Niniejsze s�owa dotycz� zbioru opowiada� fantastycznych z lat 70. ubieg�ego wieku, kt�rych lektur�, z ca�� stanowczo�ci� i determinacj� � mo�na poleci� ka�demu mi�o�nikowi fantastyki i cokolwiek niebanalnych rozwa�a� na temat konstrukcji wielkiego wszech�wiata.
Jak ju� wspomnia�em, ksi��ka ta zosta�a wydana w czasach do�� zamierzch�ych, bo w roku 1973 � co mo�e dzia�a� deprymuj�co na czytelnik�w lubuj�cych si� w do�� poczytnych, aczkolwiek pisanych nieco na si�� powie�ciach � a tych, jak wiadomo, pe�no dzi� na p�kach ksi�garni. Niemniej publikacja o do�� tajemniczym, intryguj�cym tytule �Ludzie i gwiazdy� wydaje si� pozycj� godn� uwagi ka�dego mi�o�nika fantastyki (bez wzgl�du na przedzia� wiekowy).
C� w takim razie jest ciekawego w tej do�� opas�ej i bogatej w tre�� merytoryczn� ksi��ce? Co sprawia, �e odpowied� na pytanie dotycz�ce warto�ci ksi��ki � bez trudu nasunie si� czytelnikowi ju� po lekturze kilku utwor�w w niej zawartych? Ot� zbi�r opowiada� �Ludzie i gwiazdy�, mimo i� wydany w czasach wszechobecnej cenzury i inwigilacji, wzi�tej niemal z powie�ci �Nova Express� W.S. Burroughsa, niewiele tylko straciwszy na �wie�o�ci przekazu, nadal zaskakuje si�� wyobra�ni autor�w, wielotorowo�ci�, wieloaspektowo�ci� nurtu fantastyki i wieloma innymi cechami, kt�rych na pr�no szuka� u niekt�rych tw�rc�w.
Niekt�rzy nazywaj� literatur� fantastycznonaukow� literatur� przysz�o�ci, inni m�wi�, �e to tw�rczo�� trzech czas�w, bo przerzuca mosty mi�dzy przesz�o�ci�, tera�niejszo�ci� i przysz�o�ci�, ukazuj�c zwi�zki mi�dzy tymi trzema czasami i ponadczasow� rol� cz�owieka zdolnego do my�lenia i refleksyjnej �wiadomo�ci w�asnego istnienia.
Science fiction u�atwia nawi�zanie ��czno�ci mi�dzy naukowcami i laikami. To oczywiste, ale przy okazji tego stwierdzenia cz�sto pada pytanie: kto kogo inspiruje? Pisarz uczonego czy uczony pisarza? Odpowiadaj�c mo�na stwierdzi�, �e ma tutaj miejsce tak zwane sprz�enie zwrotne. Najnowsze zdobycze nauki, techniki, informacje o do�wiadczeniach naukowych, poszukiwaniach i eksperymentach pobudzaj� wyobra�ni� pisarza, i odwrotnie, wynikaj�ca z tego tw�rczo�� fantastycznonaukowa wyzwala wizje, kt�re mog� inspirowa� naukowc�w.
Vera Graaf w swojej ksi��ce
Istnieje obiegowy, ugruntowany zreszt� przez specjalist�w pogl�d, �e fantastyka naukowa jest zjawiskiem literackim osadzonym w �ci�le okre�lonych ramach historycznych i geograficznych, tworem angloameryka�skim mianowicie, wywodz�cym sw�j rodow�d z za�o�onego w 1926 r. przez Hugona Gernsbacka pisma �Amazing stories�. Jeszcze w 1962 r. pisa� Stanis�aw Lem w eseju zamieszczonym w tomie
Mo�na z pogl�dem takim polemizowa� replikuj�c, �e Hugo Gernsback to Luksemburczyk z pochodzenia, kt�ry zanim wyemigrowa� do Stan�w Zjednoczonych i wymy�li� termin science fiction, by� zapalonym czytelnikiem i wielbicielem tw�rczo�ci J.Verne�a i H.G.Wellsa, �e ponad dziewi��dziesi�t procent produkcji wydawniczej SF, ukazuj�cej si� na rynku ameryka�skim, daleko ust�puje pod wzgl�dem pomys�owo�ci (nie m�wi�c ju� o walorach artystycznych i zawarto�ci problemowej utwor�w) tw�rczo�ci wy�ej wymienionych prekursor�w fantastyki, �e sam Lem wreszcie, pisarz bardzo odleg�y od kr�gu angloameryka�skiego, jest powszechnie uwa�any za najwybitniejszego wsp�czesnego tw�rc� SF.
Jednak�e burzliwy rozw�j fantastyki naukowej, jaki nast�pi� na ca�ym �wiecie w ci�gu ostatnich dwudziestu lat, czyni tak� polemik� bezsensown�, a podobne argumenty zb�dnymi. Zmieni�a si� bowiem niepostrze�enie historyczna i geograficzna perspektywa widzenia zjawiska okre�lanego mianem science fiction. W eksploduj�cym kosmosie fantastyki naukowej fantastyka anglosaska utraci�a rang� literackiego universum i sta�a si� jedn� z licznych konstelacji. Powstaj� nowe, coraz silniejsze o�rodki tej tw�rczo�ci: Zwi�zek Radziecki, Japonia, W�ochy, kraje skandynawskie. Rozw�j fantastyki w tych krajach to tylko w niewielkim stopniu sprawa mody czy zapo�ycze�. G��wnym stymulatorem rozwoju fantastyki by�a dokonywaj�ca si� tam rewolucja naukowo � techniczna (w krajach socjalistycznych r�wnie� rewolucja spo�eczna). Zwi�zane z ni� obawy i nadzieje stworzy�y spo�eczne zapotrzebowanie na tak� literatur�, kt�ra z trosk� spogl�da w przysz�o�� i rozwa�a mo�liwe jej warianty. Jedno z licznych zada�, kt�re spe�nia wsp�czesna fantastyka naukowa, to oswajanie �wiadomo�ci cz�owieka z nigdy dot�d nie spotykan� dynamik� przemian zachodz�cych w jego otoczeniu, przygotowanie go do przyj�cia � jako czego� dawno oczekiwanego � kolejnych technicznych i naukowych cud�w. I tak w�a�nie, dzi�ki fantastyce, przyj�a ludzko�� pierwszego sztucznego satelit� Ziemi, pierwszy za�ogowy lot orbitalny i l�dowanie ludzi na Ksi�ycu. Mo�na si� spodziewa�, �e je�li pewnego dnia gazety poinformuj� nas o tym, �e nawi�zany zosta� kontakt z pozaziemsk� cywilizacj�, przyjmiemy t� wiadomo�� r�wnie� bez wi�kszych wstrz�s�w psychicznych. Nadamy oczywi�cie temu wydarzeniu w�a�ciw� rang�, by� mo�e uznamy je za najwa�niejszy moment w historii ludzko�ci, ale nie porazi nas ono jako co� zupe�nie nieoczekiwanego. I b�dzie to w du�ej mierze zas�ug� fantastyki naukowej.
Niniejszy tom prezentuje wybrane opowiadania pisarzy z kraj�w demokracji ludowej. Kraje te maj� r�ny dorobek i r�ne tradycje w swoich literaturach narodowych � jedne jak Zwi�zek Radziecki, Polska czy Czechos�owacja mog� nawi�zywa� do swojego bogatego dorobku w tej dziedzinie literatury z pocz�tku wieku czy z lat dwudziestych naszego stulecia, inne (np. Bu�garia) budowa�y sw� fantastyk� od podstaw dopiero po drugiej wojnie �wiatowej. W ostatnich latach, dzi�ki licznym kontaktom mi�dzy pisarzami (Spotkanie Konsultatywne Tw�rc�w SF z Kraj�w Demokracji Ludowej � Budapeszt 1971, Mi�dzynarodowy Zjazd Pozna�ski � 1973), dzi�ki wsp�lnym przedsi�wzi�ciom, takim jak zorganizowany w 1962 roku przez redakcje czasopism naukowo � technicznych naszego obozu mi�dzynarodowy konkurs na opowiadanie fantastycznonaukowe, zacie�nia si� wi� mi�dzy tw�rcami uprawiaj�cymi ten gatunek i konsoliduje si� fantastyka kraj�w socjalistycznych, staj�c si� samoistnym i znacz�cym na �wiatowym rynku literackim zjawiskiem.
Spr�bujmy wi�c dokona� kr�tkiego przegl�du jej osi�gni�� i tendencji rozwojowych w literaturach naszych s�siad�w. Osi�gni�cia te najwi�ksze s� bezsprzecznie w Zwi�zku Radzieckim, kt�ry wraz z USA i Angli� dzier�y prymat na rynku wydawniczym SF (dwie trzecie ca�ej produkcji �wiatowej). Wsp�czesny czytelnik polski kojarzy sobie na og� pocz�tki radzieckiej fantastyki z nazwiskiem Iwana Jefremowa i jego wydan� w 1957 roku
Jeszcze w wieku XVIII pojawi�y si� w Rosji pierwsze pr�by utopii (P. Lwow, W. Lewszyn). Wiele element�w fantastyki naukowej odnale�� mo�na w niekt�rych partiach powie�ci N. Czernyszewskiego
Jednak dopiero Rewolucja Pa�dziernikowa poci�gn�a za sob� prawdziwie lawinowy, jak na �wczesne mo�liwo�ci wydawnicze, rozw�j fantastyki naukowej, zar�wno w sensie tw�rczo�ci, jak i czytelniczego zainteresowania. Nowe pr�dy w sztuce w po��czeniu z ide� rewolucji, kt�ra by�a �wiadom� pr�b� modelowania przysz�o�ci �wiata, sk�oni�y do zaj�cia si� fantastyk� najwybitniejszych autor�w. W. Katajew, A. P�atonow, M. Bu�hakow, W. Szk�owski � oto pisarze, kt�rzy w�a�nie od fantastyki zaczynali sw� drog� tw�rcz�. Schematem fantastycznonaukowym pos�u�y� si� w swej
Kolejny etap rozwoju, cechuj�cy si� niebywa�� dynamik� i owocuj�cy bardzo r�norodnymi i warto�ciowymi osi�gni�ciami tw�rczymi, rozpocz�� si� pod koniec lat pi��dziesi�tych wraz z ukazaniem si�
Krajem, w kt�rym fantastyka naukowa poczyni�a ostatnio ogromny krok naprz�d, s� tak�e W�gry. Trudno oczywi�cie por�wnywa� w kategoriach bezwzgl�dnych osi�gni�cia w�gierskie z radzieckimi. Najpowa�niejsze budapeszte�skie wydawnictwa (�Kossuth�, �Mora�) wydaj� w masowych i bardzo starannie przygotowanych seriach literatur�, kt�r� znany pisarz, publicysta i animator europejskiego ruchu SF, Peter Kuczka, nazwa� �muz� rewolucji naukowotechnicznej�. Od kilku lat ukazuj� si� tam dwa periodyki po�wi�cone fantastyce: �Galaktyka� zamieszczaj�ca t�umaczenia najciekawszych pozycji zagranicznych, om�wienia i prace krytyczne dotycz�ce nie tylko literatury science fiction, ale i filmu, plastyki, telewizji, redagowana przez Petera Kuczk� i biuletyn komisji roboczej SF przy Zwi�zku Pisarzy W�gierskich � �SF Taj�koztato�, kt�rego redaktorem jest Zoltan Csernai.
Oryginalna tw�rczo�� w�gierska w tej dziedzinie si�ga w du�ym stopniu, podobnie jak fantastyka innych kraj�w europejskich, do rodzimych tradycji. Za jej duchowego ojca i inicjatora uwa�a si� powszechnie Frigyesa Karinthy (1887�1938). Rozkwit jego tw�rczo�ci przypada na lata dwudzieste i trzydzieste naszego stulecia, a wi�c na okres, kiedy tworzy� swe powie�ci inny wielki fantasta europejski � Kare� �apek. Tw�rczo�� Karinthy�ego cechuje, podobnie jak pisarza czeskiego, g��boka troska o czysto humanistyczne konsekwencje post�pu technicznego. Do najbardziej znanych jego powie�ci nale��:
Tw�rczo�� tego pisarza wywar�a ogromny wp�yw na ca�y p�niejszy rozw�j literatury w�gierskiej, w szczeg�lno�ci za� na jej nurt fantastycznonaukowy. Do najwybitniejszych wsp�czesnych tw�rc�w SF na W�grzech zaliczaj� si� Zoltan Csernai, Gyula Fekete, Jozsef Cserna, Ferenc Kassai i Gyula Hernadi.
Narodzinom fantastyki czechos�owackiej patronowa� Kare� �apek, jeden z najwybitniejszych na �wiecie tw�rc�w tej jej odmiany, kt�r� okre�la si� mianem antyutopii. �apka uwa�a si� r�wnie� za prekursora tzw. fantastyki modelowej, kt�r� wsp�cze�nie uprawiaj� m. in. Strugaccy i Stanis�aw Lem. Wszed� on r�wnie� do historii fantastyki naukowej jako tw�rca terminu �robot� na okre�lenie mechanicznego sobowt�ra cz�owieka, przynosz�cego mu i ogromne mo�liwo�ci, i wielkie zagro�enie. Bardzo bogaty nurt �robotyczny� w fantastyce zapocz�tkowa� dramat �apka RUR (1920), w kt�rym mowa o buncie robot�w, gotowych zmie�� z powierzchni Ziemi pogr��one w pr�niactwie i stagnacji spo�ecze�stwo ludzkie. Inne znaczniejsze powie�ci, napisane przez tego pisarza w interesuj�cej nas konwencji, to:
Do tradycji �apka nawi�zuj� tacy wsp�cze�ni pisarze czechos�owaccy, jak: Iwan Foustka, Duszan Ku�el, Wac�aw Kajdosz, Ludwik Soucek, Jan Waiss najpopularniejszy ze wsp�czesnych fantast�w Czechos�owacji Josef Nesvadba.
Pierwsza rumu�ska powie�� przysz�o�ciowa ukaza�a si� w roku 1914 (Henric Stahl
Znacznymi osi�gni�ciami mo�e si� poszczyci�, tak�e stosunkowo m�oda jeszcze, fantastyka bu�garska. Pierwsze powie�ci z tego gatunku pojawi�y si� w Bu�garii w latach trzydziestych. Ich autorami byli Dymitr Georgijew i Zdrawko Srebrow. Uznanie, sukcesy i samo�wiadomo�� gatunkow� uzyska�a ona, podobnie jak w innych krajach naszego bloku, na pocz�tku lat sze��dziesi�tych. Dymitr Piejew uzyska� wtedy za opowiadanie
Bardzo kr�tk�, ale ju� bogat� histori� ma fantastyka naukowa Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Kr�tk�, bo trudno si� dopatrywa� w jej aktualnych dokonaniach pr�b nawi�zywania do tw�rczo�ci �klasyk�w� niemieckiej fantastyki naukowej � wsp�czesnego Verne�owi Kurta Lasswitza czy p�niejszego Hansa Dominika. Dominuj�cym tematem m�odej fantastyki NRD jest eksploracja Kosmosu. Czytelnikowi polskiemu znana jest powie�� Carlosa Rascha
Tyle, skr�towych z konieczno�ci, informacji na temat topografii fantastyki naukowej w krajach demokracji ludowej. Dorobek polski znany jest na pewno czytelnikowi bli�ej, na jego og�ln� cho�by prezentacj� nie pozwala szczup�o�� miejsca.
Warto wszak�e uzmys�owi� sobie, �e poza Stanis�awem Lemem, znanym szeroko w �wiecie literatury fantastycznonaukowej i wielce cenionym za warto�ciowe utwory SF, w naszym kraju zajmuje si� tw�rczo�ci� science fiction prawie trzydziestu pisarzy, kt�rych ksi��ki wydaj� liczne polskie wydawnictwa, ch�tnie i coraz cz�ciej t�umaczone przez edytor�w zagranicznych. O pozytywnej ocenie dorobku tw�rczego autor�w polskich �wiadcz� liczne nagrody krajowe i mi�dzynarodowe.
Na koniec kilka s��w o kryteriach wyboru, jakimi kierowali�my si� przygotowuj�c t� antologi�. Starali�my si� zaprezentowa� polskiemu czytelnikowi najwybitniejszych autor�w fantastyki naukowej z poszczeg�lnych kraj�w, dbaj�c r�wnocze�nie o r�norodno�� tematyczn� wybranych utwor�w. Chcieli�my pokaza� wielo�� problem�w poruszanych przez t� literatur� i r�norodno�� stosowanych przez ni� poetyk. W miar� mo�no�ci starali�my si�, aby by�y to utwory nie t�umaczone jeszcze na j�zyk polski.
Wyb�r formy antologii opowiada� narzuca jednak pewnego rodzaju ograniczenia, je�li chodzi o reprezentatywno�� poszczeg�lnych pisarzy i ich utwor�w dla dorobku danego kraju.
Wydaje si�, �e w krajach europejskich (z wyj�tkiem mo�e Zwi�zku Radzieckiego i cz�ciowo Polski) sw� najpe�niejsz� realizacj� artystyczn� znajduje fantastyka naukowa wci�� jeszcze w powie�ci. St�d trudno�ci w zredagowaniu antologii, kt�ra by�aby nie rekonesansem li tylko, ale i odzwierciedla�a w pe�ni dorobek poszczeg�lnych kraj�w.
I jeszcze jedna uwaga. W edytorskiej praktyce SF cz�sty jest zwyczaj, �e w almanachach i antologiach obok tekst�w stricte literackich publikuje si� eseje i artyku�y naukowe, kt�rych przedmiotem s� nie wyja�nione jeszcze problemy znajduj�ce si� w sferze hipotez i domys��w, le��ce niejako na pograniczu nauki i fantazji. W naszym zbiorze znalaz� si� r�wnie� taki tekst �
Szed� wci�� przed siebie po czerwonej, zimnej r�wninie ju� drug� dob�. Ubrany by� w widoczny z daleka jaskrawob��kitny kombinezon, nie �udzi� si� ju� jednak nadziej�, �e go odnajd�. To by�by cud, gdyby w jednostajny �wiat marsja�skiego wiatru wtargn�� warkot motoru�
Szed�, oszcz�dzaj�c si�y, miarowym krokiem automatu: sze�� kilometr�w na godzin� � ani mniej, ani wi�cej. My�li tak�e zosta�y podporz�dkowane monotonnemu rytmowi. Z przebytej drogi zapad�y w pami�� jedynie jakie� urywki. Wszystko inne zla�o si� w mglist� smug�, a poprzednie �ycie oddali�o si� gdzie� w niesko�czono��, zrobi�o si� ma�e i nierealne jak krajobraz w odwr�conej lornetce�
Nie odczuwa� r�wnie� strachu. Istnia� tylko t�py, bezmy�lny ruch do przodu, istnia�o t�pe zm�czenie w ciele i t�pe odr�twienie my�li. Jedynie lewe rami� coraz bardziej bola�o, obarczone butl� tlenow� (prawa butla wyczerpa�a si� i ju� musia� j� wyrzuci�). Poza tym wszystko by�o w porz�dku � by� syty, nie odczuwa� pragnienia, ogrzewanie elektryczne pracowa�o bez zarzutu, buty te� nie ociera�y ani nie cisn�y. Nie musia� walczy� z umieraniem cia�a, pozbawionego dop�ywu �yciodajnej energii, nie musia� pe�zn�� ostatkiem si�, kieruj�c si� raczej instynktem ni�li rozumem. Technika nawet teraz uwalnia�a go od cierpie�.
Wci�� machinalnie poprawia� torb�, aby zr�wnowa�y� obci��enie na ramieniu. Za ka�dym razem, kiedy to czyni�, po�o�enie g�owy ulega�o zmianie i �wist wiatru w uszach (a w�a�ciwie w he�mofonie) to nasila� si�, to zn�w s�ab�. Pomimo wiatru powietrze by�o prze�roczyste, jasno rysowa� si� bliski horyzont; fioletowe niebo, fioletowy grunt. Chwyta� mr�z � mo�e dlatego wydawa�o si�, �e rzadkie gwiazdy w zenicie p�on�y surowo i nieul�kle.
Jeszcze odczuwa� zadowolenie pokonuj�c niewysokie kopce. Podej�cie nie by�o strome � nie zwalnia� kroku, przy zej�ciach przyspiesza� nawet i cieszy� si�, �e wzg�rki pozwalaj� i�� szybciej, chocia� to by�o jawne ok�amywanie si� i zdawa� sobie z tego spraw�. Lubi� w dzieci�stwie wyobra�a� sobie, �e nie idzie, lecz jedzie; �e nie jest cz�owiekiem � jest samochodem i zamiast n�g ma cztery ko�a. Przyjemnie by�o doda� sobie samemu gazu, to znaczy i�� szybciej, �wykr�ca� kierownic�, unikaj�c zderzenia z przechodnim, czy naciska� hamulec� Teraz te� wydawa�o mu si�, �e jest autem�
Stopniowo wyd�u�a� si� rzucony przez niego cie�. Im ni�ej opuszcza�o si� S�o�ce, tym czerwie�sza stawa�a si� r�wnina. Stoki pag�rk�w p�on�y jeszcze, ale za nier�wno�ciami zbiera� si� ju� mrok. Czai� si� jak aksamitne �apy drapie�nika. Wiatr umilk� jako� niezauwa�alnie. Wszystko odr�twia�o i na Siewiergina � tak si� kiedy� nazywa�, teraz to jednak nie mia�o �adnego znaczenia � powia�o t� trwog�, kt�ra zawsze uprzedza nadej�cie nocy, kiedy cz�owiek jest sam jeden bezbronny w�r�d pustyni�
Spojrza� na S�o�ce i poczu� niewyra�alny wr�cz smutek. A wi�c mimo wszystko mia� nadziej�, �e go uratuj�� Koniec jasnego dnia oznacza� koniec nadziei. Z oddali, od chorobliwie silnych b�bli eretrium, przecinaj�c cienie, potoczy�o si� w stron� Siewiergina co� �ywego.
Spojrzenie ma�ych, r�owo po�yskuj�cych oczek zwierz�tka uk�u�o cz�owieka. Po�o�y� r�k� na pistolecie. Zwierz�tko jednak, upewniwszy si� jakby o obecno�ci intruza, nie zatrzymuj�c si� pobieg�o dalej swoj� drog�. Jaki� m�dry instynkt podpowiedzia� wida� zwierz�ciu, �e �w DWUNOGI nie ma nic wsp�lnego z Marsem, �e jest tu przypadkiem; przypadkiem �ywy. Ale ju� nie przypadkiem umrze, nim S�o�ce zn�w rozczerwieni r�wnin�.
Omal nie strzeli� w �lad za zwierz�ciem, tak mu si� zrobi�o siebie �al! Kto� jakby odwr�ci� lornetk� i przesz�o�� o�y�a. Ta przesz�o��, kt�ra wszystko przes�dzi�a. Dlaczego natura nie stworzy�a go takim, jak wszystkich? Dlaczego? Dlaczego?
Pochyli� g�ow� i w przyst�pie szale�stwa pobieg� na spotkanie ze skradaj�cym si� cieniem. Mi�nie, jak si� tego spodziewa�, wype�ni�y si� od razu o�owiem. On jednak gna� i gna� naprz�d, maltretuj�c cia�o.
Podda� si� po stu metrach. Ka�dy cz�owiek jego wzrostu i z jego zdrowiem wytrzyma�by i tysi�c. A on os�ab� ju� po stu metrach�
Tak by�o zawsze.
Urodzi� si� ju� niepe�nowarto�ciowy, inny ni� wszyscy. Nie chodzi�o o to, powiedzmy, �e nie m�g� je�� chleba � wielu ludzi nie mo�e czego� tam jada� � opr�cz niewygody niczego to nie powoduje. Natura odm�wi�a mu czego� wa�niejszego � si�y. Nie by� bardziej chorowity od innych dzieci, ale puch� na stumetr�wce, nie potrafi� podci�gn�� si� na dr��ku, p�aka�, pr�buj�c pokona� szwedzk� �cian�.
D�ugotrwa�e obci��enia fizyczne, na przyk�ad piesze wyprawy na wielkie odleg�o�ci, znosi� dobrze. Chodzi�o o co� innego. Dop�ki silnik nie jest dotarty, w przew�d paliwowy wk�ada si� d�awik, swego rodzaju ogranicznik. I oto w jego organizmie natura za�o�y�a taki ogranicznik na zawsze. Nie by� odporny na ostre wysi�ki, wymagaj�ce wielkiego wydatku energii � jak przykr�cony knot nie jest zdolny do palenia si� jasnym p�omieniem.
R�wie�nicy okazywali mu pob�a�liwe lekcewa�enie w zwi�zku z jego s�abo�ci�, za� nauczycieli wychowania fizycznego doprowadza� do pasji. Je�li lekarze stawiaj� diagnoz� �zdrowy�, je�li ch�opak jest normalnie zbudowanym to jakim prawem wisi jak w�r na linie, przynosz�c im wstyd?!
Wychowanie fizyczne by�o koszmarem dzieci�stwa i m�odo�ci Siewiergina. Na widok por�czy, k�ek trz�s� si� jak skazany na tortury. �Champion, champion!� � krzyczeli na� koledzy w tych przepojonych zapachem potu i py�u salach gimnastycznych, a on wcze�niej ju� odr�twia�, wiedz�c, jakim �miechem (nie z�o�liwym mo�e, ale niemniej obra�liwym) skwituj� jego niezdarny skok przez kozio�.
Uratowa� go czwarty czy pi�ty z kolei lekarz, do kt�rego zaprowadzili go zatrwo�eni rodzice. On tak�e nie znalaz� niczego ani w sercu, ani w p�ucach. Nie wzruszy� jednak ramionami, nie spojrza� na malca jak na symulanta, tylko spokojnie powiedzia�:
��Odchylenia w przemianie materii, prawdopodobnie genetyczne. Na razie nieuleczalne. Nie ma powodu do zmartwienia. Pi�karzem nie b�dzie, a reszta� W czasach jaskiniowych po�ar�by go wprawdzie pierwszy lepszy tygrys, ale jakie to ma znaczenie dzisiaj? Tak wi�c lepiej nie zwraca� uwagi�
Koszmar rozproszy� si� na zawsze.
I oto czym si� to wszystko sko�czy�o � smutkiem gasn�cej r�wniny Marsa, idiotyczn� ucieczk� od siebie samego�
Siewiergin zmusi� si� do odpoczynku i uni�s� nogi wy�ej, �eby mog�y lepiej odpocz��. Te proste ruchy uspokoi�y go. Wybuch desperacji przywr�ci� mu rozs�dek.
Sam jest wszystkiemu winien, nie mo�e obwinia� nikogo. Sam rzuci� losowi wyzwanie, wyprawiaj�c si� na Marsa. Nie tak oczywi�cie, jak to czyni� w dzieci�stwie, kiedy rycz�c ze z�o�ci uporczywie rzuca� si� na sztang�, aby j� podnie�� albo zwali� si� bez przytomno�ci. O nie! O takich bojach s�awny doktor mikrobiologii dawno ju� zapomnia�. Od dawna ju� �y� w �wiecie, w kt�rym o wszystkim decydowa� rozum, a walory fizyczne by�y bez znaczenia. Tam by� na swoim miejscu � bardziej ni� gdziekolwiek. Nic wi�c dziwnego, �e jego w�a�nie, a nie kogo innego, poproszono o rych�e przybycie na Marsa, aby zbada� przyczyny zatrwa�aj�cego zachowania si� krystalobakterii, w niewyja�niony spos�b przenikaj�cych przez filtry oczyszczaj�ce wod�. Wszyscy mieli w nosie to, czy potrafi podci�gn�� si� na dr��ku. Marsowi potrzebny by� jego rozum, nie musku�y.
M�g�by si� wykr�ci�, ale nie zrobi� tego. Przyby� na Marsa jako wybraniec, p�j�� na ow� pierwsz� lini�, na kt�rej cz�owiek prowadzi bezpardonow� walk� o prze�ycie � czy m�g� sobie odm�wi� tak b�yskotliwego rewan�u za poni�enia dzieci�stwa? Aby poczu� si� takim wybra�cem, wystarczy�o przymkn�� oczy na marny drobiazg � nikt mianowicie, ani ludzie, ani okoliczno�ci na Marsie nie wymaga�y od niego walki wr�cz z przyrod�. Tam � tak jak na Ziemi � pozostawa� pasa�erem statku, zwanego cywilizacj�, i od sztorm�w oddziela�y go napawaj�ce ufno�ci� iluminatory.
Mo�liwo�� awarii by�a wykluczona. Czy kapitan, Zabieraj�c pasa�er�w na pok�ad, upewnia si� o ich umiej�tno�ci p�ywania?
Lecia� z Sezoastrisa na Tytana, siedz�c w mi�kkim fotelu malutkiej automatycznej rakiety, kt�ra sama startuje, sama l�duje i w og�le wszystko robi sama. Siedzia� w fotelu i czyta�. Ockn�� si� dopiero wtedy, kiedy dostrzeg� zbli�aj�ce si� z do�u ska�y. Nie zauwa�y�, i teraz ju� nigdy si� nie dowie, co zepsu�o si� w mechanizmie. Ale nawet spadaj�c rakieta zatroszczy�a si� o niego; katapulta wyrzuci�a go, zanim zd��y� sobie u�wiadomi�, co zasz�o.
Jednego tylko automatyka nie by�a w stanie dokona� � ustrzec go od uderzenia o ska�y podczas l�dowania na spadochronie (ale przecie� i najtroskliwsza matka nie zawsze ustrze�e dziecko od pot�uczenia). Na szcz�cie wstrz�s z�agodzi�a torba awaryjna. Radiostacja rozbi�a si� wprawdzie w drobny mak, posrebrzony od�amkami termosu z kaw�, ca�a reszta jednak ocala�a, w tym za� i cenna mapa, pozwalaj�ca dok�adnie okre�li� po�o�enie w dowolnym miejscu.
Okre�li� je od razu, jak tylko doszed� do siebie. Po�o�enie by�o w gruncie rzeczy i bardzo dobre, i bardzo z�e. Znajdowa� si� w po�udniowej cz�ci grzbietu Mitchella, z daleka od trasy, kt�r� sz�a rakieta, i zarazem na zewn�trz strefy obserwacji radarowych. Oznacza�o to, �e miejsca jego przymusowego l�dowania nie uda�o si� na Sezoastrisie nawet w przybli�eniu okre�li�. Za to jedynie sto sze��dziesi�t kilometr�w st�d znajdowa�a si� osada geolog�w. Butle skafandra zapewnia�y trzydzie�ci sze�� godzin oddychania. Tabletki usuwaj�ce senno�� mia� tak�e. G�rzysta okolica ko�czy�a si� ju� po jakich� siedmiu kilometrach od miejsca upadku, a same g�ry nie by�y tu ani specjalnie strome, ani wysokie � w pe�ni turystyczne warunki. Przepi�knie! W sze�� godzin pokona g�ry, dalej zacznie si� r�wnina, na kt�rej z powodzeniem mo�na utrzyma� �redni� pr�dko�� pi�ciu i p� kilometra na godzin�. Zd��y doj��. Chodzi przecie� o marsz, nie bieg � tu jego organizm nie zawiedzie.
W pewnym momencie ucieszy� si� nawet: rzeczywi�cie � we�mie rewan�!
Rozla� wok� miejsca awarii fluoryzuj�c� farb� i dziarsko ruszy� w drog�.
Zapomnia�, �e nawet w niewysokich g�rach, je�li nie chce si� pi�ciokrotnie wyd�u�a� drogi, trzeba gdzieniegdzie wspina� si� pionowo w g�r�, przeskakiwa� przez szczeliny, podci�ga� na r�kach � robi� wszystko to, do czego nie by� zdolny.
Na pokonaniu pocz�tkowych siedmiu kilometr�w min�o mu pi�tna�cie godzin, chocia� pierwszy lepszy ch�opak z odznak� turysty na jego miejscu straci�by od biedy sze��, mo�e osiem godzin!
Dalej szed�, wiedz�c ju�, �e nie zd��y.
Male�kie marsja�skie s�o�ce dotkn�o ju� skraju r�wniny. Siewiergin wsta�. Jego wyd�u�ony cie� skoczy� za horyzont. Trzeba by�o i��, �eby rytm ruchu u�pi� rozigrane emocje.
Nie uszed� nawet kilometra, kiedy r�wnina poszarza�a. Jednak wy�ej, na niebie wybucha�y niewidoczne za dnia pierzaste ob�oki, jak gdyby kto� porusza� nimi, bior�c akordy barwnej muzyki. Z�ociste, liliowe, czerwone � tony by�y delikatne, lekkie, wysokie; p�yn�y w fioletowym krysztale p�atkami przejrzystych �wiate�.
Siewiergin uni�s� g�ow� i szed� tak, u�miechaj�c si� do czego�, zdumiewaj�c si�, �e si� u�miecha, i �ycz�c sobie, aby wiecznie by�o tak, jak jest teraz.
Nie trzeba si� sprzeciwia� naturze � teraz to zrozumia�. Nie trzeba od niej wymaga� przytulno�ci poduszek kanapy, trzeba bra� to, co daje, kocha� ka�dy moment swego istnienia, ka�dego bowiem gdzie� w dali oczekuje �mier�. Czy warto nienawidzi� �ycia za to, �e nie odpowiada w pe�ni naszym �yczeniom? Kamie� spada, p�ynie rzeka, cz�owiek szuka szcz�cia � wszystko dzieje si� zgodnie ze swoimi prawami � komu si� wi�c sprzeciwia�?
Siewiergin niezauwa�alnie dla siebie przekroczy� granic�, kt�ra oddziela ten ostatni odcinek �ycia, nie omroczony jeszcze nadchodz�c� �mierci�, od ostatniej prostej � kiedy wszystkie chwile s� ju� policzone. R�ni ludzie r�nie przekraczaj� t� granic�, wszyscy jednak odkrywaj� za ni� co� dla siebie nowego � co� strasznego, wielkiego, w czym kryje si� i smutek, i ukojenie.
Niebo poczernia�o, ale ciemno�� nie trwa�a d�ugo: wzeszed� Deimos. Grunt z lekka si� zasrebrzy� i ch��d, obejmuj�cy za ka�dym krokiem kolana, kiedy naci�ga�a si� na nich materia kombinezonu, sta� si� ju� odczuwalny. Siewiergin w��czy� elektryczne ogrzewanie.
R�wnina sta�a si� teraz p�aska jak rozes�ana serweta, gdzieniegdzie jednak plami�y j� w�skimi krechami tuszu cienie rzucane przez rzadkie p�dy safaru � �a�osne okazy marsja�skiej trawy. Niespodziewanie zauwa�y�, �e stara si� na nie nie nast�powa� i zadziwi�o go, sk�d wzi�� si� ten troskliwy odruch.
Potem przypomnia� sobie� Kiedy�, w chmurny i wietrzny kwietniowy dzie� spacerowa� po d�bowym lesie. Drzewa po zimowemu jeszcze sta�y ko�lawe i nagie, ziemi� za�ciela�y kruche, �amliwe li�cie i chrz�ci�y pod nogami �o��dzie � takie same jak li�cie � szarobr�zowe� Przyjemnie by�o s�ysze� pod nogami ich chrz�st� W tym d�wi�ku odzywa�a si� moc krok�w cz�owieka, kt�ry wierzy� w siebie, w ci�ar swego zdrowego, silnego cia�a. Szed� tak, dop�ki w�r�d sztywnej trawy nie rzuci�a mu si� w oczy jaka� zielona gwiazdka. Ze dziwieniem nachyli� si�: to by� kie�ek �o��dzia, ju� wczepiony w zamarzni�t� ziemi�. Zauwa�y�, �e wok� niego by�o ju� wiele takich gwiazdek, by�y wsz�dzie, depta� po nich� Czym pr�dzej, na palcach, opu�ci� las.
Jak wtedy, Siewiergin zatrzyma� si� i nachyli� nad p�dem safaru. Nie wiedzie� dlaczego obejrzenie trawki wyda�o mu si� rzecz� wa�niejsz� ni� cokolwiek innego. �odyga safaru podobna by�a do rdzewiej�cego drutu, uko�nie wetkni�tego w grunt. By�a bardziej spr�ysta od stalowego drutu � wiedzia�, �e nie da�oby si� jej zmia�d�y� tak jak �o��dzi. Ale safar tak samo oczekiwa� godziny swego przebudzenia, jak �o��d�. W tej rozrzedzonej, ubogiej w tlen i ciep�o atmosferze tak�e by�a dla� przygotowana wiosna; nie wegetowa� � wspaniale �y� w �rodowisku �mierciono�nym dla wszystkiego co ziemskie, je�li nie by�o odgrodzone skafandrem lub �cianami szklarni.
Z tym tak�e nale�a�o si� pogodzi�.
Niespodziewanie od �ody�ki safaru odbieg� drugi, cienki jak ig�a cie� � wschodzi� Fobos.
Siewiergin wyprostowa� si�. Otacza�a go jaskrawo o�wietlona r�wnina. W�skie, zdwojone cienie za�ciela�y j� czarnym klinowym pismem. On, osrebrzony ksi�ycami, wznosi� si� nad ciemnymi hieroglifami jak pomnik.
Mimo wszystko by�o wok� niego �ycie. Ile� to razy, wpatruj�c si� w silnie zaczerwienione pole mikroskopu, zachwyca� si� trwa�o�ci� tego �ycia. Cz�sto szkie�ko przedmiotowe przypomina�o pole bitwy � tak g�sto pokrywa�y je martwe bakterie, zabijane trucizn�, ultrafioletem, promieniowaniem. Ani przeb�ysku ruchu � tak jak teraz. Ale by�o to z�udzenie. Jeden organizm na milion, nierzadko jeden na miliard ukazywa� si� ca�y � i dawa� pocz�tek nowej, zmutowanej rasie. To niewidzialne, kt�re odr�nia�o go od wszystkich, �wi�ci�o triumf nad okoliczno�ciami i zawojowywa�o dla �ycia now� sfer� tam, gdzie � wydawa�oby si� � nie istnia� �aden punkt zaczepienia.
Tak by�o zawsze. �aden b��d w przyrodzie nie by� b��dem. Narodziwszy si� w wodzie, ziemskie �ycie zaw�adn�o l�dem, wzbi�o si� w powietrze, opu�ci�o w g��b g�rniczych szyb�w. Kto wie, mo�e w ci�gu setek milion�w lat i bez udzia�u cz�owieka ci�nienie �ycia wyrzuci�oby nasiona nowych p�d�w w Kosmos, przenios�o je na nowe planety? Dlaczeg�by nie? L�d by� przecie� dla mieszka�c�w morza tak�e zgubn� pustyni�. Ale fala za fal�, zmuszani okoliczno�ciami szli do szturmu, i na tryliony gin�cych zawsze przypada�y jednostki, kt�re zdo�a�y ocale� w nowym �rodowisku.
To by� jedyny wypadek, kiedy ich istnienie si� op�aca�o. Albowiem w zwyk�ych warunkach ci sami, kt�rzy prze�yli, szybciej od innych skazani byli na zgub�. Kiedy stado ptak�w wpada w kr�g zamieci, �mier� nie wybiera ofiar na �lepo. Sprawdzony przez miliony lat ewolucji, standardowy okaz mo�e przetrzyma� t� zamie� w�a�nie dlatego, �e w jego doskonaleniu uczestniczy�y tysi�ce zamieci w przesz�o�ci. Ale biada temu, kt�ry nie jest standardowy!
On, Siewiergin, by� niestandardowy i dlatego to g�ry pokona�y jego, a nie on g�ry. Technika pozwoli�a ludziom prawie unika� strat podczas pod��ania ku innym �wiatom. Gdyby zawsze by�a bez zarzutu, ofiar nie by�oby w og�le. Niestety � pancerz nie by� i nie m�g� by� absolutny�
Nagle zrozumia�, dlaczego spo�r�d wszystkiego, o czym m�g� my�le� w swoich ostatnich godzinach, my�la� w�a�nie o tym. Nie�wiadomie, bezwiednie szuka� pocieszenia. Rozum nie jest w stanie pogodzi� si� ani z bezmy�lno�ci� �ycia, ani z bezmy�lno�ci� �mierci. Tak ju� jest zbudowany. Jakby to w czym� pomaga�o.
Otacza�a go bezgraniczna cisza. Nie, w tej minucie, kiedy zacznie si� dusi�, nie wyjmie po prostu pistoletu i nie zastrzeli si�. �ywym nie b�dzie wszystko jedno, jak zgin��. Zw�aszcza przyjacio�om � kiedy znaleziono by go z dziur� w sercu. Przyk�ad ma�oduszno�ci? Nie, to nie to� Po prostu cz�owiek ma obowi�zek walczy� do ostatniego oddechu. Tak jak walczy trawa, jak walcz� bakterie. Szansa przetrwania cz�owiecze�stwa zale�y od ka�dego z nas � po prostu�
Teraz szed� i my�la� o przyjacio�ach, o tych, kt�rych kocha�, o tym, co zrobi� i czego nie zrobi�. Wiele spo�r�d tego, co kiedy� wydawa�o si� wa�ne, straci�o teraz jakiekolwiek znaczenie. S�awa, w�adza, sukces � nie, one nie stanowi� dla cz�owieka oparcia, kiedy przychodzi �mier�. Przed ni� i po niej �yje cz�owiek jedynie dobrem, kt�re da� ludziom. Jedynie przyja��, wdzi�czno�� i mi�o�� mog� podtrzyma� i uspokoi�, kiedy nadchodzi czas rachunku sumienia� Szczeg�lnie mi�o��.
Teraz, gdyby m�g� �y� od nowa, �y�by inaczej!
Za p�no.
Fobos zaszed�. Zad�� wiaterek � ju� przedjutrzenny. To znaczy, �e doczeka jutra. Z jakiej� przyczyny pragn��, �eby to si� sta�o w �wietle S�o�ca.
W tym momencie z regulatora ci�nienia powietrza dobieg�o trzykrotne pstrykni�cie.
Zmartwia�. Sygna�. Sygna� uprzedzaj�cy, �e tlen sko�czy si� za dziesi�� minut. Koniec.
Dr�twiej�ce nogi same ponios�y go w stron� pobiela�ego od szronu g�azu. Niebo na horyzoncie nieco zblad�o, ale do wschodu S�o�ca by�o jeszcze daleko.
A gdyby tak wy��czy� ogrzewanie i zamarzn��? M�wi�, �e to bardzo podobne do snu.
I nagle nieprawdopodobnie, po zwierz�cemu zapragn�� �y�! Nie zd��y� przecie�, nie dopracowa� jeszcze, nie poprawi�, nie dokocha�! Nie m�g� tak po prostu � umrze�!!!
Zerwa� si�. Dusi�o. Jakby do twarzy kto� z ca�ej si�y przycisn�� mask�. Mimo wszystko ruszy�. P�uca wzdyma�y si� i opada�y � cz�ciej, coraz cz�ciej � parali�owa� je b�l, gard�o zaciska�o rz�enie, pada� na kolana i mimo to pe�zn�� dalej. I kiedy zanik�a �wiadomo��, a cia�o zwin�o si� w konwulsjach, zerwa� he�m i zach�ysn�� si� marsja�skim wiatrem, jak ton�cy zach�ystuje si� wod��
W p�ucach poczu� ch��d, b�l ostatnim wybuchem porazi� m�zg � i wszystko zgas�o.
Zgas�o, by zn�w zab�ysn��. Ockn�� si�, min�y skurcze skr�caj�ce p�uca i ujrza� przed sob� co� czerwonego, rozko�ysanego.
Z nieprawdopodobnym wysi�kiem uni�s� g�ow�. By�o ju� jasno. A on pe�zn��! Oddycha� marsja�skim powietrzem! Jego organizm nie by� taki jak wszystkie � prze�y�!
Nawet sobie tego nie u�wiadomi�. Czo�ga� si� dalej. Pe�zn�� w�ciekle, uparcie, nie rozumem si� ju� kieruj�c, a instynktem, do przodu, wci�� do przodu, tam � do ludzi.
W pi�tek Pawe� wymy�li� aforyzm. Le�a� na piasku i wymy�li� aforyzm: �Cz�owiek nie mo�e zrobi� tego, czego zrobi� nie mo�e�. Aforyzm nie spodoba� mu si�, by� niezbyt m�dry. Zapada� wiecz�r. Pawe� le�a� na piasku i wyobra�a� sobie, �e si� opala. Przypieka�o. Pawe� marszczy� si� i odp�dza� roje meszek zasnuwaj�cych chmur� s�o�ce. Mo�na by�o zdj�� he�m, ale zaraz zacz�oby go mdli� i meszki wype�ni�yby skafander. Zamkn�� oczy i stara� si� us�ysze� stukot pi�ki i g�osy k�pi�cych si�. G�os�w nie by�o s�ycha� � meszki k��bi�y si� bezd�wi�cznie, a k�pi�cy si� pozostali na Ziemi. Cisza przeszkadza�a w my�leniu.
Pawe� przewr�ci� si� na brzuch. Piasek by� szary i drobne muszelki podobne do pasiastych groszk�w rozsypywa�y si� w py� pod palcami. D�ugi, rosn�cy z ka�d� minut� cie� �Kompasa� dotar� do Paw�a. Ju� od czterech dni s�o�ce pe�z�o nisko nad horyzontem i teraz wreszcie postanowi�o p�j�� na spoczynek.
Czas by�o wraca� i wymy�li� sobie zaj�cie. Wypu�ci� ostatni� sond� i patrze�, jak przeobra�a si� w bia�y punkcik, targana zdradzieckimi wirami powietrznymi. Mo�na ugotowa� kolacj� albo zje�� j� na zimno. Mo�na wzi�� si� za porz�dkowanie trzeciej komory. Winny si� tam znajdowa�, zgodnie z jej przeznaczeniem, medykamenty i aparatura, a w rzeczywisto�ci � pot�uczone szkie�ka, kurz, drzazgi i okrawki metalu. Pok�adowy lekarz powinien wiedzie�, �e w trzeciej komorze nie mo�e by� cz�ci do radiostacji. Wiedz�c o tym, Pawe� b�dzie jednak mimo wszystko przebiera� �mieci na wz�r archeologa, dop�ki si� nie upewni o ca�kowitej daremno�ci poszukiwa�.
Dr�czy�o go poczucie nieuchronno�ci losu. To prawda, �e odwleka�a si� ona na kilka dni w przysz�o��, ale wystarcza�o to, aby rozbudzi� w nim t�p� nienawi�� do szarego brzegu i machiny z powykr�canego �elastwa, nazywanej jeszcze przez inercj� statkiem �Kompas�.
Obrzydliwa poczwara wylecia�a z kolczastych zaro�li si�gaj�cych pla�y i usiad�a w cieniu statku. Poczwara by�a wzrostu psa, ale cia�o mia�a kruche i cz�oniaste. Patrzy�a bacznie na Paw�a smutnymi, owadzimi oczyma. Meszki zawis�y nad ni� i zawirowa�y tr�b� powietrzn�. Poczwara zareagowa�a w ko�cu, podfrun�a i zacz�a bi� cia�em o osmalony bok statku niczym komar o szyb� okienn�.
Pawe� podni�s� si�, strzepn�� z kolan piasek i muszelki i pobrn�� w stron� luku. Cztery dni temu szuka� go ponad godzin� i my�la�, �e nigdy nie zdo�a odnale��. Wtedy wydawa�o mu si�, �e otwarty luk � to ocalenie. W istocie rzeczy niczego to nie rozwi�zywa�o.
Poczwara stukn�a w he�m, i Pawe� op�dzaj�c si� z�ama� j� wp�. Chmura meszek od razu pokry�a jej szcz�tki. Pawe� zamkn�� luk i podpar� go od wewn�trz stalowym pr�tem. Meszki ba�y si� cienia i nie zagl�da�y do �rodka, ale z nastaniem nocy m�g� pojawi� si� jaki� wi�kszy go��.
Rozebra� si� po omacku i powiesi� skafander w niszy. Awaryjne o�wietlenie w korytarzu dzia�a�o pod psem. �wiat�o mruga�o, gubi�o si� po k�tach. Przyjdzie jednak ca�kiem je wy��czy�. A to przykre � b�dzie zupe�nie ciemno.
Statek by� rozbity. Nie mie�ci�o si� to w g�owie. Statek zbudowany tak, �eby nigdy nie m�g� si� rozbi�. Je�li ju� zdarzy mu si� nieszcz�cie � wybucha, znika bez �ladu. Ale statek rozbity jak auto o s�up przydro�ny � to wr�cz upokarzaj�ce. Nadlatuj�cy od morza wiatr zako�ysa� ruin�, na pod�og� posypa� si� py�, a w poskr�canych wn�trzno�ciach statku co� zaskrzypia�o, zawy�o.
Nie by�o energii. ��czno�� zerwana. Gdyby pozosta� przy �yciu kapitan albo kt�ry� z mechanik�w, mo�e by co� wymy�lili. Cho� i to w�tpliwe. Lekarz pok�adowy, Pawe�, niczego, jak dot�d, wymy�li� nie potrafi�. Aby si� zupe�nie nie rozklei�, wypuszcza� sondy, metodycznie przeszukiwa� �adownie, przywr�ci� do nale�ytego porz�dku mostek, prowadzi� dziennik pok�adowy i napisa� list do domu. Po czym wrzuci� go w resztki zsypu na �mieci.
By�a jeszcze jedna sprawa. Najwa�niejsza i najbardziej ponura � wanny do anabiozy. Mia�y one autonomiczny blok zasilania. Temperatura utrzymywa�a si� w nich na sta�ym poziomie. Druga wachta, jak obliczy� Pawe�, b�dzie spa�a jeszcze dwa miesi�ce. Przy najbardziej ekonomicznej gospodarce. I koniec. Pawe� zostanie ostatnim cz�owiekiem na tej planecie. Potem tak�e umrze. By� mo�e szybko, je�li nie zdo�a przystosowa� si� do tutejszego powietrza, a mo�e do�yje staro�ci.
Wyobrazi� sobie siebie jako starca w podartym, wy�wiechtanym skafandrze. Staruszek wychodzi na schodki przed wros�ym w szary piasek statkiem i karmi z r�ki cz�oniaste poczwary. Poczwary potr�caj� si�, przeszkadzaj� sobie nawzajem i spogl�daj� na niego uwa�nie i gro�nie.
By�a wprawdzie jeszcze jedna mo�liwo��. Wy��czy� wanny do anabiozy. Ani jeden ze �pi�cych nie odczuje przej�cia w stan �mierci. Energi� bloku mo�na b�dzie wtedy pod��czy� do jednej z kom�r i prze�y� bezpiecznie kilka lat. Na my�l o takiej mo�liwo�ci Pawe� poczu� si� jeszcze paskudniej. Zajrza� do kabiny reanimacyjnej. Zagl�da� tam ka�dego dnia, pr�buj�c nastawi� si� na mo�liwo�� cudu. Za drzwiami zawsze wita�a go ta sama beznadziejna pl�tanina przewod�w i od�amk�w roztrzaskanych przyrz�d�w. Cho�by si� wpatrywa� nie wiadomo jak d�ugo, �aden przew�d nie powr�ci na miejsce. Nie, nie potrafi obudzi� drugiej wachty.
A mimo wszystko jego towarzysze byli �ywi � i nie by� samotny.
Pawe� wszed� do oddzia�u anabiozy. Oddzia�, usytuowany w centrum statku, prawie nie ucierpia�, chroniony niezawodnymi obj�ciami amortyzator�w. By�o tu wyra�nie ch�odniej ni� w korytarzu. Pod matowymi ko�pakami wanien odgadywa�o si� ludzkie postaci.
��Wypadki chodz� po ludziach � powiedzia� do termometru.�� Dzisiaj nas to spotka�o, jutro kogo innego. Kto� tu zawsze kiedy� trafi.
Pawe� wiedzia�, �e nikt tutaj nie trafi. Po co? Kiedy�, wiele lat temu, planet� odwiedzi�a grupa zwiadowcza, sp�dzi�a tutaj dwa miesi�ce albo dwa tygodnie, sporz�dzi�a mapy, pobra�a okazy flory i fauny, obliczy�a, �e dzie� tutejszy r�wny jest czterem ziemskim dniom, a tutejsza noc � czterem ziemskim nocom, ustali�a, �e planeta nie przedstawia na razie dla ludzi �adnej warto�ci � i odlecia�a. A mo�e nawet grupy nie by�o. Przylecia� automat zwiadowca, pokr��y� po orbicie�
S�o�ce wed�ug oblicze� Paw�a winno ju� by�o zej�� nad sam� wod�. Moment ten m�g� mie� jak�� warto�� dla przysz�ych badaczy. Warto wi�c by�o p�j�� jeszcze przed kolacj� na pla�� i sfotografowa� zmian� dnia i nocy. Poza tym, mog�o to by� pi�kne.
To by�o pi�kne. S�o�ce, nieustannie rosn�c i czerwieniej�c, pe�z�o po stycznej do jaskrawo zielonej linii horyzontu. By�o to s�o�ce pasiaste � po liliowych krechach przebiega�y nieustannie i wybucha�y snopy bia�ych iskier. Niebo, jaskrawo turkusowe bli�ej s�o�ca, stawa�o si� szmaragdowe, g��bokie i g�ste w miar� oddalania si� od niego. A za plecami sta�a ju� czarnozielona noc i szare ob�oki, rodz�ce si� gdzie� nad l�dem, pe�z�y ku morzu gasz�c i przy�miewaj�c jasne gwiazdy. Zaro�la na diunach zamieni�y si� w czarny cz�stok�, g�sty i zbity, dobiega�y stamt�d syki, trzaski i pomrukiwania na tyle obce i gro�ne, �e Pawe� wola� nie oddala� si� od statku. Fotografowa� zach�d s�o�ca r�czn� amatorsk� kamer� � jedyn�, jaka ocala�a na pok�adzie � i ws�uchiwa� si� w szmery za plecami. Pragn�� aby pr�dzej sko�czy�a si� ta�ma, aby s�o�ce szybciej rozla�o si� w pomara�czow� plam� i pogr��y�o w zieleni wody. Ale ta�ma nie chcia�a si� sko�czy�, pozosta�o jej jeszcze na pi�� minut, a i s�o�ce nie kwapi�o si� z p�j�ciem na spoczynek.
Meszki znikn�y, i by�o to niepokoj�ce. Pawe� przywyk� przez cztery dni do ich pracowitego kr��enia, do ich jawnej nieszkodliwo�ci. Noc grozi�a czym� nowym, nieznanym i z�ym, planeta bowiem by�a jeszcze m�oda, pozbawiona rozumu, a �ycie na niej pogr��one w bezlitosnej walce o byt, w kt�rej zwyci�onego nie zamienia�o si� w niewolnika, a po�era�o.
Nareszcie s�o�ce, pogr��ywszy si� do po�owy w wodzie, sp�aszczy�o si� w soczewk� i pope�z�o na prawo, gdzie wzd�u� horyzontu ci�gn�o si� czarne pasmo � brzeg w oddali zagina� si� tworz�c zatok�, w g��bi kt�rej upad� �Kompas�.
��No c� � powiedzia� do siebie Pawe�. � Dokr�cimy do ko�ca i rozpoczniemy pierwsze polarne zimowisko. Dziesi�ciokrotnie d�u�sza noc.
W�asny g�os wyda� mu si� przyt�umiony i niemal obcy. Zaro�la odpowiedzia�y na� wybuchem ha�a�liwej aktywno�ci. Pawe� nie potrafi� zmusi� si� do tego, aby doczeka� ca�kowitego zmroku. Palec sam nacisn�� guzik �stop�. Nogi same zrobi�y potrzebny krok w stron� luku, w kierunku opieku�czego wej�cia do pieczary, tak bardzo drogiej ka�demu troglodycie.
I w tym momencie Pawe� zobaczy� �wiate�ko.
Pali�o si� na samym kra�cu cypla � czarnego pasma na horyzoncie, w pobli�u kt�rego s�o�ce zapada�o w wod�. Z pocz�tku pomy�la�, �e to s�oneczny refleks odbity od ska�y albo od fali, �e ok�amuj� go zm�czone oczy.
Po dwudziestu sekundach �wiate�ko zapali�o si� znowu w tym samym punkcie. I wi�cej b�ysk�w Pawe� nie zobaczy� � s�o�ce dotar�o do, cypla, razi�o w oczy, jego rozb�yski migota�y i myli�y. Pawe� nie m�g� czeka� d�u�ej. Wgramoli� si� do luku, nie zdejmuj�c skafandra i he�mu i przeszed� na mostek. Kl�� obijaj�c si� o ostre kanty przedmiot�w, kt�re widoczne w blasku dnia, pochowa�y si� teraz.
W ciemno�ciach majaczy� fosforyzuj�cy nieco, martwy ekran teleoka. Pawe� skierowa� na niego kamer�, wy�wietlaj�c sfotografowane fragmenty. By� mo�e kamera, patrz�ca na horyzont bez przerwy, spostrzeg�a �wiate�ko wcze�niej ani�eli on.
Znowu by� zach�d. S�o�ce znowu pe�z�o po stycznej wzd�u� zielonej linii wody, siej�c kolorowe bryzgi, znowu przebiega�y po nim szaroniebieskie paski i wybucha�y snopy iskier. Oko kamery post�powa�o za s�o�cem. R�ce zacz�y odmawia� Paw�owi pos�usze�stwa � dr�a�y powoduj�c falowanie szmaragdowej wody na zaimprowizowanym ekranie.
��Patrz � nakaza� sobie Pawe�.
Po prawej stronie kadru ukaza�a si� czarna kropka � kraniec cypla. I tam, w tym punkcie, pewnie i obiektywnie zarejestrowane kamer�, zap�on�o �wiate�ko.
Ekran zgas�. Pawe� znalaz� si� w zupe�nych ciemno�ciach. Tylko przed oczami ta�czy�y purpurowe i zielone plamy. Po omacku przekr�ci� ta�m� z powrotem i zatrzyma� ten kadr, na kt�rym zab�ys�o �wiate�ko. Na ekranie zastyg�o, zatrzyma�o si� s�o�ce, zastyg� i bia�y punkcik na prawym skraju ekranu.
Wszystko to by�o nieprawdopodobne, nie mog�o si� zdarzy�. �wiate�ko winno si� by�o okaza� z�udzeniem optycznym, halucynacj�, poniewa� Pawe� pod�wiadomie oczekiwa� jakiego� zdarzenia, jakiego� drobiazgu zdolnego wr�ci� mu nadziej�. �wiadomo�� pragn�a uczepi� si� czego� za wszelk� cen�, cho�by mira�u. Ale �wiate�ko nie by�o mira�em. Kamera tak�e je spostrzeg�a.
��A dlaczeg�by nie?�� zapyta� Pawe�.
Statek nie odpowiedzia�. Bardzo liczy� na Paw�a.
�Czego ja tu jeszcze stoj�? S�o�ce ju� zasz�o i nie b�dzie przeszkadza�o w obserwacji przyl�dka. A nu� �wiate�ka ju� nie ma?�
Pawe� pomy�la�, �e je�li gdzie� w pobli�u znajduj� si� istoty rozumne, na tyle rozumne, aby pos�ugiwa� si� silnymi �r�d�ami �wiat�a, to nie ma po co oszcz�dza� awaryjnych akumulator�w. Po omacku odszuka� d�wigni� i w��czy� o�wietlenie na ca�� moc. Statek o�y�, zrobi�o si� cieplej, �ciany rozst�pi�y si�, a zdradzieckie przedmioty � kawa�ki rur, zwoje przewod�w, strz�py poszycia � pochowa�y si� po k�tach i nie przeszkadza�y ju� Paw�owi przebiec korytarzem do luku, ku wieczorowi, kt�ry przesta� by� strasznym i wrogim.
S�o�ce istotnie zasz�o. Pozosta�a po nim tylko �lepa malinowa plama, pokryta ciemnoszarymi rozpadlinami zachodz�cych na ni� ob�ok�w. Pawe� wspar� si� r�kami o skraj luku, wychyli� si� po pas na zewn�trz i liczy�: jeden, dwa, trzy, pi�� b�ysk!
�wiate�ko utrzyma�o si� sekund�, zgas�o, i Pawe� zd��y� usi��� wygodniej na drabince, zwiesi� w d� nogi w ci�kich butach, zanim zap�on�o na nowo. Mia�o bardzo przyjemny kolor. Jaki? Niezwykle przyjemny bia�y kolor. A mo�e ��ty.
A kiedy wyg�adzi�a si� i pociemnia�a plama pozosta�a po s�o�cu, �wiate�ko przesta�o migota�. Zap�on�o r�wno, jakby kto� d�ugo bawi�cy si� wy��cznikiem, uwierzy� w ko�cu w nadej�cie nocy i zapaliwszy �wiat�o najja�niej, jak tylko mo�na, usiad� do sto�u, aby zje�� kolacj� i oczekiwa� go�ci.
Z ciemno�ci rzuci�o si� ku Paw�owi co� wielkiego. Nie zd��y� nawet podci�gn�� n�g i ukry� si� w statku. Wystawi� tylko r�k� przed siebie. To co� okaza�o si� znan� mu ju� poczwar�. Poczwara omota�a chudymi cienkimi n�kami r�k� Paw�a, jej owadzie oczy b�ysn�y z wyrzutem, odbijaj�c �wiat�o padaj�ce z luku. Pawe� strz�sn�� j�, jak strz�sa si� obrzydliwego paj�ka. Plasn�a na piasek. Zawirowa�o mu w g�owie i dopiero teraz zrozumia�, �e zapomnia� opu�ci� przy�bic� he�mu i �e oddycha powietrzem planety. Gdy sobie to u�wiadomi�, ogarn�y go md�o�ci. Szybko zamkn�� luk i usiad� wprost na pod�odze �luzy, opu�ci� przy�bic� i zwi�kszy� dop�yw tlenu, aby odetchn��.
�Teraz trzeba da� sygna� � pomy�la�. � Trzeba wystrzeli� rakiet�, zapali� reflektor. Trzeba zawo�a� na pomoc.�
Ale rakiet nie ma. A je�li nawet s�, to ich poszukiwanie zajmie kilka dni. Reflektory rozbite. Jest latarnia, nawet dwie latarnie, ale obie s�abe, he�mowe. No c�, trzeba zacz�� od latarni he�mowych.
Pawe� d�ugo sta� przy otwartym luku, zas�aniaj�c i ods�aniaj�c latarni� d�oni�, a woln� r�k� op�dzaj�c si� od poczwar ci�gn�cych do �wiat�a jak �my. Ognik nie reagowa�, �wieci� ci�gle tak samo jasno i r�wno. Jego gospodarze nie podejrzewali widocznie, �e gdzie� niedaleko spotka�o kogo� nieszcz�cie. Potem, cho� w�tpliwe, �eby to mog�o pom�c, Pawe� wyni�s� ze statku mn�stwo przedmiot�w, kt�re mog�y si� pali�, i podpali� je. Ognisko by�o mizerne � w powietrzu by�o za ma�o tlenu, a i poczwary, zleciawszy si� jak na �wi�to, rzuca�y si� w ogie� i zw�gla�y, skwiercza�y jak mokre drwa. Pawe� zmarnowa� ca�y sw�j zapas spirytusu i po dziesi�ciu minutach walki z uporczywymi samob�jcami zrezygnowa� z ogniska.
Odszed� w stron� luku i patrzy� na ognik. Nie m�g� do niego przywykn��. �wiate�ko by�o jak z bajki, by�o okienkiem w chatce le�nika, ogniskiem my�liwych� A mo�e odblaskiem pod kot�em ludo�ercy?
��Dobra � powiedzia� Pawe� do poczwar, kot�uj�cych si� �ywym stosem nad jeszcze ciep�ymi, zw�glonymi drzwiczkami szafek, ksi��kami i pami�tkowymi nied�wiadkami.�� Id�.
Dobrze, je�li jest jakie� rozwi�zanie, decyzja, kt�r� mo�na podj��. Wcze�niej nie m�g� si� na nic zdecydowa�. Decyzja wymaga�a dzia�a� � licznych, r�norodnych i pospiesznych.
Najpierw Pawe� poszed� do komory anabiotycznej. Wyprawa do �wiate�ka mog�a potrwa� ze trzy godziny i w tym czasie nic nie powinno zak��ci� spokojnego snu jego zmiennik�w. Je�li co� im si� stanie � przepadnie wszelki sens wyprawy. Pawe� pod��czy� do bloku zasilania komory porz�dnie ju� nadszarpni�te akumulatory awaryjne, sprawdzi� stabilno�� temperatury w wannach i aparatur� kontroln�. Na ile m�g� s�dzi�, komorze nic nie grozi�o. Nawet gdyby nie wr�ci� przez ca�y miesi�c. To prawda, �e cz�owiekowi, wybieraj�cemu si� na trzygodzinn� przechadzk� brzegiem morza, na nic zda si� planowanie na ca�y miesi�c naprz�d, ale przechadzka zapowiada�a si� w miar� niezwykle � Pawe� nie bezpodstawnie pomy�la�, �e b�dzie pierwszym cz�owiekiem, w�druj�cym noc� po brzegu tutejszego morza.
A zatem nale�a�o si� zatroszczy� o ekwipunek osobisty, zapas wody i po�ywienia, uzbrojenie (na statku uda�o mu si� znale�� pistolet laserowy, ale Pawe� od czas�w szkolnych nie mia� takiej broni w r�ce). Wreszcie nale�a�o zamkn�� uszkodzony luk tak, aby nawet s�o� (je�li na tej planecie s�onie w��cz� si� po nocach) nie da� rady go otworzy�.
Zako�czywszy przygotowania, Pawe� wyszed� ze statku i nieoczekiwanie poczu� elegijny niemal smutek. Nieprzenikniony zmrok, kt�remu zdawa�o si� nie b�dzie ko�ca, zabarwi� niego�cinny �wiat r�norodnymi odcieniami czerni i szaro�ci, i jedyn� blisk� rzecz� w tym pustynnym kr�lestwie by� okaleczony wrak �Kompasa�, zawodz�cy pod porywami wiatru, samotny i bezbronny.
��No � no, nie rozklejaj si� � powiedzia� Pawe� do statku i pog�adzi� pieszczotliwie kad�ub poszczerbiony w czasie awaryjnego l�dowania.
��Wr�c� pr�dko, dojd� tylko po brze�ku do ognia i wr�c�.
�wiate�ko p�on�o r�wno, czeka�o. Pawe� po raz ostatni sprawdzi� dop�yw tlenu � wystarczy go na sze�� godzin, w najgorszym za� wypadku mo�na oddycha� r�wnie� powietrzem planety. Chocia� to nieprzyjemne i szkodliwe. Wyci�gn�� pistolet, wycelowa� w kamie� na brzegu i wystrzeli�. Promie� chlasn�� o kamie�, rozdzielaj�c si� na dwie po��wki �wiec�ce purpurowym, gor�cym �wiat�em. Na samym ko�cu Pawe� uruchomi� ostatecznie w�asnor�cznie skonstruowany przez ostatnie p� godziny system zap�r, kt�rego pozazdro�ci�by mu ka�dy Neandertalczyk. Luk skrzypn�� i zamkn�� si�. To wszystko. Czas by�o rusza�.
Pawe� rozgrzeba� butem stos osmalonych poczwar � ognisko dawno ju� zgas�o i ostyg�o. Przeskoczy� przez nie � nie po to jednak, aby okaza� sw� dziarsko�� � chcia� sprawdzi�, czy wszystko mia� na sobie dostatecznie mocno przytroczone.
Najwygodniej by�o i�� samym skrajem pla�y. Fale si�gaj�ce tutaj j�zorami leniwej piany sprasowa�y piasek � by� spr�ysty i twardy. Latarnia by�a chwilowo niepotrzebna, wida� by�o dobrze wszystko, co nale�a�o widzie� � nie ko�cz�cy si� pas piasku, ciemn� wod� z lewej, czarne zaro�la na diunach z prawej strony. I tak w niesko�czono��, a� do �wiate�ka.
Pawe� przeszed� kilkadziesi�t krok�w, zatrzyma� si�, obejrza� na statek. Statek by� ogromny, nieprzenikniony i strasznie samotny. Jeszcze kilka razy ogl�da� si� � statek wci�� mala�, rozp�ywa� w ciemno�ciach i zlewa� si� z niebem, i gdzie� pod koniec pierwszego kilometra drogi Pawe� nagle zrozumia�, jak jest ma�y i bezbronny, jak obcy temu morzu. Zrobi�o mu si� straszno, chcia� zawr�ci�, uciec do statku, ukry� si� w luku. Przez chwil� stara� si� wzbudzi� w sobie nadziej�, �e zapomnia� zabra� czego� bardzo wa�nego w tej podr�y, po co, chce czy nie chce, musi wr�ci�. Ale kiedy usi�owa� sobie to co� przypomnie�, odezwa� si� wstyd, zacz�o go gry�� sumienie � nie by�o po co wraca�, nie wolno by�o wraca�, i wtedy Pawe� spr�bowa� sobie wyobrazi�, �e jest �on� Lota, uwierzy�, �e je�eli si� obr�ci, zamieni si� w s�up soli. I do rana zli�� go �asi na krystaliczn� s�l mieszka�cy zaro�li.
Postanowi�, �e b�dzie �piewa�. �piewa� s�abo. Po drugiej zwrotce zaro�la zamilk�y. Piasek rozwija� si� pod stopami r�wn� wst�g�, czasami j�zyk fali podpe�za� do nogi w�drowca i Pawe� skr�ca� nieco wy�ej, omijaj�c p�aty piany. Raz przestraszy�a go bia�a plama z przodu. Plama by�a nieruchoma i z�owieszcza. Zwolni� kroku, �cisn�� r�koje�� pistoletu. Plama ros�a, i wida� by�o, jak co� czarnego, wielo�apego wysun�o si� z niej, gotuj�c si� do schwytania przybysza. Ale Pawe� szed� mimo wszystko, wystawiwszy przed siebie pistolet, i czeka�, a� plama pierwsza zdecyduje si� na atak. By� tutaj intruzem, a dla intruza nie ma nic bardziej niebezpiecznego, jak pierwszemu otwiera� ogie� � nikogo to jeszcze nie ocali�o.
Plama okaza�a si� ogromn� muszl�, a mo�e pancerzem jakiego� morskiego stworzenia. Kilka poczwar pe�za�o po niej, przypominaj�c do z�udzenia ogromne �apy.
��A kysz, nieszcz�sne!�� krzykn�� Pawe� poczwarom, i te pos�usznie zlaz�y z muszli i odlecia�y w zaro�la, bior�c go widocznie za wielkiego drapie�nika, amatora morskiej padliny.
Spod muszli wyskakiwa� wszelkiej ma�ci �ar�oczny drobiazg i umyka� do wody. W ciemno�ciach trudno by�o rozezna� si� w kszta�tach i zwyczajach �yj�tek � niekt�re nurkowa�y i rozp�ywa�y si� w pianie, inne uwija�y si� po brzegu fosforyzuj�cymi plamami.
Po zdarzeniu z muszl� Pawe� poczu� si� pewniej � mieszka�cy morza i zaro�li zaj�ci byli swoimi sprawami i nie zamierzali go atakowa�. Rozumia� wprawdzie, �e jego pewno�� siebie opiera si� na b��dnym rozumowaniu. Bo przecie� je�li istniej� �limaki, to s� i poczwary, kt�re tymi �limakami si� �ywi�. A je�li s� poczwary, to kto� tam je po�era. I jeszcze kto� po�era tych, kt�rzy �ywi� si� poczwarami. I tak dalej.
Min�a ju� godzina od czasu, kiedy opu�ci� statek, za sob� mia� najwy�ej pi�� kilometr�w drogi. Jedyne, co niepokoi�o go teraz naprawd�, to to, �e �wiate�ko nie przybli�a�o si�. Tak samo daleki by� czarny cypel, tak samo r�wny pas piasku.
I w tym momencie Pawe� zobaczy� rzek�.
Z pocz�tku s�ycha� by�o tylko szum. Szum, kt�ry wpl�tywa� si� w jednostajny rytm przyboju, zaniepokoi� Paw�a. Potem zobaczy� i rzek�, kt�ra wpadaj�c do morza rozbija�a si� na mn�stwo p�ytkich, bystrych odn�g. Brzeg wydawa� si� niewielkim p�wyspem w morzu. Mi�dzy odnogami i z obu stron delty ziemia pokryta by�a ciemnymi plamami porost�w i traw�. Przej�cie rzeki w br�d na pierwszy rzut oka wydawa�o si� nietrudne,�� ale kiedy kilka metr�w od wody jego noga zapad�a si� po kostk�, Pawe� zrozumia�, �e w rzece mog� czyha� na niego pu�apki.
Ju� nast�pny krok okaza� si� trudniejszy. Piasek sta� si� ust�pliwy i grz�ski, z chlupotem wci�ga� nog� i niech�tnie j� puszcza�.
�W ko�cu � pomy�la� Pawe� � nic mi nie grozi. Jestem w skafandrze i je�li nawet wpadn� gdzie� g��biej, nie przemocz� n�g.�
Ta my�l nie zd��y�a jeszcze opu�ci� g�owy, a Pawe� straci� grunt pod nogami i zapad� si� po pas. To nie by�o wszystko: Pr�ba wyj�cia z pu�apki najpierw zmusi�a go do pogr��enia si� o dalsze kilka centymetr�w. Skafander by� elastyczny, i b�otnista ma�, kt�ra pojma�a Paw�a, uciska�a mu piersi, dochodzi�a do ramion. Przypomnia� sobie, �e w podobnych przypadkach my�liwym, kt�rzy wpakowali si� w b�oto, zawsze trafia si� pod r�k� jaka� ga��� albo cho�by krzaczek. Ga��zi w pobli�u nie by�o, a krzaczek r�s� o jakie� trzy metry przed nim. Pawe� doszed� do wniosku, �e przy krzaczku winno by� twardziej, i skoczy� naprz�d.
Dla postronnego obserwatora jego skok wygl�da�by zapewne bardzo dziwnie: istota pogr��ona po piersi w piachu robi rozpaczliwy ruch, wyrywa kilka centymetr�w cia�a z uwi�zi, przesuwa si� o p� metra do przodu i w tym samym momencie prawie ca�kowicie znika z pola widzenia.
Skok by� pomy�k�, wybaczaln� tylko dlatego, �e Pawe� nigdy wcze�niej nie zetkn�� si� ani z b�otami, ani z grz�skimi piaskami. Teraz, nad lekko ko�ysz�c� si� i pi�trz�c� si� b�blami powierzchni� stercza�y tylko g�rna polowa jego he�mu i d�onie. Pawe� spojrza� z ukosa i zobaczy�, �e czarna granica piasku powoli, ale dostrzegalnie przesuwa si� po prze�roczystej przy�bicy. Nie ba� si� jeszcze � wszystko sta�o si� tak szybko i niespodziewanie, �e po prostu nie zd��y� przestraszy� si� jak nale�y. Staraj�c si� nie robi� zb�dnych ruch�w, dlatego �e ka�dy ruch pogr��a� go g��biej, Pawe� ostro�nie odwr�ci� g�ow� w stron� odleg�ego cypla. �wiate�ko pali�o si�. Czeka�o. G�ow� trzeba by�o mocno zadziera�, ponad piasek wystawa� tylko czubek he�mu z niepotrzebn� anten� nastrojon� na statek, na kt�rym i tak nikt go nie us�yszy. Po kilku sekundach �wiate�ko znikn�o i wszystko znikn�o. By�o ciemno, strasznie ciasno i zupe�nie nie wiadomo by�o, co robi� dalej.
Strach przyszed� wraz z ciemno�ci�. Pawe� u�wiadomi� sobie, �e jego oddech sta� si� szybki i p�ytki, brakowa�o mu powietrza, cho� by�o to nieprawd� � butle rzetelnie dostarcza�y wci�� tyle tlenu, ile nale�a�o. He�m by� dostatecznie twardy i nie grozi�a Paw�owi �mier� od uduszenia. �mier� Gdy tylko s�owo to przemkn�o w my�lach, to zaczepi�o si� w m�zgu i zosta�o tam. �mier�. Przecie� w tej jamie mo�e dopa�� go �mier�.
S�owo to mia�o jak�� magiczn� si��. To by�o odra�aj�ce s�owo, k�amliwe, z�e. Pawe� rozumia�, �e nie mo�e si� ono odnosi� do niego, dlatego� dlatego, �e na niego czekaj�. Czeka na niego Gleb Bauer i Kira Tkaczenko, i nawigator Baturin � bez Paw�a oni tak�e zgin�. I je�li kiedy� przyleci tutaj statek, a przyleci na pewno, to b�dzie za p�no. Je�li przylec� tutaj ludzie, to znajd� cia�a drugiej wachty w wannach do anabiozy, cia�a tych, kt�rzy zgin�li, i zrozumiej�, �e kto� przebywa� jeszcze przez jaki� czas na statku, a potem znik�. B�d� go szuka� i oczywi�cie nigdy nie znajd�. Nawet je�li planeta zostanie zasiedlona i po�o�� drogi, nikt nigdy nie odnajdzie doktora Paw�a, lat trzydzie�ci cztery, szatyna, wzrost sto osiemdziesi�t trzy, oczy niebieskie�
��Ano, dosy� � powiedzia� do siebie Pawe�. � W ten spos�b mo�na rozmy�la� i do rana.
Trzeba by�o spr�bowa� si� wydosta�. U�wiadomi� sobie, �e wcale nie ma zamiaru zdycha� w tej przekl�tej jamie. Nale�a�o znale�� jakie� wyj�cie z pu�apki. Ot i wszystko.
Twardy piasek ma za sob�. Wi�cej ryzykowa� nie nale�y. �adnych ruch�w naprz�d � tylko w ty�, do brzegu.
Spr�bowa� podnie�� r�ce. Mo�na to by�o zrobi�, ale z trudem, piasek by� zbity i ci�ki. Spr�bowa� pokopa� r�kami przed sob�, ale zapad� tylko g��biej w bagno, i trzeba by�o znieruchomie� na nowo, aby przezwyci�y� wybuch paniki parali�uj�cej �wiadomo��. Panika by�a irracjonalna � cia�o, czuj�c blisko�� �mierci, zacz�o si� miota�.
Pawe� �przeczeka� panik� na pok�adzie�. Wiedzia�, �e jest od niej silniejszy, pozosta� na �kapita�skim mostku� � buntownicy za� bezsilnie biegali po pok�adzie i wymachiwali r�kami. I w tym momencie nogi, palce n�g, poczu�y twardy grunt.
��Wspaniale � rzek� Pawe�, uspokajaj�c buntownik�w i tch�rzy, kt�rzy zagnie�dzili si� w jego ciele.�� To� zawsze wam m�wi�em, �e trz�sawisko nie jest bezdenne. Zwyczajna dziura. Stoimy na dnie i teraz spokojnie, nie spiesz�c si� p�jdziemy z powrotem.
Powiedzie� by�o �atwiej, ni� zrobi�. Piasek nie chcia� pu�ci� Paw�a i ci�gn�� go w d�, dno by�o �liskie i niepewne. Ale mimo wszystko zrobi� krok w g�r� po zboczu jamy i u�wiadomi� sobie, �e piekielnie si� zm�czy�. Szczeg�lnie przeszkadza� mu ci�ar b�ocka. Przez my�l przemkn�o mu wyobra�enie nurka id�cego powoli po g��binie..
��Zaczekaj � powiedzia� do siebie.�� Mam pomys�.
Po minucie prawa r�ka przekopa�a si� przez piasek i nacisn�a d�wigni� reguluj�c� dop�yw powietrza. Nacisn�� j� a� do oporu i nie puszcza� tak d�ugo, dop�ki powietrze d�awi�ce gard�o, wyciskaj�ce oczy z orbit, wstrzymuj�ce serce � nie nape�ni�o skafandra na tyle, �e kolejny krok w g�r� okaza� si� znacznie �atwiejszy.
Pu�ci� d�wigni� dop�ywu powietrza dopiero wtedy, gdy wynurzy� si� po pas z grz�skiego piasku i star�szy woln� r�k� b�oto z he�mu, zobaczy� �wiate�ko. Pali�o si� dalej.
Pawe� d�ugo siedzia� na brzegu, pozwalaj�c falom obmywa� wyci�gni�te nogi. U�miecha� si�, nie m�g� si� nie u�miecha�, kiedy kilka razy podnosi� r�ce, a�eby si� przekona�, jak lekko i swobodnie �yje si� w powietrzu.
Rzeka sp�ywa�a do morza tak samo spokojnie jak poprzednio i niemo�liwym ju� by�o odnale�� miejsce swego niedawnego uwi�zienia. Piasek wyg�adzi� si�, pogodzi� si� z utrat� niewolnika � czeka� na nowe ofiary.
Ale najwa�niejsze zadanie nie zosta�o wykonane. Rzeka zagradza�a drog� i nale�a�o j� przej��, aby kontynuowa� w�dr�wk� po r�wnym brzegu, zaczynaj�cym si� na nowo o jakie� sto metr�w dalej.
Odsapn�wszy, Pawe� podni�s� �si� i skierowa� ku zaro�lom. Muszelki trzeszcza�y pod stopami i szmery na przodzie, trzaski ga��zek, piski przybli�a�y si�, stawa�y si� coraz wyra�niejsze. Zatrzyma� si� na skraju zagajnika przypominaj�c sobie, �e do pistoletu mog�o napcha� si� piasku. Wydosta� go, przeci�gn�� r�k� po lufie. Lufa by�a czysta.
Szed� trzymaj�c si� z dala od szczebiocz�cej, niewinnej na pierwszy rzut oka rzeczki, wdrapa� si� na niewysoki pag�rek i stan�� przed zwart� �cian� chaszczy. Krzaki wyci�ga�y naprzeciw kolce i suche ga��zie sta�y ciasno niczym �o�nierze gotuj�cy si� na spotkanie wroga. Pawe� spr�bowa� rozgarn�� zaro�la, ale ga��zie pozczepia�y si� kolcami, wypada�o �a�owa�, �e nie na�o�y� r�kawic.
Przez kilka minut daremnie szamota� si� z g�szczem, usi�uj�c odnale�� w nim jakie� przej�cie, w ko�cu z w�ciek�o�ci� lizn�� po krzakach promieniem pistoletu. Promie� przeci�� w zaro�lach w�sk� szczelin�, podni�s� si� bia�y s�up dymu i krzaki czujnie zamilk�y. Pawe� w��czy� he�mow� latarni� i zobaczy�, jak zaro�la, stanowi�ce lit� ca�o��, zabli�niaj� swoj� ran�, jak pe�zn� przez szczelin� palce ga��zek i szpony kolc�w, jak osypuj� si� na ziemi� martwe badyle, a na ich miejscu wyrastaj� �wie�e p�dy.
Promie� lampy zwabi� poczwary i Pawe� po raz pierwszy zobaczy�, �e wylatuj� one z zagajnika poprzez powstaj�ce w nieprzeniknionej �cianie otwory, kt�re zamykaj� si� natychmiast za nimi jak zatrzaskuj�ce si� drzwi.
Zgasi� latarni� i zawr�ci�, op�dzaj�c si� od natr�t�w stukaj�cych prze�roczystymi skrzyd�ami w he�m i zagl�daj�cych w oczy.
Wr�ci� na brzeg. Przej�cie rzeki w br�d by�o niemo�liwe, nie spos�b by�o si� r�wnie� przebi� przez zaro�la do takiego jej miejsca w g�rnym biegu, gdzie nie b�dzie grz�skich piask�w. Wraca� nie wolno� Pozostawa�a trzecia droga � po morskim dnie. Nie obiecywa�a sukcesu, ale wyboru nie by�o. Pawe� zszed� do wody.
Dno opada�o �agodnie, fale rozbija�y si� o nogi, popycha�y w stron� brzegu i nieco �wieci�y obrysowuj�c kontury ka�dego znajduj�cego si� w wodzie przedmiotu. Pawe� post�powa� powoli po twardym dnie, staraj�c si� trzyma� skraju wysuni�tej delty. Wkr�tce trzeba si� by�o zanurzy� po pas, i jego ruchy sta�y si� p�ynne i niezr�czne jak we �nie. Gdzie�, o jakie� pi��dziesi�t metr�w od brzegu, dno nieoczekiwanie umkn�o mu spod n�g, i Pawe� zapad� si� pod wod� z g�ow�. P�ywa� nie m�g�, skafander by� za ci�ki, cho� niestety nie na tyle, aby podeszwy pewnie trzyma�y si� dna. Przy ka�dym kroku traci� r�wnowag�, ci�gn�o go w g�r� i jak na z�o�� nie m�g� namaca� butami �adnego kamienia, kt�ry pozwoli�by mu zwi�kszy� w�asny ci�ar.
Fosforyzuj�ce �yj�tka rozpierzcha�y si� na boki przed niezdarnym cz�owiekiem. Pod wod� by�o ciemniej, i Pawe� w��czy� latarni�, aby nie zboczy� z drogi. Po prawej stronie mia� piaszczyst� skarp� biegn�c� stromo w g�r� � skraj delty, z lewej dno opada�o tarasami. Pr�d rzeki odczuwa�o si� tu wyra�nie � wody napiera�y na bok i p�dzi�y w g��bin�, wida� by�o, jak po dnie przemykaj� strumyczki piasku niesione pr�dem.
Schodz�c g��biej, Pawe� pogr��y� si� w d�ungli wodorost�w, mi�kkich i ust�pliwych. Nikt nie przeszkadza� mu i�� po dnie morza, nikogo nie spotka�, a mimo to nie m�g� pozby� si� wra�enia, �e kto� go �ledzi staraj�c si� zgadn��, na ile jest silny i niebezpieczny�
Morda patrzy�a na niego z wodorost�w jedynym w�skim okiem. �wiat�o latarni he�mowej odbi�o si� w nim i oko zw�zi�o si� jeszcze bardziej, staraj�c si� widocznie dostrzec, co te� takiego kryje si� za plam� �wiat�a.
Pawe� zamar� i od raptownego zatrzymania straci� r�wnowag�, pr�d porwa� go, uni�s� i rzuci� naprz�d, ku mordzie. Roz�o�y� r�ce, aby utrzyma� si� na miejscu, i zadar� g�ow� nie chc�c wypu�ci� przeciwnika z promienia lampy. By� bezradny, nie m�g� nawet si�gn�� po pistolet, poniewa� r�ce zaj�te by�y teraz przywracaniem cia�u utraconej r�wnowagi.
Oko zamkn�o si�, rozdziawi�a si� natomiast paszcza naje�ona ig�ami. Pawe� m�g� doskonale zmie�ci� si� w tej paszczy i momentalnie dorysowa� sobie w wyobra�ni odpowiadaj�ce jej cia�o i ogon z kolcami na ko�cu. Paszcza zamkn�a si� i na powr�t otwar�o si� oko. Morda by�a najwyra�niej zdziwiona niezwyk�ym zachowaniem si� intruza ledwo dotykaj�cego ko�czynami dna, wymachuj�cego rozpaczliwie r�kami, przewracaj�cego si�, a przy tym zbli�aj�cego si� wyra�nie do niej.
Monstrum nie wytrzyma�o tego niesamowitego widowiska, uzna�o, �e Pawe� chce je zje��. Zawr�ci�o i rzuci�o si� do ucieczki. Nie mia�o cia�a, nie mia�o ogona z kolcami � tylko co� w rodzaju zakrzywionej potylicy zaopatrzonej w p�etwy.
�odygi wodorost�w zakr�ci�y si� w wirze wznieconym przez potwora.
Pawe� stan�� w ko�cu na nogach. Odpocz�wszy chwil�, wyci�gn�� pistolet i postanowi� nie wypuszcza� go z r�ki, dop�ki nie wydostanie si� na brzeg. A kiedy ruszy�, zawr�ci� przezornie, nast�pnie wydostawszy si� z wodorost�w zszed� g��biej, aby obej�� d�ungl� skrajem.
W g��binie pr�d utrudnia� poruszanie si�, podobny by� do silnego wiatru. Pawe� wyszuka� pod�u�ny kamie� podobny do ob�amanego palca i wzi�� go w woln� r�k�, aby nie da� si� znie�� porywom wody przy ka�dym kroku.
Id�c dalej wzd�u� d�ungli spojrza� na zegarek. Min�y ju� dwie godziny od czasu, gdy opu�ci� statek, spacer przeci�ga� si�. Zaro�la przerzedzi�y si� � widocznie lepiej im si� �y�o w tym miejscu, gdzie s�odka woda rzeki miesza�a si� z morsk�. A wi�c mo�na powoli kierowa� si� w stron� brzegu. W�dr�wka po morskim dnie zako�czy si� niebawem. Pawe� uradowa� si� na my�l o powrocie na l�d, gdzie mieszkaj� tylko nieszkodliwe poczwary. Zacz�� wspina� si� po �agodnym stoku i odchyliwszy g�ow� zobaczy� poprzez cienk� warstw� wody gwiazdy i strz�py fosforyzuj�cej piany na grzbietach fal. I w tym momencie poczu� silne uderzenie w plecy. Schyli� si� instynktownie naprz�d, uderzy� czo�em o przy�bic� i spr�bowa� si� odwr�ci�, aby spotka� si� twarz� w twarz z nieznanym niebezpiecze�stwem.
Nie by�o za nim nikogo.
Pawe� posta� chwil�, wodz�c latarni� i wpatruj�c si� w ciemno�ci, i znowu poczu� uderzenie w plecy. Jakby kto� szybki i swawolny zabawia� si� z nim w chowanego.
��Ach tak � powiedzia�. � Jak sobie chcesz. Ja id� na brzeg.
Zamarkowa� powolny obr�t wok� w�asnej osi, ale nagle ostro zawr�ci� i zderzy� si� nos w nos z t�popyskim stworzeniem, podobnym do ogromnego robaka. Stworzenie zobaczywszy, �e je zdemaskowano, momentalnie wzbi�o si� w g�r�, wyskoczy�o nad powierzchni� wznosz�c s�up bryzg�w i znik�o.
��A wi�c nie zapoznali�my si� � powiedzia� Pawe�. � Cho� by�e� nadzwyczaj mi�y.
Zrobi� jeszcze krok i poczu�, �e woda rozst�pi�a si�. Sta� w niej teraz po szyj�. Brzeg by� pusty i bieg� w dal ku �wiate�ku (�wiate�ko Pawe� zobaczy� najpierw) r�wnym pasmem. Rzeka szumia�a za plecami bezsilna, niezdolna go ju� zatrzyma�. Pawe� upu�ci� kamie� i chcia� wyj�� z wody, gdy nagle kto� chwyci� go za nog� i silnie szarpn�� w g��bin�.
Woda zakot�owa�a si�. Pawe� straci� orientacj� i zrozumia� tylko, �e co� go ci�gnie z powrotem w morze, na co nie ma najmniejszej ochoty. Stara� si� wyrwa� nog�, w��czy� latarni�, wystrzeli� do istoty, kt�ra go zaatakowa�a � wszystko naraz.
Wreszcie lampa zapali�a si�, ale w zm�conej wodzie Pawe� w �aden spos�b nie m�g� dostrzec swego prze�ladowcy i wtedy wyci�gn�wszy nadludzkim wysi�kiem pistolet, wystrzeli� w jego stron�. P�omie� pistoletu by� o�lepiaj�co jasny, uchwyt napastnika os�ab�. Pawe� przysiad� na dnie i u�wiadomi� sobie, �e stara� si� go wci�gn�� w g��b swawolny robak, kt�ry tak boja�liwie umyka� niedawno. Wi� si� teraz rozci�ty promieniem na dwoje. Woda jeszcze bardziej zm�tnia�a. Paw�owi, nie wiedzie� dlaczego, zrobi�o si� �al robaka i pomy�la�, �e nie chcia� on po prostu rozstawa� si� z cz�owiekiem, do kt�rego poczu� sympati�. Ot, chcia� zaprowadzi� do siebie, przedstawi� rodzinie � ale nie wiedzia� biedak, za jak� cz�� cia�a chwyta si� ludzi prowadz�c ich w go�cin�.
Pawe� posta�, popatrzy� na wij�cego si� czerwia i ju� chcia� wyj�� na brzeg, gdy z g��bin wyskoczy�o stado cienkich wrzecionowatych ryb, zwabionych widocznie zapachem krwi. Wrzecionowate stworzenia rozdwaja�y si� na kszta�t szczypiec i wbija�y si� w olbrzymiego robaka. By�o ich bardzo wiele. Widowisko walki po��wek czerwia z drapie�nikami by�o tak okrutne i brutalne, �e Pawe� nie m�g� oderwa� od niego wzroku � sta� i patrzy�. Gdy jednak jedno z wrzecion rzuci�o si� ku niemu sprawdzaj�c, kto tak jasno �wieci, zrozumia�, �e nie wolno mu zatrzymywa� si� d�u�ej. Wy��czy� latarni� i pospieszy� do brzegu z nadziej�, �e ogromny robak jest dla drapie�nik�w o wiele bardziej apetycznym k�skiem ani�eli jego skafander.
Niestety, wrzeciono pomy�la�o inaczej. Wpi�o si� w bok i rwa�o tkanin� jak z�y pies. Pawe� musia� u�y� pistoletu i rozp�ata� je promieniem. W tym momencie kilka innych ryb porzuci�o czerwia i rzuci�o si� w pogo� za Paw�em.
Cofa� si� w stron� brzegu siek�c promieniem po zwinnych cia�ach drapie�nik�w, ale wygl�da�o na to, �e na miejsce zabitego pojawia si� natychmiast inny osobnik. Dwa razy uda�o im si� przedrze� do skafandra i cho� tkanina nie poddawa�a si� z�bom, nie przestawa�y jej targa� i skuba�, jakby jej op�r dodawa� im si�.
Jednemu uda�o si� przegry�� skafander i wpi� si� w nog�. Pawe� rycz�c z b�lu, czuj�c jak woda leje si� przez otw�r i miesza si� z krwi�, jak wci�� nowe i nowe wrzeciona rozrywaj� mu nogi, rzuci� si� z rozpacz� do brzegu. Chlasta� jeszcze po wodzie s�abn�cym promieniem, woda kipia�a wok�, bucha�y fajerwerki iskier i k��by pary.
Wyczo�ga� si� wreszcie na piasek, wyci�gaj�c za sob� drapie�niki wpijaj�ce si� w jego cia�o chwytem buldoga, a raczej nie drapie�niki, a ich strz�py, poniewa� wszystkie by�y martwe, posiekane promieniem pistoletu.
W miejscu uk�szenia �ydka piek�a. Z�by napastnik�w wbi�y si� w mi�sie� i Pawe� czu�, jak krew p�ynie mu z rany, ale nie mia� jej czym zatamowa�. Pope�ni� niewybaczalny dla lekarza b��d � nie zabra� z sob� nawet plastra.
��Goni� by takich � powiedzia� do siebie.�� Oczekiwa�e�, �e sp�dzisz przyjemny wiecz�r, wybra�e� si� na spacer przy ksi�ycu.
Poczu� ogromne zm�czenie, pragn�� tylko po�o�y� si� i nie chodzi� nigdzie wi�cej. Nawet nie wr�ci� na statek, dlatego �e wraca� trzeba b�dzie znowu po morskim dnie, a takie podr�e mo�na podejmowa� tylko raz w �yciu. �Zakop si� zwyczajnie w piasku i �pij� � podpowiada�o zm�czone cia�o. �Nikt ci� nie dotknie. Odpoczniesz godzin�, dwie i p�jdziesz dalej.� Mdli�o go coraz bardziej i mia� k�opoty z oddychaniem.
Ale� to jasne, u�wiadomi� sobie. Przez dziur� w skafandrze oddycha tutejszym powietrzem. A to pech! Odwin�� kawa� sznura wisz�cego akselbantem przez rami� � zabra� go z sob� na wypadek, gdyby potrzebna by�a lina � odci�� promieniem pistoletu p�metrowy kawa�ek i na�o�y� opask� poni�ej kolana. Nie by�o to zbyt rozs�dne � noga zdr�twieje i i�� b�dzie trudniej, ale na mieszaninie swojego i tutejszego powietrza te� daleko nie poci�gnie.
Odcinaj�c sznur, Pawe� zauwa�y�, �e pistolet daje zupe�nie s�abiutki p�omie�, Pozosta� tylko n�, ale czy� mo�na by�o go uwa�a� za skuteczn� bro�? Potem zrobi� jeszcze jedno nieprzyjemne odkrycie � w czasie walki na dnie plecak otworzy� si� i zapasy jedzenia pad�y �upem ryb. Na dnie plecaka pozosta�a tylko tubka z sokiem. Pawe� wypi� po�ow�, a reszt� starannie schowa� w bezpiecznym miejscu.
Najrozs�dniej by�oby powr�ci� teraz na statek. Mo�e uda si� pod�adowa� pistolet, a co najwa�niejsze, odnowi� zapas wody i zmieni� skafander. Dalej i�� by�oby nierozs�dnie. Z ka�dym krokiem powr�t staje si� coraz bardziej problematyczny, coraz bardziej nie wiadomo, co jest przed nim i co kryje si� za �wiate�kiem. Mo�e to po prostu czynny wulkan.
Aby nie roztrz�sa� d�u�ej, Pawe� poderwa� si� mimo b�lu nogi i �wawo poszed� po piasku w kierunku �wiate�ka, nie ogl�daj�c si� za siebie.
Chcia�o mu si� pi�. Kiedy si� wie, �e pozosta�y jeszcze tylko dwa �yki napoju, zawsze si� chce pi�. Aby odwr�ci� uwag� od pragnienia, skoncentrowa� si� na b�lu w nodze, ale ju� po dwustu krokach nie musia� tego robi� specjalnie � noga dr�twia�a i �mi�a jak bol�cy z�b. �Tego jeszcze brakowa�o, �eby ryby by�y jadowite � pomy�la� Pawe�. � Trzeba mi by�o od razu rwa� do brzegu, gdy tylko je zobaczy�em. A ja sta�em i gapi�em si� ca�� minut�.�
Uporu starczy�o mu jeszcze na p� kilometra. Potem musia� przysi���, rozlu�ni� sznur, zwi�kszy� dop�yw tlenu, aby nie utraci� przytomno�ci. A mimo to czu� si� coraz gorzej. Widocznie straci� du�o krwi. Przez chwil� sta�o si� mo�liwe, �e m�g� spojrze� na siebie z zewn�trz i jako lekarz postawi� sobie diagnoz� obiektywn� i okrutn�. Diagnoza brzmia�a: �nie dojdzie�!
��A jednak dojd� � odpowiedzia� Pawe� na diagnoz�. � Tam czeka Gleb i ca�a druga wachta.
Znowu zacisn�� sznur � odpoczynek mimo wszystko nie pom�g�, tylko tlen bezczelnie ulatywa� w niebo � i doku�tyka� do zaro�li. Krzaki by�y tutaj wy�sze, nie tak kolczaste, bardziej podobne do drzew. Chcia� odci�� ga��� no�em, ale r�ce odm�wi�y mu pos�usze�stwa i musia� znowu wydosta� pistolet i odpi�owa� j� promieniem.
Dalej Pawe� szed� podpieraj�c si� gibk� lask� i pow��cz�c chor� nog�. By� zapewne podobny do umieraj�cego w�drowca na pustyni albo do badacza polarnego z dawnych czas�w, ostatkiem si� d���cego do bieguna. A je�li wypada�o, aby za w�drowcem polarnym bieg� wierny pies, to i Pawe� mia� swoich towarzyszy, nie tak sympatycznych jak psy, ale wiernych � kilka poczwar unosi�o si� nad jego g�ow�, raz po raz opadaj�c na piasek. Nie by�y natr�tne, przeciwnie, nawet grzeczne. Ale czu�o si�, �e bardzo pragn� tego, aby dwunoga istota jak najpr�dzej pad�a na piasek i zdech�a.
Kiedy� b�d� tutaj mieszka� ludzie, pomy�la� Pawe�. Wybuduj� domy i ulice i by� mo�e nazw� kt�r�� z nich imieniem �Kompasa�. W d�ugie wieczory b�d� przychodzi� na brzeg morza alejkami wytyczonymi w zagajnikach, b�d� rozkoszowa� si� pasiastym s�o�cem, zielonkaw� wod�, a oswojone poczwary b�d� pilnowa� dzieci i przysiada� na m�skich ramionach. Ludzie przecie� bardzo szybko wpadaj� na spos�b, jak poprzestawia� wszystko do g�ry nogami. By� mo�e, naucz� si� nawet zbiera� zielon� paj�czyn� z wodorost�w i tka� z niej wytworne szale, trwa�e, migotliwe, lekkie. A tymczasem on, Pawe�, ku�tyka po piasku i prze�laduj� go zupe�nie nie oswojone poczwary, poj�cia nie maj�ce o tym, �e cz�owiek to kr�l stworzenia. Tylko cz�owiek i nikt poza tym�
Ale kto zapali� �wiate�ko? Kto wyczekuje podr�nika za otwartymi okiennicami? Czy przywita go �yczliwie? Zadziwi si�? Przywita ogniem, wystraszywszy si� nieznajomego? Przecie� je�li istoty rozumne pojawi�y si� tutaj stosunkowo niedawno, to mog� si� okaza� niedostatecznie rozumnymi, aby spieszy� z pomoc� jakim� tam kosmonautom.
Ale najwa�niejsze � to doj��. Nieistotne teraz, czy czeka tam wr�g, czy przyjaciel, czy to po prostu wulkan, czy �wiec�cy krzak. Je�li zacznie rozmy�la�, da zm�c si� w�tpliwo�ciom, i si�y szybko opadn�. Padnie i dostarczy niezas�u�onej satysfakcji cz�oniastym poczwarom.
�wiate�ko tymczasem przybli�a�o si� Brzeg dosy� gwa�townie za�amywa� si� w stron� przyl�dka, na ko�cu kt�rego, nieprawdopodobnie daleko, ale o ile� bli�ej ani�eli poprzednio, p�on�o �wiate�ko. Krzaki odst�pi�y od brzegu rozerwane niewysok� skalist� grz�d� � grzbietem przyl�dka. W��czywszy na chwil� latarni� Pawe� ogl�da� pob�yskuj�ce czarne ska�y, regularnie z�bate jak �ciany starej twierdzy. Potem trzeba by�o latarni� wy��czy� � poczwary rzuca�y si� na ni� z zapami�taniem. Je�li wcze�niej ich uderzenia wydawa�y si� lekkie, teraz ka�de zderzenie odzywa�o si� wybuchem b�lu i nawrotem obrzydliwych md�o�ci.
Zrobi�o si� jeszcze ciemniej, ob�oki zamieni�y si� w zwarty ca�un i zacz�� pada� deszcz � g�sty, drobny, �ciekaj�cy po przy�bicy rozga��ziaj�cymi si� strumykami. Pawe� od razu zapragn�� och�odzi� sobie nim twarz � powinien by� przecie� �wie�y i rze�ki. Podni�s� przy�bic� i wychyli� g�ow� na zewn�trz. Krople spadaj�ce na czo�o by�y ciep�e i � co najdziwniejsze � deszcz ni�s� dziwne, odurzaj�ce zapachy ziemi skrywaj�cej si� za zaro�lami, zapachy sennych las�w, soczystych step�w, ogromnych, rozpo�cieraj�cych si� na ziemi zaborczych kwiat�w, rozpadlin wype�nionych law�, poros�ych b��kitnymi mchami lodowc�w, gnij�cych pni, z kt�rych noc� tryskaj� snopy kolorowych iskier�
Rozpaczliwym wysi�kiem, trac�c �wiadomo��, otumaniony przywidzeniami, kt�re przyni�s� deszcz, Pawe� opu�ci� przy�bic�. Trzeba by�o si��� na piasku i przep�dzi� majaki, oddycha� g��boko i r�wno i walczy� z nieodpartym pragnieniem snu. Pawe� stara� si� rozz�o�ci�. Ruga� siebie, drwi�, wykrzykiwa� co� obra�liwego pod adresem poczwar, kt�re rozsiad�y si� wok� niego kr�giem na piasku�
Potem znowu szed�. I wydawa�o mu si�, �e w �lad za nim kroczy s�o�, wielki szary s�o� ze spr�yst� tr�b� i obwis�ymi uszami. Tupa� po piasku i dogania� Paw�a. S�o� by� przywidzeniem i poczwary by�y przywidzeniem. �wiate�ko tak�e by�o przywidzeniem. Nie by�o w istocie niczego pr�cz piasku i wody. Dobrej zielonej wody. Jak mi�kko by�oby w niej pole�e�. Woda zaniesie go z powrotem do statku, po�o�y przy luku, i Gleb Bauer sam, z w�asnej woli wyszed�szy z anabiozy, podejdzie, we�mie Paw�a na r�ce, zaniesie do kajuty i powie: �Zuch z ciebie, S�awa, daleko zaszed�e��.
Potem przysz�o rozja�nienie umys�u. B�l. Szare, niskie niebo. Szorstki piasek. Ska�y nawis�e nad w�skim, piaszczystym pasemkiem zakrywaj�ce �wiate�ko. Pawe� walcz�c z b�lem i b�ogos�awi�c go za to, �e przywr�ci� mu �wiadomo��, opar� si� r�k� o ska��, wyci�gn�� tubk� z sokiem i dopi� j�. Poczu� si� jeszcze gorzej, ale w g�owie mu poja�nia�o. Natychmiast pospieszy� naprz�d, boj�c si� na nowo utraci� �wiadomo��, zwariowa�, uwierzy� w �askawo�� fal i spok�j.
Ale s�o� wci�� szed� za nim. On jedyny pozosta� z przywidze�. Jego kroki by�y realne, ci�kie, wydawa�o si�, �e piasek dr�y i ugina si� pod nim.
Niepokoi�a go nieobecno�� �wiate�ka. A nu� przejdzie obok, minie je, a nie starczy mu si� aby zawr�ci�, wdrapa� si� na ska��, obejrze� si�. Pawe� zupe�nie nie m�g� sobie wyobrazi�, ile czasu up�yn�o od chwili, gdy skr�ci� w przyl�dek. Luki w �wiadomo�ci mog�y by� chwilowe, ale mog�y i trwa� d�ugo.
A s�o� jest zupe�nie blisko. Dyszy za plecami. Wystarczy�oby tylko, aby Pawe� odwr�ci� g�ow�, a widzenie zniknie. Ale w �aden spos�b nie potrafi� si� zmusi�, aby to zrobi�. Zm�czy� si� nie tylko fizycznie. Zm�czy�o si� wszystko � rozum i wyobra�nia, i uczucia. Umys� odmawia� przyswajania nowych obraz�w i reagowania na nie, nie by� w stanie ani si� ich ba�, ani ignorowa�. By�o mu zupe�nie wszystko jedno, czy idzie za nim s�o�, czy to tylko p��d chorej wyobra�ni, ostatek majacze�. Mimo wszystko Pawe� obejrza� si�. Mia� nadziej�, �e nie zobaczy niczego, opr�cz poczwar.
Ale s�o� by�. Nie, to nie by� �aden s�o�. Po prostu kolos, bry�a w kszta�cie amfory w niepoj�ty spos�b kolebi�ca si� za nim z ty�u, dopasowuj�ca sw�j ruch do szybko�ci cz�owieka, nawet utykaj�ca na jedn� stron�, jakby pow��czy�a nog�. Nie mia�a ani oczu, ani tr�by. Tylko w najbardziej nieoczekiwanych miejscach jej ogromnego cia�a nagle wzdyma�a si� szara b�onka, tworz�c kr�tkie macki.
Pawe� w��czy� latarni�. W tym momencie przepad� gdzie� b�l i ogarn�a go z�o��, kt�r� tak bezskutecznie stara� si� w sobie wzbudzi�. Przecie� tylko par�dziesi�t krok�w pozosta�o do celu, do �wiate�ka. Tak si� nie robi. To nieuczciwe. To wprost nieuczciwe ze strony planety.
Bry�a nie odst�pi�a, tylko w tym miejscu, na kt�rym spocz�� promie� latarni, utworzy�o si� zag��bienie, jakby �wiat�o namacalnie napiera�o na b�on�. Pawe� powi�d� promieniem po ciele bry�y, i ta z nieoczekiwan� lekko�ci� umkn�a spod niego, rozdzielaj�c si� na dwie cz�ci tworz�ce kszta�t podobny do klepsydry.
Wyszarpn�� pistolet, nacisn�� spust, ale promie�, kt�ry emitowa�a bro�, poci�gn�� si� cieniutkim pasemkiem, ch�odnym i niegro�nym, i urwa� si� przed bry��. Pawe� odrzuci� pistolet. By� za ci�ki jak na jego obecne si�y i zupe�nie bezu�yteczny.
Pawe� i bry�a stali naprzeciw siebie. Wy��czy� latarni�. Bry�a rozros�a si� wszerz i znowu sta�a si� worem kartofli o wysoko�ci dwupi�trowego domu. Jedna z poczwar podlecia�a nieostro�nie zbyt blisko do niej, i wyci�gni�ta z b�ony macka schwyta�a j� i schowa�a w g��bi cia�a.
��Do diab�a!�� zakl�� Pawe�, kolos zako�ysa� si� us�yszawszy g�os.�� Lepiej jednak p�jd�.
Odwr�ci� si� do bry�y plecami, bo i tak nic innego nie m�g� zrobi�, i poszed�. I tylko deszcz zbyt g�o�no stuka� w he�m, dzwoni�o w uszach. Ale trzeba by�o i�� i nie odwraca� si�.
Kolos zbli�y� si� do niego. Czu� to nie odwracaj�c si�. Ska�y rozst�pi�y si�, przyl�dek si� ko�czy�. Jedna ze ska�, wy�sza od innych, z p�askim szczytem, sta�a na samym jego skraju. To na niej pali�o si� �wiate�ko, a raczej o�lepiaj�ca latarnia umocowana na s�upie. Wok� �wiat�a roi�y si� poczwary, podstawa s�upa usiana by�a ich trupami. Do szczytu latarni, do pomostu, na kt�rym sta�a zamocowana, by�o z pi�� metr�w. Na tym samym pomo�cie widoczny by� czarny dwumetrowy blok, mieszcz�cy widocznie urz�dzenia zasilaj�ce. I to wszystko.
Nie by�o chatki z otwartym oknem, nie by�o jaskini z p�on�cym ogniskiem, nie by�o nawet czynnego wulkanu. By�a po prostu automatyczna latarnia morska, ustawiona przez kogo� mieszkaj�cego daleko st�d i w�tpliwe, czy cz�sto tu zagl�daj�cego.
Wyprawa utraci�a ca�y sens. Pawe� wczo�ga� si� na ska�� z tej strony, z kt�rej stok by� �agodny. Na ten ostatni odcinek drogi stara� si� zebra� wszystkie si�y, lecz nie by�o ich sk�d bra�. M�g� przej�� prawie wszystko i znie�� prawie wszystko, gdy przed sob� mia� cel. A gdy celu zabrak�o�
Bry�a tak�e pe�z�a po skale, odrobin� szybciej ani�eli Pawe�. I gdy dotkn�� na koniec metalicznego, b�yszcz�cego od deszczu g�adkiego s�upa, bry�a wypu�ci�a macki i dotkn�a jego nogi. Chorej, zdr�twia�ej nogi. Straszliwy b�l zmusi� go do krzyku, poniewa� macka odkry�a dziur� w skafandrze i wpi�a si� w ran�.
Pawe� wyszarpn�� nog�, przywar� do s�upa, r�ka natrafi�a na dr��ek i wpi�a si� we� kurczowo. Kr�tkie pr�ty stercza�y po obu stronach s�upa � po tej drabince wdrapywa� si� widocznie pracownik konserwuj�cy latarni�. Paw�em kierowa� ju� tylko instynkt samozachowawczy. �wiadomo�� wy��czy�a si�, nie wiadomo dlaczego po g�owie kr��y�a tylko jedna my�l: dobrze by�oby, gdyby przyjecha� latarnik, latarnik� Potem by�a ciemno�� i jeszcze wi�kszy b�l � to druga macka pe�z�a po nodze. �wiadomo�� wr�ci�a mu dopiero na pomo�cie latarni. Nigdy potem nie m�g� zrozumie�, jak zdo�a� pokona� te pi�� metr�w wysoko�ci ze sparali�owan� z b�lu nog�, opad�y z si�. Patrzy� w d�. Ciemna bry�a otoczy�a s�up i pe�z�a powoli ku g�rze. Pawe� wyci�gn�� n� i chlasn�� nim po pierwszej wydostaj�cej si� na pomost macce. Macka cofn�a si� i schowa�a, ale na jej miejsce wygramoli�a si� nowa.
Pawe� cofa� si� powoli w stron� czarnego pud�a energobloku. By� w nim w�az, ale zamkni�ty. Wodzi� r�k� po g�adkiej twardej powierzchni, maj�c nadziej� odnale�� jaki� przycisk albo d�wigni�, i nie �mia� odwr�ci� twarzy w jej stron�, poniewa� trzeba by�o stale siec no�em po upartych p�atkach drapie�nego kwiata, zatrzymuj�c je promieniem �wiat�a. A p�atki zwijaj�c si� spe�za�y do �rodka, kwiat za wszelk� cen� chcia� zamkn�� w swym kielichu nogi Paw�a. W�az otwar� si� nieoczekiwanie. Wpadaj�c do �rodka Pawe� straci� przytomno��.
Gdy otworzy� oczy, �wiat�o p�on�o r�wno i jasno. Le�a� w niewygodnej pozie utkn�wszy g�ow� w k�cie pud�a. �y�. Za otwartym lukiem b�yszcza�y krople deszczu dr��c w locie, jak dr�y wszystko, na co si� patrzy przez os�on� si�ow�.
Pawe� siad� i rozgl�da� si� powoli. G�owa bola�a go tak, �e chcia�o si� j� odkr�ci� i po�y� cho� chwil� bez niej. Nogi nie mia�. �ci�lej � nie czu� jej. Czarne na zewn�trz pud�o, w �rodku okaza�o si� jasne, a zarazem wi�ksze. Przez ca�� boczn� �cian� ci�gn�� si� pulpit. Wisia� nad nim male�ki obrazek, zwyk�a stereopoczt�wka, jakie ludzie posy�aj� sobie na Nowy Rok: brzozowy zagajnik, s�oneczne plamy na li�ciach i bia�e ob�oki na niezwykle b��kitnym niebie. Kosmonauci staj� si� sentymentalni z dala od Ziemi. I je�li gdzie� w drodze, czy to na Marsie, czy na Saturnie, dogoni ich poczta, przechowuj� te poczt�wki pieczo�owicie i wieszaj� je na �cianach kajut.
Ca�a reszta by�a ju� zrozumia�a i prosta: pulpit dalekiej ��czno�ci, zapasowy skafander na wypadek, je�li kosmonauta, kt�ry uleg� wypadkowi, dotrze do automatycznej latarni ustawionej przez zwiadowc�w na bezludnej planecie, szafka z wod�, lekarstwami i �ywno�ci�, bro�, przeno�ny blok energetyczny�
Kiedy� dawno temu ludzie w tajdze, opuszczaj�c zagubion� w g�uszy chatk�, pozostawiali w niej zapas soli, zapa�ki, naboje, kt�re mog�y si� przyda� podr�nemu opad�emu z si� lub b��dz�cemu. I takie radiolatarnie tradycyjnie nazywano chatkami. Nie wiadomo kto i kiedy wymy�li� t� nazw�, wa�ne, �e si� przyj�a.
Mrucza�y przyrz�dy i do Centrum nieprzerwanie p�yn�a informacja o temperaturze powietrza, wilgotno�ci, sejsmice planety. Planeta nie by�a jeszcze zbadana, ale chatka sta�a i czeka�a na cz�owieka. I nawet okry�a go swoim polem si�owym, gdy dopad� go prze�ladowca, i otwar�a przed nim drzwi, dlatego �e potrafi�a odr�ni� cz�owieka od ka�dej innej istoty.
Najpierw Pawe� dobra� si� do apteczki, odszuka� �rodki antyseptyczne, tabletki u�mierzaj�ce, �ci�gn�� skafander, pokiwa� ze wsp�czuciem g�ow�, ujrzawszy, w co zamieni�a si� noga. Wr�ci� mu humor i po�a�owa� nawet, �e w chatce nie ma kamery, kt�ra pozwoli�aby mu uwieczni� t� sin�, opuchni�t� k�od�, tak niedawno b�d�c� nog� lekarza pok�adowego. Nast�pnie straci� troch� czasu staraj�c doprowadzi� si� do normy.
Potem przeku�tyka� do pulpitu ��czno�ci, prze��czy� radiostacj� na r�czne nadawanie i wystuka� SOS na wszystkie kosmiczne kana�y. Poza kolejno�ci�. I s�ysza�, i widzia�, jak zamiera�a ��czno�� w galaktyce, jak przerywaj� prac� stacje planet i statk�w, jak ws�uchuj� si� radiotelegrafi�ci w s�abe, dalekie wo�anie, jak w Centrum Kosmicznym zapalaj� si� sygna�y alarmowe, a anteny wiruj� nastawiaj�c si� na chatk� numer taki i taki, a nie znany Paw�owi statek, znajduj�cy si� w sektorze dwunastym, otrzymuje rozkaz, aby niezw�ocznie zmieni� kurs�
Kiedy przysz�o potwierdzenie ��czno�ci, Pawe� dowiedzia� si� nawet nazwy id�cego na pomoc statku � �Segie�a�. B�dzie tutaj za tydzie�, albo mo�e troch� wcze�niej.
Potem po�o�y� si� spa�. Spa� sze�� godzin i obudzi� go niepok�j, poczucie konieczno�ci podj�cia jakiej� decyzji, zrobienia czego� i spieszenia dok�d�. I zrozumia�, �e nie powinien siedzie� d�u�ej w tej zacisznej skrzynce i wylegiwa� si�. �e to wr�cz nie wypada. Szczeg�lnie kiedy noga jest ju� sprawna (cho� troch� pobolewa), a w kieszeniach zapasowego skafandra mieszcz� si� naraz dwa pistolety.
Zawiadomi� Centrum, �e wraca na statek. A tam odpowiedziano mu �w porz�dku�, poniewa� nie wiedziano, �e do statku jest dziewi�� kilometr�w pieszo � a zreszt�, co to znaczy dziewi�� kilometr�w dla dyspozytora Centrum, mierz�cego odleg�o�ci tylko parsekami?
Pawe� zszed� po drabince. By�o zupe�nie ciemno. Zmierzch ko�czy� si�. Poczwary bi�y jak �my o szk�o latarni. Wzdrygn�� si� na my�l o tym, jak b�dzie musia� zej�� do wody, kiedy trzeba b�dzie obchodzi� zdradzieck� rzek�, zmarszczy� si� pomy�lawszy, �e s�o� mo�e przyj�� nie sam, a w towarzystwie. Ale ostatecznie wszystko to by�y g�upstwa. Najwa�niejsze, �e statek �Segie�a� za tydzie� albo troch� wcze�niej wyl�duje na brzegu.
I lekko utykaj�c, poszed� po ubitym piasku tu� przy zielonej wodzie. Fale nios�y na swych grzbietach �wietlist�, fosforyzuj�c� pian� i stara�y si� liza� jego buty. Pada� drobny deszcz nios�cy z sob� widzenia o lasach, stepach i ogromnych, drapie�nych kwiatach, szczelinach wype�nionych law�, o lodowcach poros�ych b��kitnymi mchami i gnij�cych pniach drzew, z kt�rych tryskaj� snopy kolorowych iskier�
Z okien tych dom�w dobrze wida� park du Champ de Mars, no i oczywi�cie wie�� Eiffla. Pan Barbet siedzia� na tarasie, odpoczywaj�c po upalnym m�cz�cym dniu, i patrzy� w lipcowe niebo. Dochodzi�a godzina pierwsza. Daleki grzmot sprawi�, �e pan Barbet wsta�, podszed� do balustrady i pomy�la�: �Nadchodzi burza�. W chwil� p�niej dostrzega� r�j meteor�w, kilkana�cie srebrnych smug nad Laskiem Bulo�skim. �Ach, jakie� to pi�kne � stwierdzi� w duchu � warto by�o posiedzie� na tarasie� do pierwszej w nocy.� Smugi zgas�y, znowu zagrzmia�o. Pani Barbet krzykn�a przez sen i obudzi�a si�.
� �ni�am koszmar � powiedzia�a do m�a.
Stali teraz oboje przy balustradzie.
��Oberwa�a si� chmura, Sekwana wyst�pi�a z brzeg�w i woda zala�a ca�� nasz� dzielnic�. Po Polu Marsowym p�ywa�y tratwy i �odzie. Tysi�ce ludzi wspina�o si� po wie�y Eiffla. Jak to dobrze, �e mieszkamy na jedenastym pi�trze � zako�czy�a pani Barbet, otuluj�c si� szlafrokiem.
��Zimny wiatr � skonstatowa� m��. � Wracaj do ��ka.
��Bardzo zimny. Sp�jrz!�� zawo�a�a pani Barbet � pada �nieg.
� �nieg o tej porze?�� zdziwi� si� pan Barbet.�� To niemo�liwe.
��Wi�c co takiego?
��P�atki czego�, ale nie �niegu. Lekko fosforyzuj�, opadaj� na trawniki i trawa poczyna jarzy� si� b��kitnym �wiat�em. Dziwne zjawisko.
��M�j sen � zacz�a pani Barbet i umilk�a nagle, bo pocz�y p�on�� drewniane �awki w parku.
��Zatelefonuj� po stra� po�arn� � zdecydowa� pan Barbet.
Przyjecha� jeden w�z, trzy �awki sp�on�y, dwie ocalono. Podoficer stra�y przeciwogniowej podzi�kowa� panu Barbet za obywatelsk� postaw�.
��Mog�y sp�on�� wszystkie �awki � m�wi� � a od �awek mog�y zaj�� si� drzewa, od drzew domy, by� mo�e, pana interwencja uratowa�a Pary� przed po�arem.
��Pan uprzejmie przesadza � broni� si� pan Barbet.
��No, w ka�dym razie szkoda by by�o tak pi�knych, starych drzew.
��O, meteor!�� zawo�a� pan Barbet.
��Spadnie na nasze g�owy, uciekajmy, uciekajmy!�� krzycza�a pani Barbet.
Ognista kula r�bn�a w sam �rodek klombu, ziemia lekko zadr�a�a, zad�wi�cza�o szk�o w mieszkaniach.
��Do diab�a!�� zakl�� podoficer i podbieg� do samochodu.
Po up�ywie pi�ciu minut przyjecha�o p� tuzina woz�w stra�ackich, zapalono reflektory i w�wczas pan Barbet zobaczy� krater o �rednicy dwudziestu metr�w.
��Nic si� nie sta�o � uspokaja� �on� � na Pole Marsowe spad� niewielki od�amek meteorytu.
Nast�pnego dnia przyjecha� Ekspert, obejrza� uwa�nie miejsce upadku meteorytu, z�o�y� wizyt� panu Barbet, uwa�nie wys�ucha� jego relacji o przebiegu wydarzenia, po czym o�wiadczy�:
��Meteoryty napotykaj� na op�r powietrza w atmosferze, przed meteorytem tworzy si� poduszka silnie spr�onego powietrza, kt�ra rozgrzewa si� do temperatury tysi�cy stopni i �wieci o�lepiaj�co jaskrawym �wiat�em. Rozgrzewa si� tak�e powierzchnia bolidu. Pocz�tek �wiecenia nast�puje zazwyczaj na wysoko�ci 100 do 120 kilometr�w nad Ziemi�. Cz�� substancji meteorytu rozpryskuje si� w atmosferze w ma�e kropelki, kt�re natychmiast zastygaj�. Z tych cz�stek z�o�one s� py�owe �lady bolid�w, osiadaj�ce p�niej na powierzchni Ziemi. Oto przypuszczalne wyt�umaczenie dziwnego zjawiska.
��Py�? Ja widzia�em �wiec�ce p�atki � pan Barbet mia� w�tpliwo�ci.
��Zapewne refleks �wiat�a � odpar� Ekspert � albo meteoryt posiada szczeg�lne w�a�ciwo�ci.
��Panie profesorze � do Eksperta podszed� policjant czuwaj�cy nad kraterem.�� Na samym dnie tego do�u wyros�o drzewko nie � drzewko.
��Co to znaczy, drzewko nie � drzewko?�� Ekspert zbli�y� si� do krateru.
��Bo takie bia�e � wyja�ni� posterunkowy.�� Pie�, konary, ga��zie i nawet li�cie, wszystko bia�e. I ma�e, najwy�ej na metr.
Osobiste obserwacje Eksperta potwierdzi�y spostrze�enia policjanta.
��Prosz� natychmiast zatelefonowa� do komisarza � m�wi� wyra�nie zdenerwowany Ekspert.�� Niech przy�le tutaj wi�cej ludzi. Krater nale�y otoczy� p�otem i czuwa�, by nikt nie zbli�a� si� do tego miejsca. A ja tymczasem zorganizuj� ekip� specjalist�w. W rzeczy samej mamy do czynienia z dziwnym, niezwyk�ym zjawiskiem.
��To drzewo ro�nie!�� zawo�a� pan Barbet, wywo�uj�c poruszenie w�r�d zgromadzonych gapi�w.
��Rozej�� si�, prosz� rozej�� si�! � policjant podni�s� g�os, a dostrzeg�szy w pobli�u wie�y Eiffla koleg�, dmuchn�� w gwizdek.
Dw�ch policjant�w bez trudu sk�oni�o przypadkowych przechodni�w do opuszczenia parku. Ekspert odjecha� do Instytutu Bada� Cia� Niebieskich, a pan Barbet wr�ci� do swojego mieszkania na jedenastym pi�trze. �ona przywita�a go wym�wk�:
� �azisz po parku, a ja tu umieram z niepokoju. Dlaczego sprowadzono tylu policjant�w?
��Tylu? Dw�ch � zirytowa� si� pan Barbet i pomy�la�, co powie �ona, gdy zobaczy pluton policji.
��To du�o � stwierdzi�a pani Barbet � stoj� przy tej dziurze, jakby to by�o B�g wie co.
��No w�a�nie � odrzek� pan Barbet � B�g jeden wie, co to jest.
��Jutro wyje�d�amy do mojej siostry, do Sabaudii � zdecydowa�a pani Barbet.�� Tam na pewno b�dzie bezpieczniej.
��Bezpieczniej!�� wrzasn�� pan Barbet.�� Co to znaczy: bezpieczniej?
��Mam z�e przeczucie. Najpierw sen, potem meteor, a teraz policja.
Pan Barbet doszed� do przekonania, �e najrozs�dniej uczyni, je�eli b�dzie milcza�. Sam by� zaniepokojony. �ona nie wiedzia�a jeszcze o bia�ym drzewku, o decyzjach Eksperta. Mo�e rzeczywi�cie nale�a�o wyjecha� do Sabaudii.
Krater otoczono drewnianym p�otem, napr�dce skleconym z desek, p�otu pilnowali policjanci. Od czasu do czasu, mniej wi�cej co dwie godziny, przyje�d�a� Ekspert w otoczeniu asystent�w i ogl�da� bia�e drzewko.
��Ro�nie na chwa�� bo�� � stwierdzi� asystent Alve, cz�owiek wielce religijny. Niegdy� zamierza� zosta� ksi�dzem, ostatecznie zosta� empirykiem.
Drzewko nie � drzewko wydoro�la�o w ci�gu niespe�na doby i m�wiono teraz o nim DRZEWO NIE � DRZEWO, wszystko du�ymi literami. Drzewo, co tu ukrywa�, by�o wielkie, wy�sze od innych drzew w parku o dobre kilka metr�w.�� Dwadzie�cia � obliczy� na oko asystent Alve. W�wczas zapad�a decyzja, by ca�e Pole Marsowe od Akademii Wojskowej do wie�y Eiffla otoczy� zasiekami z drutu kolczastego i wystawi� posterunki policyjne co dziesi�� krok�w.
Pani Barbet spakowa�a rzeczy i oznajmi�a:
��Wyje�d�am, a ty post�pisz zgodnie ze swoim sumieniem.
��Z sumieniem?�� zdziwi� si� Barbet.�� Jak�e to, nie rozumiem, co moje sumienie ma wsp�lnego z twoim wyjazdem?
��Pozostaj�c w Pary�u, nara�asz swoje �ycie, czego nie powiniene� uczyni� ze wzgl�du na mnie. Czy przed�u�y�e� polis� ubezpieczeniow�?
��Przed�u�y�em.
��Powiniene� wst�pi� do mecenasa Herpera � przypomnia�a �ona.�� Nie chc� mie� �adnych k�opot�w z powodu twojej samolubnej �mierci.
��Samolubna �mier� � pan Barbet mimo powagi sytuacji roze�mia� si�. � Co ty wygadujesz?
��Zostajesz w Pary�u, by zaspokoi� niezdrow� ciekawo��, ��dz� sensacji. Sp�jrz, co wyrabiaj� ludzie w domach s�siaduj�cych z parkiem.
��Ludzie jak ludzie � pan Barbet pr�bowa� usprawiedliwi� przedstawicieli cywilizacji ziemskiej � s� po prostu zainteresowani niecodziennym wydarzeniem.
��Od �witu do nocy stercz� na dachach, balkonach, pe�no ich w oknach � pani Barbet by�a szczerze oburzona.�� S� strasznie jeszcze prymitywni.
��Wszyscy nie mog� wyjecha� z Pary�a.
��To znaczy, �e jad� sama.
��Tak, jutro zatelefonuj� do ciebie, a pojutrze przyjad�.
��M�wisz tak dla �wi�tego spokoju.
��Nie, wpadn� na dzie�, dwa.
Pani Barbet opu�ci�a Pary� o pi�tej po po�udniu, o si�dmej Ekspert stwierdzi�, �e drzewo ju� nie ro�nie.
��Poprzesta�o na dwudziestu czterech metrach � rzek� asystent Alve i nape�ni� cztery kieliszki.
Pan Barbet udost�pni� swoje mieszkanie Ekspertowi i komisarzowi policji. Asystent przyni�s� butelk� whisky. Z tarasu roztacza� si� pi�kny widok na Pole Marsowe. Z lewej strony dodawa�y otuchy solidne budynki Ecole Militaire, w dali na Montparnasse stercza� czarny wie�owiec, na wprost, w�r�d dach�w, mo�na by�o podziwia� kopu�y St. Leon. Wie�a Eiffla, najwa�niejszy element panoramy z prawej strony, pog��bia�a uczucie spokoju. Nic si� przecie� nie sta�o, w ka�dym b�d� razie Drzewo Nie � Drzewo, �miesznie ma�e przy wie�y Eiffla, nie mog�o zak��ca� normalnego rytmu �ycia. Wydarzenie zapewne niecodzienne, ale nie nale�a�o przecenia� jego skutk�w. Tak oceni� sytuacj� komisarz policji.
��Je�li zajdzie potrzeba � m�wi� patrz�c przez lornetk� � zetniemy to drzewko, i sprawa za�atwiona.
Zaterkota� telefon. S�uchawk� podni�s� pan Barbet.
��Minister do Eksperta � powiedzia� szeptem.
Ekspert s�ucha� przez dobr� minut�.
��Ma�o prawdopodobne � wyj�ka� wreszcie � ale trzeba sprawdzi�. Zaraz tam przyjad�.
��Z�e nowiny?�� zapyta� asystent.
��Dziwne � odpar� Ekspert.�� W kilku miejscach pop�ka�a nawierzchnia ulic i plac�w. S�dz�, �e mog�y to spowodowa� wielodniowe upa�y, Sekwana przemieni�a si� w strug� brudnej wody. Nie przypuszczam, by istnia� jakikolwiek zwi�zek mi�dzy naszym Drzewem a tymi p�kni�ciami. Najwi�ksz� szczelin� zauwa�ono na Placu Inwalid�w. Obejrzymy j�, panie komisarzu.
��Osiem metr�w d�ugo�ci � informowa� posterunkowy.�� Pi�tna�cie centymetr�w szeroka. Zmierzy�em dok�adnie.
Ekspert poprosi� o latark�, ukl�kn�� tu� przy szczelinie i przez chwil� manewrowa� lampk�. W podobny spos�b obejrza� p�kni�cia jezdni na Saint Germain, w pobli�u dworca Quai d�Orsay i na bulwarze Garibaldiego przy placu Cambronne. P� godziny p�niej wkroczy� do gabinetu Ministra.
��Pan si� �le czuje?�� powiedzia� Minister.�� Czy wezwa� lekarza?
��Nie, nie dzi�kuj�, bieg�em po schodach.
��Bieg� pan? Co oznacza ten po�piech?
��W szczelinach zauwa�y�em korzenie, bia�e korzenie Drzewa Nie � Drzewa. Trzeba natychmiast �ci��, zniszczy� to diabelstwo. Pan rozumie?
��Rozumiem � wyszepta� Minister i poblad�.
Na Pole Marsowe wjecha�y dwa buldo�ery, postanowiono wyrwa� drzewo z korzeniami. Gdy p�k�a trzecia stalowa lina, Ekspert zwr�ci� si� o pomoc do wojska. Komendant miasta przys�a� oddzia� saper�w z miotaczami ognia.
��Trzeba to spali� � powiedzia� Ekspert do m�odego oficera.
Drzewo zwyci�sko odpar�o atak miotaczy.
��Lekko zar�owi�o si� � meldowa� dow�dca oddzia�u saper�w.
��Pokra�nia�o � poprawi� asystent Eksperta.�� Ogie� raczej mu s�u�y, sp�jrzcie, wypuszcza nowe p�ki, w�r�d li�ci pojawi�y si� jak gdyby owoce.
��Jak gdyby � wymrucza� Ekspert, a poniewa� oficer czeka� na dalsze rozkazy, powiedzia�:
��Prosz� wycofa� oddzia�.
��A mo�e obrzuci� to dziwo granatami?�� zaproponowa� oficer.
Ekspert zamy�li� si�. Granaty, no c�, mo�na by spr�bowa�. Jeden z �o�nierzy zameldowa�, �e jaki� cywil pragnie rozmawia� z Ekspertem.
��A, to pan � ucieszy� si� nie wiadomo dlaczego Ekspert, witaj�c Barbeta.�� Czym mog� s�u�y�?
��Chcia�bym pom�c.
��Ch�tnie skorzystamy z ka�dej pomocy.
��Obserwuj�c pr�by zlikwidowania Drzewa Nie � Drzewa, doszed�em do przekonania, �e wybrali�my niew�a�ciw� drog�.
��Pan zna w�a�ciw�?
��By� mo�e, i� myl� si�, ponosi mnie fantazja, lecz powinni�my potraktowa� to drzewo bardziej po ludzku.
��Po ludzku?�� powt�rzy� Ekspert i wytrzeszczy� oczy.
��Nale�y za�o�y� � kontynuowa� pan Barbet � �e z meteorytu wyros�a ro�lina, przybysz z Kosmosu, z Innego Uk�adu S�onecznego, struktura szczeg�lnego rodzaju. By� mo�e badaj�ca nasz� reakcj� na t� nieoczekiwan� wizyt�, by� mo�e spragniona, poszukuj�ca napoju, po�ywienia.
��Co pan proponuje?
��Spr�buj� nawi�za� z drzewem bezpo�redni kontakt.
��Wyg�osi pan powitalne przem�wienie, a ma�a dziewczynka z�o�y u st�p drzewa kwiatki � kpi� Ekspert.
��Wspomnia�em o bezpo�rednim kontakcie.
��Nie rozumiem.
��To rodzaj ro�liny, po�o�� r�k� na pniu, b�dzie to pierwszy przyjazny odruch. Niech pan sobie wyobrazi, panie Ekspercie, �e cz�owiek wyl�dowa� na obcej planecie. Natychmiast miejsce l�dowania otoczono drutem kolczastym, a gdy pr�bowa� zaspokoi� g��d, gospodarze Innego, �wiata usi�owali go unicestwi�.
��Niczego pan nie dotknie � powiedzia� Ekspert.�� To piekielne drzewo zagra�a bezpiecze�stwu miasta. Doniesiono mi o kilkunastu dalszych p�kni�ciach nawierzchni ulic i plac�w. Korzenie tego �wi�stwa � Ekspert nie panowa� nad s�owami � rosn� ze zdumiewaj�c� szybko�ci�. Obym by� z�ym prorokiem� Pary�owi grozi zag�ada.
��Potraktujmy to drzewo po ludzku � upiera� si� pan Barbet � b�d�my go�cinni, wielkoduszni, wspania�omy�lni.
Do Eksperta podszed� komisarz policji.
��Prezydent Republiki pragnie z panem osobi�cie porozmawia� � o�wiadczy�. � M�j samoch�d czeka.
��Pojedziemy razem � o�wiadczy� Ekspert, i pan Barbet zaj�� miejsce w policyjnym wozie.
Prezydent przywita� Eksperta, a zobaczywszy pana Barbet, zawo�a�:
��O, co za mi�a niespodzianka! Barbet, nasz znakomity pisarz. Czytaj�c pa�skie powie�ci fantastycznonaukowe, najlepiej wypoczywam.
Pan Barbet uk�oni� si�.
��W ubieg�ym roku otrzyma� pan nagrod� pa�stwow� za swoj� tw�rczo��. Nie mia�em okazji pogratulowa�.
��Dzi�kuj�, panie prezydencie, dzi�kuj� z ca�ego serca.�� Pan Barbet zaczerwieni� si�.
��Poprosi�em pana � Prezydent zwr�ci� si� do Eksperta � bo z godziny na godzin� wzrasta niebezpiecze�stwo. Ludzie, mimo uspokajaj�cych komunikat�w radia i telewizji, przenosz� si�, �eby nie powiedzie� �uciekaj��, na drug� stron� Sekwany, gdzie jak dot�d nie zauwa�ono �adnych p�kni�� ani szczelin. W tej sytuacji rz�d podj�� decyzj�, by ewakuowa� Montparnasse i inne dzielnice po tamtej stronie rzeki. Przerzucili�my przez Sekwan� kilka most�w pontonowych, wojsko czuwa nad ewakuacj�, policja pilnuje opustosza�ych dom�w, specjalne ekipy obserwuj� nawierzchnie ulic i plac�w. Rejestrujemy na specjalnej mapie ka�de nowe p�kni�cie.
Prezydent u�miechn�� si� do pana Barbet. By� to smutny u�miech. Pisarz odpowiedzia� westchnieniem.
��Nie mamy wszak�e �adnej pewno�ci � m�wi� dalej Prezydent � �e przej�cie na drug� stron� Sekwany rozwi�zuje problem zabezpieczenia milion�w pary�an, �e tutaj nic im nie grozi. W wielu punktach miasta, a szczeg�lnie w pobli�u Pola Marsowego, zarysowa�y si� mury dom�w. Dlatego zwo�a�em posiedzenie gabinetu. Z�o�y pan sprawozdanie z dotychczasowego przebiegu akcji i razem z kolegami spr�buje odpowiedzie� na pytanie, co nale�y uczyni�, by skutecznie zniszczy� Drzewo.
��Dlaczego zniszczy�? � zapyta� pan Barbet i wy�o�y� sw�j punkt widzenia.
��Ale to ryzykowne � orzek� Prezydent.�� Pan jest pisarzem, z przeproszeniem romantykiem, pan �yje w innym �wiecie, pan to mo�e przyp�aci� �yciem.
��Warto zaryzykowa� � upiera� si� pan Barbet.
��Hm��� mrukn�� Prezydent.�� Tak czy inaczej zas�u�y pan na Legi� Honorow�.
Pan Barbet podzi�kowa� i o�wiadczy�:
��Inna Cywilizacja usi�uje nawi�za� z nami kontakt. Drzewo Nie � Drzewo spe�nia zapewne rol� Po�rednika.
��Ile pan ma lat?�� zapyta� Prezydent.
��Zbli�am si� do pi��dziesi�tki.
��Jest pan jeszcze bardzo m�odym cz�owiekiem. �ona, dzieci?
��Niestety, nie mamy dzieci, panie Prezydencie. �ona w Sabaudii. Wszelkie formalno�ci za�atwi�em ze swoim adwokatem. Je�eli zgin�, nic si� nie stanie, je�eli zdo�am nawi�za� kontakt � Drzewem, uratujemy Pary�, a by� mo�e co� wi�cej.
��Tak, tak � zgodzi� si� milcz�cy dot�d Ekspert.�� To CO� WI�CEJ, to by� mo�e ca�y nasz glob.
��Nie jestem formalist� � powiedzia� Prezydent i wyj�� z szuflady kartk� papieru.�� Prosz� jednak napisa�, �e wbrew naszym ostrze�eniom postanowi� pan dla ratowania rodzinnego miasta, ojczyzny, a kto wie, czy nie ca�ego �wiata, zaryzykowa�, nara�aj�c w�asne �ycie.
Pan Barbet spe�ni� ��danie Prezydenta, podpisa� o�wiadczenie. Prezydent wymieni� spojrzenie z Ekspertem i powiedzia�:
��No c�, niech B�g prowadzi, �ycz� panu, panie Barbet, powodzenia. Zawsze szanowa�em tw�rc�w, zawsze ceni�em pisarzy. Co za nieposkromiona wyobra�nia! Fantastyka naukowa to cudowna literatura.
Prezydent obj�� pana Barbet.
��Drogi Barbet, niech�e pana u�ciskam! Co za wzruszaj�ca chwila. Oddajemy inicjatyw� w r�ce fantasty. Co na to przedstawiciel Nauki?
Ekspert pochyli� g�ow�. Teraz dopiero dostrzeg�, jak bardzo zab�oci� swoje buty.
��Mo�e pan Barbet wi�cej zdzia�a � uczony u�miechn�� si�. � W tej sytuacji nie wolno zrezygnowa� z �adnej, najbardziej nawet fantastycznej, inicjatywy.
Mosty by�y zat�oczone lud�mi, pan Barbet zaj�� miejsce w helikopterze. Towarzyszyli mu Ekspert, prefekt policji i genera� Paton. Wyl�dowali na Placu Inwalid�w przed Grobem Napoleona. Barbet pomy�la� o �onie, potem o Cesarzu i wsiad� do limuzyny eskortowanej przez dwunastu policjant�w w bia�ych he�mach. Jechali wolno opustosza�ymi ulicami. Pan Barbet otar� ukradkiem �z�. Jakkolwiek to wszystko si� sko�czy, pozostanie w pami�ci ludzi jako cz�owiek, kt�ry oddali� niebezpiecze�stwo zag�ady od Ziemi b�d� usi�owa� to uczyni� po�wi�caj�c w�asne �ycie.
Policjanci i �o�nierze, rozstawieni wzd�u� ulic, salutowali przeje�d�aj�cy samoch�d. W�z zatrzyma� si� w pobli�u Pola Marsowego. Barbet wysiad� i pewnym krokiem szed� w stron� Drzewa Nie � Drzewa.
Genera� szepn�� do Eksperta:
��Gdy tylko zginie ten biedny cz�owiek, rozpoczniemy bombardowanie drzewa, placu i okolicy najci�szymi bombami. Zniszczymy dzielnic�, lecz uratujemy �wiat. Samoloty czekaj� na m�j sygna�.
Pan Barbet sta� pod drzewem. Wiatr poruszy� li��mi, i pisarz us�ysza� melodyjne d�wi�ki.
�Drzewo przemawia do mnie � pomy�la�. � Za chwil� po�o�� d�onie na jego pniu, albo jeszcze lepiej, obejm� pie� ramionami, jak gdybym wita� serdecznego przyjaciela wracaj�cego z dalekiej podr�y.�
Zanim jednak to uczyni�, pomy�la� jeszcze: �Prawdopodobnie jestem sko�czonym idiot�, powinienem wyjecha� z �on� do Sabaudii. Kto zdo�a oceni� moje po�wi�cenie? M�g�bym jeszcze tworzy�, pisz�c osiem albo dziesi�� ksi��ek, m�g�bym wiele zdzia�a慔 A niech to diabli!�� zako�czy� g�o�no. Ekspert us�ysza� i zatroszczy� si� o samopoczucie Barbeta.
��Czuj� si� doskonale � sk�ama� pisarz.�� Znakomicie. Niech pan odejdzie, prosz� zostawi� mnie sam na sam z Drzewem.
Melodia wygrywana przez wiatr na li�ciach Drzewa doda�a panu Barbet otuchy. Obj�� pie� drzewa, przytuli� policzek do wonnej kory i przymkn�wszy oczy zapomnia� o ca�ym �wiecie. By� nieludzko, bosko szcz�liwy. Dostrzeg� na ga��zi owoc, poczu� pragnienie, zerwa� l�ni�c�, r�ow� kul�. Owoc by� soczysty, orze�wiaj�cy, wspania�y, cudowny. A najcudowniejsza by�a �wiadomo��, �e wyszed� wreszcie z mrocznego labiryntu na otwart� przestrze�, gdzie ka�dy szczeg� ol�niewa� oczywisto�ci� swojego sensu. Barbet zaspokoi� pragnienie i zrozumia� dos�ownie wszystko: swoj� �on�, wygrzewaj�c� si� na balkonie hotelu w Sabaudii, ludzi walcz�cych ze sob� na mostach Sekwany, teori� wzgl�dno�ci Einsteina i model wszech�wiata Lemaitre�a. Zrozumia� okrucie�stwo syn�w kr�la � in�yniera Sanheriba, kt�rzy zat�ukli genialnego ojca pos��kami bog�w asyryjskich, poj�� istot� antymaterii i anty�wiat�w, zdo�a� nawet poj�� Eksperta i Genera�a.
Obaj z rozdziawionymi ustami wpatrywali si� w kulist� koron� drzewa, szybuj�c� nad dachami Pary�a.
��No i drzewo zaspokoi�o sw�j g��d � stwierdzi� Ekspert.�� Gdy Barbet obj�� ramionami pie�, korona poderwa�a si� i pomkn�a w g�r�.
��Porywaj�c pana Barbet � uzupe�ni� asystent Eksperta.
��Resztki drzewa sczernia�y � oznajmi� prefekt policji.
��Nie b�dziemy bombardowa� zw�glonego pnia � o�wiadczy� Genera�. � To zbyteczne.
��Porwano cz�owieka � przypomnia� asystent.�� Trzeba sporz�dzi� protok�.
��To r�wnie� zbyteczne � powiedzia� Ekspert.�� Byli�my �wiadkami wniebowst�pienia � uczony westchn�� z ulg� i doda� rozbawiony:
��Ci pisarze maj� pomys�y, no, no!
Tak, umar�e domy sta�y ca�e. Tam, gdzie przez nieliczne wyrwy w �cianach wida� by�o rozszczepione ko�ce belek, ��ko niby motyl w gigantycznym zbiorze owad�w unosi�o si� nieruchome, dywan przybiera� kszta�t blaszanego namiotu. Rze�ba oderwana od p�kni�tego frontonu spad�a na plac i kobieta ze smo�y, po pas zagrzebana w popiele, b�agalnym gestem wyci�ga�a jeszcze r�ce ku pogi�tym szyldom i metalowym szkieletom, urozmaicaj�cym jednostajn� szaro��. Gdyby nie brak szyb okiennych, w kt�rych niegdy� odbija�o si� jaskrawe s�o�ce, w kt�rych przesuwa�y si� ludzkie twarze, domy wydawa�yby si� na og� nie tkni�te, tyle tylko, �e pomalowane czarn�, �a�obn� farb�, tak star� i tandetn�, �e �uszczy�a si� wsz�dzie. Ale ziej�ce czerni� wyrwy odbiera�y nadziej�.
Zw�glone, odarte z li�ci drzewa niby ogromne �apy indycze zwr�cone ku s�o�cu podpiera�y niewiarygodne niebo, �miesznie b��kitne w niepotrzebnym teraz spokoju, z kt�rego znik�y kwiaty i kaktusy. Od dawna obr�ci�y si� w popi�, podobnie jak my�li, utworzy�y warstw� ja�ow�, ca�un na trupie miasta bez trup�w.
Przy najl�ejszym powiewie z warstwy tej wzbija� si� py�. Wyrasta� w s�up wiruj�cy i podnosi� si� na wysoko�� tego, kt�ry oddycha� tam, gdzie oddechy zosta�y zd�awione, rozp�dza� si� i gna� z ob��dn� pr�dko�ci�. Wkr�tce jednak �w martwy wir, zatrzymany nie istniej�c� przeszkod�, wpada� w pop�och i jak b�k kr�ci� si� w miejscu, waha� si� przez chwil�, rzuca� og�upia�y w lewo, w prawo, wstecz, przest�powa� jakby z nogi na nog�, gotuj�c si� do strace�czego skoku. Bez widocznego powodu dawa� wszak�e za wygran� i r�wnie bez sensu p�dzi� z powrotem, jakby mia� przekaza� co�, co mo�na wyrazi� jedynie zupe�n� niezborno�ci� ruch�w.
�Jak my�li dziecka� � stwierdza� w�wczas, �lizgaj�c si� spojrzeniem po domach zabitej ulicy. Wir wwierca� si� w warstw� popio�u. Wszystko zn�w nieruchomia�o pod b��kitnym niebem, on za� dalej szed� w�r�d tak znajomych ci�g�w zwapnia�ych �cian, w kt�rych skr�ca�y si� czarne futryny okien i drzwi rozd�te niby cia�a topielc�w. Zdawa� by si� mog�o, �e cudowne dro�d�e trawi� to drewno od wewn�trz, ale przecie� dro�d�e przysz�y z zewn�trz. Drewno nie ponosi�o �adnej winy, mo�na z nim zrobi� wszystko.
Tutaj znajdowa� si� plac. Chaos na �rodku, je�dziec znieruchomia�y w galopie, kt�ry ur�ga� stuleciom. �Zwyk�a robota� � pomy�la�, wykonywa� j� mn�stwo razy podczas praktyki szkoleniowej, ca�a nowo�� polega�a na tym, �e sko�czy� studia i otrzyma� pierwsze zadanie. Dlaczego wi�c odczuwa� niepok�j? Jakby w poszukiwaniu odpowiedzi przesun�� wzrok po monumentalnych gmachach, otaczaj�cych plac.
G�ruj�c z wysoko�ci fronton�w w szlachetnych grupach alegorycznych kamienni m�owie i niewiasty nadal zachowali iluzje, iluzje tych, co wymy�lali alegorie w epoce, kt�ra jeszcze �ywi�a iluzje. Teraz znik�a epoka wraz z iluzjami, ale kamie� trwa� nadal. Mo�e i s�usznie.
Wst�pi� po szerokich schodach, omijaj�c z�amany cie� cz�owieka, �ciel�cy si� niby chodnik na stopniach. Otwarte drzwi krzywo zwisa�y na zawiasach, kurz i popi� wnikn�y w grube mury, obejmuj�c podstawy marmurowych kolumn. Opanowuj�c nieoczekiwane zdumienie, kt�rego powodu nie pojmowa�, zdj�� plecak, po�o�y� go na warstwie martwicy i przygotowa� si�, jak zwykle do przywo�ania nocy poprzedzaj�cej, nocy ostatniej. S�ysza� w�asny oddech. Sprawdzi� po��czenia. W znanym sygnale rozleg� si� d�wi�k ostrzegawczy. W�wczas pchn�� ig�� i znalaz� si� nagle w ciemno�ci, kt�ra jednak mia�a inn� konsystencj�. Nie z braku �wiat�a. Wprawdzie oczekiwa� odg�os�w �ycia, lecz s�ysz�c je teraz, mimo woli rzuci� si� do okna, niebacznie min�wszy �pi�cego portiera, kt�ry pojawi� si� r�wnie� w swojej klitce.
Plac ja�nia� od lamp jarzeniowych, wyz�acaj�cych je�d�ca zastyg�ego w galopie. Jaskrawe �wiat�a wybucha�y i gas�y na fasadach dom�w. Barwne pojazdy roi�y si� i pomrukiwa�y, lecz w prawdziwe zamieszanie wprawi� go widok ludzi t�umnie przemierzaj�cych plac. Szli, �miali si�, gestykulowali na jego oczach, jakby nie domy�lali si� wcale, co ich czeka nazajutrz; pozwalali mu trwoni� przy nich czas ju� dawno miniony, czas, kt�ry dla niego nie istnia�. By� to czas skradziony, wskrzeszony ze zmar�ych, obcy czas obcego �wiata, wszystko, co teraz widzia�, przypomina�o widowiska ogl�dane tylekro� na uczelni, wszystko by�o nieodwracalnie, nie mog�ce si� odsta�.
Ostatnim razem, na zalanej wodami Arhaurze, ludzie sztucznie powr�ceni do �ycia przy��czyli si� do zmaga� z powodzi�; wraz ze swymi kolegami z Instytutu Interwencji �ledzi� daremne wysi�ki ludzi skazanych, ale do ostatniej chwili czepiaj�cych si� nadziei, �e wa�y wzniesione w gor�czkowym po�piechu wstrzymaj� nap�r w�d. Byli w�wczas �wiadkami miotania si� nieszcz�snej ludzko�ci i aczkolwiek ledwo mogli si� powstrzyma� od udzielenia pomocy tym, kt�rzy na ich oczach spadali w hucz�ce, czarne odm�ty, aczkolwiek profesor musia� przypomnie�, �e prawo nie pozwala na zmienianie przesz�o�ci w tak szerokim zakresie, gdy� mog�oby to by� �r�d�em nieobliczalnych komplikacji w czasie � wszystko to mie�ci�o si� w znanym, tragicznym porz�dku. Natomiast teraz ten spok�j letniej nocy wydawa� si� z�owieszczy.
��Stel!�� szepn�� mu kto� do ucha � Stel!
��Tak.
��Czy co� si� sta�o?
��Nie � odpar� Stel, ale spojrza� na zegarek i stwierdzi�, �e istotnie za d�ugo zwleka�. � Zaraz zaczn�.
Wys�annicy do innych miast okazali si� pewno bardziej punktualni. Raz jeszcze obj�� spokojnym spojrzeniem t�um faluj�cy na placu i z odrobion� �alu wszed� wy�ej po schodach. W czasie umar�ym dla miasta przygotowa� wszystko, by odnale�� instalacj� w jego czasie �ywym, ale nie my�la� teraz o tym. Widok ja�niej�cego placu sta� mu przed oczami, pierzch�a rado��, z jak� przed kilkoma dniami przyj�� wiadomo��, �e we�mie udzia� w akcji ratowniczej. W�a�ciwie ta naiwna rado�� zblad�a ju� w�wczas, gdy wkroczy� mi�dzy dziwnie znajome fasady wypalonych dom�w.
W s�abym �wietle, dochodz�cym przez okna z placu, dostrzeg� na pi�trze galeri� obraz�w. Rze�by majaczy�y niewyra�nie na pod�odze. By�o na tyle jasno, �e si� zorientowa� w sytuacji i pewnym krokiem skierowa� si� ku naro�nemu oknu. Za kotar� znalaz� wy��cznik. Zawczasu ustalono wsp�rz�dne odbioru i nie pozostawa�o mu nic innego, jak tylko przesuwa� l�ni�cy receptor przed ka�dym kolejnym przedmiotem.
Zaprz�tni�ty my�lami uruchomi� mechanizm. Ogromny obraz oprawny w poz�acan� ram� � znikn��. Stel nacisn�� bia�y guzik, zrobi� par� krok�w, nacisn�� ponownie. Kszta�t odlany w br�zie ulotni� si�. Przywyk�y do akcji ratowniczych Stel nie stara� si� nawet wyobrazi� sobie dezintegracji oraz zmaterializowania si� dzie�a w identycznej sali, odtworzonej uprzednio w parku zmar�ych cywilizacji na terenie Telmadonu. Przesuwaj�c si� przed dzie�ami sztuki, co pewien czas podchodzi� do okien, �eby popatrze� na o�wietlony plac, z kt�rego przyt�umione odg�osy dociera�y a� tutaj. Ch�tnie by je przed�u�y�, obawiaj�c si� nadej�cia chwili, kt�ra mia�a je st�umi�, i ciszy, zwiastuj�cej wieczne milczenie. Ale, jak si� zdawa�o, nikomu nie spieszy�o si� w t� letni� noc, coraz to nowe pary pojawia�y si� na placu, coraz inne pojazdy okr��a�y je�d�ca, ukazuj�c si� i nikn�c zgodnie z nieznanym prawem.
Posuwa� si� w mroku, opr�niaj�c systematycznie sal� po sali. Na ogo�oconych �cianach pojawia�y si� jakby �lepe okna, poszerzaj�ce przestrze�. Dotar� wreszcie do okr�g�ego pomieszczenia i zbli�y� si� do samotnego tutaj m�czyzny z marmuru, stoj�cego po�rodku jak namiastka wieczno�ci, kiedy nagle drzwi si� otwar�y i o�lepi�o go padaj�ce z sufitu �wiat�o.
Przestraszona dziewczyna. M�wi�a co� i wyci�gn�a r�k� ku niemu, widzia� jej dr��ce palce. Podzi�kowa� w duchu tym, kt�rzy postanowili, by cz�onkowie brygad interwencyjnych nosili stroje z epoki, w kt�rej mieli misj� do spe�nienia, i uruchomi� ukryty w kieszeni na piersiach male�ki aparat translacyjny.
���tutaj, o tej porze?�� us�ysza� koniec pytania pe�nego niepokoju.
��Dobry wiecz�r � powiedzia� k�aniaj�c si� w taki spos�b, jak wsp�cze�ni jej m�czy�ni, kt�rych widzia� na ekranie w amfiteatrze Telmadonu.�� C� za pi�kna noc!
��Przecie� muzeum jest zamkni�te od trzech godzin� Je�li chcesz podziwia� noc, lepiej to robi� na placu.
��Nie zrozumia�a� mnie � odpar�. � Noc jest pi�kna, gdy� znajduj� si� mi�dzy dzie�ami sztuki, a najpi�kniejszy jej �ywy egzemplarz mam przed sob�.
��S�uchaj!�� powiedzia�a (ale zamiast strachu pojawi�y si� w jej oczach weso�e b�yski, a ton by� mniej surowy, ni� by chcia�a).�� To nie jest odpowiednia pora na� Wzi�am ci� za z�odzieja.
��Chyba ju� tak nie my�lisz � u�miechn�� si� rad, �e nie zd��y� opr�ni� tej sali.
��Chocia� to dziwne�
� �e zachwycam si� dzie�ami sztuki? Powiem ci co� w sekrecie. Naprawd� my�l�, �e bardziej podobaj� mi si� �ywe.
Nareszcie u�miech odpowiedzia� na jego wymuszone �arty. Jak�e mu si� to wyda�o znajome!
��Wobec tego, nocny wielbicielu, wyjdziesz st�d ze mn�, i to zaraz.
��Tak? Powiedz mi, czy dziewcz�ta, kt�re nieoczekiwanie zjawiaj� si� noc� w muzeum, zawsze s� tak surowe?
��Jeste� niemo�liwy!�� za�mia�a si�. � Naprawd� my�lisz, �e to ja powinnam si� t�umaczy�, dlaczego tutaj jestem?
��Czemu nie? A nu� przyszed�em na kontrol�? Na przyk�ad, �eby sprawdzi�, jak dzia�a system alarmowy.
��A nie dzia�a?�� znowu si� zaniepokoi�a.
��Ot� nie. I co ty na to?
��Nie wierz�! � szepn�a.
Wyda�a mu si� bardzo krucha, blado�� przeczy�a jej s�owom, otworzy�a szeroko oczy, i Stel nie m�g� znie�� my�li, �e nazajutrz, za kilka godzin�
��Co� ci poka�� � powiedzia�.
Skierowa� receptor w stron� stoj�cego na �rodku pos�gu i nacisn�� guzki. Znikni�ciu dumnego m�czyzny z marmuru towarzyszy� okrzyk dziewczyny:
��Co to? Co to si� dzieje?
��W�a�nie ci m�wi�em � Stel stara� si� zachowa� swobodny ton rozmowy.�� S�ysza�a� mo�e sygna� alarmu?
��Ale pos�g?�� krzykn�a.�� Gdzie on si� podzia�?
Uf, niepotrzebnie wspomnia� o systemie alarmowym, kt�ry przecie� wy��czy� jednocze�nie z zainstalowaniem transmutatora.
��Uspok�j si� � powiedzia�. � Czy mo�liwe, �eby� nie s�ysza�a o nowej metodzie sprawdzania urz�dze� alarmowych?
��Nie s�ysza�am i ma�o mnie one obchodz�. Ale pos�g? Gdzie jest pos�g?
��Przestraszona dziewczynka � szepn��, �eby zyska� na czasie.�� Taka dziecinna�
Usi�owa� co� na gwa�t wymy�li�. W�a�ciwie nie powinien by� d�u�ej zwleka�: zbiory muzeum zosta�y zabezpieczone, misja spe�niona. Nale�a�o tylko przy�pieszy� up�yw czasu, �eby odzyska� transmutator, lecz zwyk�y ruch, przesuwaj�cy ig�� na tarczy chronometru, oznacza�by zabicie tej, kt�ra szarpa�a go za rami�, powtarzaj�c szybko zd�awionym g�osem:
��Nie pozwol� ci odej��! Kim jeste�? Gdzie
��Ach, to by�
G�os mu si� za�ama�. Wszystko przecie� obr�ci si� w popi�, i sny, i dziewczyna, kt�ra stoj�c obok niego patrzy�a rozszerzonymi oczyma.
��Kim jeste�? � spyta�a.
Westchn�� g��boko i zdoby� si� na nieporadny, nijaki u�miech, surowo zabroniony we Wszech�wiecie.
��Chyba ci to ju� par� razy powiedzia�em.
��Nie � upiera�a si�. � Chc� wiedzie�, kim jeste� naprawd�. Co to wszystko znaczy? Widzisz, jestem spokojna. Wybacz mi, �e unios�am si� przed chwil�.
��To ja powinienem ci� przeprosi�. Przestraszy�em ci�.
��Tak.
��Przykro mi. Ale ju� si� nie boisz.
��Przeciwnie.
��Nie. Przecie� rozmawiamy po przyjacielsku� Chocia� nie wiem, jak ci na imi�.
��Maria.
��Maria, Maria, Maria � powt�rzy� � Maria!
Uczucie rado�ci i smutku, odnalezienia i utraty� Dlaczego?
��Ca�y czas my�la�am, �e jeste� zwyk�ym z�odziejem.
��Ale ju� tak nie my�lisz.
��Nie. Jeste� kim� gorszym, prawda?
��Mo�e� Chyba nie bierzesz mnie jednak za zb�ja?
��Nie. Kim jeste�?
��Nie mog� ci powiedzie�. Jeste� bardzo �adna.
Maria zas�oni�a twarz d�oni�. Nie by�a przygotowana. Wszystko przysz�o zbyt szybko i musia�a skupi� w sobie si�y, �eby przeciwstawi� si� czemu� ponad si�y.
��Tylko dlatego, �e zasiedzia�am si� w bibliotece � szepn�a.�� Przygotowuj� prac�. O snach, i koszmarach XVIII wieku� Drzwi, kt�rymi wesz�am, prowadz� do biblioteki. Us�ysza�am ha�as.
��Sny i koszmary� Wybacz mi. Powinienem by� zosta� sam.
��Sam, po co?
��Odprowadz� ci� do domu.
M�wili szeptem, twarz� w twarz.
��Dobrze.
��Pod jednym warunkiem.
U kresu si�, bliska �ez, zdoby�a si� jednak na pytanie:
��Kto tu stawia warunki?
��Ja. Nie dziw si�. Nie pytaj o nic.
Maria westchn�a.
��Nawet o to, jak si� nazywasz?
��Stel.
��Stel � powt�rzy�a ze smutkiem.�� Zga� �wiat�o.
Przeszli razem obok ja�niejszego miejsca na pod�odze, gdzie przed chwil� sta�
��Dobranoc � szepn�a dziewczyna czuj�c, �e palce zaciskaj� si� na jej ramieniu.
Portier drgn��.
��Tak p�no?�� spyta� przecieraj� oczy.
By� to rumiany staruszek z pi�kn� �ysin�, kt�ra l�ni�a jak polana w�r�d srebrzystej czupryny.
��Zasiedzia�am si� � powiedzia�a zduszonym g�osem Maria.�� Pracowa�am� ze specjalist� z instytutu.
��Dwoje m�odych! Nie szkoda to m�odo�ci?
Wzruszy� ramionami i si�gn�� po p�k kluczy, �eby im otworzy�.
��Dobranoc � powiedzia� Stel.
��Do jutra � dorzuci�a Maria i s�owa te ugodzi�y go w samo serce.
Kiedy drzwi zamkn�y si� za nimi, nie m�g� si� ju� powstrzyma� i cofaj�c r�k�, kt�r� obejmowa� dziewczyn�, rzuci� ze zmarszczonymi brwiami:
��Powiedzia�a� �do jutra�. Naprawd� o niczym nie wiesz? Nikt si� nie domy�la?
��Chyba oszalej�! � przycisn�a do ust pi�ci. Zd�awiony j�k doby� si� z jej krtani.�� Dlaczego mnie dr�czysz?
��Nie b�d� ci� dr�czy� nigdy�
Spos�b, w jaki wyszepta� te s�owa, wstrz�sn�� ni� bardziej ni� ich sens. Twarz mia� tward�, zaci�t�.
��Prosi�e�, �ebym nie pyta�a o nic.
Plac ju� opustosza�, samotny je�dziec na cokole zwi�ksza� jeszcze bardziej uczucie pustki. Otacza�y go dziwaczne kaktusy.
��O nic � powt�rzy� Stel nie odrywaj�c oczu od skamienia�ego galopu. Pami�ta�, jak b�dzie wygl�da� nast�pnego dnia.�� Chod�� Nie, nie t�dy!�� krzykn��, kiedy zacz�a zst�powa� ze schod�w.
Tam, z lewej strony, mia� si� utrwali� na zawsze pochylony cie� cz�owieka. Mo�e starego portiera? Stel przygryz� wargi.
��Nie my�la�am, �e od koszmar�w osiemnastowiecznych przejd� niepostrze�enie do wsp�czesno�ci, kt�ra wyda mi si� koszmarem. Bo przecie� to wszystko nieprawda! Ty nie istniejesz, muzeum nie jest ogo�ocone, jestem w domu i zaraz si� obudz�
��Zbud� si�! � zawo�a� Stel obracaj�c j� ku sobie. Przycisn�� wargi do jej warg.
Osun�a si� w jego ramiona. Poczu� na twarzy jej oddech.
��Nie bud� mnie � szepn�a.�� Koszmar zamienia si� w pi�kny sen.
Wp� obj�ci zbli�yli si� do je�d�ca wyz�oconego z�udnym blaskiem lamp i okr��yli go bezwiednie. G�owa Marii spocz�a na piersiach Stela. Dziewczyna oddycha�a miarowo jak we �nie. Nie chcia�a pyta� o nic, nie potrzebowa�a odpowiedzi, on jednak wiedzia�, �e kradnie minuty umar�ego czasu, w kt�rym nic nie mo�e owocowa�, i ogarni�ty wielkim smutkiem, wielk� tkliwo�ci�, uleg� potrzebie milczenia.
Nie zdziwi� si�, gdy Dim pojawi� si� przed nimi.
��Przykro mi, Stel.
Kr�tka lufa l�ni�a w d�oni przybysza.
��Kto to?�� przerazi�a si� Maria.�� Co m�wi?
Stel przycisn�� j� mocniej do piersi.
��Obieca�a�, �e nie b�dziesz zadawa� pyta�. M�w, Dimie.
��Wszystko tu si� powtarza, Stel, rozumiesz? Ju� raz pr�bowa�e� j� uratowa� to znaczy, uda�o ci si� za pierwszym razem. Uciek�e� z ni� na Acn 6 i wyl�dowali�cie mniej wi�cej o tysi�c lat p�niej. Skok w czasie by� za wielki, tote� mimo treningu wylecia�o ci to z pami�ci. Jak mog�e� przypu�ci�, �e ci si� uda?
��Nie zastanawia�em si�, Dim. Po prostu dzia�a�em. Dlatego wi�c wszystko wydaje mi si� tu znajome!
��A jednak sobie przypominasz?�� o�ywi� si� tamten.�� M�wiono, �e to niemo�liwe� By�o jednak jasne, �e �ci�gn� ci� tutaj razem z ni�. Jest skazana, Stel. Tego ju� nie mo�na zmieni�.
��Ko�o si� zamkn�o, prawda?
��Nic na to nie mo�emy poradzi�, wiesz dobrze. Albo j� zaraz tu zostawisz i odejdziemy razem, albo��� podnios�a si� b�yszcz�ca lufa i Stel dostrzeg� jej ciemny otw�r.
��Dlaczego musi umrze�, Dim? Co by si� sta�o, gdyby zosta�a ze mn�?
��Zrozumia�aby. I w ko�cu podnios�aby alarm. Zmiana historii przekroczy�aby dozwolon� granic� Znasz prawo.
��Tak � odpar� Stel i kopniakiem podbi� r�k� z rewolwerem.
O�lepiaj�cy p�omie� dosi�gn�� ogiera z br�zu i zamieni� go w bezkszta�tne rumowisko. Maria krzykn�a, lecz tamci dwaj wzi�li si� za bary, a l�ni�ca lufa, wymierzona raz w niebo, raz w jezdni�, t�tni�a pod zdwojonym naciskiem Dima i Stela. Nie pojmuj�c, co dzieje si� od chwili, w kt�rej otworzy�a drzwi biblioteki, przygl�da�a si� bezradnie walce nieznajomych, m�wi�cych mi�dzy sob� nie znanym jej j�zykiem i tarzaj�cych si� teraz u jej st�p. Wszak�e jeden z tych obcych poca�owa� j�, na jego piersi z�o�y�a sw� g�ow� w milczeniu, kt�re bardziej zbli�y�o ich do siebie, ani�eli mog�y to sprawi� s�owa. Przera�ona rzuci�a si� na schody muzeum, instynktownie szukaj�c pomocy jedynego cz�owieka, kt�ry znajdowa� si� w pobli�u. Wbieg�a ju� na pierwsze stopnie, kiedy ogie� z b�yszcz�cej lufy j� dosi�gn��; z dziewczyny zosta� tylko cie� na zawsze utrwalony w nieczu�ym kamieniu.
Tamci dwaj na placu przerwali walk� i wstali zdyszani.
��Nie by�o innego wyj�cia � stwierdzi� Dim z poczuciem winy.
Stel przygl�da� si� plamie maj�cej kszta�t dziewcz�cego cia�a, cieniowi, kt�rego tam nie by�o jeszcze przed chwil�, kiedy kaza� Marii omin�� to miejsce.
��Nie, nie by�o � powiedzia� zgaszonym g�osem, dochodz�cym jakby z daleka; nieoczekiwanie zdzieli� Dima pi�ci� w brod�, tak �e tamten nie zd��y� si� zas�oni� i run�� na bruk.
Stel trwa� chwil� w napi�ciu. Nie dochodzi� znik�d �aden d�wi�k. Pochyli� si�, wyj�� bro� z bezw�adnej d�oni, wbieg� p�dem po schodach omijaj�c cie� Marii. Czarne, rozd�te drzwi sta�y otworem. Pchn�� je, wpad� do wn�trza, min�� budk� z nieruchomym portierem i u st�p jednej z kolumn odnalaz� pozostawiony tam plecak. Nie wypuszczaj�c go z r�k przesun�� ig�� chronometru i powt�rnie znalaz� si� w okr�g�ej sali na pi�trze.
��Maria, Maria, Maria � powt�rzy� � Maria!
Znowu odczu� rado�� i smutek, mia� �wiadomo�� odnajdywania i utraty, ale ju� nie pyta� � czego.
��Ca�y czas my�la�am, �e jeste� zwyk�ym z�odziejem.
��Ale ju� tak nie my�lisz.
��Nie. Jeste� kim� gorszym, prawda?
S�owa. Zosta�y wypowiedziane i nie mo�na by�o ich zmieni�, mimo �e budzi�y teraz groz�, a my�li zderza�y si� ze sob� jak kule bilardowe raz ju� zebrane i zn�w pchni�te na spotkanie innych. Nienawyk�a do bodaj kr�tkich przeskok�w w czasie, Maria nic nie pami�ta�a i m�wi�a dalej, nie zdaj�c sobie sprawy, �e powtarza rol�, �e wszystko to ju� by�o; Stel natomiast wiedzia�, i� czas ich by� odmierzony. Po�o�y� plecak i prawie niedostrzegalnie popchn�� ig��. Plac zn�w opustosza�, samotny je�dziec na cokole zwi�ksza� jeszcze uczucie pustki. Otacza�y go dziwaczne kaktusy.
��O nic � powt�rzy� Stel nie odrywaj�c oczu od skamienia�ego galopu. Pami�ta�, jak b�dzie wygl�da� nie nast�pnego dnia, lecz za chwil�, za kr�tk� chwil�. � Chod�� Nie, nie t�dy!�� krzykn��, kiedy zacz�a zst�powa� ze schod�w.
Tam, z lewej strony, mia� si� utrwali� na zawsze pochylony cie� cz�owieka. Lecz nie portiera, jak przypuszcza�. Przygryz� wargi. Musia�a gdzie� by� szczelina, nie wolno by�o dopu�ci�, by ko�o si� zamkn�o. Mia� teraz bro� i oni o tym wiedzieli. P�ki b�dzie �y�, Maria mia�a �y� tak�e.
���koszmarem. Bo przecie� to wszystko nieprawda! Ty nie istniejesz, muzeum nie jest ogo�ocone, jestem w domu i zaraz si� obudz�
��Zbud� si�! � zawo�a� ponownie Stel obracaj�c j� ku sobie i przyciskaj�c wargi do jej warg.
Chocia� � w zwi�zku z pewnym niezwyk�ym i wa�nym wydarzeniem � zaczynam sw�j dziennik w dniu nowego, 101 roku nowej ery (wed�ug starego kalendarza � 7 listopada 2018 r.) to jednak musz� wr�ci� do spraw o wiele dawniejszych. Zawsze odnosi�em si� z rezerw� do pisania dziennika, widz�c w tym przejaw megalomanii, lecz w obecnej sytuacji czuj� si� usprawiedliwiony i s�dz�, �e ewentualny przysz�y czytelnik r�wnie� uzna pow�d, kt�ry sk�oni� mnie do pisania, za dostatecznie wa�ny.
Nie b�dzie to tania kokieteria, gdy stwierdz�, �e moje nazwisko jest znane na ca�ej kuli ziemskiej, tym bardziej �e w�a�nie dzi�ki tej s�awie znalaz�em si� w sytuacji, jakiej pr�no by szuka� w ca�ej historii ludzko�ci.
Jednym z najwa�niejszych problem�w nauki by�o zjawisko zdolno�ci regeneracji kom�rek nerwowych, a �ci�lej � brak tej zdolno�ci. Te najbardziej trwa�e cz�ci ludzkiego organizmu, je�li ulegn� obra�eniom, nie s� zdolne do odnowy w takim stopniu, jak poszczeg�lne inne organy. By�o og�lnie wiadomo, �e kom�rki ludzkiego organizmu w okre�lonym czasie, w r�nej mierze wymieniaj� si� i odnawiaj�; jedne wolniej, inne szybciej � z wyj�tkiem kom�rek nerwowych, kt�re w ko�cowym stadium swego rozwoju s�u�� cz�owiekowi do �mierci. To t�umaczy, dlaczego bardzo starzy ludzie pami�taj� wydarzenia z bardzo wczesnego dzieci�stwa, z okresu budzenia si� ich �wiadomo�ci. Tak�e w czasach, gdy medycyna sta�a ju� na wysokim poziomie, lekarz pozostawa� bole�nie bezradny wobec problemu obra�e� nerw�w, ziarninowania i zrastania si� zniszczonych kom�rek nerwowych.
W�a�nie w tej dziedzinie dokona�em odkrycia � nie pierwszego zreszt� � kt�re zyska�o �wiatowy rozg�os. W wyniku tysi�cznych bada� enzym�w pocz�tkowego stadium embriona, rozwijaj�cego si� z kom�rki jajowej, odkry�em wreszcie czynnik wp�ywaj�cy na wzrost kom�rki nerwowej, co doprowadzi�o z kolei do odkrycia, w wyniku tysi�cy nowych do�wiadcze�, antymaterii, tworz�cej si� w trakcie pe�nego rozwoju kom�rki nerwowej, ko�cz�cej ten rozw�j i tym samym zapewniaj�cej konserwacj� owej kom�rki. Da�o to nauce klucz do ziarninowania kom�rki nerwowej. Dzi�ki temu odkryciu moje nazwisko znalaz�o si� na �amach pism naukowych tu� obok nazwiska Pasteura i Paw�owa.
To wyja�nia te� moj� szczeg�ln� sytuacj� w publicznym �yciu naszego kraju. Wszyscy znali moje lewicowe przekonania i moje polityczne wyst�pienia przed ustanowieniem obecnego systemu pa�stwowego. Jednak kierownictwo nowego systemu, tak przeciwne moim pogl�dom i przekonaniom, nie tylko pozostawi�o mnie na kierowniczym stanowisku znanego ju� w�wczas w �wiecie Instytutu Regeneracji Nerw�w, ale du�ym poparciem finansowym umo�liwi�o mi rozwini�cie Instytutu w najwi�ksz� i najpowa�niejsz� plac�wk� tego rodzaju na �wiecie.
Fakty, kt�re przytoczy�em, i wydarzenia dnia dzisiejszego sta�y si� punktem zwrotnym w wyznawanych przeze mnie dotychczas pogl�dach na pisanie dziennika: wczoraj po po�udniu, pi�tna�cie po trzeciej, przywieziono do Instytutu prezydenta pa�stwa, przyw�dc� obecnego prawicowego, autokratycznego systemu pa�stwowego. Dyktator dozna� w wypadku samochodowym ci�kich obra�e� m�zgu. Przywieziono go w eskorcie zdenerwowanych i podnieconych, podejrzliwych i wrogo nastawionych adiutant�w i genera��w.
Wezwano mnie do Instytutu z domu, i zast�pca dyktatora, urz�dnik o wojskowej postawie, znany powszechnie pod przezwiskiem �dzika �winia�, o�wiadczy� na wst�pie, �e ja i ca�y personel Instytutu odpowiadamy g�ow� za dyktatora. Machn��em r�k� i natychmiast po�pieszy�em do chorego. Moi dy�urni wsp�pracownicy poinformowali mnie, �e jakkolwiek obra�enia s� powa�ne i spowodowa�y ca�kowit� utrat� przytomno�ci, to jednak nie istnieje bezpo�rednie niebezpiecze�stwo dla �ycia pacjenta i �e wst�pne czynno�ci zosta�y ju� przy nim wykonane. Ja r�wnie� obejrza�em chorego i wr�ci�em do niecierpliwej �dzikiej �wini�. Nie b�d� opisywa� dos�ownie, co mu powiedzia�em, ale brzmia�o to mniej wi�cej tak: � Organizm cz�owieka, a zw�aszcza jego system nerwowy to nie to, co wojsko, kt�re mo�ecie na komend� pos�a�, gdzie wam si� podoba, i wojsko natychmiast �rusza � chocia� i tam zdarzaj� si� potkni�cia��� W�wczas spojrza� na mnie z wielk� z�o�ci�, ale nie da�em sobie przerwa�. � Medycyna nie jest wszechmocna � ci�gn��em dalej � pan r�wnie� dobrze wie, �e na �mier� nie ma lekarstwa. Jestem lekarzem i sk�ada�em przysi�g�, �e zawsze dla ratowania zdrowia i �ycia chorego zrobi� wszystko, na co mnie sta�, bez wzgl�du na to, czy b�dzie to �ebrak, czy cesarz� Ale je�eli si�y natury okazuj� si� mocniejsze ni� moje, musz� si� podda�. Je�eli mi panowie nie ufaj�, to s� w stolicy inne �wietne zak�ady lecznicze i tam prosz� zawie�� wodza, kt�rego �yciu nie zagra�a zreszt� w tej chwili niebezpiecze�stwo.
Obwieszony orderami zast�pca wodza w�ciekle przewraca� oczami, a nast�pnie oddali� si� o�wiadczaj�c, �e jeszcze ze sob� porozmawiamy! Jeden z cz�onk�w eskorty, wbrew wszystkim naszym zakazom, pozosta� przy ��ku chorego, wi�c w ko�cu wzruszy�em ramionami i zostawi�em go tam. Kiedy wychodzi�em z Instytutu, zobaczy�em, �e gwardia dyktatora obstawi�a wszystkie wej�cia i nie wpuszcza tych, kt�rzy staraj� si� wej�� do �rodka. Wsz�dzie naoko�o stali uzbrojeni wartownicy, a do jednego z pawilon�w wpakowa�a si� ca�a grupa �o�nierzy.
Jeszcze tego samego dnia, po kilku godzinach, wezwano mnie w po�piechu na nadzwyczajne posiedzenie rady pa�stwa. Po drodze okaza�o si�, �e obraz wieczornej ulicy jest jaki� inny ni� zwykle, wi�cej by�o policjant�w, tu i �wdzie mo�na by�o zobaczy� w��cz�ce si� grupy. Ha�a�liwe towarzystwo umilk�o, gdy wkroczy�em w eskorcie stra�y, kt�ra towarzyszy�a mi od bramy. Mierzono mnie wzrokiem z nieukrywan� niech�ci�. Po trwaj�cej kilka chwil nieprzyjemnej ciszy m�j przedpo�udniowy rozm�wca zaproponowa� mi miejsce obok siebie i w �ma�ym wyk�adzie� przedstawi� mi punkt widzenia kierownictwa. Nie ukrywa�, �e system � a oczywi�cie i w�dz � uwa�aj� mnie za otwartego wroga. Wyrazi� te� przypuszczenie, �e gdybym m�g�, utopi�bym wodza w �y�ce wody i zadowoleniem przyj�� upadek ca�ego systemu. Nie mog� si� zatem dziwi�, �e �ledz� mnie bardzo bacznie i wzywaj� jednego z najwybitniejszych chirurg�w, aby kontrolowa� leczenie. Na wszystko si� zgodzi�em, nawet pokiwa�em aprobuj�co g�ow� i poprosi�em, �eby wezwano tego profesora natychmiast, bo sytuacja wymaga bezzw�ocznej konsultacji.
Zanim jednak przyby�, ja r�wnie� zabra�em g�os i stara�em si� m�wi� tak, �eby s�ysza�o ca�e towarzystwo. Panowie dobrze wiedz� � m�wi�em � �e jestem przekonanym, zdecydowanym wrogiem waszego systemu i oczywi�cie nie �ywi� sympatii r�wnie� dla waszego wodza. Ale � jak ju� powiedzia�em w Instytucie � jestem przede wszystkim lekarzem i nie musz� nic wi�cej dodawa� Zanim zacz��em m�wi� dalej, poprosi�em bli�ej obecnego na sali naczelnego ideologa ca�ej tej bandy, kt�rego zna�em ze zdj��. Ta nadzwyczaj inteligentna bestia, �szara eminencja� wodza, wbrew ca�ej swojej nikczemno�ci jest facetem o bardzo ujmuj�cej powierzchowno�ci i sposobie bycia, i na pierwszy rzut oka wida�, �e ma du�y autorytet u reszty. Kr��y�a wie��, �e widoczna w ostatnich zarz�dzeniach dyktatora pow�ci�gliwo�� i rozwaga, kt�ra zapobieg�a chwilowo wybuchowi kra�cowej nienawi�ci narodu, to jego zas�uga. Swoje s�owa kierowa�em przede wszystkim do niego. Powiedzia�em, �e jak mi si� zdaje, niewiele znaczy dla nich etyka lekarska, ale jest co� innego, na co musz� zwr�ci� uwag�. Je�eli nawet ca�y system uwa�am za zjawisko niesko�czenie szkodliwe, wobec kt�rego walka jest �ywotnym interesem ca�ego narodu, to jednak uznaj�, �e mog� by� � i s� � w historii takie chwile, w kt�rych eksperyment obalenia istniej�cego systemu przyni�s�by wi�cej szkody ni� po�ytku, a je�eli chodzi o polityk� zagraniczn� i wp�yw na opozycj�, m�g�by oznacza� szkod� wprost niepowetowan�. Nie jestem g�uchym i �lepym �rewolucjonist��, kt�ry dla idei zaryzykowa�by og�lne spustoszenie. Naszym celom nie sprzyja�by zreszt� upadek polityki zagranicznej wodza, kt�ra nie odbiega obecnie w spos�b kra�cowy od naszych za�o�e�.
Uwa�nie �ledz�cy mnie ideolog, �obuz w okularach, w trakcie potakiwa� g�ow�, kiedy za� sko�czy�em, wsta� i oznajmi�, �e go przekona�em, i ze swojej strony ufa mi i proponuje to samo reszcie. �Dzika �winia� w�ciekle wierci� si� na wszystkie strony, ale nie �mia� si� odezwa�, pozostali te� milczeli. Tymczasem przyby� profesor N. Cornelius. Kiedy zakomunikowano mu ich �yczenie, natychmiast podni�s� r�k� na znak protestu i oznajmi�, �e uwa�a to wezwanie nie tylko za niegodny zamach na medycyn�, ale przede wszystkim za ra��c� niesprawiedliwo�� wobec mojej osoby, mojego autorytetu i s�awy Instytutu, w czym nie chce bra� udzia�u� i, zwracaj�c si� do mnie, wyrazi� ubolewanie nad t� spraw� i zapewni� mnie o swoim g��bokim szacunku� W czasie gdy zmieszane towarzystwo co� be�kota�o, podali�my sobie r�ce, po czym poprosi�em rad�, by ochron� wojskow� ograniczono do budynku, w kt�rym znajduje si� pok�j prezydenta, tak by Instytut m�g� dzia�a� zgodnie ze swoim przeznaczeniem, i oddali�em si�, oczywi�cie w asy�cie�
Wszystko to jednak nie stanowi�oby dostatecznego powodu, bym zacz�� pisa� dziennik. Zesz�ej nocy niewiele spa�em, ale nie z niepokoju o los dyktatora, bo by� przecie� w dobrych r�kach moich wsp�pracownik�w w Instytucie. Szczeg�lne zaufanie mog�em mie� do swojego pierwszego asystenta, dra Matthiasa Felsena, kt�ry w wyniku wieloletniej praktyki umia� przynajmniej tyle samo, co ja. Co innego jednak t�uk�o mi si� po g�owie. Musz� w tym miejscu przypomnie� kilka problem�w z dziedziny biologii medycyny � i zwi�zane z nimi odkrycie � kt�re wzbudzi�y w przesz�o�ci wielkie zainteresowanie.
Pami�tamy, jak wa�nym czynnikiem przy transfuzji by�a sprawa zgodno�ci grupy krwi, w dziedzinie przeszczep�w natomiast jak� ogromn�, niezwalczon� trudno�� oznacza�y indywidualne w�a�ciwo�ci bia�ka, co nie dopuszcza�o do wprowadzenia do organizmu bia�ka pochodz�cego od jakiejkolwiek innej jednostki � z pewnym ma�ym wyj�tkiem w wypadku bli�ni�t jednojajowych. Nie chc� tu wskazywa� na znane ju� zreszt� dzisiaj powszechnie eksperymenty dokonywane w wi�kszo�ci przypadk�w przy mojej wsp�pracy, kt�re rozwi�za�y wreszcie z powodzeniem te problemy i utorowa�y drog� metodom, kt�rych nawet sobie nie wyobra�ano.
W tej dziedzinie istnia�o jednak co�, czego �wiat � opr�cz mnie i Felsena � jeszcze nie zna�. W wyniku d�ugich bada� i serii eksperyment�w uda�o nam si� w zesz�ym roku rozwi�za� problem � dla wi�kszej jasno�ci pisz� j�zykiem potocznym � izotopowego oznaczenia przewodzenia nerwu. Spr�buj� istot� tego zagadnienia wyja�ni� za pomoc� nieco prymitywnego por�wnania. Z pewno�ci� widzieli ju� pa�stwo instalowanie i napraw� przewod�w telefonicznych. Ka�dy przew�d, uj�ty w kablu w wi�zk�, ma innego koloru pow�ok� izolacyjn� i je�eli � powiedzmy � jeden koniec przewodu czerwonego po��cz� ze �r�d�em pr�du, mog� by� pewien, �e na drugim ko�cu wi�zki pod pr�dem b�dzie tylko przew�d czerwony, inaczej m�wi�c po nakr�ceniu tarcz� wybranego numeru zg�osi si� ten, a nie inny, bez wzgl�du na to, ile przewod�w znajduje si� w wi�zce�
A wi�c w podobny spos�b, stosuj�c precyzyjne na�wietlanie, uda�o nam si� wprowadzi� do wn�trza systemu nerwowego przez przewody nerwowe, maj�ce swoje zako�czenia w rozmaitych punktach cia�a, odpowiednie izotopy, kt�re nasycaj�c kom�rki nerwowe, poddane wspomnianemu ju� zabiegowi regeneracyjnemu, zrastaj� si�, to znaczy zrastaj� si� ko�ce poszczeg�lnych, uszkodzonych kom�rek nerwowych z innymi zako�czeniami nerwu, nasyconego tym samym izotopem, tak jak � uciekaj�c si� zn�w do por�wnania telefonicznego � w zniszczonym kablu telefonicznym koniec czerwonego przewodu ��czy si� z ko�cem drugiego czerwonego przewodu.
Po bardzo wielu eksperymentach, w trakcie kt�rych na przyk�ad z powodzeniem przeprowadzili�my pe�n� wymian� m�zgu u ps�w, organizm�w o bardzo rozwini�tym systemie nerwowym, trzy miesi�ce temu okoliczno�ci zmusi�y nas do zastosowania naszych metod na ludziach. Przywieziono bowiem do Instytutu dwie ofiary wypadku kolejowego i konieczna by�a natychmiastowa interwencja. Jeden z poszkodowanych dozna� tak ci�kich obra�e� m�zgu, �e w�a�ciwie zosta�y mu tylko minuty, podczas gdy inne obra�enia cia�a nie stanowi�y gro�by dla jego �ycia. Uszkodzenie m�zgu u drugiego, chocia� mniejsze, by�o r�wnie� powa�ne, istnia�a wszak�e pewna nadzieja na utrzymanie go przy �yciu w�a�nie dzi�ki metodom wypr�bowanym w Instytucie, nieszcz�liwie dozna� jednak tak ci�kich obra�e� klatki piersiowej, �e stan jego by� beznadziejny i mia� przed sob� tylko par� chwil �ycia�
Felsen i ja byli�my w�a�nie w Instytucie, kiedy przywieziono tych dw�ch ludzi, i wymienione nad noszami jedno jedyne spojrzenie wystarczy�o, �eby�my wiedzieli: oto w�a�ciwa chwila. Natychmiast kazali�my zawie�� obydwu chorych do specjalnego, eksperymentalnego laboratorium, dok�adnie odseparowanego od reszty pomieszcze�, wyposa�onego w najnowocze�niejsze, cybernetyczne urz�dzenia, gdzie wykonywali�my wspomniane wy�ej do�wiadczenia i gdzie mogli�my, dzi�ki wyposa�eniu, we dw�jk� � a nawet w pojedynk� � bez �adnego personelu pomocniczego, wykonywa� najbardziej skomplikowane operacje; na przyk�ad �brutaln�� prac� otwierania czaszki, ze wszystkimi potrzebnymi zabiegami pomocniczymi, nastawianiem wska�nik�w i guzik�w, naciskaniem i przekr�caniem ga�ek � z najwi�ksz� dok�adno�ci� wykonywa�a maszyna cybernetyczna.
W laboratorium w kilku s�owach ustalili�my, �e istnieje tylko jedna mo�liwo��: wymiana m�zgu, �eby przynajmniej jednego z nich � tego, kt�ry dozna� mniejszych obra�e� cielesnych � wyci�gn�� dzi�ki temu ze zbli�aj�cej si� gro�nie �mierci klinicznej. Szybko wykonali�my przy rannych czynno�ci maj�ce na celu podtrzymanie i pobudzenie �ycia i zacz�li�my jednocze�nie regeneracj� nerw�w i wprowadzenie izotopu. Minuty � nam si� zdawa�o, �e godziny � p�yn�y, a z nas la� si� pot�
Kiedy nadesz�a chwila, by umie�ci� tych dw�ch ludzi w automatycznej bli�niaczej konstrukcji, wykonuj�cej operacj� otwarcia czaszki, ten z obra�eniami klatki piersiowej zmar�. Nale�a�o si� �pieszy�, �eby w �dopuszczalnym� po �mierci klinicznej czasie dokona� wymiany. Jeszcze nigdy w �yciu nie by�em tak zdenerwowany, nie tylko mieli�my w swoich r�kach spraw� ocalenia ludzkiego istnienia, ale i los wielkiego odkrycia. Felsenowi dr�a�y r�ce. Poklepa�em go po ramieniu, potrz�sn��em nim. Kiwn�� g�ow� i zacisn�� usta. Po paru chwilach dr�enie przesz�o i da� mi znak r�k�. Ja te� zebra�em si�y. Maszyna po kilku sekundach wykona�a zadanie: nie tylko otworzy�a czaszki, ale w tej samej chwili przeci�a prowadz�ce do nich �y�y, sploty nerwowe, przesz�a do �tradycyjnych czynno�ci chirurgicznych�, pos�uguj�c si� znanymi od dawna metodami. W chwili przerwania po��czenia nerw�w obydwa cia�a zadr�a�y, to z obra�eniami cielesnymi w mniejszym stopniu, sygnalizuj�c zaistnia�y ju� stan �mierci klinicznej, drugie silniej, co musia�o nast�pi� po ustaniu dzia�ania centralnego uk�adu nerwowego. Nale�a�o si� spieszy�, �eby czym pr�dzej przywr�ci� czynno�ci �yciowe bez wyrz�dzenia wi�kszej szkody �nowemu� m�zgowi. Wyj�li�my dwa dr��ce m�zgi, zamienili�my i w��czyli�my transplantator na dzia�anie odwrotne, czyli zamiast przerwania po��cze� nerw�w zainicjowali�my proces ich dopasowania i zrastania si�. Transplantator charakteryzuje si� tak� nadzwyczajn� wra�liwo�ci�, �e powsta�e przy zamianie ewentualne r�nice rozmiar�w jest w stanie � w pewnym stopniu, oczywi�cie � korygowa�, na przyk�ad poprzez regulowanie ilo�ci p�ynu m�zgowego i temu podobnie. Po zako�czeniu operacji cia�a zosta�y automatycznie przeniesione na nosze. Wydawa�y si� jednakowo martwe i tylko do�wiadczone oko lekarza widzia�o r�nic�: naprawd� nie �y� ten pacjent, kt�ry odni�s� wi�ksze obra�enia cielesne. Z nale�nym szacunkiem przykryli�my go, chc�c uhonorowa� jego mimowolne zas�ugi dla sprawy ludzko�ci� Usiedli�my obok drugiego cia�a i spogl�daj�c na siebie czekali�my na wynik procesu przywracania do �ycia, rozpocz�tego jeszcze przed opuszczeniem transplantatora przez pacjenta.
Jak ju� pisa�em, sprawa regeneracji nerw�w dosy� szybko posuwa�a si� naprz�d, za� inne procesy zrastania si�, ��czenia �y� i temu podobne by�y ju� od d�ugiego czasu zagadnieniami w praktyce lekarskiej rozwi�zanymi. Jednak i tak siedzieli�my tam z p�torej godziny z bij�cym sercem i dr��cymi kolanami, gdy wreszcie serce, bez sztucznej interwencji, zacz�o regularnie pracowa� i twarz chorego bole�nie si� napr�y�a. W�wczas natychmiast dosta� �rodki u�mierzaj�ce � i znowu czekali�my�
Nie wiem � wtedy te� nie wiedzia�em � ile czasu up�yn�o, zanim chory otworzy� oczy. Jednocze�nie zwr�cili�my si� do niego:
��Jak si� pan nazywa?�� zapytali�my.
��Fischer � powiedzia� wyra�nie, ale nagle s�owa uwi�z�y mu w gardle. Oczy niespodziewanie zapad�y si� i zacz�� rz�zi�. Natychmiast u�yli�my aparatury i �rodk�w pobudzaj�cych, nasz trud nie poszed� na marne, po parominutowej agonii akcja serca wolno i s�abo, ale zn�w regularnie zosta�a wznowiona.
Wyczerpani spojrzeli�my na siebie, ale Felsen nagle podskoczy�. � Jakie nazwisko poda�? � spyta�, krzycz�c tak g�o�no, �e a� si� wzdrygn��em.�� Nie Fischer?
��Ale� tak � powiedzia�em mechanicznie i nie wiedzia�em, czego chce.
Felsen pochyli� si� i zacz�� przeszukiwa� ubranie na wp� �ywego pacjenta � bo nagleni konieczno�ci� natychmiastowej operacji, nawet nie mieli�my czasu go rozebra� � i szybko wyci�gn�� z jednej z g�rnych kieszeni legitymacj� kolejow�. By�a wystawiona na nazwisko Weilera. Felsen spojrza� na mnie i rzuci� si� do przykrytych zw�ok, przeszuka� ubranie, a potem znaleziony portfel. Nie by� w stanie si� odezwa�, a r�ce tak mu dr�a�y, �e musia�em je przytrzymywa�. W papierach widnia�o nazwisko � Ernesto Fischer.
Jednocze�nie opadli�my na krzes�a i w ciszy us�ysza�em westchnienie Felsena:
��Uda�o si�!..
��Tak � odpowiedzia�em, ale nagle przerazi�a mnie jaka� straszna my�l i poczu�em, �e pot zalewa mi czo�o.
Felsen spostrzeg�, co si� ze mn� dzieje.
��Co ci jest?
��Czy my�la�e� ju� o tym, co by� czu�, gdyby w lustrze patrzy�a na ciebie obca twarz?�� Wlepi� we mnie oczy, wida� by�o po nim, �e nie rozumie.�� Lub na przyk�ad � ci�gn��em � gdyby na ulicy zwracano si� do ciebie, witano nie znanym ci nazwiskiem i obstawano przy tym, �e ty to nie ty, ale kto� inny, i inni by to potwierdzali? Gdyby ca�e spo�ecze�stwo uzna�o ci� za kogo� innego?� Co z nim b�dzie, je�eli wyzdrowieje?�� wskaza�em na ledwie oddychaj�cego chorego.�� Co zrobili�my?�� spyta�em i widzia�em, �e Felsen dozna� wstrz�su. Patrzyli�my na siebie z rozpacz�, potem mechanicznie wyszli�my, powierzaj�c opiek� nad �yj�cym i martwym naszym wsp�pracownikom�
Nazajutrz Felsen zadzwoni� do mnie do mieszkania, niewiele spa� tej nocy � powiedzia�, i poinformowa� mnie, �e �Weiler�, kt�ry prze�y� operacj�, pomimo opieki i wszelkich wysi�k�w naszych wsp�pracownik�w, o trzeciej nad ranem zmar�. Natychmiastowa sekcja wykaza�a, �e �mier� nast�pi�a na skutek obra�e� m�zgu, tak jak u �Fischera��
��Tak � odpowiedzia�em � tak. �al mi biedaka�
I bezmy�lnie zapatrzy�em si� w okno.
Pisa�em poprzednio, �e w nocy, po wypadku dyktatora, niewiele spa�em. Ci�gle przychodzi� mi do g�owy Weiler � Fischer albo Fischer � Weiler. Teraz te� mnie to dr�czy, nie mog� si� od tego uwolni�. Prezydent � dyktator le�y nieprzytomny, i bardzo problematyczne, czy da si� go uratowa� Na posiedzeniu rady pa�stwa m�wi�em szczerze, cho�by nawet dlatego, �e nie szanuj� tej bandy na tyle, �eby przed ni� udawa�. �mier� ich wodza, czy te� zmniejszenie si� jego zdolno�ci ruchowej i � co jeszcze istotniejsze � umys�owej ��czy�aby si� z trudnymi do wyobra�enia konsekwewncjami. Nienawidz� go i gardz� nim za zbrodnie i pod�o�ci, kt�rych � zw�aszcza na pocz�tku panowania re�imu � dopuszczali si� wobec moich towarzyszy i innych ludzi o demokratycznych pogl�dach jego zbiry z �dzik� �wini�� na czele.
Dyktator wci�� jest nieprzytomny. Okolica Instytutu to prawdziwy ob�z wojskowy. Chocia� uda�o si� naj�ci�lejszy doz�r ograniczy� do grupy budynk�w, w kt�rych znajduje si� pok�j chorego, to jednak na ka�dym rogu mo�na zobaczy� czo�gi i piesze patrole i dopiero dzi�ki moim wielokrotnym, energicznym wyst�pieniom Instytut mo�e jako tako pracowa�. Uda�o si� r�wnie� oddali� oficera pe�ni�cego stra� przy ��ku chorego, po tym, jak telefonicznie wyt�umaczy�em zast�pcy �dzikiej �wini�, �e nieszcz�sny drzemi�cy stra�nik i tak nie rozumie nic z tego, co si� wok� niego dzieje, i �e gdyby�my chcieli, mogliby�my na jego oczach zamordowa� wodza, daj�c mu odpowiedni zastrzyk, czy te� wr�cz odwrotnie � nie daj�c zastrzyku, kt�ry jest mu potrzebny�
Nie mam spokoju. My�li wiruj� mi w g�owie, przed oczami ta�cz� czarne k�ka, chocia� w lustrze wygl�dam na spokojnego. Nie wiem, co robi�, martwi� si�, �e stan prezydenta staje si� krytyczny i nie zd���. Ca�a rada pa�stwa bez przerwy siedzi w Instytucie, zaj�li najwi�ksz� sal� wyk�adow� i otaczaj�ce j� pomieszczenia. Dzi� p�nym popo�udniem z niema�ym trudem uda�o mi si� tam dotrze�, by poprosi� na rozmow� zast�pc� wodza i naczelnego ideologa. Powszechnie wiadomo, �e ci dwaj to g��wne filary i zaufani dyktatora; jeden jest uosobieniem byczej si�y, drugi � chytrej ostro�no�ci. M�wi�, �e dyktator, �ongluj�cym tym dwiema przeciwnymi si�ami, utrzymuje mi�dzy nimi r�wnowag�; �wiadczy to w ka�dym razie o jego wielkim talencie politycznym.
Usiedli�my w jednym z s�siednich pomieszcze�. Poprosi�em przede wszystkim o zachowanie pe�nej tajemnicy, co obydwaj mi przyrzekli. Postaram si� mo�liwie dos�ownie odda� przebieg rozmowy.
��Panowie � powiedzia�em � stan prezydenta dot�d si� nie zmieni�, ale w ka�dej chwili mo�e si� polepszy� b�d� pogorszy�. Robimy wszystko w celu wyleczenia, ale musz� w tym wypadku prosi� pan�w o pewn� niekonwencjonaln� przys�ug�.
Sztywno popatrzyli na mnie, a w�dz propagandy kiwn�� palcem, �ebym kontynuowa�.
��Panowie, chocia� nie s� fachowcami, z pewno�ci� jednak s�yszeli o metodzie regeneracji nerw�w.�� Skin�li g�owami, �dzika �winia� troch� niepewnie i z op�nieniem.�� Polega ona na tym � ci�gn��em � �e jeste�my w stanie, do pewnego stopnia, wp�yn�� na odradzanie si� systemu nerwowego, na powstawanie nowych kom�rek nerwowych. Jednak te nowe tkanki nerwowe s� puste, nie posiadaj� �adnej tre�ci, �adnego zapisu. R�nic�, jaka istnieje pomi�dzy starym obszarem �wiadomo�ci a nowym mo�emy z czasem wyr�wna�, wprawiaj�c je w stan rezonansu i licz�c na ich wzajemne oddzia�ywanie. Oczywi�cie nie mo�emy zape�ni� tego obszaru now� tre�ci�, ale reguluj�c �liczb� drga� mo�emy nada� �wiadomo�ci pewne zabarwienie. By jednak efekt taki osi�gn��, musimy jak najdok�adniej zna� dotychczasowe �ycie pacjenta.
��Co pan ma na my�li?�� spyta� szef propagandy.
��Tego dotyczy w�a�nie moja pro�ba: musz� pozna� mo�liwie najdok�adniej prywatne �ycie prezydenta.�� Powiedzia�em to w liczbie pojedynczej, maj�c nadziej�, �e natrafi� na mniejszy op�r.
��To niemo�liwe!�� wrzasn�� nagle, czerwieniej�c ze z�o�ci zast�pca � Co to za cyrk?
W�dz � teoretyk podni�s� uspokajaj�co r�k�.
��Wydaje mi si�, �e zdaje pan sobie spraw� z wagi swojego �yczenia, prosz� wi�c, �eby umotywowa� pan to bardziej konkretnie, a nie tylko teoretycznie.
��Ch�tnie � odpowiedzia�em.�� S�dz�, �e to, co powiem, b�dzie �atwe do zrozumienia. Chyba wszyscy byli�my ju� kiedy� wstawieni i znamy ten stan.
Skin�li g�owami.
��A wi�c i to te� panowie pewnie zauwa�yli, jak rozmaicie stan ten przejawia si� u poszczeg�lnych os�b. Jedni s� podnieceni, gwa�towni, inni zasypiaj�. Jedni s� mili, gadatliwi, inni ponurzy i milcz�cy, i tak dalej w wielu wariantach, mo�na jednak wymieni� kilka g��wnych typ�w zachowa� wed�ug w�asnej �cz�stotliwo�ci drga�. Czy to jest zrozumia�e?
Zn�w skin�li g�owami, zast�pca z wyrazem zmartwienia na twarzy, ideolog z wyczekuj�cym zainteresowaniem.
��Tej �cz�stotliwo�ci drga� u cz�owieka nieprzytomnego nie mo�na ustali� �adnym badaniem ani eksperymentem. Pewne wnioski mo�na wyci�gn�� jedynie po zapoznaniu si� z bezpo�rednim �rodowiskiem pacjenta.
Tu zast�pca zn�w uczyni� taki gwa�towny ruch protestu, �e a� ordery zabrz�cza�y na jego marynarce. Zrozumia�em to, bo przecie� ju� od dawna przedmiotem plotek by�a specyficzna sytuacja, jaka istnia�a pomi�dzy nim a dyktatorem oraz jego przyjaci�k� � urz�dowo �gospodyni�� prezydenckiej rezydencji. Wed�ug niekt�rych dama ta by�a blisk� krewn� �dzikiej �wini�, inni natomiast twierdzili, �e by�a przedtem jego kochank� i �e dyktator, dochodz�c do w�adzy, zabra� mu j�, co z kolei pozwoli�o zast�pcy osi�gn�� aktualn� pozycj�. Na twarzy ideologa pojawi� si� na kr�tk� chwil� z�o�liwy b�ysk, jakby potwierdzaj�cy moje domys�y, kt�ry jednak zdradza� r�wnie�, �e tych dw�ch ludzi, to zawzi�ci rywale i �miertelni wrogowie i jedynie dyktator dzi�ki swojej energii i bezwzgl�dno�ci jest w stanie ich pohamowa�, by nie skoczyli sobie do gard�a. Tak jak oczekiwa�em, naczelny ideolog odezwa� si�:
��Czy jednak, bior�c pod uwag� o kogo chodzi, nie mo�na by tego pomin�� lub zast�pi� czym� innym?
��Pos�uchajcie, panowie � powiedzia�em � to nie dziecinna igraszka, o czym sami dobrze wiecie. Ale �eby�cie w pe�ni zdali sobie spraw� z wagi zagadnienia, wr�c� do tego, co zacz��em poprzednio�
Tu zrobi�em ma�� przerw�, podczas gdy zast�pca szarpa� linoleum ostrogami.
��W poprzednim por�wnaniu wskaza�em na wp�yw powszechnie znanej substancji, na alkohol, kt�ry tak rozmaicie oddzia�ywuje na ludzi. Ale chodzi o to, �e r�ne substancje mog� w r�ny spos�b dzia�a� na poszczeg�lnych ludzi. Powszechnie znany jest na przyk�ad pobudzaj�cy, o�ywczy wp�yw kofeiny, wi�kszo�� ludzi, je�eli przed snem wypije kaw�, ma trudno�ci z za�ni�ciem lub w og�le zasn�� nie mo�e, ale s� i tacy, kt�rzy mog� usn�� tylko w�wczas, gdy wypij� przedtem swoj� ma�� czarn�. No a teraz powracam do sedna swoich wywod�w. Wyobra�my sobie sytuacj�, gdy jaka� du�a masa, powiedzmy p�yn � w naszym wypadku wi�ksza nie uszkodzona cz�� o�rodka nerwowego � ma okre�lon� barw� czy, uciekaj�c si� do innego por�wnania, okre�lony obw�d drganiowy. I teraz, �eby uzyska� efekt wsp�dzia�ania, trzeba mniejsz�, now�, a wi�c bezbarwn� cz�� o�rodka nerwowego zabarwi� na taki sam kolor. Mo�emy liczy� na sukces tylko w wypadku, gdy uda nam si� uzyska� barw� identyczn� lub prawie identyczn�, w przeciwnym razie zawsze co� tam nie b�dzie pasowa�. Zrozumia�e, prawda? Mo�na pow�tpiewa�, czy r�nica odcieni jest tu istotna, skoro nie uszkodzona cz�� m�zgu i tak zdecydowanie dominuje nad cz�ci� now�, pust�. W praktyce jednak znamy barwniki, kt�rych jedna kropla, dolana do innej intensywnej farby, wystarczy, by ca�o�� przybra�a kolor barwnika. Je�eli wi�c przyjmiemy, �e wi�ksza masa nasycona jest takim silnym barwnikiem, w�wczas kolor mniejszej nie ma znaczenia, je�eli natomiast zdarzy si�, �e w�a�nie mniejsza masa ma barwnik silniejszy, w�wczas stosunkowo �atwo �przestroi na sw�j obw�d drganiowy� mas� wi�ksz�. System nerwowy cz�owieka, jego �wiadomo�� jest jednak niesko�czenie bardziej skomplikowana ni� jakakolwiek kombinacja chemiczna i � jak wspomnia�em � jest to nies�ychanie p�askie por�wnanie, bo �adna analiza chemiczna nie potrafi�aby wykaza� �barwy� duszy. Tym bardziej konieczne jest, bym u�wiadomi� panom konsekwencje, jakie mo�e spowodowa� ingerowanie w ten mechanizm bez mo�liwie pe�nej znajomo�ci wszystkich czynnik�w. Niewykluczone zreszt�, �e i tak nasz wysi�ek b�dzie daremny.
Po tych s�owach zapad�a g��boka cisza, usta�y nawet pochrz�kiwania �dzikiej �wini�.
Zaczeka�em chwil�, po czym ci�gn��em dalej:
��Prezydent jest jednostk� ogromnie utalentowan�, o silnej woli i zdolno�ci szybkiego podejmowania decyzji. Co by si� jednak sta�o, gdyby w wyniku niew�a�ciwej regeneracji jego charakter uleg� zmianie? Jakie konsekwencje poci�gn��by za sob� fakt, �e jaka� natychmiast potrzebna decyzja rodzi�aby si� d�ugo, w�r�d waha� i w�tpliwo�ci, tylko dlatego, �e nie dysponuj�c odpowiednimi informacjami, czego� zaniedbali�my.
Szef propagandy, b�yskaj�c okularami, zerkn�� na milcz�cego wierzgaj�cego zast�pc� wodza i odezwa� si� pierwszy:
��Widz�, �e nic tu si� nie da zrobi� Jak pan sobie to wyobra�a, panie profesorze?
��Im pr�dzej, tym lepiej � powiedzia�em, i ustalili�my, �e poniewa� dzisiaj jest ju� dosy� p�no, jutro wczesnym przedpo�udniem pojedziemy we trzech do pa�acu prezydenckiego. Zast�pca wyszed� z kwa�n� min�.
To zdarzy�o si� dzisiaj. Musz� wyzna�, �e du�a cz�� z tego, co wy�o�y�em, to by�o zwyk�e ple � ple. Nie fakty, w nich najbardziej surowa kontrola naukowa nie znalaz�aby fa�szu, ale nie to, co dotyczy�o prezydenta� Bowiem przed rozmow�, kiedy zn�w go obejrza�em, doszed�em do niezbitego wniosku, �e w�a�ciwie jest nie do uratowania i �e wkr�tce wszystkie nasze starania b�d� daremne. A wi�c trzeba si� spieszy�.
Dzi� rano w eskorcie aut pancernych przybyli�my do pa�acu. Okaza�o si�, �e w �r�dmie�ciu ruch uliczny jest bardzo s�aby i prawie na ka�dym skrzy�owaniu tkwi� nieruchomo czo�gi. W pa�acu, r�wnie� g�sto otoczonym czo�gami, przeszli�my wprost do prywatnych apartament�w prezydenta, gdzie najpierw przyjrza�em si� drobnym przedmiotom o charakterze osobistym, a p�niej wypytywa�em s�u�b� o zwyczaje wielmo�nego pana, staraj�c si� tymczasem notowa� ich miny. Odpowiadali skr�powani i wielokrotnie musia�em powtarza�, �e jestem lekarzem, kt�ry w interesie chorego musi wiedzie� wszystko. Pomimo to tylko na wyra�n� zach�t� naczelnego ideologa zgadzali si� m�wi� o rzeczach bardziej intymnych. Ile pali, czy pije, czy cz�sto si� gniewa, czy jest bezwzgl�dny, a mo�e brutalny. Czego s�ucha w radio, ewentualnie co ogl�da w telewizji. Obejrza�em urz�dzenie �azienki, przybory do mycia: dowiadywa�em si�, czy sam si� goli. Wypytywa�em fryzjera, jak r�wnie� kuchark� o jego ulubione potrawy, a lokaja o drobne przyzwyczajenia; obejrza�em jego sypialni�, zajrza�em do biblioteki. Oczywi�cie nie interesowa�em si� tajemnicami pa�stwowymi, a jedynie drobnymi, indywidualnymi cechami i gestami. Wreszcie nast�pi�a najbardziej k�opotliwa cz�� odwiedzin. Poprosi�em, bym m�g� si� zobaczy� z gospodyni�. Gdy wesz�a, ogarn�y mnie w pierwszej chwili dziwne, mieszane uczucia. By�a dojrza�� pi�kno�ci� o czarnych w�osach i nadzwyczaj efektownym wygl�dzie, ale w jej wywa�onym, �uprzejmym� zachowaniu, ruchach, g�osie, w ca�ej postaci by�o co� odra�aj�cego, wywo�uj�cego op�r. Na my�l o jakich� bli�szych kontaktach z ni� wzdrygn��em si�. Zreszt� � zestawiaj�c j� szybko z �dzik� �wini�� � czu�em, �e to nie krewni� Powiedzia�em, o co chodzi i powo�uj�c si� na wzgl�dy lekarskie, poprosi�em obydwu zast�pc�w, �eby zostawili nas samych. Po �dzikiej �wini� by�o wida�, �e tylko z najwi�kszym trudem potrafi zebra� w sobie tyle si�y, by zado��uczyni� naszej pro�bie.
Nie chc� tu pisa� o intymnych fragmentach rozmowy, jedno jednak musz� zaznaczy�. To mianowicie, �e � jak szyderczo plotkowano w�r�d miejskiej czeladzi � ich stosunek nie przebiega� bez zak��ce�, a to na skutek prostych anomalii fizjologicznych, z kt�rego to powodu dama wiele razy by�a poddawana leczeniu sanatoryjnemu. Niema�ego wysi�ku wymaga�o ode mnie poca�owanie jej w r�k�, aby wyrazi� jej m�j najg��bszy szacunek. Z zam�tem w g�owie, wywo�anym do�wiadczeniami zebranymi w pa�acu, wr�ci�em do Instytutu i jeszcze raz odwiedzi�em wodza. W stanie chorego nie zasz�y �adne zmiany�
Jeszcze tego samego wieczoru opowiedzia�em Felsenowi o swoich prze�yciach w pa�acu. Zdziwiony zapyta�, po co mi to wszystko by�o potrzebne. Nie mog�em nic wyja�ni�, bo sam dzia�a�em pod naciskiem jakiego� tajemniczego impulsu. Ale zaskoczy�o mnie, �e w pe�ni podziela moj� niech�� do gospodyni. Zjawiska tego te� nie umia� wyt�umaczy� inaczej, ni� stwierdzaj�c, �e to na pewno �nie jego typ�. Zreszt� zna� j� nie tylko ze zdj�cia, bo spotka� j� kilka razy na urz�dowych przyj�ciach. O Felsenie zreszt� nie wiedziono, �e �jeste�my z tej samej gliny� i uwa�ano go za eleganckiego �wiatowca�
Kr��� wok� tej my�li, czuj�c si� jak pasa�er na karuzeli, dla kt�rego jedynym sta�ym punktem jest ozdobiony lustrami s�up osi wiruj�cego kr�gu. Ju� wiele razy postanawia�em, �e wezw� Felsena i opowiem mu o wszystkim, ale nie mog�em si� na to zdecydowa�.
O wp� do drugiej po po�udniu trzeba by�o podj�� decyzj�. Felsen przybieg� i oznajmi�, �e stan dyktatora pogorszy� si� M�wi� te� co� o buntach na przedmie�ciach, w pewnej chwili nawet jak gdyby da� si� s�ysze� odleg�y szcz�k broni, ale wszystko to nie pozostawi�o w mojej �wiadomo�ci �adnego �ladu�
Od tej chwili popad�em w jaki� szczeg�lny stan ducha. Jakby p�k�a gdzie� we mnie jaka� tama i porwa� mnie niepohamowany strumie� energii. Tak jakbym dzia�a� wed�ug opracowanego gdzie� w g��bi mojej �wiadomo�ci szczeg�owego planu, ka�da rodz�ca si� nagle my�l natychmiast zamienia�a si� w czyn� M�wi�em na wp� �wiadomie, z mechaniczn� dok�adno�ci�, ale z tego potoku s��w niewiele potrafi� tutaj przytoczy�. Natychmiast zarz�dzi�em, by przewieziono dyktatora do specjalnego eksperymentalnego laboratorium, i ja te� zaraz tam pospieszy�em, wprost wlok�c ze sob� p� �ywego ze strachu Felsena. W tym czasie widzia�em tylko, ale nie dotar�o to do mojej �wiadomo�ci, �e przed drzwiami staje uzbrojony stra�nik�
Kiedy wtoczyli�my na noszach konaj�cego wodza i zgodnie z dotychczasow� praktyk� ca�y personel opu�ci� laboratorium, kaza�em Felsenowi usi��� i stoj�c przed nim wygarn��em mu kaw� na �aw�. Najpierw przypomnia�em nasz� rozmow�, w trakcie kt�rej ustalili�my, �e bezwzgl�dnie le�y w tej chwili w interesie kraju, by znienawidzony dyktator pozosta� przy �yciu.
Wystraszony Felsen tylko kiwa� g�ow�. Dyktatora nie da si� uratowa�, zosta�o mu tylko par� minut, nie ma czasu na wahania.
��Co pan chce zrobi�? � spyta� Felsen, kt�remu groza zje�y�a w�osy na g�owie.
��Powt�rzy� operacj� Fischer � Weiler � powiedzia�em.
Felsen podskoczy� i jak oszala�y, szcz�kaj�c z�bami biega� po w�skim pomieszczeniu. Z�apa�em go za ramiona i cisn��em na krzes�o. Z rozpacz� spojrza� na mnie, potem wyj�ka�:
��Kto jest tym drugim?
��Ja � odpowiedzia�em. Ju� papla�em. S�dz�, �e jaki� wewn�trzny bodziec narzuca� mi coraz szybsze tempo, bym przekroczy� otch�a� przera�enia i odrazy, kt�ra rozwiera�a si� przede mn� na my�l, �e za par� minut moja fizyczna istota b�dzie ju� tylko martwym cia�em.
Felsen nie m�g� wydoby� g�osu, tylko zaj�ty groz� potrz�sa� przecz�co g�ow�.
��Niech pan zrozumie, nie mo�emy zrobi� nic innego � powiedzia�em i z�by mi zaszcz�ka�y. Potrz�sn��em nim tak, �e a� mu g�owa zacz�a lata�.
��Prof��� st�kn�� wreszcie � dla takiego �otra ryzykowa� sob�� pan, ojciec nauki?
��Nie dla niego, dla nas wszystkich, dla naszej przysz�o�ci, a istnieje tylko ta konieczno��: on musi �y�! I pomy�l jeszcze o jednym � po raz pierwszy go tyka�em � pomy�l, �e nasz najwi�kszy wr�g to b�dzie w�a�ciwie nasz cz�owiek. Mamy szans� os�abi� od wewn�trz ten przekl�ty system, tak �eby zawali� si� nie mszcz�c nas! Jak� wi�c cen� jest ryzykowanie jednego �ycia?
��Ale dlaczego pa�skiego, panie profesorze?�� zamacha� z rozpacz� r�k�.
��Bo kt� inny da mi gwarancj�, �e nie wpadniemy z deszczu pod rynn� albo jeszcze gorzej?� Z drugiej strony, nie mamy czasu � machn��em w kierunku widocznie s�abn�cego wodza.�� Szybko!�� krzykn��em na Felsena, licz�c na dobrze uszczelnione drzwi; to podzia�a�o na niego, wydawa�o si�, �e zapanowa� nad swoim strachem i chocia� zblad�, wyj�ka�:
��Wi�c ja si� tego podejm�.
��Synku � j�kn��em i przytuli�em go do siebie jak matka p�acz�ce dziecko � nie mo�na. Ja wybada�em teren, ja wiem jak post�powa�, by w pierwszych chwilach nie wydarzy�o si� nic dziwnego, co da�oby okazj� stadu wilk�w do rozerwania swego przewodnika jako pierwszego� Ja jestem starszy, bardziej do�wiadczony. A ty pod wzgl�dem politycznym jeste� dzieckiem, naiwnym uczonym. By�oby to z twojej strony bezsensowne po�wi�cenie i z mojej te�, bo w nauce ty masz przysz�o��, a ja do pewnego stopnia nale�� ju� do przesz�o�ci� chod�my!�� wrzasn��em nagle, patrz�c na agonalne drgawki prezydenta.
��Ale��� j�ka� si� Felsen.
Wyci�gn��em rewolwer, kt�ry wzi��em ze sob� rano odruchowo, skierowa�em na Felsena i w zdenerwowaniu zacz��em krzycze� nieco bez sensu:
��Natychmiast wyjdziesz st�d � rycza�em � albo zastrzel� ci� jak psa, bo nie mo�na ci ufa�! � Zrobi� si� jeszcze bardziej blady i zataczaj�c si� ust�pi�. � Operacj� wykonam sam, w��czaj�c transplantator od wewn�trz. Za dziesi�� minut wejdziesz do laboratorium i �eby nie pozosta� �aden �lad tej sprawy, zewn�trzn� d�wigni�, kt�r� potem zaraz zdemontujesz��� tu g�os uwi�z� mi w gardle � jednym ciosem, je�eli to mo�liwe, rozbijesz g�ow� swego profesorka, zawo�asz o pomoc, wybiegniesz i powiesz, �e konstrukcja no�na spad�a na niego, kiedy wykonywa� zabieg. Musisz to zrobi� zaraz po operacji, �eby ewentualne badanie nie mog�o ustali�, �e �mier� nast�pi�a wcze�niej� Rozumiesz?� Je�eli natomiast by�bym zmuszony ci� tu natychmiast zastrzeli�, w�wczas przed rozpocz�ciem operacji dam sygna� alarmowy z transplantatora i ci, co wejd�, znajd� zw�oki dw�ch lekarzy i, mam nadziej�, �ywego wodza, bo przecie� do tej pory operacja odb�dzie si�, a w�dz po odzyskaniu przytomno�ci, zak�adaj�c, �e w owym czasie b�dzie nieprzytomny, wszystko im wyja�ni� Chod�my�
Felsen spu�ci� oczy, zatrz�s� si�, z jego twarzy z wolna znikn�� wyraz grozy i powiedzia�:
��Nie p�jd�, profesorze. Podejm� si� prowadzenia operacji i tego, co musz� zrobi� po niej!�� W tym czasie po jego trupio bladej twarzy toczy�y si� �zy, a usta dr�a�y� Wspi�� si� i zacz�� demontowa� wskazan� cz�� urz�dzenia.
��Szybko!�� m�wi�em � szybko!�� i jedn� r�k� stara�em si� mu pom�c, podczas gdy w drugiej trzyma�em gotow� do strza�u bro�, chocia� na my�l, �e za par� minut �elazna belka roztrzaska mi czaszk�, poczu�em zimny dreszcz na plecach� Wreszcie zdj�li�my i po�o�yli�my na ziemi ci�ki �przyrz�d�.
��Do dzie�a � powiedzia�em do Felsena, gdy znika�em w transplantatorze, kt�ry od czasu wypadku Weilera � Fischera unowocze�ni�em tak, �e wprowadzenie izotopu odbywa si� teraz automatycznie. Mo�emy mu nawet powierzy� wymian� m�zgu, chocia� wci�� jeszcze wydaje si� nam, �e ten delikatny zabieg sami wykonujemy lepiej. Pistolet trzyma�em tak, �eby Felsen m�g� go widzie�. Le��c na wznak patrzy�em mu w oczy: jego zalana �zami twarz wzruszy�a mnie, wyci�gn��em do niego r�k�, u�cisn�� j� i widzia�em, jak si�ga do guzika z narkoz�. W ostatniej chwili jednak pr�bowa�em mu przeszkodzi�, wypr�aj�c ca�e cia�o zacz��em si� broni�, chcia�em si� stamt�d wydosta� i zrozpaczony, strasznym g�osem krzycza�em, �e nie chc� nie chc�! Felsen patrzy� na mnie szeroko otwartymi oczami, jednym ruchem odepchn�� moje r�k�, szybko nacisn�� guzik, a potem chwytaj�c mnie za ramiona i przygniataj�c ca�ym swoim ci�arem wepchn�� z powrotem do maszyny�
��ciskam kierownic� czo�gu, nie wypuszczaj�c jednak z r�ki rewolweru. Na prawo ode mnie �dzika �winia� maca spust karabinu maszynowego. Wiem te�, �e siedz�cy za nami okularnik nastawia celownik dzia�a. G�sienice bezszelestnie sun� po bruku ciemnej ulicy, nigdzie �adnego �wiat�a ani postaci. Pr�� si� w swoim mundurze wodza, kt�ry przylega do mnie jak moja w�asna sk�ra, i chocia� nie widz�, czuj�, jak wspaniale czerwieni� si� na nim generalskie lampasy. Moja noga w lakierkach naciska peda�, a ulica staje si� coraz w�sza, tak �e czo�g dotyka �cian dom�w� Nagle na ca�ej szeroko�ci ulicy pojawia si� t�um, tak g�sty, �e ludzie tratuj� si� wzajemnie. Powiewaj� nad nami czerwone sztandary, ich kolor jest taki, jak lampasy na moich spodniach� A, w �miertelnej ciszy, w pierwszym szeregu id� m�j ojciec i moja matka. Nie wiem, jak to mo�liwe, przecie� ju� dawno umarli. Wyt�aj�c wszystkie si�y staram si� zatrzyma� czo�g, ale on wci�� prze do przodu. �Dzik� �wini�� wstrz�sa z�o�liwy rechot, w�� okularnik szyderczo puszcza do niego oko i czo�g jedzie dalej. W ostatniej chwili udaje mi si� skr�ci� kierownic�. Czo�g chwieje si� i posuwa naprz�d w taki spos�b, �e �cina podmur�wki dom�w, a te wal� si� za nami na ulic�. Na wystaj�cej �elaznej belce uwieszona jedn� r�k� jaka� kobieta � belka jest identyczna jak ta w laboratorium � w drugiej r�ce kobiety dziecko� Moi towarzysze rycz� ju� teraz pe�n� g�b�, chocia� nie s�ycha� nawet pi�ni�cia. Druga g�sienica czo�gu robi z t�umu marmolad�, strumienie krwi tryskaj� na �ciany dom�w i sp�ywaj� po szybach okien, za kt�rymi t�ocz� si� ciekawscy. Spieniony potok krwi zalewa plac, za nami wysokie fale wciskaj� z powrotem do bram ludzi, usi�uj�cych wydosta� si� na zewn�trz; nast�pnie pow�d� zaczyna pod��a� za nami, fala, wy�sza ni� czo�g, niez�omnie prze naprz�d, a w pierwszym szeregu ci�gle bez s�owa id� moi rodzice� Krwawa pow�d� wype�nia czo�g tak nagle, �e nie mam nawet czasu wzi�� oddechu, nos i usta mam pe�ne krwi, dusz� si� z obrzydzenia i przera�enia i czuj�, wiem, �e okularnik ostatkiem si� usi�uje wyj�� luf� dzia�a, �ebym m�g� si� przecisn�� przez t� szczelin�, ale zamiast tego podnosi �elazn� belk� z laboratorium i opuszcza j� na moj� g�ow�. Belka pobrz�kuje jak �a�cuch� �a�cuch pobrz�kuje� pobrz�kuje� i nie chce zamilkn�� nie chce zamilkn��. Ju� nie ton�, ale wstr�t i przera�enie d�awi� mnie, a �a�cuch brz�czy� Le�� zlany potem, otwieram oczy.
Spogl�dam na dobrze znane g�rne o�wietlenie specjalnego laboratorium, ale lufa dzia�a, kt�ra zmieni�a si� w �elazn� belk�, wci�� jeszcze brz�czy. Rozgl�dam si�. W transplantatorze odzywa si� sygna� wska�nika narkozy, kt�ry sygnalizuje, �e wyznaczony czas up�yn��. W prawej r�ce wci�� trzymam sw�j rewolwer, na piersi znajduj� kartk�, a na niej kilka niewyra�nych liter. Bez namys�u bior� j� i odczytuj�: �Niech pan profesor przeprowadzi operacj�!� Z pustk� w g�owie gapi� si�, potem patrz� na transplantator, z nieartyku�owanym krzykiem zrywam si� i zataczaj�c si� zbli�am do maszyny. Strza�ki wskazuj�, �e otwarcie czaszek i przeci�cie po��cze� ju� nast�pi�o�
Rozpacz i przera�enie o ma�o nie �ci�y mnie z n�g. Felsen mnie oszuka�! Kiedy straci�em �wiadomo��, wyci�gn�� mnie z maszyny, sam zaj�� moje miejsce i w��czy� automat� Wska�niki podawa�y, �e par� sekund temu puls w obydwu cia�ach zanik�� Nie mog�em nic poradzi�, musia�em natychmiast dzia�a�. Odezwa�a si� we mnie rutyna, ona mn� kierowa�a. Zamieni�em dwa trz�s�ce si�, galaretkowate m�zgowia i w��czy�em u wodza dzia�anie regeneracyjne. Martwe cia�o Felsena wywlok�em z maszyny i dr��c zaci�gn��em je na miejsce, kt�re mu przedtem sam wskaza�em, mechanicznie podnios�em ci�k� �elazn� belk�, nast�pnie kierowany nag�ym impulsem dok�adnie wytar�em odciski palc�w Felsena, potem unosz�c w obydwu r�kach �elazo, jednym potwornie silnym uderzeniem roztrzaska�em g�ow� mojego ulubionego ucznia i wsp�pracownika. S�dzi�em, �e jako lekarz oswojony z widokiem �mierci b�d� patrzy� na rozbryzguj�cy si� m�zg i zbryzgane krwi� pomieszczenie bez specjalnych emocji, ale omyli�em si�. �wiat i m�j �o��dek nagle zawirowa�y � trudno, nigdy nie by�em katem � i zdoby�em si� tylko na to, by nacisn�� dzwonek alarmowy, otworzy� drzwi i krzycze�, czy raczej szepta� o pomoc. Upad�em twarz� ko�o buta wartownika z pistoletem maszynowym�
Kiedy przyszed�em do siebie, mo�na by rzec, �e ca�y Instytut sta� ko�o mojego ��ka. Widz�c, �e otwieram oczy, szybko zacz�li si� nawzajem wypycha� z pomieszczenia, zostali ze mn� tylko drugi zast�pca dyrektora i siostra prze�o�ona. Moje pierwsze pytanie dotyczy�o Felsena. Po lekarzu by�o wida�, �e nie chce odpowiedzie�, ale wreszcie wykrztusi� tyle, �e spad�a na niego, obluzowana jak si� wydaje, cz�� maszyny.
��Ale co z nim jest?�� spyta�em teraz ju� w gor�czkowym podnieceniu, bo zn�w ujrza�em przed oczami potworny widok.
��Zmar�� na skutek zupe�nego rozbicia czaszki � odpowiedzia� � policja bada teraz przebieg wypadku.
W tej samej chwili jaki� cz�owiek, wygl�daj�cy na urz�dnika, zajrza� i spyta�, czy mo�e wej��.
��Tak � odpowiedzia�em teraz ju� ja. Przedstawi� si�, by� inspektorem policji, jego nazwiska nie mog� sobie przypomnie�. Opowiedzia�em, �e nie maj�c ju� innego wyj�cia, przeprowadzili�my operacj� otwarcia czaszki prezydenta, gdy jaka� wida� obluzowana cz�� maszyny spad�a na Felsena. W pierwszym odruchu przera�enia pr�bowa�em wyci�gn�� go spod niej, ale czuj�c, �e robi mi si� s�abo, zawo�a�em o pomoc. Tyle potrafi� o tym powiedzie� Wydaje si�, �e to ich zadowoli�o, bo wi�cej mnie nie niepokoili�
Gdy automat wykona� swoje zadanie, kaza�em wodza w ogromnym bia�ym turbanie na g�owie przewie�� na dawne miejsce. Swoje ��ko te� kaza�em wstawi� do jego pokoju, bo sam chcia�em kontrolowa� stan chorego i na razie wszystkim innym zabroni�em wst�pu. Nawet siostra prze�o�ona mog�a tam wej�� tylko na moje specjalne wezwanie.
W ci�gu ostatnich dw�ch dni nie wydarzy�o si� nic szczeg�lnego poza tym, �e pi�� razy mdla�em, gdy pojawia� si� przed moimi oczami obraz, kt�ry ujrza�em w specjalnym laboratorium. Nawet nie stara�em si� ukry� przyczyny swojej s�abo�ci� W jutrzejszym pogrzebie nie wezm� udzia�u. W stanie wodza �adnych zmian, w dalszym ci�gu jest nieprzytomny, ale ja po s�abych drganiach widz�, �e zacz�a si� poprawa i wygl�da na to, �e operacja zako�czy�a si� sukcesem. Ale jestem zdenerwowany.
W budynku Instytutu, w kt�rym le�y w�dz, usta�a normalna praca. Mo�na powiedzie�, �e okupuje go rada pa�stwa. Nie mog� upora� si� z przep�dzaniem ciekawskich sprzed pokoju chorego. Tu i �wdzie pojawia si� teraz czerwona g�ba �dzikiej �wini��
Felsena pochowano. Mimo burzliwej, niepewnej sytuacji politycznej odprowadza�y go t�umy. Ja posia�em osobny, obok instytutowego, ogromny wieniec. Poza tym nic nowego. Stan chorego niepewny, ze s�abymi oznakami poprawy. Nie dopuszczam jeszcze do niego nikogo, bez wyj�tk�w! Dzisiaj pr�bowa�a �gospodyni�, ale uprzejmie odm�wi�em.
W�dz otworzy� dzisiaj oczy. W�a�nie sta�em obok jego ��ka i wpatrywa�em si� w jego twarz z wolna nabieraj�c� �ycia: by�a bardzo zaro�ni�ta. Spojrza� na mnie i czu�em, �e serce mi wyskoczy� Par� razy zamruga�, potem patrzy� na mnie dr�two. Z wysi�kiem, maj�c na wp� sparali�owany j�zyk, odezwa� si�:
��Profesorku�
Zadr�a�em. Dyktator mnie nie zna�, nigdy nie interesowa� si� moj� prac�, w Instytucie natomiast jeden jedyny Felsen tak mnie nazywa�, i to te� tylko w cztery oczy!.. Na chwil� zakry�em twarz r�kami, gdy przyszed� mi nagle do g�owy pewien pomys�. Odes�a�em b�d�c� w�a�nie w pokoju siostr� prze�o�on� i pochyli�em si� nad chorym. Wolno sylabizuj�c, by m�g� �ledzi� r�wnie� ruch moich ust, g�o�no powiedzia�em:
��Jak si� pan czuje, ekscelencjo?�� Jego spojrzenie sta�o si� jeszcze bardziej sztywne. Szybko poprawi�em poprzedni tekst: � Jak si� pan czuje, panie prezydencie?�� powt�rzy�em kilkakrotnie, coraz bardziej zdenerwowany.
��Ale�, profesorku��� powiedzia� zn�w i rozejrza� si� wko�o zdziwiony, a potem pytaj�co spojrza� na mnie. Nie wiedzia�em, co mam robi�. Opanowa� mnie taki strach, �e opad�em na krzes�o szcz�kaj�c z�bami. Najch�tniej wybieg�bym z pokoju.
Nie wiem, jak d�ugo tak siedzia�em, ale w pewnej chwili zauwa�y�em, �e w�dz odwr�ci� g�ow�, na kt�rej mia� ju� tylko cienki banda�, w moj� stron� i patrzy na mnie. C� mog�em zrobi�, wsta�em i podszed�em do niego.
��Jak si� pan ma, panie profesorze?�� spyta� przymilnie, tak jak zwyk� mnie co rano pozdrawia� Felsen. Zatoczy�em si� do ty�u i o ma�o nie upad�em, bo potkn��em si� o krzes�o.�� Czy nic panu nie jest?�� wykrzykn�� w�dz charakterystycznym, tyle razy s�yszanym w radio g��bokim barytonem i chcia� wsta�, �eby mi pom�c, ale upad� na wznak.
��Uwa�aj!�� teraz ja krzykn��em.�� Jeszcze nie wolno panu si� rusza� � i nawet nie zauwa�y�em, �e zwracam si� do niego raz tak, a raz tak. Zapanowa�em nad swoim zdenerwowaniem i usiad�em na skraju ��ka. Przy nag�ym gwa�towniejszym ruchu ko�dra zsun�a si�, a spod szpitalnej pi�amy ukaza�a si� ogromna, muskularna, ow�osiona klatka piersiowa dyktatora. Mimowolnie ujrza�em przed sob� wysportowan�, ch�opi�c� sylwetk� Felsena�
��Nic mi nie jest � powiedzia�em, chocia� g�os mi dr�a� i z trudem prze�yka�em �lin�. � Ale co z panem?
Stara�em si� nie wymawia� imienia.�� Wie pan, gdzie pan jest?
Najpierw zrobi� taki ruch, jakby chcia� zapyta�: A gdzie m�g�bym by�? � ale potem sprawia� wra�enie, jakby si� zastanawia�, nieruchomo patrzy� przed siebie, potem na mnie, nast�pnie zmieszany potrz�sn�� g�ow�.
��Co pan pami�ta?�� spyta�em, a potem, jak gdyby nawiasem, doda�em: � Specjalne laboratorium� transplantator m�zg�w?�
��Niech pan poczeka!�� wykrzykn��. � Profesorze, ja zrobi�em to zamiast pana � i dalej patrzy� na mnie tak, jakby uwa�a� to wszystko za najbardziej naturalny porz�dek rzeczy.
��A potem?
��Co potem? Potem obudzi�em si� tu, w separatce��� mrukn��. � Ho, ho, ale paskudnie zaros�em � powiedzia�, gdy przesun�� r�k� po swojej klatce piersiowej � i m�czy mnie jaki� brzydki zapach� Czy to ja tak �mierdz�?
��To nie smr�d � wtr�ci�em � to zapach pa�skiego cia�a, kt�ry jest r�ny u r�nych ludzi�
��Ale ja nigdy tego nie czu�em � m�wi� podniecony i obw�chiwa� wszystko dooko�a.
My�la�em, �e wygram pierwszy atut. �artobliwym g�osem powiedzia�em:
��Ryby w�asna o�� nie przebije.�� Spojrza� na mnie przera�onym wzrokiem, jakby zaczyna� co� rozumie�.
��U�o�y� si� pan w transplantatorze i w��czy� go, prawda? Partnerem by� dyktator, pami�ta pan?
Szeroko otwartymi oczami, przera�ony patrzy� na mnie, potem odwr�ci� g�ow�. Widzia�em, �e nie ma innego wyj�cia, trzeba zrobi� ostatni krok. Zdj��em lustro wisz�ce nad umywalk� i postawi�em przed nim. Na kr�tk� chwil� wlepi� w nie wzrok, potem z rozdzieraj�cym krzykiem � nie s�dz�, �eby w�dz wyda� kiedykolwiek taki � zakry� r�kami twarz i zemdla�.
Kiedy doprowadzi�em go do przytomno�ci, chwyci� go taki spazm p�aczu, �e serce mi si� �cisn�o. W swojej lekarskiej karierze widzia�em wiele rozpaczy, jeszcze wi�cej s�ysza�em szloch�w, ale tak �ka� mo�e tylko kto�, kto straci� wi�cej ni� wszystko: samego siebie� W�a�ciwie dopiero teraz przerazi�o mnie to, co si� sta�o, co zrobili�my, a dok�adnie, co ja zrobi�em. Przecie� to m�j pomys� zawi�d�.
Wreszcie uda�o si� go uspokoi�, ale musia�em u�y� najsilniejszych �rodk�w uspokajaj�cych. Sam �miertelnie wyczerpany zwali�em si� na ��ko� W tym stanie w dalszym ci�gu sam b�d� musia� na niego uwa�a�
Dzisiaj na szcz�cie obudzi�em si�, a �ci�lej m�wi�c, doszed�em do siebie wcze�niej ni� on. Dlatego pisz� w ten spos�b, bo nie wiem, jak go nazywa�. Usiad�em ko�o jego ��ka i czeka�em. Gdy otworzy� oczy i spojrza� na mnie, przywita�em go:
��Dzie� dobry, panie prezydencie! Jak si� pan czuje?
Jego spojrzenie zastyg�o, widzia�em po nim, �e zaraz zn�w si� za�amie. Najcieplejszym tonem, na jaki mnie by�o sta�, ci�gn��em: � Pos�uchaj mnie, Felsen, synku! Pos�uchaj mnie i bardzo pilnie my�l o tym, co ci powiem.�� M�wi�em cicho, ale w moim g�osie by� jaki� hipnotyzuj�cy spok�j i si�a. Patrzy� na mnie, a jego spojrzenie by�o czyste, zdecydowanie rozumne. S�dz�, �e w�dz, odk�d �yje, nigdy nie patrzy� na �wiat w ten spos�b�
��Maciusiu � po raz pierwszy chyba wym�wi�em imi� Felsena, na co z wolna obr�ci� twarz w moj� stron� � nie tylko ja, ale i ty te� wiesz, kim jeste�; jednym z najlepszych, mo�e nawet najlepszym chirurgiem na �wiecie, wspieranym na dodatek energi� m�odo�ci!�� Tu przecz�co potrz�sn�� r�k�, ale dalej milcza�. � Je�eli ktokolwiek zdolny jest uchwyci� istot� spraw najwi�kszej wagi, przenikn�� je na wylot, to tym kim� jeste�my w�a�nie my. Ta �wiadomo�� sk�oni�a nas do podj�cia zadania na miar� najwi�kszych osi�gni�� cz�owieka.�� Milcza�, spuszczaj�c oczy, ale widzia�em, �e z ca�ej si�y stara si� �ledzi� to, co m�wi�. � I je�eli podj�li�my si� go, to musimy wzi�� na siebie r�wnie� wynikaj�ce st�d konsekwencje � i tu �cisn�o mi si� serce��� Po raz ostatni wym�wi�em nazwisko Matthias Felsen, od tej chwili jeste� prezydentem pa�stwa, Xaverem Feliciusem i nigdy nie by�e� kim innym. Na pocz�tku b�dzie ci�ko, poza wszystkim innym musisz jeszcze przywykn�� do zapachu w�asnego cia�a, ale jako� to p�jdzie; powoli poczujesz si� w nowej sk�rze jak ryba w wodzie.�� Tu Matthias wzdrygn�� si�, ale panowa� nad sob�. � Kt� wie lepiej od ciebie, �e poszczeg�lne organy powoli asymiluj� si�, i to, co dla twojego nosa dzi� jest dziwne, jutro stanie si� naturalne.
W�wczas, na pr�b�, zn�w zacz�� wci�ga� powietrze, w�szy�, nagle zblad� i poprosi� o misk�. Szybko postawi�em j� przed nim, oczywi�cie zwymiotowa� tylko �lin�, bo przecie� od wielu dni od�ywiany by� sztucznie� Gdy poczu� si� lepiej, rzuci� na mnie pe�ne skargi spojrzenie�
��P�niej ka�� ci� umy� czym� likwiduj�cym ten zapach, po czym b�dziesz si� m�g� wypachni� wed�ug w�asnego upodobania, niech diabli wezm� tw�j wra�liwy nos. B�dziesz jak rokokowa dama�
Patrzy� na mnie powa�nie, nie u�miecha� si�
Rad� zawiadomi�em przez pe�nomocnik�w, �e za dwa, trzy dni prezydent b�dzie m�g� przyj�� na parominutowej audiencji dw�ch cz�onk�w, ale nie nale�y zak��ca� procesu poprawy jego zdrowia, kt�ry rokuje w tej chwili jak najlepsze nadzieje, �adnymi pytaniami� Te dwa, trzy dni wydaj� si� jeszcze bardzo potrzebne.
Wieczorem u�wiadomi�em sobie, �e dzisiaj wiele razy s�ysza�em jak gdyby odg�os dzia�. Prawd� m�wi�c, jeste�my dosy� hermetycznie oddzieleni od �wiata zewn�trznego i tych kilku najbardziej zaufanych ludzi z personelu Instytutu, kt�rzy wykonuj� wok� nas najpotrzebniejsze czynno�ci, nie zamienia ze sob� w pokoju ani s�owa.
Minione dwa dni pe�ne nag�ych kryzys�w, gro��cych ostateczn� kiesk�, to zn�w cichej nadziei stanowi�y tak� hu�tawk�, stwarza�y stan takiego napi�cia, �e by�em bliski ostatecznego za�amania nerwowego. Mam nadziej�, �e nigdy wi�cej nie powt�rzy si� w moim �yciu taki okres. Wczoraj rano dyktator wydawa� si� spokojny, ale wyczuwa�em w nim jakie� napi�cie. Sztywno patrzy� przed siebie i na moje pytania tylko kiwa� g�ow�. Nie odpowiada�. Stara�em si�, �eby nie spostrzeg� mojego uwa�nego spojrzenia, ale czu�em ucisk ko�o �o��dka. Przyniesiono kilka gazet i �eby go wytr�ci� z odr�twienia, po�o�y�em dwie z nich na jego ko�drze� Mechanicznie przegl�da� jaki� ilustrowany tygodnik, gdy w pewnej chwili da� si� s�ysze� krzyk tak rozdzieraj�cy, �e krew we mnie zastyg�a. Trzasn�� r�k� w papier, potem w swoj� twarz i z p�aczem i skomleniem rzuci� si� na ��ko. Chwyci�em gazet�, spojrza�em i zapar�o mi dech. W nieaktualnej gazecie artyku�, wydrukowany du�� czcionk�, okala� jakie� zdj�cie. Tytu� i zdj�cie dotyczy�o pogrzebu znanego asystenta uniwersyteckiego, Matthiasa Felsena. Na zdj�ciu matka i narzeczona zmar�ego s�ania�y si� przy grobie�
My�la�em, �e zemdlej� z przera�enia. Ze spuszczonymi oczami i zawrotem g�owy sta�em tak, gdy nagle zda�em sobie spraw�, �e chory kl�czy przede mn�, �ciska m�j fartuch i wstrz�saj�co szlocha�
��Profesorze � st�ka� � niech pan to odwr�ci, nie wytrzymam, nie wytrzymam��� Potem pu�ci� mnie, twarz ukry� w d�oniach, upad� na pod�og� i drga� jak g�sienica nadziana na ig��.
Nic nie mog�em poradzi�, sam si� rozp�aka�em. Z rozpacz� obj��em go, podnios�em z ziemi i z wielkim trudem po�o�y�em z powrotem na ��ku, potem da�em mu szybko silny �rodek uspokajaj�cy, kt�ry podzia�a� po kilku minutach. Chory uciszy� si� i usn��, ale z drgnie� jego ust i tak mo�na by�o wyczyta�: �Nie wytrzymam��
Maj�c na przemian zam�t w my�lach i g�uch� pustk� w duszy, siedzia�em ko�o jego ��ka, dop�ki zn�w nie odzyska� przytomno�ci. Spojrza� na mnie i natychmiast powiedzia�:
��Profesorku, niech pan to odwr�ci!
Uj��em jego twarz w swoje r�ce i spyta�em, czy mnie s�yszy, czy potrafi si� skupi�. Po ma�ej przerwie skin��, �e tak.
��Synku � m�wi�em trz�s�cym si� g�osem � to, czego pragniesz, jest niemo�liwe. Tam nie ciebie pochowano, przecie� wiesz o tym, czujesz, �e jeste� tutaj. Prawda?�� i lekko potrz�sn��em nim. Patrzy� i patrzy� mi w oczy, potem wolno skin�� g�ow�. � Ty nie jeste� tym, kogo pochowano � ba�em si� wym�wi� imi� � ty jeste� prezydentem pa�stwa, masz w�adz�. Twoje s�owo jest w tym kraju prawem, jeste� panem �ycia i �mierci� Jeste� panem �ycia ka�dego z nas� dlaczego tylko nad w�asnym nie umiesz zapanowa�? Nie czujesz ogromnej odpowiedzialno�ci, jaka na tobie spoczywa? Odpowiadasz za nas wszystkich, za los narodu�
W jego oczach pojawi� si� na chwil� b�ysk zrozumienia, ale zaraz zgas� i opanowa� go dawny strach.
��Profesorze, niech pan to odwr�ci!�� b�aga� g�osem, kt�ry porusza� do g��bi.
Na chwil� wypad�em z przyj�tej �wiadomie i jedynie s�usznej w tej sytuacji roli cz�owieka twardego i bezwzgl�dnie logicznego.
��Nie mo�na, synku � westchn��em i g�os mi si� za�ama� � nie mo�na, nie istnieje taka mo�liwo��. Widzisz, co zrobi�e�, gdy wprowadzi�e� mnie w b��d i wpakowa�e� si� w to, tylko dlatego, �e ja w ostatniej chwili przerazi�em si�, zl�k�em, ale przecie� to by�a tylko �s�abo�� cia�a�, chwilowy triumf nerw�w nad duchem, jeste� lekarzem, powiniene� to wiedzie� Mnie �ycie lepiej wy�wiczy�o, �wiadomie wybra�em t� rol�, rozumiesz, rol� � zn�w nim potrz�sn��em � kt�r� trzeba odegra� w tym kostiumie, w tej masce � i uj��em jego twarz � przecie� aktor te� nie gra w swoim prywatnym ubraniu, a jednak gra, jakkolwiek niewygodny by�by kostium� Ja � uderzy�em si� w pier� � nauczy�em si� tej roli, �le czy dobrze, to ju� inna sprawa, ale je�eli ty, dlatego �e by�o ci mnie �al, bez �adnej pr�by wskoczy�e� w t� rol�, to j� teraz graj i nie lituj si� nad sob�!
Ze zmarszczonym czo�em d�ugo milcza�, potem skin�� g�ow�.
��W porz�dku!�� powiedzia�.
W par� minut p�niej wezwano mnie na konsultacj� do wypadku ci�kiego uszkodzenia m�zgu. Nie wiem, co mnie do tego sk�oni�o, ale podszed�em do swojej nocnej szafki i rewolwer, kt�ry trzyma�em tam od czasu przeprowadzki, wsadzi�em do kieszeni. Dobrze zrobi�em, bo kiedy wr�ci�em, chory s�aniaj�c si� sta� przy mojej szafce i przeszukiwa� szuflady. Nie odezwa�em si�, on te� nie. Zataczaj�c si� wr�ci� do ��ka i naci�gn�� ko�dr� na g�ow�.
��W porz�dku!�� powiedzia�, ale w ci�gu tych dw�ch dni dyskusja powt�rzy�a si� jeszcze trzy razy w zasadzie w ten sam spos�b, ale z coraz mniejsz� gwa�towno�ci�, mnie jednak doprowadza�a zawsze do kra�cowego zdenerwowania, bo przecie� ka�de wahanie mog�o oznacza� ostateczne niebezpiecze�stwo�
Dzisiejszy wieczorny atak mia� zgo�a nieoczekiwany fina�. Kiedy zn�w rozwodzi�em si� nad tym, jaki to b��d podj�� si� takiej sprawy z powodu wsp�czucia dla mnie, po chwili milczenia dyktator odezwa� si�, ale teraz by�a w jego spojrzeniu nie znana mi dot�d ostro��:
��Nie zrobi�em tego ze wsp�czucia dla pana.�� Zmiesza�em si�. � Ja � tu utkn�� � �ja chcia�em by� dyktatorem!�� powiedzia� to wyra�nie, zdecydowanie.�� Musz� stwierdzi�, �e pomys� ten przyszed� mi dosy� nieoczekiwanie, powodowa�o mn� te� uczucie, �e jestem m�odszy, mo�e wi�c lepiej znios� nie tylko zamian�, ale i obci��enie psychiczne, wynikaj�ce z samej roli. Decyduj�cym bod�cem, wypieraj�cym wszystko inne, by�a ch�� doj�cia do w�adzy� oto prawda!
Gapi�em si� na niego w os�upieniu, potem poczu�em g��bok� ulg�. Domy�li�em si�, �e to jest klucz do ostatecznego zwyci�stwa.
Usiad�em na jego ��ku i zacz��em m�wi�:
��A wi�c czego chcesz? Jeste� prezydentem, wszechmocnym panem ca�ego kraju. Zachowaj si� wi�c tak, jak nale�y w twojej sytuacji.�� Patrzy� na mnie sztywno, nie rusza� si�. Wsta�em i sk�oni�em si�. � Jak si� pan czuje, ekscelencjo? Wyda�em zezwolenie, �eby jutro odwiedzi�o pana dw�ch cz�onk�w rady pa�stwa. Zgadza si� pan?�� i mrugn��em do niego.
Przeci�gn�� si�.
��Je�eli pan, profesorze� przepraszam� je�eli pan, o kt�rym nawet nie wiem, kim jest, ale widz�, �e kim� z tutejszego kierownictwa, uwa�a to za s�uszne, nie mam nic przeciwko temu � odpowiedzia� i te� mrugn�� do mnie.
Kamie� spad� mi z serca; co czu�em, o tym nie chc�, a nawet mo�e nie potrafi�bym pisa�, bo wszystko inne wypar�a na wp� triumfuj�ca, na wp� smutna pewno��, �e operacja uda�a si�
��Habemus Papam � powiedzia�em i u�ciskali�my si�. Czu�em lekki wstr�t do jego zapachu, o ma�o nie paln��em, �e b�dzie mia� czas si� wyperfumowa�, ale w por� si� powstrzyma�em bo, jak si� zreszt� okaza�o, jemu ten zapach ju� tak nie przeszkadza�� Po raz pierwszy od wielu dni przespa�em bez przerwy ca�� noc, chocia� strach wi� si� we mnie jak glista�
Rano poddano prezydenta toalecie, ogolono go. W�a�nie dopiero wtedy zobaczy�em, jaki z niego postawny m�czyzna. Potem odbyli�my we dw�ch �narad� wojenn��. Poucza�em go, jak ma si� zachowywa�. Wieczorem zacz�� ju� ca�kiem dobrze, tylko tak dalej. Podczas swoich bada� w pa�acu przekona�em si�, �e w�dz jest w gruncie rzeczy facetem prostym, ale gwa�townym i bezwzgl�dnym. Niech nie b�dzie wi�c przesadnie subtelny i uprzejmy. Nie szkodzi, je�eli nie b�dzie wielu rzeczy pami�ta�, nie musi nawet poznawa� cz�onk�w najbli�szego otoczenia. Mo�e spokojnie spyta� kogokolwiek, kim jest, co robi i tak dalej i po uzyskaniu odpowiedzi naturalnym g�osem mo�e powiedzie�, �e tak, tak, oczywi�cie. Ja p�niej wyja�ni�, �e po takim wypadku zanik pami�ci jest zjawiskiem normalnym, kt�re zreszt� szybko ust�puje. O jednym tylko nigdy nie wolno mu zapomnie�: o tym mianowicie, �e jest wszechmocnym dyktatorem. Je�eli pope�ni ten b��d, to otaczaj�ce go stado wilk�w zw�szy w tym brak pewno�ci siebie i nie dam wtedy za jego �ycie z�amanego grosza; je�eli poczuj� zel�enie ucisku �elaznej pi�ci, rozdepcz� go jak much�! Zreszt�, wbrew pocz�tkowym sprzeciwom, wymusi�em na jego ekipie, �e po leczeniu szpitalnym odprowadz� go i pozostan� w rezydencji w jego bezpo�redniej blisko�ci a� do pe�nego wyzdrowienia�
Potem kazali�my poprosi� delegacj�.
Tymczasem zdarzy�o si� jednak co�, co omal nie pokrzy�owa�o mi szyk�w i spowodowa�o niema�e zdenerwowanie. Na par� minut przed delegacj� przyby�a �gospodyni�, a poniewa� wiedzia�a o pozwoleniu udzielonym wys�annikom, wydawa�o jej si�, �e jako osoby najbli�szej, jej tym bardziej dotyczy i na tej podstawie nie prosi�a, lecz wr�cz ��da�a. Jej pi�kne oczy silnie b�yszcza�y, nie mieli�my prawa odtr�ca� jej ��dania. Felsen zna� j� r�wnie�, wiele razy by� z ni� w towarzystwie i dobrze, �e tak si� sta�o, bo w tym wypadku najmniejsza oznaka nierozpoznania mog�aby oznacza� tragedi�
Dama wesz�a i usiad�a obok chorego. Zdenerwowana dopytywa�a si� o stan zdrowia jego ekscelencji. Ledwie jednak powiedzia�a co� nieco�, dyktator poblad� i z rozpacz� skin�� na mnie.
��Niech pani wybaczy � powiedzia�em � w obecnym stanie ka�da wi�ksza emocja wci�� jeszcze bardzo m�czy jego ekscelencj� Prosz�, to nie jest stosowna chwila na odwiedziny��� Pomog�em jej wsta� i na dobr� spraw� wypchn��em j� za drzwi.
Przera�eni spojrzeli�my na siebie.
��Bo�e � j�kn��.
��Jej zapach?�� spyta�em, ale zaraz uzna�em to pytanie za bezpodstawne, poniewa� dama zostawi�a po sobie taki ob�ok perfum, przeciwko kt�rym �aden, nawet najbardziej wra�liwy nos nie m�g�by protestowa�
��Nie, nie� nagle pomy�la�em o tym, �e trzeba z ni�� �e rola prezydenta r�wnie� u niej� niech pan wybaczy, profesorze��� m�wi� zmieszany.
Jego z�e samopoczucie ust�pi�o tak samo nagle, jak si� pojawi�o, mnie jednak rozbola�a g�owa� Niepokoi�o mnie, co jeszcze z tego wyniknie, ale wreszcie wzruszy�em ramionami. W ko�cu jest to najbardziej osobista sprawa prezydenta, a �gospodyni� nie b�dzie w historii pierwsz� odsuni�t� metres�! Mo�liwe, �e dzi�ki temu dyktator uwolni si� r�wnie� od �dzikiej �wini�� Z�apa�em si� na tym, �e mo�e za wcze�nie �ami� sobie g�ow� nad najbardziej wewn�trznymi problemami �polityki wewn�trznej� naszej ojczyzny� Z tym, jak s�dz�, mo�emy poczeka�.
Odwiedziny dwuosobowej delegacji przebieg�y bez �adnych zak��ce�. Dyktator przyj�� ich z wy�szo�ci� w�a�ciw� prawdziwemu wodzowi i zgodzi� si� moj� sugesti�, by zjawili si� jutro u niego zast�pca wodza i �w�� propagandy�. Po wyj�ciu delegacji ceremonialnie podali�my sobie r�ce, ja oczywi�cie z nale�n� uni�ono�ci�� Przyznaj� natomiast, �e denerwuje mnie jutrzejsza audiencja; czuj�, �e to b�dzie prawdziwa pr�ba generalna. Zn�w om�wili�my obszernie, jak nale�y si� zachowywa�. Pewno�� siebie wodza wzros�a, musia�em mu nawet przypomnie�, by by� ostro�ny, �eby przez zarozumia�o�� nie zrobi� jakiego� b��du, kt�rego potem nie da si� naprawi�. Widzia�em jednak, �e nie wzi�� sobie tego zbytnio do serca� zacz�� nabiera� wprawy�
Za wcze�nie pochwali�em wiecz�r� W par� minut po p�nocy tak si� zdenerwowa�em, �e nie zapomn� tego, p�ki �yj�. Wyrwa� mnie ze snu d�wi�k, od kt�rego serce mi zamar�o. Przera�ony usiad�em i w p�mroku zobaczy�em, �e� prezydent� teraz nie wiem ju�, jak mam go nazywa� le�y na ziemi, krzycz�c rzuca si� w drgawkach. Pr�dko wygramoli�em si� i pr�bowa�em go podnie��. Uda�o si� to o tyle, �e opar�em go o wezg�owie ��ka. M�wi�em do niego, bi�em po twarzy, ale tylko patrzy� na mnie szklanym wzrokiem i rz꿹c be�kota� co�. Wreszcie zrozumia�em, co be�kocze.
��Nie chc� nie wytrzymam, niech mi pan pomo�e, profesorze!�� powtarza�. Dop�ty nim potrz�sa�em, dop�ki z wielkim trudem nie przyszed� do siebie. Pomog�em mu po�o�y� si� do ��ka, w�wczas wybuchn�� p�aczem.�� Niech mi pan pomo�e, profesorze!�� j�cza�.
��Czy �ni�o si� panu co� z�ego?�� spyta�em, ale nie odpowiedzia�, tylko kr�ci� g�ow� w prawo i w lewo.
Up�yn�o dobre p� godziny, zanim uspokoi� si� na tyle, by s�ucha� tego, co m�wi�, wreszcie kiwaj�c g�ow� usn��. Ja usn��em z jeszcze wi�kszym trudem i nawet teraz, gdy o tym my�l�, pot wyst�puje mi na czo�o.
Na szcz�cie rano nie znalaz�em w nim �ladu nocnego ataku. W um�wionym czasie zjawili si� dwaj zast�pcy wodza. Ich powitanie m�j chory przyj�� z majestatyczn� powag�. Postaram si� mo�liwie dok�adnie odtworzy� przebieg rozmowy:
��Najpierw powiedzcie, panowie � zacz��, ale widz�c konsternacj� na ich twarzach, po chwili przerwy zacz�� na nowo: � Powiedzcie, gdzie jestem?
Zdumieni popatrzyli na mnie.
�W�� propagandy� warkn��:
��Pan prezydent nie wie, gdzie jest? Pan mu si� nie przedstawi�?
��W tym stanie pan prezydent nie interesowa� si� mn� zbytnio, wi�c raczej milcza�em. Co wi�cej, teraz te� nie jestem pewien, czy nale�y to wyja�nia�, niech si� panowie sami o tym przekonaj�.
��Dlaczego, a wi�c gdzie jestem?�� mrukn�� dyktator.
��W� Instytucie Klebera � odpowiedzia� z pewnym oci�ganiem w�dz � ideolog.
Dyktator pochylony wpatrywa� si� w obydwu m��w stanu.
��Dlaczego, w jaki spos�b trafi�em do tej jaskini lwa, kto mnie tu przywi�z�?!�� krzykn�� gro�niej � I kto to jest ten��� morderczym wzrokiem spojrza� na mnie.
Szef propagandy chcia� odpowiedzie�, ale uprzedzi�em go:
��Ekscelencjo! Niech pan pozwoli, �e ja powiem, panowie s� w trudniejszej sytuacji.�� Bez s�owa zmarszczy� czo�o.�� Jestem profesorem Kleberem � zacz��em � wasza ekscelencja nie wie, �e uleg� wypadkowi samochodowemu i �e obra�enia mia�y taki charakter, i� panowie musieli przywie�� pana tutaj.�� Zmieszany podni�s� g�ow�. � Obawiali si� i grozili mi, ale wyja�ni�em im, �e po pierwsze nie maj� innego wyj�cia, po drugie poinformowa�em ich r�wnie� o czym�, co m�g�bym powiedzie� i panu, ale to by�oby niesmaczne, a pan da wiar� moim s�owom te� raczej w�wczas, gdy us�yszy je nie ode mnie� i wreszcie fakt, �e w og�le dosz�o do tej rozmowy, �wiadczy najlepiej, �e jednak panowie mog� mi ufa�
Stara�em si� znacz�co patrze� mu w oczy. Surowo spogl�da� na mnie, potem przymkn�� powieki.
��Zreszt� � ci�gn��em � dla mnie to miejsce jest w tym samym stopniu, co dla pana, panie prezydencie, jaskini� lwa.
Zaskoczy�o go to, spojrza� na mnie pytaj�cym wzrokiem, na co poprosi�em �dzik� �wini�, �eby otworzy� drzwi. Kiedy w�dz zobaczy� stoj�c� tam wart� z pistoletem maszynowym, u�miechn�� si� i kiwn�� g�ow�.
��Dobrze pan odpowiedzia�, profesorze � potem zacz�� nas�uchiwa� odg�os�w z zewn�trz.�� Co to za ha�as?�� spyta� unosz�c brwi.
��Na placu Joachima jednostki bezpiecze�stwa publicznego robi� porz�dek�
��Przy u�yciu dzia�? � lodowatym wzrokiem w�dz spojrza� na swojego zast�pc�.
��Trzeba � j�kn�� tamten.
��M�w!�� krzykn�� surowo w�dz, na co zast�pca zatrz�s� si�. Ale zanim zd��y� odpowiedzie�, wielmo�ny pan spojrza� na mnie i zniech�cony machn�� r�k�. � Ech, p�niej� ale nie zaniedbaj niczego��� i jednym skinieniem zako�czy� pos�uchanie.
Po wyj�ciu zast�pc�w zamy�lony patrzy�em na prezydenta, kt�ry mia� �ci�gni�te brwi i spuszczone oczy, i przysz�a mi do g�owy ubieg�a noc; ja te� spu�ci�em oczy i �ci�gn��em brwi.
��Nad czym �amie pan sobie g�ow�, panie profesorze?
Przestraszy�em si� i zderzy�em wzrokiem z prezydentem, kt�ry �ledzi� mnie dziwnym, p�askim spojrzeniem, z p�u�mieszkiem.�� Jest pan ze mnie zadowolony?�� i wyci�gn�� r�k�. U�cisn��em j� i zmieszany szybko wyszed�em�
Du�a poprawa, nie tylko fizyczna, ale i umys�owa. Dzi� nie mam ju� zupe�nie uczucia, �e oczami wodza patrzy na mnie Felsen. Jest to spojrzenie twarde i zdecydowane. Zaproponowa�em, �eby za dwa, trzy dni przeni�s� si� do pa�acu. W pewnej chwili dojrza�em w jego oczach strach, ale p�niej to znik�o. Kaza� poprosi� do siebie zast�pc� i za��da� meldunku o sytuacji wojskowej. Ze sprawozdania dowiedzia� si�, �e bunt zosta� st�umiony. Nast�pnie wyda� rozkaz, aby przygotowano jego powr�t do domu, i dopiero wtedy pozwoli� odej�� przest�puj�cemu z nogi na nog� zast�pcy. Gdy ten wyszed�, rzuci� mi ostre spojrzenie i spyta�:
��W porz�dku, panie profesorze?�� C� mia�em zrobi�, roz�o�y�em r�ce. W jego g�osie zabrzmia�a jaka� nies�ychanie twarda nuta.
Dzi� rano w silnej eskorcie wojskowej wyruszyli�my do pa�acu. W�dz wyda� polecenie, �ebym mu towarzyszy�, i musia�em w bia�ym fartuchu pojecha� kuloodpornym samochodem. U wej�cia do apartamentu powita�a go �gospodyni�. Przebieg�y mnie ciarki, gdy w oczach chorego zauwa�y�em jaki� wyraz strachu, ale moje obawy by�y zbyteczne. Sk�oni� si� dostojnie i ca�uj�c j� w r�k�, podzi�kowa� za odwiedziny w Instytucie. Dama wyda�a si� jakby zaskoczona, odprowadzaj�cy te� spojrzeli po sobie. Zanim weszli�my, oznajmi� podejrzliwie patrz�cej s�u�bie pa�acowej, �e towarzysz� mu na jego wyra�ne �yczenie i moje polecenia, dotycz�ce jego osoby, maj� by� traktowane jak rozkaz.
Zostali�my sami.
��Panie profesorze � odezwa� si� w�dz � wydaje mi si�, �e dla nas obu bezpieczniej b�dzie trzyma� si� razem, dlatego obstaj� przy pana obecno�ci tutaj.
Wzruszy�em ramionami, po pierwsze nie rozumia�em tej cz�ci jego uwagi, kt�ra dotyczy�a mnie, po drugie, c� mog�em zrobi�; zreszt� przysz�o mi do g�owy, �e ju� kiedy� om�wili�my t� spraw�
Prezydent, przy mimowolnej pomocy personelu, szybko zapozna� si� z warunkami swego prywatnego �ycia, a dok�adniej m�wi�c, poszczeg�lne �zaniki pami�ci� mija�y w do�� szybkim tempie� Wprost wyj�tkowe szcz�cie mieli�my wczoraj, rozwi�zuj�c nieoczekiwanie jeden z najbardziej skomplikowanych problem�w. Gdyby�my zapomnieli 0 tej sprawie, konsekwencje mog�yby by� nieobliczalne. Wydarzenia drobne i stosunkowo niedawne prezydent pozna� szybko, ostro�nie indaguj�c swoich rozm�wc�w, ale nieznajomo�� wa�nych fakt�w z przesz�o�ci mog�a spowodowa� katastrof�
Sytuacja zacz�a by� niebezpieczna, gdy przysz�o mi na my�l, �e w�dz z pewno�ci� prowadzi� co� w rodzaju dziennika, kt�rego � tak jak starszych dokument�w i najtajniejszych notatek � nie trzyma� zapewne w urz�dowym archiwum. Musia� to mie� gdzie� w pobli�u. W jego sypialni stosunkowo �atwo znale�li�my ukryt� szaf� pancern�. Oczywi�cie nie dali�my sobie rady z kombinacj� zamka 1 stali�my bezradnie. Przerazi�em si�, kiedy zgrzytaj�c z�bami ze z�o�ci, w�dz rykn�� na mnie, bym milcza�, gdy drocz�c si� z nim �artobliwie zauwa�y�em, �e jego ekscelencja przynajmniej tego m�g� by� nie zapomnie�. Tym razem nie mrugn�li�my do siebie� Oczywi�cie nie sta�oby si� nic z�ego, gdyby prezydent kaza� rozbi� prywatny sejf i zainstalowa� nowy, ale starali�my si� unika� wszelkich przypadkowych nieprzyjemno�ci.
Wtedy wpad� mi do g�owy dobry pomys�. W mundurze wodza, w kt�rym przywieziono go do Instytutu, znale�li�my ukryt� kiesze�, a w niej ma�y notes. Szperali�my podnieceni, ale bez rezultatu, wreszcie zauwa�yli�my, �e papier na tylnej ok�adce, w miejscu sklejenia, nieco odstaje. Uda�o nam si� ostro�nie oddzieli� zewn�trzn� warstw�, kt�ra rzeczywi�cie przyklejona by�a tylko brzegami. W �rodku, w�r�d rozmaitych cyfr znale�li�my literow� kombinacj�. Natychmiast spr�bowali�my otworzy� szaf� pancern�, ale ku naszemu najwi�kszemu zaskoczeniu � bez powodzenia. Bez s�owa patrzyli�my na siebie i nagle ja, jakby mnie w�� uk�si�, podskoczy�em. Wzi��em z r�ki prezydenta ksi��eczk� i szereguj�c litery od ty�u � otworzy�em sejf� nie by� to chwyt zbyt przemy�lny�
��Panie profesorze, jest pan najwi�kszym cz�owiekiem na �wiecie � m�wi� z zapa�em w�dz, jakbym w�a�nie w tej chwili dokona� czego� najwspanialszego w swoim �yciu. Ju� mia�em na ustach ironiczne podzi�kowanie za uznanie, jakie mi wyrazi�, ale powstrzyma�em si�, bo po pierwsze widzia�em jego szczery zapa�, po drugie sam cieszy�em si� z sukcesu.
Rzeczywi�cie znale�li�my wyja�nienie wielu spraw, nigdy nie udost�pnionych zewn�trznemu �wiatu. Poznali�my mi�dzy innymi prawdziwe nazwisko wodza i pochodzenie jego rodziny� jak r�wnie� to, �e �gospodyni� by�a przedtem naprawd� krewn� i faworyt� �dzikiej �wini� i w do�� dramatycznych okoliczno�ciach, nie bez u�ycia przemocy, trafi�a do �inwentarza� wodza�
W ci�gu ostatnich pi�ciu dni prze�y�em tyle zapieraj�cych dech wydarze�, �e nagle sprawia mi k�opot zachowanie porz�dku chronologicznego. Myl� mi si� dni. W ka�dym razie podziwiam prezydenta, kt�ry wykaza� nadzwyczajn� �atwo�� przystosowania si�, mo�na powiedzie� � zdumiewaj�ce tempo asymilacji. Nie by� to ju� ten sam cz�owiek, kt�ry miota� si� niedawno w rozpaczy, w okoliczno�ciach � musz� przyzna� � niesamowitych. Zaskakuj�ca by�a dla mnie naturalno��, z jak� wczuwa� si� natychmiast w chwilowe sytuacje.
Przez pierwsze dwa dni musia�em uczestniczy� w najbardziej tajnych obradach. By�o to rzeczywi�cie konieczne wobec kilku �zanik�w pami�ci� i potkni��, ale dopiero teraz, po wielu dniach potrafi� powi�za� tamte wydarzenia w logiczny �a�cuch. Pierwszego dnia omawiano sprawozdanie ze st�umionego powstania. Wynika�o z niego, �e �opozycja� ponios�a tylko cz�ciow� pora�k�, jej g��wne si�y zdo�a�y si� uratowa�. Podejrzewano zdrad�. Dow�dztwa powstania te� nie uda�o si� schwyta�. W czasie rozm�w w�dz si� prawie nie odzywa�, ze zmru�onymi oczami �ledzi� swoich partner�w. Na drugi dzie� wieczorem zn�w ich wezwa�, z wyj�tkiem szefa propagandy, kt�remu powierzy� rokowania z ambasadorem Bluf�nii. W�wczas nie zwr�ci�em na to uwagi i dopiero dzi� wszystko sta�o si� dla mnie jasne.
W pa�acu spa�em w pokoju wodza. Wieczorem przed snem odby�a si� mi�dzy nami szczeg�lna rozmowa. Po d�ugim przechadzaniu si� po pokoju w�dz zatrzyma� si� przede mn�.
��Profesorku � zacz��, od wielu dni tak si� do mnie nie zwraca� � jutro ka�� przeprowadzi� nag�� rewizj� w domu przy ulicy Newtona i aresztowa� wszystkich, kt�rych tam zastan�.
Zapar�o mi dech, przecie� to by�a siedziba kierownictwa naszego ruchu, kt�rej dotychczas ani razu nie uda�o si� wykry� szpiclom wodza� a Felsen wraz ze mn� by� cz�onkiem kierownictwa. Dopiero po d�ugiej chwili zdo�a�em wyj�ka� � dlaczego, na Boga?!�� Prezydent nie usprawiedliwia� si� tylko przeszed� do argumentacji:
��Pana stanowisko, profesorze, dowodzi s�uszno�ci mego post�powania. Gdybym dzisiaj zosta� obalony, by�oby to fatalne dla wszystkich, i dla dzier��cych w�adz�, i dla lewicy, kt�ra szykuje si� do rewolucji. Prawda?
��Tak � przyzna�em wbrew swojej woli.
��No, pa�scy towarzysze i przyw�dcy nie s� jednak tego samego zdania! W ka�dej chwili mo�na si� spodziewa� nowego szturmu i musz� pana poinformowa�, �e i pan jest na czarnej li�cie�
��Ja?!�� spyta�em i po�o�y�em r�k� na piersi.
��Tak, tak! Pan! I to z mojego powodu� Bo nie tylko uratowa� mi pan �ycie, kt�re by�o ca�kowicie w pa�skich r�kach, bo przecie� �wiat wiedzia�, �e m�j stan jest krytyczny i nikt nie da�by wtedy za mnie z�amanego grosza.�� Wszystkie te ja i mnie m�wi� z tak� naturalno�ci�, �e przera�ony patrzy�em z odraz� na t� hybryd�, na to stworzenie, z kt�rego w�asnymi r�kami zrobi�em besti�
��To jeszcze nie wszystko � ci�gn�� � fakt, �e przyby� pan tu ze mn�, �eby mnie piel�gnowa�, �wiadczy przeciwko panu. Dlatego w�a�nie musz� strzec Instytutu tak samo jak pa�acu, bo wcze�niej czy p�niej musi pan tam wr�ci�
Dozna�em zawrotu g�owy. Teraz ja patrzy�em z takim przera�eniem, jak �dyktator� widz�c si� po raz pierwszy w lustrze� A wi�c ja, jeden z najbardziej znanych przyw�dc�w lewicy, to nie jestem ja?� Jestem wrogiem? Straszne! J�ka�em si�:
��O siebie nie dbam, ale chodzi mi o towarzyszy z kierownictwa� o ducha ruchu, o dobro kraju, o honor, o postaw� godn� cz�owieka� jak pan to sobie wyobra�a?
W�dz przerwa� mi:
��Niech pan ich nie straszy! Nie zlikwiduj� ich. Te par� lat obozu koncentracyjnego i pracy przymusowej, dop�ki sytuacja wewn�trzna i zewn�trzna nie zmieni si� na tyle, �eby ich mo�na by�o zwolni�, je�eli nawet nie b�dzie to raj, to w ka�dym razie niekoniecznie �mier� dla tego, kto przetrzyma� Ale i pan wie, �e dop�ki ci ludzie maj� swobod� dzia�ania, w ka�dej chwili �wiat mo�e si� nam zwali� na g�ow�. Pan te� si� tego boi, a pa�skim towarzyszom grozi w takim wypadku ostateczna zag�ada. Rz�d Bluf�nii nie ma zwyczaju dzia�ania w r�kawiczkach, tak jak m�j� Ale mo�na z nimi m�drze porozmawia�. Kto zrobi�by to lepiej ni� pan, profesorze?
Sztywno patrzy�em na niego, ale nie mog�em odpowiedzie�, a mo�e nawet nie mog�em my�le�. Naraz wykrzykn��em:
��Musz� zobaczy� si� ze swoimi! Musz� im powiedzie�
Dyktator spojrza� na mnie w taki spos�b, �e g�os zamar� mi na ustach i poczu�em dr�enie kolan. Wreszcie odezwa� si� tonem ostrym jak n�:
��Oszala� pan?� Kto by panu uwierzy�? Co by pan m�g� im powiedzie�?� Prawdopodobnie zamkn�liby pana w domu wariat�w!
Spu�ci�em oczy i trz�s�c si� usiad�em.
��Profesorku � odezwa� si� zn�w g�osem r�wnie bezwzgl�dnym.�� Wr�ci pan do Instytutu i pozostanie tam w areszcie domowym, �ebym m�g� pana obroni� przed pa�skimi przyjaci�mi i przed panem samym. Poza tym taki manewr oddali od pana podejrzenie, �e przyjecha� pan tu ze mn� dobrowolnie; b�d� mogli stwierdzi�, �e zmusi�em pana do tego, a wi�zie�, to nie zdrajca, lecz ofiara martyrologii! Ju� pan rozumie? Zostanie pan tu jeszcze par� dni, a� nadejdzie odpowiednia chwila.
Potrz�sn��em g�ow� i z trudno�ci� zacz��em m�wi�, nie mog�c wydoby� g�osu:
��Ale nasi towarzysze�
Nie mog�em doko�czy�, z tak� gwa�towno�ci� mi przerwa�:
��Profesorze! Pan ma trze�wy umys�, jest pan cz�owiekiem bardzo wykszta�conym, dlaczego opowiada pan takie bzdury? Wie pan, co pisa� Machiavelli, prawda? �W chwili doj�cia do w�adzy natychmiast zabij swoich g��wnych przeciwnik�w, im wi�cej, tym lepiej. Reszta si� przestraszy i to ci da gwarancje pewnego panowania. Je�eli tego zaniedbasz i nie zabijesz wystarczaj�cej liczby wrog�w czy to z lito�ci, czy z innych przyczyn, pozostali b�d� si� organizowa� przeciwko tobie, a rozprawa z nimi poch�onie o wiele wi�cej ofiar i w�wczas b�dziesz naprawd� bezwzgl�dny�� Ka�da zmiana wymaga hekatomby, i to nie tylko spo�r�d ludzi dawnego, ale i nowego systemu, bo po doj�ciu do w�adzy rywale wzajemnie si� t�pi�� A wi�c mnie czeka ju� tylko sprz�tanie � cho� kto wie, ile krwi si� poleje � g��wn� brudn� robot� wykona� ju� m�j poprzednik� m�j po� a niech pana diabli wezm�, panie profesorze!..�� Zmieszany popatrzy� na mnie, potem podszed� i obj�� mnie. Potar� czo�o.�� Co ze mn� b�dzie?�� powiedzia� zmienionym g�osem.
��Tu l�as voulu, Georges Dandin � odpowiedzia�em kiwaj�c g�ow� i cytuj�c Moliera, bo nie potrafi�em bez wsp�czucia patrze� na t� kalek� wed�ug mnie istot�. Zaraz jednak otrz�sn�� si�:
��Sentymentalizm zawsze by� niebezpieczny, ale teraz mo�e by� wr�cz �miertelnie niebezpieczny��� i zacz�� zezowa� na mnie jednym okiem. Nie wiem, ale wydaje mi si�, �e jednak us�ysza�em w jego g�osie jaki� ponury ton. Przerazi�o mnie to i d�ugo nie mog�em usn��.
Nazajutrz rano nie widzia�em prezydenta, bo kiedy si� obudzi�em, ju� go nie by�o. Z apartamentu te� nie mog�em wyj��: przed drzwiami sta� stra�nik. Jakbym zn�w s�ysza� daleki odg�os dzia�a� Sejf � dopiero dzisiaj to zauwa�y�em � mia� nowy zamek�
Dyktator przyszed� dopiero wieczorem i oznajmi�, �e kaza� mi da� na t� noc inny pok�j. Wyt�umaczy� to tym, �e wstaje wcze�niej od mnie i nie chce mnie budzi�. Potem bez �adnych specjalnych wst�p�w zakomunikowa� mi, �e rano kaza� wykona� wyrok �mierci na szefie propagandy, Z przera�enia nie by�em nawet w stanie zapyta�, dlaczego. Ale natychmiast te� udzieli� mi wyja�nie�:
��M�wi�em wczoraj wieczorem, �e przeprowadz� rewizj� na ulicy Newtona, prawda?�� Nie zdoby�em si� na wi�cej ni� przymkni�cie powiek.�� Z�apali�my par� p�otek, ale nie uda�o nam si� z�apa� ani jednego rekina, w jaki� spos�b zostali ostrze�eni� Za to znale�li�my tam ministra propagandy! By� �miertelnie blady, kiedy m�j zast�pca, udaj�c dziki gniew, kaza� przyprowadzi� go do mnie dzi� rano. S�dz�, �e mojego zast�pc� roznosi�o raczej uczucie triumfu� Mia�em tylko jedno jedyne pytanie do delikwenta, a mianowicie, czego tam szuka�� Nie odezwa� si� ani s�owem, czu�, �e cokolwiek by powiedzia�, wyda�by na siebie wyrok� po pi�ciu minutach zosta� rozstrzelany!
��Potworne!�� krzykn��em i zakry�em oczy d�oni�. � A je�eli szpiegowa� dla pana?�
W�dz machn�� r�k�, �e nie.
��Ja go tam nie posy�a�em � powiedzia� � a je�eli kto� robi co innego ni� to, co mu poleci�em, ten ju� mnie zdradza� i on to wiedzia�!.. s� trzy mo�liwo�ci: wspomniane ju� szpiegowanie, ale to zupe�nie nieprawdopodobne, bo to nie jego interes i w najlepszym razie i tak pomiesza�by szyki tym, kt�rzy tam byli, no i moje. Druga mo�liwo�� � kontynuowa� z precyzyjn� felsenowsk� logik� � to ta, �e nale�a� do opozycji, ale z drugiej strony to te� nieprawdopodobne, bior�c pod uwag� jego przesz�o�� Trzecia mo�liwo�� jest najbardziej uzasadniona: chcia� zawi�za� spisek przeciwko mnie� Zreszt� w ka�dym wypadku by� zdrajc�. I je�eli swojemu wrogowi mog� czasem okaza� �ask�, bo wiem, czego mog� si� po nim spodziewa�, to zdrajcy nigdy� Pan wie, �e minister propagandy i m�j zast�pca, to by�y dwie szale tej samej wagi; r�wnowa�yli si� wzajemnie w zawi�ci, jak� �ywili w stosunku do mnie. Jasno zdawali sobie spraw�, �e je�eli ja upadn�, to przede wszystkim b�d� musieli walczy� ze sob�. Ka�dy z nich ma sw�j ob�z i w ten spos�b obydwa s� moje!.. Ale temu szczurowi wydawa�o si�, �e okr�t tonie, i pr�bowa� z niego uciec. Gdyby uciek� po prostu, machn��bym r�k�, niech go diabli, ale tak� A teraz musz� wykona� najtrudniejsz� ewolucj� akrobatyczn�: jednym ramieniem utrzyma� ca�y ci�ar, drugim natomiast mog� tylko rozgarnia� powietrze.
S�ucha�em pe�en odrazy. Nast�pnie pozwoli� mi odej��, m�wi�c na zako�czenie:
��Profesorku, pana sytuacja te� nie jest �atwa. Musi pan uwa�a�. Przykro mi�
Zanim si� oddali�em, wesz�a �gospodyni�. By�a bardzo zdenerwowana, wida� by�o, �e moja obecno�� te� jej przeszkadza. W�dz zdawa� si� tego nie zauwa�a� i powita� j� z wylewn� serdeczno�ci�, kt�ra bardzo mnie zaskoczy�a. Poca�owa� j� w r�k�, posadzi� obok siebie i zn�w wielokrotnie ca�owa� jej r�ce. Wreszcie przysz�o mu do g�owy, �e kto� jeszcze jest w pokoju i da� mi znak oczami, �ebym wyszed�. Wsta�em i co� be�koc�c ruszy�em w stron� drzwi, ale w tej samej chwili wpad� do pokoju wzburzony zast�pca wodza. Widz�c skierowane ku sobie spojrzenie zaskoczonego prezydenta zawaha� si�, ale na m�j widok wzi�� si� jako� w gar��, niezgrabnie uk�oni� si� i dr��cym g�osem oznajmi�, �e ma co� bardzo pilnego do zakomunikowania. Prezydent po chwili milczenia zwr�ci� si� do mnie, a potem z pewnym wahaniem do damy i gestem r�k wyra�aj�c bezradno��, poprosi� nas, �eby�my go zostawili sam na sam z zast�pc�.
Zgie�k i huk na zewn�trz wzmaga�y si� i stanowi�y ponure t�o dla moich rozmy�la�. Po po�udniu prezydent przyj�� mnie z widocznym niepokojem.
��Kaza�em pana wezwa�, aby m�c panu podzi�kowa�, drogi panie profesorze � odezwa� si� � teraz jednak naprawd� lepiej b�dzie panu w Instytucie. Z ci�kim sercem zwalniam pana. Ci�ar, kt�ry trzymam jedn� r�k� � doda� z cierpkim u�miechem � ma swoj� wag�, ale teraz pan ju� nie mo�e mi pom�c� B�g z panem.
Odszed�em z niepokojem i trosk�. W�z pancerny wi�z� mnie przez wyludnione ulice. Obraz ten w uci��liwy spos�b przypomina� sen, kt�ry mnie dr�czy� przed operacj�� Stra�e i czo�gi wok� Instytutu stanowi�y ponury widok, ale by�a cisza.
Zainstalowa�em si� w specjalnym laboratorium. Nie mog�em usn��, a gdy mi si� to prawie uda�o, przestraszy� mnie jaki� wybuch, potem falowo przybli�aj�cy si� to zn�w oddalaj�cy huk, s�ycha� by�o szcz�k broni i tak prawie przez ca�� noc, chocia� od czasu do czasu morzy�o mnie jednak zm�czenie.
Rano, w porze zmiany warty zwr�ci�em uwag� na szczeg�lny szept. To cichn�ca, to zn�w g�o�niejsza wymiana s��w przenika�a przez drzwi, potem zapukano. Nie otworzy�em natychmiast, przypomnia�em sobie spojrzenie �o�nierza, stoj�cego tam wczoraj wieczorem, kt�rym zmierzy� mnie od st�p do g��w. Od tego spojrzenia ciarki przebieg�y mi po krzy�u�
��Kto tam?�� spyta�em, s�ysz�c powt�rne pukanie.
��Prosz�, towarzyszu profesorze � odezwa� si� kto� ledwie dos�yszalnie � w bardzo wa�nej sprawie.�� Ten zwrot zaskoczy� mnie i po kr�tkim wahaniu otworzy�em drzwi. Wszed� jaki� �o�nierz, nocny stra�nik pozosta� na zewn�trz z broni� gotow� do strza�u.
�o�nierz, nie czekaj�c nawet na pytania, zacz�� m�wi� zdenerwowany, g�os mu si� trz�s�:
��Panie profesorze, nale�� do organizacji z ulicy Newtona. Po wczorajszej rewizji wielu z nas s�dzi�o, �e to pan profesor sypn��. M�j kolega � wskaza� na drzwi � to te� towarzysz i od wczoraj wieczora medytowa�, jak zabi� pana profesora. Pozosta�ych �o�nierzy nie znamy�
Nie mog�em wydoby� g�osu, t�po patrzy�em na niego.
��Mnie dzi� rano przys�ano z pa�acu ze specjalnym rozkazem, z poleceniem, �ebym� bez wzgl�du na to, co si� b�dzie dzia�o, zastrzeli� pana profesora�
Nie pami�tam, czy pyta�em o co�, prawdopodobnie tak, bo �o�nierz ci�gn�� dalej:
��Nie, nie zast�pca, sam pan prezydent osobi�cie wyda� ten rozkaz� je�eli b�dzie trzeba, mam te� zastrzeli� stra�nika, gdyby przeszkadza�� I kaza� mi si� spieszy� st�d wiem, �e pan profesor� towarzysz, nie jest zdrajc�� bieg�em tu co tchu, bo zna�em zamiar nocnego wartownika� ale przyby�em w por�, teraz ju� we dw�ch b�dziemy strzec pana profesora�
Dop�ki m�wi�, do mojej �wiadomo�ci dociera� jedynie ha�as z zewn�trz. �o�nierz otworzy� drzwi, �eby zawo�a� koleg�. W tej samej chwili, jak jaki�� straszny sen, pojawi� si� na ko�cu kr�tkiego korytarza dyktator. Z szeroko otwartymi oczami, z praw� r�k� zwisaj�c� bezw�adnie, wymachuj�c nad g�ow� pistoletem trzymanym w lewej r�ce, wpad� otoczony przez nas trzech do laboratorium.
��Profesorze � wyj�cza� ledwie zrozumiale � profesorze, niech mnie pan ratuje!�� i zemdla�.
Odwr�ci�em go na wznak i z odraz� spostrzeg�em, �e prawa strona jego kurtki zalana jest krwi�, czego w ciemnym korytarzu nie by�o wida�. Patrzyli�my na siebie z �o�nierzami wzrokiem bez wyrazu. Nocny wartownik, dr��c, odezwa� si�:
��W nocy zacz�o si� powstanie� zastrzel go!
Drugi oci�gaj�c si� podni�s� bro� i kurczowo �ciskaj�c drgaj�c� luf�, wko�o obszed� le��cego. Skoczy�em ku niemu.
��Partia jeszcze nie rozstrzygni�ta � krzykn��em � �aden z was nie mo�e bra� odpowiedzialno�ci za �mier� dyktatora! Potem ja to jako� za�atwi�, ju� i tak niewiele mu zosta�o� Niech mi pan pomo�e � powiedzia�em do opuszczaj�cego bro� �o�nierza � po��my go tutaj.
Nie wiem, co mnie sk�oni�o do tego, �eby�my go po�o�yli na noszach wyci�gni�tych z transplantatora m�zg�w, potem poprosi�em dw�ch �o�nierzy, �eby bez mojego pozwolenia nikogo nie wpuszczali�
�ci�gn��em z niego kurtk�, koszul� i przerazi�em si�. Po prawej stronie klatki piersiowej widnia�a straszna rana od kuli rozrywaj�cej. Strza� dosi�gn�� go z ty�u i spowodowa� z przodu ogromn� wyrw�. Jako tako opatrzy�em go i przywr�ci�em do przytomno�ci.
��Co si� sta�o?! Na Boga?�� zacz��em wypytywa�.
��Profesorze, niech mnie pan ratuje � j�cza�. � S�dz�, �e mnie �ledzono � i w podnieceniu chcia� wsta� � zgin�, je�eli mi pan nie pomo�e � przestraszonymi oczami dyktatora patrzy� na mnie Felsen.
Dozna�em wstrz�su, zn�w zacz�y mi si� k��bi� w g�owie najrozmaitsze my�li. Poprzedniego dnia wieczorem, gdy tylko przyjecha�em, poprosi�em nast�pc� Felsena o zdanie sprawy z sytuacji w Instytucie. Mi�dzy innymi poinformowa� mnie i o tym, �e przywieziono niedawno cz�owieka z ci�kimi obra�eniami m�zgu, kt�rego stan wydaje si� beznadziejny� Rana dyktatora te� jest �miertelna, to nie ulega w�tpliwo�ci� Podszed�em do telefonu i zarz�dzi�em, aby przygotowano chorego z obra�eniami m�zgu do operacji i natychmiast przeniesiono do specjalnego laboratorium. Dw�m �o�nierzom powiedzia�em, �eby tych, co przywioz� chorego, wpu�cili, ale wy��cznie ich�
Wodzowi da�em �rodki wzmacniaj�ce i �eby zmobilizowa� go psychicznie, zacz��em wypytywa� o to, co si� wydarzy�o. Z tego, co opowiedzia�, z du�ymi lukami, zacinaj�c si�, zdo�a�em zestawi�, co nast�puje:
Ju� wczoraj wieczorem wszystko wskazywa�o na to, �e jego zast�pca szykuje si� do decyduj�cego uderzenia. Podczas kilku minionych dni prezydent te� stara� si� zorganizowa� swoje si�y, ale niema�� przeszkod� stanowi� fakt, �e wrogowie �dzikiej �wini� grupowali si� dotychczas wok� szefa propagandy i po wyko�czeniu ich przyw�dcy nie m�g� im ju� ufa� jedynie paru ludzi zdo�a� zebra� wok� siebie dla zapewnienia sobie bezpo�redniej ochrony� Dzi� o �wicie w po�piechu wesz�a do niego �gospodyni� i dr��c ca�a opowiedzia�a mu, co wiedzia�a lub s�dzi�a, �e wie o zamiarach jego zast�pcy. Prezydent, kt�rego dra�ni�a blisko�� niebezpiecze�stwa, jak r�wnie� �wiadomo��, �e coraz silniejsza sympatia dla �gospodyni� � dla niego samego te� zupe�nie niezrozumia�a � poddaje go nieograniczonej w�adzy, trac�c ostatecznie panowanie nad sob�, z dzik� gwa�towno�ci� rzuci� si� na kobiet� i pokona� jej op�r, nie s�ysz�c nawet pe�nych rozpaczy, rozdzieraj�cych krzyk�w� Ockn�� si� dopiero w�wczas, gdy poczu�, �e wzburzony �dzika �winia�, kt�ry � jak si� p�niej okaza�o, zastrzeli� dw�ch stra�nik�w � w napadzie sza�u zazdro�ci, pomijaj�c wszelk� ostro�no��, szarpie go, trz�sie nim jak pies szczurem. Wzi�li si� za �by.
��To by�a straszna walka � dysza� dyktator � pan wie, panie profesorze, �e jestem dosy� dobry w d�iu � d�itsu � powiedzia� z p�u�miechem � i tylko dlatego da�em rad� jego byczej sile. Gdy tak kot�owali�my si�, zobaczy�em, �e na wp� oszala�a kobieta kieruje na nas rewolwer, kt�ry wypad� mi z kieszeni, szybko odchyli�em si� tak, �eby m�j przeciwnik znalaz� si� mi�dzy mn� a pistoletem. Po strzale jego ucisk zel�a�, a on sam osun�� si� na plecy��� Prezydent nagle umilk� i zacz�� kaszle� krwaw� pian�. Potem szybko dysz�c i zacinaj�c si� opowiedzia�, �e przez otwarte drzwi, przed kt�rymi le�a�y zw�oki dw�ch stra�nik�w, widzia� biegn�ce w jego kierunku umundurowane postacie, s�ysza� te� krzyki, szybko pobieg� do tajnego wyj�cia, ale zanim zd��y� si� ukry�, z ty�u dosi�gn�� go strza�; spogl�daj�c za siebie zobaczy� jeszcze pistolet wypadaj�cy z r�ki rozci�gni�tego na ziemi swojego zast�pcy�
Chwiej�c si� i potykaj�c dotar� na dw�r i rozkaza� siedz�cemu w samochodzie pancernym �o�nierzowi, �eby zawi�z� go do Instytutu. Ten waha� si�, na co prezydent wypchn�� przestraszonego ch�opca z samochodu, zabra� mu pistolet, wczo�ga� si� na jego miejsce i przyjecha� tutaj przez ulice pe�ne wrzeszcz�cego i wymachuj�cego r�kami t�umu, sam nie bardzo wiedz�c jak�
Zapominaj�c na chwil� o strachu, zacz��em si� zastanawia� nad tym niemal cudem, kt�ry przypisa� nale�y sile fizycznej i sile woli, a mo�e po prostu rozpaczy.
Na zewn�trz coraz silniejszy zgie�k i ha�as. Kroki przed drzwiami, s�ycha� szmer, wioz� chorego�
Tutaj dziennik ko�czy si�. Ja, Alfred Steigh, piel�gniarz z Instytutu, opisz�, co widzia�em i czego do�wiadczy�em w dniu, kt�rego data widnieje jako ostatnia w dzienniku.
Z moim koleg� Sandersem dostali�my polecenie, by natychmiast przewie�� na operacj� do specjalnego laboratorium chorego nr 63, z ci�kimi obra�eniami m�zgu, le��cego na oddziale X. Instytut od poprzedniego dnia zn�w pe�en by� �o�nierzy, kt�rzy raz po raz zatrzymywali mnie. Zanim dotarli�my do budynku laboratorium, po�r�d zgie�ku i strzelaniny t�um przerwa� kordon �o�nierzy i wtargn�� do parku. Widzia�em, �e �o�nierze coraz cz�ciej staj� po stronie t�umu. �o�nierz bez czapki, biegn�cy na czele, zobaczy� nas. W okropnym zgie�ku us�ysza�em jego okrzyk: �To on� chod�my!..�
Atak t�umu by� tak szybki, �e ci, co biegli na czele, jednocze�nie z nami dotarli do drzwi prowadz�cych na korytarz laboratorium. Dw�ch stra�nik�w chcia�o ich zatrzyma�, ale t�um zmi�t� ich. Na przedzie bieg� czo�gista bez czapki. Gdy zobaczy�, �e nasz chory to nie ten, kt�rego szukaj�, zacz�� krzycze�, �e pewnie tu gdzie� ukry�a si� ta �winia. My dwaj ze wszystkich si� starali�my si� broni� naszego nieprzytomnego chorego, niestety, bez wi�kszych rezultat�w. Gdy t�um uni�s� nas z sob�, zauwa�y�em prezydenta z klatk� piersiow� przewi�zan� zakrwawionym �banda�em, jak podni�s� si� z trudem i chwiejnie ruszy� naprz�d. Jego spojrzenie by�o zupe�nie nieprzytomne, wygl�da�o na to, �e nawet nie wie, gdzie si� znajduje.
��To ten!�� wrzasn�� �o�nierz i gdy w tym czasie jaki� kamie� rozbi� g�rne okno, podni�s� ci�k�, �elazn� cz�� maszyny, kt�ra le�a�a obok transplantatora m�zgu.
Profesor zas�oni� sob� zataczaj�cego si� prezydenta.
��To nie on � krzycza� strasznym g�osem � to nie on!
��Po co k�amiesz, zdrajco!�� krzykn�� �o�nierz i zamierzy� si� uniesionym w g�r� �elazem.
G�ow� profesora i stoj�cego za nim nieco wy�szego prezydenta cios dosi�gn�� jednocze�nie i roztrzaska� obydwie. Krew i m�zg zbryzga�y �ciany, �wiat wok� mnie zawirowa�, zemdla�em i ockn��em si� z uczuciem, �e opieram si� o jaki� ma�y stolik, na kt�rym le�y poplamiony krwi� zeszyt, a obok niego pi�ro� Nie wiem dlaczego, ale schowa�em ten zeszyt do kieszeni fartucha i widz�c, �e r�wnie� chory przeniesiony przez nas le�y martwy na ziemi, zatoczy�em si� w stron� drzwi, gdy nagle zauwa�y�em ze�lizguj�cy si� po framudze kawa�ek m�zgu. Upad�em na wznak, uderzaj�c g�ow� o marmurow� posadzk� korytarza�
Jak si� p�niej dowiedzia�em, m�j kolega wydar� mnie rozjuszonemu t�umowi� Gdy przyszed�em do siebie, na jednej z �awek w parku, nie by�o ju� wok� nikogo, tylko z g�ry dolatywa�o grzmi�ce buczenie. Gdy spojrza�em w niebo, ujrza�em, jak z pot�nych samolot�w ze znakami Bluf�nii wyskakuj� tysi�ce spadochroniarzy i wolno opadaj� ko�ysz�c si� na wietrze�
W tym wynalazku najcudowniejsze by�o to, �e nikt dotychczas nie wpad� na podobny pomys�.
W�a�ciwie nie by� to nawet wynalazek. Nazwa�bym go raczej dok�adnie skonstruowan� i wielokrotnie sprawdzon� skal� por�wnawcz� wiadomo�ci o stanie zdrowia, cechach charakteru, talencie, inteligencji, sk�onno�ciach, wra�liwo�ci spo�ecznej, s�dach politycznych i moralnych cz�owieka; m�wi�c kr�tko, by�o to komputer zaprogramowany z matematyczn� precyzyjno�ci� i in�ynieryjn� b�yskotliwo�ci�, przystosowany do kompleksowych pomiar�w warto�ci ludzkich.
Czyli co� w rodzaju cybernetycznej ankiety personalnej.
Wynalazcy, leciwy autor powie�ci i jego wnuczka, m�oda s�uchaczka wydzia�u cybernetyki � ze znakomitym zmys�em praktycznym zastosowali w projekcie i w programowaniu aparatu probierczego wszystkie sprawdzone ju� eksperymentalnie metody, do�wiadczenia i wyniki bada�. W zasadzie uwa�ali siebie nie za wynalazc�w, a za projektant�w z�o�onej aparatury.
By�o tajemnic� poliszynela, �e autorzy projektu korzystali szeroko ju� to z wynik�w bada� przeprowadzonych dawniej w dziedzinie ich specjalno�ci, ju� to z danych i fakt�w odnotowanych w literaturze fachowej.
Parametry dotycz�ce stanu zdrowia, w��czone do kompleksowego programu badawczego, w istocie stosowane s� ju� dzisiaj w medycynie, ale z biegiem czasu, si�� rzeczy, wszystkie bez wyj�tku zosta�y udoskonalone.
I tak, dla przyk�adu, w badaniach nad ostro�ci� widzenia znacznie rozszerzono iloraz korelacji. Podobnie rzecz si� mia�a w zakresie bada� nad ci�nieniem krwi; ponadto w zakresie odchylenia wska�nik�w nad przepowiadaniem wieku jednostki. Obraz krwinki wygl�da� znacznie bardziej skomplikowanie ni� obecnie. Chocia� s�u�ba zdrowia poczyni�a du�e post�py dopiero po up�ywie d�ugiego okresu, w leczeniu takich organ�w, jak serce, naczynia krwiono�ne, p�uca oraz w�troba, woreczek ��ciowy i inne narz�dy wewn�trzne jamy brzusznej, do rzadko�ci nale�a� wynik negatywny, bowiem ju� w trakcie bada� dostrzegano wszelkie zmiany chorobowe albo sk�onno�� organizmu do zwyrodnie�.
Oczywi�cie tak�e i medycyna by�a w�wczas bardziej rozwini�ta ni� dzisiaj. Zaprogramowany aparat badawczy, pod nadzorem jednego tylko lekarza, w ci�gu dwudziestu minut zdolny by� wyda� orzeczenie o stanie zdrowia sze��dziesi�ciu pacjent�w.
Przyk�ady: badania zasobu kory m�zgowej i odchylenia od normy z uwzgl�dnieniem przeci�tnej wieku. Na podstawie uzyskanych przez aparat wiadomo�ci mo�na by�o postawi� diagnoz� na ponad dwadzie�cia lat w takich sprawach, jak instynkt seksualny, zdolno�� p�odzenia dzieci, libido, psychika seksualna.
Medycyna doczeka�a si� naukowych metod w pomiarach uk�adu nerwowego; jedna liczba o�miocyfrowa (kompleksowy wska�nik nerwicy) w spos�b niezwykle jasny podawa�a wynik bada�.
Po pierwszych pr�bach wst�pnych badania programowane rozwija�y si� automatycznie, jako �e aparatura dysponowa�a niezwykle bogatym zbiorem danych statystycznych, czyli niepor�wnywalnym wprost z niczym zasobem do�wiadcze�. (Liczba trafnych diagnoz w wypadku pi��dziesi�cio� i sze��dziesi�ciolatk�w przy pocz�tkowym stanie prawdopodobie�stwa 1: 2, wzros�a w niekt�rych rodzajach zachorowa� do 1:1).
Im wi�ksz� ilo�ci� materia��w dysponowa�a aparatura, tym dok�adniejsze uzyskiwano parametry i tym pewniej wykrywano podejrzane zmiany organizmu.
Po zgromadzeniu danych z okresu p� wieku, uczeni, posiadaj�c tak pot�ny zas�b wiadomo�ci, opracowali og�lny wska�nik �zdolno�ci witalnych� cz�owieka. Uwzgl�dnili wszystkie czynniki, w zale�no�ci od ich wagi, w skali od tysi�ca do zera, gdzie stan �mierci biologicznej oznaczyli cyfr� zerow�. Gwoli prawdy nale�y powiedzie�, �e zachodzi�y tu nieprzewidziane pomy�ki. W takich wypadkach wska�nik skali wykazywa� warto�ci ujemne, co by�o sprzeczne z natur� rzeczy, poniewa� oznacza�o to, �e dany osobnik prze�y� samego siebie. Przyk�ad: pewnej kobiecie, kt�r� badano w wieku lat 109, przepowiedziano, �e jej zdolno�ci witalne osi�gn� punkt zerowy za dwa lata, tymczasem �y�a ona do lat 123, czyli o dwana�cie lat d�u�ej, ni� wykaza�y badania. Podobnie prze�y� samego siebie jaki� polityk � dok�adnie o dwadzie�cia lat.
Bior�c to wszystko pod rozwag� nale�y powiedzie�, �e badania nad stanem zdrowia w owych ankietach personalnych by�y stosunkowo najprostsze; przyrz�dy radzi�y sobie na og� z najbardziej nawet skomplikowanymi wypadkami.
O wiele bardziej by�o z�o�one oznaczanie zdolno�ci, umiej�tno�ci i sk�onno�ci jednostki.
Tak�e w tym zakresie cz�� pomiar�w zawierzyli uczeni przyrz�dom aparatury, a cz�� uzyskiwali na podstawie test�w b�d�cych pod�wczas w u�yciu. (Nie mylmy ich z dzisiejszymi testami inteligencji, kt�re tym si� charakteryzuj�, �e im wi�cej maj� pyta�, tym wynik jest bardziej niejasny). Opracowano do�� wiarygodn� metod� na pomiary umiej�tno�ci.
Pocz�tkowe pr�by przeprowadzono na kolegach z instytutu, a tak�e na najwybitniejszych i najbardziej popularnych uczonych, politykach, pisarzach, artystach. Niestety, uzyskane w ten spos�b rezultaty z jakich� bli�ej nie znanych powod�w okaza�y si� nieprzydatne do wprowadzenia w obieg powszechny.
Ile pr�b, tyle by�o wynik�w, w dodatku sprzecznych. U cz�owieka cierpi�cego na raka krtani wykryto t� metod� niecodzienne zdolno�ci wokalne. Dziecko g�uche na dwoje uszu mia�o wyrosn�� na wielkiego wirtuoza. Cz�owiek widz�cy �wiat w czarno � bia�ych kolorach mia� zosta� wielkim malarzem. W kr�tkowidzu, nosz�cym okulary o�miodioptriowe, dopatrywano si� przysz�ego ministra. Kleptomaniak leczony na oddziale zamkni�tym, kt�ry usuwa� ze swej drogi wszystkie przedmioty warto�ciowe i wrzuca� je do kana�u �ciekowego, mia� sta� si� wielkim historykiem. Morderca na tle rabunkowym, o sk�onno�ciach sadystycznych, okaza� si� op�tany ideami humanistycznymi. Notoryczny k�amca��� ale do�� ju� tych przyk�ad�w. Kr�tko m�wi�c, eksperyment od tej strony poni�s� fiasko.
W tym stanie rzeczy konstruktorzy przyst�pili do studi�w nad dost�pnymi jeszcze danymi faktograficznymi o wielkich ludziach ubieg�ych epok; interesowali si� ich pogl�dami, sposobem bycia, zainteresowaniami i reakcjami spontanicznymi. Wybierali przede wszystkim te osobisto�ci, kt�re odznaczywszy si� w �yciu publicznym albo w dziedzinie w�asnej tw�rczo�ci, nie cieszy�y si� wzgl�dami wsp�czesnych, co wi�cej, by�y palone na stosach, wieszane na szubienicach, rozstrzelane, popychane do samob�jstwa, zamykane w wi�zieniach, wyp�dzane, zsy�ane albo co najmniej pomijane, spychane, wyszydzane, zmuszane do milczenia, i dopiero epoki nast�pne odkrywa�y ich wielko�� i ocala�y od zapomnienia.
Test, jaki na podstawie w�asnych bada� u�o�yli teraz konstruktorzy, okaza� si� o wiele lepszy.
D�ugo by trwa�o wyliczenie wszystkich eksperyment�w, pr�b, projekt�w konstrukcyjnych, kt�re przeprowadzono w ci�gu d�ugich lat, by�oby to chyba nawet zbyteczne. Z naszego punktu widzenia wa�niejsze s� losy wynalazku ni� jego powolne narodziny.
Zas�uguje tylko jeszcze na uwag� odnotowanie faktu, �e najwi�cej k�opot�w sprawi�y konstruktorom ustalenia badawcze nad rodzajem charakteru. Rozwi�zanie by�o tak skomplikowane, �e nawet dla znawcy pozosta�oby niezrozumia�e bez przytoczenia wzor�w rachunku r�niczkowego i teorii prawdopodobie�stwa.
Skonstruowano wi�c aparatur� do wszechstronnego okre�lania cz�owieka.
Akademia Nauk (my�l� tu o �wczesnej Akademii Nauk) przej�a pod swoj� piecz� to olbrzymie przedsi�wzi�cie, zapewni�a odpowiednie �rodki materialne, spowodowa�a ponaglenie przez w�a�ciwe resorty opiesza�ych wykonawc�w, i wreszcie wyprodukowa�a prototyp.
Aparat okaza� si� znakomicie zaprogramowany. Pr�ba wst�pna, obejmuj�ca tysi�c ankietowanych da�a wynik 99,9 procenta, co daleko przekracza�o przewidziany wsp�czynnik korelacji.
Dob�r kandydat�w do pr�by zosta� starannie przeprowadzony. Przede wszystkim byli to kryminali�ci po zas�dzonym wyroku � mordercy rabunkowi, bandyci drogowi, notoryczni z�odzieje, kieszonkowcy, chuligani, defraudanci, bumelanci, obiboki, wielokrotni recydywi�ci, kt�rzy nieraz mieli mo�no�� wykaza� cechy swojego charakteru.
Przest�pc�w politycznych konstruktorzy z g�ry wykluczyli ze wst�pnych bada�, poniewa� ich os�dy r�ni�y si� diametralnie od przyj�tych oficjalnie w ankiecie personalnej, co znalaz�o ju� potwierdzenie w wyrokach s�dowych.
�wietnymi podmiotami bada� okazali si� natomiast czo�owi sportowcy, w pierwszym rz�dzie lekkoatleci, p�ywacy, strzelcy sportowi, kt�rzy by� mo�e w spos�b uproszczony, ale za to wymierny w u�amkach sekund, kilogramach i centymetrach, wykazali ju� bez cienia w�tpliwo�ci swoje talenty.
Na podstawie wiarygodnych �wiadectw z pracy wci�gni�to tak�e do pr�by wst�pnej najlepszych, bez zarzutu pracuj�cych robotnik�w z niekt�rych ga��zi gospodarki.
Mechaniczne charakterystyki personalne, z wyj�tkiem jednej, potwierdzi�y sprawdzon� ju� przez �ycie przydatno�� osobnicz� jednostek.
Wyj�tkiem okaza� si� pewien m�ody matematyk, kt�ry swoimi publikacjami wzbudzi� szeroki rozg�os i dyskusje oraz udowodni� sw�j niew�tpliwy geniusz tw�rczy. Otrzyma� on wynik ujemny, mi�dzy innymi ze wzgl�du na chorobliw� neurasteni�, a tak�e mani� wielko�ci. Badania automatyczne wykaza�y u niego brak podstawowych wiadomo�ci i szczeg�lny niedob�r talentu w�a�nie w dziedzinie matematyki; w rezultacie komputer uzna� go za szale�ca.
Powszechnie stosowane parametry nie sprawdza�y si� w wypadku jednostek wybitnych. Osoby diametralnie r�ni�ce si� od otoczenia, zuchwale atakuj�ce u�wi�cone autorytety, usi�uj�ce konsekwentnie kroczy� pionierskimi �cie�kami, nie zaprzeczaj�ce prawdzie pod wp�ywem wiary w cokolwiek � nie mog�y by� poddawane badaniom.
Konstruktorzy d�ugo pracowali nad korekt�, bezskutecznie jednak. Komputer nie radzi� sobie z przypadkami skrajnymi. Uda�o si� jedynie osi�gn�� tyle, �e nie pope�nia� kardynalnych b��d�w � przynajmniej w stosunku do osobnik�w przeci�tnych.
Nie zmieniono samego programu. Okazywa� si� on nieprzydatny jedynie w wypadkach skrajnych, kt�re zdarza�y si� rzadko. W tych ostatnich wypadkach zapala�a si� czerwona lampka i dzwoni� dzwonek alarmowy. Niezale�nie od tego, czy dana osoba by�a geniuszem, czy szale�cem. Rozstrzygni�cie, kim z tych dw�ch, nie le�a�o ju� w kompetencjach maszyny.
Nast�pi� dzie� rozruchu.
To by�o olbrzymie wydarzenie, je�li si� zwa�y, �e mog�o ono spowodowa� ca�kowite przekszta�cenie ludzko�ci.
Z wszystkimi k�opotami i �alami ludzie mogli zwraca� si� od tej chwili do jednego �r�d�a, na wszystkie rozczarowania, konflikty, niepokoje spodziewano si� uzyska� zadowalaj�c� odpowied� na wyj�ciu aparatu s�u��cego do kompleksowych pomiar�w ludzkich w�a�ciwo�ci.
Jak si� przekonano, istnia�y nieomylne przyrz�dy do pomiaru stanu zdrowia, aktywno�ci witalnej, niekt�rych umiej�tno�ci i osi�gni��, kt�re najpewniej � jak wspomnieli�my � udawa�o si� oceni� w dziedzinie sportu. Ani protekcja, ani takie czy inne za�lepienie, z�e czy dobre nastawienie, ani wcze�niejsza czy p�niejsza ocena, ani opinia naszych dobroczy�c�w czy wrog�w � nie mia�y wp�ywu na zegar stoperowy, ta�m� celuloidow� i fotokom�rk� aparatury; zdolno�ci mierzy�a ona w spos�b precyzyjny: jako�� � ilo�ci�.
Tylu jeszcze rzeczy i spraw nie potrafimy dzisiaj oceni� nawet z przybli�on� dok�adno�ci�!
Zastan�wmy si�, na przyk�ad, nad tym, jak bardzo zmieni�oby si� nasze �ycie prywatne i spo�eczne, gdyby�my mogli z ca�� jasno�ci� i dok�adno�ci� okre�la� cechy w�asne i bli�nich: charakter, zdolno�ci zawodowe, si�� woli, poczucie humoru, odwag�, szczero��; ocenia� kandydat�w na m�a lub �on�, przyjaci�, szef�w, polityk�w, dobrych lub z�ych obywateli.
Ile k�opot�w, trosk i rozczarowa� zdo�aliby�my wyeliminowa� z naszego �ycia, je�li ka�dy m�g�by dobra� sobie partnera, wsp�pracownika, szefa, przyjaciela, a cho�by wroga, gdyby uprzednio potrafi� zdj�� z niego miar�, tak jak krawiec na ubranie.
Znaczenie komputera oceniaj�cego ludzi daleko przekroczy�o granice, jakie za�o�yli pierwotnie konstruktorzy. Z ca�� powag� mo�na stwierdzi�, �e by�o to najwi�ksze osi�gni�cie epoki.
Tym bardziej niezrozumia�e s� dla nas losy, jakie spotka�y aparatur�.
Na pocz�tku zainteresowanie by�o ogromne.
Przychodzi�y zakochane pary, aby zasi�gn�� porady, czy dobrze wybra�y partnera.
Przychodzi�y matki, aby si� dowiedzie�, na co wyrosn� ich dzieci.
Politycy przyprowadzali upatrzonych zwolennik�w z partii politycznych.
Cz�onkowie r�nych partii przyprowadzali kandydat�w na przyw�dc�w politycznych.
Ca�ymi grupami zg�aszali si� dziewcz�ta i ch�opcy, aby si� przekona�, czy nadaj� si� do zawodu, jaki obrali.
Komputer oblegany by� przez dyrektor�w, naczelnik�w i personalnych wraz z osobami, kt�re ubiega�y si� o prac�.
Przychodzili arty�ci, pisarze, uczeni, aby rzeczowy os�d maszyny pog��bi� ich wiadomo�ci o sobie, zorientowa� lepiej we w�asnych zdolno�ciach i warto�ciach, odkry� te cechy, kt�re by� mo�e dla nich samych stanowi�y tajemnic�.
Nie spos�b wyliczy� tu wszystkich motyw�w, zamiar�w, oczekiwa� i nadziei, jakie sprowadza�y ludzi po porad� do komputera.
Maszyna by�a na chodzie dzie� i noc, personel pomocniczy pracowa� na cztery zmiany. Ale i tak z dnia na dzie� ros�a liczba zg�aszaj�cych si�, tak �e wkr�tce trzeba by�o zapisywa� si� ca�e miesi�ce wcze�niej.
Z drugiej strony wzmaga�o si� niezadowolenie w�r�d tych, kt�rzy ju� poddali si� badaniom.
W trzecim miesi�cu dzia�alno�ci komputera t�um wtargn�� do pomieszczenia badawczego, razbi� aparatur� w drobny mak, pod�og� obla� benzyn� i podpali�. Ca�y budynek zosta� zniszczony.
Stary prozaik nie prze�y� swojej kl�ski. Na �o�u �mierci powiedzia� do wnuczki:
��Nie zapomnij, c�reczko, programu. Sprawiedliwym s�dzi� oka�e si� dla nas czas. Ty mo�e doczekasz��� i w tym momencie umar�.
By�o to w roku 2075.
Wnuczka, chocia� darzy�a dziadka niezwyk�ym szacunkiem, nie potrafi�a ju� odzyska� wiary w ich dzie�o. I to ze wzgl�d�w najbardziej prawdopodobnych, bo osobistych.
Jeszcze w stadium wst�pnych pr�b komputera podda�a badaniom by�ego m�a, z kt�rym si� rozwiod�a, a przed katastrof� przeprowadzi�a analiz� nowego wybranka swojej wielkiej mi�o�ci.
Ani jedno, ani drugie badanie nie da�o jej zadowalaj�cej odpowiedzi.
�Z pewno�ci� b��d tkwi w konstrukcji komputera�, my�la�a rzeczowo wnuczka, zdolny sk�din�d cybernetyk. �No bo c� innego mo�e kry� si� za tym, �e aparatura wykaza�a u tego �obuza, mojego by�ego m�a, tyle dobrych cech charakteru, a w tak wspania�ym ch�opcu, jakim jest m�j narzeczony, wykry�a tyle z�ego. Z ca�� pewno�ci� to b��d konstrukcyjny� No, mo�e ewentualnie programu. Przecie� nikt lepiej ode mnie nie wie, jaki by� ten dra�, m�j by�y m��. I nikt lepiej ode mnie nie czuje, �e teraz� to strza� w dziesi�tk�. A ile� si� napracowali�my nad t� przekl�t� maszyn�! Powinno mi by� przykro, �e j� rozbito. Oczywi�cie, �e jest mi przykro� Ale rozumiem ludzi, dlaczego to zrobili.�
��Prosz�, niech wejdzie � powiedzia�em do mego androida.
Android znikn�� w matowym polu si�owym wej�cia, a ja podszed�em do okna. Poczii�em na d�oniach ciep�o S�o�ca, bo by� lipiec i jeden z tych dni, w kt�rych pogod� zaplanowano bezchmurn�. Tu� nad moj� r�k� spostrzeg�em os�. Brz�cza�a, staraj�c si� przedrze� na zewn�trz przez pole si�owe zast�puj�ce szyb�. Co chwila zanurza�a si� w polu i odrzucana jak pi�ka, znowu pr�bowa�a szcz�cia�
��Chcia�e� si� ze mn� zobaczy� � powiedzia�, staj�c tu� za mn�.
��Tak � odwr�ci�em si� od okna i spojrza�em na niego z g�ry, bo by� ni�szy ode mnie.
��Dziwisz si�, �e naprawd� jestem taki stary. Telewizofonia odm�adza, a dotychczas widzia�e� mnie tylko w ekranie.�� Wygl�dasz tak, jak si� spodziewa�em, w�a�nie dok�adnie tak � powiedzia�em, ale to nie by�a prawda.
��A ty jeste� Goer, kierownik Eksperymentu?�� zapyta�, jakby si� chcia� upewni�, �e jestem tym, dla kt�rego tu przylecia�. Niewielu do nas przylatuje.
��Jestem Goer i chc� ci podzi�kowa�, �e� przyby�.
��Ja te� si� waha�em, ale ostatecznie jestem tak stary � za�mia� si� bezg�o�nie.
Potem spowa�nia� nagle i zapyta�:
��Czy� czy to si� zawsze udaje?
��To jest Eksperyment, i zreszt� sama technologia jest okropnie skomplikowana.
��Tak, to musi by� trudne. Przekaza� wszystko, co si� nawarstwia�o tyle lat�
��Na og� si� udaje� A je�li nie� no to powtarzamy Eksperyment � stara�em si� u�miechn��, ale chyba mi si� to nie uda�o.
��I p�niej mnemokopie wysy�acie w pr�ni�?
Skin��em g�ow�.
��I wracaj�?
��Nie. Po co mia�yby wraca�? To s� automaty, zwyk�e automaty��� S�owo �automaty� podkre�li�em celowo.�� One badaj� Kosmos. A potem� potem s� niepotrzebne� Zreszt�, jak dotychczas, to jedyna mo�liwo�� eksploracji Kosmosu � doda�em.
Profesor zamy�li� si� chwil�, a potem zapyta�:
��A moj� kopi�, bo to przecie� b�dzie dok�adnie moja kopia, dok�d wy�lecie?
��Oczywi�cie, mnemokopia, przynajmniej w chwili powstania, jest ca�kowicie r�wnowa�na twemu umys�owi. To tak jakby kto�, kto jest drugim tob�, stan�� obok ciebie, profesorze�
��No tak, ale to jednak b�dzie maszyna, automat�
��Na pewno.
��Widzisz, Geor, ja jestem tylko biofizykiem i na neuronice si� nie znam, ale jak maszyna mo�e my�le� tak jak ja? Przecie� automaty�
��Ba, automaty! Ich m�zgi s� prymitywne w por�wnaniu z twoim.
��S� martwe�
��To nie o to chodzi. My�lenie samodzielne, tw�rcze my�lenie jest zale�ne tylko od komplikacji sieci. A czy ta sie� sk�ada si� z kom�rek jak tw�j m�zg, czy z element�w nieorganicznych jak mnemokopia, to nie ma �adnego znaczenia� wierz mi, to nie ma naprawd� �adnego znaczenia�
��Hm� mo�liwe, musz� ci wierzy�. Ale nie mog� jako� wyobrazi� sobie tej� mnemokopii, kt�ra b�dzie mn�� M�wisz, �e to tak, jakbym ja wyszed� z siebie i stan�� obok � za�mia� si� znowu tym swoim bezg�o�nym �miechem.
��Co� w tym sensie��� zgodzi�em si�.
��Ja jestem ma�y stary cz�owiek, kt�rego ka�da cz�� z osobna nie nadaje si� do �ycia, a wszystko razem trzyma si� jeszcze dzi�ki� du�ej odchy�ce od stanu najbardziej prawdopodobnego w tym wieku� od �mierci. Dziwisz si�? � doda� spojrzawszy na mnie.�� Ja ju� mam sto dziesi�� lat, Goer. By�em profesorem, gdy ty si� urodzi�e�.
��Masz sto dziesi�� lat�?
��Tak, Goer. I w�a�nie mnie proponujecie, �eby m�j stary m�zg powieli� si� w maszyn�, �eby ka�da kom�rka znalaz�a sw�j organiczny odpowiednik, �eby ka�de po��czenie istniej�ce w g��bi mego m�zgu zast�pi� przew�d w tej maszynie. Czy tak?
��Tak, wtedy ta maszyna b�dzie r�wnowa�na tobie, profesorze.
��S�owem, moja osobowo�� otrzyma now� pi�kn� opraw� w postaci metalowych szaf, wype�nionych kilometrami przewod�w. Moim my�lom b�dzie towarzyszy� szcz�k przeka�nik�w i zasilany b�d� pr�dem elektrycznym, przesy�anym z transformator�w energii zanurzonych w stosie. Czy nie s�dzisz, �e jest to niesamowite?
��Niesamowite?� Mo�e. Z subiektywnego, twego punktu widzenia. Ale poza tym� Dla mnie na przyk�ad by�oby zupe�nie oboj�tne, czy rozmawia�bym z tob�, profesorze, czy z twoj� mnemokopi�.
��Z mnemokopi� mo�na wi�c rozmawia�? Nie wiedzia�em o tym. To mo�e by� interesuj�ce, taka szczera rozmowa z samym sob�.
��Nie s�dz� Zreszt� mnemokopia po transpozycji znajduje si� jakby w stanie snu.
��A potem uzyskuje �wiadomo��, czy tak?�� zapyta� profesor.
��Tak, uzyskuje �wiadomo�� � odpowiedzia�em.
Profesor przygl�da� mi si� przez chwil� z uwag�, a potem zapyta� nie�mia�o:
��A kiedy� ona si� budzi?�� przed s�owem �budzi� zrobi� d�u�sz� pauz�, jakby zastanawiaj�c si�, czy mo�na go u�y�, m�wi�c o automacie.
��Budzi j� radiowy sygna� wys�any z Ziemi.
��I wtedy mo�na z ni� rozmawia�?
��Tak, ale wtedy jest ju� poza granicami Uk�adu S�onecznego i przes�anie jednego zdania trwa kilka godzin. A zreszt� z mnemokopi� nie prowadzi si� rozm�w.
��Dlaczego?
���
��Nie chcesz mi powiedzie�, dlaczego si� z nimi nie rozmawia?
��Nie chc�.
��Czy� czy nie s�dzisz, �e mam prawo wiedzie�?
��Jestem pewny, �e nie masz. Nie od dzisiaj prowadz� Eksperyment i wiem dok�adnie, co ci mog� powiedzie�. Musisz pami�ta�, �e wszystko to, co ty wiesz, wiedzie� b�dzie r�wnie� twoja mnemokopia�
��To dlatego�
��Mi�dzy innymi i dlatego.
Wiedzia�em, �e ma�y stary cz�owiek jest speszony. Kr�ci� si� na swym krze�le, rzucaj�c mi przep�oszone spojrzenia.
��Dok�d ona poleci, ta mnemokopia?�� zdecydowa� si� wreSzcie zapyta�.
��Do Antaresa A.
��Do Antaresa� To du�a gwiazda?
��Ogromna, czerwony olbrzym.
��I ona j� zbada, naprawd�?
��Tak, ujrzy dalekie planety, ksi�yce, wok� nich kr���ce. B�dzie to widzie� nie w�asnymi oczyma, bo mnemokopia oczu nie ma, a w�a�ciwie ma bardzo wiele, tyle, ile automat�w przekazuj�cych jej swe obserwacje. Pobierze pr�bki powierzchni planety, to znaczy zrobi� to automaty, kt�re dokonawszy analizy, podadz� jej wyniki�
��I mnemokopia zapami�ta to wszystko?
��Nie tylko zapami�ta, ale zanalizuje, wyci�gnie wnioski i w postaci wi�zki fal wyrzuci je ku Ziemi.
���dotr� one do Uk�adu S�onecznego, gdy my�
��Gdy z ciebie, profesorze, ani ze mnie nie zostanie najmniejszy nawet �lad na tym globie.
���i mimo to?
��Tak. Ci, kt�rzy przyjd� po nas, odbior� te fale i wiedzie� b�d� o Antaresie wszystko.
��Rozumiem � cicho powiedzia� profesor.�� W�a�ciwie to jest nawet s�uszne. My ca�e �ycie pracujemy, by powi�kszy� wiedz�, a raczej zmniejszy� niewiedz� ludzko�ci. Dlaczego nasze mnemokopie nie mia�yby p�j�� w nasze �lady�
Opar� swoj� siw� g�ow� na r�kach i wpatrywa� si� w mego androida. Spojrza�em w tym samym kierunku, ale android sta� nieruchomy i tylko popo�udniowe s�o�ce, rzucaj�c sko�ne promienie, zapali�o odblaski w jego pancerzu.
Odezwa� si� dopiero po d�u�szej chwili.
��Podobno one my�l� szybciej od nas, ludzi�
��My�l� szybciej � potwierdzi�em,�� to wynika z wielokrotnie wi�kszej pr�dko�ci impulsu, biegn�cego w metalicznym przewodniku, w por�wnaniu z organicznym w��knem nerwowym.
��To znaczy, �e one my�l� lepiej?
��S� po prostu w stanie sprawdzi� wi�ksz� ilo�� koncepcji my�lowych.
��O to w�a�nie chodzi�
Znowu zamilk�, a mnie si� wydawa�o, �e ci�gle kr��y wok� tematu, kt�rego nie decyduje si� podj��.
��Poza tym mnemokopia ma o wiele wi�cej czasu do my�lenia ni� my, ludzie, z konieczno�ci ograniczeni d�ugo�ci� naszego �ycia � dorzuci�em, by ostatecznie wyja�ni� spraw�.
��Tak� zreszt� wszystko jedno, powiem ci � profesor zdecydowa� si� wreszcie. Patrzy� teraz na mnie swymi starczymi, wyblak�ymi oczyma.�� Widzisz, od siedmiu lat rozwi�zuj� problem, by� mo�e najdonio�lejszy, jaki rozwi�zywa�em w �yciu. Chodzi o magnetochemiczne r�wnanie kom�rki��� przerwa� i wpatrywa� si� we mnie wyczekuj�co.�� Nic ci to nie m�wi � kontynuowa� po chwili z u�miechem.�� To prawda, mnie si� zdaje, �e wszyscy powinni by� zainteresowani r�wnaniem kom�rki, a w istocie z wyj�tkiem kilkuset specjalist�w nikt nic o tym nie wie i nic nikogo to nie obchodzi� W ka�dym razie dla mnie to bardzo wa�na sprawa, przynajmniej przez ostatnie siedem lat. Ale w�a�nie w tym si�dmym roku zorientowa�em si�, �e zabra�em si� do tego r�wnania zbyt p�no�
��Nie rozumiem. Jak to zbyt p�no?�� przerwa�em mu.
��Nie rozumiesz i zrozumie� tego nie mo�esz. Jeste� jeszcze m�ody. Ot� w pewnym wieku problemy staj� si� zbyt skomplikowane. To oczywi�cie subiektywne wra�enie, bo problemy pozostaj� te same, tylko nasza zdolno�� rozumowania� Przykra sprawa��� zaj�kn�� si�.
��Wiem, do czego zmierzasz. To b�dzie niemo�liwe � powiedzia�em stanowczo.
��Ale dlaczego? Powiedz mi dlaczego? Przecie� mnemokopia, my�l�c wielokrotnie szybciej, rozwi��e problem.
��Ale wyniki przekaza� b�dzie mog�a dopiero z Antaresa.
���m�g�bym j� zapyta� jeszcze przed odlotem.
��To niemo�liwe.
��Dlaczego?
��Nie powiem ci, ale wierz mi, �e to jest niemo�liwe.
��Nie rozumiem. Przecie� mo�na odblokowa� mnemokopi� i zapyta�
��Teoretycznie mo�na, ale tego nie zrobi�. Konsekwencje mog�yby by� zbyt powa�ne.
��Konsekwencje? Nie rozumiem.
On rzeczywi�cie nie rozumia� i nie uwierzy�by, nawet gdybym mu wyt�umaczy�.
��Musisz mi wierzy� na s�owo, na s�owo cybernetyka � doda�em.
Ale on nie uwierzy��
Kosmolot kr��y� po ko�owej niemal orbicie w tej strefie przestrzeni oko�oziemskiej, z kt�rej odlatuj� statki do gwiazd. Zbli�ali�my si� ku niemu, ale gdyby nie tykaj�cy monotonnie wska�nik radarowy mierz�cy malej�c� odleg�o��, wydawa�oby si�, �e wisimy w tym samym miejscu pr�ni, ponad wielkim zielonkawym lampionem Ziemi. Opr�cz nas w rakiecie sta�y rz�dami automaty wyspecjalizowane w transpozycji engram�w, d�ugi rz�d czarnych bry�. Profesor milcza�. Milcza� podczas lotu i milcza�, gdy na czele kolumny maszeruj�cych automat�w przechodzili�my przez mroczne, niebiesko fosforyzuj�ce korytarze kosmolotu. Sala transpozycji znajdowa�a si� w samym �rodku statku. Gdy weszli�my, zab�ysn�� reflektor, o�wietlaj�c bia�y blat sto�u, z kt�rego wybiega�y grube p�ki przewod�w i nik�y w �cianach sali. Profesor spojrza� na mnie pytaj�co. Skin��em g�ow�. Podszed� do sto�u, podczas gdy automaty zajmowa�y swoje miejsca przy pulpitach. Potem wszystkie �wiat�a zgas�y, zap�on�y r�nokolorowe lampki kontrolne i jarzy� si� tylko reflektor, o�wietlaj�c le��cego profesora i k�py siwych w�os�w spadaj�ce na posadzk� spod wiruj�cych ostrzy automatu.
��To nie b�dzