cie zaszele�ci�y i rozst�pi�y si�, ukazuj�c c�tkowan�, pomara�czowo-purpurow� g�ow�, kt�ra rozejrza�a si� jasnymi oczyma i cofn�a. Po chwili wysun�a si� dalej. Jaszczurka szybko przeci�a piasek, potem zamar�a w bezruchu, poruszaj�c jedynie oczami. By�o to brzydkie stworzenie o p�askim, grubym ogonie, nabrzmia�e guzy na jego grzbiecie l�ni�y w s�o�cu jakby by�y mokre. Potem zwierz� ruszy�o znowu, pozostawiaj�c po sobie �luzowaty �lad, dosz�o do k�py trawy, zacz�o j� �u� poruszaj�c szcz�kami na boki. Kerrick si�gn�� powoli do ko�czanu, wyci�gn�� strza�� i napi�� �uk.

Strzeli�.

��Dobrze�� powiedzia� Nenne, kiwaj�c z uznaniem g�ow� i patrz�c na trafione stworzenie, kt�re rzuca�o si�, nim znieruchomia�o. Obeszli je szerokim �ukiem i podeszli od strony oceanu, id�c skrajem wody. Pochyleni przyjrzeli mu si� bli�ej.

��Brzydkie�� powiedzia� Nenne.�� Patrz, ocieka �luzem niby �limak.

��Mo�e to chroni je przed trucizn� �ciany, a prawdopodobnie i przed cierniami. �yje tam, gdzie gin� wszystkie inne stworzenia. Musi by� po temu pow�d, Yilanè nie robi� niczego bez przyczyny.

��Ale jest chore�� ma wrzody na grzbiecie, jeden si� otwiera.

��To nie wrzody ani rany; patrz, jak r�wno s� rozstawione.

Kerrick si�gn�� ko�cem �uku i stukn�� w otwarty guz, grzeba� w nim, a� wydosta� br�zowe drobiny. Nenne nachyli� si� nad nimi i przyjrza� uwa�nie.

��S� suche, nic nie rozumem. Wygl�daj� jak ziarna. Kerrick wsta� powoli, spojrza� na nios�c� �mier� zielon� zapor� i poczu�, jak mimo gor�cego s�o�ca przej�� go ch��d.

��Rozumiem a� za dobrze. Patrzymy na kl�sk�, Nenne. Nieuniknion� kl�sk�. Nie wiem, jak mogliby�my wygra� t� bitw�, jak mogliby�my ocale�.

Jeden z m�odszych mandukto rozgrzeba� w�gle i dorzuci� drew. P�omienie ogniska o�wietla�y ma�� grupk� skupion� wok� Sanone, siedz�cego naprzeciw Kerricka. Pragn�� on rozmawia� ze wszystkimi �owcami, lecz nie le�a�o to w zwyczaju Sasku. Decyzje podejmowali mandukto i by�y one przez wszystkich przestrzegane. Naradzali si� mi�dzy sob� �ciszonymi g�osami, podczas gdy Kerrick wpatrywa� si� w ogie�. Chcia� dostrzec lepsz� przysz�o�� w jego blasku; widzia� w nim jednak jedynie rozpacz.

��Nie mo�emy si� zgodzi� na twoj� propozycjꠗ powiedzia� Sanone, odwracaj�c si� do Kerricka.�� Opierasz si� na przypuszczeniach, nie masz dowod�w, musimy zaczeka�, by si� upewni�.

��Chcecie czeka� na pierwsze ofiary? Nie dostrzegacie, co si� dzieje? Sp�jrzcie na po�udnie, na pla��, na to niby puste obozowisko. Niewa�ne, �e nie ma w nim teraz �adnych murgu�� to celowe. Tamte ro�liny s� truj�ce, przynosz� �mier�, trzeba je by�o gdzie� zasasdzi�, by m�c zebra� plony. Czemu�by nie na brzegu? Musz� rosn�� w tym �rodowisku. Zasadzono je tam, by rozwija�y si� i kwit�y, a gdy dojrzej�, zostan� zebrane ich ziarna. Wyja�nia to obecno�� zabitego przez nas ma�ego murgu.

��To tylko przypuszczenia�

��By� mo�e. Ale s� chyba bliskie prawdy. Pomy�l o tym zwierz�ciu, stworzonym do �ycia w�r�d pn�czy i ro�lin zabijaj�cych inne istoty. Po co by murgu mia�y si� trudzi� wyhodowaniem czego� takiego, gdyby ro�liny te mia�y s�u�y� wy��cznie obronie. Nie, musz� by� przeznaczone do czego� straszniejszego. Maj� si� rozprzestrzenia�. Doj�� tutaj. Ma�e murgu b�d� przenika�y wsz�dzie, gdzie p�jd�, zostawiaj�c za sob� nasiona. Dojd� do Deifoben i posadz� w naszym mie�cie �mier�. B�dziemy musieli je opu�ci�, inaczej zginiemy.

��Zabijemy ma�e murgu, je�li sp�buj� si� do nas dosta栗 zawo�a� jeden z mandukto, a inni go poparli. Kerrick z trudem utrzymywa� gniew na wodzy.

��Zabijesz? laki z ciebie wspania�y my�liwy z w��czni� i �miercio-kijem, �e potrafisz polowa� dzie� i noc, wsz�dzie na tym ogromnym terenie, pod ka�dym krzakiem i drzewem, niszczy� wszystkie pojawiaj�ce si� murgu? Je�li tak s�dzisz, to jeste� g�upi. Wszyscy jeste�cie g�upcami. Czuj� to co wy i wola�bym w to nie wierzy�. Kto� jednak musi my�le�. Musimy wszyscy st�d odej�栗 i to jak najszybciej.

��Nie, nie zrobimy tego�� Sanone wsta�.�� Przyprowadzi� nas tu Kadair, nie opu�ci nas i teraz.

��A mo�e przywi�d� was tutaj Karaognis�� powiedzia� Kerrick. Us�ysza� wok� siebie przera�one g�osy; mia� nadziej�, �e dzi�ki wstrz�sowi co� pojm�.�� Nie mo�emy zabi� wszystkich stworze�, kt�re zaczn� tu przychodzi�, nie mo�emy zapobiec zasianiu ziaren. Musimy wyruszy�, nim dojdzie do pierwszych zgon�w.

��To niemo�liwe�� powiedzia� Sanone.�� Nie zrobi� tego, bo zniszczy�yby w ten spos�b miasto. To co zabija nas, zabije r�wnie szybko i murgu.

Kerrick nie zwraca� uwagi na okrzyki aprobaty, zag�uszy� je wrzaskiem.

��Rozumujesz jak dziecko! My�lisz, �e murgu wyhodowa�yby i zasadzi�y te ro�liny, gdyby nie wiedzia�y, jak je zwalcza�? Po odzyskaniu miasta wyplenia wszystkie krzewy zniszczenia.

��Je�li one to potrafi��� mo�emy i my.

��Nie mo�emy. Nie mamy ich wiedzy. Sanone uni�s� r�k�, uciszaj�c wszystkich.

��Rozz�o�cili�my si� i porzucili�my m�dro��. M�wili�my rzeczy, kt�rych b�dziemy �a�owa�. Mo�e spe�ni si� wszystko to, o czym m�wi� Kerrick, ale je�li nawet�� czy mamy jaki� wyb�r? Skoro mog� zniszczy� to miejsce, dlaczego by nie mia�y p�j�� za nami i nie zniszczy� naszej doliny, czy ka�dego innego miejsca, w kt�rym osi�dziemy. Mo�e Kadair przyprowadzi� nas tutaj aby�my zmarli, mo�e to cz�� jego planu. Nie wiemy. Okazuje si�, �e mamy niewielki wyb�r. Lepiej wi�c zosta�.

Kerrick umilk� po raz pierwszy, bo nie m�g� znale�� odpowiedzi na s�owa Sanone. Czy to rzeczywi�cie jedyny wyb�r? Zosta� tu i zgin�� albo ucieka� w g��b l�du. I zasta� u celu oczekuj�c� �mier�. Nie maj�c nic do powiedzenia otuli� si� p�aszczem z sarniej sk�ry, wsta� i poszed� do pomieszczenia, w kt�rym spa�. Mia� za sob� d�ugi, ci�ki dzie�, by� zm�czony, lecz mimo to nie m�g� zasn��. Le��c w ciemno�ciach, zastanawia� si� nad wyj�ciem z sytuacji, szuka� sposobu, kt�rego dot�d nie zauwa�y�. Wiosn� po�l� po Herilaka, przyb�dzie z innymi Tanu. Przypuszcz� atak na zajmowan� przez Yilanè wysp�, wezm� j�. Pochwyc� uczon�, zmusz� j�, by zdradzi�a spos�b zniszczenia �mierciono�nych ro�lin. Zabij� wszystkie pojawiaj�ce si� jaszczurki, wykopi� ro�liny, kt�re wykie�kuj�. Wiele mo�na zrobi栗 trzeba to zrobi�

Ranek by� pogodny, s�o�ce grza�o, rozproszy�o cz�� nocnych l�k�w. Kerrick obiera� pomara�cz�, gdy dojrza� Sanone wy�aniaj�cego si� z jednego z korytarzy. Twarz mia� skrzywion� b�lem, szed� niepewnie. Kerrick przestraszy� si�, obrany owoc upad� na ziemi�.

��Pierwsza �mier栗 powiedzia� Sanone.�� Zacz�o si�, jak powiedzia�e�. Dziecko, dziewczynka, bawi�a si� na brzegu, z piasku wy�oni� si� cier�, wbi� si� jej w stop� i zmar�a. Wykopali�my ro�lin� w��czniami, by�a wielko�ci d�oni, spalili�my j� w ognisku. Jak mog�a si� dosta� tu, do �rodka miasta.

��Jest wiele sposob�w. Mog�y wrzuci� nasiona do wody w g�rze rzeki. Mog�y karmi� nimi ptaki, kt�re wydalaj� je z odchodami. Te Yilanè, kt�re hoduj� nowe rzeczy, s� bardzo sprytne. Gdy co� robi�, czyni� to dok�adnie. Nale�y wszystkich ostrzec, pr�bowa� si� chroni�. A mo�e jednak odejdziemy?

Sanone wygl�da� teraz na starszego, ni� by�, rysy twarzy mu si� pog��bi�y.

��Nie wiem. Wieczorem musimy zn�w si� naradzi�. Wcze�niej musz� co� zrobi�, by pozna� wol� Kadaira. Bardzo trudno jest zadecydowa�, co nale�y czyni�.

Kerrick poszed� wraz z Sanone przyjrze� si� resztkom truj�cej ro�liny. Rozgarn�� j� kijem.

��Jest bardzo ma�a, ale ciernie s� r�wnie du�e, co u ro�liny ca�kowicie dojrza�ej. Czy by�o ich wi�cej?

��Szukali�my, by�a tylko ta jedna.

��Wszyscy musz� owija� stopy sk�rami. Nie wolno dotyka� dziwnych ro�lin. Wi�ksze dzieci musz� pilnowa� mniejsze. Wszystkie mog� przebywa� tylko w okre�lonych miejscach, kt�re b�d� codziennie rano starannie przeszukiwane.

Kerrick poczu� g��d i podszed� w stron� ogniska, przy kt�rym �ona Nennego, Matili, zawsze zostawia�a dla niego miejsce. Piek�a w popiele wspania�e mi�so oblepione glin�. Po rozbiciu stwardnia�ej skorupy mi�so w �rodku by�o mi�kkie i soczyste. Podawa�a je z miseczkami, w kt�rych znajdowa�a si� przyprawa zrobiona z owoc�w gniecionych z sol� i pal�cym pieprzem. Maczane w niej kawa�ki mi�sa by�y bardzo smaczne.

Gdy podszed� do ogniska, Matili spojrza�a na niego ch�odno i uczyni�a gest, jakiego nigdy dot�d nie widzia�. Trzyma�a d�o� pionowo przed nosem, pomi�dzy oczami. Gdy j� zagadn��, nie odpowiedzia�a, lecz odwr�ci�a si� i uciek�a do pokoju, w kt�rym spa�a z Nenne. By�o to zaskakuj�ce, Kerrick mia� ju� odej��, gdy pojawi� si� Nenne.

��Mam nadziej�, Kerricku, �e nie jeste� g�odny, bo nie ma jedzenia.�� M�wi� to z odwr�con� twarz�, co nie by�o jego zwyczajem.

��Co si� sta�o Matili?�� spyta� Kerrick.�� Dlaczego trzyma�a tak r�k�?

Powt�rzy� jej gest. Przypomnia� sobie, �e ruch d�oni, podobnie jak innych cz�onk�w cia�a sk�ada si� na j�zyk Yilanè. Nie zdaj�c sobie z tego sprawy, ustawi� r�k� przed piersi� w ochronnym, sa-miczym ge�cie, a jego postawa do z�udzenia przypomina�a pozycj�, jak� przed chwil� przyj�a Matili.

Nenne nie rozumia� ruch�w Kerricka, nie umia� ich odczyta�. Dra�ni�y go, cho� do tej pory to ukrywa�. Dra�ni� go ca�y Kerrick. Teraz nadszed� czas, by mu to powiedzie�.

��Podejd� tu, spr�buj� wyja�ni�.

Weszli mi�dzy drzewa, gdzie nikt nie m�g� ich s�ysze�.

��To przez s�owa, kt�re powiedzia�e� wczoraj wieczorem. Rozmawia�e� z mandukto, krzycza�e� g�o�no i wiele os�b ci� s�ysza�o. Matili dowiedzia�a si� o tym. Gest, jakim ci� powita�a, robi� g�upie kobiety, by odegna� od siebie Karognisa.

Kerrick by� zaskoczony.

��Moje wieczorne s�owa�� i Karognis? Nie rozumiem.

��Karognis jest z�y, r�wnie z�y co murgu; na kim spocznie jego wzrok, tego spotka nieszcz�cie.

��Co mam wsp�lnego z Karognisem?

��Niekt�rzy twierdz�, �e m�wisz j�zykiem Karognisa. Powiedzia�e� bez szacunku co� o Kadairze, co us�yszeli inni. �le zrobi�e�.

Kerrick spojrza� na ponur� twarz Nennego i czu�, �e my�li on podobnie jak Matili. Sasku s�uchali mandukto, przyjmowali ich nauki o �wiecie, o stworzeniu go przez Kadaira, o Karognisie. Przypominali w tym Tanu, widz�cych przejawy �ycia we wszystkim, co ich otacza�o, w zwierz�tach, ptakach, nawet w rzekach i drzewach. Wiedz�c sk�d pochodzi to �ycie, m�wili o Ermanpadarze jedynie z najwy�szym szacunkiem. Kerrick niemal o tym zapomnia�, nie dorasta� w tak silnej wierze jak Tanu i Sasku. Pr�bowa� teraz to wyt�umaczy�.

��M�wi�em w gniewie, pe�en obawy. Powiedz Matili, �e my�l� inaczej, �e to by�y tylko s�owa.

��Musz� wraca栗 Nenne odwr�ci� si� i odszed�. Jasne by�o, �e podziela przekonanie kobiety. Kerrick nie okaza� gniewu, nie podejmowa� dyskusji z Nenne, kt�ra podbudowa�aby tylko niech��. Nienawidzi� jednak g�upoty Sasku.

�To tylko ustuzou��� przypomnia� sobie.

Tak, s� nimi, lecz nie powinien my�le� jak Yilanè�� nie wolno mu tak. Jest ustuzou, jak oni, nie nale�y do Yilanè.

My�l�c o tym, szed� do hanalè ciekawy, jak maj� si� obaj samcy. By� Tanu, lecz chwilami czu� si� i my�la� jak Yilanè.

��Bardzo nudno�� powiedza� Nadaske i doda� ruch znacz�cy spa�-wiecznie.�� Jeste�my tu ca�y czas, nikt do nas nie przychodzi. Kiedy�, dawno temu, oprowadzi�e� nas w s�o�cu po mie�cie i by�o to przyjemne. Nie zrobi�e� jednak tego wi�cej, mo�emy rozmawia� tylko z sob�, a po tylu dniach mamy sobie bardzo ma�o do powiedzenia. Kiedy� mogli�my m�wi� z tob�, lecz masz zapewne inne zaj�cia i rzadko tu bywasz.

��Cieszcie si�, �e nadal �yjecie�� powiedzia� Kerrick ze z�o�ci� i gorycz�.�� To powinno by� jakim� pocieszeniem.

Nadaske odwr�ci� si� zaskoczony, pytaj�cym gestem reaguj�c na brutalno��. Kerrick u�miechn�� si� na t� wym�wk�. Wiedzia�, �e Nadaskie kojarzy brutalno�� z Yilanè. A jednak niedawno to kobieta Sasku odes�a�a go g�odnego od ogniska. I nic nie jad� do tej pory. Rozejrza� si�. Samce nie by�y g�odne i od wczoraj zostawi�y troch� konserwowego mi�sa. Kerrick oderwa� kawa�ek i spr�bowa�. Imehei zaj�cza�:

��Umrzemy tu, zamkni�ci, zamorzeni g�odem.

��Nie b�d� niem�dry�� zasygnalizowa� zwi�zek samc�w i g�upoty. Ruchy by�y trudne, bo gesty te wykonywa�y jedynie samice. Tamci jednak uznawali jego panuj�c�-samicz� pozycj�. Rozz�o�ci�o to Kerricka. Czy�by nigdzie nie by� mile widziany?

��Wr�ci�a Vaintè�� powiedzia�.�� Jest tu blisko z innymi Yilanè.

Wiadomo�� podzia�a�a piorunuj�co. Zacz�li przeprasza� za sw�j z�y humor, zapewniali Kerricka o uznaniu dla jego si�y i wielkoduszno�ci, b�agali o informacje. Zosta� z nimi, rad z towarzystwa, kt�re wydawa�o mu si� bliskie. M�g� rozmawia� o interesuj�cych go sprawach we w�a�ciwy dla Yilanè, g��boki i z�o�ony spos�b. Nie dba� o Kadaira, Karognisa ani o Ermanpadara. Zapomnia� na chwil� o wielu k�opotach. Wyszed� dopiero w po�udnie i wr�ci� przed zmrokiem, przynosz�c jedzenie. Z przyjemno�ci� razem spo�ywali posi�ek.

Jednak�e przyjemno�� zak��ca� niepok�j o przysz�o��, Vaintè by�a blisko, mi�dzy jej kciukami czai�a si� �mier�. Truj�ce ro�liny b�d� ros�y w s�o�cu szybko, ma�e jaszczurki przenikn� wsz�dzie, roznosz�c �mierciono�ne nasiona. Przysz�o��, kt�ra nadchodzi�a, nie zapowiada�a nic dobrego.

Po zimowych sztormach, gdy nadesz�o wiosenne ocieplenie, o�ywi�o si� wybrze�e na po�udnie od miasta. Znajdowano tam coraz wi�cej truj�cych ro�lin, cho� z jakiego� nieznanego powodu gro�ne pr�dy nie przekracza�y granic miasta. Wygl�da�o to tak, jakby Yilanè zako�czy�y przygotowania do skutecznego ataku i czeka�y teraz na sygna� rozpocz�cia walki. Mija�y jednak dni i nic si� nie dzia�o, tak �e nawet Kerrick zacz�� w�tpi� w swe wcze�niejsze obawy. W�a�ciwie w�tpi� nadal, lecz kry� si� z tym. Wiedzia�, �e wcze�niej czy p�niej dojdzie do ostatecznej bitwy. Na wyspie by�a przecie� Vaintè. Nie spocznie, dop�ki nie zniszczy ich wszystkich. Dlatego, nie zwa�aj�c na skargi, Kerrick pilnowa�, by wszystkie drogi do miasta by�y strze�one dniem i noc�, by uzbrojone grupki przeprowadzi�y d�u�sze zwiady wzd�u� p�nocnego i po�udniowego brzegu, �ledz�c ka�dy ruch Yilanè.

Sam te� zakrad� si� na po�udnie, nabra� bowiem pewno�ci, �e atak nast�pi od tej strony. Ale poza ci�gle rozrastaj�c� si� �cian� �mierci od tej strony nic na brzegu nie wskazywa�o, by podj�to przeciwko miastu dzia�ania. Pewnego gor�cego popo�udnia, gdy wraca� ze zwiadowczej wyprawy, spotka� na �cie�ce czekaj�cego na� Nenne.

��Przyby� �owca z p�nocy, Tanu, m�wi, �e chce widzie� si� tylko z tob�. Sanone poszed� si� z nim spotka�, lecz nie chcia� rozmawia� z mandukto, powtarza ci�gle, �e ma wie�ci wy��cznie dla ciebie.

��Czy znasz jego imi�?

��To sammadar, Herilak.

Gdy Kerrick us�ysza� to imi�, ogarn�o go niedobre przeczucie. Co� si� sta�o z Armun? Nie mia� podstaw do obaw, lecz tkwi�y one w nim, opanowa�y go tak mocno, �e a� dr�a�y mu r�ce.

��Jest sam?�� spyta� nie ruszaj�c si�.

��Nie ma z nim nikogo, cho� za miastem, w�r�d drzew, czekaj� inni �owcy.

Przyszed� sam, inni zostali w puszczy, z jakiego powodu? A Armun, co z ni�? Nenne czeka�, odwr�cony bokiem, gdy Kerrick wykonywa� ruchy ca�ym cia�em, wyra�aj�c swe my�li na spos�b Yilanè. Z trudem wyrwa� si� z parali�uj�cego go niezdecydowania i strachu.

��Zaprowad� mnie natychmiast do niego.

Przebiegli szybko przez miasto, w upale ich cia�a ocieka�y potem. Dotarli do otwartej przestrzeni ambesed, gdzie czeka� Herilak. Sta� oparty na w��czni, wyprostowa� si�, gdy Kerrick podszed� i odezwa� si� pierwszy:

��Przyby�em z pro�b�. Nasze �miercio-kije�

��Porozmawiamy o nich, gdy powiesz mi o Armun.

��Nie ma jej ze mn��� odpowiedzia� ponuro, bez u�miechu.

��Widz� to, Herilaku. Co z ni�, co z dzieckiem?

��Nie mam poj�cia.

Sprawdzi�y si� obawy Kerricka. Co� si� sta�o. Potrz�sn�� ze z�o�ci� hèsotsanem.

��M�w jasno, sammadarze, zabra�e� j� do swego sammadu, mia�e� jej strzec, obieca�e� mi to. Dlaczego wi�c m�wisz, �e nie masz poj�cia?

��Bo odesz�a. Sama, cho� zakaza�em jej, nie pozwoli�em te� nikomu udzieli� pomocy. Je�li co� si� sta�o, winna jest tylko ona. Mo�e troch� i Ortnar, kt�ry nie pos�ucha� mnie, pom�g� jej odej��. Sta�o si� to zesz�ego roku o tej porze. Znikn�a z mojego sammadu. Pos�a�em za ni� �owc�w, lecz nie zdo�ali jej odnale��. Porozmawiajmy teraz o innych sprawach�

��Porozmawiajmy o Armun. Poprosi�a ci� o pomoc, nie udzieli�e� jej. Teraz m�wisz mi, �e odesz�a. Dok�d?

��Posz�a na po�udnie, do ciebie. Musi tu by�.

��Nie ma jej�� nigdy tu nie dotar�a. S�owa Herilaka by�y surowe jak zima.

��Musia�a zgin�� na szlaku. Porozmawiajmy o czym� innym.

Za�lepiony w�ciek�o�ci� i �alem Kerrick uni�s� hèsotsan, wycelowa� go dr��cymi r�koma w Herilaka, kt�ry sta� nieruchomo, bez l�ku, opieraj�c si� na wbitej w ziemi� w��czni. Sammadar pokr�ci� g�ow� i powiedzia�:

��Zabijaj�c mnie, nie przywr�cisz jej �ycia. A Tanu nie zabijaj� Tanu. Poza tym s� inne kobiety.�� �Inne kobiety�. Te s�owa wstrz�sn�y Kerrickiem, opu�ci� bro�. Dla niego by�a tylko jedna kobieta.

��Armun. A ona nie �yje. Nie Herilak jest temu winien, lecz on sam, nikt inny. Gdyby wr�ci� do sammad�w, �y�aby teraz. Ale sta�o si�. Nie ma o czym m�wi�.

��Chcia�e� m�wi� o �miercio-kijach�� powiedzia� Kerrick g�osem pozbawionym emocji.�� Co z nimi?

��Wszystkie zdech�y. Zima by�a mro�na. Starali�my si� trzyma� je w cieple, lecz mimo to wiele zmar�o pierwszej zimy, pozosta�e�� przed t� wiosn�. Musimy teraz polowa� na murgu, bo na p�nocy nie ma zwierzyny. Potrzeba nam nowych �miercio-kij�w. Sammady musz� je dosta�, by prze�y�. S� tutaj. Czy podzielisz si� z nami?

��Mamy ich wiele, dorastaj� nowe. Gdzie s� sammady?

��Na p�nocy, czekaj� na pla�y z mastodontami. Po�owa �owc�w zosta�a z nimi, reszta jest w puszczy. Przyszed�em sam. Czu�em, �e b�dziesz chcia� mnie zabi�, i wola�em, by na to nie patrzyli.

��Mia�e� racj�. Nie dostaniesz jednak ani jednego �miercio-kija, je�eli masz zamiar polowa� na r�wninach.

��Co takiego?�� Herilak potrz�sn�� w gniewie w��czni�.�� Odmawiasz mi, odmawiasz sammadom? Je�li chcesz, mo�esz wzi�� me �ycie. Da�em ci je�� dla dobra sammad�w�� a ty mi odmawiasz?

Uni�s� nie�wiadomie w��czni�. Kerrick wskaza� na ni�, u�miechaj�c si� szyderczo.

��Tanu nie zabijaj� Tanu, mimo to wznios�e� w��czni�.�� Zaczeka�, a� Herilak opanuje gniew, opu�ci bro�.�� Powiedzia�em, �e nie dostaniecie �miercio-kij�w, je�eli b�dziecie chcieli polowa� na r�wninach. Miasto jest zagro�one i potrzebni s� �owcy do jego obrony. Mieszkaj� w nim Sasku. Kiedy� pomogli Tanu i teraz prosz� ci�, by�cie z kolei pomogli nam. Zosta�cie tu i pom�cie. �miercio-kije s� dla wszystkich.

��Nie mog� sam zadecydowa�. S� jeszcze inni sammadarzy i cz�onkowie sammad�w.

��Przyprowad� wszystkich tutaj. Musicie podj�� decyzj�.

Herilak warkn�� gniewnie, nie mia� jednak wyj�cia. W ko�cu obr�ci� si� na pi�cie i odszed� szybko, nie spogl�daj�c nawet na Sanone.

��Jakie� k�opoty?�� spyta� Sanone.

K�opoty? Armun nie �yje. Kerrick ci�gle nie m�g� si� z tym pogodzi�. Z trudem powiedzia�:

��Przyb�d� tu sammadarzy Tanu. Powiedzia�em im, �e je�li chc� dosta� �miercio-kije, musz� zatrzyma� si� w mie�cie. Musz� przyprowadzi� tu sammady. Musimy si� po��czy� we wsp�lnej obronie, nie ma innego wyj�cia.

Sammadarzy naradzali si� d�ugo i gniewnie, wci�gali dym z przekazywanej sobie fajki. Kerrick nie uczestniczy� w naradzie, zignorowa� rzucane na� w�ciek�e spojrzenia, gdy Herilak oznajmi� o ultimatum. Uczucia przyby�ych nie mia�y dla niego znaczenia. Tanu i Sasku zostan� tutaj, b�d� broni� miasta. Pogr��ony g��boko w ponurych my�lach ledwo u�wiadomi� sobie, �e kto� przed nim stoi. Dopiero po chwili pozna�, �e to Ortnar. Skin�� na �owc�, by podszed� bli�ej.

��Usi�d� tu w cieniu obok mnie i opowiedz o Armun.

��Rozmawia�e� o niej z. Herilakiem?

��Powiedzia� mi, �e kaza� jej pozosta� w obozowisku, zabroni� udziela� pomocy. Uczyni�e� to jednak. Co si� sta�o?

Ortnar czu� si� nieswojo. M�wi� szeptem, opu�ci� g�ow�, d�ugie w�osy zas�ania�y mu twarz.

��Ci�gn�o mnie w dwie strony naraz, Kerricku; nadal ci�gnie. Herilak jest moim sammadarem, tylko my dwaj ocaleli�my z sammadu wymordowanego przez murgu. Tak� wi� trudno zerwa�. Gdy Herilak rozkaza�, by nikt nie pomaga� Armun, pos�ucha�em, bo by�a to decyzja s�uszna. Droga jest d�uga i ci�ka. Gdy z kolei ona poprosi�a mnie o pomoc, poczu�em, �e ma racj�. Poci�gn�o mnie to w jej stron� i w swej g�upocie udzieli�em jedynie cz�ciowo pomocy. Powinienem by� zrobi� wi�cej, p�j�� z ni�, wiem to teraz. Powiedzia�em jej kt�r�dy ma i�� i da�em sw�j �miercio-kij. To by�a po�owa pomocy.

��Inni nie udzielali �adnej, Ortnarze. By�e� jej jedynym przyjacielem.

��Powiedzia�em Herilakowi, co zrobi�em. Powali� mnie. Le�a�em jak zabity przez dwa dni, tak mi m�wiono. Uderzy� mnie w gniewie.�� Palce Ortnara dotkn�y czubka g�owy, znalaz�y blizn�.�� Nie jestem ju� w jego sammadzie, nie odezwa� si� wi�cej do mnie.

Uni�s� twarz i kontynuowa�, zanim Kerrick zdo�a� si� odezwa�.

��Musia�em powiedzie� ci to wszystko, aby� wiedzia�, co si� sta�o. Szuka�em potem jej �lad�w, tropi�em je podczas w�dr�wki na wsch�d. Nic nie znalez�em�� �adnych ko�ci czy szkielet�w. Wyszli w tr�jk�, Armun, tw�j syn i ch�opak, kt�rego wzi�a z sob�. Powinny by� jakie� �lady. Pyta�em wszystkich spotkanych �owc�w, �aden ich nie widzia�. Ale jeden z nich, wymieniaj�cy kamienne no�e na futra, handluje z Paramutanami z p�nocy. Rozumie troch� ich j�zyk. Powiedzia�, �e spotka� u nich kobiet� z w�osami takimi jak my, kobiet� z dzie�mi.

Kerrick chwyci� go za ramiona, postawi� na nogi i potrz�sn�� dziko.

��Co� powiedzia��� czy wiesz, co m�wisz? Ortnar z u�miechem kiwn�� g�ow�.

��Wiem. Przyby�em na po�udnie, by ci to powiedzie�. Teraz, p�ki jeszcze trwa lato, p�jd� na p�noc szuka� Paramutan�w, mo�e uda mi si� odnale�� Armun. Przyprowadz� j� do ciebie�

��Nie, nie trzeba.

W jednej chwili w Kerricku wszystko si� zmieni�o. Wyprostowa� si�, jakby z jego ramion spad� niewidzialny ci�ar. Przysz�o�� sta�a si� nagle wyra�na jak �cie�ka, widnia�a przed nim dobrze widoczna, wygl�da�a, jakby wydepta� j� w skale Kadair, o kt�rym ci�gle m�wi� Sanone. Spojrza� poza Ortnara, na p�noc.

��Nie musisz i��, p�jd� sam. Sammady tu zostan�; miasto zostanie obronione. Herilak wie, jak zabija� murgu, nie potrzebuje ju� �adnych moich wskaz�wek. P�jd� na p�noc i znajd� j�.

��Nie p�jdziesz sam, Kerricku. Nie mam �adnego sammadu opr�cz twego. Prowad�, p�jd� za tob�. B�dziemy razem; dwie w��cznie silniejsze od jednej.

��Masz racjꠗ u�miechn�� si� Kerrick.�� Jeste� te� du�o lepszym �owc� ni� ja. G�odowaliby�my, gdyby�my musieli polega� na moim �uku.

��P�jdziemy szybko, nie b�dziemy mieli wiele czasu na polowanie. Zabierzemy szare mi�so murgu, je�li jest tutaj.

��Tak, mamy go jeszcze sporo. Sasku wol� �wie�e mi�so.

Kerrick znalaz� du�y zapas p�cherzy z mi�sem, zanosi� je samcom do hanalè. A co stanie si� z tymi stworzeniami? Je�li odejdzie, czeka je pewna �mier�, to jasne. Zas�uguj� na lepszy los. Musi o tym pomy�le�. Przed wyruszeniem trzeba b�dzie podj�� wiele decyzji.

��Wyjdziemy rano�� powiedzia�.�� Spotkamy si� tutaj o �wicie. Do tego czasu sammadarzy dojd� do porozumienia, bo nie maj� wielkiego wyboru.

Kerrick poszed� do hanalè, zamkn�� za sob� ci�kie drzwi i g�o�no wymieni� swe imi�. Nadaske nadszed� szybko korytarzem, jego pazury stuka�y o drewno, czyni� ruchy powitania i szcz�cia.

��Min�y niezliczone dni, przyt�acza�a nas samotno�� i g��d.

��Nie zapytam, czego brakowa�o wam bardziej, jedzenia czy towarzystwa. Gdzie jest Imehei? Musz� powiedzie� wam co� wa�nego, zanim opuszcz� miasto.

��Opu�cisz!�� Nadaske zawodzi� zbola�y, wyra�a� �mier�-z-rozpaczy. Us�ysza� to Imehei, kt�ry przyby� po�piesznie.

��Nie zostawi� was na �mier栗 powiedzia� Kerrick.�� Przesta�cie wi�c na�ladowa� fargi i pos�uchajcie uwa�nie. P�jdziemy teraz na przechadzk� wok� miasta. Sasku nie zwr�c� na was uwagi, widzieli nieraz, jak chodzili�my, maj� zakaz wyrz�dzania wam krzywd. Du�o bardziej s�uchaj� swych mandukto ni� wy mnie. P�jdziemy na skraj miasta, a potem dalej. Nast�pnie ruszycie sami na po�udnie, a� zobaczycie wysp�, o kt�rej wam m�wi�em. Znajdziecie tam Yilanè i uruketo, b�dziecie na zawsze bezpieczni przed ustuzou.

Nadaske i Imehei spojrzeli po sobie, okazali zgod� i gotowo�� dzia�ania. Ale Nadaske powiedzia� w imieniu ich obu:

��Rozmawiali�my przez wiele samotnych godzin. Widzieli�my miasto i ustuzou, chodzili�my mi�dzy nimi i rozmawiali�my. Powiem ci, o czym m�wili�my. Jakie to dziwne by� z dala od samic, chodzi� z Kerrickiem-ustuzou-samcem-samic�. Bardzo dziwne. Podziwiali�my to, co ogl�dali�my, wytrzeszczali�my oczy jak fargi wysz�e �wie�o z morza, bo widzieli�my w mie�cie ustuzou �yj�ce jak Yilanè. Co najdziwniejsze, widzieli�my samce ustuzou z hesotsanami i samice z m�odymi. Rozmawiali�my o tym du�o�

��M�wisz za du�o�� wtr�ci� Imehei.�� Nie tylko rozmawiali�my, ale i podj�li�my decyzj�. Stwierdzili�my, �e nigdy ju� nie p�jdziemy na pla��, �e nie chcemy wi�cej widzie� samiczo-dysz�cych-sprawiaj�cych-b�l-przynosz�cych-�mier� Yilanè. Nie p�jdziemy na po�udnie.

Zasygnalizowali wsp�lnie mocne-postanowienie ku zaskoczeniu Kerricka.

��Jest w was odwaga, jakiej nigdy nie widzia�em u samc�w.

��Jak mog�e� j� widzie�, gdy przebywali�my w hanalè�� powiedzia� Nadaske.�� Jeste�my jednak tego samego gatunku co samice Yilanè.

��No to co zrobicie?

��Zostaniemy z tob�. Nie p�jdziemy na po�udnie.

��Ale ja odchodz� rano. Ruszam na p�noc.

��To i my p�jdziemy na p�noc. B�dzie to lepsze ni� hanalè, lepsze od pla�.

��Na p�nocy jest mr�z, pewna �mier�.

��Na pla�ach jest ciep�o i te� pewna �mier�. A tak przynajmniej przed �mierci� zobaczymy co� wi�cej ni� w hanalè.

Tej nocy Kerrick spa� ma�o, zbyt wiele mia� do przemy�lenia. Sammady przyjd� na po�udnie, tak postanowiono; rano wyrusz� po nie �owcy z nowymi hèsotsanami. Miasto b�dzie bezpieczne�� na tyle bezpieczne, na ile jest to mo�liwe. Kerrick musi je teraz zostawi� i pomy�le� o swoim sammadzie. Zostawi� Armun z sammadami, pr�bowa�a do��czy� do niego. Nie chce my�le� o ewentualno�ci jej �mierci; z pewno�ci� �yje na p�nocy, musi �y�. Znajdzie j�; z pomoc� Ortnara odszuka Paramutan�w. Na pewno j� odnajdzie wraz z dzieckiem. Pozostaje tylko jeden k�opot. Dwa samce Yilanè.

Dlaczego jednak ma si� nimi przejmowa�? Nic przecie� dla� nie znacz�. A jednak�� znacz�. Byli uwi�zieni jak i on. Jego trzymano za szyjꠗ na to wspomnienie dotkn�� �elaznego pier�cienia na karku�� ich w hanalè. To bez r�nicy. I maj� odwag�, a jemu jej brakowa�o; �mia�o chc� wej�� w �wiat, o kt�rym nic nie wiedz�. Gotowi s� i�� z nim, bo mu ufaj�. Chc� wej�� do jego sammadu. Roze�mia� si� w ciemno�ci z tej my�li. C� to b�dzie za dziwny sammad! Sammadar, rzadko trafiaj�cy strza�� do celu, �owca z dziur� w g�owie zrobion� przez swego poprzedniego sammadara, kobieta, dziecko i dwa przestraszone murgu! Taki sammad na pewno wzbudzi strach u innych, o ile przedtem nie przerazi samego sammadara.

Co jeszcze mo�e zrobi� z tymi biednymi, bezradnymi stworzeniami? Je�eli zostawi tutaj, to spotka je �mier�; lepiej ju� zabi� samemu. Nie wr�c� te� do samic Yilanè, co �atwo zrozumie�. Je�li jednak p�jd� z nim na p�noc, niew�tpliwie zgin� w �niegu. Co wi�c mo�e zrobi�? Zabra� st�d i co dalej?

Zacz�o mu co� �wita� w g�owie. Im d�u�ej rozwa�a� ten pomys�, tym bardziej si� do niego sk�ania�. Rano mia� ju� jasno�� i wreszcie zasn��.

Ortnar czeka� na niego w ambesed z ca�� sw� broni�, na plecach mia� pakunek.

��P�jdziemy troch� p�niej�� powiedzia� Kerrick.�� Zostaw tu rzeczy i chod� ze mn�, chc� obejrze� drog� na p�noc.�� Podeszli do zachowanego nadal modelu Yilanè, pokazuj�cego okolice miasta. Kerrick przyjrza� si� im uwa�nie.

��To niepotrzebne�� powiedzia� Ortnar.�� Znam dobrze drog�, pokonywa�em j� kilka razy.

��P�jdziemy innym szlakiem, przynajmniej na pocz�tku. Powiedz mi, Ortnarze, czy wype�nisz moje polecenia cho�by� mia� w�tpliwo�ci, czy te� odejdziesz do innego sammadu?

��Mo�e kiedy� to uczyni�, bo �owca s�ucha tylko takiego sammadara, kt�ry wed�ug niego ma racj�. Ale nie teraz. Najpierw p�jdziemy na p�noc szuka� Armun i twego syna. Uczyni� tak, bo uwa�am, �e �le zrobi�em, nie pomagaj�c jej, gdy o to poprosi�a. Dop�ki wi�c nie znajdziemy ich, p�jd� wsz�dzie tam, gdzie poprowadzisz.

��Takie s�owa nie przychodz� �atwo, wierz� w ka�de z nich. P�jdziesz wi�c ze mn� na p�noc, cho�by nawet wraz z dwoma samcami murgu?

��Nie obchodz� mnie. I tak zgin� w �niegu.

��Dobrze. Ruszymy po po�udniu, gdy odejd� �owcy, gdy� obawiam si�, �e Tanu ch�tnie wypr�bowaliby na samcach nowe �miercio-kije.

��Sam bym z ch�ci� to zrobi�, gdyby� nie by� moim sammadarem.

��Wierz�. We�my teraz ze sk�adu du�y zapas mi�sa murgu. Gdyby kto� zapyta�, dlaczego zabieramy murgu na p�noc, powiesz, �e nios� dla nas mi�so, by�my mogli i�� szybciej, nie traci� czasu na polowanie. Powiedz, �e zabijemy samc�w, gdy mi�so si� sko�czy i nie b�d� ju� nam potrzebni.

��Zrozumia�em, sammadarze. To dobry pomys�, sam je zabij�, gdy nadejdzie pora.

Poszli potem do hanalè, dwaj Yilanè z wielkim strachem przygl�dali si� nieznanemu �owcy.

��Zachowujcie si� jak samce�� rozkaza� Kerrick.�� P�jdziemy razem, musimy si� do siebie przyzwyczai�. To Ortnar, b�dzie mi towarzyszy�.

���mierdzi �miercio-dym, okropnie�� powiedzia� Imehei, lekko dr��c.

��A dla niego tw�j oddech cuchnie od surowego mi�sa. Teraz st�j spokojnie nim ci tego nie na�o��.

Ortnar zrobi� sk�rzane torby na mi�so i obaj Yilanè zacz�li ju� lamentowa�, czuj�c ich ci�ar.

��Cicho!�� rozkaza� Kerrick�� bo wam jeszcze do�o��. Jeste�cie jak jeszcze mokre fargi, nigdy w �yciu nie pracowali�cie. Poza ha-nalè czeka nas wiele pracy, wy te� b�dziecie musieli si� do niej zabra�. A mo�e wolicie p�j�� na po�udnie�� na pla�e narodzin?

Zapad�a cisza, cho� Imehei zrobi� gest najwy�szej nienawi�ci s�dz�c, �e Kerrick tego nie dojrzy. Nie reagowa�. Troch� gniewu im dobrze zrobi. Nadaske odwr�ci� si� do niszy w �cianie i wyj�� metalow� rze�b� neniteska wykonan� przez nie�yj�cego od dawna Alipola.

��Gdzie my, tam i to�� powiedzia� stanowczo. Kerrick wyrazi� zgod�.

��Owi� to dobrze i w�� do plecaka. Teraz poczekajcie tu z ustuzou, dop�ki nie wr�c�. Z kolei zwr�ci� si� w marbaku do Ortnara:�� Id� po m�j plecak i bro�. Zosta� z tymi murgu, a� wr�c�.

��Z nimi?�� spyta� zmartwiony Ortnar, chwytaj�c za w��czni�.�� Maj� z�by i pazury, jest ich dw�ch na jednego.

��Bardziej boj� si� ciebie ni� ty ich. Czasem b�dziecie zostawa� beze mnie, tak jak teraz.

��Umrzemy, �mier� wisi nad nami�� j�cza� Nadaske.�� Gdy wyjdziesz za drzwi, ustuzou nas zak�uje. Za�piewam pie�� �mierci.

��Cisza!�� rozkaza� Kerrick, zwracaj�c si� do samca jak wy�szy do najni�szych.�� Powiem wam co�, a jemu powt�rz� to samo. Zostaniemy razem. Wszyscy b�dziecie mnie s�ucha�. B�dziecie moimi fargi. On b�dzie moj� fargi. B�dziecie dla siebie efenselè. To nasze efenburu.

To samo o�wiadczy� Ortnarowi, odwr�ci� si� na pi�cie i wyszed�. Przed wyj�ciem do hanalè czeka� na niego Sanone.

��Opuszczasz nas�� powiedzia� Sanone.

��Wr�cꠗ z Armun.

��Wszyscy kroczymy �ladami Kadaira. Idziesz sam?

��Z Ortnarem. To dobry �owca i zna drog�. Zabierzemy murgu, by nios�y nam �ywno��.

��To dobrze, bo nie m�g�bym ci obieca�, �e po twoim odej�ciu b�d� bezpieczne. B�dziemy tu czeka� na tw�j powr�t.

Kerrick nie posiada� wielu rzeczy. Z niezniszczalnego pier�cienia, kt�ry otacza� zawsze szyj�, zwisa� ma�y i du�y n�. Na p�nocy b�dzie potrzebowa� wszystkich futer jakie ma, zwin�� wi�c je starannie i przywi�za� do plecaka, kt�ry zarzuci� na siebie.

Powr�ciwszy do hanalè, stwierdzi� z ulg�, �e jego ma�y sammad nie zmniejszy� si�, cho� Ortnar sta� pod jedn� �cian�, a obaj Yilanè pod drug�. Ucieszyli si� wyra�nie, gdy wszed�.

Roznios�y si� ju� wie�ci o ich wymarszu i chyba wszyscy Sasku zeszli si�, by popatrze� na odchodz�c� grup�. Pierwszy szed� Kerrick, nie patrz�c ani na prawo, ani na lewo, za nim wlekli si� obaj samcy, uginaj�c si� pod ci�arem plecak�w, okazuj�c strach ka�dym ruchem cia�a. Ostatni pokaza� si� Ortanr, wygl�daj�cy, jakby si� wstydzi�. Ni�s� dwa hèsotsany, podobnie jak Kerrick, t�umacz�c to obaw� przed �mierci� pierwszej broni. Przeszli przez miasto do wyj�cia znajduj�cego si� najdalej na p�noc, mi�dzy polami, z kt�rych przygl�da�y si� im neniteski. Dopiero po d�u�szym marszu, gdy oddalili si� ju� od miasta, Kerrick nakaza� post�j. Ortnar stan�� tylko, lecz samce upad�y na ziemi�, okazuj�c gesty zm�czenia i rozpaczy.

��Lepsza ju� �mier栗 lepsze pla�e narodzin!

��Naszym domem jest hanalè, tam nasze miejsce.

��Spok�j bezu�yteczne samce�� rozkaza� Kerrick.�� Odpocznijcie chwil�, potem p�jdziemy dalej.

��Czemu tak j�cz� i dr��?�� spyta� Ortnar.

��S� jak dzieci. Nigdy przedtem nie byli poza miastem, ani nawet nie pracowali, nosz�c cokolwiek.

��To �adna praca�� powiedzia� Ortnar.�� A one s� du�e, paskudne i silne. Nauczymy je pracowa�, nim zabijemy.

��To moi przyjaciele, nie zabijemy ich.

��Zrobi to zima. Dla mnie to bez r�nicy.

��Nie dojdzie do tego. Czy na planie okolicy zauwa�y�e� du�e jezioro na p�noc st�d?

��Nazywamy je Jeziorem Okr�g�ym. By�em nad nim.

��Dobrze. Najpierw p�jdziemy tam, je�li poprowadzisz.

Z powodu narzeka� Nadaske i Imehei oraz ich powolnego chodu dopiero na trzeci dzie� osi�gn�li jezioro. Na po�udnie od niego by�o bagno, ale Ortnar zna� �cie�k� prowadz�c� nad wod�.

��Du�o tu ryb�� powiedzia� Ortnar.�� Dobrze si� te� poluje.

��To bardzo dobrze�� stwierdzi� Kerrick.�� Zostawimy tu murgu z zapasem mi�sa. Dalej ruszymy sami. lak b�dzie szybciej.

��Nie zabijemy ich? Nie rozumiem tego.

��Nie zabijemy, bo to moi przyjaciele. S� te� cz�onkami mojego sammadu. Oni nie pytaj� czy mog� zabi� ciebie� Ortnar nie m�g� poj�� tego wszystkiego.

��Ale ty jeste� Tanu, a to tylko wstr�tne murgu. Zabij� je za ciebie, nie martw si�.

��Nie powiniene� nigdy zapomina�, Ortnarze, �e ja te� jestem w cz�ci murgu. Wyros�em w�r�d nich i patrz� na nich inaczej ni� ty. Porzu� na chwil� nienawi��. Pom� mi uczyni� to miejsce bezpiecznym dla nich, potem ruszymy dalej.

Ortnar spojrza� na murgu; jedno ziewn�o, a� cofn�� si� na widok rz�d�w sto�kowatych z�b�w.

��Je�li tego chcesz, sammadarze, to ci pomog�. Nie b�d� jednak k�ama� i m�wi�, �e mi si� podoba, nie rozumiem nawet powod�w, dla kt�rych to robisz.

��Dzi�kuj� ci za pomoc, tylko o to prosz�. Teraz im powiem, co postanowi�em.

Kerrick odczeka�, a� krzyki samc�w przesz�y w zawodzenie pe�ne rozpaczy i ich uciszy�.

��Mokre-z-oceanu, czy nieustraszone-samce? Kim jeste�cie? Mo�ecie tu �y� bez strachu przed samicami i hanalè, by� silnymi i niezale�nymi. Zbudujemy wam schronienie przed deszczem. Nim odejdziemy, poka�emy wam jak strzela� z hèsotsanu, jak polowa� i �owi� ryby. Przyjd� po was wracaj�c z p�nocy. Do tego czasu musicie prze�y�.

Dr�eli ze strachu.

��Samice by to uczyni�y�� doda� z�o�liwie. Ortnar �cina� no�em ga��zie na sza�as, potem na podpieraj�ce go tyczki. Obaj Yilanè przygl�dali mu si� z ciekawo�ci�.

��Zrobi�bym to smao, nawet lepiej�� powiedzia� Nadaske.�� R�ce ustuzou s� niezdarne, maj� za ma�o kciuk�w.

��No to spr�buj�� powiedzia� Kerrick, podaj�c mu krzemienny n�. Dostrzeg� to Ortnar i odskoczy�, wysuwaj�c przed siebie bro�. Kerrick westchn��.

��Ortnar�� my�la�em po prostu, �e dobrze by�oby, by sami zbudowali sobie schronienie. Lepiej chyba wykorzystasz swe umiej�tno�ci, je�li we�miesz �miercio-kij i upolujesz dla nas �wie�e mi�so.

��Tak zrobiꠗ powiedzia� Ortnar, z ulg� odchodz�c. Nadaske i Imehei byli r�wnie zadowoleni.

��W�ciek�y-nierozmowny�� powiedzia� Imehei.�� Boj� si� tego kamiennego z�ba na kiju.

��Poluje dla nas, uko�czmy wi�c prac�. We� m�j kamienny z�b i natnij jeszcze ga��zi. Przydadz� si� do wyko�czenia sza�asu. Najpierw jednak poka�� wam tajemnic� hèsotsanu, by�cie mogli si� broni� i zdobywa� �wie�e mi�so. W jeziorze s� ryby i ma��e, �atwo je z�apa�, je�li si� wie jak�

Kerrick zd��y� obja�ni� u�ywanie hèsotsanu na d�ugo przed powrotem �owcy, gdy� wiedzia�, �e Ortnar z trudem zaakceptowa�by widok Yilanè trzymaj�cych bro�. Ukry� j� teraz w sza�asie i da� samcom ko�cowe wskaz�wki.

��Konserwowanego mi�sa u�ywajcie tylko wtedy, gdy nie zdob�dziecie �wie�ego lub ryb; nie ma go za wiele, nie starczy na d�ugo.

��B�l-r�k, zm�czenie-cia�a- przekaza� Nadaske. Imehei potwierdzi� to barwami d�oni. Kerrick z trudem opanowa� gniew.

��Mocne ��danie pe�ni waszej uwagi. Musicie robi�, jak wam powiedzia�em, bo inaczej umrzecie z g�odu. To powolna �mier�, zapasy cia�a si� wyczerpuj�, sk�ra zwisa fa�dami, z�by psuj� si� i wypadaj��

Krzyki m�ki Nadaske i ruchy pos�usze�stwa wskaza�y, �e przyj�li przestrogi.

��Nie dojdzie do tego, je�li b�dziecie sprytni, bo jest tu mn�stwo zwierzyny. Najgro�niejsze b�d� dla was samice Yilanè. Znajd� was, je�li si� nie zabezpieczycie.

Wpatrywali si� w niego rozszerzonymi oczami w milczeniu.

��Znacie ptaki, kt�re lataj� i wracaj� ze zdj�ciami. Dlatego przebywajcie jak najwi�cej w ukryciu i wypatrujcie wielkich ptak�w. Gdy zwi�dn� ga��zie sza�asu, zast�pcie je �wie�ymi. Post�pujcie tak, bo inaczej znajd� was, a potem zabior� do hanalè i na pla�e.

Kerrick i Ortnar odeszli o �wicie; obaj Yilanè �ledzili ich wymarsz, wype�nionymi strachem oczami. Zdecydowali jednak sami o swym losie. Kerrick zrobi� dla nich, co tylko m�g�, zaopatrzy� w �ywno�� i bro�. Mia� nadziej�, �e naucz� si� polowa�, nim sko�czy im si� konserwowane mi�so. B�d� mieli wi�c szans�, jakiej pozbawieni s� Tanu. Mog� te� wr�ci� do swoich. Zrobi� dla nich, co tylko m�g�. Teraz musi my�le� o sobie i czekaj�cej go d�ugiej w�dr�wce. Chcia� my�le� tylko o Armun przebywaj�cej gdzie� na p�nocy, nie wiadomo gdzie. Liczy� na to, �e odnajdzie j� �yw�. Jezioro i sza�as znikn�y im z oczu za zakr�tem drogi.

Kciuki wbi�y si� mocno w cia�o Enge, zosta�a rzucona na kolana i przytrzymana, dop�ki nie przyniesiono wi�z�w. Saagakel usadowi�a si� ha tronie, a wok� s�ycha� by�o podniecone rozmowy. Przebija� si� przez nie jeden g�os, wymuszaj�cy cisz�, kt�ry zak��ci� jedynie skrzek b�lu wywo�any nast�pieniem na nog�. Przez t�um przepycha�a si� Yilanè, kt�ra stan�a przed Enge i przyjrza�a si� jej uwa�nie.

��Jestem Ambalasei�� powiedzia�a niewyra�nie. Z bliska Enge dostrzeg�a na jej twarzy oznaki staro�ci, blady grzebie� mia� poszarpany brzeg. Ambalasei zwr�ci�a si� do eistai, drapi�c pazurami ziemi� w wielkim niezadowoleniu.�� Nie uwa�am twojej decyzji za m�dr�, Saagakel. S�owa Enge maj� wielk� wag�, mo�na si� od niej wiele nauczy�.

��Zbyt wielk� maj� wag�, m�dra Ambalasei, by pozwoli� jej swobodnie rozpowszechnia� trucizn�. Szanuj� tw� wielk� wiedz� na polu nauki�� to jednak kwestia polityki, a gdy o ni� chodzi, s�ucham tylko swoich rad.

��Nie zamykaj swego umys�u. Nauki C�r wi��� si� z nasz� biologi�, a ta z kolei wi��e si� bezpo�rednio z naszym �yciem.

��Co wiesz o ich naukach?�� przerwa�a zaskoczona Saagakel.

��Sporo, bo d�ugo rozmawia�am z C�rami. W niezdarny spos�b duka�y one o wi�zi umys�u z cia�em, maj�cej niezmiernie wa�ne znaczenie dla d�ugowieczno�ci i procesu starzenia si�. Dlatego prosz� pokornie o przekazanie wi�niarki Enge pod moj� opiek�, bym mog�a j� bada� w laboratorium. Czy pozwolisz na to?

S�owa by�y grzeczne, ale wypowiedziano je z powierzchown� tylko uprzejmo�ci�, blisk� zniewagi, bo w sposobie zwracania-si�-do-eistai by�y akcenty niech�ci, natomiast w odniesieniu do nauki tony wy�szo�ci-nad-wszystkim.

Saagakei rykn�a ze z�o�ci i skoczy�a na r�wne nogi.

��Zniewaga nad zniewagi w moim w�asnym ambesed! Szanowa�am tw� wielk� wiedz� i tw�j wiek, Ambalasei, szanuj� ci� nadal i tylko dlatego nie naka�� ci umrze� natychmiast, lecz jedynie odsun� od siebie i z ambesed. B�dziesz mog�a tu wr�ci� dopiero wtedy, gdy ci� wezw�. A jeszcze lepiej�� opu�� miasto. M�wisz o odej�ciu, zbyt wiele razy zapowiada�a� dalek� wypraw�, by o tym pami�ta�. Teraz nadesz�a pora, by� spe�ni�a swoje gro�by�

��Nie grozi�am. Wyjad�, jak planowa�am. Uwolni� ci� te� od k�opot�w i zabior� z sob� Enge.

Saagakel trz�s�a si� z w�ciek�o�ci, trzaska�a w gniewie kciukami.

��Odejd� natychmiast sprzed mego oblicza i nigdy nie wracaj. Odejd� z tego miasta, bo moja wyrozumia�o�� nie wytrzymuje twej obecno�ci.

��Jeste� r�wnie wyrozumia�a, co epetruk podczas zabijania. Poniewa� uwa�asz sw� nieograniczon� w�adz� za najwa�niejsz� dla naszego �ycia, mo�e poddasz j� pr�bie? Wyp�d� mnie z miasta, rozka� mi umrze�. B�dzie to bardzo ciekawy eksperyment�

S�owa Ambalasei zag�uszy� ryk w�ciek�o�ci Saagakel, kt�ra skoczy�a naprz�d, g�ruj�c nad sw� dr�czycielk�, rozwar�a szcz�ki i wystawi�a kciuki jak przy zabijaniu. Stara uczona sta�a bez l�ku, wyrazi�a tylko szybko szacunek-dla-wieku i szacunek-dla-wiedzy, dodaj�c kontroler w�tpliwo�ci.

Saagakel rykn�a ponownie w nieartyku�owanej z�o�ci, opryskuj�c Ambalasei �lin�, po czym spr�bowa�a si� opanowa�. W ko�cu odwr�ci�a si� i opad�a na tron. Wok� zapad�o milczenie, s�ycha� by�o jedynie tupot n�g fargi, kt�re trz�s�c si� ze strachu, ucieka�y z ambesed. Trzy le�a�y nieprzytomne na piasku, mo�e pad�y pod wp�ywem furii eistai.

Gdy Saagakel odezwa�a si� wreszcie, przekaza�a jednocze�nie znak usuni�cia-obu.�� Nie chc� widzie� wi�cej �adnej z was, obie do sad�w, natychmiast.

Enge i Ambalasei poczu�y, jak twarde kciuki spe�niaj�cych rozkaz Saagakel obezw�adniaj� ich cia�a. Wyprowadzono je szybko z ambesed. Konw�j zwolni� nieco, gdy znikn�� z oczu eistai, bo dzie� by� gor�cy, lecz mocny uchwyt na ramionach wi�niarek nie zel�a� ani troch�. Enge, milcz�c, rozmy�la�a o tym, co si� zdarzy�o. Tak dosz�y do kompleksu sad�w, gdzie zosta�y brutalnie wepchni�te do �rodka. Gdy zatrzasn�y si� za nimi ci�kie wrota, odwr�ci�a si� do Ambalasei, wyra�aj�c wdzi�czno��.

��Nara�a�a� wszystko, mocna Ambalasei, dzi�kuj� ci.

��Niczego nie nara�a�am. S�owa Saagakel nie mog�y mnie zabi�, nie zaatakowa�aby mnie te� fizycznie.

��Tak, rozumiem to teraz. Domy�lam si�, �e umy�lnie j� rozgniewa�a�, by znale�� si� tutaj.

Ambalasei uczyni�a gest przyjemno�ci i weso�o�ci, ods�oni�a z��-k�e ze staro�ci z�by.

��Podobasz mi si� Enge, ciesz� si�, �e tu jeste�. Masz racj�. Planowa�am wizyt� w tym sadzie, odes�anie ci� tutaj jedynie przyspieszy�o j� o kilka dni. To bardzo nudne miasto, t�umi pomys�y, dziwi� si�, �e w og�le tu przyby�am. Uczyni�am to jedynie ze wzgl�du na mo�liwo�ci bada�, zapewniam ci�. Odesz�abym st�d ju� dawno, ale zacz�y si� aresztowania C�r Rozpaczy�

��C�r �ycia, b�agam.

���ycie, �mier�, rozpacz�� to dla mnie to samo. Nie obchodzi mnie nazwa ani filozofia, lecz tylko skutki dla filozofii. M�wi� o was C�ry Rozpaczy, bo wci�� rozpaczam, prowadz�c moje badania. Dawno temu, gdy zacz�y rosn�� �ciany tego sadu-wi�zienia, przyby�am tu nadzorowa� prace. Rozmawia�am wtedy z niekt�rymi C�rami i rozpacza�am nad niewykorzystaniem ich inteligencji. Przypomina�y mi onetsensasta zrywaj�cego li�cie wci�� z jednego drzewa. Gdy raz skocz� w mrok tej filozofii, s� tam szcz�liwe i nie pragn� si� rozwija�. My�l�, �e umo�liwiasz mi spowodowanie ruchu w tej dziedzinie, Enge, jestem przekonana o tym.

��Spr�buj� ci pom�c, je�li powiesz mi, czego ten ruch b�dzie dotyczy�. Witam ci� wi�c jako C�r� �ycia�

��Nie m�w tak, nie jestem jedn� z was. Teraz zmiesza�a si� Enge.

��Ale�� powiedzia�a� przecie�, �e nie nara�a�aby� swego �ycia, gdyby eistaa kaza�a ci umrze�. Musisz wi�c wierzy�

��Nie, nie wierz�. Rozumiem, a to co� zupe�nie innego. Zajmuj� si� nauk�, a nie wiar�. Czy pojmujesz r�nic�? A mo�e uwa�asz to za sprzeczne ze swymi pogl�dami?

��Nie, w najmniejszej mierze�� powiedzia�a Enge, wyra�aj�c rado��-my�li.�� Wprost przeciwnie. Ch�tnie z tob� o tym d�u�ej pom�wi�. Mam okazj� wypr�bowa� m� odwag�, sprawdzi� s�owa Ugunenapsy.

��Ja te�. Witaj wi�c w gajach owocowych Yebèisku, witaj. Teraz zapytam ci�: gdyby� wydosta�a si� st�d ze wszystkimi swymi C�rami, czy posz�yby�cie ze mn� do miasta, kt�re ch�tnie by was przywita�o? W kt�rym by�yby�cie wolne, w kt�rym mog�yby�cie �y�, jak chcecie?

��Niczego wi�cej nie pragniemy, m�dra Ambalasei. To nasze jedyne marzenie i je�li je spe�nisz, b�dziemy twymi fargi.

��To jest mo�liwe. Nim jednak wam pomog�, mam jeszcze jedno pytanie i zastan�w si� dobrze, nim mi odpowiesz. Po uwolnieniu was chc� ci� uczyni� obiektem mych bada�. Pragn� poj��, jak dzia�a to nowe zjawisko, ale struno-n� mych bada� mo�e ci�� g��boko.

��Gdy Enge wyrazi�a l�k-przed-b�lem, Ambalasei odpowiedzia�a z u�miechem.�� �le mnie zrozumia�a�. Chodzi�o mi o struno-n� my�li, wci�cie si� g��boko w wasz� filozofi� i zbadanie, jakie s� jej skutki.

��Ch�tnie si� zgodz�. Du�o my�l� o naszej filozofii. Je�li mn� pokierujesz, rada b�d� twej pomocy.

��Nie tylko pomocy, Enge. Mo�e dogrzebi� si� czego� tak znacz�cego, �e zniszczy to korzenie drzewa twej wiedzy, wyrwie je.

��Wtedy oka�e si� ono martwym drzewem, drzewem fa�szu i b�d� rada, �e je wyrwiesz. Otwieram si� przed tob�. Wniknij w me my�li�� r�b, co chcesz.

Ambalasei obj�a ramiona Enge w szybkim ge�cie najwi�kszej-rado�ci.

��No to zgoda. Musz� teraz zastanowi� si� nad mo�liwo�ci� waszej ucieczki. Dawno ju� postanowi�am opu�ci� miasto, dlatego z moimi pomocnicami poczyni�am wszelkie niezb�dne przygotowania i za dzie� najwy�ej dwa�� b�dziemy mog�y wyruszy�.

Enge okaza�a przeprosiny i niezrozumienie.

��Zrozumiesz, gdy nadejdzie pora. Teraz trzeba zrobi� co� innego. Chcia�abym porozmawia� z jedn� spo�r�d C�r. Nazywa si� Shakasas.

��Pomylone imiꠗ powiedzia�a Enge.�� Shakasas, szybko-zmieniaj�ca-ruchy, to imi�, jakiego nie u�ywa�aby �adna z nas, imi� z okresu przed zrozumieniem. Na znak przyj�cia m�dro�ci Ugunenapsy przybieramy nowe imiona.

��Wiem o tym obrz�dzie, pewna jednak jestem, �e nawr�cona pami�ta swe �ycie sprzed nawr�cienia. Po�lij po ni� u�ywaj�c tego imienia, a zwr�c� si� do niej, jak b�dzie chcia�a.

Enge okaza�a szacunek i odwr�ci�a si�, by wyda� polecenie. Dopiero wtedy spostrzeg�a, �e otacza j� kr�g milcz�cych s�uchaczek. Wyst�pi�a z nich Omal ze s�owami i gestami przywitania.

��Pos�ano po t�, o kt�r� prosi�a�. Czuj� rado��-z-widzenia ci�, smutek-z-uwi�zienia.

��Musimy porzuci� smutek. Ta Yilanè o wielkiej m�dro�ci, z kt�r� rozmawia�am, mo�e by� naszym zbawienim. Pozw�l mi teraz zobaczy� si� i spotka� z naszymi siostrami, bo chc� je wszystkie pozna�.

Ambalasei odesz�a na bok, gdy wita�y si� z sob�. Czeka�a cierpliwie, a� pojawi�a si� przed ni� Yilanè, wyra�aj�c szacunek.

��Jeste� Shakasas?�� spyta�a Ambalasei.

��By�am, nim nie zrozumia�am. Z powodu rado�ci z przyj�cia s��w Ugunenapsy nazywam si� teraz Elem. Czego si� po mnie spodziewasz, Ambalasei?

��Odpowiedzi na jedno pytanie. S�ysza�am, �e kiedy� nale�a�a� do za�ogi uruketo. Czy to prawda?

��Gdy zosta�am Yilanè, sprawia�o mi to przyjemno��. Ciekawi�y mnie pr�dy w powietrzu i morzu, zacz�am bada� tajniki nawigacji, a poprzez nie zainteresowa�am si� prac� Ugunenapsy.

��Wyja�nienie zadowalaj�ce. Powiedz mi teraz kto wami kieruje?

��Ugunenspsa, bo jej przyk�ad�

��Do��! Chodzi mi o osoby zamkni�te w tym n�dznym sadzie. Kto spo�r�d was ma w�adz�?

��Nikt, wszystkie jeste�my sobie r�wne� Ambalasei przerwa�a jej brutalnym gestem, u�ywanym zazwyczaj jedynie wobec fargi, w rozdra�nieniu dar�a ziemi� pazurami.

��Cisza! Wasza Ugunenapsa to odpowied� na wszystko. Musi by� kto� stoj�cy nad tob� w hierarchii bezmy�lno�ci. Enge, widzisz j� tam? Pytam. Czy mo�e tob� kierowa�?

��Na pewno. Wiele s�ysza�am o niej, o jej m�dro�ci, ch�tnie zrobi� to, co mi poleci.

��Wreszcie zrozumia�a�. Porozmawiamy natychmiast w tr�jk�. Potem b�dziesz przebywa� stale u mego boku i wykonywa� moje polecenia. Zgodzisz si�, je�li ci to poleci?

Elem wyrazi�a ch�tnie zgod� i Ambalasei odes�a�a j� szybko, by zn�w nie zacz�a m�wi� o Ugunenapsie.

Le��ca tu� przy brzegach Gendasi*, na po�udnie od Alpèasaku wyspa nie by�a du�a, powstawa�y teraz na niej szybko rosn�ce budowle, przewa�nie by�y to schronienia przed deszczem. Jedynie po��czone pokoje, w kt�rych pracowa�a Ukhereb, sprawia�y wra�enie trwa�o�ci i solidno�ci. Zaprowadzono tam eista�, Lanefenuu, gdy tylko wynurzy�a si� z uruketo, kt�rym pokona�a ocean. S�ucha�a obja�nie� ze znudzeniem i brakiem zainteresowania. Ciekawi�y j� tylko wyniki prac uczonej, cho� nie wchodzi�a w szczeg�y, zainteresowanie wzbudzi�o masinduu.

��To bardzo zabawne�� powiedzia�a Lanefenuu.�� Musisz wyhodowa� mi takie, bym mog�a je zabra� do Ikhalmenetsu. Nigdy nie widzia�am czego� podobnego.

��Dlatego, Eistao�� powiedzia�a z pewn� dum� Akotolp�� �e nic takiego dot�d nie istnia�o. Musia�y�my z Ukhereb bada� nowe, wyhodowane przez nas ro�liny, pracowa� razem nad ich mutacj�. S� jednak truj�ce i niebezpiecznie si� nimi zajmowa�, dlatego potrzebne s� nam powi�kszaj�ce umiej�tno�ci sanduu. Czy wiesz, o jakim stworzeniu m�wi�?

��Nie�� odpar�a Lanefenuu, dumna ze swej niewiedzy.�� Zbyt jestem zaj�ta, by po�wi�ca� czas na poznawanie twych paskudztw.

��Jak najs�uszniej, Eistao�� powiedzia�a Akotolp.�� To brudne zaj�cie. S�u�� wyja�nieniem. Sanduu powi�ksza, czyli sprawia, �e ogl�dany przedmiot wygl�da na wi�kszy, nawet o dwadzie�cia razy wi�kszy. Jednak�e z tego podstawowego przyrz�du naukowego mo�e korzysta� jednocze�nie jedna Yilanè, a musia�am pracowa� razem z Ukhereb. Dlatego opracowa�y�my masinduu, mo�na je nazwa� sanduu rzucaj�cym obraz. U�ywane jest w mikrochirurgii, lecz teraz wykorzysta�y�my je, by pokaza� ci obrazy tego, co robimy bez nara�ania twego szanownego cia�a na niebezpiecze�stwa.

��Moje szanowne cia�o jest bardzo zadowolone z waszych wysi�k�w. A co to mo�e by�?

Akotolp spojrza�a na jasno o�wietlony obraz na �cianie. Wpadaj�ce przez zewn�trzn� �cian� do oka masinduu �wiat�o s�oneczne zosta�o tam wzmocnione i w efekcie na �cianie powsta�o barwne odwzorowanie rzeczywisto�ci.

��To okrzemki, Eistao, drobne stworzonka �yj�ce w morzu. U�ywamy ich do regulacji masinduu. Widziane przez ciebie barwy powstaj� dzi�ki filtrowi polaryzacyjnemu�

Akotolp przerwa�a, gdy Lanefenuu wyrazi�a znudzenie-szczeg�ami-naukowymi.

W pokoju rozja�ni�o si�, gdy wesz�a Ukhereb; za ni� fargi nios�a tac� ze zdj�ciami.

��Wszystkie gotowe, Eistao�� powiedzia�a, ka��c fargi po�o�y� tac�.

��To najnowsze odbitki, poka�� ci niepodwa�alne efekty naszych prac dla ciebie.

��Zaczynaj od razu�� poleci�a Lanefenuu.

Ze �ciany znikn�y obrazy okrzemek, na ich miejsce pojawi� si� widok morza, a w tle zielony brzeg z bia�ymi pla�ami. M�wi�c, Ukhereb obs�ugiwa�a jednocze�nie masinduu, tak i� wy�wietlane kolejno zdj�cia dawa�y wra�enie zbli�ania si� do wybrze�a.

��To brzeg Gendasi* na po�udnie od miasta Alpèasak. Wybra�y�my to miejsce, bo mog�y�my niepostrze�enie tam wyl�dowa�. Temperatura i gleba s� takie same co w mie�cie, tak i� nasze ro�liny mog� si� rozwija� w analogicznym �rodowisku.

��Dlaczego nie posz�y�cie do miasta?�� spyta�a Lanefenuu.

��Zajmuj� je ustuzou�� powiedzia�a Vaintè, kt�ra w�a�nie wesz�a.�� Wybra�am si� tam na zwiad. Nie ca�e miasto sp�on�o, teraz roi si� w nim od tego robactwa.

��Ich przeznaczeniem jest �mier�, Vaint� powiedzia�a Lanefenuu.�� Kaza�am ci przyj��, bo te znakomite uczone przygotowa�y pokaz tego, co zrobi�y tu w moim imieniu. B�dziesz obecna na nim, bo stworzy�a� to wszytko.

Vaintè wyrazi�a zadowolenie-wdzi�czno�� i usiad�a na ogonie obok eistai, kt�ra nakaza�a dalsze-patrzenie.

Zielony g�szcz r�s� ci�gle, a� ukaza�y si� wok� niego wbite na ciernie martwe zwierz�ta.

��To zmutowane pn�cza i krzewy�� wyja�ni�a Akotolp.�� Rosn� one razem z tymi szeroko-li�ciastymi ro�linami, kt�re s� bogate w wod� i dlatego odporne na ogie�, chroni� przed nim. To nie by�o trudne do osi�gni�cia, wystarczy�o tylko zmodyfikowa� �ciany otaczaj�ce wi�kszo�� miast. Wraz z rozwijaniem tych ro�lin i hodowl� ich w du�ych ilo�ciach�� by wystarczy�o na nasiona�� pracowa�y�my nad tym oto stworzeniem.

Ekran wype�ni� wizerunek wielobarwnej, b�yszcz�cej jaszczurki. Akotolp podesz�a bli�ej, by wskaza� na rz�dy guzik�w na grzbiecie zwierz�cia.�� Te cysty powstaj� podczas dojrzewania jaszczurki, p�kaj�, a potem zn�w rosn�. Zwr�� uwag� na cienk� sk�r� i �luzow� pow�ok� chroni�c� zwierz� przed �miertelnie gro�nym otoczeniem. Doskona�y rozw�j.

��Potrzeba-jasno�ci�� ostro wtr�ci�a Lanefenuu.

��Uni�one przeprosimy, Eistao. Pomyli�am kolejno��. Widziane przez ciebie gro�ne ro�liny nale�y wysia� w mie�cie zajmowanym przez ustuzou. Rozwa�a�y�my r�ne techniki samorozsiewu i wypracowa�y�my ten system. Przy p�kaniu cyst wyzwalaj� si� ziarna truj�cych ro�lin. W ich g�szczu �yj� te jaszczurki�� niezdolne s� do tego �adne inne zwierz�ta. Tak wi�c bez najmniejsezgo wysi�ku z naszej strony, bez straty cho�by jednej Yilanè, samo miasto usunie naje�d�c�w. Nie nast�pi to od razu, lecz b�dzie r�wnie nieuniknione i nieodparte jak fala przyp�ywu. Ro�liny wype�ni� miasto, ustuzou zostan� wyparte�� i jutro jutra b�dzie jak wczoraj wczoraj.

��Wspaniale�� Lanefenuu wyrazi�a zadowolenie i rado��.�� Jak jednak Yilanè b�d� mog�y �y� w tym mie�cie �mierci?

��Bardzo �atwo. Ju� wytworzy�y�my paso�yty i wirusy, kt�re zniszcz� ro�linno�� i wytrzebi� jaszczurki, nie szkodz�c niczemu wi�cej.

��To rzeczywi�cie doskona�y plan. Dlaczego wi�c nie wprowadza si� go w �ycie?

��Jeden szczeg� wymaga� rozwi�zania�� powiedzia�a Akotolp.�� Konieczne by�o wyhodowanie paso�ytniczego robaka przenosz�cego w swym ciele otorbione nasiona. Robaki te atakuj� jaszczurki, wywo�uj�c cysty rozprzestrzeniaj�ce nasiona. Jaja robak�w, wraz z otorbionymi nasionami, wydostaj� si� z odchod�w jaszczurek�

Przerwa�a na gest eistai.

��Dobra Akotolp, wiem, �e takie szczeg�y was fascynuj�, lecz dla mnie s� wstr�tne i nudne. Przesta� m�wi� o szczeg�ach waszych osi�gni��.

��Wszystko gotowe, Eistao�� powiedzia�a Vaintè, otwieraj�c drzwi i wskazuj�c na s�o�ce.

��Zawiadomi� ci�, gdy tylko Ukhereb i Akotolp zamelduj� o osi�gni�tym sukcesie. Podczas twej podr�y wyhodowano nowe pokolenia jaszczurek, znajduj� si� w zagrodzie, kt�r� ci teraz poka��. Wszystko czeka w pogotowiu na tw�j rozkaz.

��To cudowne. M�wi� teraz. Niech tak b�dzie. Alpèasak zostanie oczyszczony z robactwa i odbudowany, tak by mieszkanki Ikhalmenetsu, gdy nastanie zima, mog�y przyby� do Alpèasaku. Rozpoczynajcie!

��Zaczyna si�, Eistao�� powiedzia�a Vaintè.

�Zaczyna si�, ale si� tu nie sko�czy�� doda�a w nieruchomym milczeniu, tak i� nikt nie pozna� jej my�li.�� Miasto zostanie oczyszczone, zajm� je zn�w Yilanè. W�wczas poprosz� o �ask� i zostanie mi dana. Poprosz� eista� tylko o jedno, bym mog�a wykorzysta� nasiono-jaszczurki do uczynienia reszty l�du niemo�liwym do zamieszkania przez ustuzou. Potem odnajd� je i zniszcz�. To ja zabij� wreszcie Kerricka-ustuzou.�

Saagakel przepe�nia� gniew, jej zwisaj�ce policzki trz�s�y si� ze z�o�ci. Ambesed by� tak pusty i cichy, �e s�ycha� by�o wyra�nie szmer wody pod z�otymi mostkami�� wszystkie Yilanè uciek�y po pierwszych oznakach jej wielkiego niezadowolenia. Pozosta�a tylko jedna, bezradna fargi, ta, kt�ra przynios�a nieszcz�sn� wiadomo��. Eistaa stara�a si� w milczeniu zapanowa� nad swymi uczuciami, to prymitywne stworzenie nie jest winne i nie mo�e umrze� z powodu przekazanej przez siebie informacji. Saagakel pragn�a rz�dzi� sprawiedliwie, a zabicie tej m��dki narusza�oby t� zasad�. Mog�a jednak to spowodowa�, wystarczy�oby jedno s�owo. �wiadoma tego cieszy�a si� ze swej pot�gi; odchylona do ty�u, rozparta na ogrzanym s�o�cem tronie radowa�a si� ciep�em i widokiem miasta otaczaj�cego ambesed. Gdy przem�wi�a, w jej g�osie wyra�nie czu� by�o si��.

��Wsta�, m�oda, sp�jrz na sw� eista�, dowiesz si�, �e d�ugo b�dziesz �y�a, s�u��c jej i jej miastu.

Fargi przesta�a dr�e�, gdy to us�ysza�a, wsta�a, oczy jej zwilgotnia�y z podziwu dla eistai, cia�o okazywa�o gotowo�� przyj�cia ka�dego rozkazu. Saagakel zaakceptowa�a postaw� pos�usze�stwa i przem�wi�a �agodnie:

��Powt�rz jeszcze raz, co kazano ci powiedzie�. Nie spotka ci� nic z�ego�� to obietnica eistai.

Cia�o fargi zesztywnia�o w skupieniu, gdy stara�a si� przypomnie� dok�adnie wszystkie s�owa.

��Od niskiej, s�u��cej Saagakel, eistai Yeb�isku, do najwy�szej.�� Ruchy i barwy wyra�a�y najwy�sz� rozpacz.�� Od dw�ch dni sady, w kt�rych pas� si� okhalakxy, opanowa�a choroba, wiele zwierz�t przesta�o si� rusza�. Kilka pad�o. Potrzebna jest pomoc, by ocali� �yj�ce.

To nie mo�e by� przypadek. Oczy Saagakel l�ni�y gniewem, lecz cia�o pozostawa�o nieruchome, opanowane. Fargi czeka�a z napi�t� uwag�. Nie m�g� to by� przypadek. Przed kilku laty ta sama choroba szerzy�a si� w�r�d okhalakx�w, lecz Ambalasei j� opanowa�a. Teraz, zaledwie kilka dni po uwi�zieniu uczonej, nast�pi� nawr�t epidemii.

��Przeka� moje pragnienie-obecno�ci tym, kt�re mi doradzaj�. Id�. Tym wyj�ciem, znajdziesz je tam.

Po chwili przysz�y wezwane, trz�s�c si� ze strachu na widok jej gro�nej postawy. Saagakel uwa�a�a, �e nale�y przypomina� wszystkim, nawet najwy�szym, o nieograniczono�ci jej w�adzy. Odzyska�a dobry humor, gdy zobaczy�a, jak wchodzi�y niepewnie i z l�kiem.

��Dowiedzia�am si�, �e okhalakxy padaj� masowo, a wy, jak ca�e moje otoczenie, wiecie, �e to moje ulubione mi�so. W chorobie, kt�ra je dotyka, dostrzegam r�k� Ambalasei. Id� do sadu, ty, Ostuku, id� szybko, bo zaczynasz ty� i spacer dobrze ci zrobi, id� i natychmiast przyprowad� do mnie Ambalasei. To rozkaz.

Na my�l o mo�liwo�ci zniszczenia okhalakxow Saagakel poczu�a nag�y g��d; pos�a�a po kawa� mi�sa. Dostarczono go bardzo szybko, natychmiast urwa�a wielki k�s. Obgryz�a jeszcze z ko�ci ostatnie skrawki mi�sa przy pomocy tylnych z�b�w, gdy do ambesed wkroczy� ma�y orszak. Prowadzi�a go Ostuku, po bokach sz�y silne stra�niczki. W �rodku znajdowa�a si� Ambalasei, porusza�a si� powoli, oparta na szerokich ramionach swej towarzyszki.

��Rozkaza�am przyprowadzi� tylko Ambalasei�� powiedzia�a Saagakel.�� Usu�cie jej towarzyszk�.

��Niech pozostanie razem ze mn��� powiedzia�a Ambalasei, wyra�aj�c oburzenie i niezadowolenie.�� Skaza�a� mnie na ten wilgotny sad, musz� w mym wieku spa� na ziemi. W nocy jest tam zimno i mokro, tak i� teraz musz� opiera� si� na niej przy chodzeniu. Ta silna musi pozosta�, nie mog� bez niej chodzi�.

Saagakel okaza�a gestem, �e ta rozmowa j� nie interesuje, potem zaznaczy�a, �e to, co powie, jest szczeg�lnie wa�ne.

��Okhalakxy gin� w gajach. Co wiesz na ten temat?

��Czy sztywniej� i le�� bezradne? Je�li tak, to z choroby p�uc zawleczonej przez dzikie okazy z puszczy.

��Przecie� dawno temu zlikwidowa�a� t� chorob�. Jak mog�a teraz powr�ci�?

��W puszczy ekologii jest mn�stwo �cie�ek.

��Czy je zarazi�a�?

��Mo�esz w to wierzy�, je�li chcesz.�� Niejasn� odpowied� mo�na by�o zrozumie� dwojako. Nim Saagakel zd��y�a za��da� wyja�nie�. Ambalasei m�wi�a dalej.�� Bez wzgl�du jednak na to, jak zwierz�ta na polu z�apa�y chorob�, tylko ja mog� je wyleczy�. Czy pragniesz tego?

��Tak ma si� sta�, rozkazuj� ci to uczyni�.

��Przyjm� twe �yczenie, ale nie rozkaz. Prosz� w zamian o uwolnienie mnie z tego wilgotnego sadu, uwolnienie tak�e tej-kt�ra-mnie-podpiera. Gdy stwierdz�, �e moje nogi s� ju� sprawne, b�dziesz j� mog�a zn�w odes�a� do sadu.

�Razem z tob�, stara idiotko��� pomy�la�a Saagakel, zachowuj�c milczenie.

��Natychmiast przyst�p do pracy�� rozkaza�a g�o�no, potem odwr�ci�a od niej uwag�, demonstruj�c niech�� i nakazuj�c odej�cie.

Ambalasei odes�a�a stra�niczki gniewnymi gestami i wysz�a z ambesed utykaj�c. Opieraj�c si� ci�ko na szerokim ramieniu Elem, nie odzywa�a si�, gdy sz�y przez miasto, zachowywa�a milczenie, nim nie zamkn�y si� za ni� zewn�trzne drzwi jej domu. Dopiero wtedy wyprostowa�a si� i wesz�a swobodnie do osobistego laboratorium. Na jego �cianie tkwi� gulawatsan, trzymaj�c si� mocno pazurami, pyskiem wpija� si� w naczynie drzewa. Ambalasei szarpn�a silnie zw�j nerw�w na �rodku grzbietu zwierz�cia, kt�re zwr�ci�o ku niej niewidz�ce oczy; spomi�dzy warg ciek� mu p�yn. Gulawatsan wrzasn�� przera�liwie, otwieraj�c szeroko pysk. Elem cofn�a si� og�uszona nat�eniem d�wi�ku. Ambalasei kiwn�a z uznaniem g�ow�, gdy rozleg� si� tupot szybkich krok�w jej asystentek.

��TV�� wskaza�a na pierwsz�.�� Zabierz z ch�odni szczepionk� dla okhalakxow i zaaplikuj j� chorym zwierz�tom. Ty za�, Setèssei, p�jdziesz z t� Yilanè do pracowni i we�miesz mapy.

��Nie wolno mi tam wchodzi栗 powiedzia�a Elem.

��Jedynie eistaa stoi ode mnie wy�ej w tym mie�cie�� powiedzia�a spokojnie Ambalasei�� dlatego wszyscy mnie s�uchaj�. Setèssei przeka�e moje polecenie i wpuszcz� ci� tam. Przyniesiesz tu wszystkie mapy nawigacyjne. Czy zrozumia�a� polecenie?

Gdy Elem potwierdzi�a gestem, �e zrozumia�a, Ambalasei odwr�ci�a si� i wyda�a szybko polecenie pozosta�ym asystentkom. Mia�a ma�o czasu, a wiele do zrobienia. Tylko dzi�ki temu, �e przygotowywa�a si� do tych dzia�a� od ponad roku, wszystko przebiega�o sprawnie. Przybycie Enge nie mia�o wp�ywu na decyzj�, w nag�ym porywie Ambalasei rozgniewa�a si� na eista�, i to przy�pieszy�o ca�� akcj�. A poza tym od dawna mia�a do�� tego nudnego miasta i przygotowywa�a wyjazd. Liczy�a, �e w najbli�szej przysz�o�ci czeka j� ciekawe �ycie.

Martwi�a si� jedynie, czy eistaa nie odwo�a�a swego wcze�niejszego rozkazu oddaj�cego do jej dyspozycji uruketo. Ale ten rozkaz pochodzi� sprzed wielu lat, kiedy to musia�a pop�yn�� w g�r� rzeki w poszukiwaniu dzikich okaz�w. Mia�a nadziej�, �e gdy Saagakel przypomni sobie o nim, b�dzie ju� za p�no.

��Cz�onkinie za�ogi wykona�y me rozkazy�� powiedzia�a Setèssei po powrocie.�� Za�adowa�y na pok�ad ca�y sprz�t. Czy ju� postanowi�a�, kto pop�ynie z tob�?

��Tak. Wszystkie tu zostajecie.

��Ja te�? By�am tw� fargi, a teraz jestem pierwsz� asystentk�. Czy musz� zosta�?

��Nie chcesz?

��Nie. Pragn� dalej s�u�y� wielkiemu geniuszowi Ambalasei. Miasto nic dla mnie nie znaczy.

��Ciesz� si�, �e tak m�wisz, wierna Setèssei. Czy wymkniesz si� ze mn�, nie wiedz�c dok�d wyruszasz?

��Jestem twoj� fargi�� Setèssei doda�a do tego kontrolery lojalno�ci i si�y.

��Zgoda. Zabieram ci� z sob�. Teraz dopilnuj za�adunku reszty mych rzeczy.

Gdy Elem przyby�a z mapami, odes�a�a Setèssei na uruketo z pozosta�ymi pakunkami. Potem kaza�a nawigatorce i�� za sob�.

��We� dwa du�e p�aszcze, bo do�� ju� mam spania na mokrej ziemi. Wszystkie moje wsp�pracownice zostan� tutaj, tylko ty idziesz ze mn�.

Gdy mija�y ogr�d pod otwartym niebem, rzuci�a jednym okiem na zachodz�ce s�o�ce.�� Chod� szybciej, mamy bardzo ma�o czasu.

Elem gna�a przez miasto, g��boko oddychaj�c, bo opr�cz p�aszczy d�wiga�a ci�ki pojemnik wci�ni�ty jej przez Ambalasei. Gdy wreszcie stan�y, by�a oszo�omiona gor�cem, dysza�a ci�ko, staraj�c si� och�odzi�.

��Id� w cie� tych drzew i nie ruszaj si�, bo zbyt si� zgrza�a��� poleci�a Ambalasei, zabieraj�c pojemnik.�� Zrobi� sama co trzeba, bo musi to by� uko�czone przed zmrokiem.

Elem patrzy�a zaskoczona, jak Ambalasei otworzy�a pojemnik, z kt�rego trysn�� mgie�k� jaki� p�yn. Pola�a ciecz� zapor� z pn�czy i ro�lin pomi�dzy rz�dem drzew. Elem nigdy przedtem nie by�a w tym rejonie miasta, nie wiedzia�a wi�c, �e drzewa stanowi� cz�� �ywej �ciany sadu, w kt�rym by�y uwi�zione. Gdy Ambalasei odrzuci�a pusty cylinder i powoli cofa�a si� w rosn�cy mrok, Elem och�on�a ju� na tyle, �e mog�a owin�� j� p�aszczem. Ambalasei wzi�a drugi p�aszcz, roz�o�y�a na ziemi i po�o�y�a si� na nim, okazuj�c wielki niepok�j.

��Po raz ostatni �pi� na ziemi. Musimy obudzi� si� bladym �witem, nim wstanie miasto.�� Powiedzia�a, akcentuj�c ruchami najwy�szej wagi i wielkiej pilno�ci. Elem potwierdzi�a przyj�cie polece�, potem zamkn�a oczy i zasn�a.

Obudzi�y j� krzyki ptak�w, wiedzia�a, �e zbli�a si� �wit. Owin�a si� mocniej ciep�ym p�aszczem i spojrza�a w g�r�, mi�dzy ga��zie. Gdy niebo po�r�d nich poja�nia�o, wsta�a i z szacunkiem obudzi�a uczon�.

���wiat�o� rozkazy� i��

W mroku nie by�o wida� jej ruch�w, lecz podzia�a� d�wi�k g�osu. Ambalasei wsta�a, odrzuci�a p�aszcz i podesz�a sztywno do �ciany ro�lin. By�o ju� dostatecznie widno, by dostrzec wyra�nie zmiany w miejscach oblanych p�ynem; li�cie by�y tam poskr�cane i po��k�e. Z oznakami zadowolenia Ambalasei szarpn�a za pn�cze. Liana z�ama�a si� w jej d�oni, rozsypa�a w py�.

��Naprz�d�� powiedzia�a cicho.�� Przeci�nij si� t�dy z zamkni�tymi nozdrzami i b�onami opuszczonymi na oczy.

Pod uderzeniami r�k Elem zapora rozsypa�a si�, tworz�c chmur� py�u. Po chwili by�y ju� w �rodku i zobaczy�y dwie C�ry �ycia przera�one zaskakuj�cym widokiem.

��Nie gapcie si� jak fargi�� powiedzia�a Ambalasei, nakazuj�c gestami milczenie.

��Obud�cie wszystkie, ka�cie im przyby� tu do mnie. Musz� przyj�� szybko i po cichu.

W ja�niejszym �wietle dnia pojawi�y si� pierwsze C�ry, otoczy�y uczon�.

��Ty�� powiedzia�a do jednej z nich�� sta� przy otworze i ka� wszystkim przechodz�cym i�� za poprzedniczkami. Gdy wyjd� wszystkie, p�jdziesz na ko�cu. Pozosta�e ruszaj� ze mn�.

Odwr�ci�a si� i poprowadzi�a za sob� przez budz�ce si� miasto milcz�cy szereg C�r. Kilka mijanych Yilanè nie zwr�ci�o na nie uwagi, nie wzbudza�y ciekawo�ci. Zainteresowa�y si� nimi jedynie fargi, wiele z nich do��czy�o do maszeruj�cej grupy, by�y zawsze ch�tne zobaczy� co� nowego. S�o�ce wzesz�o ju� dobrze nad horyzont, gdy Ambalasei dotar�a nad wod� za okr�g�ymi sk�adami, stan�a i kaza�a podej�� do siebie Enge.

��Chod� ze mn� i nic nie m�w�� odpar�a na gest pytania i staraj�c si� i�� w cieniu, skierowa�a si� do wysokiej p�etwy najbli�szego uruketo. W�a�nie pojawi�a si� na niej za�ogantka, mru��c oczy w porannym s�o�cu. Ambalasei zawo�a�a do niej.

��Ka� dowodz�cej stawi� si� natychmiast przede mn�.

Za�ogantka znikn�a, a po kilku chwilach dowodz�ca zesz�a po p�etwie i zeskoczy�a z grzbietu �agodnie ko�ysz�cego si� uruketo na surowe drewno nabrze�a.

��Rozkazy do natychmiastowego wype�nienia�� powiedzia�a Ambalasei, podkrea�laj�c s�owa kontrolerami pilno�ci.�� Id� do eistai.

Dow�dczym potwierdzi�a przyj�cie polecenia i odesz�a. Gdy znikn�a z oczu, Ambalasei odezwa�a si� do zaciekawionej za�ogi na p�etwie:

��Na nabrze�e, wszystkie z pok�adu. Nadchodz� inne i nie chc�, by�cie zagradza�y drog�.�� Gdy pierwsza zacz�a schodzi�, zwr�ci�a si� do Enge:�� Teraz�� wprowad� C�ry natychmiast, ale zatrzymaj fargi, nie ma dla nich miejsca. Gdy eistaa przes�ucha dow�dczyni�, zrozumie natychmiast, �e co� si� sta�o. Musimy wcze�niej odp�yn��.

Ambalasei, kt�ra znana by�a z braku cierpliwo�ci, miota�a si� po nabrze�u, gdy C�ry spiesznie wchodzi�y na pok�ad. Kaza�a odsun�� si� ciekawskim za�ogantkom, potem wyrazi�a konieczno��-obecno�ci, najpierw Enge, potem Elem.

��Odp�ywamy, gdy tylko wejdzie ostatnia. Ruszamy bez za�ogi. Ty, Elem, b�dziesz dowodzi�a, powiedzia�a� mi przecie�, �e kiedy� s�u�y�a� na uruketo.�� Przerwa�a ostrym ruchem jej protesty.�� Obserwowa�am prac� dowodz�cej. Nie wymaga to wielkich umiej�tno�ci. Nauczysz inne, co maj� robi�.

��To niebezpieczne�� powiedzia�a Enge.

��Nie ma innego wyj�cia. Po odp�yni�ciu nie mo�emy da� si� odnale��. Nie potrzebni s� nam �adni �wiadkowie, kt�rzy mogliby wr�ci� i powiadomi� eista�, gdzie jeste�my.

��Dok�d p�yniemy?

Ambalasei zamilk�a i tylko gestem wskaza�a koniec rozmowy.

Zaskoczone za�ogantki wykrzykiwa�y przer�ne pytania i t�oczy�y si� niespokojnie na nabrze�u, gdy oddano cumy i uruketo wyp�yn�o na rzek�, poprzedzone przez skacz�ce enteesenaty. G�o�no wyra�a�y sw�j protest, gdy pierwsze fale zala�y grzbiet zwierz�cia nikn�cego w dali.

Sta�y tam nadal, wpatruj�c si� w stada estekel* �api�cych ryby w uj�ciu rzeki, gdy na nabrze�u pojawi�y si� pierwsze zadyszane wys�anniczki eistai. Na zadawane pytania nie by�y w stanie udzieli� �adnych odpowiedzi.

Morze by�o puste, uruketo znikn�o.

Za paukarutem burza szala�a z nie s�abn�c� w�ciek�o�ci�, wiatr gna� �nieg po arktycznym lodzie. Nic nie mog�o oprze� si� jego porywom, dooko�a by�a tylko mro�na pustka. Zawieja zasypywa�a �niegiem paukaruty, a� za ka�dym ci�gn�y si� bia�e brody. Wsz�dzie panowa� jedynie mrok i czai�a si� nieuchronna �mier�.

W paukarucie ��te �wiat�o lampy oliwnej rzuca�o blask na czarn� sk�r� ularuaqa, na podtrzymuj�ce je bia�e �ebra, rozrzucone futra, spo�r�d kt�rych wy�ania�y si� roze�miane twarze Paramutan�w maczaj�cych w tranie kawa�ki zgni�ego mi�sa. Karmili nimi dzieci, �miej�c si�, gdy rozmazywa�y je po buziach.

Armun cieszy�a si� z towarzystwa, nie przeszkadza�a jej nawet ci�g�a natarczywo�� Kalaleqa, kt�rego r�ce zawsze si� wyci�ga�y, gdy podchodzi�a bli�ej. Byli inni ni� Tanu, to wszystko. Wymieniali si� kobietami i nikomu to nie przeszkadza�o. Z tego te� si� �miali. Nie mog�a do tego si� przyzwyczai�, dlatego nie przy��cza�a si� do dzikich ryk�w.

U�miecha�a si� jednak do ow�osionych postaci i nie martwi�o jej, �e w zabawie uczestniczy Had. Odsuwali si�, by zrobi� mu miejsce, niekt�rzy dotykali jego jasnych w�os�w. Nigdy im si� to nie nudzi�o, m�wili na Tanu�� Erqigdlit, co w ich j�zyku oznacza�o zmy�lonych ludzi. Sami nazywali siebie Anqurpiaq, prawdziwi ludzie. Armun rozumia�a ich j�zyk, to by�a jej druga zima w stoj�cych na lodzie paukarutach. Gdy znalaz�a si� tu po raz pierwszy, cieszy�a si�, �e �yje. By�a s�aba, wychud�a, martwi�a si� o Arwheeta. Wszystko tu by�o inne�� jedzenie, j�zyk, zwyczaje. Czas mija� szybko, jednak zdo�a�a przystosowa� si� do nowego �ycia, tak i� nie spostrzeg�a nawet, kiedy nadesz�a druga zima.

Nie zostanie tu na trzeci��� by�a co do tego zdecydowana. Na wiosn� wyt�umaczy im, �e musi odej��. Odzyska�a ju� si�y; jad�a dobrze, podobnie jak i obaj ch�opcy. Ale najwa�niejszym powodem powrotu by�a niepokoj�ca �wiadomo��, i� Kerrick dowiedzia� si� ju� o opuszczeniu przez ni� sammad�w; musi przypuszcza�, �e zgin�li. Na t� my�l zgas� u�miech na jej twarzy. Kerrick! Musi i�� do niego, i�� na po�udnie do tego dziwnego miasta murgu, kt�re spalili, i�� wsz�dzie tam, gdzie on�

��Alutoragdlaq, alutoragdlaqoq!�� powiedzia� Arnwheet, szarpi�c j� za kolano. Silny ch�opczyk, maj�c ju� trzy lata, m�wi� z podnieceniem przez nier�wne, �wie�o wyros�e z�by. Z u�miechem wytar�a t�uszcz z jego buzi.

��Co chcesz?�� spyta�a w marbaku. Rozumia�a go dobrze, ale nie chcia�a, by m�wi� tylko j�zykiem Paramutan�w. Gdyby nie ona, obaj ch�opcy rozmawialiby wy��cznie w tym obcym niegdy� j�zyku.

��Chc� sarn�! Moj� sarn�!�� Ze �miechem wali� j� po kolanie twardymi pi�stkami. Armun grzeba�a w zwojach sk�r, a� znalaz�a zabawk�. Zrobi�a j� z kawa�k�w sk�ry, jako r�ki s�u�y�y od�amki rze�bionych ko�ci. Chwyci� j� i �miej�c si� odbieg�.

��Powinna� wi�cej je�栗 powiedzia�a Angajorqaq, siadaj�c obok i wyci�gaj�c gar�� bia�ego t�uszczu. W ciep�ym paukarucie wi�kszo�� zrzuci�a z siebie okrycia, ruch r�ki rozko�ysa� jej pokryte sier�ci� piersi. Armun nabra�a palcem odrobin� t�ustej masy i podnios�a do ust. Angajorqaq m�wi�a ze smutkiem w swym klekocz�cym j�zyku:

��By�a raz kobieta, kt�ra nie zjad�a z�apanej ryby.�� Zna�a opowie�ci na wiele temat�w, we wszystkich wydarzeniach, cho�by najzwyklejszych, dostrzega�a ukryte znaczenie.�� Srebrna ryba, bardzo du�a i t�usta, spojrza�a na ni�, nic nie rozumiej�c. Powiedz mi, rzek�a ryba, dlaczego mnie nie jesz? W g��bi oceanu us�ysza�am zakl�cia wypowiadane przez rybaka, zobaczy�am haczyk z jaskraw� przyn�t�. Zjad�am j� jak nale�y, jestem tutaj, a ty mnie nie chcesz. Dlaczego?

Us�yszawszy to, kobieta bardzo si� rozz�o�ci�a i powiedzia�a rybie, �e jest tylko ryb� i �e ona sama zadecyduje, czy ma j� zje��, czy nie. Ale us�ysza� to duch ryb, kt�ry rozgniewa� si� bardzo i wyp�yn�� z g��bi morza, gdzie mieszka. P�yn�� coraz szybciej, a� uderzy� w l�d, przebi� go, otworzy� pysk i zjad� paukarut z wszystkimi futrami, dzie�mi, lamp� oliwn�, a nawet kobiet�. Widzisz wi�c, co si� dzieje, gdy kto� nie chce je��. Jedz!

Armun zliza�a z palca troch� wi�cej t�uszczu.

��Gdy sko�cz� si� burze, powr�ci s�o�ce i si� ociepli�� odejd� z ch�opcami�

Angajorqaq krzykn�a g�o�no, rzuci�a jedzenie i chwyciwszy si� za uszy, zacz�a si� ko�ysa�. Kalaleq spojrza� na ni� szeroko otwartymi ze zdziwienia oczami, potem wsta� i podszed� zobaczy�, co spowodowa�o zamieszanie. W ciep�ym paukarucie zrzuci� wszystkie okrycia; w �wietle lampy l�ni�a jego g�adka, brunatna sier��. Armun nie przyzwyczai�a si� jeszcze do tego, �e wszyscy Paramutanie, obro�ni�ci byli od st�p do g��w. Kalaleq, jakby si� wstydz�c, zakry� puszystym ogonem sw� m�sko��.

��Angajorqaq wo�a z wielkiej rozpaczy�� powiedzia�. Potem, by j� zabawi�, wysun�� rze�bion� przez siebie ko��.�� To b�dzie gwizdek z ularuaqiem, gdy tu dmuchn�, zacznie gwizda�.

Odepchn�a jego d�o�, nie pozwoli�a si� uspokoi�.

��Jest zima i ciemno��, ale w�osy Erqigdlit s� jak s�o�ce w paukarucie, �miejemy si�, jemy i jest nam ciep�o. Ale teraz��� zap�aka�a znowu, ci�gle ko�ysz�c si� na boki�� � teraz Armun odejdzie, odejdzie �wiat�o ch�opc�w i wszystko �ciemnieje.

Kalaleq spowa�nia�, s�ysz�c ten wybuch.

��Nie mog� odej�栗 powiedzia�.�� Gdy wieje zamie�, �mier� czyha za paukarutem z otwart� g�b�. Kto wyjdzie z paukarutu, wpadnie mi�dzy jej z�by. Nie mog� p�j��, nie masz co p�aka�.

��Na wiosnꠗ powiedzia�a Armun.�� B�dziemy musieli odej��.

��Widzisz�� powiedzia� Kalaleq, g�adz�c sier�� Angajorqaq, by j� uspokoi�.�� Widzisz, nie id�. Zjedz co�. Zostaj�.

Paramutanie �yli z dnia na dzie�, ka�dy ranek stanowi� cudown� niespodziank�. Armun siedzia�a teraz cicho, ale wci�� rozmy�la�a. Musz� wyruszy�, gdy tylko si� ociepli. Zliza�a z palca reszt� tranu. B�d� teraz du�o jedli, by nabra� si�. I p�jd� na po�udnie, gdy tylko b�dzie to mo�liwe.

Burza sko�czy�a si� w nocy i gdy rano Kalaleq rozsznurowa� otw�r na dym, wpad� przez niego w�ski snop s�o�ca. Wszyscy krzyczeli w podnieceniu i grzebali w�r�d futer szukaj�c ubra�. Wybuchali �miechem, gdy znale�li nie swoje cz�ci garderoby. Burza wi�zi�a ich przez wiele dni, teraz dzieci krzycza�y niecierpliwie. Trzymaj�c mocno jedn� r�k� wyrywaj�cego si� Arnwheeta, Armun drug� ubiera�a go w futerko z w�osem skierowanym do wewn�trz. Na wierzch na�o�y�a grubsze futro z kapturem, potem buty, r�kawice�� wszystko, co stanowi�o str�j pozwalaj�cy prze�y� noc polarn�.

Kalaleq wyci�gn�� si� jak d�ugi i st�kaj�c z wysi�ku odsuwa� �nieg tarasuj�cy koniec tunelu wyj�ciowego. Wpad�o przeze� �wiat�o, zas�oni�te potem przez Paramutanina.

Gdy odsun�� si� na bok, wszyscy zmru�yli oczy pora�one blaskiem s�o�ca. Ze �miechem przepychali si�, pragn�c wyj�� jak najpr�dzej.

Armun pu�ci�a ch�opc�w przodem i po chwili wysz�a sama. Sta�a, os�aniaj�c oczy od blasku. Po ciasnocie i wilgoci paukarutu, �mierdz�cego zgni�ym mi�sem i moczem, ch�odna rze�ko�� �wie�ego powietrza by�a czym� wspania�ym. Oddycha�a nim rado�nie, cho� k�u�o j� w nos i gard�o.

Paukaruty tworzy�y bia�e wzg�rki na bia�ej r�wninie. Wychodzili z nich na s�o�ce Paramutanie; wykrzykiwano ze �miechem pozdrowienia. Na bladoniebieskeim niebie wida� by�o wysoko kilka chmur. B��kit si�ga� od skraju tafli lodowej do granatowego oceanu. Tkwi�ce tam �odzie by�y pokryte ca�kowicie �niegiem, tworz�c bia�e kopczyki.

Kto� wyda� wysoki d�wi�k ostrze�enia, potem wskaza� na co�, krzycz�c:

��Na morzu�� ularuaq!

��To niemo�liwe!

��To nie ularuaq, ale jedna z naszych �odzi.

��Musi to by� ��d� Niumaka, tylko jej brakuje. Ale przecie� nie �yje. �piewali�my je mu i jego towarzyszom pie�� �mierci.

��Za�piewali�my j� za wcze�nie�� roze�mia� si� Kalaleq.�� Dobrze nas nabrali. Nigdy nie dadz� nam o tym zapomnie�.

Harl pobieg� z innymi do nadp�ywaj�cej �odzi. Za nim bieg� Arn-wheet, ale potkn�� si�, upad� i zacz�� g�o�no p�aka�. Armun podnios�a go i otar�a �zy, bardziej si� przestraszy� ni� pot�uk�.

Przy wsp�lnej pomocy ��d� zosta�a szybko wyci�gni�ta i zabezpieczona obok innych. Arnwheet sta� w �niegu, oczy mia� ju� suche i trzymaj�c Armun za r�k�, przygl�da� si� radosnemu powrotowi. Niumak szed� do namiot�w, a wszyscy biegali wok� niego klepi�c go po ramionach, by zagarn�� troch� szcz�cia, jakie musia� mie� on i trzej jego towarzysze. Prze�ycie takiego sztormu graniczy�o z cudem. Wszyscy czterej opadli z wyczerpania na �nieg, pili chciwie z podanych im kubk�w, chwytali kawa�ki mi�sa, kt�rego dawno nie widzieli. Dopiero po nape�nieniu brzuch�w odpowiedzieli na pierwsze niecierpliwe pytania. Niumak uni�s� r�ce w pro�bie o cisz� i wszyscy, ��cznie z najmniejszymi dzie�mi�� zamilkli.

��Tu si� zacz�o.�� Na jego s�owa wszyscy si� zbli�yli.�� Widzieli�my ju� ten brzeg, gdy zacz�� si� sztorm. Widzieli�my boki pauka-rut�w, czuli�my ich ciep�o, jedzenie i bawi�ce si� dzieci, czuli�my zapach futer. Ale sztorm nas odegna�.

Przerwa� dramatycznie, wzni�s� d�o�, a s�uchacze uderzyli w lament, bo wiedzieli, co powinni robi栗 zamilkli natychmiast, gdy opu�ci� r�k�.

��Nie mogli�my zbli�y� si� do lodu i paukarut�w, pozostawa�o nam jedynie da� si� nie�� nawa�nicy. D�ugo chronili�my si� za przyl�dkiem Z�amana Noga, lecz nie mogli�my tam wyl�dowa�, bo, jak wiecie, ten brzeg jest niedost�pny z morza. Potem zmieni� si� wiatr, odepchn�� nas znowu w morze i w�wczas za�piewali�my pie�� �mierci.

Wywo�a�o to nowe zawodzenia s�uchaczy, co gwarantowa�o, �e opowie�� b�dzie trwa�a d�ugo. Nikomu to nie przeszkadza�o, by�a ciekawa i dramatyczna. Niumak zm�czy� si� i zmarz�, przeszed� wi�c szybko do fina�u.

��Ostatniego dnia sztorm si� sko�czy� i podp�yn�li�my do brzegu, ale morze by�o wci�� zbyt wzburzone i nie mogli�my wyl�dowa�. Zdarzy�o si� wtedy co� dziwnego. Na wybrze�u jest jaskinia zwana Jeleni� Grot�, bo jest w niej rysunek. Kiedy mijali�my to miejsce zobaczyli�my dw�ch naszych braci, podbiegli ku nam, machaj�c r�koma. P�yn�li�my pchani wiatrem, a oni byli w ciep�ej jaskini. Chcieli�my do nich do��czy�, nie byli�my jednak w stanie. Ale kto to by�? Wszyscy s� tutaj, nie brakuje �adnej �odzi. Czy s� w pobli�u inni Paramutanie? W zimie to niemo�liwe. Potem przyp�yn�li�my z powrotem, zobaczyli�cie nas i jeste�my tutaj. Teraz odpoczn�.

Wpe�z� do swego paukarutu, �cigany przez wykrzykiwane pytania. Kogo widzieli? Jak wygl�dali? Czy by�a w pobli�u inna ��d�?

Armun sta�a jak bry�a lodu, patrzy�a lodowatym wzrokiem, lecz nic nie widzia�a. Wiedzia�a natomiast, kto m�g� by� w jaskini na brzegu, by�a r�wnie pewna, jakby kto� szepn�� jej do ucha imi�. Kerrick. To musi by� on, jest jednym z dw�ch �owc�w. Nie mia�a co do tego najmniejszych w�tpliwo�ci. Wydawa�o si� jej, �e przygotowana by�a na to zawsze, a s�owa Niumaka jedynie potwierdzi�y jej przypuszczenia. Przyszed� do niej. Domy�li� si�, �e posz�a na p�noc i poszed� jej szuka�. Musi wyj�� mu naprzeciw. Min�o odr�twienie i obr�ci�a si� �ywo.

��Kalaleq�� zawo�a�a.�� Musimy i�� do tej jaskini. Wiem, kto w niej jest. M�j �owca. Kerrick.

Kalaleq patrzy� na ni� ze zdumieniem. Erqigdlit zachowywali si� zawsze zadziwiaj�co. Nie w�tpi� jednak ani przez chwil� w jej s�owa. Zatrzyma� si� i przez moment analizowa� s�owa Niumaka.

��To dobrze, �e jest tam tw�j �owca, jest mu ciep�o i bezpiecznie, jak to powiedzia� Niumak.

��Nie�� odpar�a ze z�o�ci�.�� To nie Paramutanin, nie jest wi�c bezpieczny. Jest Tanu, szed� tu, ni�s� jedzenie�� z�apa�a go burza. Musz� i�� do niego�� natychmiast.

Gdy do Kalaleqa dotar�o znaczenie jej s��w, zawo�a� g�o�no:

����d�, moja ��d�, musimy j� spu�ci� na wod�. To trzeba zrobi�. Armun obejrza�a si� i ujrza�a Angajorqaq wpatruj�c� si� w ni� rozszerzonymi oczami.

��Musisz mi pom�c�� powiedzia�a.�� Popilnuj Arnwheeta, nim nie wr�c�. Zrobisz to?

��Nie powinna� i�栗 stwierdzi�a Angajorqaq z wielkim przekonaniem.

�� Id�.

��d� by�a ju� na wodzie, �adowano j�. Obok Kalaleqa wsiad�o czterech innych Paramutan�w, gdy wk�adano ostatnie pakunki, zanurzali ju� wios�a. Po odp�yni�ciu sprzyja� im lekki wiatr p�nocy.

O zmroku ci�gle wios�owali na po�udnie. Brzeg by� stale wysoki, nie mieli co my�le� o wyl�dowaniu na noc. Wyj�li i wyrzucili d�ug� sk�rzan� lin� maj�c� na ko�cu ci�k� sk�r�, dzi�ki niej przez noc za bardzo nie zdryfuj�. Jedli mi�so i ssali �nieg, kt�ry zabrali z sob�. Wielu podchodzi�o do Armun, dotykali j�, g�adzili i pocieszali. Nie odpowiada�a, wpatruj�c si� w brzeg i czekaj�c. Wyczerpana usn�a nad ranem; gdy si� obudzi�a, zn�w p�yn�li na po�udnie.

Pokryty �niegiem brzeg wydawa� si� Armun jednostajny i jednakowy. Paramutanie wskazywali jednak na niewidoczne dla niej znaki i krzyczeli z entuzjazmem. Wzr�s� on jeszcze, gdy zacz�li si� zbli�a� do pokrytej kamieniami pla�y. Na przyboju dwaj wio�larze wyskoczyli za burt� i stoj�c po pas w lodowatym morzu przepchali ��d�. Armun skoczy�a z dziobu, upad�a, lecz zaraz wsta�a i pobieg�a szybko ku zalesionym wzg�rzom. Na swych d�ugich nogach wyprzedzi�a pozosta�ych, musia�a si� jednak zatrzyma�, by rozejrze� si� bezradnie po zacieraj�cym wszelkie szczeg�y �niegu.

��Chod� tam�� zawo�a� j� Kalaleq, wskazuj�c kierunek r�k�. Po chwili potkn�� si� i upad� w zasp�. Nikt si� nie roze�mia�, bo �nieg si�ga� po ga��zie drzew, le�a� nienaruszon�, skrywaj�c� wszystko pow�ok�.

Kopali z szale�czym po�piechem, odrzucaj�c �nieg na wszystkie strony. Pojawi�a si� czer�, dziura pog��bia�a si� stale. Armun kopa�a r�wnie rozpaczliwie jak pozostali, wpad�a w otw�r pieczary, gdy tylko si� do niego przebili. Zobaczy�a kilka sk�r pokrywaj�cych nieruchome postacie.

Podesz�a chwiejnie naprz�d i odci�gn�a sztywne, zmro�one futra okrywaj�ce twarz Kerricka, szar� i oszronion�. Zdar�a r�kawice i wyci�gn�a d�o�; przepe�niaj�cy j� strach zapiera� dech.

Dotkn�a sk�ry, zimnej, jak�e zimnej.

Nie �yje.

Nim jednak wydoby�a z siebie krzyk, oczy w oszronionej twarzy zadr�a�y i otworzy�y si�.

Zd��y�a.

Pustkowia mrocznej p�nocy by�y ojczyzn� Paramutan�w. Wiedzieli, jak w nich �y� i co trzeba zrobi�, �eby prze�y�, wiedzieli wszystko o zamarzni�ciu i odmro�eniach. Rozmawiali teraz w podnieceniu, odsun�li Armun i zatarasowali jaskini�, Kalaleq rozwija� i zrzuca� owijaj�ce Kerricka futra, dwaj wio�larze zacz�li si� rozbiera�, k�ad�c na zmro�on� ziemi� swe ciep�e okrycia. Ostro�nie po�o�ono na nich zimne cia�o Kerricka, a nadzy �owcy legli obok, przyciskaj�c si� do niego, ogrzewaj�c go swymi cia�ami. Pozostali narzucili na nich reszt� futer.

��Co za zimno�� sam na pewno zamarzn�, za�piewam sw� pie�� �mierci�� zawo�a� Kalaleq.

Roze�miali si� wszyscy, odnalezienie �ywych �owc�w wr�ci�o im dobry humor.

��Przynie�cie drew, rozpalcie ogie�, stopcie �nieg. Musimy ich ogrza� i napoi�.

Ortnarem zaj�li si� w ten sam spos�b. Armun zrozumia�a, �e najlepiej pomo�e, id�c po drewno. �yje! S�o�ce grza�o jej twarz, mia�a �wiadomo��, �e Kerrick jest teraz bezpieczny, �e zn�w s� razem. Gdy uwiesi�a si� ga��zi, by j� od�ama�, obieca�a sobie, �e nic ich ju� nie rozdzieli. Rozstanie by�o zbyt d�ugie. Zbyt mocno rozci�gn�� si� ��cz�cy ich niewidzialny sznur, o ma�o co si� nie zerwa�. Nie pozwoli, by to si� powt�rzy�o. Gdzie b�dzie Kerrick�� tam i ona. Nic ani nikt nie wejdzie mi�dzy nich. Zmro�ona ga��� p�k�a z g�o�nym trzaskiem, gdy poci�gn�a j� z ca�� si��, wywo�an� przepe�niaj�c� j� mieszanin� gniewu i szcz�cia. Ju� nigdy!

Ogie� buzowa�, ogrzewaj�c jaskini�. Kalaleq nachyli� si� nad nieprzytomnym Kerrickiem, poci�gn�� go za r�ce i kiwn�� rado�nie g�ow�.

��Dobrze, bardzo dobrze, jest silny�� ale� ma bia�e cia�o! Odmro�enia s� tylko na twarzy, to te ciemne plamy. Zejdzie z nich sk�ra, ale wszystko b�dzie dobrze. Gorzej jednak z tym drugim.

Odsun�� futra ze st�p Ortnara. Wszystkie palce jego lewej nogi by�y czarne, odmro�one.

��Musimy je odci��. Zrobi� to teraz, nic nie poczuje, zobaczycie.

Ortnar j�cza� g�o�no, ale nie odzyskiwa� przytomno�ci. Armun, pochylona nad Kerrickiem, nie zwraca�a uwagi na rozlegaj�ce si� za ni� przera�liwe odg�osy ci�cia. Czo�o �owcy by�o ju� ciep�e, zaczyna�o taje�. Musn�a je czubkami palc�w; poruszy� powiekami, otworzy� je i zn�w zamkn��. Obj�a go ramionami i unios�a, przytkn�a do warg sk�rzany kubek z wod�.

��Wypij to, prosz� ci�, wypij.�� Ruszy� ustami, po�kn�� odrobin�, potem opad�.

��Musz� mie� ciep�o i dosta� co� do jedzenia, nabra� si�, nim b�dzie mo�na ich ruszy栗 powiedzia� Kalaleq.�� Zostawimy tu mi�so z �odzi, potem mo�e co� z�owimy. Wr�cimy o zmierzchu.

Paramutanie zostawili jej te� wielki stos drewna. Rozpali�a wielkie ognisko, rozgarn�a je, wydoby�a p�on�ce w�gle. Gdy po po�udniu odwr�ci�a si� od ognia, zobaczy�a, �e Kerrick otworzy� oczy i porusza ustami pr�buj�c bezskutecznie co� powiedzie�. Dotkn�a wargami jego ust, potem po�o�y�a na nich palec, jakby ucisza�a dziecko.

��Pos�uchaj mnie. �yjesz�� i Ortnar te�. Znalaz�am ci� na czas. Wszystko b�dzie dobrze. Mamy tu jedzenie i wod�, musisz si� napi�.

Zn�w go podpar�a, wypi� �yk wody, zakaszla�, gdy zwil�y�a mu suche gard�o. Armun po�o�y�a go, lecz nadal obejmowa�a mocno, szepcz�c do ucha:

��Z�o�y�am sobie �lub. Przysi�g�am, �e nigdy ju� nie pozwol�, by� mnie opu�ci�. Gdzie p�jdziesz, tam i ja. lak musi by�.

��Tak� musi by栗 powt�rzy� z trudem. Zamkn�� oczy i zasn��. By� na kraw�dzi �mierci, powr�t stamt�d jest najtrudniejszy. Ortnar poruszy� si� i j�kn��, Armun da�a wody i jemu.

Gdy wr�cili Paramutanie, by�o ju� niemal ciemno. Przybyli z krzykami.

��Patrz, jaki drobiazg przynios�em�� zawo�a� Kalaleq wchodz�c do jaskini z wielk� ryb� pokryt� p�ytkami, w jej pysku l�ni�y z�by.�� To doda im si�. Teraz musz� co� zje��.

��S� jeszcze nieprzytomni.

��Za d�ugo, to niedobrze. Potrzebuj� teraz mi�sa. Poka�� ci, jak ich nakarmi�.

Dwaj wio�larze podnie�li Ortnara, podtrzymali w pozycji siedz�cej, a Kalaleq �agodnie poruszy� g�ow� �owcy, szczypa� go w policzki, szepta� mu do ucha, potem g�o�no klaska� w d�onie. Wszyscy krzyczeli zach�caj�co, gdy Ortnar rozchyli� lekko oczy i j�kn��. Teraz otworzyli mu usta, a Kalaleq odrywa� p�aty ryby i wyciska� z nich sok do gard�a �owcy. Ten prychn�� �lin�, kaszln��, lecz po�kn��, co wywo�a�o og�ln� aprobat�. Gdy Ortnar odzyska� przytomno��, zacz�li mu wk�ada� mi�dzy wargi kawa�ki surowego mi�sa, zach�caj�c do �ucia ich i po�ykania.

��Powiedz mu w swym j�zyku Erqigdlit, �e musi je��. �uj, �uj to wszystko.

Kerricka nakarmi�a sama, nie dopuszcza�a do niego nikogo, pr�bowa�a doda� mu si�y, przyciskaj�c go mocno do swych piersi.

Min�y dwa dni nim Ortnar m�g� ruszy� w drog�. Przygryz� wargi a� do krwi, gdy wycinali mu ze st�p dalsze kawa�ki odmro�onego cia�a.

��Przynajmniej �yjemy�� powiedzia� mu Kerrick, gdy by�o ju� po wszystkim.

��Ja niezupe�nie�� dysza� Ortnar, na twarz wyst�pi�y mu wielkie krople potu.�� Znale�li�my ich�� czy raczej oni nas�� to najwa�niejsze.

Kerrick musia� opiera� si� na Armun, gdy szli do �odzi. Ortnara zanie�li na noszach z ga��zi. Cierpia� zbyt mocno, by zwraca� uwag� na otoczenie, lecz Kerrick, wchodz�c do �odzi, przyjrza� si� jej uwa�nie i z podziwem.

��Zrobiona ze sk�r, lekka i mocna. A wios�a! Paramutanie buduj� r�wnie dobrze jak Sasku.

��Niekt�re rzeczy robi� nawet lepiej�� powiedzia�a Armun, rada, i� czuje si� lepiej i wszystko go interesuje.�� Sp�jrz na to�� czy wiesz, co to jest?

Poda�a mu d�ug�, rze�bion� ko��, kt�r� obraca� w d�oniach.

��Zrobiono to z wielkiej bestii, nie wiem dok�adnie jakiej. Zosta�a te� wydr��ona�� ale co to jest?�� Potrz�sn�� zwisaj�c� sk�rzan� rurk�, przy�o�y� oko do otworu w g�rnej cz�ci ko�ci, poci�gn�� za w�ze� i stwierdzi�, �e w �rodku porusza si� okr�g�y kij grubo�ci strza�y.�� Pi�knie zrobione, to wszystko, co mog� powiedzie�.

Armun u�miechn�a si�, rozszczepiona warga ukaza�a r�wne z�by, gdy zanurzy�a koniec rury w wodzie faluj�cej u jej st�p. Kiedy poci�gn�a za w�ze�, rozleg� si� odg�os ssania, a po drugim poci�gni�ciu z g�rnego otworu trysn�� za burt� cienki strumyk wody. Kerrick przygl�da� si� zaskoczony, a� �owcy zacz�li si� �mia� z jego zdziwienia. Wzi�� urz�dzenie znowu do r�ki.

��Przypomina to troch� rzeczy hodowane przez Yilanè, zosta�o jednak zrobione, a nie wyros�o. Podoba mi si� to. Przypatrywa� si� przyrz�dowi z podziwem, ogl�da� rze�b� ukazuj�c� ryb�, wypluwaj�c� wielki potok wody.

W paukarutach zgotowano ju� triumfalne powitanie. Kobiety cisn�y si� wok�, piszcza�y i �mia�y si�, spiera�y o prawo niesienia noszy z jasnow�osym olbrzymem. Ortnar rozgl�da� si� ze zdumieniem, gdy przepycha�y si�, by dotkn�� jego w�os�w, warcz�c jednocze�nie na siebie w dziwnym j�zyku.

Arnweheet patrzy� zdziwiony na swego ojca, s�abo pami�ta� ju� �owc�w Tanu. Kerrick ukl�k� w �niegu, by przyjrze� mu si� bli�ej, mocno zaciekawione dziecko ma�o przypomina�o niemowl�, kt�re zostawi�.

��Jeste� Arnwheet�� powiedzia�, a ch�opiec przytakn�� powa�nie, cofn�� si� jednak, gdy Kerrick wyci�gn�� d�o�, by go dotkn��.

��To tw�j ojciec�� powiedzia�a Armun�� nie mo�esz si� go ba�. Dziecko jednak trzyma�o si� kurczowo jej nogi, przestraszone niezwyk�o�ci� spotkania.

Kerrick wsta�, s�owo�� ojciec�� pobudzi�o dawno pogrzebane wspomnienia. Si�gn�� w g��b futra i znalaz� dwa no�e zwisaj�ce mu na szyi, chwyci� i zerwa� mniejszy. Gdy znowu ukl�k�, dziecko si� nie odsun�o. Kerrick wyci�gn�� jasne ostrze z metalu, zab�ys�o w s�o�cu.

��Da� mi to m�j ojciec, a ja daj� tobie.

Arnwheet wyci�gn�� z wahaniem r�czk�, dotkn�� no�a, spojrza� na Kerricka i u�miechn�� si�.

��Ojciec�� powiedzia�.

Ortnar wyzdrowia� przed ko�cem zimy. Schud�, nadal czu� b�le, ale odzyskiwa� poprzedni� si��. Na stopie pokazywa�y si� dalsze czarne miejsca, ropia�y i cuchn�y okropnie, lecz Paramutanie wiedzieli jak je leczy�. Wraz z wyd�u�aniem si� dni cia�o zacz�o si� goi�, pojawi�y si� blizny. Ka�dego dnia wychodzi� z paukarutu w butach wy�cie�anych futrem, uczy� si� chodzi� na nowo. Bez palc�w u stopy by�o to trudne, lecz nie zwa�a� na to. Pewnego dnia wybra� si� na d�ugi spacer wzd�u� skraju lodu i spostrzeg� nadp�ywaj�c� z dala ��d�. By�a wielka, mia�a du�� sk�r� przymocowan� do kija i wygl�da�a obco. Gdy powr�ci� wolno do paukarut�w, zobaczy�, i� wszyscy wyszli i machali r�koma do zbli�aj�cej si� �odzi.

��Kto to?�� spyta� Armun, bo nauczy� si� tylko paru s��w tego dziwnego j�zyka.

��Go�cie, nie s� z naszych paukarut�w. To bardzo ciekawe.

��Co si� dzieje, wszyscy g�o�no m�wi� i machaj� r�kami? Wygl�daj� na bardzo poruszonych.

��Nie wiem, krzycz� wszyscy naraz. Za d�ugo spacerowa�e�. Id� do paukarutu, a ja zobacz�, co si� dzieje. Potem wr�c� i ci opowiem.

Ortnar zosta� sam w paukarucie, bo wszyscy Paramutanie, a tak�e Kerrick, Arnwheet i Harl, byli przy �odziach. Usiad� ci�ko i zacz�� g�o�no j�cze�, bo nikt go nie s�ysza�, stopa bola�a. Rad z odpoczynku �u� kawa�ek mi�sa i czeka� na powr�t Armun.

��Zdarzy�o si� chyba co� bardzo wa�nego�� powiedzia�a.�� M�wi� o ularuaqach, kt�rych nie mogli odnale�� przez ca�� zim�. Teraz chyba znale�li je znowu. To bardzo wa�ne.

��Co to jest ularuaq?�� spyta� Ortanr.

��Poluj� na nie na morzu. Nigdy ich nie widzia�am, ale musz� by� bardzo du�e, wi�ksze nawet od mastodont�w. Wskaza�a na wznosz�ce si� �ebra.�� Pochodz� z ularuaqa, podobnie jak i sk�rzana pokrywa�� to jednak kawa�ek. Wi�kszo�� jedzonego przez nas mi�sa, ��cznie z tranem, pochodzi z ularuaqa. Paramutanie jedz� ka�de mi�so, jedz� wszystko.�� Pokaza�a mu morskiego ptaka zawieszonego za nogi na �ebrach.�� Ale ularuaq dostarcza im nie tylko po�ywienia, ale materia�u na �odzie; wszystko pochodzi z ularuaqa. M�wi�, �e z�a pogoda i d�ugie zimy je odegna�y. L�d co roku dociera coraz dalej na po�udnie i zmienia si� co� w wodzie, nie zrozumia�am tego. Coraz trudniej wi�c zabija� ularuaqi, a dla Paramutan�w oznacza to kl�sk�. Musimy zaczeka�, zobaczymy, co stanie si� teraz.

Min�o sporo czasu, nim kto� wr�ci� do paukarutu. Pierwszy by� Kalaleq, wpe�z� przez wej�cie, pchaj�c przed sob� krat� z cienkich ko�ci, za nim weszli nast�pni. Macha� z rado�ci� plecionk� powi�zan� �ci�gnami, zabezpieczon� na rogach i zaobleniach. Armun poprosi�a, by m�wi� powoli. Gdy t�umaczy� znaczenie tego wszystkiego, przek�ada�a jego s�owa na marbak.

Kerrick pierwszy poj��, o czym m�wi Kalaleq.

��Te ko�ci to jaka� mapa�� dzi�ki niej znajduj� drog� na oceanie, tak jak Yilanè na swoich mapach. Popro� go, by pokaza�, gdzie jeste�my teraz.

Po wielu wyja�nieniach dotycz�cych pl�taniny ko�ci, pytaniach i nie precyzyjnych odpowiedziach, wszystko si� wreszcie wyja�ni�o. Kerrick, kt�ry przeby� ocean, zrozumia� znaczenie s��w Kalaleqa.

��To skutki zimy. Zmieni�y one ocean tak samo jak l�d, zmieni�y zasoby �yj�cych w nim istot. Pow�oka lodu, na kt�rej jeste�my, si�ga przez p�noc oceanu a� do l�du po drugiej stronie. By�em kiedy� na nim, cho� nie na p�nocy. Z jakiego� powodu nie ma ju� ularuaqow po tej stronie morza, wszystkie chyba przenios�y si� tam. Przyby�e w�a�nie ikkergaki przep�yn�y ocean, widzia�y ularuaqi przy drugim brzegu. Co Paramutanie zamierzaj� zrobi�?

Gdy Kalaleq zrozumia� pytanie, odpowiedzia� licznymi gestami. Ci�gn�� niewidoczne sznury, pokonywa� wyobra�alne fale. Kerrick nie potrzebowa� niemal t�umaczenia Armun, by go zrozumie�.

��Spychaj� ikkergaki na wod� i przygotowuj� je do d�ugigo rejsu. Gdy tylko l�d zacznie si� �ama�, spr�buj� przeby� ocean i upolowa� ularuaqa, wr�c� nim nastanie nast�pna zima.

��Wobec tego my te� musimy rusza栗 powiedzia� Kerrick.�� Jemy ich mi�so, nie daj�c nic w zamian.�� Zauwa�y� k�cikiem oczu, �e Ortnar u�miecha si� smutno.

��Tak, pora wyrusza� na po�udnie�� potwierdzi��� ale obawiam si� w�dr�wki.

��Nie b�dziesz musia� maszerowa栗 powiedzia�a bez namys�u Armun, dotykaj�c jego ramienia.�� Znam Paramutan�w. Pomog� nam. Bez wahania zabrali mnie tu z ch�opcami. Lubi� nas, cho� uwa�aj� za tak r�nych od siebie. Woleliby by�my tu zostali, ale gdy si� uprzemy, zabior� nas wiosn� na po�udnie. Jestem tego pewna.

��Czy jednak nie b�d� potrzebowali wszystkich ikkergak�w na wypraw� �owieck�?�� spyta� Kerrick.

��Nie mam poj�cia. Zapytam i dowiem si�.

��Musimy wyruszy� jak najszybciej�� powiedzia� Ortnar.�� Musimy wraca� do sammad�w.

Kerrick spochmurnia� na te s�owa. Zrobi� ponur� min�, my�l o powrocie przywo�a�a wspomnienia, spowodowa�a nawr�t dawno zarzuconych, odsuwanych od siebie l�k�w.

Pomy�la� najpierw o Vaintè, przepe�nionej wieczn� nienawi�ci�. Jest tam, knuje zniszczenie Tanu i Sasku, wszystkich ustuzou na �wiecie. Porzuci� miasto i zagra�aj�ce mu Yilanè, bo chcia� odnale�� Armun. Dokona� ju� tego, s� razem, bezpieczni. Ale nie b�dzie tak zawsze�� dop�ki b�dzie �y�a Vaintè, dop�ki b�dzie trwa� jej nienawi��. Musz� wraca� do miasta, wraca� do Yilanè i hesotsan�w, do �wiata ustuzou i murgu, do walki bez ko�ca. Bo w tej chwili koniec oznacza�by zniszczenie sammad�w.

Armun patrzy�a na niego z niepokojem, �ledzi�a my�li, zw�aszcza gdy na wspomnienie murgu zacz�� wygina� cia�o, robi� dawne miny i pos�pnie�.

Musz� wraca�.

Ale do czego?

Ortnar wyszed� o �wicie. Opieraj�c si� ci�ko na w��czni, poszukiwa� �lad�w Yilanè. Kerrick chcia� to zrobi� sam, ale wiedzia�, �e wielki �owca jest du�o lepszym tropicielem i zwiadowc�. Gdy Armun karmi�a dzieci, wyci�� d�ugie, mocne tyczki i zrobi� w��ki, zwi�za� je paskami z pakunk�w. Mocowa� je do mastodonta, gdy wr�ci� Ortnar.

��Wysz�y z morza�� powiedzia�, opadaj�c ci�ko na ziemi�. Napi�ta z b�lu twarz ocieka�a potem.�� Znalaz�em miejsce, w kt�rym wyl�dowa�y, zastawi�y pu�pak�, w kt�r� wpad� sammad. Odesz�y ju�, morzem.

Kerrick spojrza� na niebo.

��Jeste�my na razie bezpieczni. Po dokonaniu rzezi nie wy�l� tu �adnych ptak�w. Wyruszamy. P�jdziemy na po�udnie, jak si� da najdalej, zanim nie b�dziemy musieli w�drowa� noc�.

��Sowy��� powiedzia�a Armun. Kerrick przytakn��.

��Mimo to lepiej i�� noc�. Drapie�niki lataj� wy�ej, obserwuj� szerszy teren. Nie mamy innego wyj�cia.

Gdy min�li polan�, na kt�rej zgin�� sammad, wyszli na wyra�ny szlak, kt�rym w�drowali na po�udnie. Arnwheet bieg� za cz�api�cym mastodontem, wszystko uwa�a� za ciekawe i weso�e, przystawa� z zainteresowaniem przy wielkich kopczykach �wie�ego gnoju. Darras sz�a w milczeniu. Przygn�biona tym, co si� sta�o, trzyma�a si� blisko Armun. Szybki marsz zm�czy� Arnwheeta, wskoczy� wi�c na w��ki, gdzie wkr�tce usadowi�a si� te� dziewczynka. Harl, maj�cy ju� trzyna�cie lat, by� o wiele za du�y na dzieci�ce wygody i szed� wraz z innymi.

Ortnar nie chcia� jecha� na w��kach, cho� pozbawiona palc�w stopa przyprawia�a go o nieustanne m�ki. By� �owc�, a nie dzieckiem. Kerrick zaproponowa� to tylko raz, nie m�wi� o tym wi�cej, po opryskliwej odmowie �owcy. Rano zacz�� pada� drobny wiosenny deszcz, stawa� si� coraz g�stszy, �lizgaj�cy si� na lepkim b�ocie. Ortnar zostawa� coraz bardziej z ty�u, a� stracili go z oczu.

��Powinni�my na niego poczeka栗 powiedzia�a Armun. Kerrick pokr�ci� g�ow�.

��Nie. Jest �owc� i ma sw� dum�. Musimy to uszanowa�.

���owcy s� g�upi. Jecha�abym, gdyby bola�a mnie noga.

��Ja te�. Jestem przez to �owc� w po�owie, bo Yilanè nie chodz� bez potrzeby.

��Nie jeste� murgu!�� zaprotestowa�a.

��Nie, ale czasami my�l� jak one.�� Przesta� si� u�miecha� i szed� milcz�co w deszczu.

��S� gdzie� tam, zdarzy�o si� co� strasznego. �eby przekona� si�, co nast�pi�o�� musimy doj�� do miasta.

Kerrick nie chcia� robi� postoju w po�udnie, lecz Armun nalega�a na to, bo od pocz�tku burzy nie widzieli Ortnara. Nie widz�c innej rady, gdy wyci�ga�a jedzenie, naci�� sosnowych ga��zi na sza�as chroni�cy przed zimnym deszczem. Harl przyni�s� wody z pobliskiego strumienia, kt�r� pili obficie, by sp�uka� smak wstr�tnego mi�sa. Kerrick wyplu� ostatni kawa�ek; musz� zapolowa�, zdoby� �wie�e mi�so, upiec je. Nie zauwa�y� dot�d �adnej zwierzyny, ale mia� nadziej�, �e j� wytropi. Co� poruszy�o si� w lesie, chwyci� wi�c �uk i na�o�y� strza��. Okaza�o si�, �e to Ortnar. Wl�k� si� powoli i wytrwale. Z ramienia zwisa�a mu parka le�nych go��bi.

��Pomy�la�am, �e przyda si� nam� �wie�e mi�so�� sapn��, padaj�c na ziemi�.

��Zjedzmy je od razu�� powiedzia� Kerrick zmartwiony g��bokimi zmarszczkami na twarzy Ortnara.�� Rozpalimy ognisko, w deszczu nie b�dzie wida� dymu. Harl, wiesz jak szuka� suchego drewna. Znajd� troch�.

Armun oskuba�a ptaki przy gorliwej, cho� niezdarnej pomocy Darras, a Kerrick rozpali� ognisko. Nawet Ortnar usiad� i u�miechn�� si�, czuj�c zapach ptak�w piek�cych si� na zielonych ga��zkach. Go��bie by�y na wp� surowe, ledwo podgrzane, ale nie mogli si� ich doczeka�.

Mieli ju� do�� mro�onych ryb i cuchn�cego mi�sa.

Zosta�y tylko dobrze obgryzione ko�ci. Ogrzani, najedzeni ruszyli dalej z wi�ksz� energi� ni� rano. Nawet Ortnar dor�wnywa� kroku, cho� potem zacz�� zostawa� w tyle, a� znowu znikn�� z oczu.

Deszcz usta�, s�o�ce prze�witywa�o przez cienkie chmury. Kerrick spojrza� na niebo i zarz�dzi� wczesny post�j. Musieli zostawi� rannemu �owcy czas, by do��czy� do nich przed zmrokiem. Gdy doszli do grupki wielkich d�b�w, niedaleko strumienia, stwierdzi�, �e na dzi� wystarczy w�dr�wki.

�cinanie ga��zi sosny i budowa sza�asu zaj�a im jaki� czas, niezbyt jednak d�ugi. Ortnar wci�� si� nie pojawia�.

��Wracam naszym szlakiem�� powiedzia� Kerrick.�� Poszukam jakiej� zwierzyny.

��Pomog� ci�� Harl chwyci� sw� ma�� w��czni�.

��Nie, masz wa�niejsze zadanie. Musisz tu zosta� i by� naszym wartownikiem. Mog� tu by� murgu.

Polowanie by�o tylko wym�wk�, Kerrick martwi� si� o Ortnara. Wracaj�c przebytym szlakiem, nie my�la� nawet o �owach. Co� trzeba zrobi�, by nam�wi� Ortnara do jazdy na w��kach. Przy posi�ku zauwa�y�, �e spod sk�r owijaj�cych rann� stop� Ortnara cieknie krew. Chcia� z nim porozmawia�, powiedzie�, �e op�nia ich marsz, nara�a wszystkich na niebezpiecze�stwo. Nie, to niedobra argumentacja, �owca zostawi�by ich i szed� sam. Zacz�� si� martwi� coraz bardziej. Czeka�a ich d�uga droga, a Ortnara ci�gle nie by�o wida�. Co� przed nim by�o, zobaczy� ciemny kszta�t na drodze. Uni�s� w��czni� i ruszy� ostro�nie naprz�d.

Sammadar Kerrick przez chwil� patrzy� szcz�liwy na dwie cz�ci swojego sammadu stoj�ce naprzeciw siebie. R�nili si� bardzo, byli od siebie odlegli, inni, dzieli� ich nie tylko j�zyk. Odprz�ga� mastodonta od w��k�w i sp�ta� go pod drzewami, gdzie zwierz� zacz�o zrywa� m�ode li�cie. Zacz�o stanowi� problem, by�o tak wielkie, i� na pewno zostanie dostrze�one z powietrza. Wyj�cie by�o oczywiste; zabi� je i uw�dzi� mi�so. B�d� musieli to zrobi�, cho� jeszcze nie nadszed� czas. A poza tym by�o ju� tyle zabijania.

Armun rozpali�a ma�e, bezdymne ognisko pod szerokim, roz�o�ystym drzewem; w pobli�u bawi�y si� dzieci. Ortnar spa�, a Harl poszed� na �owy, kieruj�c si� w cz�� d�ungli drugiej po�owy obozowiska. Kerrick mia� chwil� spokoju, m�g� pomy�le� o rozmowie z samcami. Trzymaj�c si� cienia, poszed� do obozowiska nad brzegiem jeziora. Spojrza� z podziwem na grub� os�on� z li�ci.

��Zrobili�cie to sami?�� spyta��� Wyhodowali�cie t� os�on�, by nikt was nie spostrzeg� z powietrza?

��Samice kieruj� si� brutaln� si��, samce rozumem�� powiedzia� z zadowoleniem Nadaske, odchylaj�c si� na ogonie.

��Ogromna praca �cinania �wie�ych-ga��zi�� doda� Imehei.�� Bardzo szybko schn� i zmieniaj� barw�. Dlatego postawili�my tyczki i pu�cili�my na nie bluszcz.

��Dzie�o rozumu, niesko�czony-podziw.

Kerrick podkre�li� to stwierdzenie mocnymi kontrolerami. Samce pracowa�y w obcym im �rodowisku, stawia�y czo�a trudno�ciom, o jakich nigdy si� im nie �ni�o w bezpiecznym zaciszu hanalè. Maj� teraz bezpieczne schronienie i na pewno dobrze jedz�.

��Czy �owy s� pomy�lne?

��Jeste�my specjalistami�� powiedzia� Imehei.�� Tak�e w sztuce po�owu ryb.�� Podrepta� do do�u w ziemi wype�nionego mokrymi li��mi, grzeba� w nim i wr�ci� z dwoma du�ymi skorupiakami s�od-kowodnymi.�� Z�apali�my je. Pragniemy-jedzenia?

��P�niej. G��d-ju�-zaspokojony.

��Lepsze od mi�sa�� powiedzia� Imehei, wk�adaj�c jednego skorupiaka do ust, a drugiego podaj�c Nadaske. �u� gorliwie, ostre, spiczaste z�by szybko upora�y si� z posi�kiem, spomi�dzy warg wypada�y kawa�ki muszli.

Nadaskie jad� r�wnie szybko, po czym wyplu� w krzaki resztki skorupy.

��Bez nich jedzenie nie by�oby takie dobre. Nie znamy tajemnicy przyrz�dzania mi�sa�� a ty? Kerrick okaza� przeczenie.

��Widzia�em, jak robiono to w mie�cie. �wie�o-zbite mi�so wk�adane jest do wanien z p�ynem, kt�ry je zmienia. Nie mam poj�cia, co to za p�yn.

��Wspania�e galaretowate-mi�so�� powiedzia� Imehei. Nadaske doda� gest zgody.�� Ale z miasta brakuje nam chyba tylko tego. Swoboda ducha i cia�a jest nagrod� za ca�� t� prac�.

��Czy widzieli�cie innych Yilan� czy wiecie co� o mie�cie?�� spyta� Kerrick.

��Nie!�� rzuci� porywczo Imehei.�� Tak wolimy. Wolni, silni�� i nie wspominaj�cy pla� narodzin.�� M�wi� niewyra�nie, bo z��czonymi kciukami wyd�ubywa� spomi�dzy z�b�w du�e kawa�ki muszli.

��Dumni jeste�my z tego, co tu zrobili�my, ale i cz�sto rozmawiali�my o niedawnej przesz�o�ci. �mier� i nienawi�� dla ustuzou za zabicie miasta. Wdzi�czno�� wobec ustuzou-Kerricka za ocalenie nam �ycia, uwolnienie cia�.

��Wielokrotne wzmocnienie�� doda� Nadaske.

Obaj Yilanè zamilkli po tej oracji, ich cia�a zamar�y w pozie wdzi�czno�ci. Po zimie w�r�d Paramutan�w samce wydawa�y si� kr�pe i brzydkie, przera�a�y pazury u n�g i wielkie z�by, oczy patrz�ce cz�sto w dw�ch r�nych kierunkach, lak ich widz� inni �anu. Jednak Kerrick patrzy� na nich jak na wiernych przyjaci�, rozumnych i pe�nych wdzi�czno�ci.

��Efenselè�� powiedzia� bez namys�u, z tonami wdzi�czno�ci i przyj�cia. Automatycznie odpowiedzieli zgod�. Wracaj�c do obozowiska Tanu, Kerrick szed� powoli, czuj�c zadowolenie ze zmian, jakie dzi�ki niemu dokona�y si� u obu Yilanè.

Nie trwa�o to d�ugo. My�lami zn�w wr�ci� do miasta, martwi� si� o jego los. Musi zobaczy�, co si� tam dzieje. Pow�ci�ga� sw� niecierpliwo��, wiedzia�, �e nie o�mieli si� zostawi� obu grup, dop�ki nie przestan� si� siebie ba�. Darras nie podchodzi�a do obu samc�w, wybucha�a p�aczem na ich widok, bo by�a �wiadkiem, jak im podobne wymordowa�y sammad. Harl, podobnie jak i Ortnar, zachowywa� si� czujnie i niespokojnie w pobli�u samc�w. Tylko Arnwheet nie ba� si� Yilanè ani oni jego. Nazywali go ma�y-niegro�ny i �wie�o-wysz�y-z-morza. Wiedzieli, �e ��czy go z Kerrickiem co� bardzo bliskiego i wa�nego, nie rozumieli jednak, jak rodzice mog� by� zwi�zani z dzieckiem. Yilanè rodzi�y si� z zap�odnionych jaj noszonych przez samc�w i wchodzi�y do morza zaraz po wykluciu si� z nich. Jedyna znana im wi� ��czy�a efenburu, dorastania razem w oceanie. Wspomnienia samc�w na ten temat by�y mgliste, bo szybko roz��czono ich od samic. Arnwheet towarzyszy� zawsze Kerrickowi, gdy ten rozmawia� z samcami, siedzia� i podziwia� ich ruchliwe postacie i zgrzytaj�ce g�osy. By�a to dla niego wspania�a zabawa.

Dni mija�y, a obie grupy nie zbli�a�y si� do siebie. Kerrick traci� nadziej� na zmian� tej sytuacji. Gdy inni spali, pr�bowa� rozmawia� o tym z Armun.

��Jak mog� polubi� murgu?�� spyta�a i poczu� jak jej cia�o sztywnieje mu pod r�k�.�� Po tym wszystkim, co zrobi�y, po ca�ym tym zabijaniu?

��Nie zrobi�y tego samce, by�y w mie�cie uwi�zione�

��Dobrze. Wsa� ich z powrotem do wi�zienia. Albo zabij. Zrobi�abym to sama, gdyby� nie zakaza�. Dlaczego musisz z nimi rozmawia�, przebywa� z nimi? Wydawa� te okropne d�wi�ki i trz��� cia�em? Nie powiniene�.

��B�d� to robi�. S� moimi przyjaci�mi.

Straci� nadziej�, �e cokolwiek wyt�umaczy; m�wi� to ju� tyle razy. W ciemno�ci g�adzi� jej w�osy, potem dotkn�� j�zykiem mi�e mu rozszczepione wargi i po�askota� j�. Tak by�o lepiej. Pragn�� jednak, by rado�ci dostarcza�a mu tak�e druga sfera jego �ycia, by po��czy�y si� obie cz�ci jego natury.

��Musz� i�� do Deifoben�� powiedzia� Armun nast�pnego dnia.�� Musz� zobaczy�, co si� tam sta�o.

��P�jd� z tob�.

��Nie, to jest twoje miejsce. Nie b�dzie mnie tylko kilka dni, p�jd� tam i zaraz wr�c�.

��To niebezpieczne. Mo�esz zaczeka�

��Nic si� nie zmieni. Nie potrwa to d�ugo, obiecuj� ci. P�jd� tam�� ostro�nie�� i wr�c�, najszybciej jak b�d� m�g�. Niczego ci tu nie zabraknie, mi�sa jest du�o.�� Spostrzeg�, jak patrzy z obaw� na obozowisko obu samc�w.�� Tamci dwaj nie skrzywdz� ci�, przyrzekam. Samce tego nie chc�. Bardziej si� boj� was ni� wy ich.

Poszed� do obu Yilanè, by powiadomi� ich o swym odej�ciu, zareagowali tak, jak si� tego spodziewa�.

��Natychmiastowa �mier栗 koniec �ycia!�� zaj�cza� Imehei.�� Bez ciebie ustuzou nas zabij�, zawsze zabijaj�.

��Nie umrzemy sami, obiecujꠗ powiedzia� Nadaske z ponur� pewno�ci�.�� Nie jeste�my silni-samiczy, lecz mimo to nauczyli�my si� broni�.

��Do��!�� rozkaza� rozdra�niony Kerrick, u�ywaj� formy zwracania si� samicy-wy�szej do samca-ni�szego, najsilniejszej, jaka mu przysz�a do g�owy w tej dziwnej sytuacji.�� Nie b�dzie �adnego zabijania. Tak rozkaza�em.

��Jak mo�esz wydawa� rozkazy samicy ustuzou, b�d�c samcem?

��spyta� Imehei z lekkim odcieniem ironii. Z Kerricka opad� gniew, zacz�� si� �mia�. Samce nigdy nie pojm�, �e Armun, cho� samica, niczym nie kieruje, �e ca�kowicie jest mu podporz�dkowana.

��Szacunek-b�aganie�� okaza� gestami.�� Po prostu trzymajcie si� od nich z daleka, a obiecuj� warn, �e i oni nie b�d� si� zbli�a�. Czy zrobicie to dla mnie?

Obaj z wahaniem wyrazili zgod�.

��Dobrze. Teraz p�jd� powiedzie� to samo ustuzou. Mam jednak do was pro�b�. Dajcie mi jeden ze swoich hesotsan�w. Tamte, kt�re zabrali�my zgin�y z zimna.

���mier�-od-strza�ek!

��G��d�� brak mi�sa!

��Zapomnieli�cie, kto da� wam bro�, nauczy� z niej korzysta�, uwolni� i ocali� wasze bezwarto�ciowe �ycie. Po�a�owania godny pokaz typowego dla samc�w braku wdzi�czno�ci.

Nast�pi�y dalsze lamenty i skargi na samicz� brutalno�� z jego strony, ale w ko�cu dali mu z oporami jedn� ze swych broni.

��Dobrze nakarmiony?�� spyta�, klepi�c stworzenie po pysku, by pokaza�o z�by.

��Nie �a�owali�my opieki, jad�y wcze�niej od nas�� powiedzia� Nadaske z pewn� przesad�.

��Podzi�kowania. Wr�c� wkr�tce. Za kilka dni, najwy�ej.

Wyruszy� nast�pnego dnia o �wicie, zabieraj�c z sob� niewielki zapas w�dzonego mi�sa. By�o ono, obok hèsotsanu, jedynym jego obci��eniem, szed� wi�c szybko i lekko. Droga by�a wyra�na; pokonywa� j� po�piesznie, zwolni� dopiero po doj�ciu do najbardziej zewn�trznych p�l i porusza� si� odt�d z najwy�sz� ostro�no�ci�. By� ju� w granicach Alpèasaku, zamkni�te tu zwierz�ta dawno pad�y, zapory zanikn�y. Przed sob� widzia� �wie�� ziele� na jednej z zewn�trznych �cian z cierni.

By�a ziele�sza ni� pami�ta�; gdy podszed� bli�ej, zrozumia� dlaczego. Pokrywa�y j� wielkie, p�askie, wilgotne li�cie. Na d�ugich kolcach gni�y cia�a ptak�w i ma�ych zwierz�t.

Yilanè.

Czy zasadzi�y t� zapor�, by powstrzymywa�a nieprzyjaciela od wewn�trz, czy z zewn�trz? Kto teraz zajmuje miasto? To nadal De-ifoben�� czy te� odrodzi� si� Alpèasak?

Nie mia�o sensu przedziera� si� od strony l�du; nowa zapora na pewno otacza miasto. M�g�by ca�e dni i�� wzd�u� niej i nic by mu to nie da�o. Morze, tylko morze. Zapomnia� o ca�ej ostro�no�ci i ruszy� biegiem. Dopiero gdy zm�czy� si�, zacz�� ocieka� potem, zwolni� i zatrzyma� si� w cieniu drzewa. To nic nie da. Pope�ni tylko w ten spos�b samob�jstwo. Musi i�� powoli i ostro�nie, rozgl�daj�c si� na wszystkie strony. By� ju� wiecz�r. Musi znale�� wod� i schronienie na noc. Na brzeg ruszy o pierwszym brzasku.

Zjad� kawa�ek mi�sa i pomy�la�, �e nie uda mu si� zasn��. By� po d�ugim, wyczerpuj�cym dniu, tu przywita�o go szare niebo i zimna mg�a, kt�ra pokry�a go ros�. Nad morze nie by�o daleko, ale mg�a g�stnia�a, skrywa�a wszystko. S�ysza� ju� fale bij�ce w niewidzialn� pla��. Uwa�nie pokonywa� ostatnie zaro�la, a� osi�gn�� znajome wydmy. Postanowi� poczeka� tu, nim mg�a si� nie uniesie.

Zanosi�o si� na kolejny upalny dzie� i s�o�ce wkr�tce przebije chmury. W nikn�cej mgle widzia� ciemny kszta�t na wodzie, zbli�a� si� do brzegu. Ukryty w zaro�lach patrzy�, jak wynurza� si� z oparu. Czarne burty, wysoka p�etwa. Uruketo.

P�yn�o powoli na po�udnie w kierunku portu. Nie wiedzia�, co to oznacza; mo�e to patrol �ledz�cy brzeg. A mo�e tam jest nowa przysta�.

Resztki nadziei, jakie mu pozosta�y, znikn�y na widok dw�ch ma�ych �odzi; wstaj�ce s�o�ce l�ni�o w muszlach na ich dziobach. W ka�dej siedzia�y fargi, wyp�ywa�y na po��w.

Deifoben sta�o si� znowu Alpeasakiem. By�a bitwa, napa��, zniszczenie. Wszystko to mia�o miejsce podczas jego nieobecno�ci.

Ale gdzie s� Tanu i Sasku, kt�rzy tu wtedy mieszkali? Co si� z nimi sta�o? W oddali widnia�a zapora ze �mierciono�nych cierni. Nie m�g� niczego za ni� dostrzec, ale aktywno�� na morzu dowodzi�a, �e miasto nale�a�o zn�w do Yilanè, la my�l uderzy�a go, powali�a czarn� pi�ci� rozpaczy. Czy wszyscy zgin�li? Le�a� z policzkiem na piasku, obok szybko przebieg� paj�k. Wyci�gn�� d�o�, by go zgnie��, lecz powstrzyma� r�k� i patrzy�, jak znika po�piesznie z oczu. Czy zgin�li wszyscy, czy zgin�li?

Je�eli b�dzie tak le�a�, nigdy nie dowie si� co zasz�o. Wiedzia� o tym, lecz poczucie nieszcz�cia opanowa�o go tak mocno, �e czu� si� pokonany, bezradny. Uni�s� g�ow� dopiero wtedy, gdy przez otaczaj�ce go resztki mg�y dos�ysza� odleg�e krzyki. By� za daleko, by je zrozumie�.

Ale czy to rzeczywi�cie �odzie rybackie? Mo�e nale�� do wyprawy bojowej udaj�cej si� na p�noc? Musi to sprawdzi�; mog� tam gdzie� by� Tanu. Schowa� si� za wydmami i ruszy� na p�noc. Bieg�, p�ki si� nie zm�czy�, potem wype�z� zn�w na wydm�, by spojrze� na ocean, zobaczy�, gdzie s� �odzie.

Wiatr by� wschodni, gna� przed sob� grube deszczowe chmury. Wkr�tce spad�y pierwsze krople, nast�pne by�y coraz wi�ksze. Ju� nie bieg�, lecz z opuszczon� g�ow� wl�k� si� powoli przez piasek. �odzie p�yn�y tu� za przybojem, sprawdza� to cz�sto. W po�udnie zatrzyma� si� na odpoczynek, zjad� troch� mi�sa. W czasie drogi powoli opuszcza�a go rozpacz. Po co to robi, co chce osi�gn��? �odzie s� tam, na morzu, w �aden spos�b nie mo�e ich powstrzyma�. Czy nadaremna pogo� ma jaki� sens?

Gdy tym razem uni�s� ostro�nie g�ow� ponad koron� wydmy, zobaczy�, �e �odzie stan�y, do��czy�y do innych �owi�cych ryby po drugiej stronie w�skiej cie�niny, oddzielaj�cej pla�� od piaszczystych wysepek. Widzia� wyci�gni�t� sie�, przekazywanie cz�ci zdobyczy nowo przyby�ym. A wi�c to nie wyprawa wojenna, tylko �odzie rybackie. Morze by�o teraz bardziej wzburzone, wiatr si� nasila�, zbiera�o si� na sztorm tropikalny. Yilanè w �odzi musia�y o tym wiedzie�, bo na jaki� niedos�yszalny rozkaz wszystkie zawr�ci�y i pop�yn�y w stron� portu i miasta.

Kerrick wsta� i patrzy�, jak odp�ywaj�, wolno znikaj� mu z oczu w zacinaj�cych strugach deszczu. Przem�k�, w�osy i broda lepi�y mu si� do twarzy, ale deszcz by� ciep�y i przesta� na to zwa�a�. Hèsotsan poruszy� si�, gdy poczu� wod�, otworzy� drobny pyszczek, by si� napi�. Kerrick wystawi� twarz na deszcz, napi� si� r�wnie�. Do��. Musi odej��. Czy pozostaje mu co� innego? Nie m�g� nic wymy�li�.

W wodzie, opuszczonej przez �odzie, pojawi�y si� ciemne kszta�ty, skaka�y wysoko i spada�y z pluskiem w morze. Fale bardzo uros�y, rozbija�y si� o wysepki po drugiej stronie cie�niny. Wysepki by�y niskie jak �awice piasku. Grzywacze przelewa�y si� przez nie i wbiega�y daleko na pla��. Skacz�ce stwory to enteesenaty, pozna� je, cz�sto widzia�, jak bawi�y si� wok� uruketo. Nigdy nie wyp�ywa�y same, w pobli�u musi by� uruketo, tak jak tam. P�yn�o w �lad za nim, fale �ama�y si� na jego grzbiecie, wali�y o p�etw�. Zwierz� nie mia�o do�� miejsca, by skr�ci�, fale uderza�y w jego bok, nie mog�o uciec na otwarte morze.

�odzie znikn�ty ju� za horyzontem, Kerrick i enteesenaty byli jedynymi �wiadkami katastrofy. Uruketo miota�o swym pot�nym ogonem, ale si� nie posuwa�o. Osiad�o na mieli�nie. Fale ci�gle ros�y, za�amywa�y si� nad zwierz�ciem, wpycha�y je na piasek. Ich si�a przewr�ci�a stworzenie na bok, wysoka p�etwa grzbietowa zanurzy�a si� w wodzie. By�y tam Yilanè, trzyma�y si�, broni�y przed porwaniem przez wod�. Wtem potok ciemnej wody zala� otw�r na wierzcho�ku p�etwy. Potem powracaj�ca fala wyprostowa�a zn�w zwierz�, Kerrick ujrza� jego okr�g�e, puste oko wysoko nad wod�.

By�o wyrzucone na brzeg, ranne, ledwo tylko zanurzone. Enteesenaty p�ywa�y tam i z powrotem tu� za �ami�cymi si� falami; nie wiedz�c, co si� dzieje, skaka�y wysoko. �wietnie p�ywa�y i by�y bezpieczne; gin�o uruketo, kt�rym si� opiekowa�y.

Gdy nast�pna wielka fala spad�a na wielkie, oszo�omione stworzenie i pchn�a je jeszcze g��biej na l�d, p�etwa leg�a p�asko na wodzie. Uruketo nie mog�o si� ju� wyprostowa�.

Pozosta�e p�etwy stercza�y w g�r�, porusza�y si� bezskutecznie.

Kerrick widzia�, jak woda wp�ywa swobodnie do otwartej p�etwy grzbietowej. Gdy wyp�yn�a, wynurzy�a si� za�oga. Pot�uczone Yilanè chwyta�y si� czegokolwiek, by nie zmy�a je nast�pna fala. Jedna z nich ledwo si� wynurzy�a, wlok�c towarzyszk�, gdy spad� grzywacz. Obie znikn�y pod za�amuj�c� si� �cian� wody. Gdy ta rozbi�a si� na pla�y, nie by�o ju� ich wida�.

Uruketo by�o skazane na zag�ad�, nap�dzaj�ce je p�etwy przesta�y si� rusza�, ale za�oga nadal walczy�a o �ycie. Fale nie �ama�y si� ju� z poprzedni� straszliw� si��, zaczyna� si� odp�yw, s�ab� wiatr. Kerrick widzia�, jak jedna z Yilanè, prawdopodobnie dowodz�ca, sta�a po pas we wzburzonej wodzie, wskazuj�c ocala�ym kierunek. Wynurzy�y si� z otwartej p�etwy nios�c pakunki, wlok�y je na brzeg, wraca�y po nast�pne. Nie ocali�y zbyt wiele, bo szpara na szczycie p�etwy zacz�a si� zapada�; musia�y wyszarpywa� ostatnie za�ogantki.

Jedynie pi�tka ocala�ych opad�a ci�ko obok ma�ego stosu ocalonych przez siebie rzeczy. Cztery le�a�y na piasku, ale jedna sta�a wyprostowana, patrz�c wraz z innymi na umieraj�ce w�r�d fal zwierz�.

Trzymaj�c w pogotowiu hèsotsan Kerrick zbli�a� si� do nich powoli. Dlaczego by nie? �adna nie by�a uzbrojona. By�y wyczerpane walk� z morzem, nie b�d� si� broni�. Mog�y jednak m�wi�. Zmusi je do rozmowy, musz� mu powiedzie�, co si� sta�o z miastem. Podchodz�c bli�ej, czu� jak krew dudni mu w uszach. Teraz si� dowie.

Widzia� je ju� wyra�nie, zobaczy�, jak stoj�ca posta� si� pochyla. Znajoma postawa. Oczywi�cie.

��Erafnai��� zawo�a�, a gdy dowodz�ca odwr�ci�a si� i spojrza�a na� z nie ukrywanym zdziwieniem, u�miechn�� si� smutno.�� Musisz mnie pami�ta�, dowodz�ca. Z iloma ustuzou rozmawia�a� dot�d?

Zamroczona, wstrz��ni�ta Erafnai� unios�a ci���c� jej g�ow� i spojrza�a na wysok� posta�. Nasun�a na oczy przejrzyste b�ony, by zetrze� resztki s�onej wody.

��Kerrick?�� spyta�a ze znu�eniem.

��Ten sam.

Za�oga odwr�ci�a si� na d�wi�k rozmowy. Okaza�a zmieszanie i zmartwienie.

��Daj im rozkaz�� powiedzia� Kerrick�� jak najwy�sza do najni�szych.�� Niech nic nie robi�, tylko s�uchaj� ciebie. Je�li tak post�pi�, nie doznaj� �adnej krzywdy. Zrozumia�a�?

Erafnai� wygl�da�a na oszo�omion�, nie rozumia�a kierowanych do niej s��w. Pozosta�e cz�onkinie za�ogi by�y w podobnym stanie. Erafnai� wskaza�a na martwe, czy umieraj�ce wielkie zwierz� i powiedzia�a wolno i prosto jak fargi:

��Pierwsze, kt�rym dowodzi�am. Zobaczy�am je wkr�tce po urodzeniu, karmi�am sama �wie�ymi rybami. Dow�dczymi musi tak robi�. Uruketo maj� troch� rozumu, niezbyt wiele, ale maj�. Poznawa�o mnie. Pomaga�am w szkoleniu, robi�am to, czego nauczy�y mnie instruktorki. Wiedzia�am, �e jest stare, ma pi��dziesi�t pi��, prawie pi��dziesi�t sze�� lat, zbli�a�o si� do swego kresu, ale by�o jeszcze silne. Przed nadchodz�c� burz� powinny�my by�y wyj�� w morze, a nie sta� w tej w�skiej cie�ninie; nic by si� wtedy nie sta�o. Rozkazy by�y jednak inne�� spojrza�a na Kerricka z beznadziejn� rozpacz�.�� P�yn��e� w nim, pami�tam. Mia�y�my spokojny rejs, przetrzyma�y�my sztorm, �adnych k�opot�w.

Za�oga s�ucha�a tej opowie�ci, bo tak jak i on te� przebywa�a wtedy na pok�adzie uruketo. By�o ich domem, ich �wiatem. Jedna z cz�onki� za�ogi opad�a zn�w na piasek. Zwr�ci�o to uwag� Kerricka. Szuka�a czego� na piasku mi�dzy p�cherzami i pojemnikami.

��Odsu� siꠗ rozkaza� Kerrick z kontrolerami przynaglenia i wielkiego niebezpiecze�stwa. Nie us�ucha�a, chwyci�a co� i usiad�a�� z hèsotsanem w r�kach.

Kerrick krzykn�� i strzeli�. Ujrza�, jak strza�ka uderzy�a w pojemnik. Bro� tamtej skierowa�a si� w jego stron�. Rzuci� si� na piasek. Padaj�c us�ysza� strza�. Uni�s� sw�j hèsotsan i strzeli� powt�rnie.

Tym razem celnie. Strza�ka trafi�a w pier�, za�ogantka upad�a twarz� do pla�y. Kerrick podbieg� nim zd��y�y zareagowa� inne za�ogantki, chwyci� drugi hèsotsan w woln� d�o�, odwr�ci� si� i wycelowa� w �rodek grupy.

Trwa�o to tylko chwil�, lecz ca�kiem zmieni�o sytuacj�. Kolejna Yilanè le�a�a martwa na boku, trafiona strza�k�, kt�rej unikn�� Kerrick. Skierowa� teraz bro� na Erafnai� i pozosta�e dwie za�ogantki.

��Ostrzega�em ci�, kaza�em ci je powstrzyma�. To si� nie mo�e powt�rzy�. Teraz odsu�cie si� wszystkie od tych rzeczy. Dwie ju� zgin�y, to wystarczy.

��Osiem innych zgin�o w mie�cie�� Erafnai� m�wi�a tak cicho, �e ledwo j� s�ysza�, cia�o wykonywa�o tylko nieznaczne ruchy.

��Powiedz mi, co dzieje si� w mie�cie�� nakaza� g�o�no Kerrick, wyra�aj�c zdecydowanymi ruchami pilno��-m�wienia.�� Co si� tam sta�o? Powiedz mi o Alpèasaku.

��Nie by�e� tam?�� spyta�a Erafnai�, gdy wreszcie dotar�o do niej znaczenie jego s��w.

Kerrick szybko zaprzeczy�, omi�t� spojrzeniem za�ogantki i zn�w zwr�ci� si� do dow�dczym.

��By�em bardzo daleko. Dopiero wr�ci�em. Co si� sta�o?

��Vaintè powiedzia�a, �e nie b�dzie bitwy, ale si� omyli�a. Eistaa zaufa�a jej, udzieli�a pomocy, gdy� zimowe wiatry coraz cz�ciej wiej� nad Ikhalmenetsem i chcia�a go opu�ci�. Vaintè opowiedzia�a jej o istniej�cym tu mie�cie, prosi�a o pomoc, potem przyby�a tu, obieca�a, �e nie b�dzie bitwy. Rozsiewano nasiona, ustuzou mia�y zgin��, a Alpèasak zn�w wr�ci� do Yilanè. Ale ustuzou napad�y baz� na wyspie od strony morza, walczy�y�my, pobi�y�my je. Wioz�am Vaintè na tym uruketo, to wiem, pyszni�a si� swym zwyci�stwem, ale gdy si� przekona�a, �e to by� podst�p, rozgniewa�a si� tak strasznie, �e umar�o wok� niej wiele fargi.

��Podst�p, jaki podst�p?�� pyta� gwa�townie Kerrick, wyra�aj�c ruchami ��danie wyja�nie�.

��Wysp� zaatakowa� ma�y oddzia�. Wszyscy podobno zgin�li, ale w tym czasie uciek�a z miasta ca�a reszta, s� �cigani, tropieni, ale jeszcze ich nie z�apano. To jeszcze nie wszystko�� Erafnai� zwr�ci�a si� twarz� do Kerricka, wyprostowa�a na ile pozwoli�y jej pokr�cone plecy, m�wi�a z emocj�:

��Dlaczego ona to robi, ustuzou Kerricku? Znasz j�. Jaka� nienawi�� ni� kieruje? Miasto nale�y zn�w do Yilanè, po to tu przyby�y�my, ponios�y�my straty. A Vaintè mimo to namawia do dalszej walki eista�, przekona�a j�, �e ustuzou powr�c�; rozmowa toczy�a si� na p�etwie uruketo, st�d wiem. Eistaa zgodzi�a si� na ni�, zamierzaj�c �ciga� i napada�. Zgin� dalsze Yilanè.

��Ustuzou zgin� tak�e, Erafnai��� powiedzia� Kerrick, opuszczaj�c hèsotsan.�� Nie chc�, by trwa�o tak dalej.

Erafnai�, jakby o nim zapomnia�a. Patrzy�a w morze, rozci�gaj�ce si� za martwym cia�em uruketo.

��Enteesenaty s� niespokojne�� patrz, jak wysoko skacz�. Ale to rozumne stworzenia, nie zostan� tu d�ugo. Wr�c� do portu, zostan� przyuczone do prowadzenia i karmienia innego uruketo. My te� musimy wraca�. Musimy zameldowa�, co si� sta�o�

��Nie�� powiedzia� Kerrick, wysuwaj�c ponownie bro�.�� Nie mo�esz tego zrobi�. Nie mo�esz powiedzie� Vaintè o spotkaniu ze mn�. A powiedzia�aby� jej, prawda?

Erafnai� wyrazi�a potwierdzeniem brak zrozumienia.

��Gdy zameldujemy, co si� sta�o, dowiedz� si� o tobie.

��Wiem. Gdyby� nawet potrafi�a k�ama�, nie zrobi�aby� tego.

��Wyra�enie �k�ama�. Nie znam go. Pro�ba o wyt�umaczenie.

��To Vaintè wymy�li�a to s�owo na okre�lenie pewnej umiej�tno�ci ustuzou, nieznanej Yilanè. Niewa�ne. Liczy si� to, �e nie mog� pozwoli� na tw�j powr�t. Zacz�aby mnie �ledzi�, wys�a�aby ptaki, znalaz�aby nas. Samce mo�e by prze�y�y�� ale nie d�ugo. Wiem, czym zap�aci�yby za pr�b� odzyskania wolno�ci. Pla�e tyle razy, ile by to by�o potrzebne. Przykro mi, nie mo�esz wr�ci�.

��Zabra�y�my mapy�� powiedzia�a Erafnai�, podnosz�c je.�� Nie mo�na ich tu zostawi�. Reszta mo�e poczeka�, przyjd� inne i zabior� wszystko, co cenne�

��St�j!�� nakaza� Kerrick.�� Co robisz?

��Zabieramy mapy�� powiedzia�a Erafnai�, r�ce mia�a zaj�te, tak i� znaczenie gest�w zaciera�o si�.�� S� bardzo warto�ciowe, niepowtarzalne.

��Dok�d chcesz je zabra�?

��Do Alpèasaku.

��Nie mo�esz.�� Wycelowa� hèsotsan.�� By�a� mi przyjaci�k�, nigdy mnie nie skrzywdzi�a�. Wa�niejsze jest jednak dla mnie �ycie innych. Je�li spr�bujesz odej��, zabij� ci�. Czy to jasne?

��Ale przecie� zgin�o moje uruketo. Zosta�o teraz tylko miasto.

��Nie.

Kerrick odwr�ci� si�, s�ysz�c ostry krzyk. Jedna z za�ogantek bieg�a pla��. Wycelowa� i strzeli�, upad�a. Szybko obr�ci� si� ku drugiej, na wypadek, gdyby i ona pr�bowa�a ucieczki. Sp�ni� si� jednak, bo ju� uciek�a�� przed nim i przed �yciem. Le�a�a na boku z szeroko otwartymi ustami, oczy zachodzi�y mg��.

��Zrozum�� powiedzia�a Erafnai�.�� Uruketo zgin�o. Wszystko by�oby z ni� dobrze, gdyby mog�a wr�ci� do miasta. Ale ty� j� zatrzyma��� umar�a wi�c, jak po odrzuceniu przez eista�.�� Spojrza�a zmartwionym wzrokiem na Kerricka.�� Ja te� nigdy ju� nie b�d� dowodzi�.

��Nie!�� krzykn�� Kerrick.�� Nie b�dziesz.

Erafnai� odwr�ci�a si� od niego i ci�ko usiad�a. Podbieg� do niej, nie chcia�, by i ona umar�a, ale opad�a na mokry piasek nim si� przy niej znalaz�. Spojrza� na ni�, odwr�ci� si� i ze smutkiem zobaczy� pozosta�e zmar�e i umieraj�ce Yilanè. Nie chcia� ich �mierci�� ale nie m�g� w �aden spos�b temu zapobiec. Co za strata, co za okropna strata.

Na morzu enteesenaty ruszy�y szybko ku miastu. Wiedzia�y, �e uruketo pad�o, �e nic je ju� tu nie trzyma.

Kerrick patrzy�, jak odp�ywaj�, zrozumia� nagle, czym to grozi. Gdy wr�c� same, wywo�a to alarm, bo nigdy nie porzuca�y uruketo. Zarz�dzone zostan� poszukiwania, wys�ane b�d� �odzie, mo�e inne uruketo. Spojrza� na niebo. Jeszcze jest jasno, mog� nawet zd��y� tutaj przed zmrokiem. Omal nie wpad� w panik�. Usi�owa� si� opanowa�. Musi si� zastanowi�, ma jeszcze czas do ko�ca dnia, to wystarczy. Po pierwsze, to oczywiste, musi zatrze� wszystkie �lady swojej obecno�ci.

Odwr�ci� si� i spojrza� na pla��, na wyra�ny ci�g �lad�w st�p prowadz�cy od wydm. Deszcz by� teraz s�abszy, nie by� pewien, czy je zmyje. Od�o�y� hèsotsan i wr�ci� ostro�nie po w�asnych �ladach do miejsca, gdzie zaczyna�a si� sztywna trawa. Wystarczy. Nachyli� si� i wr�ci�, zacieraj�c �lady r�koma. Teraz deszcz zatrze je szybko do ko�ca.

Trzeba by�o z kolei usun�� cia�a. Wyci�gn�� strza�ki z obu Yilanè i zakopa� w piasku gro�ne pociski. Potem zaci�gn�� ci�kie cia�a do wody i wrzuci� je mi�dzy fale. Erafnai� by�a ostatnia. Jej u�cisk by� mocny nawet po �mierci; musia� odgina� skurczone kciuki, by wyrwa� mapy, kt�re rzuci� na piasek.

Przeszuka� ocala�e pakunki, ale nie znalaz� niczego przydatnego. Jedzenie i woda, lepiej to zostawi�. Zabierze oczywi�cie drugi hèsotsan. Po�o�y� go obok swojego, potem zaci�gn�� ocala�e pakunki do oceanu, by do��czy�y do zw�ok. Mo�e fale wyrzuc� je znowu na brzeg, to niewa�ne. Wyg�adzi wszystkie �lady na pla�y i p�jdzie na p�noc skrajem wody. Je�eli nie b�d� podejrzewa� jego obecno�ci, uznaj� to za wypadek. Sztorm wyrzuci� uruketo na brzeg, za�oga uton�a pr�buj�c ocali�, co si� da. Musi tylko zatrze� wszelkie �lady swojej obecno�ci.

Ale co z mapami? Mia� ju� je rzuci� w ocean, gdy si� rozmy�li�. Mo�e mapy powiedz� mu co� o nowej eistai? Wszystkie Yilanè pochodz� z Ikhalmenetsu, tak powiedzia�a Erafnai�. Pami�ta� t� nazw�, ale nie zna� po�o�enia miasta. Nie mia�o to znaczenia; uzna� po prostu za niew�a�ciwe wyrzucenie map bez ich zbadania, a teraz nie mia� na to czasu. Zabierze je razem z hesotsanami. Sta� po kolana w wodzie i omiata� d�ugim spojrzeniem piasek. W porz�dku. Wszed� g��biej w spienione fale i ruszy� na p�noc. Sz�o mu si� lekko, gdy zacz�� sobie u�wiadamia�, �e cz�� sammad�w ocala�a. Na pla�y by� tak zaj�ty, �e przez chwil� o tym zapomnia�.

�yj�! Niekt�rzy uciekli przed upadkiem miasta, tak powiedzia�a Erafnai�, mo�e wi�kszo�� spo�r�d nich. Wszyscy ocaleni wr�c� do doliny Sasku. Tanu p�jd� z nimi. Vaintè przysi�g�a, �e ruszy za nimi w pogo�, ale nie zrobi�a tego jeszcze. Ci�gle �yj�.

W nocy zn�w pada�o, lecz wypogodzi�o si� z nastaniem �witu. Kerrick chcia� i�� jak najszybciej, ale uniemo�liwi� to upa� i grz�ska ziemia pod drzewami. S�o�ce ju� wsta�o, jego jasne promienie przebija�y zielon� powa��, ale z li�ci kapa�a nadal woda. Po mchu i trawie sz�o si� lekko, musia� jednak ca�y czas uwa�a�. Jeden hèsotsan przerzuci� przez plecy razem z mapami, drugi trzyma� w d�oniach, bo wok� by�y drapie�niki. Spotka� tak�e zwierzyn� �own�, lecz nie chcia� traci� czasu na polowanie. Pragn�� jak najszybciej wr�ci� do obozowiska nad jeziorem.

��S�ysza�em, jak nadchodzisz�� powiedzia� Harl, wychodz�c zza drzewa.�� My�la�em, �e to murgu.

Kerrick odwr�ci� si� zaskoczony i u�miechn�� si� do ch�opca. Harl to Tanu wychowany w puszczy, on sam nigdy ju� nie b�dzie dobrym tropicielem czy �owc�, wiedzia� o tym.

��Powiedz, co w obozie?�� spyta�.

��Zabi�em wczoraj sarn�, kozio�ka, mia� siedem wyrostk�w na rogach.

��No, to wszyscy si� najemy. A opr�cz tego, czy by�y� jakie� k�opoty?

��Chodzi ci o murgu? Trzymaj� si� od nas z dala, nigdy ich nie widzimy.�� Oczy ch�opca ca�y czas by�y czujne, myszkowa�y po puszczy, przeszukiwa�y j�. Cho� wydawa�o si�, �e nie patrzy nigdy pod nogi, to szed� bezszelestnie; pod nog� Kerricka trzasn�a ukryta w trawie ga��zka.�� P�jd� przodem, powiem im, �e nadchodzisz�� powiedzia� Harl.�� Id�.�� �Chce zanie�� dobr� wiadomo��, czy ma do�� mego mastodontowego st�pania?� Kerrick u�miechn�� si�, gdy ch�opiec szybko znikn�� mu z oczu.

Gdy dotar� do obozu, wszyscy ju� na niego czekali. Arnwheet podbieg�, piszcz�c z rado�ci; Kerrick podni�s� go wysoko. Armun si� u�miecha�a, tylko oparty ci�ko na kuli Ortnar patrzy� jak zwykle ponuro. Kerrick powiedzia� im od razu o swych odkryciach.

��W Deifoben nie ma ju� sammad�w�� �yj� jednak. Mam drugi �miercio-kij i te mapy. Jest jeszcze co�, ale dajcie wpierw wody, mam za sob� d�ug� drog�.

Sapi�c wyla� j� sobie na g�ow�, po czym napi� si� �apczywie. Wreszcie usiad� i opowiedzia�, co widzia�, co si� sta�o.

��Nie mo�esz przecie� wiedzie�, dok�d posz�y sammady�� powiedzia� Ortnar po sko�czonej opowie�ci.

��Mog� i�� tylko w jedno miejsce�� z powrotem do doliny. Sasku znaj� dobrze drog�, maj� wiele �miercio-kij�w. Nie dadz� si� �atwo murgu.

��Powiedzia�e� jednak, �e murgu b�d� ich �ciga�, napada栗 stwierdzi�a z trosk� Armun.�� Czy nie powinni�my p�j�� za nimi, ostrzec ich?

��Wiedz� o tym dobrze.�� Jego g�os by� ponury, gdy pomy�la� o najbli�szej przysz�o�ci. Co ma robi�? C� w og�le mo�na zrobi�? Czy zabijanie nigdy si� nie sko�czy? To przez Vaintè. Gdyby nie ona, walki by ju� usta�y. Znajdowa�a si� jednak poza zasi�giem jego w��czni czy strza�y, nie m�g� jej zabi�.

Nic nie mo�na zrobi�, oto odpowied�. Nic. Sammady b�d� ucieka栗 �cigane przez Yilanè. To smutna, lecz niew�tpliwa prawda.

Tego popo�udnia Kerrick przekroczy� niewidoczn� granic� mi�dzy dwoma obozami, by zwr�ci� samcom hèstosan. B�dzie im potrzebny przy �owach, nie pos�uguj� si� bowiem w��czni� czy �ukiem. Arnwheet zobaczy�, jak odchodzi, zawo�a� i pobieg� za nim. Ch�opiec trzyma� pod pach� jedn� z map Erafnai�, ciekawi�y go jej barwy, jako jedyny, opr�cz ojca, interesowa� si� wyrobami Yilanè. Kerrick wzi�� go za r�czk� i ruszyli powoli pod drzewami. Cieszy� si�, �e trzyma drobn� d�o� ch�opca. Cieszy� si� z jego radosnej obecno�ci, lecz mimo to nie opuszcza� go wszechobecny niepok�j.

��Wr�ci� ten, kt�ry odszed��� zawo�a� na ich widok Imehei.�� Informacje wielkiej wagi do przekazania.

Nadaske us�ysza� jego g�os i wystawi� g�ow� z sza�asu, by zobaczy�, co m�wi.

��Rado�� z widzenia-powt�rnie�� powiedzia�, czyni�c przy tym ruch wyra�nej ulgi.

��Potwierdzenie�� doda� Imehei.�� �mier� od z�o�liwych ustuzou grozi�a nam w ka�dej chwili twej nieobecno�ci.

Kerrick pomin�� jawn� przesad� i zwr�ci� hèsotsan z oznakami podzi�kowania za u�ycie. W odpowiedzi na pytaj�ce ruchy samc�w opowiedzia�, co dzia�o si� w Alpèasaku.

��Ustuzou uciek�y, znowu s� tam Yilanè.

��Samice i �mier�, za blisko, za blisko�� zaj�cza� Imehei.

��Gdy w mie�cie by�y ustuzou, te� zbytnio nie radowali�cie siꠗ przypomnia� im Kerrick.�� Zdecydujcie lepiej, kogo wolicie.

��R�wne z�o�� powiedzia� Nadaske.�� �mier� od kamiennego z�ba, �mier� na pla�ach.

��To trzymajcie si� z dala od miasta.

��Patrz, zobacz�� powiedzia� Arnwheet, wchodz�c mi�dzy nich i wyci�gaj�c do samc�w map�.

Imehei wzi�� j� z gestem podziwu nad bogatymi barwami. Kerrick zacz�� m�wi�, gdy urwa� zaskoczony.

Arnwheet odezwa� si� w j�zyku Yilanè ! Niezdarnie i prosto�� ale w yilanè!

Imehei i Nadaske podziwiali drobne linie i barwy mapy, a ch�opiec patrzy� na nich z dum�. Przygl�da� si� i przys�uchiwa� ich rozmowom, pochyli� si� i chwyci� go, podrzuci� ze �miechem w powietrze, posadzi� sobie na ramionach. Czemu by nie mia� rozumie�? By� ma�y, jak wszystkie dzieci uczy� si�, s�uchaj�c innych. Przecie� sam by� znacznie starszy, gdy opanowa� Yilanè. Czu� dum� z osi�gni�cia syna, wi�cej ni� dum�. Zdarzy�o si� co� wa�nego, zadzierzgn�a si� mi�dzy nimi nowa silniejsza wi�. Do tej pory by� jedyn� istot� na �wiecie, kt�ra potrafi�a rozmawia� zar�wno z Yilanè, jak i z Tanu. Teraz nie by�o to ju� prawd�.

��Przedmioty wiekiej rado�ci�� powiedzia� Imehei, wystawiaj�c map� na s�o�ce, by przyjrze� si� lepiej barwom.�� Wielka sztuka, patrz, jak linie przeplataj� si� z jednej strony na drug�.

��Maj� swoj� funkcj� i cel�� stwierdzi� Kerrick.�� S�u�� do nawigacji, pomagaj� przy przekraczaniu oceanu.

��Niewa�ny cel, bez znaczenia�� powiedzia� Imehei.

��By�y niezb�dne na uruketo, kt�rym tu przybyli�cie�� powiedzia� Kerrick z pewn� z�o�liwo�ci�.�� Bez nich wyl�dowaliby�cie na zamro�onym morzu.

��Nigdy ju� nic znajd� si� na cuchn�cym-nudnym uruketo, s� przeto bezu�yteczne. Nadaj� si� tylko do powieszenia na �cianie, kolory j� o�ywi�, mo�na je umie�ci� obok rze�by neniteska, �askawa pro�ba.

��Nie�� odpar� Kerrick.�� Chc� je zbada�. S� z Ikhalmenetsu�� czy wiecie gdzie to jest?

��Daleko�� pe�no-ryb.

��Ma�o wa�na wyspa.

Obaj samcy, jak zwykle, nie interesowali si� tym, co nie dotyczy�o ich wygody i przetrwania. Nie mog�o by� inaczej, pomy�la� Kerrick. W hanalè nie mieli �adnych obowi�zk�w. Zmienili si� jednak, byli teraz samodzielni, musi ich za to ceni�.

Wraca� z Arnwheetem, spogl�daj�c od czasu do czasu na map� w dziwnym zamy�leniu. To, �e ch�opiec zacz�� m�wi� w yilanè, mia�o wielkie znaczenie. Czu� to, cho� nie potrafi� uzasadni� logicznie. Gdy w nocy wszyscy zasn�li, opowiedzia� cicho o tym Armun.

��Arnwheet potrafi troch� rozmawia� z murgu�� wkr�tce nauczy si� tego.

��Nie powinien si� do nich zbli�a�, s� wstr�tni. Dopilnuj�, by Darras cz�ciej si� z nimi bawi�a. Kiedy wracamy do sammad�w?

��Nie wiem. Nie wiem, co robi栗 wyzna� jej w ciemno�ciach swe troski, po czym przytuli� si� mocno, a ona do niego.�� Dolina jest daleko, a murgu b�d� obserwowa�y wszystkie drogi. Jak zdo�amy im uciec? Ortnar nie mo�e chodzi�. Nie s�dz� te�, by zgodzi� si� jak dziecko jecha� na w��knach. Je�liby do tego dosz�o, uciek�by chyba sam do lasu. A reszta? Dzieci i niedoros�y ch�opak, kt�ry jest najlepszym w�r�d nas �owc�, lepszym ode mnie.

��Mam silne r�ce i dobr� w��czni�.

��Wiem�� czu� �wie�y zapach jej w�os�w.�� Twa si�a wzmacnia i mnie, lecz r�wnie ma�o znasz si� na �owach. Potrzebna nam �ywno��. TU �owy s� �atwe. Harl dostarcza wszystkiego, czego nam trzeba, mo�emy te� �owi� ryby w jeziorze. Gdyby�my jednak odeszli, czeka�aby nas d�uga, ci�ka droga. My�l�, �e mamy ju� za sob� do�� takich w�dr�wek. O wiele za du�o.

��Chcesz wi�c, by�my tu zostali?

��Jeszcze nie wiem, czego chc�. Gdy pr�buj� si� zastanawia�, �ciska mnie b�l i my�li odp�ywaj�. Na razie jednak jeste�my tu bezpieczni. Musimy mie� czas do rozwa�enia, co robi� dalej. I co zrobi� z sammadami. Pomy�l� i o nich, zastanowi� si�, czy mog� im w czymkolwiek pom�c. Murgu b�d� je �ciga�.

��Maj� dobrych �owc�w. Obroni� si� sami. Nie musimy si� o nich martwi栗 powiedzia�a.

Tak� odpowied� dyktowa� �yciowy praktycyzm. Rozumia�a dobrze Kerricka, ale nie podziela�a jego poczucia odpowiedzialno�ci za wszystkich. To co osi�gn�a w �yciu zawdzi�cza�a tylko sobie. Kerrick, ich syn, ten ma�y sammad�� to by�o ca�ym jej �wiatem, jedyn� wa�n� dla niej spraw�. Pragn�a �y� spokojnie i bezpiecznie. Los sammad�w to nie jej zmartwienie.

Dla Kerricka nie by�o to takie proste. Skuli� si�, odwr�ci� i wreszcie zasn��.

Wsta� o �wicie, usiad� nad brzegiem jeziora i patrzy� na spokojn� wod�. Na powierzchni rozesz�y si� kr�gi od niewidocznej ryby. Przelecia� klucz wielkich, nawo�uj�cych si�, koralowych ptak�w. �wiat by� spokojny, przynajmniej tu i teraz. Arnwheet porozrzuca� mapy.

Yilanè po ca�ym obozowisku, Kerrick pozbiera� je, id�c nad jezioro. Teraz rozwin�� jedn� z nich i pr�bowa� zrozumie�, co przedstwia. Bez skutku. Jedne barwy mog� oznacza� l�d, inne ocean, ale przeplata�y si� i nak�ada�y na siebie w spos�b niepoj�ty. Przypomina�y ramki Paramutan�w z powi�zanych ko�ci. Tamte jednak mo�liwe by�y do opanowania. Kalaleq pokaza� czap� lodu, odleg�y l�d, tyle Kerrick pojmowa�. To, co widzia� teraz, by�o jednak poza jego zasi�giem. Mo�e Paramutanie zrozumieliby te plamy barw, on na pewno nie. Mo�e powinien da� je samcom, by powiesili je dla ozdoby. Rzuci� mapy na ziemi�, wpatrywa� si� w ich zwoje, nic nie widz�c i nic nie pojmuj�c.

Co ma robi�? Zastanawiaj�c si� nad przysz�o�ci�, widzia� jedynie mrok. Biwak nad jeziorem dawa� tylko chwilowe ocalenie; nie na zawsze. Byli jak zwierz�ta zagrzebuj�ce si� w ziemi, chroni�ce si� tam przed wrogiem. Nad nimi lata�y szpieguj�ce ptaki, wok� obserwowa�y Yilanè, kt�rego� dnia zostan� wykryci. Wtedy koniec. C� jednak mu pozostaje? Pow�drowa� na zach�d do doliny? Niebezpieczna droga�� ale na jej ko�cu znalaz�by przyjaci�, wszystkie sammady, cho� zagro�one zag�ad�, bo zmierza�a tam i Vaintè. Co ma wi�c robi�? Wsz�dzie, gdzie si� zwraca�, widzia� jedynie cierpienie, a na ko�cu pewn� �mier�. Nie mo�e nic zrobi�, nic zupe�nie, nie ma �adnego wyj�cia. Siedzia� w cieniu nad wod�, a� s�o�ce stan�o wysoko, a niezno�ne muchy zacz�y kr��y� wok� nosa i oczu. Odegna� je odruchowo, my�l�c jedynie o tym, jak wielkie i powa�ne by�y jego problemy.

Gdy wr�ci� do obozu, zjedli udziec sarny upolowanej przez Harla. Wszyscy chwalili ch�opca, a� ten pokra�nia� z zadowolenia i odwr�ci� g�ow�. Jedynie Ortnar by� krytyczny.

��Powiniene� si� wstydzi�. Potrzebowa�e� trzech strza�.

��Poszycie by�o grube, strzela�em przez li�cie�� sprzeciwi� si� Harl.

��Krzaki zawsze s� g�ste. Podejd� tu z �ukiem. Powiedzmy, �e to drzewko jest sarn�. Zabij j� dla mnie.

Ortnar porusza� si� z wielkim wysi�kiem. Nie m�g� ju� strzela� z �uku, ale nadal sprawnie pos�ugiwa� si� w��czni�. Umia� �wietnie polowa�, m�g� Harla nauczy� wielu rzeczy. I Arnwheeta, pomy�la� Kerrick, bo maluch pobieg�, by przy��czy� si� do zabawy, patrze� i uczy� si�.

��Ortnar nie mo�e jeszcze i�� sam w g��b puszczy�� powiedzia� Kerrick do Armun. Spojrza�a na niego i kiwn�a g�ow�.

��Ch�opcy musz� si� u niego uczy�. Ortnar wie wszystko, co wa�ne o �owach.

��Ja, niestety nie.

Rozz�o�ci�a si� na jego skromno��.

��Znasz si� za to na rzeczach, o jakich g�upi �owcy nie maj� najmniejszego poj�cia! Potrafisz rozmawia� z murgu i przep�yn��e� ocean. Tylko ty prowadzi�e� sammady do zwyci�stwa w bitwie. Ka�dy �owca mo�e strzela� z �uku czy rzuca� w��czni�, ale czy wiedzieli, zanim im tego nie pokaza�e�, jak pos�ugiwa� si� �miercio-kijami? Wi�cej jeste� wart ni� wszyscy oni razem.�� Gniew min�� jej r�wnie szybko, jak wybuchn��.�� Wszystko to prawda�� doda�a.

��Skoro tak m�wisz. Musisz jednak wiedzie�, �e teraz niczego ju� nie jestem pewien. Patrz� na s�o�ce, a widz� tylko mrok. Gdyby�my tu zostali, na pewno kiedy� znalaz�yby nas murgu. Je�li udamy si� do innych sammad�w, zginiemy razem z nimi po ataku Vaintè. Co mamy robi�?�� Zastanawia� si� nad jej s�owami, szuka� w nich jakiej� otuchy. Co� mu za�wita�o.

��Powiedzia�a� przed chwil� o przep�yni�ciu oceanu. Zrobi�em to w brzuchu bestii murgu. Inni jednak pokonuj� ten szlak na powierzchni.

Armun przytakn�a.

��Paramutanie zamierzali przekroczy� ocean w pogoni za ularu-aqiem, tak nam powiedzieli.

��Tak, na pewno tego dokonaj�. Paramutanie, kt�rzy przywie�li nas na po�udnie, powiedzieli, �e wr�c� tu na po�owy. Gdyby�my tylko mogli pop�yn�� z nimi! Nie wiemy jednak, co znajdziemy za oceanem. Mo�e czeka tam na nas ta sama �mier� co i tutaj? Nie mo�emy wyruszy�, p�ki nie dowiemy si� o tym. Wtedy jednak mo�e ju� by� za p�no. Co mamy zrobi�? Mo�e powinienem si� do nich przy��czy�? Pop�yn�� z nimi na drugi brzeg oceanu. M�wili, �e s� tam zimne ziemie, ale dalej na po�udnie b�dzie cieplej. Wiem o tym, bo tam by�em. To ziemia murgu, a one mog� �y� tylko tam, gdzie jest gor�co. Mo�e jednak uda mi si� znale�� ziemi� mi�dzy �arem a mrozem, na kt�rej mogliby�my �y� i polowa�. Mo�e.�� Chwyci� j� za r�ce dr��c z podniecenia.�� Mog� wyruszy� teraz z Paramutanami i poszuka� tam bezpiecznego schronienia, gdzie� na po�udnie od lodu i na p�noc od murgu. Mo�e to si� uda�, mo�e da si� tam polowa�. Wtedy wr�ci�bym po was. Dostaliby�my si� tam i znale�li bezpieczne miejsce. W czasie mojej nieobecno�ci nic si� warn nie stanie, je�li tylko b�dziecie strzegli si� ptak�w i nie wychodzili spoza os�ony. Do mego powrotu znajdziecie tu jedzenie i schronienie. Jak s�dzisz, czy nie powinieniem tak zrobi�, czy nie mog�oby to nas ocali�?

Kerricka tak poch�on�y nowe plany, mo�liwo�� znalezienia wyj�cia z pu�apki, �e nie zwa�a� na jej reakcj�, nie zauwa�y� ch�odu na jej twarzy, sztywno�ci rys�w.

��Nie. Nie mo�esz tego zrobi�. Nie opu�cisz mnie. Spojrza� na ni� zaskoczony odmow�, rozgniewa� si�.

��Nie mo�esz mi zakazywa�. Robi� to dla nas wszystkich, to ja nara�am si�, przep�ywaj�c zimne morze�

Zamilk�, gdy podesz�a bli�ej i �agodnie po�o�y�a mu palec na ustach.

���le mnie zrozumia�e�, to moja wina. Ze strachu m�wi�am bez namys�u. Chodzi o to, �e ci� nie opuszczꠗ ju� nigdy. Dok�d p�jdziesz, tam i ja. Raz si� rozstali�my i oboje o ma�o nie zgin�li�my, szukaj�c si� nawzajem. By�o to straszne, nie mo�e nigdy si� powt�rzy�. Jeste� moim sammadarem�� a ja twoim sammadem. Je�li chcesz przep�yn�� morze, przep�yniemy je razem. Nie odejdziesz sam. P�jd� z tob� wsz�dzie tam, gdzie wyruszysz. Nigdy mnie nie opuszczaj. P�jdziemy razem.

Zrozumia� j�, bo sam czu� podobnie. Ca�e �ycie by� sam, jak i ona, p�ki si� nie spotkali. Nie znalaz� s��w, by wyrazi� swe uczucia, obj�� j� wi�c mocno, a ona przytuli�a si� do niego.

Pozostawa�y jednak niebezpiecze�stwa, nad kt�rych omini�ciem trzeba si� by�o zastanowi�.

��Musz� i�栗 powiedzia�.�� To dobrze, �e chcesz pop�yn�� ze mn�, ale nie mo�emy wzi�� nikogo wi�cej, p�ki si� nie przekonamy, �e b�d� tam bezpieczni.

Dla Armun by�o to straszne. Czy musi zostawi� syna, by przep�yn�� morze? Czy nie ma innej mo�liwo�ci? Nie dostrzega�a jej. Musi tak by�. To nie jest dobre wyj�cie�� ale jedyne. Musi by� teraz silna i praktyczna. Zastanawia� si� nad ka�dym swym s�owem.

��Sam powiedzia�e�, �e tu jest bezpiecznie. Harl b�dzie polowa�, nie jest ju� dzieckiem. Ortnar dopilnuje wszystkiego do naszego powrotu. Arnwheet i dziewczyna nie sprawi� k�opot�w. Ona ju� uczy si� znajdowa� w lesie ro�liny, gotowa� i wykonywa� kobiece prace.

��Zostawi�aby� ch�opca?�� spyta� ze zdumieniem. Nie spodziewa� si� tego.

��Tak. Jest dla mnie wszystkim i nie chc� si� z nim rozstawa栗 ale dla jego dobra go opuszcz�. Mog� odej�� od niego, zostawi� do mego powrotu pod opiek� innych, mog� to zrobi�. Ale ciebie nigdy nie opuszcz�.

��Musz� si� nad tym zastanowi栗 powiedzia� Kerrick, wstrz��ni�ty kamienn� twardo�ci� jej uczu�, zdecydowaniem.

��Nie ma si� nad czym zastanawia栗 powiedzia�a z determinacj�.

��Ju� postanowi�am. Teraz u�o�ysz dok�adny plan i zrobimy to, co ka�esz.

Si�a jej poparcia sprawi�a, i� uwierzy�, �e to mo�liwe. Jaki maj� inny wyb�r? P�j�� za sammadami do doliny? Je�li nie po drodze, to zgin� tam, gdy nadci�gnie Vaintè z truj�cymi cierniami i strza�kami, z rzeszami fargi. Zosta� tutaj? To �ycie bez przysz�o�ci. Kryliby si� tylko bez ko�ca w pobli�u miasta Yilanè, na pewno kt�rego� dnia zostaliby znalezieni. By�o to mo�e i szans� dla obu samc�w, nie mieli innego wyj�cia, �adnego innego miejsca. Mimo wszystko postanowi� zaj�� si� i ich losem, musi powiedzie� im o swoim planie.

Gdy zacz�� m�wi�, Imehei j�kn�� g�o�no.

��Nie odchod� znowu, to zbyt straszne.

��Dobrze tutaj, pragnienie twego pozostania�� powiedzia� z moc� Nadaske.

Kerrick ustawi� si� w pozycji wysokiej do najni�szych.

��Nie zostaniecie zjedzeni ani zabici. Teraz prosz� was tylko o przej�cie ze mn� do innego obozowiska na rozmow� o tym. Pragn� przy wszystkich m�wi� o przysz�o�ci. Nie boicie si� �wie�o-wysz-�ego-z-morza, Arnwheeta, w�drowali�cie te� z Ortnarem. Nic si� warn nie sta�o. Chod�cie.

D�ugo trwa�o, nim ich przekona�, by� jednak uparty. Postanowi� ju�; musi przep�yn�� ocean i znale�� bezpieczn� przysta� dla swego sammadu. Nie pozwoli, by ci dwaj stan�li mu na drodze. Zmusi� ich, by poszli z nim; w obozie siedli, jak mogli najdalej, oparci o siebie i przestraszeni.

Kerrick sta� mi�dzy dwiema grupami. Po jednej stronie widzia� sztywnych z przera�enia lub przynajmniej na takich wygl�daj�cych samc�w Yilanè. Po drugiej stronie siedz�cy pod drzewem Ortnar rzuca� gro�ne spojrzenia. Pozostali Tanu przyzwyczaili si� ju� chyba do murgu, zw�aszcza Arnwheet, kt�ry podbieg� do Imehei, by pokaza� mu sw�j najnowszy skarb: zrobion� przez Ortnara ko�cian� �wistawk�. Nie by�o te� �adnej broni, dopilnowa� tego.

Wszystko b�dzie dobrze. Musi by�. Mo�e to tylko plan zrodzony z rozpaczy. To niewa�ne. Przekona siꠗ upewnia� si� sam w duchu.

��To, co warn teraz powiem, jest wa�ne dla was wszystkich�� powiedzia� w j�zyku Tanu, po czym zwr�ci� si� do Yilanè:

��Znaczenie-m�wienia. Uwaga i pos�usze�stwo. Potem powiedzia� im, �e Armun i on odchodz� na jaki� czas, ale wr�c�.

Brzegi otaczaj�ce delt� rzeki by�y niskie i przewa�nie podmok�e. Na po�udniowym cyplu zakorzeni� si� jednak cyprys, wyr�s� wysoko i szeroko, jego pokryte li��mi konary tworzy�y mi�y cie�, dawa�y wytchnienie przed o�lepiaj�cym s�o�cem. Zebra�a si� tam teraz wi�kszo�� C�r, oddawa�y si� bli�szemu poznawaniu s��w Ugunenapsy. Kr�g pilnych uczennic siedza� sztywno w skupieniu, �ledzi� ka�dy gest i s�owo Enge. Gdy zako�czy�a obja�nienia, wpatrywa�y si� w milczeniu w g��b siebie, sprawdza�y, czy s�owa Ugunenapsy s� ich s�owami.

��Pytania?�� rzuci�a Enge.

Min�o sporo czasu, nim jedna z niedawno nawr�conych s�uchaczek, m�oda, smuk�a Yilanè, z wahaniem wykona�a gest uwagi. Enge wyrazi�a pozwolenie-na-m�wienie. S�uchaczka szuka�a w my�li jasnych wyra�e�, potem si� odezwa�a.

��Nim Ugunenapsa zanotowa�a swe my�li, dokona�a tego donios�ego odkrycia, by�y inne, kt�rych, by� mo�e, wk�ad-wysi�ku� Utkn�a i Enge przysz�a jej z pomoc�.

��Pytasz, czy Ugunenapsa, nasza nauczycielka, by�a pierwsz� we wszystkim, czy te� czerpa�a od wcze�niejszych nauczycielek i my�li-cielek?�� Uczennica wyrazi�a wdzi�czno�� i potwierdzenie.�� Je�li bli�ej poznasz dzie�a Ugunenapsy, przekonasz si�, �e omawia t� spraw�. Szuka�a pomocy u wszystkich my�licielek Yilanè zajmuj�cych si� spraw� �ycia i �mierci, ale u �adnej nie znalaz�a wsparcia, nigdzie nie natkn�a si� na mo�liwo�� rozwi�zania tego problemu. Gdy szuka�a tam wyja�nienia, bo by�a pokorna i nie s�dzi�a, �e jako jedyna posiad�a wiedz�, dosz�a do pewnego wniosku. Co �yje i co umiera?�� zapyta�a siebie. Yilanè mog� umiera�, lecz miasta Yilanè �yj� wiecznie. Ale w�a�nie wtedy zmar�o miasto Yilanè, pierwsze, o kt�rym wiedziano. Przedtem szuka�a, lecz nie znalaz�a �adnej o takim przypadku wzmianki. Miasto to zgin�o z zimna. Odwr�ci�a t� kwesti� i podesz�a do niej z drugiej strony. Je�li miasto mo�e �y� i nie umiera栗 dlaczego nie mog� tego Yilanè? Miasto zamar�o, jak gin� Yilanè. By�a pokorna i nie wierzy�a, �e miasto zgin�o tylko dlatego, by mog�a doj�� do swoich wniosk�w. Ale to dzi�ki tej �mierci mog�a doj��, �e �ycie�

��Uwaga, wa�na wiadomo��.

W�r�d pomruk�w i ruch�w przera�enia Ambalasei zas�oni�a Enge, przerwa�a jej przemow�. Ten niegrzeczny czyn przyj�a ze spokojem jedynie Enge.

��W czym mo�emy pom�c Ambalasei, kt�ra nas ocali�a?�� przypomnia�a wszystkim, �e uczona zas�uguje na najwy�szy szacunek.

��Czeka�am cierpliwie, a� sko�czysz m�wi�, lecz przekona�am si�, �e to nigdy nie nast�pi. Dlatego si� wtr�ci�am. Jest praca, kt�ra musi by� wykonana przed zmrokiem. Potrzebuj� pomocy silnych kciuk�w.

��Pro�ba o mo�liwo�� pomocy, gorliwo�� jej udzielenia.�� Enge rozejrza�a si� po s�uchaczkach.�� Kt�ra z was pierwsza po�pieszy na pomoc Ambalasei?

Enge pragn�a pomaga�, lecz siostry nie podziela�y jej ochoty do zaj�� fizycznych. Wida� by�o wyra�nie, �e nie s� zadowolone z przerwy w dyspucie i nie chc� ci�ko pracowa�, miast �arliwie filozofowa�.

�adna si� nie ruszy�a, cho� jedna szybko okaza�a wa�no��-nauki. Enge by�a bardziej za�enowana ni� rozgniewana ich oporami.

��Zawiod�am jako nauczycielka�� powiedzia�a.�� Ugunenapsa uczy�a nas, �e ka�de �ycie jest r�wnie, przeto i wszystkie Yilanè s� sobie r�wne, a pro�b� o pomoc nale�y traktowa� jak pro�b� o �ycie.�� Zwr�ci�a si� do Ambalasei i wyrazi�a pokor�-uleg�o��.�� Jako pierwsza po�piesz� ci z pomoc�.

Uczennice zaniecha�y oporu i rzuci�y si� naprz�d, by okaza� swe zrozumienie i wsp�czucie.

��Bez przewodnictwa Enge jeste�cie g�upie jak fargi�� powiedzia�a pogardliwie Ambalasei.�� Potrzebuj� pi�� do noszenia i pomocy w sadzeniu.�� Przyjrza�a si� im krytycznie, bo wiele by�o chudych i zdatnych tylko do pracy umys�owej. Wybra�a najsilniejsze i wys�a�a ze sw� asystentk� po zapasy.

��Musisz im wybaczy栗 powiedzia�a Enge.�� Tak gorliwie szukaj� wiedzy, i� zapominaj� o codziennych pracach.

��W wi�kszo�ci marnuj� czas. Chod� ze mn�, musimy co� om�wi�.

��Przyjemno�� w spe�nieniu �yczenia.

��To prawda, jeste� szczera, ale tylko ty tak uwa�asz, Enge, tylko ty. Nigdy nie pracowa�am z istotami tak niepos�usznymi jak C�ry Znu�enia.

Enge wyrazi�a zrozumienie i przeprosiny.

��Jest tego pow�d�� jak w ka�dym przypadku. Rado�� z wsp�lnego przebywania i ci�g�ej nauki oraz brak prze�ladowa� tworzy poczucie swobody. Trudno jest zej�� z wy�yn rozwa�a� do g��bin pracy r�k.

��Mo�e. Ale praca musi by� jednak wykonana. Aby je��, musimy pracowa�. Chc�, by� przekaza�a im to z mocnymi-argumentami. Czy Ugunenapsa nie powiedzia�a tego kiedy�?

��Nigdy!

��By�oby lepiej dla nas wszystkich, gdyby o tym pami�ta�a. Teraz podejd� do brzegu i sp�jrz w dal. Czy widzisz tamten p�wysep?

��Niezbyt wyra�nie�� odpar�a Enge, patrz�c nad mulistym nurtem rzeki. Wyspa by�a niska i p�aska, jak wszystkie w uj�ciu. Ambalasei wykona�a gest niesmaku i wskaza�a na pobliskie uruketo.

��Zobaczymy go lepiej z wierzcho�ka p�etwy.

Poniewa� na niskim brzegu nie by�o �adnego basenu, uruketo n�cone �wie�ymi rybami swym uz�bionym pyskiem wygrzeba�o kana� w b�ocie. Dobrze nakarmione trzyma�o teraz g�ow� wetkni�t� w zrobiony przez siebie otw�r. Wesz�y ostro�nie na �liski, zab�ocony bok zwierz�cia i ruszy�y ku p�etwie grzbietowej. Okr�g�e, wzmocnione ko�ci� oko uruketo poruszy�o si� lekko, gdy przechodzi�y, lecz nie spowodowa�o poza tym najmniejszego ruchu ca�ego cia�a. Zaczepiaj�c kciuki i pazury st�p o nier�wno�ci sk�ry wspi�y si� na szczyt p�etwy. Enge porusza�a si� bardzo wolno, by nie wyprzedza� starszej uczonej.

��Czasami� �a�uj�, �e zdecydowa�am si� na opuszczenie Yeb�-isku��� powiedzia�a Ambalasei, dysz�c z wysi�ku.�� Ale dla zdobycia wiedzy �adne po�wi�cenie nie jest zbyt wielkie. Ty i ja wiemy o tym, ale ta prawda nie dociera do twoich na�ladowczy�.

Enge nic nie odpowiedzia�a, wyrazi�a jedynie potwierdzenie. Szanowa�a wiek i m�dro�� Ambalasei, wiedzia�a te� z do�wiadczenia, �e nie maj�c nieodpartych argument�w, lepiej si� z ni� zgadza� niemal we wszystkim, inaczej niczego si� nie osi�gnie. Ambalasei ci�ko �apa�a powietrze, rozejrza�a si� i wyrazi�a niezadowolenie, w ko�cu zdo�a�a odezwa� si� zrozumiale.

��Sp�jrz tam, dostrze�esz st�d zielony pasek na p�wyspie.

Z tej odleg�o�ci wida� by�o wyra�nie d�ugi w�ski j�zor ziemi w zakolu rzeki, ich przysz�e miasto. Ca�a ro�linno�� by�a ��ta i uschni�ta�� z wyj�tkiem zielonej linii na horyzoncie.

���ciana cierni�� powiedzia�a Amabalasei z zadowoleniem, okazuj�c je tego dnia po raz pierwszy.�� Zara�enie grzybem wyniszczy�o reszt� �ycia ro�linnego�� a zwierz�ta uciek�y lub pad�y z braku po�ywienia. Nadesz�a ju� pora, by nasza ekologia zast�pi�a miejscow�.

��Zasiejesz nasiono miasta, wyro�nie du�e i silne.�� Enge wyrazi�a wielkie zadowolenie, kt�re zanika�o wobec nag�ego wybuchu gniewu Ambalasei.

��Koniec-rozumu, zamkni�cie-umys�u. Pr�bowa�am bada� wasz� absurdaln� filozofi�, czy nie wymagam od ciebie za wiele, gdy prosz� ci�, by� po�wi�ci�a sw� uwag� zrozumieniu najwa�niejszych podstaw nauk biologicznych? Dlaczego przebywamy w niewygodzie na tej bagnistej wyspie? Robimy to, bo�� jak wszystkie wyspy�� otacza j� woda. Szybko-p�yn�cy nurt chroni nas przed po�arciem z kontynentu. Pozwala to tak�e spa� pod lich� os�on�, cho� jemy jedynie niesmaczne ryby, kt�re twoje siostry �owi� z takimi oporami. Robimy to, czekaj�c, a� wyro�nie �ciana cierni, kt�ra os�oni nasze miasto. W tym czasie chronimy i karmimy m�ode hèsotsany, by szybko doros�y i mog�y s�u�y� nam za bro�. Czekamy te�, a� dojrzej� �odzie w sadzawce, by�my mog�y je wykorzysta� zamiast uruketo nieprzydatnego na rzece. Czego nie robimy, to zasadzanie bardzo-cennego ziarna miasta!

��Pytanie wyra�one z pokornym pragnieniem wiedzy. Dlaczego?

��Dlaczego? Dlaczego?�� Pomarszczona pier� Ambalasei p�on�a czerwieni�, podobnie jak wn�trza jej wysuni�tych d�oni.�� Bo gdyby�my zasadzi�y je teraz, zosta�oby zjedzone przez robaki, po�arte przez chrz�szcze, zniszczone przez grzyby, zgniecione przez jedn� z twych niezdarnych C�r!

��Teraz rozumiem�� powiedzia�a Enge spokojnie.�� Wielkie przeprosiny za niewiedz�.

Ambalasei odwr�ci�a si�, by spojrze� na rzek�, mrucza�a co� gniewnie i wykr�ca�a ko�czyny. Gdy och�on�a, podj�a wyk�ad.

��Uwa�am, �e �ciana cierni jest ju� dostatecznie wysoka dla ochrony. Potrzebuj� du�ej grupy, przynajmniej po�owy was, by przeprawi�y si� ze mn� rano. Je�li b�d� os�oni�te nasze boki, zaczniemy niezb�dne prace nad uprz�taniem terenu, rozsiewaniem starannie wyhodowanych larw, kt�re oczyszcz� gleb�. Potem dodamy bakterie wi���ce azot, po nich krzewy szybko rosn�ce i szybko wi�dn�ce, kt�re u�y�ni� ziemi�. Nast�pnie, je�li wszystko p�jdzie dobrze, a ja stwierdz�, �e czas ju� dojrza�, zasadzimy ziarno miasta. Czy to mo�liwe, by� cho�by w drobnej cz�ci mnie zrozumia�a?

��W ogromnej�� powiedzia�a Enge, majestatycznie nieczu�a na sarkazm pytania.�� Dzi�kuj� ci te� za szczeg�owe wyja�nienia. Czekam teraz na twe polecenia.

��Chcia�abym, by i inne to zrozumia�y. To nast�pny problem. Potrzebna jest tu wam jaka� w�adza, kto� kto powie tym bezwarto�ciowym istotom, co maj� robi�.

��To rzeczywi�cie tylko nasz problem�� przyzna�a entuzjastycznie Enge.�� To on nas tu przywi�d�. Moje siostry, gotowe umrze� za sw� wiar�, przyby�y tu, bo zrozumia�y, �e eistaa nie jest w stanie ich zabi�, potem cieszy�y si� z uzyskanej wolno�ci. B�d� pracowa� wsp�lnie, nie musz� otrzymywa� rozkaz�w.

��Skoro nie b�d� prowadzone�� co sk�oni je do pos�usze�stwa?

��Bardzo powa�ne pytanie�� zastanawia�am si� nad nim g��boko.

��Lepiej zastanawiaj si� p�ytko, ale za to szybciej�� powiedzia�a gniewnie Ambalasei�� bo mo�emy zgin��, nim znajdziesz odpowied�. Wszystkie istoty �yj�ce stadnie maj� przyw�dc�w, osobnik�w podejmuj�cych decyzje. Sp�jrz tam�� wskaza�a na �awic� jasnych, ma�ych rybek. Co� je zaniepokoi�o i natychmiast zmieni�y kierunek.

��Jedna zawsze przewodzi. Gdy roj� si� pszczo�y, id� za now� kr�low�. Mr�wki maj� kr�lowe, z kt�rych p�odnego �ona rodz� si� wszystkie inne. Siostry s� jak mr�wki. Musz� by� prowadzone.

��Rozumiem ten problem�

��Nie rozumiesz. Gdyby tak by�o, stawia�by� go przed inne, po�wi�ci�a mu najwi�cej uwagi. Przerwa�aby� zabawy i dyskusje i zaj�aby� si� tym problemem, wy��cznie nim, p�ki by� go nie rozwi�za�a. Musi by� przyw�dztwo, w�adza na r�nych szczeblach, wsp�praca.

��Opisa�a� w�a�nie eista� i jej wszystkie zast�pczynie�� stwierdzi�a zimno Enge.�� To w�a�nie odrzuci�y�my.

��To znajd� co� w zamian, nim wszystkie zginiemy z g�odu lub zostaniemy po�arte przez mocne stworzenia.�� Ambalasei zauwa�y�a ruch pro�by o uwag� i odwr�ci�a si� ku Elem, kt�ra wesz�a na p�etw�.�� M�w.

��Przeprosiny za przerwanie; sprawa wielkiej wagi. Uruketo za d�ugo przebywa na brzegu. Musimy wyp�yn�� na morze, poza uj�cie rzeki.

��To niemo�liwe!�� Ambalasei doda�a ruchy odprawy-sprzed-oczu, zlekcewa�one przez Elem.

��B�agam o zezwolenie na podanie przyczyn. Dow�dczym uruketo wyt�umaczy�a mi to dawno temu, kiedy s�u�y�am w jej za�odze. Gdy obserwuj� teraz zwierz�, wraca mi pami��. I enteesenaty nurkuj�ce w wodzie i wydaj�ce ostre krzyki. Pora wyp�ywa� na morze, z dala od tych mulistych w�d, bo to stworzenie musi je��.

��Jutro. Gdy przeprawimy si� na miejsce przysz�ego miasta.

��Nie. To za p�no. Wyp�yniemy teraz z przyp�ywem. Musimy sp�dzi� na morzu dzie� czy dwa. To bardzo wa�ne.

Enge napr�y�a mi�nie w oczekiwaniu na moment, w kt�rym Ambalasei rozprawi si� si�� z t� n�dzniczk� sprzeciwiaj�c� si� jej woli. Zapomnia�a jednak, �e Ambalasei jest przede wszystkim uczon�.

��Masz oczywi�cie racj�. Upewnij si�, czy dobrze sobie podjad�o, nim tu z nim wr�cisz, bo jest nam potrzebne. A w przysz�o�ci uprzedzaj mnie zawczasu o tych wyprawach po pokarm.

��Rozkazujesz tak, wi�c pos�ucham.

��Nasza wyprawa poczeka. Mo�e ta zw�oka b�dzie po�yteczna. Masz dwa dni na za�atwienie tej sprawy. Zejd�my na brzeg.

��Mam nadziej�, �e w tym czasie znajd� odpowied�. Nie b�dzie to �atwe, bo uderza w samo sedno naszej wiary.

Gdy zesz�y na l�d, Ambalasei stan�a i opad�a na sw�j ogon, poczu�a nagle wielkie zm�czenie. Mia�a teraz za du�o pracy fizycznej, do kt�rej nie by�a przyzwyczajona. Czekaj�c cierpliwie na uczon�, Enge pogr��y�a si� w rozmy�laniach. Patrzy�a na wod�, lecz o ma�o nie przegapi�a ruch�w uruketo. W�r�d plusk�w i szarpni�� wyswobodzi�o si� z mu�u, potem zawr�ci�o i ruszy�o w d� rzeki w �lad za podnieconymi enteesenatami. Ambalasei zamkn�a na d�ugo swe oczy, potem je otworzy�a i spojrza�a jednym na czekaj�c� w milczeniu Enge.

��Pragnienie podpowiedzenia.

��Szacunek dla wielkiej m�dro�ci, napi�ta uwaga.

��Odwr�� spraw� podejmowania-decyzji, sp�jrz na t� spraw� z innej strony, je�li mog� zacytowa� wasz� Ugunenaps�. Niech decyzje p�yn� z do�u, a nie z g�ry. Jeste�cie C�rami �ycia, a wi�c waszymi podstawowymi zasadami musz� by� najwa�niejsze potrzeby �ycia. Zaczniemy od jednej z nich. Jedzenie. Czy pod��asz jeszcze za moim rozumowaniem?

Enge wyrazi�a szacunek i zrozumienie.

��Podziwiam jasno�� twych my�li i spos�b ich przekazania.

��To dobrze�� bo brzemi� ca�ej odpowiedzialno�ci zdaje si� spoczywa� na mych silnych ramionach. Powt�rzenie argumentu. Jedzenie. Gdy ju� sk�onisz je do przyznania, �e potrzebuj� go do �ycia, spytaj je, jak chc� je zdobywa�, zbiorowo czy indywidualnie?

��Wspaniale!�� Enge promieniowa�a potwierdzeniem i entuzjazmem.�� Pozw�l mi rozwin�� tw� my�l. Tak jak w morzu wsp�lnie polowa�y�my na �awice ryb, tak powinny�my czyni� z efenburu si�str. B�dziemy wszystkie �apa� ryby�

��Nie! �le mnie zrozumia�a�. Nie jeste�cie ju� m�odymi yiliebe w oceanie, lecz Yilanè, kt�re musz� pracowa� wsp�lnie dla swego wzajemnego dobra. Musicie wybra� niekt�re spo�r�d siebie, by �owi�y ryby dla wszystkich pozosta�ych, a jedna z rybaczek musi rozkazywa� innym w sprawach dotycz�cych po�ow�w.

��Rozumiem i przyjmuj� tw� uwag�, ale decyzja b�dzie trudna, bardzo trudna.

Ambalasei zgodzi�a si� z ni� ca�kowicie.

��Oto historia przetrwania: nic nie jest �atwe. Od tak dawna mamy swe miasta, �e zapomnia�y�my, i� kiedy� rywalizowa�y�my na r�wnych warunkach z wszystkimi innymi formami �ycia. Teraz naginamy je do naszej woli. I lepiej znajd�my spos�b nagi�cia twych si�str, nim przedwcze�nie wymr�.

Potrzeba by�o niemal ca�ego dnia dyskusji, nim siostry dosz�y do porozumienia. Ambalasei zajmowa�a si� swymi sadzonkami i hodowanymi zwierz�tami, wyra�aj�c najwy�szy wstr�t jedynie w�wczas, gdy zerka�a na gadaj�ce towarzystwo. Gdy przed wieczorem podesz�a do niej Enge, spojrza�a na ni� z nadziej� i niecierpliwo�ci�.

��Czy�by�my kiedy� doczeka�y si� ryb?

��Podj�to decyzj� w pe�ni zgodn� z naukami Ugunenapsy. R�wno�� we wszystkim, r�wno�� w wysi�kach. Dziesi�� nas b�dzie �owi�o ryby przez jaki� czas, bo dziesi�� to okr�g�a liczba wyra�aj�ca sum� palc�w obu r�k, kt�re wykonuj� prac�. Pierwsza z dziesi�ciu pokieruje pozosta�ymi, b�dzie wydawa�a im polecenia w pierwszym dniu. Drugiego dnia rz�dy przejmie druga z dziesi�tki, i tak dalej, a� do dziesi�tej, a nast�pnego dnia zostan� zast�pione przez now� dziesi�tk�. B�dzie si� to powtarza�o, a� wszystkie obejmiemy s�u�bꠗ wtedy dziesi�tki dziesi�tek dziesi�tek dziesi�tek dziesi�tek zaczn� wszystko od pocz�tku. Czy nie jest to okr�g�e, pe�ne i zadowalaj�ce rozwi�zanie?

Ambalasei okaza�a wstr�t i przera�enie.

��Co za brednie! W �yciu nie s�ysza�am wi�kszego nonsensu. C� z�ego w wyznaczaniu kieruj�cej-rybaczkami, kt�ra wybierze pozosta�e?�� Dobra. Widz� po twych szale�czych ruchach, �e to nie jest zgodne z Ugunenaps�. R�bcie wi�c, jak postanowi�y�cie. Kiedy zaczniecie po�owy?

��Zaraz. Jestem pierwsza z dziesi�tki. Z rado�ci� p�jdziemy po �ywno�� dla wszystkich.

Ambalasei patrzy�a za oddalaj�c� si� Enge dumn� i wyprostowan�. To niewiarygodne. Ale zrozumia�e i pojmowalne, gdy raz przyjmie si� wiar�, trzeba i�� za ni� a� do ko�ca�� lub j� porzuci�. Zacz�a �a�owa� swej wyprawy do kr�lestwa najmroczniejszych filozofii. Delikatnie usun�a zanieczyszczenia z korzeni przesadzanej ro�liny. Jak�e prawdziwa, jasna i daj�ca zadowolenie jest biologia w por�wnaniu z wiar�! Nie zawaha�a si� jednak. Ich odstr�cza-j�ca filozofia daje biologiczne skutki. By�a zdecydowana zbada� je, odkry� przyczyny. Trudno jest przodowa� w nauce, w inteligencji, w rozs�dku. Ambalasei westchn�a rado�nie; to brzemi� musi nie��.

��Uwaga i po�piech, uwaga i po�piech!

Yilanè powtarza�a to niezbornie, jak fargi. Ambalasei podnios�a wzrok znad swej pracy, gotowa zaprezentowa� zgry�liwy nastr�j. Spostrzeg�a jednak, �e oblepiona b�otem przyby�a trz�sie si� ze zmartwienia i l�ku, tak i� wyrazi�a tylko ��danie wyja�nienia-wyt�umaczenia.

��Jedna z nas zosta�a ranna podczas po�owu. Ugryziona, wiele krwi.

��Czekaj�� zaprowadzisz mnie do niej.

Ambalasei mia�a pakunek ze �rodkami przygotowanymi specjalnie na taki wypadek. Odnalaz�a go i wr�czy�a przyby�ej.

��Zabierz to�� ruszaj.

Przepcha�y si� przez kr�g poruszonych C�r i ujrza�y kl�cz�c� w b�ocie Enge, podtrzymuj�c� g�ow� skrwawionej Yilanè.

��Szybko�� przynagli�a.�� To Efen, najbli�sza mi. Przykry�am ran�, by powstrzyma� up�yw krwi.

Ambalasei spojrza�a na przesi�kni�ty krwi� tampon z li�ci, przyciskany przez Enge do boku rannej.

��M�dre dzia�anie, Enge�� powiedzia�a.�� Trzymaj tak dalej, a ja przynios� jej ulg�.

W koszyku zwija� si� i porusza� ma�y w��. Ambalasei chwyci�a go poni�ej g�owy i �cisn�a, a� otworzy� pysk, wystawiaj�c jeden d�ugi kie�. Woln� r�k� wzi�a nefmakel i wilgotn� doln� stron� oczy�ci�a sk�r� w pachwinie Efen. Zabieg nie tylko usun�� b�oto, ale i zniszczy� wszystkie bakterie. Odrzuci�a stworzenie i nacisn�a wilgotn� sk�r� Efen, by uwydatni� przebiegaj�c� tam t�tnic�. Delikatnym ruchem wbi�a w ni� ostry kie�. Jad po��czy� si� z krwi� Efen; po chwili straci�a przytomno��. Dopiero wtedy Ambalasei ods�oni�a ran�.

��Czyste uk�szenie. Wyszarpn�o kawa� mi�nia, ale nie �ci�gn�o do nerw�w. Musz� tylko troch� oczy�ci� ran�.

Ostrym no�em usun�a poszarpane cia�o. Gdy zacz�a zn�w p�yn�� krew, rozwin�a wi�kszy nefmakel i umie�ci�a go na uszkodzonym miejscu. Zwierz� przylgn�o tam, powstrzym�o krwawienie i ca�kowicie pokry�o ran�.�� Zabierzcie j� gdzie�, by odpocz�a. Wszystko b�dzie dobrze.

��Jak zawsze wdzi�czno�� dla Ambalasei�� powiedzi�a Enge, wstaj�c powoli.

��Umyj siꠗ pokrywa ci� b�oto i krew. Co j� ugryz�o?

��To.�� Enge wskaza�a na brzeg.�� Zapl�ta�o si� w nasz� sie�.

Ambalasei odwr�ci�a si� i po raz pierwszy w �yciu odebra�o jej mow�.

Zwierz� �y�o jeszcze, rzuca�o si� na ziemi, powalaj�c krzaki i ma�e drzewa. Wielkie, szare i d�ugie, lecz nie zwijaj�ce si�. Grube jak fargi, mia�o d�ugo�� dw�ch, trzech Yilan� a w wodzie tkwi�a wi�ksza cz�� wrzecionowatego cia�a. Szcz�ki z wielkimi ko�cistymi p�ytkami rozwarte by�y szeroko, ma�e, gro�ne oczy patrzy�y bezmy�lnie.

��Znalaz�y�my go�� powiedzia�a wreszcie Ambalasei z nie ukrywan� rado�ci�.�� Widzia�y�cie larwy na �rodku oceanu. To posta� doros�a.

��W�gorz?�� Enge wyrazi�a przera�enie i zrozumienie.�� Nowy kontynet Ambalasokei jest rzeczywi�cie l�dem wielu niespodzianek.

��Musi by� taki�� powiedzia�a Ambalasei, odzyskuj�c ponownie sw�j normalny pouczaj�cy ton, kiedy ju� min�� wstrz�s wywo�any odkryciem.�� W�tpi�, by� by�a w stanie poj�� teori� p�yt tektonicznych i dryfu kontynentalnego, dlatego nie b�d� ni� zaprz�ta�a twego umys�u. Zdo�asz jednak zrozumie� skutki. Ten l�d ��czy� si� kiedy� z odleg�ym Entoban*. Wszystkie zwierz�ta by�y takie same. Dzia�o si� to wkr�tce po p�kni�ciu jaja czasu. Potem powolne r�nicowanie i proces selekcji naturalnej doprowadzi�y do znacznych zmian�� musia�y spowodowa� du�e zmiany gatunk�w. Przypuszczam, �e natkniemy si� na ich nowe rodzaje, cho� mo�e w mniej dramatycznej sytuacji.

Po kilku dniach Ambalasei wspomnia�a ze smutkiem te s�owa. Okaza�o si� bowiem, �e by�o to najbardziej mylne przypuszczenie, jakie wysun�a w �yciu.

Rana Efen goi�a si� szybko. Dzi�ki wypadkowi uda�o si� schwyta� wielkiego w�gorza. By� gigantyczny i bardzo smaczny, wszystkie si� nim najad�y, a jeszcze wiele zosta�o. Teraz splot�y silniejsze sieci, bardziej uwa�a�y przy po�owach, mia�y natomiast zapewnione �r�d�o po�ywienia. Zmi�kczone przez enzymy mi�so stanowi�o najlepsze jedzenie, jakie uda�o im si� zdoby� od uwi�zienia.

Po powrocie nakarmionego uruketo przep�yn�y w nim rzek� na miejsce nowego miasta. C�ry bardzo pragn�y je pozna� i nie brakowa�o ch�tnych do udzia�u w wyprawie.

��Gdyby tylko zapa� do pracy by� lepiej roz�o�ony�� mrukn�a Ambalasei, wybieraj�c jedynie najsilniejsze i odsy�aj�c pozosta�e. Na pok�adzie uruketo, mimo sprzeciw�w, skierowa�a wszystkie Yilanè do wn�trza, pozwalaj�c zosta� na p�etwie jedynie Enge i Elem.

��Zauwa�cie�� nakaza�a Ambalasei�� �e wasze siostry unikaj� prawdziwej pracy, ale zawsze ch�tnie wybieraj� si� na wycieczk�. Mo�e powinny�cie rozwa�y� jaki� system nagradzania za prac�, skoro nie mo�ecie do niej zmusza�.

��Jest w tym wiele prawdy, jak we wszystkim, co m�wisz, i pomy�l� nad tym�� powiedzia�a Enge.�� Rozumiem i podzielam ich uczucia, lecz wiem tak�e, i� musimy wymy�li� jaki� spos�b dzielenia si� prac�. Prze�ledz� bli�ej my�li Ugunenapsy, bo mo�e zajmowa�a si� i takim problemem.

���led� szybko, bo padniemy z g�odu. Zauwa�y�a�, jak s�dz�, zmiany w waszej organizacji ochotniczych po�ow�w? Pierwsze dziesi�tki uwa�aj� si� za oszukane, bo p�niejsze zespo�y, �api�ce w�gorze, nie musz� pracowa� tak ci�ko jak tamte. ��daj� ju� zmiany systemu.

��Wiem�� i ubolewam. Po�wi�cam temu wiele uwagi.

Uruketo pod nimi zadr�a�o, gdy niezdarne zwierz� omija�o p�yn�ce rzek� w ich kierunku drzewo. Puszcza�skiego giganta podtopi�a i obali�a pow�d�. Z ci�gle zielonej korony zerwa�y si� stada ptak�w. Pod kierunkiem Elem uruketo skr�ci�o ponowi� i dobi�o do cypla, na kt�rym mia�o wyrosn�� miasto.

Ambalasei zesz�a pierwsza na brzeg. Ziemi� pokrywa�y po��k�e, zesch�e krzaki, w g�rze stercza�y nagie ga��zie martwego drzewa. Ambalasei wyrazi�a swe zadowolenie:

��Chrz�szcze wkr�tce zajm� si� pniami i karczami. Ka� swoim C�rom zwala� ni�sze ga��zie i ma�e drzewka. Wrzucajcie wszystko do rzeki. Potem przyjrzymy si� zaporze z cierni.

Ambalasei prowadzi�a, sz�a wolno w upale. Po drodze musia�y zatrzyma� si� w �agodnym cieniu ogo�oconego drzewa, by och�on�� i i�� dalej.

��Gor�co�� powiedzia�a Enge z pewnym trudem, rozwieraj�c szeroko szcz�ki.

��Niew�tpliwie, bo jeste�my dok�adnie na r�wniku, ale na pewno nie znasz tego terminu geograficznego.

��Miejsce na powierzchni sfery r�wno oddalone od biegun�w oznaczaj�cych o� obrotu.�� Enge patrzy�a na zapor�, tak i� nie zauwa�y�a gestu irytacji Ambalasei.�� Pr�buj�c zrozumie� dzie�a Ugunenapsy przekona�am si�, �e jej filozofia opiera si� cz�ciowo na badaniach z dziedziny nauk przyrodniczych. Posz�am wi�c za jej wspania�ym przyk�adem�

��P�jd� za moim wspania�ym przyk�adem i ruszaj. Musimy mie� ca�kowit� pewno��, �e w zaporze nie ma �adnych przerw. Chod�.

Gdy sz�y wzd�u� �ciany p�askich li�ci i ostrych cierni, Ambalasei si�gn�a mi�dzy ga��zki i zerwa�a dojrza�y str�k, kt�ry poda�a Enge. Po doj�ciu do rzeki wskaza�a na przerw� mi�dzy zapor� a wod�.

��Zawsze tak jest na styku�� powiedzia�a.�� Zasadz� tu wi�cej nasion, a tak�e nasiona g�stych zaro�li ukorzeniaj�cych si� w wodzie. Przytrzymajcie je.

Stara uczona wy�wiczonym ruchem pazur�w jednej nogi wyry�a bruzdy w b�ocie, potem pochyli�a si�, by sapi�c i narzekaj�c posadzi� nasiona.

Enge spojrza�a na rzek�, gdzie do g��wnego nurtu wpada�a ma�a odnoga. Co� si� tam rusza�o, jaka� wielka ryba. Obserwowa�a z ciekawo�ci� nast�pn�, kt�ra na chwil� wychyli�a si� z wody.

��Wi�cej nasion�� powiedzia�a Ambalasei.�� Nag�y atak g�uchoty�� doda�a z rozdra�nieniem, gdy obejrzawszy si� na Enge zobaczy�a, �e ta w milczeniu wpatruje si� w rzek�.�� Co si� dzieje?�� spyta�a, gdy ci�gle nie otrzymywa�a odpowiedzi.

��Tam w wodzie, widzia�am, teraz znikn�o�� Enge powiedzia�a to z kontrolerami takiej wagi, �e Ambalasei natychmiast skierowa�a wzrok na rzek�, lecz niczego nie dostrzeg�a.

��Co to by�o?

Enge odwr�ci�a si� ku uczonej z ruchami na wag� �ycia i �mierci. Zawaha�a si�, nim zacz�a m�wi�:

��Zamy�li�am si� teraz g��boko na widok stworzenia, kt�re zobaczy�am w wodzie. Z �adnym nie mo�na go pomyli�. Pierwsze widzia�am niewyra�nie, mog�o to by� co� innego. Ale drugie wystawi�o �eb nad wod�. Widzia�am je dok�adnie, nie pope�ni�am b��du. To by�o to.

��Pragn� wyja�nienia�� Ambalasei przerwa�a gniewnie zapad�e milczenie. Enge pozostawa�a w milczeniu i bezruchu, wreszcie spojrza�a jej g��boko w oczy, po czym powiedzia�a:

��Doceniam nieprawdopodobie�stwo tego, co zaraz powiem, ale si� nie pomyli�am. Tam, w nurcie, widzia�am m�ode elininyil.

��To niemo�liwe. Jeste�my pierwszymi Yilanè, kt�re tu dotar�y; nie wzi�y�my samc�w, brak wi�c jaj do sk�adania, �adne m�ode nie wesz�y do morza, nie ma �adnych elininyil, kt�re by wyros�y na fargi. Chyba �e�

Teraz z kolei Ambalasei zamilk�a i zesztywnia�a, jej mi�nie wyra�a�y jedynie zarys przypuszczenia. Odezwa�a si� dopiero po d�u�szym czasie.

��To nie jest niemo�liwe. M�wi�c to my�la�am z w�a�ciw� ka�demu gatunkowi etnocentryczno�ci�. Poniewa� Yilanè zajmuj� wierzcho�ek piramidy ekologicznej, zak�adamy automatycznie�� sama to uczyni�am�� �e jeste�my na nim same, �e stanowimy specjalny, wyj�tkowy przypadek. Czy wiesz, o czym m�wi�?

��Nie. Osobista nieznajomo�� poj�� technicznych.

��To zrozumia�e. Wyja�ni� ci. Odleg�e Entoban* jak i pozosta�e nasze miasta zajmuj� wszystkie nadaj�ce si� do zamieszkania tereny mi�dzy oceanami. Teraz jednak jeste�my w nowym �wiecie, w kt�rym rozwija�y si� i zmienia�y formy �ycia. Nie ma podstaw do przyjmowania, i� nasz gatunek zajmuje wy��cznie Entoban*. Mo�e by� i tutaj.

��A wi�c�� widzia�am elininyil?

��Niewykluczone. To jedno z mo�liwych wyja�nie�. Musimy teraz prowadzi� obserwacje, by stwierdzi�, czy mia�a� racj�. Je�li je widzia�a��� to wed�ug mnie b�dzie to najwa�niejsze wydarzenie od rozbicia si� jaja czasu. Chod�!

Ambalasei potoczy�a si� w stron� brzegu i wpad�a do rzeki w nadmiarze naukowego zapa�u. Enge szybko rusz�ya za ni�, boj�c si�, �e w mulistych wodach kry� si� mo�e co� niebezpiecznego. Pr�d by� tu wolny, Ambalasei szybko dotar�a do odnogi i wesz�a w jej g��b. Woda si�ga�a tylko do pasa i stwierdzi�a, �e �atwiej jest i�� ni� p�yn��.

Enge po�pieszy�a w jej �lady, wyprzedzi�a star� uczon�. Nad nurtem zwiesza�y si� niskie ga��zie, a powietrze by�o g�ste i wilgotne, pe�ne gryz�cych owad�w. P�yn�ca woda ch�odzi�a je, ale gdy odnoga si� rozszerzy�a, zanurzy�y si� pod powierzchni� w ucieczce przed owadami. Brn�y tak w wodzie rozgl�daj�c si�, mog�y sobie przekazywa� wy��cznie najprostsze poj�cia, a� wreszcie wysz�y na trawiasty brzeg.

��Jeste�my najwyra�niej na innej wyspie, oddzielonej od naszej odnog� rzeki. Ciep�a woda o sta�ej temperaturze, ale na tyle g��boka, by powstrzyma� wi�ksze drapie�niki. Je�li�� podkre�lam, je�li�� s� tu Yilanè, to maj� wspania�e miejsce na pla�e narodzin. Woda chroni przed wi�kszymi formami �ycia w nurcie, m�ode maj� te� wiele ryb do jedzenia. �atwy dost�p do rzeki i morza, gdy dorosn� i stan� si� elininyil.

��To mo�e by� �cie�ka�� Enge wskaza�a na ziemi�.

��Albo szlak wydeptany przez zwierz�ta. P�jdziemy nim.

Enge sz�a pierwsza, zaczyna�a �a�owa� tej szale�czej wyprawy. By�y nie uzbrojone, a w d�ungli mog�o kry� si� wszystko.

�cie�k� sz�o si� �atwo. Okr��a�a szeroki pie� drzewa o d�ugich korzeniach si�gaj�cych rzeki, prowadzi�a dalej do piaszczystej pla�y otoczonej mi�kk� traw�. Pomy�la�a natychmiast to samo; doskona�e miejsce na pla�� narodzin. Co� pluska�o si� w wodzie, lecz gdy spojrza�y tam, ju� znikn�o, pozostawiaj�c jedynie kr�gi na g�adkiej powierzchni.

��Czuj� si� obserwowana�� powiedzia�a Enge.

��Idziemy dalej.

�cie�ka wiod�a skrajem pla�y i prowadzi�a do g�stego gaju drzew po drugiej jej stronie. Zatrzyma�y si� tam, pr�bowa�y zajrze� w mrok pod g�stymi li��mi. Enge uczyni�a gwa�towny ruch, podkre�laj�c ch�� powrotu.

��Chyba dosz�y�my dostatecznie daleko. Musimy wraca� do pozosta�ych. Wr�cimy tu lepiej przygotowane.

��Musimy dowiedzie� si� czego� wi�cej.

Ambalasei powiedzia�a to stanowczo, wyra�aj�c pierwsze�stwo nauki i wymin�a Enge.

Spod drzew wypad�o z krzykiem jakie� stworzenie, trzymaj�c mi�dzy kciukami wielkiego paj�ka, kt�rego usi�owa�o wepchn�� w usta Ambalasei.

Zaatakowana niespodziewanie Ambalasei upad�a. Enge skoczy�a przed ni�, wystawi�a kciuki i sapi�c z gniewu, krzycza�a rozkazuj�co.

��Cofnij sic! Przesta�! B��dne-dzia�anie!

Napastniczka nie ponowi�a ataku, cho� nadal trzyma�a przed sob� paj�ka. Patrzy�a na obie Yilanè z widocznym strachem, potem odwr�ci�a si� i uciek�a.

��Widzia�a� j�.�� By�o to bardziej stwierdzenie ni� pytanie.

��Widzia�am�� odpar�a Ambalasei.�� Fizycznie niemal identyczna jak my. Przeciwstawne kciuki trzymaj�ce owada. Ni�sza, bardziej kr�pa, barwy jasnozielonej, przechodz�cej w ciemniejsz� na plecach i wzd�u� grzebienia.

��Podziwiam spostrzegawczo��. Widzia�am tylko posta�.

��Trening. Pomy�l teraz! Co to za wspania�e, niezwyk�e, naprawd� donios�e odkrycie. Dla historyczek spo�ecznych i specjalistek biologii.

Enge �ledzi�a d�ungl� w obawie przed nast�pnym atakiem, a drugim okiem patrzy�a na Ambalasei. Wyrazi�a niewiedz� i ciekawo��. Uczona by�a wylewna.

��Dla biologii znaczenie jest oczywiste. A ten paj�k�� czy nie przywodzi ci natychmiast na my�l �ciany dziej�w? Nie, na pewno. S�uchaj i uwa�aj. Musisz pami�ta� pancerze homar�w znajduj�ce si� tam na znak �witu naszej historii, kiedy to podobno Yilanè u�ywa�y ich do obrony samc�w. Mamy teraz dow�d na prawdziwo�� tej teorii. Wspaniale!

��Ale przecie� nie widzia�am �adnego homara�

��Istota-niewiedzy! M�wi� o podobie�stwie dzia�ania. W morzu broniono by si� wywijaniem szczypcami homar�w. Na l�dzie, jak to widzia�y�my, temu samemu celowi s�u�� jadowite owady.

��Informacja poj�ta. Musimy jednak st�d odej��, wr�ci� do pozosta�ych, to bardzo niebezpieczne miejsce. Grozi nam �mier� od jadu.

��Bzdura. Straszy�a nas tylko w odruchu obronnym. Czy� nie dostrzega�a� w jej ruchach zmieszania? Jeste�my z jej rodzaju�� a jednak z innego. Niepewno�� zagro�enia, potem ucieczka. Musz� si� zastanowi� nad sposobem nawi�zania kontaktu bez p�oszenia ich.

��Ambalasei, nie mog� nakaza� ci odej�cia, nie mog� nalega�. Mo�emy wr�ci� tu p�niej z pomoc��

��Odrzucenie. Im wi�cej nas b�dzie tym wi�kszy wzbudzimy strach. Zosta�y�my ostrze�one�� ale nie napadni�te. Taka jest obecna sytuacja i nie chc� jej zmienia�. Pozostan� tu. Ty id� do rzeki i z�ap ryb�.

Enge mog�a jedynie przekaza� w�tpliwo�ci i zmieszanie.

��Pomy�l�� m�wi�a Ambalasei.�� Szczycisz si� sw� zdolno�ci� rozumowania. Przy wa�nych okazjach nadal dokonujemy obrz�du karmienia, musi to by� stary obyczaj. C� bardziej siostrzanego od dania jedzenia? Dzielenia si� �ywno�ci� i �yciem. Potrzebna jest ryba.

Stara uczona odrzuca�a gniewnie wszystkie argumenty i pr�by nalega�, usiad�a po prostu wygodnie na ogonie po wydaniu rozkazu-ryba!�� i patrzy�a w puszcz� z gestem powitania i serdeczno�ci. Enge pozostawa�o jedynie odwr�ci� si� i p�j�� do rzeki, zanurkowa� pod jej powierzchni�.

Ujrza�a wtedy widok napawaj�cy szcz�ciem Yilanè. Niedojrza�e efenburu p�yn�o czyst� wod�, by�y to zaledwie elininyil, najm�odsze z najm�odszych, takie ma�e, goni�y stadko srebrnych ryb. Przygl�da�a si� im d�ugo, a� j� zauwa�y�y i zawr�ci�y z barwnymi oznakami strachu na d�oniach. Enge unios�a swe r�ce okazuj�c, �e nie powinny si� ba�. Nie upokoi�o to ich, by�a zbyt obca, znikn�y po chwili. Jedna wlok�a �wie�o z�apan� ryb� z przegryzionym kr�gos�upem, pu�ci�a j� w panicznej ucieczce. Enge podp�yn�a ku rybie i wr�ci�a z �upem na brzeg.

Ambalasei spojrza�a podejrzliwie na ma�� ryb�.�� Po�piech w po�owie ko�czy si� ma�ym �upem�� powiedzia�a.

��Nie z�apa�am jej. Zaskoczy�am niedojrza�e efenburu, przeszkodzi�am im w posi�ku. By�y niezmiernie poci�gaj�ce.

��Niew�tpliwie. Ryba musi wystarczy�. Zosta� tu, gdy p�jd� w las.

��Mo�esz rozkazywa� i tak nie pos�ucham. P�jd� za tob�, potem wyprzedz� ci�, by pom�c w razie niebezpiecze�stwa.

Ambalasei zacz�a protestowa�, ale zrozumia�a, �e b�dzie to tylko strata si� i wyrazi�a niech�tn� zgod�.

��Co najmniej pi�� krok�w za mn�. Ruszamy. Trzymaj�c przed sob� drobn� ryb� sz�a powoli �cie�k�, stan�a przed wej�ciem do gaju.

��Ryba, smaczna, mi�a, przyja�� powiedzia�a g�o�no, lecz serdecznie. Potem usiad�a powoli na ogonie, trzymaj�c ryb� nadal przed sob� i powtarza�a powitanie. W mroku co� si� poruszy�o; stara�a si�, jak mog�a, w najprostszy spos�b przekaza� ciep�o i przyja��.

Li�cie rozst�pi�y si� i obca wysz�a z wahaniem. Przez chwil� przygl�da�y si� sobie w milczeniu, Ambalasei ze spostrzegawczo�ci� uczonej. Wszelkie r�nice by�y nieznaczne. Wzrost, budowa, barwa sk�ry. Co najwy�ej podgatunek. Pochyli�a si� wolno i po�o�y�a ryb� na trawie, potem wsta�a i cofn�a bez po�piechu.

��Jest twoja. Dar przyja�ni. We� i jedz. We�, jest twoja.

Tamta wygl�da�a na zmieszan�, odesz�a o krok i otworzy�a usta z brakiem zrozumienia. Ambalasei zauwa�y�a wspania�e uz�bienie. Musi m�wi� pro�ciej.

��Ryba-jedzenie�� powiedzia�a, u�ywaj�c najprostszych wyra�e�, wy��cznie gest�w i zmian barw d�oni. Tamta unios�a r�k�.

��Ryba�� stwierdzi�a barwami. Nachyli�a si�, chwyci�a dar i znik�a im z oczu.

��Doskona�y pierwszy kontakt�� powiedzia�a Ambalasei.�� Na dzi� wystarczy, zm�czy�am si�. Wracamy. Czy widzia�a�, co powiedzia�a?

Z Enge bi�o podniecenie.

��Widzia�am, to by�o wspania�e! Jest taka teoria mowy, kt�ra zak�ada, �e nauczy�y�my si� j�zyka w oceanie, wpierw mia� on charakter gest�w, potem zacz�� si� wzbogaca� i werbalizowa�.

��Ma to sens biologiczny. Komunikacja niewerbalna wydaje si� panowa� powszechnie w morzu. Gdy nasze gatunki si� rozdzieli�y, musia�a ju� istnie� mowa barw, bo inaczej nie porozumia�yby�my si� teraz. Pytanie brzmi, to Yilanè czy yiliebè? Czy znaj� wy��cznie prymitywne znaki? Musz� si� dowiedzie�. Czeka nas w zwi�zku z tym wiele pracy.

Enge by�a r�wnie rozentuzjazmowana.

��Takiej okazji nie by�o dot�d nigdy! Co za rado��. D�ugo bada�am mow� i nie mog� si� doczeka� kontynuacji.

��Ciesz� si� s�ysz�c, �e interesuje ci� co� opr�cz filozofowania o �yciu-�mierci. Wspomo�esz moje badania, bo wymagaj� wielkiego wysi�ku.

Wr�ci�y nad brzeg, lecz teraz niech�tnie wchodzi�y do wody. Gdy min�o podniecenie, sta�y si� w pe�ni �wiadome kryj�cych si� pod powierzchni� niebezpiecze�stw. Zbli�aj�c si� do zapory, stara�y trzyma� si� p�ycizny. Umazane b�otem, brudne, sz�y przez zesch�� ro�linno��. C�ry �ycia zebra�y si�, rozmawiaj�c przy uruketo. Ambalasei patrzy�a na nie z rosn�cym gniewem.

��Nic nie zrobi�y! �adnego usprawiedliwienia dla gnu�no�ci-lenistwa-nieprzydatno�ci.

Enge r�wnie� wyrazi�a niezadowolenie, a� stoj�ca w �rodku Sat-sat poprosi�a o zgod� na wyja�nienia.

��Far� poprosi�a o mo�liwo�ci przem�wienia do nas wszystkich. Zgodzi�y�my si� oczywi�cie, bo jest g��bok� my�licielk�. Teraz dyskutujemy nad jej s�owami�

��Niech m�wi sama!�� powiedzia�a Ambalasei z rosn�cym niesmakiem.�� Kt�ra to C�ra Gadania, Far�?

Enge wskaza�a na szczup�� Yilanè o wielkich, g��bokich oczach, analizuj�c� ci�gle my�li Ugunenapsy. Skin�a wszystkim, by uwa�a�y i zacz�a m�wi�:

��Ugunenapsa powiedzia�a, �e�

��Milcz!�� rozkaza�a Ambalasei w najbanalniejszy spos�b, jak najwy�sza do najni�szej fargi. Far� pokra�nia�a z obrazy.�� O wiele za d�ugo s�ucha�y�my s��w Ugunenapsy. Pyta�am, dlaczego przerwa�a� prace?

��Nie przerwa�am, zaproponowa�am to tylko. Wszystkie przyby�y�my na miejsce pracy z w�asnej woli, ale rozkazujesz nam, m�wisz, co mamy robi�, nie pytaj�c, jak i dlaczego chcemy pracowa�, robisz to brutalnie i w�adczo jak wydaj�ca polecenia eistaa. My jednak nie przyjmujemy rozkaz�w. Pokona�y�my zbyt dalek� drog�, cierpia�y�my za bardzo za nasz� wiar�, by porzuci� j� teraz. Jeste�my ci oczywi�cie wdzi�czne, ale wdzi�czno�� nie oznacza s�u�alczo�ci. Jak powiedzia�a Ugunenapsa�

Ambalasei nie s�ucha�a teraz, co powiedzia�a Ugunenapsa, ale odwr�ci�a si� ku Enge z gestani pilnej uwagi.

��To koniec mojej cierpliwo�ci, koniec pomocy. Wiem dok�adnie, co nale�y robi�; twoje C�ry G�upoty nie potrafi� nic poza prowadzeniem spor�w. Mam do��, chyba �e przekonasz je szybko, i� musz� zmieni� post�powanie. Bez moich rad szybko zginiecie i zaczynani my�le�, �e b�dzie to dla mnie bardzo szcz�liwy dzie�. Id� teraz na uruketo, by si� oczy�ci�, naje��, napi� i uspokoi� my�li. Gdy wr�c�, powiesz te�, jak b�dzie przebiega�a wsp�praca. Teraz�� cicho, p�ki nie znikn� wam z oczu. Nie chc� s�ysze� ani s�owa z waszej dyskusji, nie chc� te� wi�cej s�ysze� wypowiadanego w mojej obecno�ci imienia Ugunenapsy, chyba �e na to pozwol�.

Wyra�aj�c ka�dym swym ruchem gniew i zdecydowanie, odwr�ci�a si� i odesz�a w stron� uruketo, zostawiaj�c na b�ocie odciski swych pazur�w. Po op�ukaniu si� w rzece wspi�a si� na zwierz� i usiad�a w cieniu p�etwy, wo�aj�c o uwag�. Z wn�trza p�etwy wysz�a Elem i spojrza�a w g�r�.

��Jedzenia i wody�� nakaza�a Ambalasei.�� Szybko�� dostarczenia. Po�piech.

Elem sama przynios�a posi�ek, bo szanowa�a uczon� za jej wielk� inteligencj�, wybacza�a jej wszelkie obra�liwe s�owa, b�d�c wdzi�czn� za czerpan� wiedz�. Ambalasei dostrzeg�a to w ruchach cia�a i zmi�k�a.

��Twoje zainteresowania naukowe s� o wiele silniejsze ni� sk�onno�ci filozoficzne�� powiedzia�a.�� Jeste� przez to lepsza i znosz� tw� obecno��.

��Mi�e uwagi wy�szej r�wne s� ciep�ym promieniom s�o�ca.

��A ty jeste� Yilanè o uprzejmej mowie. Przy��cz si� do posi�ku i pos�uchaj o odkryciu naukowym o niewyobra�alnym znaczeniu.

Opowie�� trwa�a d�ugo, bo Elem by�a wdzi�czn� s�uchaczk�. S�o�ce chyli�o si� ju�, gdy Ambalasei sko�czy�a i wr�ci�a na brzeg. Pierwsz� rzecz�, jak� zobaczy�a ku swemu zadowoleniu, by�y C�ry trudz�ce si� nad usuwaniem zesch�ego poszycia. Enge po�o�y�a nar�cze chrustu i obr�ci�a si� w stron� uczonej, starannie dobieraj�c s��w, by przestrzega� zakazu wspominania imienia Ugunenapsy.

��Rozwa�y�y�my prac� tutaj w �wietle naszej wiary. Podj�y�my decyzj�. Musimy �y�, bo jeste�my C�rami �ycia. Aby �y�, potrzebujemy miasta. Miasto musi wyrosn��. Tylko ty potrafisz to sprawi�.

Aby miasto wyros�o, przestrzega� b�dziemy twoich wskaz�wek, bo musimy to robi�, by �y�. Dlatego teraz pracujemy.

��Widz�. Ale robicie to teraz, jak sama powiedzia�a�. Gdy miasto wyro�nie, przestaniecie wype�nia� moje rozkazy?

��Nie rozwa�y�am wszystkich wniosk�w si�gaj�cych tak daleko�� powiedzia�a Enge, pr�buj�c si� wykr�ci� od zobowi�za�.

��Pomy�l. M�w.

Musia�a kontynuowa�, cho� z wielk� niech�ci�.

��Uwa�am, �e po wyro�ni�ciu miasta C�ry przestan� przestrzega� twych rozkaz�w.

��Nie s�dz�. Chcia�abym widzie� inn� ich przysz�o�� ani�eli pewna �mier�. Tymczasowo dla mej w�asnej wygody przyjmuj� t� s�ab� i rozczarowuj�c� ugod�. Mamy tu teraz za wiele wa�nych rzeczy do wykonania, by wdawa� si� w dalsze spory. Unios�a d�o� i pokaza�a wielki kawa� galaretowatego mi�sa, trzymany mi�dzy kciukami.�� Wracam do d�ungli na dalsze rozmowy z tymi, kt�re spotka�y�my. Czy p�jdziesz ze mn�?

��Z najwy�sz� przyjemno�ci� i rado�ci�-z-jutra. To b�dzie bogate miasto, bogate �yciem i osi�gni�ciami naukowymi.

��Osi�gni�ciami naukowymi tak, nie widz� jednak wygodnego �ycia dla twoich C�r Niezgody, wyznawczy� tej-kt�ra-jest-bezimienna. My�l�, �e wasza teoria �ycia spowoduje kiedy� wasz� �mier�.

Jak zawsze u Paramutan�w, ich przybycie by�o okazj� do radosnych krzyk�w, �miech�w i ucztowania. Gorliwe r�ce wyci�gaty ikkergak na pla�� obok innych lodzi, przy chichotach i wzajemnym przeszkadzaniu sobie roz�adowano go, racz�c si� przy tym resztkami zapas�w. Zosta�y szybko zjedzone, mi�so po tylu dniach na morzu by�o mocno zgni�e i dlatego bardzo im wszystkim smakowa�o. Armun pomaga�a innym kobietom, ale Kerrick chcia� jak najpr�dzej ujrze� nowy l�d, wiedzia� te�, �e nie na wiele si� przyda przy stawianiu paukarutu Kalaleqa. Wzi�� �uk, w��czni�, i poszed� mi�dzy paukarutami w stron� poro�ni�tych drzewami wzg�rz. Po wielu dniach sp�dzonych w ikkergaku cieszy� si�, �e jest znowu na twardej ziemi, cho� czasami zdawa�a mu si� koleba� pod nogami. Gdy doszed� do drzew, odetchn�� g��boko zapachem ich li�ci. To dobry kraj.

Mro�ne zimy dociera�y jednak i tutaj. By� �rodek lata, lecz w g��bokich jarach nadal le�a� �nieg. Na drzewach siedzia�y krzykliwe ptaki, lecz nie znajdowa� �lad�w wi�kszych zwierz�t. Mo�e dostrzeg�by je lepszy �owca, sam jednak nie m�g� nic natrafi�. Zm�czy� si� te� szybko, bo po tylu dniach w morzu odwyk� od d�ugiego chodzenia. Mimo to czu� si� bardzo dobrze na sta�ym l�dzie i szed� dalej, nie zwa�aj�c na znu�enie. W�cha� powietrze. Wiatr ni�s� zapachy lasu, gleby, trawy�� i s�aby od�r padliny. W pewnym momencie przyni�s� tak�e nieznany mu odg�os.

Kerrick stan�� bez ruchu, potem pochyli� si� powoli i po�o�y� w��czni� na ziemi. Podni�s� j� dopiero po umieszczeniu strza�y na ci�ciwie. Dalej szed� cicho, z przygotowania w obu r�kach broni�. Niepokoj�cy odg�os sta� si� g�o�niejszy i ujrza�, �e przed nim, na polanie, co� si� rusza. Powoli trzymaj�c si� cienia, posuwa� si� naprz�d, a� nagle stan�� zdumiony.

Na ziemi le�a�a sarna, rozdarta i krwawi�ca, ale nigdy dot�d nie widzia� stworzenia tak �apczywie rw�cego zdobycz. By�o wysokie, szczup�e, pochylone tak, �e g�owa kry�a si� we wn�trzno�ciach. Potem wyprostowa�o si�, ci�gn�c kawa�ek mi�sa. Zakrwawiony �eb i dzi�b, bystre oczy, jakie� murgu. Nie�� to ptak! Wy�szy od niego, z nogami grubszymi ni� u cz�owieka, ma�ymi skrzyd�ami. Kerrick musia� si� poruszy�, bo padlino�erca zobaczy� go, pu�ci� k�s i zacz�� ochryple krzycze� machaj�c skrzyd�ami. �owca rzuci� w��czni� i un�s� �uk, naci�gn�� szybko ci�ciw� i wypu�ci� strza��.

Chybi� haniebnie. Ptak dalej sta� skrzecz�c, a Kerrick chwyci� za w��czni� i cofn�� si� powoli pod os�on� drzew. Kt�rego� dnia wytropi i zabije jedno z tych stworze�. Gdy cofaj�c si�, straci� je z oczu, odwr�ci� si� i poszed� z powrotem nad brzeg.

Ich paukarut ju� sta� i Kalaleq siedzia� przed nim na s�o�cu, trzymaj�c na kolanach rozpostart� map� Yilanè. U�miechn�� si�, ujrzawszy Kerricka, i machn�� ku niemu arkuszem.

��Co� �api�, wkr�tce to zrozumiem. Ju� sporo wiem. Widzisz t� ziele�, przypominaj�c� �uski�� czy wiesz, co oznacza? Ocean. Nied�ugo zrozumiem wi�cej.

Na odg�os ich rozmowy z namiotu wysz�a Armun. Opowiedzia� jej o lesie i spotkaniu z wielkim ptakiem.

��To nowy l�d, musimy wi�c liczy� si� z nowymi rzeczami�� powiedzia�a z naturalnym spokojem.�� Musz� p�j�� tam i sama zobaczy�. B�d� tu ro�liny i krzewy, o kt�rych nic nie wiesz. Je�li wie si�, jak szuka�, zawsze w lesie znajdzie si� co� do zjedzenia.

��B�d� te� niebezpiecze�stwa. Nie id� sama. Musimy chodzi� razem.

Gdy to powiedzia�, zmieni�a si� na twarzy. Chwyci�a Kerricka za rami�, jakby chc�c go zatrzyma�.

��Czekali tylko na przybycie naszego ikkergaka, by ruszy� na p�noc i polowa� na ularuaqa. Id� tylko doro�li m�czy�ni, w obozie zostan� nawet podro�ni�ci ch�opcy. Te �owy uwa�aj� za najwa�niejsze.

Ujrza� jej posmutnia�� twarz, strach w oczach.

��Co si� sta�o?

��Chc�, by� poszed� z nimi.

��Nie musz�.

��S� pewni, �e zaproszenie ci� ucieszy. To wielki zaszczyt i spodziewaj� si� twojej zgody. Nie chc� jednak, by� mnie opuszcza�.

Rozumia� jej uczucia, zbyt d�ugo byli rozdzieleni. Pr�bowa� j� uspokoi�, zag�uszy� w�asny niepok�j.

��To nie potrwa d�ugo, jak ka�de polowanie. Zobaczysz.

Po ostatnim rejsie Kerrick nie mia� najmniejszej ochoty patrze� nawet na morze. Nie m�g� jednak wykr�ci� si� od wyprawy. Ch�opcy patrzyli na niego z zazdro�ci�, a kobiety klepa�y go, gdy przechodzi�, bo dotkni�cie kogo� udaj�cego si� po raz pierwszy na ularuaqa przynosi szcz�cie. Reszt� dnia wype�ni�o przygotowanie ikkergak�w, w nocy za� dojadano stare mi�so, bo wiedziano, i� wr�c� z nowymi zapasami.

Wyruszyli rankiem; Armun zosta�a w paukarucie, nie chcia�a patrze�, jak odp�ywaj�, wysz�a dopiero wtedy, gdy ma�a flota by�a jedynie plamk� na horyzoncie.

�eglowali prosto na p�noc i Kalaleq, oddaj�c si� w�a�ciwemu Paramutanom gadulstwu, szybko wyt�umaczy� Kerrickowi, dlaczego to robi�.

��L�d, p�yniemy do lodu, tam s� ularuaqi.

Kerrick nie m�g� zrozumie�, dlaczego te stworzenia trzymaj� si� mroz�w i lod�w p�nocy, bo Kalaleq u�y� s�owa, jakiego nigdy dot�d nie s�ysza�. Pozosta�o mu jedynie mie� nadziej�, �e gdy dotr� do celu, wszystko si� wyja�ni.

Przebywali na morzu wiele dni, a� wreszcie w oddali ukaza�a si� bia�a kreska lodu. W�r�d okrzyk�w podniecenia podp�yn�li bli�ej, a� pod sam� zamro�on� �cian�. Bi�y o ni� �ami�ce si� fale, a w dolinach mi�dzy nimi wida� by�o zwisaj�ce z lodu ciemne kszta�ty.

��Qunguleq�� powiedzia� Kalaleq i pog�adzi� si� po brzuchu.�� Ularuaqi przyp�ywaj� tutaj, jedz� to. My przyp�ywamy i polujemy na nie. Co za zabawa!

Gdy skr�cili i ruszyli wzd�u� lodu, Kerrick dostrzeg�, i� qunguleq by� jakim� zielonym wodorostem, jego bardzo d�ugie plechy czepia�y si� �ciany i spada�y do morza. Nigdy czego� takiego nie widzia�. Nie wszystko stawa�o si� jasne. Ularuaqi przybywa�y tu, by je�� qunguleq, a Paramutanie za nimi. Wpatrywa� si� niecierpliwie w dal, by zobaczy�, jakie to stworzenia pas� si� na tych zamarzni�tych ��kach p�nocy.

Niespodziewanie Kerrickowi udzieli�o si� podniecenie �owami. Ikkergaki skr�ci�y na zach�d wzd�u� �ciany lodu. Po dop�yni�ciu do pierwszych g�r lodowych �odzie rozstawi�y si� w lini�, by przeszukiwa� kana�y mi�dzy nimi. Nigdy jednak nie byli sami. Wysi�ek by� zbiorowy i zawsze wida� by�o jaki� inny ikkergak. ��d� Kalaleqa znajdowa�a si� blisko �rodka linii, ikkergaki po lewej i prawej �atwo by�o zobaczy�, dalsze znika�y cz�sto z oczu, gdy kry�y si� za g�rami lodowymi.

Dowodz�cy ikkergakiem Kalaleq siedzia� na dziobie z w��czni�. Mia�a ona d�ugie drzewce i wyrze�biony ko�ciany grot o licznych bocznych zadziorach, kt�re po zag��bieniu si� w ciele ularuaqa zapobiega�y wypadni�ciu. Kalaleq smarowa� tranem d�ug� lin� i uk�ada� j� w precyzyjnych zwojach. Wszyscy inni wypatrywali zdobyczy.

P�yn�li tak przez pi�� dni, wypatruj�c od �witu do zmierzchu i zatrzymuj�c si� tylko na noc. Ruszali z pierwszym brzaskiem, gdy tylko by�o co� wida�, ustawiaj�c si� w szyku w�a�ciwym po�owom. Sz�stego dnia Kerrick wyci�gn�� w�a�nie link� w�dki, gdy jeden z wypatruj�cych krzykn�� z wielk� rado�ci�.

��Sygna�, tam, patrzcie!

Kto� w ikkergaku po ich lewej r�ce macha� nad g�ow� czym� ciemnym. Kalaleq uni�s� sk�r� i przekaza� sygna� wzd�u� linii, skr�caj�c jednocze�nie we wskazanym kierunku. Wida� ju� by�o stado; �owy si� rozpocz�y.

Pierwsze ikkergaki lawirowa�y w oczekiwaniu na pozosta�e, potem wszystkie razem ruszy�y na zach�d.

��S� tam�� krzycza� Kalaleq.�� Jakie pi�kne�� nigdy nie widzia�em czego� tak pi�knego!

Dla Kerricka by�y to tylko ciemne plamy na lodzie�� lecz dla Paramutan�w oznacza�y jedzenie i materia�y niezb�dne do �ycia. Ca�e ich istnienie uzale�nione by�o od ularuaqow, w poszukiwaniu ich przebyli ocean z kontynentu na kontynent. Nadesz�a pora nagrody.

Zbli�ali si� coraz bardziej, a� Kerrick dojrza� wielkie, ciemne grzbiety zwierz�t. Mia�y t�po zako�czone g�owy z grubymi wargami. Chwyta�y nimi qunguleq i odrywa�y wielkie plechy. Przypomina�y mu uruketo, by�y r�wnie wielkie, cho� bez wysokiej p�etwy grzbietowej. Co chwil� kt�ry� wynurza� si� wysoko z wody i spada� w ni� z ogromnym pluskiem. Ikkergaki podp�yn�y bli�ej, kieruj�c si� do skraju stada zacz�y si� rozprasza�. Kalaleq pochwali� ten manewr.

��Zachodz� je od przodu, zaganiaj� w naszym kierunku.�� Wskaza� na inne ikkergaki; po spuszczeniu �agli unosi�y si� w miejscu na falach.

Druga grupa �odzi p�yn�a z �aglami napr�onymi do ostateczno�ci, by jak najszybciej dotrze� do stada, zaj�� w�a�ciwe pozycje. Wielkie zwierz�ta pas�y si� dalej, nie zwracaj�c uwagi na podp�ywaj�ce ikkergaki. ��d� ko�ysa�a si� na falach, �agiel ledwo �opota�. Narasta�o napi�cie, Kalaleq trz�s� w��czni� i przest�powa� z nogi na nog�.

��Nadci�gaj�!�� krzykn�� kto�.

Wszystko nast�pi�o potem jakby w jednej chwili�� Kerrick zosta� zepchni�ty na bok, wci�gni�to �agiel i napr�ono go, a sternik, wpatruj�c si� po raz pierwszy w dzi�b, kierowa� ��d� ku nadp�ywaj�cemu stadu, kt�re przestraszone ucieka�o teraz przed innymi ikkergakami. Kalaleq sta� w pogotowiu na dziobie, mocno i nieruchomo, nie zwracaj�c uwagi na udzielane mu rady. Zbli�a�y si� ku nim ciemne postacie ularuaq�w.

��Teraz!�� krzykn�� Kalaleq.�� Skr�ca�!

W nag�ym wysi�ku sternik napar� na wios�o, a pozostali ci�ga� liny przerzucili �agiel na drug� stron� masztu. P�achta oklap�a, za�o-pota�a i zn�w wype�ni�a si� wiatrem. Kerrick zrozumia� wkr�tce cel tego manewru. Ikkergak nie m�g� si� mierzy� z p�dz�cym stadem, nigdy by go nie dogoni�, ale w chwili gdy gigantyczne zwierz�ta morskie wyprzedza�y ��d�, ich wzgl�dna szybko�� zmala�a i Kalaleq by� w stanie wybra� zdobycz. Robi� to uwa�nie, wskazywa� sternikowi ruchami d�oni, gdzie ma skr�ca�, nie s�ucha� wskaz�wek za�ogi na temat wielko�ci ofiary.

Znale�li si� w�r�d stada, z obu stron otacza�y ich smuk�e, mokre kszta�ty.

��Teraz!�� zawo�a� Kalaleq i d�gn�� w��czni� w p�cherz zwisaj�cy na lince z dziobu. Wyci�gni�ty grot by� czarny, a z rozprutego p�cherza rozchodzi� si� odpychaj�cy smr�d. Ikkergak podskoczy�, gdy ostrze wbi�o si� w grzbiet ularuaqa.

Kalaleq pchn�� w��czni� z ca�ej si�y, wbi� j� g��boko w bok zwierz�cia i odskoczy�, gdy zacz�y rozwija� si� szybko zwoje liny przyczepionej do drzewca. Smr�d z przebitego p�cherza by� nie do zniesienia, Kerrick wychyli� si� za burt� i zwymiototwa�. Ujrza� przez �zy, jak Kalaleq odci�� linꠗ p�cherz wpad� do morza i uton��.

Zaraz potem Kalaleq wyrzuci� za burt� wyd�t� sk�r�, przyczepion� do liny. Balon unosi� si� na falach, a ikkergak p�yn�� w �lad za nim.

Kalaleq wszed� na maszt i wykrzykiwa� polecenia. Je�li strac� z oczu nape�nion� powietrzem sk�r�, ca�y wysi�ek p�jdzie na marne.

Sternik zerkn�� na Kerricka i roze�mia� si�.

��Silna trucizna, dobra i mocna. Zwr�ci�e� ca�y posi�ek na sam jej zapach. Nawet ularuaq nie po�yje z ni� d�ugo, zobaczysz.

Mia� racj�; wkr�tce dop�yn�li do balonu unosz�cego si� na falach. Dalej wida� by�o ogromny, spokojny kszta�t ularuaqa. Reszta stada znikn�a, zbli�a�y si� do nich inne ikkergaki.

��Dobry cios, prawda?�� pochwali� si� Kalaleq, schodz�c z masztu i wpatruj�c dumnie w zdobycz.�� Czy widzia�e� kiedy� r�wnie dobry?

��Nigdy�� powiedzia� Kerrick. Paramutan�w nie cechowa�a skromno��.

��Wkr�tce wyp�ynie, a potem zatonie, nim jednak to si� stanie, zobaczysz, co zrobimy.

Po jakim� czasie grzbiet ularuaqa ukaza� si� na powierzchni, obmywany przez fale. Otoczy�y go ju� pozosta�e ikkergaki. Kerrick patrzy� ze zdumieniem, jak Paramutanie, jeden po drugim, zrzucaj� futra i wskakuj� do lodowatej wody. W r�kach mieli ko�ciane haki, przypominaj�ce powi�kszone haczyki w�dki, przywi�zane do sk�rzanych lin. Trzymaj�c je w z�bach nurkowali obok ularuaqa. Wyp�ywali po chwili i wci�gano ich do ikkergak�w. Z sier�ci sp�ywa�a woda. Dr��c z zimna i wykrzykuj�c, jacy to byli dzielni, wycierali si� i ubierali.

Nikt nie zwraca� na nich uwagi, bo wszyscy zaj�ci byli ci�gnieniem lin. Kerrick, z natury silny, pomaga� im, bo czynno�� ta nie wymaga�a �adnych umiej�tno�ci. Wkr�tce cielsko ularuaqa poruszy�o si� w wodzie, a nast�pnie powoli przekr�ci�o. Haki wbite zosta�y w p�etwy. Unios�o si� teraz na morzu ja�niejszym brzuchem do g�ry.

Spod krat tworz�cych pod�og� �odzi wyci�gni�to jaki� zw�j. By�y to jelita zakonserwowane w grubej warstwie tranu. Do ich ko�ca przyczepiono d�ug�, ostro zako�czon� ko��. Po �ci�gni�ciu futer Kalaleq wzi�� ko�� do ust i skoczy� za burt�. Na wp� p�yn�c, na wp� si� podci�gaj�c, posuwa� si� wzd�u� cia�a ularuaqa, wlok�c za sob� rurkowate, d�ugie jelito. Kl�cz�c na elastycznej sk�rze k�u� j� palcami, uderza� pi�ci�. Przesun�� si� w inne miejsce, powtarzaj�c te czynno�ci, a� machn�� do Paramutan�w i wyj�� z ust zaostrzon� ko��. Uni�s� j� nad g�ow� i uderzywszy z ca�ej si�y zag��bi� w twardej sk�rze zwierz�cia. Potem wwierca� j� w g��b, a� znikn�a z oczu.

��Spr�bujcie teraz�� zawo�a�, obejmuj�c r�koma zmarzni�te cia�o.

W pierwszej chwili Kerrick my�la�, �e dwaj Paramutanie wypompowuj� z ikkergaka wod�. Potem ujrza�, �e pompa przy��czona jest do drugiego ko�ca jelita i nape�nianie je powietrzem, nie wod�. Rurka prostowa�a i sztywnia�a. Kalaleq przygl�da� si�, a� uzna�, �e wszystko jest w porz�dku. Wtedy wszed� do wody i wr�ci� na ikkergak.

Po wytarciu si� i ubraniu wybuchn�� g�o�nym �miechem, pr�bowa� m�wi�, lecz nie m�g� opanowa� szcz�kania z�b�w.

��Daj, to mnie rozgrzeje�� powiedzia� do jednego z Paramutan�w szale�czo pracuj�cych przy pompie. Tamten, zdyszany i wyczerpany z ch�ci� przyj�� zmian�.�� Teraz� nape�niamy� go powietrzem. B�dzie p�ywa栗 powiedzia� Kalaleq.

Kerrick zast�pi� drugiego Paramutanina, pompowa� r�wnie szale�czo co tamten i wkr�tce przekaza� r�czk� nast�pnemu ochotnikowi.

Widzieli, jak ich wysi�ki spowodowa�y unoszenie si� wielkiego cielska coraz wy�ej na wodzie. Gdy ju� p�ywa�o bezpiecznie, przyczepione hakami do p�etw, liny przekazano na inne ikkergaki, gdzie je umocowano. Wci�gn�li �agle i ci�gn�c za sob� powoli wielkie morskie stworzenie, ruszyli na po�udnie.

��Jedzenie�� powiedzia� rado�nie Kalaleq.�� B�dzie to dobra zima, najemy si� do syta.

Wracali w g�stych opadach �niegu; zwiastowa�o to koniec jesieni. Paramutan�w cieszy�a ta pogoda, rado�nie wdychali mro�ne powietrze i zlizywali �nieg. Gdy dotarli na brzeg, pada�o jeszcze mocniej, a ciemne kszta�ty paukarut�w by�y ledwo widoczne w�r�d wiruj�cych p�atk�w. Min�li obozowisko, kieruj�c si� w stron� starannie wybranego skalistego brzegu. Jego wyb�r zadecydowa�, �e tu rozbili namioty.

Fale �ama�y si� na nachylonej, wy��obionej masie ska� znikaj�cych w morzu. Ich przydatno�� okaza�a si� oczywista, gdy przekazano liny czekaj�cym na brzegu kobietom. Wybieg�y z paukarut�w na widok ma�ej floty, krzycz�c i machaj�c r�koma. Kerrick dostrzeg� Armun stoj�c� z boku, zawo�a� j�, a� go zauwa�y�a i r�wnie� pomacha�a. Wszystkich ogarn�o podniecenie, gdy wielkie cielsko ularuaqa zosta�o przyci�gni�te do ska� i przytrzymane linami. Skierowano je ogonem do brzegu i poczekano, a� przyp�yw podniesie zwierz�. Gdy nast�pi� odp�yw, zosta�o na wp� zanurzone w wodzie. Zdj�to w�wczas liny z p�etw i przywi�zano je mocno do ogona, czekaj�c na nast�pny przyp�yw.

Kerrick przepcha� si� w stron� Armun, nie m�g� jednak dosta� si� do niej, bo przeszkadza� mu t�um wrzeszcz�cych Paramutan�w. Kalaleqa niesiono na ramionach, przekazywano go sobie jak drogocenny dar, a� znalaz� si� bezpiecznie na ogromnej p�etwie. Wyj�� n� i wyci�� krwisty kawa� mi�sa. Posmarowa� nim na czerwono ca�� twarz, potem ugryz� du�y k�s i rzuci� w t�um, kt�ry �miej�c si� histerycznie usi�owa� chwyci� zdobycz. Kerrick wydosta� si� z ci�by i znalaz� wreszcie Armun. Wskaza� na gigantyczne cia�o.

��Udane �owy.

��Najwa�niejsze, �e jeste� z powrotem.

��Nie by�o si� czego ba�.

��To nie strach, lecz obawa przed rozstaniem. Nie mo�e si� ju� ono powt�rzy�.

Nie opowiada�a mu o ka�dym dniu bez niego, kiedy to siedzia�a na brzegu, wpatruj�c si� w morze, my�l�c o ich wsp�lnym �yciu. Gdy spostrzeg�a, �e trzyman� sk�r� zas�ania sobie rozszczepione usta, jak czyni�a to kiedy�, zrozumia�a, i� dopiero przy nim rozpocz�a nowe �ycie, w kt�rym nie by�a wyrzutkiem. Rozstanie powodowa�o, �e stawa�a si� zn�w tamt� zal�knion� dziewczyn�. Nie podoba�o si� jej to, nie chcia�a do�wiadczy� tego znowu. Poszli razem do paukarutu, rozebra�a Kerricka i zmy�a z niego brud podr�y. Gdy wszed� pod ciep�e futra, zdj�a sw�j str�j i do��czy�a do niego. Nikt im nie przeszkadza�; wszyscy Paramutanie byli na brzegu. W obj�ciach miesza�y si� ich oddechy, odg�osy jej rado�ci nak�ad�y si� na jego pomniki.

Wsta�a potem, ubra�a si� i przynios�a jedzenie dla obojga.

��Rozpali�am ognisko i uw�dzi�am �wie�e ryby. Mam ju� do�� zgni�ego mi�sa. A te korzonki zebra�am w puszczy; smakuj� tak samo jak te, kt�re kiedy� kopa�am.�� Gdy zobaczy�a zatroskan� min� Kerricka, z u�miechem dotkn�a palcem jego ust.�� Nie by�am sama. Posz�y�my razem, wiele kobiet i ch�opcy z w��czniami. Widzia�y�my wielkie ptaki, ale nie podchodzi�y�my do nich.

Paramutanie dopiero o zmroku wr�cili do paukarut�w, najedli si� i zaraz zasn�li, by wsta� przed nocnym przyp�ywem. Ch�opcy, kt�rzy pozostali, by obserwowa� ocean, przybiegli wkr�tce i obudzili wszystkich g�o�nymi krzykami. M�czy�ni wyszli pod jasne gwiazdy, by zn�w chwyci� za liny. Tym razem, ci�gn�c mocno za ogon zwierz�cia, wci�gn�li je wysoko po nachylonej skale. Teraz ju� nie grozi�o mu zmycie przez fale.

Rankiem przyst�piono do �wiartowania. Usuni�to wielkie p�aty sk�ry i t�uszczu, oddzielono mi�so od ko�ci. Ska�a poczerwienia�a od krwi stworzenia. Kalaleq nie bra� w tym udzia�u, przygl�da� si� tylko, a gdy praca nabra�a tempa, wr�ci� do paukarutu i wzi�� ponownie mapy. Potem zawo�a� Kerricka.

��Gdy p�yn�li�my na poszukiwanie ularuaq�w, ca�y czas nad tym my�la�em. Obserwowa�em wod�, niebo, a� zacz��em rozumie�. Murgu �egluj� inaczej, wszystko robi� inaczej, ale na oceanie s� rzeczy niezmienne. Poka�� ci, co wymy�li�em, a ty powiesz mi, czy moje domys�y s� s�uszne.

Rozpostar� na ziemi map� Yilanè i obszed� j� wok� z w�asnym przyrz�dem nawigacyjnym z krzy�uj�cych si� ko�ci. Obraca� go ci�gle w d�oniach, potem przykl�kn�� i po�o�y� go ostro�nie na mapie, poprawi� jeszcze odrobin�, a� znajdowa� si� dok�adnie tak, jak chcia�.

��Jak pewnie pami�tasz, p�yn�c przez ocean, �ledzili�my nieruchom� gwiazd�. Oto nasz kurs�� a teraz jeste�my tutaj. To l�d, to l�d, na tym brzegu ci� znale�li�my, tutaj.

Kerrick �ledzi� brunatny palec przesuwaj�cy si� po ko�ciach, lecz nie dostrzeg� tego, co by�o tak oczywiste dla Paramutanina; dla niego by�y to tylko ko�ci. Kiwa� jednak potwierdzaj�co g�ow�, nie chc�c przerwa� Kalaleqowi.

��Tu zacz��em rozumie�. Murgu �egluj� tylko na po�udniu, bo jak mi powiedzia�e�, nie mog� �y� w �niegu. My przebywamy tylko na p�nocy, w �niegu i lodzie. Ale s� rzeczy w�druj�ce z po�udnia na p�noc, z p�nocy na po�udnie. Tu w morzu jest rzeka ciep�ej wody, p�ynie z po�udnia, w niej �owili�my ryby. Jest bogata w �ycie i biegnie daleko na p�noc, p�ywa w niej du�o ryb. Sk�d jednak bierze pocz�tek? Czy mo�esz mi powiedzie�?�� U�miechn�� si� i wyg�adza� sier�� na policzkach, czekaj�c na odpowied�.

��Z po�udnia?�� Odpowied� nie wydawa�a si� trudna, ale ucieszy�a Kalaleqa.

��Tak, te� tak my�l�. Sp�jrz na map� murgu. Je�li to jest l�dem, a tamto wod�, w�wczas ta pomara�czowa barwa mo�e oznacza� ciep�� wod� p�yn�c� z po�udnia na p�noc. Prawda?

��Mo�e�� przytakn�� Kerrick, cho� dla jego niewprawnych oczu kolor ten m�g� by� wszystkim. Zach�cony poparciem Kalaleq rozwa�a� dalej.

��Ko�czy si� tu, na kraw�dzi mapy, bo murgu nigdy nie p�yn� na p�noc, a wi�c ta strona wskazuje na p�noc. Lecz przed ko�cem mapy jest to miejsce�� wed�ug mnie, moje miejsce! Je�li mam racj�, w�wczas tutaj ich jest moim tutaj, gdzie teraz stoimy!

Kerrick nie rozumia� uk�adanki z ko�ci Paramutan�w, lecz w mapie Yilanè by� jaki� logiczny uk�ad. Pomara�czowy wir m�g� by� ciep�� wod�, to mia�o sens, cho� nie mia� poj�cia, co oznacza�y przecinaj�ce go b��kitne wiry. Czy zielona masa to ocean? Ciemna ziele� to l�d? By� mo�e. Przesuwa� palcem w lewo po ciemnej zieleni, potem w d�, a� przesz�a w jasn� ziele� morza. Przypomina�o to troch� model w Deifoben. A te �uski z�otego metalu zatopione pod powierzchni�, w oceanie, co mog� oznacza�?

Alakas-aksehent. Poruszy� lekko r�koma i nogami na wspomnienie tej nazwy. Alakasaksehent.

Sznur z�otych, rozsypanych kamieni. Pokazano je mu, gdy p�yn�li obok na uruketo w drodze powrotnej do Alpèasaku. My�l�c o tym, �ledzi� palcem kurs na jasnej zieleni, doszed� do ciemniejszej zieleni l�du. Do dw�ch kr�tkich ��tych kresek. Alpèasak.

Pi�kne pla�e.

��Kalaleq�� masz racj�. Rozumiem te mapy, czytam je. Jeste� Paramutaninem o wielkiej m�dro�ci, a twa wiedza obejmuje ca�y �wiat.

��To prawda!�� zawo�a� Kalaleq.�� Zawsze o tym wiedzia�em. Skoro zrozumia�e��� powiedz mi o innych dziwnych znakach.

��Tu jest spalone miasto. Spotkali�my si� z tob� w tym miejscu, jak sam to powiedzia�e�. Potem przep�yn�li�my ocean do tego punktu, niemal na skraju mapy. A tam, widzisz t� rozszerzaj�c� si� w ocean cie�nin�? To Genaglè. Isegnet si�ga do l�du na pomocy. Ca�a reszta rozci�gaj�ca si� na po�udnie to Entoban*.

��To bardzo wielki l�d�� zauwa�y� z przej�ciem Kalaleq.

��Tak, i pe�en murgu.

Kalaleq pochyli� si� w przera�eniu i podziwie, wodzi� palcem po zarysach kontynentu. Wr�ci� potem wybrze�em na p�noc i stukn�� w miejsce, gdzie znajdowali si� teraz, a potem ruszy� dalej na p�noc do wielkiej wyspy obok wybrze�a.

��To si� nie zgadza�� powiedzia�.�� Tam jest teraz l�d i nie taj�cy nigdy �nieg. Nic nie wiem o �adnej wyspie.

��Ta mapa jest stara, bardzo stara, albo te� skopiowano j� ze starej mapy. Ten l�d znajduje si� teraz pod lodem. Murgu musia�y kiedy� tam dociera�. Widzisz, jest tu jeden z ich znak�w, czerwony punkt na l�dzie.

Kalaleq przyjrza� si� bli�ej i przytakn��. Potem zn�w wr�ci� wybrze�em do ich obozowiska.

��Paukaruty s� tutaj. A dalej na po�udnie, niedaleko, widzisz ten ma�y czerwony znak? Wygl�da jak ten na p�nocy. Nie rozumiem tego.

Kerrick przygl�da� si� znakowi z rosn�c� rozpacz�. Le�a� do�� blisko, na wybrze�u na p�noc od Genaglè. Oba czerowne znaki mia�y ten sam kszta�t.

��Tam s� murgu, niezbyt daleko od nas. Musimy st�d ucieka�, bo znajduj� si� tu�, tu�!

Z Kerricka opad�y wszystkie si�y. Czy nie ma ucieczki przed Yilanè? Czy po to przebyli zimne morze p�nocne, by trafi� w ich gro�ne �apy? Wydawa�o si� to niemo�liwe. Nie mog� �y� tak daleko na p�nocy, z dala od upa��w. A jednak czerwony znak tkwi� tam, dwa znaki. Ten na p�nocy znajdowa� si� teraz pod nie topniej�cym lodem. A tamten na po�udniu� Uni�s� wzrok i spojrza� w zaniepokojone oczy Kalaleq a.

��Czy my�lisz, to co i ja?�� spyta� Paramutanin. Kerrick przytakn��.

��Tak. Je�li murgu s� tak blisko, to nie jeste�my tu bezpieczni. Musimy tam pop�yn��, zobaczy�, co oznacza czerwony znak. Pop�yn�� jak najszybciej, przed zimowymi sztormami. Nie mamy wiele czasu.

Kalaleq zebra� mapy, u�miechaj�c si� rado�nie.

��Chc� zobaczy� te murgu, o kt�rych opowiada�e�. B�dzie to mi�a wycieczka, mi�y czas.

Kerrick nie podziela� rado�ci Paramutanina. Czy po to przyby� tak daleko, by zn�w zacz�� walk�? Przypomnia�o mu to powiedzenie w j�zyku Yilanè; poruszy� cia�em. Niewa�ne jak daleko wyruszysz, ile czasu b�dziesz w drodze, i tak nigdy ju� nie znajdziesz ojca. Enge nauczy�a go tego i nie rozumia� znaczenia przys�owia mimo jej wyja�nie�. B�d�c w jaju jeste� bezpieczny, ale po opuszczeniu ojcowskiej os�ony i wej�ciu do morza nigdy nie wr�cisz do tego stanu. Kresem podr�y �ycia jest zawsze �mier�. Czy i jego wyprawy musz� zawsze ko�czy� si� �mierci�?

Armun podzieli�a jego niepok�j, gdy opowiedzia� o swych odkryciach.

��Jeste� pewny, �e murgu s� tak blisko? Po to opu�cili�my Arn-wheeta i przep�yn�li�my ocean, po to?

��Nie jestem niczego pewny, dlatego musz� doj�� do tego miejsca na mapie o zobaczy�, co tam jest.

��Dlatego musimy p�j��. Razem.

��Oczywi�cie. Razem. Zawsze.

Kalaleq m�g� znale�� ochotnik�w na wiele ikkergak�w. Po zako�czeniu �ow�w na ularuaqa, w przeciwie�stwie do wyprawy, ci�ka praca przy krojeniu i przygotowywaniu mi�sa wielkiego zwierz�cia nie by�a ju� tak przyjemna. Kalaleq wybra� za�og�, za�adowano zapasy i nast�pnego dnia znale�li si� zn�w na morzu.

Kerrick sta� na dziobie, wpatruj�c si� to w wybrze�e, to w map�. Dok�d p�yn�?

P�yn�li wzd�u� wybrze�a na po�udnie. Podr� w nieznane podnieca�a Paramutan�w, witali okrzykami podziwu ka�dy nowy przyl�dek i skrawek pla�y. Kerrick nie podziela� ich entuzjazmu, pogr��a� si� w coraz bardziej ponurym niepokoju. Armun widzia�a to, lecz mog�a jedynie podziela� jego rozpacz, wiedzia�a, �e nie potrafi mu pom�c. W miar� �eglowania na po�udnie zacz�a si� poprawia� pogoda, ale nie wp�ywa�o to na jego nastr�j. Niemal z rado�ci� przywita�a gorsz� pogod�, bo musia� wraz z innymi refowa� �agle i wypompowywa� z�z�, tak i� pozostawa�o mu ma�o czasu na my�lenie o przysz�o�ci.

Wybrze�e zacz�o skr�ca�, widzieli to na mapie, a� wreszcie p�yn�li prosto na zach�d. S�o�ce grza�o mocno, lecz p�nocne zimowe sztormy przynosi�y rz�siste deszcze. �smego dnia rejsu, pocz�wszy od �witu, dopad�a ich jedna chmura po drugiej, lecz przed wieczorem min�� ostatni szkwa� i wiatr p�dzi� ich teraz do brzegu.

��Widz� t�czꠗ powiedzia�a Armun, wskazuj�c wielki �uk rozpi�ty na niebie, si�gaj�cy od morza w g��b l�du. Ko�czy� si� na skalnym cyplu.�� M�j ojciec m�wi� zawsze, �e gdy dotrzesz do ko�ca t�czy, znajdziesz tam jelenia, kt�ry do ciebie przem�wi. Nie ucieknie i b�dzie musia� odpowiedzie� na ka�de twe pytanie. Tak m�wi� m�j ojciec.

Kerrick milcza�, wpatrywa� si� w l�d, jakby jej nie s�ysza�.

��Jak s�dzisz, co b�dzie?�� spyta�a. Kerrick pokr�ci� g�ow�.

��Nie wiem. Nigdy nie s�ysza�em bajki o jeleniu. Jego mi�so jest smaczne, ale nie s�dz�, by doradzi� mi w czymkolwiek.

��Ale to szczeg�lny jele�. Musisz tylko znale�� koniec t�czy. Wierz�, �e naprawd� tam jest.

Powiedzia�a to z przekonaniem, patrz�c jednocze�nie, jak t�cza blak�a coraz bardziej, a� wreszcie znikn�a, gdy sztorm rozszala� si� nad lesistymi wzg�rzami. Kerrick nic nie powiedzia�, pogr��y� si� zn�w w zamy�leniu.

Po sztormie wiatr zamar�, s�o�ce �wieci�o mocno. Armun zwr�ci�a twarz w jego kierunku i przeczesywa�a palcami w�osy, by szybciej wysch�y. Tylko Paramutnie byli niezadowoleni, �ci�gali futrzane kurtki, skar��c si� na upa�. Byli stworzeniami p�nocy i �le si� czuli w cieplejszym klimacie. Kalaleq sta� na dziobie, bryza rozwiewa�a d�u�sz� sier�� na jego plecach, wpatrywa� si� w brzeg.

��Tak!�� krzykn�� nagle.�� To nowa rzecz, nigdy czego� takiego nie widzia�em.

Kerrick podskoczy� do niego, mru��c oczy przygl�da� si� odleg�ym pasmom zieleni na wybrze�u, czeka� a� upewni si� ca�kowicie.

��Skr��, podp�y� do brzegu�� powiedzia�.�� Wiem, co to jest. To�� zabrak�o mu s��w i zwr�ci� si� do Armun w marbaku.

��Nie ma na to s�owa, ale to miejsce, do kt�rego murgu przyprowadzaj� swe p�ywaj�ce stworzenia. Murgu s� tam.

Armun odezwa�a si� szybko w angurpiaqu i Kalaleq zrobi� wielkie oczy.

��Rzeczywi�cie tam s��� powiedzia�, pochylaj�c si� nad wios�em sterowym, gdy inni skoczyli do lin. Zrobili zwrot i przeciwnym halsem zbli�ali si� uko�nie do brzegu, z dala od basenu Yilanè. Kerrick wpatrywa� si� w map�, wodzi� po niej palcem.

��To tutaj, na pewno. Musimy wyl�dowa� na brzegu i podej�� pieszo. Musimy zobaczy�, co tu si� dzieje.

��My�lisz, �e s� tam jakie� murgu?�� spyta�a Armun.

��St�d tego nie wida�, ale to mo�liwe. Musimy by� ostro�ni, i�� uwa�nie, grup�.

��Je�li p�jdziesz, to ze mn�.

Zacz�� protestowa�, lecz zauwa�y� stanowczo�� jej g�osu i przytakn��.

��Dobrze, my dwoje. I jeden, najwy�ej dw�ch Paramutan�w.

Kalaleq wskaza� na siebie, gdy formowali oddzia� zawidowc�w. Po wielu krzykach i sporach zdecydowano si� te� na Niumaka, b�d�cego dobrym tropicielem. Przybili ikkergakiem do piaszczystej pla�y. Ma�a grupka uzbrojona we w��cznie stan�a na piasku.

Pla�a si�ga�a do skalistego cypla, musieli wi�c i�� mi�dzy drzewami. Puszcza by�a niemal nie do przej�cia, zwalone pnie tarasowa�y drog�, grube drzewa spl�tane by�y z cie�szymi. Starali si� jak najszybciej wyj�� znowu na brzeg, kieruj�c si� odg�osem fal bij�cych o ska�y.

��Umr�, upa� mnie zabija�� powiedzia� Kalaleq. Zatacza� si�, by� bliski wyczerpania.

���nieg, l�d�� powiedzia� Niumak.�� To dobre dla prawdziwych ludzi. Kalaleq m�wi prawd�, bliscy jeste�my �mierci z upa�u.

Ukaza�o si� czyste niebo. Paramutanie wystawili twarze na ch�odz�cy wietrzyk, a Kerrick rozsun�� li�cie i zerkn�� na ska�y, pod kt�rymi rozbija�y si� fale. By�o ju� bardzo blisko basen�w portu. Za nimi widnia�y jakie� okr�g�e kopce, lecz z tej odleg�o�ci nie m�g� rozpozna� czym s�. Nic si� nie porusza�o, wszystko wygl�da�o na opustosza�e.

��Podejd� bli�ej�

��Id� z tob��� powiedzia�a Armun.

��Nie, lepiej p�jd� sam. Je�li s� tam murgu, to zaraz wr�c�. Znam je, wiem, jak reaguj�. Z tob� grozi�oby nam znacznie wi�ksze niebezpiecze�stwo. Paramutanie id� za mn��� je�li b�d� w stanie. Zosta� z nimi. Wr�c� jak najszybciej.

Chcia�a si� spiera�, i�� z nim, lecz wiedzia�a, �e proponuje jedyny rozs�dny spos�b. Obj�a go na chwil�, z�o�y�a mu g�ow� na piersi. Potem odsun�a si� od niego i odwr�ci�a do sapi�cych Paramutan�w.

��Zostan� z nimi. Id� ju�.

Trudno mu by�o i�� bezszelestnie przez las, zbyt wiele ga��zi musia� odsuwa�, trzaska�y mu pod nogami. Ruszy� szybciej po wyj�ciu na �cie�k� wydeptan� przez zwierz�ta schodz�ce z wzg�rza. Skr�ca�a we w�a�ciwym kierunku, do brzegu i poszed� ni� ostro�nie. Stan�� przed skrajem lasu i wyjrza� zza os�aniaj�cych go li�ci. Tu� przed sob� mia� pusty basen, a za nim wysokie, okr�g�e kopce. By�y zbyt g�adkie i regularne na naturalne pog�rki, prowadzi�y te� do nich otwory w kszta�cie drzwi.

Czy ma podej�� bli�ej? Jak mo�e si� przekona�, czy w �rodku s� Yilanè ? W basenie nie ma uruketo, lecz nic z tego nie wynika, mog�o odp�yn��, zostawiaj�c tu Yilanè.

Ostrego trzasku hèsotsanu nie m�g� z niczym pomyli�. Rzuci� si� w bok i upad� �miertelnie przera�ony. Strza�ka chybi�a. Musi si� wycofa�.

Rozleg� si� tupot ci�kich st�p; usi�uj�c przedrze� si� przez zapor� m�odych drzewek zauwa�y� biegn�c�, unosz�c� hèsotsan Yilanè. Stan�a nagle na jego widok, zwin�a r�ce w ge�cie zdziwienia. Potem unios�a i wycelowa�a bro�.

��Nie strzelaj!�� zawo�a�.�� Czemu chcesz mnie zabi�? Nie mam broni i jestem przyjacielem.

Upu�ci� jednocze�nie w��czni� i wepchn�� j� nog� w krzaki.

Jego s�owa wywar�y ogromne wra�enie na napastniczce. Cofn�a si� troch� i odezwa�a z niedowierzaniem:

��To ustuzou. Nie mo�e m�wi栗 ale m�wi.

��Mog� i m�wi� dobrze.

��Wyja�neinie obecno�ci tutaj; natychmiastowe i pilne.

Bro� trzyma�a w pogotowiu, lecz nie celowa�a w niego. W jednej chwili mog�o si� to zmieni�. Co ma powiedzie�? Cokolwiek, byleby s�ucha�a go dalej.

��Przybywam z bardzo daleka. Nauczy�a mnie m�wi� Yilanè o wielkim rozumie. By�a dla mnie mi�a, wiele jej zawdzi�czam, jestem przyjacielem Yilanè.

��S�ysza�am kiedy� o m�wi�cym ustuzou. Dlaczego jednak jeste� sam?�� Nie czekaj�c na wyja�nienia, unios�a i wycelowa�a bro�.�� Uciek�e� w�a�cicielce, oto co si� sta�o. Zosta� tam i nie ruszaj si�.

Kerrick zrobi� to, co mu rozkaza�a, nie mia� wyboru. Stoj�c w milczeniu, us�ysza� za sob� kroki, �cie�k� z lasu wysz�y dwie fargi d�wigaj�ce cia�o wielkiego ptaka. Zakl�� w duchu, �e pomyli� wydeptan� dr�k� ze �cie�k� zwierz�t. A jednak s� tu Yilanè. Ta wygl�da na okrutn�, jest �owczyni� jak kiedy� Stallan. Musia�a wyj�� na polowanie i po prostu wpad�a na niego. Powinien by� to przewidzie�, �owca pozna�by od razu, �e to nie �cie�ka zwierz�t i zachowywa�by si� ostro�niej. Nie poruszy� si�. Fargi min�y go, przygl�daj�c si� przy tym jednym okiem, wymieniaj�c niewyra�ne uwagi, ci�ar utrudnia� im m�wienie.

��Id� za nimi�� nakaza�a �owczyni.�� Spr�buj ucieczki, a zginiesz. Kerrick nie mia� wyj�cia. Zdr�twia�y z przera�enia ruszy� �cie�k� w stron� okr�g�ych budowli na brzegu.

��Mi�so zanie�cie rze�niczkom�� nakaza�a �owczyni. Obie fargi min�y pierwsz� kopu��, lecz jemu �owczyni przekaza�a znaki wej�cia.

��Wchodzimy tutaj. Esspelei zechce chyba ci� zobaczy�. W boku kopu�y znajdowa�y si� sk�rzane drzwi; rozst�pi�y si� po naci�ni�ciu na plamiste miejsce. Za nimi by� kr�tki tunel zamkni�ty drugimi drzwiami, ledwo widocznymi w �wietle jarz�cych si� na �cianie pask�w. Yilanè zosta�a z ty�u z wystawion� broni� i kaza�a mu i�� przodem. Dotkn�� drugich drzwi i owion�a go fala ciep�ego powietrza, gdy wszed� do pomieszczenia. Jarz�ce si� paski by�y wi�ksze i widzia� lepiej. Na p�kach tkwi�o wiele dziwnych stworze�, domy�li� si�, �e trafili do laboratorium. Na �cianach wisia�y mapy, a nad jednym z przyrz�d�w pochyla�a si� Yilanè.

��Czemu mi przeszkadzasz, Fafnege�� powiedzia�a z pewn� irytacj�, gdy si� odwr�ci�a. Ale natychmiast zmieni�a gesty na wyra�aj�ce zdziwienie i strach.

��Ohydne ustuzou! Czemu jest �ywe, czemu przyprowadzi�a� je tutaj?

Fafnege wyrazi�a wy�szo�� wiedzy i pogard� dla strachu. Bardzo przypomina�a Stallan.

��Jeste� bezpieczna, Esspelei, nie okazuj wi�c przepe�niaj�cego ci� l�ku. To bardzo niezwyk�e ustuzou. Patrz, co si� stanie, gdy ka�� mu m�wi�.

��Nie ci nie grozi�� stwierdzi� Kerrick.�� Ale ja mam obawy. Rozka� tej wstr�tnej istocie opu�ci� hèsotsan. Jestem nie uzbrojony.

Esspelei zesztywnia�a ze zdumienia. Dopiero po d�u�szej chwili przem�wi�a.

��Wiem o tobie. Rozmawia�am z kim�, kto rozmawia� z Akotolp, kt�ra powiedzia�a jej o m�wi�cym ustuzou.

��Znam Akotolp. Jest bardzo-bardzo gruba.

��To musisz by� ty, to Akotolp jest gruba. Sk�d si� tu wzi��e�?

��To uciek�o�� powiedzia�a Fafnege.�� Nie ma innego wyja�nienia. Widzisz pier�cie� wok� szyi? Widzisz urwan� smycz? Uciek�o swej pani.

��Czy to prawda?�� spyta�a Esspelei.

Kerrick milcza�, czu� zam�t w g�owie. Co ma im powiedzie�? Cokolwiek, nie potrafi� k�ama�, bo ruchy ich cia� zdradzaj� najskrytsze my�li. Ale on mo�e�� i b�dzie k�ama�.

��Nie uciek�em. To by� wypadek, sztorm, uruketo mia�o k�opoty. Wypad�em do morza, dop�yn��em do brzegu. By�em sam. Jestem g�odny. Jak to dobrze m�c znowu m�wi� z Yilanè.

��To bardzo ciekawe�� powiedzia�a Esspelei.�� Fafnege, przynie� mi�so.

��Ucieknie znowu, je�li na to pozwolimy. Wydam rozkaz fargi.

Wysz�a, lecz Kerrick wiedzia�, �e jest w pobli�u. Ucieknie, kiedy zechce, ale wpierw powinien skorzysta� z tego, �e wpad� w pu�apk�. Musi si� dowiedzie�, co te Yilanè robi� tak daleko na p�nocy.

��Od kogo� bardzo g�upiego do posiadaj�cej najwy�szy rozum; pokorna pro�ba o wiedz�. Czego szukaj� Yilanè w tym zimnym miejscu?

��Informacji�� odpar�a bez namys�u Esspelei, zdziwiona obecno�ci� znaj�cego yilanè ustuzou.�� To miejsce nauki, w kt�rym badamy wiatry, ocean, pogod�. Wszystko to, oczywi�cie, ci� przerasta; nie wiadomo, po co trudz� si� wyja�nianiem.

��Z wielkoduszno�ci najwy�szej do najni�szej. Czym mierzycie mro�no�� zim, ch�odne wiatry wiej�ce z p�nocy z coraz wi�ksz� si��?

Esspelei wyrazi�a zaskoczenie z odrobin� szacunku.

��Nie jeste� fargi, ustuzou, potrafisz m�wi� z krztyn� rozumu. Badamy wiatry, bo do�wiadczenia to nauka, a nauka to �ycie. Dlatego prowadzimy badania.

Wskaza�a na przyrz�dy, mapy na �cianie, zacz�a m�wi� z trosk� w ruchach, bardziej do siebie ni� do niego.

��Z ka�dym rokiem zimy s� coraz ch�odniejsze, ka�dej zimy l�d post�puje bardziej na po�udnie. Tu jest martwy Soromset i martwy Inegban*. Zmar�e miasta. A mr�z idzie coraz dalej. Tu Ikhalmenets, kt�re umrze jako nast�pne, je�li zimno b�dzie si� dalej posuwa�.

Ikhalmenets! Kerrick dr�a� z wra�enia, dopiero po chwili by� w stanie na tyle panowa� nad g�osem, by nie zdradzi� swego podniecenia. Ikhalmenets, miasto, o kt�rym na pla�y powiedzia�a mu przed �mierci� Erafnai�, miasto, z kt�rego wyszed� atak, kt�ry odbi� Deifoben. Ikhalmenets, wr�g.

��Ikhalmenets? W mej g�upocie nigdy nie s�ysza�em o takim mie�cie.

��Twa g�upota jest rzeczywi�cie piramidalna. Otoczony-morzem Ikhalmenets, l�ni�ca wyspa na oceanie. Nie jeste� Yilanè, skoro nie wiesz o istnieniu Ikhalmenetsu.

M�wi�c to, wyci�gn�a r�k� i lekko stukn�a kciukiem w wisz�c� map�.

��Jestem taki g�upi, i� nie wiem, dlaczego jeszcze �yjꠗ przytakn�� Kerrick. Pochyli� si� i zapami�ta� dok�adnie po�o�enie kciuka.�� C� za wspania�omy�lno�� okaza�a�, najwy�sza do najni�szej, skoro zechcia�a� w og�le ze mn� rozmawia�, a tym bardziej straci�a� sw�j niewiarygodnie cenny czas na zwi�kszenie mej wiedzy.

��M�wisz prawd�, Yilanè-ustuzou.�� Otworzy�y si� drzwi i wesz�a fargi z p�cherzem mi�sa.�� Zjemy teraz, a potem odpowiesz na moje pytania.

Kerrick jad� w milczeniu, przepe�nia�o go nag�e szcz�cie. Nie mia� innych pyta�, nie interesowa�o go ju� nic wi�cej.

Wiedzia�, gdzie po�r�d ogromu oceanu, ca�ego �wiata, znajduje si� wrogi Ikhalmenets.

Kerrick sko�czy� w�a�nie je�� zakonserwowane mi�so i wyciera� poplamione t�uszczem palce w futro, gdy drzwi zn�w si� otworzy�y. Tym razem nie by�a to fargi z wyba�uszonymi oczami, lecz stara i t�ga Yilanè, kt�ra spojrza�a na niego z oznakami w�tpliwo�ci i podejrzliwo�ci. Esspelei sta�a w postawie s�u�alczo�ci i natychmiast wzi�� z niej przyk�ad. Przyby�a mia�a ci�kie szcz�ki i grube r�ce wymalowane w spiralne wzory, nosi�a je nawet w tym prymitywnym miejscu, tak daleko od miasta. Na pewno tu rz�dzi�a. Za ni� wesz�a Fafnege uzbrojona nadal w hèsotsan, r�wnie� wyrazi�a szacunek dla w�adzy. Kerrick wiedzia�, �e nowej Yilanè nie oszuka tak �atwo jak tamte. Uwa�nie przyjrza�a si� jednym okiem jego twarzy, jednocze�nie drugim zmierzy�a go od st�p to g��w.

��Co to za okaz wstr�tnych ustuzou? Co tu robi?

��Najni�sza Esspelei do najwy�szej Aragunukto�� pad�o z pokor��� �owczyni znalaz�a to w lesie. Jest Yilanè.

��Tak? Jeste�?�� Na ten w�adczy rozkaz Kerrick odpowiedzia� z wszelkimi oznakami czci:

��Rad jestem, �e m�wi�, �e nie jestem t�py jak inne ustuzou.

��Zedrzyjcie te ohydne okrycia�� trudno zrozumie� to zwierz�.

Esspelei podesz�a do Kerricka, kt�ry bez sprzeciwu tkwi� w pokornym pos�usze�stwie, gdy rozcina�a mu futra mocnym no�em. Zacz�� krwawi�, nim jego ubranie opad�o na pod�og�.

��Paskudnie-r�owy, odpychaj�cy�� powiedzia�a Aragunukto.�� Niew�tpliwie samiec. Nie wpuszczaj tu �adnych fargi, ten widok wzbudzi w nich niepo��dane my�li. Odwr�� si�. Wiedzia�am, �adnego ogona. Widzia�am zdj�cia takich jak to, martwych, w dalekim otoczonym-morzem Ikhalmenetsie. Jak si� tu dosta�o?

��Wypad�o z uruketo podczas sztormu, dop�yn�o do brzegu�� powiedzia�a Esspelei. Poda�a to jako fakt; skoro tak powiedzia�, to musia�o by� prawd�. Rysy Aragunukto zwarzy� gniew.

��Jak to si� mog�o sta�? Wiem na pewno, �e jest tylko jedno ustuzou znaj�ce yilanè, �e uciek�o i zdzicza�o. Jeste� tym ustuzou?

��Jestem, o wielka. Zosta�em schwytany, wys�any w uruketo przez ocean, potem zmyty za burt�.

��Jakie uruketo? Pod czyim dow�dztwem? Kto ci� schwyta�? Kerrick poczu� si� zapl�tany w paj�czyn� w�asnych k�amstw. Aragunukto by�a za sprytna, by j� okpi�, ale nie m�g� si� teraz wycofa�.

��Tego nie wiem. Zosta�em uderzony w g�ow�, by� sztorm, noc� Aragunukto odwr�ci�a si� i nakaza�a Fafnege gotowo��-przyj�cia-rozkaz�w.

��To wstr�tne stworzenie m�wi jak Yilanè. A jednak ni� nie jest. W jego mowie s� cienie ods�aniaj�ce natur� ustuzou. Czuj� si� zbrukana t� rozmow�. Zabij to, Fafnege, uwolnij nas od tego.

Z gestami zadowolenia i szcz�cia Fafnege unios�a hèsotsan, wycelowa�a.

��Nie, nie masz powodu�� krzykn�� ochryple Kerrick. Ale rozkaz zosta� wydany i musia� zosta� wykonany. Odskoczy� w bok, z dala od broni, znalaz� si� obok wstrz��ni�tej uczonej. W �miertelnym strachu chwyci� j� za rami� i szarpn�� przed siebie, tak i� zas�ania�a go przed strza�em.�� Mog� wam pom�c, poda� wa�ne informacje!

Nie mog�y go jednak zrozumie�, bo s�ysza�y tylko g�os, grube cia�o Esspelei przes�ania�o ruchy.

��Zabij to! Natychmiast-natychmiast!�� rycza�a Aragunukto.

Fafnege przykucn�a z wymierzon� broni�, podchodzi�a go jak dzikie zwierz�. Esspelei szarpa�a si�, wyrywa�a. Je�li Kerrick ods�oni si�, zginie. Zerkn�� poza rami� uczonej, gdy poczu�, �e wyswobodzi�a si� z jego uchwytu i skoczy�a do przodu. Zobaczy�, �e drzwi si� otwieraj�. Ujrza� w nich wstrz��ni�te, poro�ni�te brunatn� sier�ci� oblicze Paramutanina.

��Zabij t� ze �miercio-kijem�� zawo�a� g�o�no Kerrick, cho� nic go nie zas�ania�o przed wzniesion� broni�.

Zrozumia�, �e krzyczy w marbaku. Przetoczy� si� po pod�odze, gdy hèsotsan szcz�kn�� g�o�no. Strza�ka min�a mu twarz tak blisko, �e poczu� jej lot. Fafnege wodzi�a za nim broni�.

��Co si� dzieje?�� krzykn�� Kalaleq.

Fafnege okr�ci�a si� na d�wi�k jego g�osu. Kerrick przypomnia� sobie s�owa angurpiaqu.

��Zabij! T� z kijem!

R�ka Kalaleqa, kt�ra zatopi�a �mierciono�ny harpun w gigantycznym ularuaqu, teraz cisn�a w��czni� z t� sam� celno�ci� i si��. Trafi�a Fafnege w brzuch, si�a uderzenia zgi�a j� we dwoje. Strza�ka wbi�a si� w pod�og�, gdy padaj�c �cisn�a hèsotsan.

Przez otw�r wpad� Niumak z nastawion� w��czni�, tu� za nim Armun. Kerrick podni�s� si�, gdy podbieg�a ku niemu.

��Nie�� nie t�!�� zawo�a�. Za p�no. Esspelei krzykn�a z b�lu, z�apa�a w��czni� Armun, kt�ra wbi�a si� jej w szyj�. Trysn�a z niej krew, upad�a martwa.

��By�a uczon�, chcia�em z ni� pogada栗 powiedzia� cicho i rozejrza� si�. Armun wyszarpn�a sw� w��czni� i obr�ci�a si�, by os�oni� Kerricka.

Nie by�o potrzeby, Aragunukto te� ju� nie �y�a. Kalaleq odwraca� si� od jej cia�a. Paramutanin sapa� z emocji, oczy podesz�y mu krwi�.�� Inne?�� spyta��� Czy s� jeszcze inne?

��Tak, w tamtych budynkach. Ale�

Znikn�li, nim zacz�� im t�umaczy� o fargi. Wyczerpany podni�s� poci�te futra, spojrza� na resztki ubrania. Armun dotyka�a ran na jego sk�rze, m�wi�a cicho.

��Gdy nie wraca�e�, szala�am ze strachu. Paramutanie tak�e. Niumak poszed� twym tropem, znalaz� w��czni�, zobaczy�, �e �lady murgu ��cz� si� z twoimi. Czy ci� zrani�y?

��Nie. To tylko drobne skaleczenie. Nic wi�cej.

Zbieraj�c pokrojone futra, pr�bowa� uporz�dkowa� my�li. Wszystkie Yilanè s� ju� na pewno martwe. Niech tak b�dzie. Aragunukto kaza�a go zabi� tylko dlatego, �e nie spodoba� si� jej jego spos�b m�wienia. Zn�w tylko �mier�; pok�j by� nieosi�galny. Mo�e to i lepiej. Spojrza� na wracaj�cego Kalaleqa, dysz�cego i ociekaj�cego krwi�, kt�ra kapa�a te� z jego w��czni.

��Co za dziwne i przera�aj�ce stworzenia! Jak si� wierci�y i wrzeszcza�y, gdy je zabijali�my.

��Wszystkie zgin�y?�� spyta�a Armun.

��Wszystkie. Wchodzili�my do ka�dego z tych wielkich paukaru-t�w, szukali�my ich i zak�uwali�my. Niekt�re ucieka�y, ale te� pad�y.

��Musimy co� zrobi栗 powiedzia� Kerrick, zmuszaj�c si� do my�lenia.�� Nie mo�emy zostawi� �lad�w naszej obecno�ci. Gdyby murgu domy�li�y si�, �e jeste�my po tej stronie oceanu, odszuka�yby nas i zabi�y.

��Wrzu�my cia�a do oceanu�� powiedzia� rozs�dnie Kalaleq.�� Wytrzyjmy krew.

��Czy przyb�d� tu inne?�� spyta�a Armun.

��Tak, w swych p�ywaj�cych �odziach, maj� tu baseny. Je�li nie zastan� nikogo, b�dzie to dla nich zagadka, lecz nie b�d� nas podejrzewa�y. Nic nie zabieramy, niczego nie ruszamy.

��Nic nie chcemy!�� zawo�a� Kalaleq, machaj�c w��czni�.�� �adnej z tych rzeczy. Musimy dok�adnie zmy� krew z naszych w��czni, bo przyniesie nam najgorsze z nieszcz��. Opowiada�e�, jakie straszne i silne s� te mrugu, by�em ich ciekaw. Nie powiedzia�e� mi jednak, �e na ich widok b�d� dr�a� z gniewu i nienawi�ci. To bardzo dziwne i nie podoba mi si�. Do oceanu z nimi, potem ch�tnie wr�cimy na zimn� p�noc.

�Nie, na po�udnie���� pomy�la� Kerrick, ale nie powiedzia� tego g�o�no. To nie jest w�a�ciwa chwila. Przed wyj�ciem odwr�ci� si� jednak po raz ostatni ku mapie. Wyci�gni�t� d�oni� dotkn�� lekko nier�wnego zielonego k�ka umieszczonego na jasnej zieleni morza. Otoczony-morzem Ikhalmenets.

Armun zobaczy�a, jak wykrzywia cia�o w tej nazwie i wzi�a go za r�k�.

��Musimy i��. Chod�!

Gdy wyszli, zapad� ju� zmrok. Morze przyj�o cia�a i splamione krwi� kawa�ki futra Kerricka. By� akurat odp�yw, cia�a zostan� zabrane daleko. Ryby zniszcz� dowody ich obecno�ci.

Niumak bez wi�kszego trudu prowadzi� ich w mroku. Droga by�a jednak stroma i zm�czyli si� bardzo, nim mi�dzy li��mi ujrzeli migotanie ogniska. Gdy wreszcie wyszli na piasek przywita�y ich radosne okrzyki.

��Jeste�cie! Wszystko w porz�dku?

��Co� si� sta�o, co� strasznego!

���mier� i krew, niewiarygodne stworzenia. Kerrick opad� na piasek, potem wypi� chciwie przyniesion� mu przez Armun zimn� wod�.

��Jeste� bezpieczny�� dotyka�a jego twarzy, jakby si� upewniaj�c.�� Z�apa�y ci�, lecz potem zgin�y. �yjesz.

��Jestem bezpieczny, ale co z innymi?

��Wr�cimy do nich przez ocean. S� bezpieczni nad jeziorem. Nie b�j si� o Arnwheeta.

��Nie my�la�em o nich. Co z innymi sammadami, z Sasku�� co z nimi?

��Nic o nich nie wiem i nic mnie nie obchodz�, Ty jeste� moim sammadem.

Rozumia� jej uczucia, �a�owa�, �e sam my�li inaczej. U Para-mutan�w s� bezpieczni, je�li tylko pozostan� na dalekiej p�nocy i b�d� unika� tego niebezpiecznego wybrze�a. Wiosn� mog� zn�w przep�yn�� ocean, sprowadzi� tu reszt� ma�ego sammadu. Wtedy b�d� bezpieczni. Zrobi� to. Inne sammady s� silne, mog� broni� si� same, walczy� z Yilanè, gdy zostan� napadni�te. Nie b�dzie odpowiada� za ich �ycie.

��Nie mog� tego zrobi栗 powiedzia� z zaci�ni�tymi z�bami, dr��c ca�y z emocji.�� Nie mog� tego zrobi�, nie mog� pozwoli�, by zgin�li.

��Mo�esz. Jeste� sam, a murgu mn�stwo. To nie twoja sprawa. Walka nigdy si� nie sko�czy. B�dziemy trzyma� si� od nich z dala. Potrzebujemy twych silnych r�k i twojej w��czni. Arnwheet ci� potrzebuje. Powiniene� pomy�le� przede wszystkim o nim.

Roze�mia� si�, cho� bez cienia weso�o�ci.

��Masz racjꠗ nie powinienem my�le�. Co� odkry�em w obozowisku murgu, widzia�em map� bardzo podobn� do tej, kt�r� mamy, widzia�em na niej miejsce, miasto murgu, z kt�rego pochodz� zab�jczy nie�

��Jeste� zm�czony, musisz zasn��.

Gniewnie odtr�ci� jej d�onie, wsta� i uni�s� pi�ci ku niebu.

��Nie zrozumia�a�. Prowadzi je Vaintè, b�dzie �ciga�a sammady, p�ki ich nie zniszczy. Wiem jednak, gdzie jest Ikhalmenets. Wiem teraz, sk�d zdobywa bro� i fargi.

Armun walczy�a z w�asnym strachem, nie rozumia�a dr�cz�cych go koszmar�w.

��Wiesz o tym, lecz nic nie mo�esz zrobi�. Jeste� jednym �owc� przeciwko �wiatu murgu. Sam niczego nie osi�gniesz.

Zniech�ci�a go tymi s�owy, usiad� zn�w obok niej. By� teraz spokojniejszy, rozwa�niejszy. Gniewem nie wypleni Yilanè.

��Masz oczywi�cie racj�, co mog� zrobi�? Kto mi pomo�e? Wszystkie sammady �wiata nie wystarcz� przeciwko odleg�emu miastu le��cemu na wyspie po�r�d morza.

��Sammady nic nie poradz�, ale inni mog� ci pom�c. Spojrza� na ciemny zarys ikkergaka, na Paramutan�w rozmawiaj�cych z o�ywieniem przy ognisku i rw�cych surowe mi�so ostrymi, bia�ymi z�bami. Przypomnia� sobie wzrok Kalaleqa, jak opanowa�a go nienawi�� wobec Yilanè, murgu, tych nowych, ohydnych i obcych istot.

Czy mo�na jako� wykorzysta� t� nienawi��? Czy da si� co� zrobi�?

��Jeste�my zm�czeni i musimy i�� spa栗 m�wi�c to, przytuli� si� mocno do Armun. Mimo wyczerpania nie zasn�� jednak od razu, s�ucha� jej cichego, r�wnego oddechu, wpatruj�c si� przymkni�tymi oczyma w gwiazdy. W g�owie kot�owa�o mu si� od my�li.

Rankiem siedzia� w milczeniu nad map� Yilanè, gdy Paramutanie za�adowali ikkkergak. Gdy byli ju� gotowi do odp�yni�cia, zawo�a� Kalaleqa.

��Znasz t� map�?

��Trzeba j� wrzuci� do morza jak murgu�� w nocy os�ab� jego gniew, oczy nie p�on�y ju� w�ciek�o�ci�, lecz ci�gle czai� si� w nich niepok�j. Kerrick pokr�ci� g�ow�.

��Jest zbyt cenna. M�wi nam rzeczy, kt�re musimy wiedzie�. Poka�� ci. Tu s� nasze paukaruty, a tu jeste�my teraz. Sp�jrz jednak tam, dalej na po�udnie wzd�u� tego brzegu, widzisz ten wielki l�d za w�skim paskiem oceanu�

��L�d murgu, tak mi powiedzia�e�, nie chc� o nim my�le�.

��Sp�jrz tylko tu, na te wyspy przy brzegu. Tam s� murgu, kt�re zabity mych braci. Chcia�bym je zabi�. Ten ikkergak �atwo by tam dop�yn��.

Kalaleq cofn�� si� i wysun�� przed siebie r�ce.

��Ten ikkergak pop�ynie tylko w jednym kierunku. Na p�noc. Ten ikkergak po�egluje szybko od murgu�� nie ku nim. Nie m�w mi tak wi�cej, bo nie wolno o tym nawet my�le�.�� Potem roze�mia� si� i machn�� szeroko r�k�.

��Chod�, paukaruty czekaj�. Pomy�l ile tam dobrego mi�sa do jedzenia, tranu do lizania. Co za zabawa! Nie my�l o tych murgu. Nigdy o nich nie my�l ani nie spotykaj si� z nimi.

Gdyby m�g�. Gdyby tylko m�g�.

��To, co� powiedzia�a, jest zupe�nie niemo�liwe.

Ambalasei podkre�li�a swe stwierdzenie kontrolerami nieograniczonego wzmocnienia. Enge pochyli�a si� pod wra�eniem jej w�ciek�o�ci i pewno�ci siebie, ale niczego nie odwo�a�a.

��Mo�e i tak, wielka Ambalasei, bo w nauce o �yciu nie ma nikogo m�drzejszego od ciebie. Korz� si� pokornie przed tw� wiedz�, lecz mimo to wiem, to co wiem.

��Sk�d mo�esz wiedzie�?�� sykn�a Ambalasei, jej cia�o dr�a�o, grzebie� nabrzmia� i poczerwienia�.

��W bardzo prosty spos�b. Sorogetso rozgniewa� si�, gdy nie odpowiedzia�am zgodnie z jego �yczeniem, zacz�� grozi�, mi�dzy innymi otworzy� sakw� p�ciow�. Widzia�am, co widzia�am. To samiec, a nie samica.

Ambalasei cofn�a si�, zblad�a nagle i g�o�no dysz�c, stara�a si� uspokoi�. To nie pomy�ka; Enge widzia�a, co widzia�a. W zamieszaniu porusza�a r�koma, szukaj�c jakiego� wyja�nienia, mo�liwego wyt�umaczenia. Wnioski by�y logiczne, lecz odpychaj�ce.

��Je�li to stworzenie wykona�o gesty gro�enia, a jednym z nich jest pokazanie narz�d�w p�ciowych, to nale�y wnioskowa�, �e musi to by� p�e� agresywna. Co z kolei prowadzi w spos�b nieunikniony do wniosku, �e��� Nie by�a w stanie m�wi� dalej, lecz zdradza�a �w wniosek ruchami cia�a. Enge wypowiadzia�a go na g�os:

��Dominuj� tu samce, a samice s� im co najwy�ej r�wne, a by� mo�e�� podporz�dkowane.

��C� za plugawstwo nie do przyj�cia! Dla Yilanè nie jest to w�a�ciwy porz�dek. Tak mo�e si� zdarza� u zwierz�t ni�szych, bo s� nierozumne-bydl�ce, ale inteligencja wi��e si� z samicami, podobnie my�l, �r�d�o �ycia, jaja�� wszystko to niezaprzeczalnie nale�y do samic. Samce spe�niaj� prymitywne biologiczne funkcje dostarczenia po�owy zasobu gen�w i nie wymagaj�cej rozumu opieki przed narodzinami. Tylko do tego si� nadaj�, do niczego wi�cej. To, co zauwa�y�a�, jest niedorzeczne, nienaturalne�� bardzo ciekawe.

Ambalasei odzyska�a pewno�� siebie, rozumowa�a teraz jak prawdziwa uczona, a nie bezmy�lna fargi. Czy to mo�liwe? Oczywi�cie, �e tak. Podzia� zada� mi�dzy p�ciami, stosunki mi�dzy nimi, wymiana i odwracanie r�l mia�o niesko�czon� liczb� postaci w�r�d gatunk�w �wiata. Dlaczego i w ich gatunku nie mia�oby doj�� do zmiany? Jak dawno nast�pi�o jego rozszczepienie? Musi to rozwa�y�. Mo�liwo�� porozumienia, cho�by prymitywnego, wskazywa�a na stosunkowo niedawne rozej�cie si� obu odmian. Chyba �e podstawowe formy komunikacji zapisane s� w genach, a nie nauczane. Staje si� to coraz bardziej interesuj�ce. Do��. Najpierw obserwacje, tworzenie teorii na ko�cu. Potrzebne s� fakty, dalsze fakty.

Ona to odkryje� ! Skoczy�a na nogi.

��To rozkaz! Musz� wiedzie�, zapisywa� wszystko na temat Sorogetso.

Enge wyrazi�a cierpliwo��.

��B�dziesz to mia�a, to tw�j naukowy umys� wszystko rozwik�a. Wpierw jednak konieczny jest kontakt. Musz� nauczy� si� rozmawia� z Sorogetso, zdoby� ich zaufanie, zg��bi� ich kultur�. To musi potrwa�.

Ambalsei odchyli�a si� do ty�u z westchnieniem.

��Oczywi�cie. Zacznij natychmiast. Nie zajmuj si� niczym innym. Zabierz z sob� Setèssei, zwalniam j� z wszystkich innych obowi�zk�w. Ma wszystko rejestrowa�. Trzeba prowadzi� szczeg�owe zapisy. Moje imi� rozejdzie si� w anna�ach czasu jak ryk neniteska za dokonanie tego odkrycia. Ty, oczywi�cie, te� znajdziesz w nich pewne miejsce.

��Twa �askawo�� jest niesko�czona�� powiedzia�a z szacunkiem Enge, ukrywaj�c wi�kszo�� swych uczu�. Ambalasei by�a na szcz�cie zbyt mocno poch�oni�ta swymi rojeniami, by spostrzec ironi� tego stwierdzenia.

��Tak, oczywi�cie, jestem z niej szeroko znana. Musz� te� nauczy� si� ich j�zyka�� Setèssei b�dzie mi co dzie� dostarcza� zapiski. Nauczysz si� z nimi porozumiewa�, uzyskasz dost�p do ich spo�eczno�ci, dasz im jedzenie, mo�e zachoruj� i b�d� mog�a udzieli� pomocy lekarskiej, a przy okazji zbadam ich fizjologi�. Otwieraj� si� wrota nauki�� fakty zebrane, szybko zrozumiane!�� Spojrza�a na Enge i spowa�nia�a.�� Ale nauka przeznaczona jest dla tych, kt�re s� w stanie j� poj��. Tak jak fargi-nieprzywyk�e chronione s� przed przypadkowym ujrzeniem samc�w, tak samczo�� Sorosetso musi by� ukrywana przed twymi towarzyszkami. Enge zmartwi�a si�.

��Ale� otwarto�� jest podstaw� naszego �ycia. Dzielimy si� wszystkim.

��Wspaniale. Ale to nie nadaje si� do podzia�u.�� Nalega�a, a� zrozumia�a, �e Enge nie jest przekonana.�� Zrobi� por�wnanie. Yilanè nie dawa�y hèsotsanu do r�ki yiliebe fargi, kt�rej boki s� jeszcze mokre od morza. Spowodowa�oby to �mier� jej, czy innych. Samczo�� Sorogetso mo�e by� broni�, jadem kulturowym, zagro�eniem. Czy rozumiesz to i czy si� zgadzasz?

��Tak�� z oznakami powa�nych w�tpliwo�ci.

��Prosz� wi�c tylko o pow�ci�gliwo�� naukow�, na razie. Gdy dowiemy si� czego� wi�cej, wtedy om�wimy to ponownie. Zgoda?

��Zgoda�� z mocnymi kontrolerami.�� Musimy odkry� prawd�, potem oceni�, jaki wywrze na nas wp�yw. Dop�ki do tego nie dojdziemy, zachowam milczenie.

��Bardzo dobrze. Poniewa� zgodzi�a� si� ze mn�, wzrasta m�j podziw dla twej inteligencji. Przy�lij tu Setèssei, bym mog�a pouczy� j� o wszystkim, co nale�y zrobi�.

Miasto ros�o wspaniale, a Ambalasei po�wi�ca�a mu coraz mniej uwagi. Tak si� z�o�ci�a, gdy przychodzono do niej z jakimi� k�opotami, m�wi�a tak obra�liwie, �e zacz�to si� jej ba�. C�ry powoli dochodzi�y do samodzielnego rozwi�zywania problem�w. By�o to mo�liwe, jak wkr�tce odkry�y, bo Uguneneb ma�o mia�o z wyg�d, jakie pami�ta�y ze starszych, wi�kszych i d�u�ej istniej�cych miast. Odpadki nie by�y poch�aniane i wykorzystywane, wod� czerpano z rzeki. Brakowa�o wielu, je�li nie wszystkich udogodnie�. Mimo wszystko wola�y to od uwi�zienia w sadzie. Nie liczy�o si�, �e �pi� pospo�u pod konarami z szerokimi li��mi i jedz� monotonnie, tylko w�gorze i ryby. Cenniejsza od jedzenia i picia by�a dla nich mo�liwo�� dyskutowania o Ugunenapsie i jej naukach, poszukiwanie prawdy i odkrywanie odpowiedzi. W tej chwili by�o to cudowne, cho� momentami ci�kie �ycie.

Enge przez wi�kszo�� dnia zapomina�a o istnieniu Ugunenapsy, bo mozoli�a si� nad tajemnic� Sorogetso, uczeniem si� ich j�zyka.

Eeasassiwi nie pojawi� si� wi�cej po pierwszym spotkaniu, ale zdo�a�a nawi�za� kontakt z inn� Sorogetso, l�kliw� i nie�mia��, kt�r� wreszcie pozyska�a cierpliwo�ci� i darami jedzenia. Mia�a na imi� Moorawees, czyli barwa-pomara�czy, mo�e z powodu jasnopoma-ra�czowego grzebienia. By�a samic� i Enge stwierdzi�a, �e lepiej si� z ni� pracuje, �atwiej rozmawia.

Nauka j�zyka Sorogetso post�powa�a powoli, ale stale. Mieli bardzo niewiele kontroler�w, wi�kszo�� znacze� wyra�ali zwyk�� zmian� barw. Zauwa�ono tylko kilka wyra�e� werbalnych. Wkr�tce po tym Enge odkry�a, �e mo�e rozmawia� z Moorawees o podstawowych poj�ciach. Sta�o si� nareszcie mo�liwe w��czenie Ambalasei.

��Wyj�tkowa okazja�� sygnalizowa�a, �piesz�c do uczonej, kt�ra natychmiast porzuci�a sw� prac� i wyrazi�a pos�uszn� uwag�. Zmiesza�o to Enge, nie spodziewa�a si�, �e Ambalasei zna takie pokorne gesty.

��Po�pieszne wyja�nienia�� powiedzia�a Ambalasei.

��Ju�. Moja informatorka wspomnia�a, �e jedna z jej towarzyszek�� w s�owie u�ytym przez ni� nie ma �adnych odniesie� do samczo�ci-samiczo�ci�� zosta�a ranna. Powiedzia�am Moorawees, �e jedna z nas potrafi poprawia� cia�a i bardzo to j� poruszy�o. S�dz�, �e zaprowadzi nas do rannej.

��Cudownie. Bada�am ich j�zyk na podstawie twych zapisk�w. Sta�a wyprostowana i m�wi�a w spos�b w�a�ciwy Sorogetso.

��Pomoc-dawa�, osoba-prowadzi�, wdzi�czno��. Enge by�a pod wielkim wra�eniem.

��Doskonale. Nadesz�a pora p�j�cia do d�ungli. Boj� si� tylko o twe bezpiecze�stwo. Mo�e powinnam zabra� wpierw Setèssei, potrafi leczy�, mo�e b�dzie to w�a�ciwe przy pierwszej wizycie�

��Ja p�jdꠗ powiedzia�a to z ca�� w�adczo�ci� i moc�. Enge zgodzi�a si�, wiedzia�a, �e tym razem nie mo�na si� jej sprzeciwia�.

Ambalasei nacisn�a naro�l na boku niesionego stworzenia; otworzy�o pysk, ukazuj�c schowany w �rodku sprz�t medyczny. Po starannym sprawdzeniu zawarto�ci Ambalasei dorzuci�a kilka ne-fmakeli, wielkich, na powa�ne rany, a tak�e par� drobiazg�w, kt�re mog�y si� przyda�. Zadowolona zamkn�a stworzenie i zwr�ci�a si� do Enge.

��Nie� to sama, nie chc�, by kto� nas widzia�. Prowad�. Sorogetso czeka�a w rzece, z wody wystawa�a jej tylko g�owa.

Przestraszona widokiem Ambalasei zrobi�a wielkie oczy, odwr�ci�a si� i wesz�a g��biej w nurt. Ruszy�y za ni�, ale p�ywa�a lepiej i szybko straci�y z oczu jej pomara�czowy grzebie�. Ambalasei zobaczy�a, �e wynurzy�a si� na dalekim brzegu, dysza�a ze zm�czenia. Moorawees sta�a na skraju lasu, wesz�a mi�dzy drzewa, gdy tylko si� do niej zbli�y�y. Ruszy�y za ni�, zn�w znikn�a im z oczu, ale sz�y dobrze wydeptan� �cie�k�. Czeka�a na nie na brzegu strumienia.

��Sta栗 b�ysn�a d�o�mi, z gestem oznaczaj�cym blisko�栗 niebezpiecze�stwa. Obie Yilanè stan�y od razu, rozejrza�y si� na wszystkie strony, lecz nie widzia�y �adnego niebezpiecze�stwa.

��W wodzie�� wskaza�a Moorawees, potem otworzy�a szeroko usta i wyda�a wysoki, szczebiocz�cy krzyk. Powt�rzy�a go, a� z drugiego brzegu dobieg�a odpowied�. Z krzak�w wysz�y dwie dalsze Sorogetso, patrz�c podejrzliwie przez nurt.

��Zagro�enie od obcych, du�y strach�� wyrazi�a jedna.

��Wi�kszym zagro�eniem �mier� Ichikchee�� odpar�a z pewn� stanowczo�ci� Moorawees. Dopiero po dalszych wahaniach i g�o�nych rozkazach Moorawees podesz�y do wielkiego pnia le��cego przy brzegu i wepchn�y go w nurt. Jednym ko�cem pozosta� na piasku, drugi sp�yn�� swobodnie i utkn�� na brzegu, tworz�c w ten spos�b most przez strumie�. Moorawees sz�a pierwsza, uwa�nie czepiaj�c si� pazurami szorstkiej kory i przytrzymuj�c si� stercz�cych kikut�w konar�w. Enge czeka�a, a� ruszy Ambalasei, lecz uczona tkwi�a sztywno i milcz�co.

��P�jd� przodem�� powiedzia�a Enge.�� Nie ma si� chyba czego ba�.

��G�upota i brak poj�cia�� powiedzia�a Ambalasei z pewn� gwa�towno�ci�.�� Nie boj� si� tych prostych istot. Powstrzyma�y mnie my�li i obserwacje. Czy widzia�a�, co zrobi�y?

��Oczywi�cie. Sp�awi�y ten kloc, by mog�y przeby� strumie� such� stop�.

��M�zg-najni�szej-fargi!�� prychn�a Ambalasei w nag�ym gniewie.�� Widzisz oczami, lecz nie ogarniasz umys�em. Pos�u�y�y si� wyrobem, przedmiotem, jak to robi� ustuzou, a nie Yilanè. Rozumiesz teraz, co si� sta�o?

��Oczywi�cie! Rado��-odkrycia, przyznanie g�upoty. Cho� przypominaj� nas fizycznie, tkwi� spo�ecznie na poziomie ledwo co wy�szym od ni�szych zwierz�t nie maj�cych wiedzy Yilanè.

��Niew�tpliwie. Ale zrozumia�e dopiero po wskazaniu palcem. Prowad�.

Przesz�y most r�wnie uwa�nie jak Sorogetso, cho� Ambalasei stan�a w po�owie drogi i pochylona przyjrza�a si� uwa�nie wodzie. Sorgetso krzycza�a ze strachu, a� uspokoi�a j� i zesz�a na drugi brzeg.

��Nie dostrzeg�am �adnego niebezpiecze�stwa�� powiedzia�a, patrz�c z wielkim zaintersowaniem, jak Sorogetso przyci�gaj� wystaj�ce ga��zie i zwisaj�ce pn�cze, pilnuj�c si�, by nie wej�� dowody, a� pie� umieszczony zosta� w pierwotnym po�o�eniu. Zaraz potem dwie Sorogetso znikn�y w�r�d drzew. Enge poprosi�a o uwag�.

��Moorawees posz�a t�dy, musimy i�� za ni�.

Sz�y nast�pn� wyra�n� �cie�k� przez g�szcz drzew, a� znalaz�y si� na polanie. Widzia�y tylko czekaj�c� na nich Moorawees, cho� czu�y, i� obserwuje je wiele innych, ukrytych w krzakach. Ambalasei wyrazi�a rado�� z nowej wiedzy.

��Sp�jrz na tamten brzeg za drzewami. Jeste�my otoczone przez wod�, to wyspa na strumieniu pe�ni�cym rol� zapory, zawieraj�cym jakie� niebezpiecze�stwo-do-zbadania. Zauwa� pierwotne i wstr�tne zwyczaje�� wyrzucone ko�ci czarne od much.

��Moorawees nas wo�a�� powiedzia�a Enge.

��We� zapasy medyczne i id� za mn�.

Moorawees usun�a nisko rosn�ce ga��zie, ods�aniaj�c znajduj�ce si� pod drzewem gniazdo z suchej trawy. Le�a�a tam nieprzytomna, maj�ca zamkni�te oczy Sorogetso. Na pewno samica, jej sakwa rozchyli�a si� lekko, rzuca�a si� i j�cza�a z b�lu. Lewa stopa zosta�a niemal odgryziona przez jakie� zwierz�, by�a spuchni�ta, czarna i pokryta muchami. Kostka i noga powy�ej r�wnie� nabrzmia�y i zmieni�y barw�.

��Zaniedbanie i g�upota�� powiedzia�a z pewnym zadowoleniem Ambalasei, otwieraj�c zwierz�-pojemnik.�� Musz� zastosowa� drastyczne �rodki, pomo�esz mi. Jest to r�wnie� okazja dla pewnych eksperyment�w i obserwacji naukowych. Ode�lij Moorawees. Powiedz jej, �e ocal� to �ycie, ale nie mo�e si� przygl�da�, bo nic nie zrobi�.

Sorogetso odesz�a ch�tnie i szybko. Gdy tylko znikn�a, Ambalasei szybkim, dok�adnym ruchem wstrzykn�a �rodek znieczulaj�cy. Poczeka�a, a� Ichikchee si� uspokoi, a wtedy owin�a zranion� nog� stworzeniem banda�owym, ustawiaj�c jego g�ow� na wielkiej t�tnicy pod kolanem. Stworzenie g�adko �yka�o sw�j ogon, a� zacisn�o si�, wg��bi�o w cia�o, odcinaj�c dop�yw krwi. Dopiero wtedy uczona wyj�a struno-n� i odci�a zaka�on� stop�. Enge odwr�ci�a g�ow�, lecz mimo to us�ysza�a zgrzyt no�a na ko�ci. Ambalasei zauwa�y�a jej ruch i wyrazi�a zdumienie.

��C� za wra�liwo��! Czy�by� by�a fargi bez do�wiadczenia �yciowego? Patrz i ucz si� o �yciu. Stop� mo�na by�o wyleczy�, lecz nie do ko�ca. Lepsze jest ca�kowite jej usuni�cie. Czy raczej odrzucenie wszystkiego co niepotrzebne. Wyci�am cz�ony palc�w i po�ow� �r�dstopia. Ostro�nie i umiej�tnie usun� je do ko�ca. Dalej nie trzeba. Teraz�� wielki nefmakel, tak, ten, oczy�� ran�. Daj mi pojemnik.

Ambalasei odszuka�a ma�y p�cherz lepkiej czerwonej galaretki. Przeci�a go i przy pomocy male�kiego nefmakela wyj�a z otoczki bia�� pestk�, po�o�y�a j� na kikucie odci�tej stopy. Dopiero gdy le�a�a we w�a�ciwy spos�b zamkn�a ran� i przykry�a j� du�ym ne-fmakelem. Na ko�cu odszuka�a zwierz� z jednym k�em i zrobi�a nast�pny zastrzyk.

��Antybiotyk. Po wszystkim.

Wyprostowa�a si� i pog�adzi�a bol�ce plecy. Zobaczy�a wtedy, �e nie s� ju� same. Z ukrycia wy�oni�o si� cicho wiele Sorogetso, sta�y blisko, poruszy�y si� i cofn�y, gdy na nie spojrza�a.

��Koniec b�lu�� powiedzia�a g�o�no na ich spos�b.�� �pi. B�dzie s�aba, ale b�l odszed�. Musi odpoczywa� wiele dni, b�dzie ca�a, jak przedtem.

��Stopa� odesz�a�� powiedzia�a Moorawees patrz�c wielkimi oczami na owini�ty kikut.

��Wr�c� i zajm� si� ni�. Zobaczycie co�, czego nie widzia�y�cie nigdy dot�d.

��Co zrobi�a�?�� spyta�a Enge, r�wnie zaciekawiona, jak i Sorogetso.

��Umie�ci�am grup� kom�rek, z kt�rych wyro�nie nowa stopa. Je�li te istoty s� nam tak bliskie genetycznie, na jakie wygl�daj�, to w miejsce straconej stopy odro�nie nowa.

��A je�li nie odro�nie?

��Z punktu widzenia nauki b�dzie to r�wnie ciekawy przypadek. Ka�dy wynik b�dzie mia� wielkie znaczenie.

��Najwi�ksze dla Ichikchee�� powiedzia�a Enge z wyra�n� przy-gan�. Ambalasei wyrazi�a zdumienie.

��Post�p wiedzy ma na pewno pierwsze�stwo nad t� prymitywn� istot�, kt�ra na pewno by umar�a, gdybym si� ni� nie zaj�a. Takie wsp�czucie jest nie na miejscu.

Sorogetso zbli�y�y si� jeszcze bardziej, by�o ich w sumie dziesi�cioro, z rozwartymi szcz�kami usi�owa�y poj�� niezrozumia�� dla nich rozmow�. Patrzy�y czujnie, jak m�wi�a Ambalasei, niekt�re nawet podesz�y bli�ej, by lepiej widzie� jej barwy.

��S� tu�� Ambalasei zwr�ci�a si� nagle do Enge.�� Musimy zdoby� nowe dane. Porozum si� teraz z nimi. C� to za donios�a chwila. Donios�a!

Sorogetso cofn�y si� przestraszone szybko�ci� jej niezrozumia�ych s��w, lecz powr�ci�y, gdy �agodnie je przywo�a�a.

��S� jak fargi prosto z morza�� powiedzia�a Enge.�� Musimy by� cierpliwe.

��Cierpliwe, to oczywiste, ale i spostrzegawcze. Tu my jeste�my fargi, gotowymi do nauki, bo Sorogetso prowadz� w�asne �ycie, kt�re musimy zg��bi�. Zaczynamy.

Gdy zapad�a decyzja o wyprawie, szale�stwo w oczach Kerricka jakby zmala�o. Cho� nadal rozdziera� go niemo�liwy do rozwi�zania konflikt wewn�trzny. Jemu i Armun nic nie grozi�o, ale za oceanem sammady Tanu i Sasku �y�y zagro�one wyrokiem �mierci. Im bardziej czu� si� bezpieczny, tym mocniej odczuwa� ich zagro�enie. Wini� siebie za to, widzia� Vaintè jako ducha �mierci wyzwolonego przez siebie. Nie mia� �adnych w�tpliwo�ci, i� niszczy ona wszystko na swej drodze tylko po to, by zabi� jego. On za to odpowiada. I siedzi bezpieczny. Dopiero teraz przesta� umyka�. Jak zap�dzone w k�t zwierz� odwraca si� i atakuje. Jak zwierz� nie zastanawia si� nawet przez chwil�, czy prze�yje. Wie tylko, i� musi bi�, rwa� i drapa�.

To Armun dostrzega�a, jak wysoka jest cena bezpiecze�stwa. Gdy patrzy�a, jak �l�czy nad mapami, pragn��a, by znalaz�o si� inne wyj�cie. Ale wiedzia�a, �e nie by�o innego, poza wypraw� na po�udnie, w nieznane. Alternatyw� by�o zostanie tu, p�ki Kerrick nie oszaleje. Widzia�a, �e po podj�ciu decyzji by� szcz�liwy, u�miecha�, si� por�wnuj�c mapy, wybieraj�c kurs, jakim musz� pop�yn��. Cho� przysz�o�� by�a mroczna i nieznana, Armun rada by�a ze swej decyzji. Kerrick wype�ni� jej puste �ycie, zabra� z wygnania, sprawi�, �e los jej si� odmieni�. R�ni� si� od wszystkich �owc�w, potrafi� robi� rzeczy, jakich oni nie umieli. Poprowadzi� ich do zwyci�stwa przeciwko murgu. Mimo to po zdobyciu miasta zosta� odrzucony. Wiedzia�a dobrze, co znaczy odrzucenie. Teraz p�jdzie za nim wsz�dzie. Ma�a, jednoosobowa armia. Nie, dwuosobowa, nie mo�e zapomina� o ma�ym Paramutaninie, kt�ry w tym szale�stwie dojrza� m�dro��, �eglowa� ch�tnie pomimo zawiei arktycznej zimy.

Kalaleq by� rzeczywi�cie bardzo szcz�liwy. �piewa� pod nosem pie�ni �owieckie, gdy pochylony nad �aglem sprawdza� �cieg po �ciegu, wzmacnia� je jelitami w ka�dym s�abszym miejscu. Przegl�da� te� kad�ub, przepatrywa� go i uszczelnia�. Najtrudniejsza b�dzie pierwsza cz�� rejsu, przed wyruszeniem musz� wszystko przygotowa�. Zebrano i umocowano �ywno��, za�adowano buk�aki z wod�. Kalaleq wiedzia� dobrze, czym gro�� zimowe sztromy. B�d� mieli dwie pompy a nie jedn�, bo gdyby zawiod�a, byliby zgubieni. Co za zabawa! �mia� si� g�o�no przy pracy, udawa�, �e nie dostrzega zawistnych spojrze� innych. C� to b�dzie za wyprawa!

Po zako�czeniu wszystkich przygotowa� musieli czeka�, bo teraz, w pe�ni zimy, wia�y najsilniejsze wiatry, zasypuj�c paukaruty �niegiem i rycz�c nad nimi. Mogli jedynie czeka�. Z ka�dym dniem op�nienia powraca� ponury nastr�j Kerricka, cho� usi�owa� z nim walczy�, wiedz�c, i� nic nie mo�na zrobi�. Kalaleq spa� i nabiera� si�. Armun pozostawa�a spokojna, zrezygnowana, co mia�o zbawienny wp�yw na Kerricka. Wyrusz�, gdy tylko pozwoli na to pogoda.

Rano Kerrick pozna� od razu, �e co� si� zmieni�o. Znikn�a wyj�ca, szarpi�ca paukarut od wielu dni wichura. By�o cicho. Kalaleq odsznurowa� wej�cie wpuszczaj�c jaskrawe �wiat�o.

��Co za pogoda! Jak dobrze!

��No to wyruszamy?

��Teraz, zaraz, ju�, bez zw�oki! Duch wiatru powiedzia� nam, �e musimy odp�ywa� natychmiast, p�ki spoczywa. Nie odszed� na d�ugo, trzeba spr�bowa� przeby� zatok� sztorm�w zanim nie powr�ci. Do �odzi!

Wszyscy wiedzieli, �e koniec zawiei oznacza pocz�tek d�ugo odwlekanego rejsu. Paukaruty opustosza�y, mieszka�cy z okrzykami i �miechem spieszyli do �odzi. Oczyszczono j� ze �niegu i zaniesiono na skraj oceanu. Fale nadal �ama�y si� w k��bach piany i wbiega�y wysoko po pochy�o�ci p�ki do �wiartowania. Spierano si� g�o�no o najlepszy spos�b spuszczenia �odzi na wod�, ale szybko osi�gni�to porozumienie. Bez trudu znaleziono ochotnik�w, kt�rzy przepchali ��d� przez przyb�j, krzykiem i �miechem przyjmuj�c zimne bryzgi wody, przytrzymywali j� tam w�r�d nadci�gaj�cych ba�wan�w. Jeszcze inni chwycili tr�jk� �eglarzy, posadzili na ramionach i weszli do morza. Kalaleq wci�gn�� �agiel, gdy tylko znalaz� si� na pok�adzie, a Paramutanie odepchn�li kad�ub od przyboju. ��d� skoczy�a naprz�d, a pomocnik�w zala�y wysokie fale, zanios�y �miej�cych si� na brzeg. Aimun patrzy�a na to ze zdumieniem, nigdy nie mog�a zrozumie� tych dziwnych, futrzastych �owc�w.

Przy przewa�aj�cych wiatrach zachodnich musieli bardzo cz�sto halsowa�, by posuwa� si� na po�udnie i zach�d. Kalaleq wiedzia�, �e l�d na po�udnie od nich biegnie ze wschodu na zach�d i �e nigdy nie min� przyl�dka na jego ko�cu, je�li pozwoli si� unosi� wiatrom. Obserwuj�c �agiel i niebo utrzymywa� kurs, kt�ry prowadzi� podskakuj�cy, male�ki statek z dala od brzegu.

Choroba morska niemal natychmiast opanowa�a Armun, le�a�a bezw�adnie pod okryciami z futer. Ko�ysanie nie dzia�a�o na Kerricka, pomaga� przy linach, gdy tylko by�o to konieczne. U�miecha� si�, a nawet jak Paramutanin wita� rado�nie rozbryzgi zamarzaj�ce na w�osach i brodzie. Kalaleq podziela� jego entuzjazm i tylko Armun zdawa�a si� dostrzega� gro��ce im niebezpiecze�stwo, ogrom szale�stwa tego rejsu. By�o ju� jednak za p�no na powr�t, o wiele za p�no.

Dobra pogoda, z umiarkowanymi wiatrami i czystym niebem, trwa�a jedynie dwa dni. Potem wr�ci�y sztormy, s�absze jednak ni� uprzednio. �eglowali nast�pne trzy dni, a� na takielunku naros�o tyle lodu, �e musieli przybi� do brzegu, by go usun��. Wci�gn�li ��d� daleko na piasek ma�ej pla�y, od�amywali l�d, a� wszyscy si� spocili i przemarzli, potem st�oczyli si� przy rozpalonym przez Kerricka ognisku. Szczekaj�c z�bami starali si� wysuszy� ubrania, kt�re zacz�y parowa� i skwiercze�.

W czasie sztormu min�li baz� murgu, nie dostrzegli jej nawet, nie spodziewali si� zreszt� o tej porze roku zasta� na zimnych, p�nocnych morzach tych uwielbiaj�cych ciep�o stworze�. Z ka�dym jednak dniem pogoda si� poprawia�a. Sztromy s�ab�y coraz bardziej, gdy ich stateczek powoli, lecz stale p�yn�� na po�udnie wzd�u� skalistego wybrze�a.

Ranki by�y mgliste, zalewa� ich drobny deszcz, mocniej zi�bi�cy ni� mro�ne, lecz suche wiatry p�nocy. Kerrick tkwi� na dziobie, przygl�da� si� brzegowi. Nad mg�� wznosi�y si� ska�y, zbli�ali si� ku nim szybko gnani przez wiatr. Kerrick przenosi� wzrok z mapy na l�d, przygryzaj�c nerwowo usta. To musi by� tu, nie mia� w�tpliwo�ci. Odwr�ci� si� szybko i zawo�a� do Kalaleqa:

��Skr��, kieruj si�, jak mo�na najbardziej na zach�d. Jestem pewny, �e bli�amy si� do Genaglè, jest tu mocny pr�d spychaj�cy na pe�ne morze.

��Jeste�my tu? To wspaniale!�� zawo�a� g�o�no Kalaleq, ze �miechem przesun�� rumpel, umocowa� go i skoczy� przestawia� �agiel.

��Och, zobacz� to, ca�y nowy �wiat, pe�en murgu. Czy murgu mog� by� teraz na morzu?

��W�tpi�, nie o tej porze roku. Ale gdy miniemy uj�cie Gengalè, znajdziemy si� obok wielkiego kontynentu Entoban*, gdzie zawsze jest ciep�o. Tam b�dziemy musieli by� ostro�ni.

Murgu, Yilanè, te dwa s�owa miesza�y mu si� w umy�le. Wkr�tce dop�yn� do wyspy. Musz� tam zaatakowa�, tak jak one zaatakowa�y Tanu po drugiej stronie morza. Jak atakuj� ich na pewno teraz.

��Nie walcz��� powiedzia� Herilak z pian� w�ciek�o�ci na ustach.

��Nie atakuj� nas, a napadane kryj� si� za truj�cymi zaporami, gdzie nie mo�emy ich dosi�gn��.

��To murgu, a od murgu nie mo�na wymaga�, by walczy�y jak Tanu czy Sasku�� odpar� Sanone. Pogrzeba� kijem w ognisku, a� iskry wzbi�y si� wysoko i ulecia�y w zimnym wietrze. Zim� noce by�y ch�odne w tej os�oni�tej dolinie, a on by� stary, nie grza�a go ju� m�oda krew. Otuli� si� cia�niej grub� szat� i rozejrza� po �pi�cej dolinie. Czuwa� tylko on i Herilak; wszyscy inni spali.

��Ucz� si�, te murgu si� ucz��� powiedzia� gorzko Herilak.�� Pocz�tkowo mogli�my zak�uwa� je nocami, zarzyna� i zabija�. Teraz s� dla nas niedost�pne. Podobnie w dzie�. Pozostaj� za os�on� i czekaj�, p�ki nie odejdziemy. Wtedy ruszaj� i wolno, lecz stale zbli�aj� si� do nas.

��Jak blisko s� teraz?�� spyta� Sanone.

��Otaczaj� nas ze wszystkich stron. Nie wida� ich jeszcze, ale s� tam, odleg�e o cztery dni marszu w ka�dym kierunku. Kr�g nie jest pe�en, tworz� oddzielone obozy, ale mimo to s� niedost�pne. Atakowane, pozostaj� w �rodku i nie wychodz�, lecz w tym czasie zbli�aj� si� inne. Kt�rego� dnia znajd� si� tu wszystkie, otocz� dolin� i wtedy koniec.

��Musimy wi�c odej��, nim b�dzie za p�no, nim znajdziemy si� w pu�apce.

��Dok�d?�� Niepewno�� rozszerza�a oczy Herilaka, w �wietle ogniska b�yszcza�y mu bia�ka.�� Czy jest jakie� bezpieczne miejsce przed nimi? Jeste� mandukto Sasku, przewodzisz swym �owcom i kobietom. Czy znasz miejsce, gdzie byliby�my bezpieczni?

Sanone poruszy� si� niespokojnie i powiedzia�:

��Za zachodni� pustyni�.

M�wi�, �e jest tam woda i zielona trawa.

��Chcesz tam zaprowadzi� swych Sasku? Ognisko trzaska�o, p�on�� wielki kloc. Sanone odpowiedzia� dopiero po d�u�szej chwili.

��Nie, nie chc� ich zabiera� z tej doliny. �yjemy tu od zawsze. Je�li mamy gdzie� zgin��, to najlepiej tutaj.

��Nie chc� umiera�, ale mam ju� do�� uciekania. Podobnie moje sammady. Zabra�bym je st�d, gdyby tego chcia�y, ale s� chyba tego samego zdania co my. Min�� czas ucieczki. Pr�dzej czy p�niej musimy si� zatrzyma� i stawi� czo�a murgu. Niech stanie si� to jak najpr�dzej. Wszyscy jeste�my zm�czeni.

Woda w rzece opad�a bardziej ni� zwykle. Niegdy� o tej porze deszcze w g�rach wype�nia�y j� po brzegi.

��Wezm� rano kilku �owc�w, zaprowadz� ich do wzg�rz. S�dzisz, �e to sprawka murgu?

��Nie wiem, ale boj� si�.

��Wszyscy si� boimy, mandukto. Murgu spadaj� na nas jak �nieg zimy i s� r�wnie trudne do powstrzymania. Jedna kobieta widzia�a zielone pn�cze spuszczaj�ce si� ze szczytu urwiska. Nie mog�a podej�� bli�ej, ale dojrza�a truj�ce ro�liny murgu.

��Urwiska s� wysokie.

��Pn�cza rosn� d�ugo. �ni� mi si� pie�ni �mierci. Czy wiesz, co to oznacza?

U�miech Sanone by� zimny i ponury.

��Niepotrzebny ci mandukto, silny Herilaku, by odczyta� �w sen. Te� s�ysz� pie�� �mierci.

Herilak spojrza� ze smutkiem na gwiazdy.

��Zaczynamy umiera�, gdy si� rodzimy. Wiem, �e kt�rego� dnia znajdzie si� tam m�j tharm. Blisko�� tej chwili zi�bi mnie bardziej ni� wiatr. Czy nic nie mo�emy zrobi�?.

��Kiedy� Kerrick prowadzi� nas przeciwko murgu, wi�d� do zwyci�stwa.

��Nie wymieniaj jego imienia. Odszed� i zostawi� nas na pewn� �mier�. Ju� nas nie poprowadzi.

��Zostawi� was, czy ty zostawi�e� jego, silny Herilaku?�� spyta� cicho Sanone.

Herilaka opanowa�a z�o�� i mia� co� gniewnie odpowiedzie�, lecz zamilk�. Uni�s� d�onie i zacisn�� je w pi�ci, potem rozwar�.

��Gdyby zapyta� mnie o to �owca, odezwa� si� w ten spos�b, uderzy�bym go. Ale nie ciebie, Sanone, bo potrafisz zagl�da� w g��b innych, czyta� ich najbardziej skryte my�li. Od wyniszczenia mego sammadu tkwi� we mnie dwie osoby. Jedna z nich zawsze wrze gniewem, pragnie zabija�, nie s�ucha �adnych rad, odrzuca przyja��. Ten Herilak odwr�ci� si� od Kerricka, gdy potrzebowa� pomocy. To ju� si� sta�o. Gdyby tu by�, znalaz�bym dla niego s�owa. Odszed� jednak, zgin�� na p�nocy. Teraz, gdy jeste�my w dolinie otoczonej przez murgu, gniew m�j s�abnie, czuj� si� znowu jednym cz�owiekiem. Mo�e troch� za p�no.

��Nigdy nie jest za p�no wej�� na �cie�k� Kadaira.

��Nic nie wiem o Kadairze. Masz jednak sporo racji. Erman-padar rozdmucha� iskierk�, z kt�rej powsta� m�j tharm. Nied�ugo zap�onie on w�r�d gwiazd.

��W skale zosta�a wydeptana dla nas droga. Mo�emy i�� jedynie ni�.

Ognisko zagas�o, pozostawiaj�c rozpalone w�gle, zacz�� mocniej dmucha� wiatr z p�nocy. Na czystym, nocnym niebie gwiazdy by�y jasne i wyra�ne. Sanone spojrza� na spuszczon� g�ow� Herilaka i zastanowi� si�, kto w dolinie ujrzy pierwsze zielone kie�ki wy�aniaj�ce si� wiosn� z ziemi.

Wybrze�e Entoban* na wschodnim horyzoncie by�o mrocznym paskiem ledwo widocznym w �wietle. Gdy ��d� wspina�a si� na fale, dostrzegali szczyty le��cych w g��bi l�du, pokrytych �niegiem, wysokich g�r, nadal zalanych czerwonym blaskiem zachodz�cego s�o�ca. Wiart s�ab�, ledwo wydyma� �agiel.

Kerrick zerkn�� na Kalaleqa opieraj�cego si� na wio�le sterowym i odezwa� si� jeszcze raz, tym razem starannie dobieraj�c s�owa, pilnuj�c si�, by nie wpa�� w gniew:

��Woda prawie si� sko�czy�a.

��Nie chce mi si� pi�.

��Ale ja jestem spragniony. I Armun. Musimy wyl�dowa� i nape�ni� buk�aki.

Mimo zapadaj�cego zmroku Kerrick dojrza�, jak dr�y cia�o Kalaleqa, jak nastroszy�a si� wok� jego szyi sier��. Ubranie zrzuci� ju� przed wieloma dniami, gdy tylko zacz�o si� robi� cieplej.�� Nie�� powiedzia� i zadr�a� ponownie.�� To ziemia murgu. Widzia�em je raz, zabija�em. Nigdy wi�cej. Gor�co mi, musimy wraca� na p�noc.

Napar� na wios�o i �agiel za�opota�, gdy ��d� zawr�ci�a. Bardziej rozgniewany ni� uprzednio Kerrick ruszy� do steru, lecz stan��, gdy Armun po�o�y�a mu d�o� na ramieniu.

��Pom�wi� z nim�� szepn�a.�� Krzykiem niczego nie osi�gniesz, widzisz przecie�.

��Dobrze, pom�w�� odepchn�� jej d�o� i zacz�� mocowa� �agiel.�� Przekonaj go. Musimy zdoby� s�odk� wod�.

Kalaleq zadygota� pod jej dotkni�ciem, g�aska�a go po ramieniu, a� przesta� dr�e�.

��Mn�stwo wody�� mrukn��.

��Wiesz, �e to nieprawda. Nied�ugo sko�czy si� zupe�nie, musimy l�dowa�.

��Na wyspach, gdy zawr�cimy, nie na tym brzegu. Pog�aska�a go znowu, m�wi�a jak do dziecka.

��Nie wiemy, ile jeszcze zosta�o do wysp, nie mo�emy te� zawr�ci�. Nie spodoba�oby si� to duchowi wiatru. Na razie zsy�a nam pomy�lne wiatry.

��Nie dzi�, nie wczoraj.

��Bo us�ysza� ci� i wpad� w gniew.

��Nie!

Kalaleq przytuli� si� do niej, zrozumia�a, co robi, i pozwoli�a mu b��dzi� r�koma pod jej lekkim strojem, po�o�y� je na nagich plecach. Nie odepchn�a go, nie pora. W mroku Kerrick nie m�g� nic widzie�. Musz� dobi� do brzegu pomimo l�k�w Kalaleqa. Teraz on sprawia� najwi�kszy k�opot, bo rejs na po�udnie rozproszy� z�e my�li Kerricka. Wp�dzi� je za to do g�owy Paramutanina! Teraz jego musi podtrzymywa� na duchu, musi by� nadal silna. Wiedzia�a dobrze, jak to robi�. �owcy Tanu i m�czy�ni Param u tan�w niewiele si� r�nili; �atwo wpadali w gniew, byli za�arci w walce, ulegali nastrojom. Ona musi to znosi�. Ulega�, gdy to konieczne, upiera� si�, gdy tak trzeba. Przedtem musia�a pomaga� Kerrickowi, teraz jemu. Kalaleqowi by�o tego za ma�o. Wodzi� po niej d�o�mi, przesun�� je z plec�w�� a� odepchn�a go �agodnie.

��Kalaleq nie ba� si� wielkiego ularuaqa p�ywaj�cego po morzach p�nocnych�� powiedzia�a.�� Jest najpot�niejszym zab�jc� ularuaqow, jego silne r�ce �ywi� nas wszystkich.

��Tak�� przyzna� i zn�w po ni� si�gn��, lecz si� cofn�a.

��Kalaleq zabi� nie tylko ularuaqa ale i murgu. Widzia�am, jak zabija� murgu. To wielki zab�jca murgu!

��Tak�� powiedzia� g�o�niej.�� Tak!�� d�gn�� niewidoczn� w��czni�.�� Tak, zabi�em je, ja je zabi�em!

��Nie musisz si� wi�c ich ba�, gdy je spotkasz, zabijesz znowu.

��Oczywi�cie!�� Jego nastr�j zmieni� si� ca�kowicie, m��ci� pi�ciami po ow�osionych piersiach.

��Potrzebujemy wody�� do brzegu. Mo�e natrafimy na jakie� murgu do zabijania.

Spojrza� na wiatr i splun�� ze smutkiem. Kln�c odczepi� wios�a i w�o�y� w dulki.

��Za s�aby wiatr, za niski �agiel. Poka�� warn, jak si� wios�uje. Ale nie mia� okazji tej nocy.

Wkr�tce zacz�� dysze� i oblewa� si� potem. Pozwoli�, by Armun napoi�a go resztk� wody. Jego miejsce zaj�� Kerrick, napar� mocno na wios�a, kieruj�c si� do brzegu. Kalaleq zapad� w niespokojny sen, a Armun mia�a nadziej�, �e obudzi si� w lepszym humorze. Noc by�a cicha i ciep�a, gwiazdy kry�y si� za niskimi chmurami. Gdy Kerrick si� zm�czy�, Armun zast�pi�a go przy wios�ach, tak i� stale zbli�ali si� do brzegu. Wy�aniaj�cy si� na kr�tko ksi�yc pozwala� im na sprawdzanie kursu. W czasie snu Kalaleqa zmieniali si� przy wios�ach, a� us�yszeli w oddali szum przyboju. Kerrick stan�� na dziobie, pr�buj�c co� wypatrze� poza pian� fal wbiegaj�cych na brzeg.

��Wygl�da to na pla��, a nie na ska�y, fale s� niewysokie. Czy mamy p�yn�� prosto?

��Obud� Kalaleqa. Niech on zdecyduje.

Paramutanin obudzi� si� natychmiast, na szcz�cie nie trapi� go �aden z wcze�niejszych l�k�w. Wspi�� si� na maszt, pow�cha� wiatr i opu�ci� r�k�.

��L�dujemy�� powiedzia� zdecydowanie.�� Wios�uj prosto, ja b�d� sterowa�.

Wkr�tce dojrza� zatoczk� i skr�ci� ku niej, potem skierowa� ��d� mi�dzy piaszczystymi �achami do uj�cia strumienia czy rzeczki.

��Nikt nie zna �odzi, nie zna oceanu tak jak Kalaleq!

��Nikt�� przytakn�a szybko Armun, nim Kerrick zdo�a� zgasi� odzyskan� pewno�� siebie Paramutanina. Mia� ju� co� powiedzie�, lecz przezornie z tego zrezygnowa�. Wios�owa�, a� ��d� zazgrzyta�a o dno, wtedy wyskoczy� z niej z lin� i wyci�gn�� na brzeg.

Woda u uj�cia by�a s�ona, ale troch� dalej w g�rze nurtu sta�a si� nagle �wie�a i s�odka. Pi� j� ze z��czonych d�oni, potem zawo�a� pozosta�ych. Kalaleq rozkoszowa� si� przyjemnym ch�odem, zapominaj�c o wcze�niejszym strachu. Wci�gn�li ��d�, jak mogli najdalej i umocowali, potem padali wyczerpani. Buk�aki nape�ni� rano. Bladym �witem Kerrick szarpaniem za rami� zbudzi� Armun.

��Tam�� pokaza�.�� Chod� szybko.

Kalaleq le�a� za wysok� wydm�, macha� w��czni� i wykrzykiwa� g�o�ne wyzwiska, ale uwa�a�, by nie wychyli� si� poza os�on�. Podbiegli do niego, opadli i podpe�zli do szczytu, by zza niego wyjrze�.

Morzem, tu� przy brzegu, przep�ywa�o powoli wielkie zwierz� z wysok� p�etw�. Przed nim gna�y dwa mniejsze stworzenia.

��Uruketo�� powiedzia� Kerrick.�� Wiezie murgu.

��Jak�e chcia�bym, by byli bli�ej, bym m�g� je zad�ga�, zabi� wszystkie!�� Oczy Kalaleqa czerwienia�y z nienawi�ci, odzyska� dobry humor, po poprzednich l�kach nie zosta�o ani �ladu.

��Patrz, w jakim kierunku p�ynie�� powiedzia� Kerrick, spogl�daj�c na s�o�ce nad horyzonetm i zn�w na morze.�� Pomocnym, zmierzaj� na p�noc.

Patrzyli na uruketo, a� znikn�o im z oczu, potem ruszyli do �odzi i wygrzebali mapy Yilanè.

��Zapu�cili�my si� za bardzo na po�udnie, widzisz, musimy by� tutaj. Uruketo p�ynie na p�noc, do wysp.

Kalaleq rozumia� mapy, gorzej by�o z Armun.

��Mo�e p�yn�� na ten ocean, za uj�ciem�� powiedzia� Paramutanin. Kerrick pokr�ci� g�ow�.

��Nie o tej porze roku, jest za zimno, by� mo�e na wybrze�ach Isegnetu nie ma ju� �adnego miasta. Musi p�yn�� tu, do Ikhal-menetsu.

Spieraj�c si� nape�niali buk�aki.

Przed po�udniem mieli tyle wody, ile mogli tylko zmie�ci� i zdecydowali o nowym kursie. Pod��� za p�ywaj�cym stworzeniem murgu. Zgodzili si�, �e poszukiwana przez nich wyspa znajduje si� w tamtym kierunku. Wia�a teraz bryza od l�du, wype�niaj�c �agiel, nios�a ich szybko ku horyzontowi i temu, co si� za nim kry�o.

Przez ca�y dzie� pokonywali pusty ocean, stracili z oczu pozostawiony l�d, niczego nie widzieli przed sob�. Gdy powraca� strach Kalaleqa, Armun pyta�a go, jak zabi� ularuaqa. Pokazywa� jej swe umiej�tno�ci, krzycz�c rado�nie. Kerrick siedzia� cicho na dziobie, wpatruj�c si� przed siebie. Pierwszy dojrza� pokryt� �niegiem g�r�.

��Tam jest Ikhalmenets, to nie mo�e by� nic innego.

Przygl�dali si� w milczeniu, jak wyspa powoli wy�ania�a si� z morza. Kalaleq zawo�a� ze zmartwieniem, gdy ukaza�y si� inne plamki l�du.

��Tam�� i tam. Inne wyspy. Jest ich wi�cej. Kt�rej szukamy? Kerrick wskaza� na bia�y wierzcho�ek, b�yszcz�cy teraz ciep�o w wieczornym s�o�cu.

��To ta, na pewno, tak� mi opisano. Wyspa z jedn�, wysok� g�r� w swym �rodku. W pobli�u s� inne, ale ta jest najwi�ksza, z najwy�sz� g�r�. �egluj ku niej.

��Miniemy inne wyspy, zauwa�� nas.

��Nie, s� nie zamieszkane. Murgu �yj� w jednym tylko miejscu, w swym mie�cie. Tam p�yniemy�

��Po nasz� �mier�!�� zawo�a� Kalaleq, szcz�kaj�c z�bami ze strachu.�� Murgu s� niezliczone. Nas jest tylko troje, co mo�emy zrobi�?

��Mo�emy je pokona栗 powiedzia� Kerrick z si�� i pewno�ci�.�� Nie p�yn��em tak d�ugo po to, by umrze�. Sta�e o tym my�la�em, zaplanowa�em wszystko dok�adnie. Zwyci�ymy, bo znam te stworzenia. Nie s� takie jak Tanu czy Paramutanie. Nie post�puj� jak my, ka�de z nich wype�nia rozkazy. Bardzo si� od nas r�ni�.

��Boli mnie g�owa. Boj� si� i nic nie rozumiem.

��No to pos�uchaj, a pojmiesz mnie dok�adnie. Powiedz mi o Pa-ramutanach. Powiedz mi, dlaczego to ty, Kalaleq u, zabi�e� ularuaqa, a nie kto� inny?

��Bo jestem najlepszy! Najsilniejszy, o najpewniejszym oku.

��Ale inni te� zabijali?

��Oczywi�cie, kiedy indziej, p�yn�c na innych ikkergakach.

��Widzisz. Tanu przewodz� sammadarzy, ale gdy si� nam nie spodobaj�, szukamy sobie innych, tak jak ty mo�e znajdziesz lepszego od siebie harpunnika na ularuaqa.

��Nie�� jestem najlepszy.

��Wiem o tym, ale nie o to mi chodzi. Pokazuj� ci, jak jest u Paramutan�w i Tanu. Murgu maj� inne zwyczaje. Jedna z nich przewodzi wszystkim innym, tylko jedna. Jej rozkazy s� zawsze wype�niane, nikt nie �mie ich podwa�a�.

��To g�upie�� powiedzia� Kalaleq, napieraj�c na wios�o, bo wiatr zmieni� kierunek i �agiel za�opota�. Kerrick skin�� g�ow�.

��Tak uwa�asz i ja tak�e. Ale murgu nie patrz� na to w ten spos�b. B�d�ca na szczycie rz�dzi, a wszystkie inne jej s�uchaj�.

��G�upie.

��Tak, ale dla nas to bardzo dobrze. Mog� pom�wi� z rz�dz�c�, kaza� jej zrobi� to, co konieczne�

��Nie, nie mo�esz�� zawo�a�a Armun.�� Nie mo�esz tam i��. To pewna �mier�.

��Nie, je�li oboje mi pomo�ecie, zrobicie, o co poprosz�. Wszystkie murgu s� niewa�ne opr�cz przyw�dczyni, kt�r� nazywaj� eista�. Wiem, jak rozumuje, i wiem, jak j� sk�oni�, by mnie pos�ucha�a. Dzi�ki temu�� wyci�gn�� rze�bione pude�ko Sasku�� i p�cherzowi z trucizn� ularuaqa, zabranemu przez Kalaleqa.

Armun spojrza�a na pude�ko, a potem na jego twarz.

��Nic z tego nie rozumiem. Na�miewasz si� ze mnie.�� Nie�wiadomie zas�oni�a swe usta po�� ubrania.

��Nie, nigdy.�� Od�o�y� pude�ko i przyci�gn�� Armun, odsun�� sk�r� i dotkni�ciem wargi ukoi� jej l�ki.�� Wszystko b�dzie dobrze, b�dziemy bezpieczni.

W zapadaj�cym zmroku zbli�yli si� do wyspy na ile starczy�o im odwagi, potem rzucili �agiel i czekali. Nie by�o chmur, �nieg na wysokim szczycie l�ni� jasno w �wietle ksi�yca. Kerrick zacz�� wci�ga� �agiel i Kalaleq krzykn��, by go zatrzyma�.

��Zauwa�� nas, je�li si� zbli�ymy!

���pi� wszyscy. Nikt si� nie obudzi, m�wi�em ju�, �e je znam.

��A warty?

��To niemo�liwe. �adna nie rusza si� w nocy, tak ju� z nimi jest.

Kalaleq sterowa� ostro�nie, ci�gle nie przekonany. Wyspa zbli�a�a si�, wkr�tce p�yn�li powoli na p�noc wzd�u� jej skalistego brzegu.

��Gdzie jest miejsce murgu?�� Kalaleq szepta�, jakby kto� m�g� go pods�ucha� z brzegu.

��Na tym brzegu dalej na p�noc, p�y� prosto.

Skaliste wybrze�e ust�pi�o miejsca piaszczystym pla�om otoczonym gajami drzew. Potem brzeg cofn�� si�, tworz�c port z widocznym na tle jasnego drewna nabrze�y szeregiem ciemnych kszta�t�w.

��Tam�� powiedzia� Kerrick.�� To uruketo, ich zwierz�ta-ikker-gaki, widzieli�cie ju� jedno. To tutaj jest ich miasto. Wiem, jak jest, bo wszystkie rosn� w ten sam spos�b. Na zewn�trz pla�e narodzin otoczone zapor�, w �rodku ambesed, otwarte na wsch�d, tak i� eista�, siedz�ca na swym miejscu chwa�y, przyjmuje pierwsze blaski s�o�ca. To Ikhalmenets.

Armun nie lubi�a, gdy tak m�wi�, bo wydawa� dziwne d�wi�ki i porusza� cia�em. Odwr�ci�a si�, lecz j� przywo�a�:

��Widzicie ten wyschni�ty potok wpadaj�cy do oceanu? Tam wyl�dujemy i tam si� spotkamy. Steruj do brzegu, Kalalequ. To dobre miejsce, bliskie miasta, ale poza otaczaj�cymi je zaporami.

Brzeg pokrywa� mu� i piasek zmywany ze wzg�rz w porze deszczowej. Wyl�dowali na piaszczystej �awicy �agodnie obmywanej drobnymi falami.

��Zostaniemy tu prawie do �witu�� powiedzia� Kerrick.�� Odp�yniemy, gdy jeszcze b�dzie ciemno. Armun, zostaniesz z ty�u, poczekasz, a� rozja�ni si� na tyle, by� mog�a spr�bowa� wspinaczki.

��Potrafi� chodzi� po ciemnku�� powiedzia�a Armun.

��Nie, to zbyt niebezpieczne. Czasu b�dzie dosy�. Musisz wspi�� si� ponad miasto. Przygotuj wszystko tak, jak ci powiedzia�em.

��Suche drewno na wielkie ognisko, zielone li�cie dla dymu.

��Tak, ale nie wk�adaj li�ci, nim s�o�ce nie uniesie si� na dwie d�onie nad ocean. Ognisko musi by� wielkie i tak rozpalone, a� w�gle zbielej�. We w�a�ciwej chwili musisz w�o�y� wszystkie li�cie, by da�y wiele dymu. Zaraz potem musisz tu wraca�. Szybko�� ale nie a� tak, by� upad�a. Kalaleq b�dzie na ciebie czeka�. Ja przyjd� brzegiem i do��cz� do was jak najszybciej. Czy wszystko jasne?

��Wszystko to jest szalone i bardzo si� boj�.

��Nie l�kaj si�. P�jdzie tak, jak zaplanowa�em. Je�li zrobisz swoje, b�d� bezpieczny. Musisz jednak uczyni� to we w�a�ciwym czasie, nie wcze�niej i nie p�niej. Zrozumia�a�?

��Tak, zrozumia�am.�� By� taki od niej odleg�y, m�wi� tak zimno, my�la� jak murgu i dzia�a� jak one. Pragn�� jedynie pos�usze�stwa. Otrzyma je, cho�by po to tylko, by mie� to ju� za sob�. �wiat to samotno��.

Drzema�a lekko w ko�ysz�cej si� �odzi, zbudzi�o j� chrapanie Kalaleqa, potem zn�w zasn�a. Kerrick nie m�g� spa�, le�a� z otwartymi oczami wpatrzonymi w wolno przesuwaj�ce si� gwiazdy. Wkr�tce wstanie gwiazda poranna, a po niej nast�pi �wit. Do zmroku b�dzie po wszystkim. Mo�e go nie do�y�, wiedzia� o tym. Zaryzykowa� ogromnie, zwyci�stwo wcale nie jest takie pewne, jak o tym zapewnia� Armun. Przez chwil� �a�owa�, �e nie s� na mro�nym wybrze�u, bezpieczni w paukarutach Paramutan�w, oddaleni od wszelkich zagro�e�. Odsun�� t� my�l, przypomnia� sobie mrok, kt�ry tak d�ugo ogarnia� jego my�li. Tkwi�o w nim zbyt wielu ludzi. Czu� si� Yilanè i Tanu, sammadarem i wodzem w bitwie.

Spali� Alpèasak, potem pr�bowa� go ocali�, wreszcie utraci�. Nast�pnie ucieka� przed wszystkimi, a teraz wiedzia�, i� nie umkn�� przed niczym. My�li kot�owa�y mu si� w g�owie. Wszystko, co robi�, by�o s�uszne, jedynie mo�liwe do uczynienia. Sammady musz� by� uratowane, a na ca�ym �wiecie tylko on mo�e tego dokona�. Wszystkie jego wysi�ki, wszystkie czyny wiod�y go do tego miejsca, do tego miasta, do tej chwili. Stanie si� to, co musi si� sta�. Gwiazdy wznios�y si� nad horyznot; zacz�� budzi� pozosta�ych.

Armun wysz�a w milczeniu na brzeg. Mia�a tyle do powiedzenia, �e �atwiej by�o nie m�wi� nic. Sta�a po kolana w wodzie, trzymaj�c kurczowo ogniowe pude�ko, patrzy�a, jak cicho odp�ywa ciemny kszta�t �odzi. Ksi�yc zaszed�, �wiat�o gwiazd nie wystarcza�o, by o�wietli� twarz Kerricka. Potem wszystko znikn�o, sta�o si� czarn� plam� w ciemno�ciach. Odwr�ci�a si� i ruszy�a powoli do brzegu.

��Och, ju� zgin�li�my�� mrucza� Kalaleq przez szcz�kaj�ce z�by.�� Po�arci przez te olbrzymie murgu.

��Nie ma si� czego ba�. Nie ruszaj� si� w nocy. Wysad� mnie teraz na brzeg, bo ju� niemal �wit. Wiesz, co masz robi�?

��Wiem, powiedzia�e� mi.

��Powiem ci jeszcze raz, by si� upewni�. Czy jeste� przekonany, �e trucizna ularuaqa zabije kt�re� z tych stworze�?

��Ju� nie �yj�. Nie s� wi�ksze od ularuaqa. M�j cios to pewna �mier�.

��To wykonaj go, szybko, gdy tylko znajd� si� na brzegu. Zabij je�� ale tylko dwa, nie wi�cej. Pami�taj, to bardzo wa�ne. Musz� zgin�� dwa.

��Zgin�. Teraz id��� id�!

��d� odp�yn�a szybko, nim jeszcze Kerrick osi�gn�� suchy piach. Gwiazda poranna �wieci�a jasno na horyzoncie, za ni� wida� by�o pierwszy szary blask �witu. Nadszed� czas. Zdj�� sk�rzane okrycia, os�ony na nogi, a� do zwisaj�cego mu z szyi no�a, nie mia� on ostrza, by� tylko ozdob�.

Z wypi�t� piersi� i uniesion� g�ow�, z r�koma lekko wygi�tymi w ge�cie wy�szo�ci, zupe�nie sam szed� do miasta Yilanè, Ikhalmenetsu.

��Pos�a�a� po mnie�� powiedzia�a Enge.�� Wiadomo�� podkre�la�a wielki po�piech.

��Ka�dy m�j rozkaz jest pilny, cho� twoje leniuchy tego nie rozumiej�. Gdybym nie podkre�li�a pilno�ci, wtedy wys�anniczka zacz�aby si� zastanawia�, czy powinna wyst�powa� jako moja fargi, a tak�e nad innymi g�upstwami.

��To racja, bo jak powiedzia�a Ugunenapsa�

��Milcz!�� rykn�a rozkazuj�co Ambalasei, jej pier� unosi�a si� i opada�a w gniewie. Asystentka uczonej, Setèssei, uciek�a ze strachu, a Enge pochyli�a si� przed burz� w�ciek�o�ci. Wyrazi�a przeprosiny, pos�usze�stwo i zastyg�a w milczeniu.

��Troch� lepiej. Przynajmniej po tobie spodziewam si� pewnej uwagi i odrobiny uprzejmo�ci. Sp�jrz teraz na ten wspania�y widok.

Ambalasei wskaza�a na le��c� w cieniu Sorogetso. By� to widok wspania�y tylko dla uczonej, bo chora dr�a�a w l�ku, skuli�a si� w k��bek i z zamkni�tymi oczami oczekiwa�a �mierci.

��Nie na ciebie krzycza�am, g�upia, gniewam si� na inne�� stwierdzi�a Ambalasei, z wielkim trudem hamuj�c z�o��. M�wi�a na spos�b Sorogetso.�� Uwaga, ma�a. Przyja�� i pomoc.�� Pog�adzi�a Ichikchee po zielonej piersi, a� ta otworzy�a oczy.�� Bardzo dobrze. Widzisz, przysz�a Enge, by ci� odwiedzi�, zobaczy�, jak ci si� poprawi�o. Spokojnie, obejdzie si� bez b�lu.

Ambalasei ostro�nie zdj�a nefmakel zas�aniaj�cy i chroni�cy kikut nogi Ichikchee. Sorogetso zadr�a�a, lecz nie zaprotestawa�a.

��Sp�jrz�� rozkaza�a Ambalasei.�� Patrz i podziwiaj.

Enge pochyli�a si�, by spojrze� na pofa�dowany kikut, kawa�ki sk�ry przykrywaj�ce wystaj�c� ko��. W �rodku ros�o co� ��tawego. Nic jej to nie m�wi�o, lecz milcza�a, nie chc�c zn�w �ci�gn�� na siebie gniewu Ambalasei.

��Goi si� dobrze�� powiedzia�a wreszcie.�� Ambalasei jest mistrzyni� uzdrawiania. Amputowana noga nie tylko si� goi, ale tu, w �rodku, co� z niej wyrasta. Czy to rzecz-godna-podziwu?

��Na pewno, ale nie licz�, by� w swej g�upocie zdo�a�a doceni� jej znaczenie. Wyrasta tam nowa stopa, ��to nakrapiana stopa zielonej Sorogetso, ni�szej od nas o g�ow�. Czy waga tego do�wiadczenia zdo�a�a przebi� si� przez grube ko�ci twej czaszki do �pi�cego wn�trza mikroskopijnego m�zgu?

Enge prze�kn�a zniewag�, co w rozmowie z Ambalasei by�o jedynym sposobem.

��Znaczenie-nie-pojmowane. Przyznanie si� do niewiedzy.

����danie wielkiej uwagi. Odrzucenie wcze�niejszych teorii. Zapomnij wszystko, co m�wi�am o tektonice p�yt i dryfie kontynentalnym. Okres oddzielenia si� by�by zbyt wielki. Zw�tpi�am w to po raz pierwszy, gdy zobaczy�am, �e mo�emy porozumiewa� si� z Sorogetso, cho� na najni�szym, podstawowym poziomie. Nasze gatunki nie mog� by� oddzielone dziesi�tkami milion�w lat, nawet miliony to za wiele. Na poz�r wydajemy si� odmienne, lecz genetycznie jeste�my takie same. Inaczej nie wyros�aby ta stopa. Tajemnica coraz ciekawsza. Kim s� Sorogetso�� jak si� tu dosta�y?

Enge nie pr�bowa�a odpowiada�, wiedzia�a, �e stara uczona patrzy przez ni�, poza ni�, rozwa�a sprawy, o kt�rych nie ma poj�cia.

��To mnie dr�czy. Podejrzewam dokonywanie eksperyment�w, jakich nie powinno si� robi�. Ju� przedtem trafia�am na �lady nieudanych do�wiadcze�, ale znacznie cz�ciej w morzach ni� na l�dzie, na prace, kt�re si� nie powiod�y, a kt�rych efektem by�y wstr�tne stworzenia, jakich nie powinno si� ogl�da�. Musisz zrozumie�, �e nie wszystkie uczone s� takie jak ja. Na tym �wiecie s� nie tylko kalekie cia�a, ale i umys�y.

Enge przerazi�a ta my�l.

��To niemo�liwe.

��Czemu?�� Ambalasei panowa�a nad sob� na tyle, by ostro�nie na�o�y� nefmakel z powrotem.�� Czemu!�� Odwr�ci�a si� od Sorogetso i prychn�a gniewnie.�� Zawsze b�d� niedouczone. Widzia�am w laboratoriach eksperymenty tak nieudane, �e przerazi�yby ci� ich pokraczne wyniki. Pami�taj�� wszystko, co widzisz wok� siebie, to sukcesy. Kadzie trawienne skrywaj� pora�ki. Do�� �atwo znalaz�y�my Ambalasokei; inne mog�y tu trafi� przed nami. Nie zapisano tego, nie przekazano. Yilanè nie doceniaj� znaczenia czasu. Wiemy, �e jutro jutra b�dzie takie samo jak wczoraj wczoraj, dlatego uwa�amy za zb�dne zapisywanie mijaj�cego czasu, przesz�ych wydarze�. Te zapiski, jakie mamy, to po prostu wynik pychy. Co� odkryto, czego� dokonano, co� rozd�o czyje� male�kie ego. Nigdy nie powstaj� zapiski o pora�kach.

��S�dzisz wi�c, �e Sorogetso s� wynikiem nieudanego eksperymentu?

��Albo udanego, a mo�e takiego, jaki nigdy nie powinien by� przeprowadzony. Grzebanie w genach ustuzou i innych ni�szych stworze� to jedno, ale nie s�ysza�am, by Yilanè zmienia�y geny Yilanè.

��Nawet dla ich ulepszenia, pokonania chor�b?

��Cicho! M�wisz zbyt wiele, wiesz zbyt ma�o. Choroby usuwa si� przez zmienianie innych organizm�w. Jeste�my, jakie jeste�my, takie same od jaja czasu. Temat zamkni�ty.

��Otwieram go znowu�� powiedzia�a Enge z wielk� stanowczo�ci�.�� Stwierdzenie-obecne zaprzecza stwierdzeniu-poprzedniemu. Przywiod�a� nas tutaj, bo chcia�a� bada� zwi�zki naszej filozofii ze zmianami fizjologicznymi naszych cia�. Czy� nie jest to w�a�ciwie eksperyment na Yilanè?

Ambalasei otworzy�a usta i poruszy�a r�koma, by odpowiedzie�, lecz pozosta�a milcz�ca, nieruchoma. Potem na d�u�ej zastyg�a w my�lach. Gdy wreszcie przem�wi�a, uczyni�a to z kontrolerami szacunku.

��Struno-n� twego umys�u zadziwia mnie stale. Masz oczywi�cie racj�, musz� si� nad tym zastanowi�. Mo�e moja odraza wobec eksperyment�w na Yilanè nie by�a naturalna, ale ucz� si�, chocia� jeszcze podkre�lam wstr�t. Chod�, zjemy co�, bo wymaga to wi�cej czasu do namys�u, ni� mam go teraz.

Ambalasei rozejrza�a si� uwa�nie, ale jej asystentka znikn�a. Wyrazi�a niezadowolenie-z-nieobecno�ci.

��Powinna przynie�� jedzenie. Dobrze wie, �e lubi� je�� o tej porze dnia.

��Ch�tnie ci us�u��, wielka Ambalasei. Przynios� mi�so.

��P�jd� sama. D�u�sze oczekiwanie nie zmniejszy g�odu. Sz�y przez rosn�ce miasto, min�y grup� Yilanè zatopionych w rozmowie. Enge wyrazi�a zadowolenie z obserwacji.

��Jak nigdy przedtem mo�emy szuka� prawd Ugunenapsy, nie l�kaj�c si� nikogo.

��Te bezwarto�ciowe stworzenia powinny mnie si� l�ka�. Miasto potrzebuje mniej gadania, a wi�cej pracy. Czy twoje C�ry nie rozumiej�, �e przy braku fargi musz� pobrudzi� swe r�czki Yilanè i wykonywa� prace fargi?

��Wykonujemy prace Ugunenapsy.

��Ugunenapsa was nie nakarmi.

��Zrobi to�� powiedzia�a Enge z dum�.�� Przyprowadzi�a ci� do nas, bo zainteresowa�a� si� wp�ywem jej my�li na nasze cia�a. A tu widzimy owoce tej ciekawo�ci.

Ambalasei nie zagl�da�a do miejsca przygotowywania jedzenia, odk�d przypilnowa�a technologii przetwarzania enzymatycznego. Odkrycie w rzece gigantycznych w�gorzy zapewni�o im sta�e, cho� monotonne, �r�d�o po�ywienia. Nie dochodzi�y te� do niej skargi ze strony C�r na trudy zwi�zane z przygotowaniem �ywno�ci dla wszystkich. Teraz zobaczy�a dlaczego.

Jedna z C�r, Omal, siedzia�a wygodnie w cieniu, a troje Soro-getso pracowa�o przy kadziach z enzymami.

��Szybko si� ucz��� powiedzia�a Enge�� odwdzi�czaj�c za �ywno��, jak� im dajemy.

��Nie wiem, czy to s�uszne.�� Ambalasei po�o�y�a kawa�ek w�gorza na li�� podany jej przez Sorogetso, kt�ra nast�pnie z opuszczonym wzrokiem przygotowa�a szybko porcj� dla Enge.

��Brak zrozumienia�� powiedzia�a Enge i wzi�a mi�so.

��Luka w rozkazie.�� Ambalasei oderwa�a wielki k�s w�gorza.�� Przeszkoda w obserwacjach naukowych. Twe C�ry nie potrafi� niczego robi� dobrze.�� Sko�czy�a je�� i w gniewie odrzuci�a li��, potem wskaza�a na daleki brzeg rzeki.

��Te pseudo-fargi musz� wraca� do swego naturalnego �rodowiska. Ode�lij je. Niech twe leniwe siostry same wezm� si� do roboty. Czy� zapomnia�a, �e Sorogetso nie �yj� jak my, lecz razem z samcami, kt�rzy nie s� zamkni�ci w hanalè ? Musz� odkry�, jak do tego dosz�o i przeprowadzi� badania. Musz� obserwowa� i zapisywa� szczeg�y ich codziennego �ycia. To niepowtarzalna okazja. Nale�y je bada� w naturalnym otoczeniu, a nie przy krajaniu w�gorzy dla waszych �ar�ocznych brzuch�w! Czy nie widzia�a� ruchomego pnia, strzeg�cego ich osiedla? Jak ustuzou u�ywaj� martwych przedmiot�w, a nie �ywych stworze� jak Yilanè. Trzeba przerwa� to naruszenie przyrodzonego porz�dku�� zaraz. Natychmiast ode�lij Sorogetso.

��To nie b�dzie �atwe�

��To b�dzie bardzo proste. Rozka�, by zgromadzi�y si� tutaj twe wszystkie C�ry Znu�enia, co do jednej. Przem�wi� do nich. Wydam polecenia.

Enge zawaha�a si�, pomy�la�a, jak to wykona�, potem wyrazi�a zgod�. Nadesz�a wreszcie pora konfrontacji. Wiedzia�a, �e odwleka�a si�, trwa�o to ju� d�ugo, a oczekiwania Ambalasei i zasadnicze potrzeby C�r r�ni�y si� jak dzie� i noc. Zawdzi�cza�y uczonej swe �ycie, ale te� przesta�o to ju� mie� znaczenie. S� tutaj. Maj� to za sob�. Starcie jest nieuniknione.

��Uwaga�� przekaza�a najbli�szej Yilanè.�� Najwy�sze znaczenie, wszystkie maj� si� zgromadzi� w ambesed. Konieczny po�piech, ma�o czasu.

Sz�y tam w milczeniu. Cho� w tym mie�cie nie by�o eistai i nie uzgodniono jeszcze, jak b�dzie zarz�dzane, to wyhodowano ambesed, bo stanowi�o ono centrum wszystkich miast Yilanè. Ze wszystkich stron nap�ywa�y C�ry, pos�uszne pilno�ci rozkazu, pop�dzane wspomnieniami wcze�niejszych rozkaz�w i kar. W l�ku dzia�a�y jednakowo. Ust�powa�y drogi Enge i Ambalasei. Sz�y one obok siebie do wzniesienia, na kt�rym zasiada�aby eistaa, gdyby j� mia�y. Enge zwr�ci�a si� do t�umu, poprosi�a o cisz�, zebra�a my�li i przem�wi�a:

��Siostra Ambalasei, kt�r� podziwiamy i szanujemy, kt�ra nas tu przywiod�a, da�a nam wolno�� i �ycie, kt�r� czcimy ponad wszystkie, chce zwr�ci� si� do was w wa�nych sprawach, maj�cych znaczenie dla nas wszystkich.

Ambalasei wesz�a na szczyt wzniesienia i spojrza�a na czekaj�ce, milcz�ce Yilanè, potem zacz�a m�wi�, spokojnie i beznami�tnie:

��Jeste�cie istotami inteligentnymi i poj�tnymi. Nie mog� temu zaprzeczy�. Wszystkie studiujecie i badacie my�li Ugunenapsy, nie brak wam rozumu, by stosowa� je we w�asnym �yciu, bra� dzi�ki nim odpowiedzialno�� za swe �ycie. Ale czyni�c to, zrywacie ni� ci�g�o�ci wi���c� fargi i Yilanè z eistaa. W tym �wiecie wprowadzacie nowe zwyczaje, nowe spo�ecze�stwo. Poch�ania was to, tak powinno by�. Musicie wi�c po�wi�ci� znaczn� cz�� swego czasu na rozwa�anie wp�yw�w nauk Ugunenapsy na wasze �ycie.

Przez siostry przesz�y pomruki zgody. S�ucha�y Ambalasei z ca�� uwag�. W tym momencie uczona rzuci�a si� na nie z cia�em sztywnym od gniewu, w g�osie brzmia� ton rozkazu.

��Cz�� waszego czasu�� tylko cz��! Odrzuci�y�cie eista� i jej rozkazy, dzi�ki kt�rym miasto �yje i ro�nie. Przeto w imi� �ycia, dla zachowania go, ocalonego przed kl�tw� eistai, musicie poprzez bli�sze zbadanie nauk Ugunenapsy znale�� spos�b zarz�dzania tym nowym spo�ecze�stwem. Lecz tylko przez cz�� czasu, jak ju� powiedzia�am. Przez reszt� b�dziecie pracowa� dla �ycia i rozwoju miasta. �adna z was nie wie, jak ma ono si� rozwija�, dlatego b�d� wami kierowa�a, a wy b�dziecie s�ucha�y mych rozkaz�w. Bez �adnych dyskusji�� mo�liwe jest tylko natychmiastowe pos�usze�stwo.

Przem�winie spotka�o si� z g�o�nymi protestami. Enge wysz�a do przodu, wyra�aj�c my�li wszystkich si�str.

��To niemo�liwe. Sta�aby� si� nasz� eista�, a to odrzuci�y�my.

��Masz racj�. B�d� oczekuj�c�-eista�. Oczekuj�c�, a� znajdziecie inny, bardziej wam odpowiadaj�cy spos�b kierowania miastem. Gdy tylko go wypracujecie, usun� si� z funkcji, do kt�rej mnie nie ci�gnie, ale kt�r� z oporami przyjm�, bo tylko w ten spos�b mo�na zapewni� przetrwanie miasta. Sk�adam wam nie propozycj�, lecz ultimatum. Odrzucicie m� ofert�, a odrzuc� was. Bez mojej wiedzy miasto umrze, bez mojej umiej�tno�ci przygotowywania �ywno�ci zaczniecie g�odowa�, bez mojej opieki medycznej zginiecie od trucizn. Odp�yn� w uruketo, zostawi� was na pewn� �mier�. Ale wy odrzucacie �mier� i przyjmujecie �ycie. Przyjmijcie moje warunki, a b�dziecie �y�y. Mo�ecie wi�c tylko przysta� na m� szczodr� ofert�.

Powiedziawszy to, Ambalasei odwr�ci�a si� gwa�townie i si�gn�a po wodo-owoc, zasch�o jej w gardle od m�wienia. Wstrz��ni�te C�ry milcza�y, jedynie Far� poprosi�a o uwag� i wesz�a na wzg�rek.

��Ambalasei powiedzia�a prawdꠗ m�wi�a z wyra�n� emocj�, jej oczy by�y wielkie i wilgotne jak u fargi.�� Ale za jej prawd� kryje si� inna. Nikt nie w�tpi, �e to si�a my�li Ugunenapsy nas tu przywiod�a. Do oczekuj�cych nas prostych Sorogetso. Zostan� wyszkolone we wszystkich pracach dla miasta, zostawiaj�c nam czas na po�wi�canie si� badaniu prawdy.

��Sprzeciw!�� powiedzia�a Ambalasei, wbiegaj�c na wzniesienie, przerywaj�c niegrzecznymi ruchami i s�owami.�� To niemo�liwe. Sorogetso, wszystkie, wr�c� do swych dawnych zwyczaj�w, nie wolno ju� im b�dzie wchodzi� do miasta. Mo�ecie jedynie przyj�� lub odrzuci� m� wspania�omy�ln� propozyj�. �y� lub umrze�.

Far� stan�a przed star� uczon�, m�odo�� przeciw wiekowi, spok�j przeciwko w�ciek�o�ci.

��Musimy wi�c ci� odrzuci�, sroga Ambalasei, przyj�� �mier�, je�li tym sko�czy si� nasze �ycie. Gdy Sorogetso odejd�, p�jdziemy z nimi, b�dziemy �y�y r�wnie prosto jak one. Maj� jedzenie, podziel� si� nim z nami. Mo�e kt�re� zgin�, ale przetrwaj� my�li Ugunenapsy.

��To niemo�liwe. Nie mo�na zak��ca� �ycia Sorogetso.

��Jak zdo�asz nas powstrzyma�, mi�a przyjaci�ko? Zabijesz nas?

��Tak�� odpar�a Ambalasei po chwili wahania.�� Mam hèsotsan. Zabij� ka�d� z was, kt�ra o�mieli si� wtr�ci� do dawnego trybu �ycia Sorogetso. Do�� ju� sprawia�y�cie szk�d.

��Siostro Far�, kieruj�ca nami Ambalasei�� Enge wesz�a mi�dzy nie.�� Bardzo prosz�, nie m�wcie rzeczy, kt�rych b�dziecie �a�owa�, nie obiecujcie rzeczy trudnych do dotrzymania. Pos�uchajcie. Jest wyj�cie. Je�li w naukach Ugunenapsy s� prawdy, to maj� one te� zastosowanie w �yciu. Wierzymy w powstrzymanie �mierci innych jak i naszej. R�bmy wi�c, jak powiedzia�a Ambalasei, pokornie przyjmujmy jej polecenia jako oczekuj�cej-eistai, p�ki nie znajdziemy bardziej trwa�ego rozwi�zania tego, dziel�cego nas, wa�nego problemu.

��M�w za siebie�� odpar�a Far�, prostuj�c cia�o, jej ko�czyny przyj�y gest odrzucenia.�� M�w za te, kt�re b�d� ci� s�ucha�y. Nie mo�esz jednak m�wi� za nas wszystkie, nie mo�esz m�wi� za wierz�ce w Efeneleia�, w Ducha �ycia, w si�� nap�dzaj�c� ca�e �ycie, wszystkie my�li. W to, co odr�nia �ycie od �mierci. My�l�c o Efeneleiai doznajemy ekstazy i pot�nych uczu�. Nie mo�emy z tego zrezygnowa� na rzecz prostych rob�t i brudnych r�k. Nie zmusisz nas do tego.

��Nie dostaniesz jedzenia�� powiedzia�a Ambalasei praktycznie.

��Do��!�� rozkaza�a Enge grzmi�cym g�osem i wszystkie zamilk�y, bo nigdy nie s�ysza�y, by m�wi�a z tak� moc�.�� Om�wimy te sprawy�� ale nie teraz. B�dziemy wype�nia� polecenia Ambalasei, p�ki badaj�c my�li Ugunenapsy, nie znajdziemy sposobu rz�dzenia nami.

Odwr�ci�a si� ku Far�, kt�ra cofn�a si� przed si�� jej my�li.

��Prosz� ci� o milczenie. Pot�pi�a� eista� rozkazuj�c� nam umiera�, lecz sama przyj�a� rol� eistai-wiedzy, prowadz�cej swe zwolenniczki do zgonu. Lepiej by� ju� zgin�a, aby one �y�y. Nie chc� tego, ale rozumiem teraz uczucia eistai, kt�ra skazuje jedn� na �mier�, by mog�y �y� inne. Odrzucam to uczucie�� ale je rozumiem.

Rozleg�y si� j�ki rozpaczy si�str. Far� zamkn�a swe wielkie oczy, dr��c na ca�ym ciele. Potem zacz�a m�wi�, lecz musia�a us�ucha� wezwania Enge o milczenie w imieniu Ungunenapsy, kt�r� czcz�. Gdy Enge odezwa�a si� ponownie, opu�ci� j� ca�y gniew, m�wi�a z pokor� i smutkiem:

��Siostry, bardziej mi jeste�cie drogie ni� �ycie, umar�abym szcz�liwa, gdyby dzi�ki temu prze�y�a najni�sza z was. Ha�bimy siebie i Ugunenaps�, pozwalaj�c, by kierowa�a nami niezgoda. S�u�my Ugunenapsie poprzez s�u�enie Ambalasei. Opu��my to miejsce w milczeniu, rozwa�my g��boko to, co tu zasz�o. Potem om�wimy nasze problemy mi�dzy sob� i dojdziemy do trwa�ych, zadowalaj�cych wynik�w. Id�my.

Zrobi�y to, przewa�nie w milczeniu, bo czeka�y je dalsze g��bokie rozwa�ania. Gdy pozosta�y tylko Enge i Ambalasei, stara uczona powiedzia�a z wielkim znu�eniem:

��Pomo�e to na chwil�, ale tylko na chwil�. Masz wielki k�opot, przyjaci�ko. Uwa�aj na Far�, to wichrzycielka, powoduje podzia�y i przyci�ga inne. Stanowi wy�om w waszych mocnych szeregach.

��Wiem i �a�uj�. Ju� przedtem by�a siostra t�umacz�ca po swojemu my�li Ugunenapsy, ale zmar�a, gdy zrozumia�a b��dno�� swych pogl�d�w. Zgin�o przez ni� wiele C�r. Mo�e to si� wi�cej nie powt�rzy.

��Ju� si� powt�rzy�o. L�kam si� o przysz�o�� miasta.

Pierwsze wiosenne deszcze przynios�y niemi�� zmian� w dolinie Sasku. Cienkie kiedy� pn�cza zwisaj�ce z kraw�dzi kamiennych �cian sta�y si� p�czkuj�cymi �odygami opadaj�cymi co dzie� coraz ni�ej. Nie dawa�o si� ich spali�, pr�bowali tego nieraz, trudno te� by�o si� do nich zbli�y�, ze wzgl�du na jadowite ciernie. Wida� by�o jak na pn�czach dojrzewaj� i nabrzmiewaj� zielone, truj�ce owoce.

��Co si� stanie, gdy owoce opadn�? Co ukry�y w nich murgu?�� spyta� Herilak, spogl�daj�c na rosn�cy w g�rze g�szcz.

��To mo�e by� wszystko�� odpar� Sanone, jego s�abszy ni� zwykle g�os dobiega� z trudem, jak nigdy odczuwa� brzemi� licznych lat. Mandukto i sammadar oddalili si� od innych, cz�sto tak teraz robili, by szuka� odpowiedzi na problemy nie maj�ce rozwi�zania. Sanone spogl�da� ze wstr�tem na spl�tany g�szcz otaczaj�cy g�r� �ciany doliny.�� Mo�e z nich wydoby� si� wszystko, trucizna, �mier�, zmieniaj� si� nieustannie. Albo s� w nich jedynie nasiona, z kt�rych wyrosn� dalsze. To te� b�dzie gro�ne.

��Wczoraj w rzece woda ledwo p�yn�a. Dzi� wysch�a zupe�nie.

��Mamy wiosn�, wody nie brakuje.

��Chc� sprawdzi�, co si� sta�o z rzek�; musimy wiedzie�. Zabior� dw�ch �owc�w.

��P�jdzie te� z tob� m�ody mandukto. Otul si� w tkanin�, owi� nogi i stopy.

��Wiem�� odpar� ponuro Herilak.�� Zmar�o nast�pne dziecko. Wystarczy poruszy� piasek, by wyskoczy�y kolce, s� bardzo trudne do zauwa�enia. Musieli�my zap�dzi� mastodonty do strze�onej zagrody. Jedz� wszystko, co zielone. Jak to si� sko�czy?

��Koniec mo�e by� tylko jeden�� powiedzia� Sanone cicho i g�ucho. Odwr�ci� si� i odszed�.

Herilak poprowadzi� sw�j ma�y oddzia� obok stra�y i zapory zamykaj�cej dolin�. By�o mu gor�co w os�onie tkanin, ale musia� chroni� cia�o. Murgu trzyma�y si� z daleka, atakowane zawsze si� wycofywa�y, ale miotacze-strza�ek ros�y teraz wsz�dzie.

Szli ostro�nie dnem doliny wzd�u� wysch�ego �o�yska rzeki, jej mu� zd��y� ju� stwardnie�. Co� si� przed nim poruszy�o i Herilak uni�s� �miercio-kij, lecz nic nie dostrzeg�, s�ysza� jedynie tupot uciekaj�cych n�g. Po kilku dalszych zakr�tach doszli do zapory.

Od �ciany do �ciany, niby pionowa d�ungla, rozci�ga�a si� spl�tana masa pn�czy i innych ro�lin, pokrytych jaskrawymi kwiatami. Przez t� �yw� tam� przes�cza� si� male�ki strumyk wody, rozlewa� w sadzawk� u st�p zapory.

��Mo�emy to �ci��, spali栗 powiedzia� Sarotil. Herilak powoli pokr�ci� g�ow�, twarz �ciemnia�a mu z gniewu, nienawi�ci i rozpaczy.

���ci�ta, wyro�nie znowu. Nie p�onie. Je�li podejdziemy bli�ej, wpadniemy na truj�ce kolce. Chod�cie, musz� sprawdzi�, gdzie po-dziewa si� woda.

Gdy wychodzili z suchego koryta, rozleg� si� �wist strza�ek, kt�re wbija�y si� w ich ubrania. Herilak strzeli� r�wnie� i szybko podbieg�. Murgu nie by�o. Mandukto wskaza� na krzak, chwiej�cy si� jeszcze po uwolnieniu z obci��enia, jego d�ugie korzenie zwisa�y ze zbocza.

��Nadeptuj�c na korzenie wyzwolili�my pu�apk�. Ca�y czas sadz� wok� nas te ro�liny, coraz ich wi�cej.

Nie by�o nic do dodania. Omin�li jeden krzak, potem nast�pne i szli wysokim brzegiem, a� �ywa tama znalaz�a si� pod nimi. Utworzy�o si� za ni� ma�e jezioro, kt�re podmy�o le��cy dalej brzeg. Rzeka znalaz�a sobie nowe koryto przez pustyni�, z dala od doliny.

Dobrze, �e mieli jeszcze �r�d�o z czyst� wod�.

Gdy znale�li si� znowu za wzgl�dnie bezpieczn� zapor�, ostro�nie wyj�li truj�ce strza�ki i zrzucili kr�puj�ce ich warstwy tkaniny. Herilak zasta� Sanone w ich zwyk�ym miejscu spotka� i powiedzia� mu o swych odkryciach.

��Nawet przez chwilk� nie widzieli�my murgu, nauczy�y si� trzyma� od nas z dala.

��Nale�y przerwa� tam�

��To bezskuteczne. Odro�nie znowu. Pn�cza z ka�dym dniem zbli�aj� si� do doliny. Trzeba sobie to powiedzie�. Murgu dowiedzia�y si� wreszcie, jak nas pokona�. Nie w bitwie, lecz przez powolny, nie powstrzymany rozrost truj�cych ro�lin. W ko�cu zwyci꿹. Nie mo�emy ich powstrzyma�, jak nie da si� zatrzyma� przyp�ywu.

��Przyp�yw codziennie si� cofa.

��Murgu nie.�� Herilak opad� na ziemi�, czuj�c si� pokonany, stary i zm�czony jak mandukto.�� Zwyci꿹, Sanone, zwyci꿹 nas.

��Nigdy nie s�ysza�em u ciebie takich s��w, silny Herilaku. Czeka nas bitwa. Prowadzi�e� nas przedtem, wygrywa�e�.

��Teraz przegramy.

��Przejdziemy pustyni� za zach�d.

��P�jd� za nami.

Sanone spojrza� na zgarbione ramiona wielkiego �owcy i czuj�c jego rozpacz, z�ama� si�. Czy Kadair pragnie zetrze� Sasku z powierzchni ziemi? Czy po to szli �ladami mastodonta, by znale�� na ich ko�cu zag�ad�? Nie m�g� w to uwierzy�. Ale jak mo�na w�tpi�?

Niespokojne okrzyki przerwa�y mu ponure rozmy�lania. Obejrza� si�, by sprawdzi�, co oznaczaj�. �owcy biegli ku nim wskazuj�c r�koma i krzycz�c. Herilak chwyci� �miercio-kij, skoczy� na nogi. Z wielkim hukiem wysch�ym �o�yskiem gna�a ��ta od mu�u �ciana wody i szybko wype�nia�a koryto. Przera�eni Sasku i Tanu uciekali przed p�dz�c� mas�.

��Tama p�k�a!�� zawo�a� Herilak.�� Czy wszyscy s� bezpieczni?

Sanone przygl�da� si� rw�cej przez dolin� m�tnej wodzie, nie dostrzeg� w niej cia�, jedynie wymyte krzaki i inne �mieci.�� Rzeka pozosta�a w starych brzegach. Widzisz, ju� opada. Jest jak zawsze.

��P�ki nie odbuduj� tamy, nie odtworz� jej. To nic nie znaczy.

Nawet ten nieoczekiwany widok nie by� w stanie rozproszy� rozpaczy Herilaka. Straci� wszelk� nadziej�, gotowa� si� na �mier�. Nie uni�s� nawet g�owy, gdy wok� rozleg�y si� krzyki, rozejrza� si� dopiero wtedy, gdy Sanone szarpn�� go za rami�.

��Co� si� sta�o�� zawo�a� mandukto, po raz pierwszy z nadziej� w g�osie.�� Pn�cza, sp�jrz na pn�cza! Kadair nie porzuci� nas, nadal pod��amy jego �ladami.

Wysoko nad nimi masa pn�czy oderwa�a si� od urwiska, zadr�a�a i spad�a na dno doliny wzbijaj�c py�. Gdy opad�, zobaczyli, �e podtrzymuj�ce je, grube �odygi s� szare i pop�kane. Woskowane, zielone li�cie w oczach opada�y i traci�y po�ysk. W oddali oderwa�a si� nast�pna wielka pl�tanina pn�czy i ze�lizgn�a si� do doliny.

��Co� si� tam sta�o, co� niezrozumia�ego�� powiedzia� Herilak, wyrwany z rozpaczy przez zaskakuj�ce wydarzenia.�� Musz� sprawdzi�.

Z nastawionym �miercio-kijem bieg� dolin�, wspi�� si� na barykad�. Po drugiej stronie rzeki urwiska przeciwnego brzegu odleg�e by�y jedynie o strza� �uku. Co� si� na nich poruszy�o; przykl�kn�� z wycelowan� broni�. Na szczycie �ciany pokaza�o si� murgu, potem dalsze. Ich wstr�tne d�onie o dw�ch kciukach by�y puste. Sta�y bez ruchu, gapi�c si� rozszerzonymi oczami.

Herilak opu�ci� bro�. By�y za daleko, chcia� zreszt� zrozumie�, co si� dzieje.

Przygl�da�y mu si� w milczeniu, jak i on im. Rozdziela�a ich szeroka rzeka, lecz przepa�� dziel�ca by�a szersza od morza. Herilak nienawidzi� murgu i wiedzia�, �e szparki ich oczu l�ni�y od takiej samej nienawi�ci. Co si� wi�c sta�o? Dlaczego zerwa�y tam�, zwali�y pn�cza?

Du�e murgu, stoj�ce najbli�ej, odwr�ci�o si� i poruszy�o r�koma w nag�ym skurczu, gdy podesz�o drugie i co� poda�o. Pierwsze chwyci�o to w obie d�onie, spojrza�o�� potem zwr�ci�o wzrok na Herilaka. Wykrzywi�o otwarte usta w niezrozumia�ym uczuciu, okr�ci�o si� na pi�cie i rzuci�o trzymany przedmiot przez zw�enie doliny. Herilak patrzy�, jak wznosi si� powoli, uderza w zapor� i niknie w�r�d ska�.

Gdy spojrza� zn�w na urwisko, murgu ju� nie by�o. �owca czeka�, lecz nie powr�ci�y. Dopiero wtedy zszed� po �cianie zapory i stan�� nad rzuconym mu przedmiotem. Z sapaniem przy��czy� si� do niego Sanone.

��Widzia�em� to�� powiedzia�.�� Sta�y i patrzy�y si� na ciebie, nic nie robi�y, rzuci�y co� tylko�� potem odesz�y. Co to jest?

By� to jaki� p�cherz w kszta�cie dyni, szary i g�adki. Herilak tr�ci� go nog�.

��To mo�e by� niebezpieczne�� ostrzega� go Sanone.�� Uwa�aj.

��To mo�e by� wszystko�� �owca ukl�kn� i dotkn�� palcem.�� Jest tylko jeden spos�b sprawdzenia.

Od�o�y� �miercio-kij i wyci�gn�� kamienny n�, sprawdzi� kciukiem jego ostrze. Przera�ony Sanone cofn�� si�, gdy Herilak nachyli� si� i naci�� p�cherz.

Sk�ra zewn�trzna by�a twarda. Przycisn�� mocniej i poci�gn�� no�em, a� nagle ust�pi�a. Wyciek� z niej pomara�czowy p�yn.

W �rodku by�o co� ciemnego. Herilak wyci�gn�� to czubkiem no�a. Sanone sta� obok, przygl�da� si� pilnie.

Patrzy� na ukryty wewn�trz srebrny n� Kerricka. N� z gwiezdnego metalu, kt�ry zawsze nosi� na szyi.

��To Kerricka�� powiedzia� Sanone.�� Nie �yje. Zabi�y go, zabra�y mu n� i przys�a�y jako znak jego �mierci.

Herilak wzi�� ostrze i uni�s� wysoko, a� zal�ni�o w s�o�cu.

��Tak, to znak�� ale m�wi nam, �e Kerrick �yje! On to sprawi��� nie wiem jak�� ale to on. Nie zgin�� na p�nocy, lecz �yje. I pokona� murgu.�� Herilak roz�o�y� ramiona w ge�cie obejmuj�cym ca�� dolin�.

��To wszystko dzi�ki niemu. Pokona� je. Przerwa�y tam� i zniszczy�y swe pn�cza�� a teraz odesz�y. Tak m�wi n�. Mo�emy tu zosta�. Dolina zn�w nale�y do nas.

Trzyma� n� wysoko w �wietle s�o�ca, krzycza� z rado�ci i obraca� nim tak, �e l�ni� i rzuca� b�yski.

��Zwyci�yli�my! Zwyci�yli�my!

Dzieje Ziemi zapisane s� w jej ska�ach. Niekt�re problemy nie zosta�y jeszcze rozwi�zane, lecz og�lna historia naszej planety od ery paleozoicznej do chwili obecnej jest znana dzi�ki zachowanym skamienia�o�ciom. W epoce pierwotnego �ycia, przed 605 milionami lat, jedynymi stworzeniami zasiedlaj�cymi ciep�e, p�ytkie morza by�y robaki, meduzy i inne zwierz�ta bezkr�gowe. Kontynenty ��czy�y si� nadal z sob� tworz�c jeden wielki l�d nazywany Pange�.

Ju� w�wczas niekt�re stworzenia morskie budowa�y z wapnia muszle, w kt�rych si� chroni�y i kt�rych u�ywa�y do podparcia cia�a. Rozw�j szkieletu wewn�trznego nast�pi� p�niej, wraz z pojawieniem si� pierwszych ryb. Te nast�pne wykszta�ci�y p�uca i wachlarzowate p�etwy, kt�rymi si� podpiera�y, gdy wysz�y z morza i wkroczy�y na l�d. Sta�y si� one w�wczas, oko�o 290 milion�w lat temu, p�azami, przodkami pierwszych gad�w.

Pierwsze dinozaury pojawi�y si� na Ziemi przed przesz�o 205 milionami lat. Nim 200 milion�w lat temu Pange� pokry�a si� p�kni�ciami wype�nionymi morzami, dinozaury rozprzestrzeni�y si� na ca�y �wiat, na ka�d� cz�� pierwotnego, gigantycznego kontynentu, kt�ry podzieli� si� p�niej na znane nam obecnie l�dy. To by� ich �wiat, zape�ni�y w nim wszystkie nisze ekologiczne, przez 135 milion�w lat panowa�y niepodzielnie.

Kres ich dominacji po�o�y�a katastrofa na skal� �wiatow��� dziesi�ciokilometrowej �rednicy meteoryt uderzy� w ocean, wypychaj�c w atmosfer� miliony ton py�u i wody. Dinozaury wymar�y. Zgin�o siedemdziesi�t procent �yj�cych w�wczas gatunk�w. Otwar�a si� droga przed drobnymi, przypominaj�cymi ryj�wki ssakami�� przodkami wszystkich dzisiejszych ich gatunk�w�� mog�y si� odt�d rozwija� i zaj�� ca�y �wiat.

Trzeba by�o tej galaktycznej szansy, trwaj�cej wieczno�� gry w ko�ci, by �w wielki kawa� ska�y uderzy� i w�a�nie wtedy, w ten w�a�nie spos�b, spowodowa� takie w�a�nie zak��cenie na skal� �wiatow�.

A gdyby chybi�? Gdyby z rachunku prawdopodobie�stwa wysz�o inne rozwi�zanie i ta bomba kosmiczna nie uderzy�aby w Ziemi�? Jak wygl�da�by dzisiaj nasz �wiat?

Pierwsz� i najwyra�niejsz� r�nic� by�by brak Islandii, bo ta wulkaniczna wyspa znaczy miejsce uderzenia meteorytu, przebicia si� go przez p�aszcz Ziemi.

Drug� wielk� r�nic� stanowi�yby dzieje klimatu ziemskiego, nadal nie w pe�ni rozumiane. Wiemy o przychodzeniu i odchodzeniu r�nych epok lodowych�� nie wiemy, dlaczego tak si� dzia�o. Wiemy, i� w przesz�o�ci zmienia�a si� biegunowo�� Ziemi, p�nocny biegun magnetyczny by� tam, gdzie teraz po�udniowy�� ale nie znamy przyczyn. Wydaje si� pewne, i� gdyby nie upadek meteorytu i wywo�ane tym niewiarygodne zmiany atmosferyczne, to nast�pstwo epok lodowych i towarzysz�ce im budowanie kontynent�w nie wyst�pi�oby dok�adnie w ten sam spos�b.

Sp�jrzmy na �wiat, jakim m�g�by by�.

Panowanie dinozaur�w jest niczym nie zak��cone. �wiat jest ich, dominuj� na wszystkich kontynentach�� a nad nimi g�ruj� Yilanè.

Wyj�tek stanowi p�kula zachodnia. Ameryka Po�udniowa jest opanowana przez gady, lecz na p�nocy rzecz ma si� inaczej. Most l�dowy Ameryki �rodkowej ��cz�cy p�nocn� i po�udniow� cz�� kontynentu w r�nych epokach geologicznych ulega� zatopieniu. W pewnym kluczowym momencie przerwanie mostu zbieg�o si� z powstaniem rozleg�ego morza zajmuj�cego wi�ksz� cz�� Ameryki P�nocnej. Pokrywa lodowa si�ga�a na po�udniu niemal do brzegu tego morza �r�dl�dowego, przez co przez miliony lat panowa� tam klimat polarny, staj�cy si� bardziej umiarkowany jedynie w �rodku lata. Gatunki zimnokrwiste wymar�y, a rozwin�y si� stworzenia ciep�okrwiste, staj�c si� panuj�c� form� �ycia tego l�du.

Z czasem, gdy pokrywa lodowa si� wycofywa�a, ssaki w�drowa�y na p�noc. Gdy most l�dowy Ameryki �rodkowej wynurzy� si� ponownie z morza, zwierz�ta ciep�okrwiste zajmowa�y kontynent rozci�gaj�cy si� mi�dzy oceanami. Nie mog�y si� jednak przeciwstawia� powolnemu powrotowi gad�w. Opr�cz ucieczki nie ma �adnej obrony przed opancerzonymi stworzeniami wa��cymi po 80 albo i wi�cej ton.

Ssaki mog�y przetrwa� jedynie na p�nocy, na pog�rzu i w g�rach. By�y w�r�d nich naczelne Nowego �wiata, z kt�rych rozwin�li si� Tanu.

Nie by�o �adnych ssak�w Starego �wiata, poniewa� by� on jeszcze jaszczurzy. Nie by�o �adnych nied�wiedzi ani ps�w. Nowy �wiat obfitowa� natomiast w jeleniowate, tak w drobne, jak i du�e, wielko�ci �osia. By�y tam mastodonty, jak i liczne torbacze, ��cznie z tygrysami szabloz�bnymi. Bardzo r�norodne ssaki zamieszkiwa�y �yzny pas na po�udniu od lodu, a na p�noc od zimnokrwistych jaszczur�w.

Wi�kszo�� Tanu, uwi�ziona w surowym �rodowisku, nigdy nie wysz�a poza faz� �owiecko-zbierack�. Do niej jednak byli doskonale przystosowani. By�o kilka wyj�tk�w, mi�dzy innymi Sasku. Grupy te przesz�y do osiad�ego trybu �ycia, zajmowa�y si� rolnictwem neolitycznym. Opanowa�y umiej�tno�ci garncarstwa i tkactwa, rozwin�y te� bardziej z�o�one i rozwarstwione spo�eczno�ci. Nie oznacza to jednak, by pod jakimkolwiek wzgl�dem sta�y wy�ej od Tanu �owieckich, posiadaj�cych bogaty j�zyk, prost� sztuk�, wiele umiej�tno�ci umo�liwiaj�cych przetrwanie oraz podstawowe zwi�zki rodzinne i grupowe.

To samo mo�na powiedzie� o Paramutanach, zajmuj�cych niebezpieczn� nisz� ekologiczn� w subarktyce. Posiadaj� rozliczne umiej�tno�ci, prost�, wsp�ln� kultur�. Ich istnienie zale�y ca�kowicie od polowania i od jednego zwierz�cia morskiego, ularuaqa.

Marbak, podobnie jak i inne j�zyki u�ywane przez Tanu, jest wsp�czesnym dialektem zaginionego, pierwotnego j�zyka, nazywanego Wschodnim Wybrze�owym. W maraku �m�czyzna� to han-nas, w liczbie mnogiej hannasan. Podobnie hennas w wedama�skim, hnas w levrewasanskim, neses u Lebnaroi, i tak dalej.

Wszystkie te nazwy ma�ych plemion s� opisowe, na przyk�ad Wedamanie to �wyspowcy� a Levrewasanie �namiotoczarni�, czyli ludzie z czarnych namiot�w. Podobnie jak m�czyzna hannas, szeroko rozpowszechniony jest wyraz okre�laj�cy kobiet�, linga, w liczbie mnogiej lingai. Cz�owiek, bez oznaczenia p�ci, to ter, w liczbie mnogiej tanu, kt�ry to wyraz u�ywany jest powszechnie dla okre�lenia wszystkich innych ludzi.

Oto najszerzej u�ywane formy deklinacji rzeczownika w rodzaju m�skim:

Paramutanie, jak i Tanu, pochodz� od naczelnych Nowego �wiata. Pomimo brak�w dowod�w kopalnych, badania gen�w wykaz�y, i� Tanu i Paramutanie s� sobie do�� bliscy pochodzeniem, a jedynie wielkie r�nice w wygl�dzie zapobiegaj� dot�d wzajemnemu krzy�owaniu. Cho� trudno w to uwierzy� z zewn�trznych oznak, poro�ni�ci sier�ci� Paramutanie i stosunkowo s�abo ow�osieni Tanu maj� t� sam� liczb� cebulek w�osowych. Wielu Tanu rodzi si� ze szcz�tkowym ogonem, zewn�trznym wyrostkiem ko�ci ogonowej, zawieraj�cym dok�adnie tyle samo ko�ci co ogon Paramutan�w.

Z tych wzgl�d�w zewn�trzne r�nice fizyczne obu grup nie maj� wi�kszego znaczenia; wa�niejsze s� czynniki spo�eczne i kulturowe. Mo�emy zak�ada�, �e dosz�o do nacisku innych populacji albo opracowania odpowiedniej techniki, dzi�ki kt�rej �ycie na terenach subarktycznych sta�o si� najpierw mo�liwe, a nast�pnie konieczne. Uzale�nienie Paramutan�w od jednego g��wnego �r�d�a po�ywnienia, surowc�w, ca�ego istnienia (czyli od ularuaqow) nie dopuszcza innych mo�liwo�ci. Nie straci�y na znaczeniu surowce z p�nocnej cz�ci pasa klimatu umiarkowanego (drewno na lodzie, tanina d�bowa do wyprawiania sk�r), lecz w ich �wczesnej kulturze ularuaqow nie da�o si� niczym zast�pi�.

Nale�y wskaza�, i� okre�lenie Paramutan�w jest niew�a�ciwe, gdy� to s�owo oznacza w marbaku �jedz�cych-surowe-mi�so�. We w�asnym j�zyku nazywaj� si� Angurpiaq, co oznacza �prawdziwych ludzi�, bo tak my�l� o sobie. Prowadz�c samotne �ycie na p�nocnych pustkowiach uwa�aj� si�, i nie bez pewnej racji, za ludzi prawdziwych, jedynych. Dlatego te� nazywaj� Tanu Erqigdlit, ludzie wymy�leni. S�dz�, �e obcy przybywaj�cy z nierealnego �wiata musz� by� sami wymy�leni.

W morzu �yje o wiele wi�cej istot �ywych ni� na l�dzie, tworz� du�o wi�cej gatunk�w. �ycie zacz�o si� w morzu i nadal przebywaj� w nim liczni przedstawiciele wszystkich wa�niejszych grup zwierz�t. Podstaw� ca�ego �ycia otwartego oceanu s� p�ywaj�ce, jednokom�rkowe glony. Te mikroskopijne ro�liny �yj� jedynie na g��boko�ciach do kilku metr�w od powierzchni, dok�d dociera energia s�oneczna. Istnieje oko�o 600 rodzaj�w glon�w stanowi�cych podstaw� �a�cucha pokarmowego. S� one zjadane przez male�ki plankton zwierz�cy, w kt�rym najpospolitsze s� skorupiaki wid�onogie z gatunku Calanus. (Najbardziej rozpowszechnione zwierz� Ziemi�� zar�wno pod wzgl�dem liczebno�ci jak i wagi). Je z kolei zjadaj� wi�ksze, podobne do krewetek skorupiaki, jak tak�e liczne inne zwierz�ta, w tym r�wnie� meduzy, robaki szczecioszcz�kie, drobne ryby, larwy mi�czak�w i kalamarnic, a nawet wi�ksze skorupiaki denne, w rodzaju krab�w czy homar�w.

Wynikiem tego wszystkiego jest deszcz martwych szcz�tk�w i wydzielin opadaj�cych powoli na dno oceaniczne. Poch�aniaj� je bakterie, kt�re wraz z substancjami od�ywczymi, szczeg�lnie azotem i potasem, s� przenoszone przez pr�dy g��bionowe. Stanowi to pierwotne �r�d�o obfitego �ycia w oceanach polarnych. Pomimo niskiej temperatury i braku �wiat�a ich produktywno�� jest wysoka i dos�ownie ci�g�a. Zimno jest w istocie �r�d�em sk�adnik�w zasilaj�cych �ycie. Temperatura wody powierzchniowej wynosi cztery stopnie, podczas gdy cieplejszych pr�d�w z po�udnia od pi�ciu od o�miu. Woda cieplejsza unosz�ca si� nad zimniejsz� i g�stsz� zasila obfite �ycie na powierzchni.

Niezwyk�ym zjawiskiem �awic lodowych s� qunguleq, zajmuj�ce pust� nisz� ekologiczn� w znanym nam �wiecie. Zimny ekosystem gunqulequ nie przypomina jakiegokolwiek innego w oceanie. Zakorzenione w lodzie, zwieszaj� wielkie kotary zielonych plech si�gaj�cych do morza, czerpi� pokarm z wody, a energi� ze s�o�ca. Owe p�nocne ��ki spasaj� ularuaqi, najwi�ksze z �ywych istot �wiata. Rw� plechy grubymi, umi�nionymi wargami, czerpi� z qunguleq u po�ywienie i �ycie, s� ca�kowicie uzale�nione od tego jednego �r�d�a pokarmu. Wraz z posuwaniem si� na po�udnie arktycznej pokrywy lodowej dosz�o do zmian pr�d�w oceanicznych, przesuni�cie si� ich na zach�d. Ularuaqi pow�drowa�y za qunguleqiem i z kolei Paramutanie musieli p�j�� w ich �lady. Ka�de ogniwo �a�cucha pokarmowego zale�y od ogniwa poprzedniego.

Ka�dy badacz tego j�zyka odkryje szybko, jak niewiele okre�lonych d�wi�k�w si� na� sk�ada. Z tego wzgl�du mo�e si� pocz�tkowo wydawa� bardzo prosty, lecz dalsze badania ods�aniaj� jego bogactwo i z�o�ono��.

Dla m�wi�cych marbakiem trudne jest odr�nienie g�oski k od g�oski q. la druga jest wymawiana przy j�zyku znacznie mocniej cofni�tym. Dla tych, dla kt�rych angurpiaq nie jest j�zykiem ojczystym, najbli�szym odpowiednikiem tej g�oski by�oby�� rk.

Istniej� r�wnie� dwie odmienne postacie l, d�wi�czna i bezd�wi�czna. Aby zaznaczy� t� wa�n� r�nic�, forma bezd�wi�czna jest zapisana tu jako�� dl lub�� rl.

K�opoty j�zykowe nie dotycz� tylko jednej strony. Angurpiaq mieli k�opoty z niekt�rymi d�wi�kami marbaku, uwa�ali je za niemo�liwe do wym�wienia. Na przyk�ad zamiast Armun m�wili �Ar-ramun�, zamiast Harl �Harral� i tak dalej.

Jedn� z najciekawszych cech tego j�zyka jest to, i� sk�ada si� on wy��cznie z rzeczownik�w i czasownik�w. Stanowi� one pocz�tek ka�dego s�owa. Do tego rdzenia doczepiane s� liczne wrostki, kt�re z kolei mog� ��czy� si� z sob� na r�ne sposoby. Powstaj� dzi�ki temu wyrazy-zdania. Na przyk�ad: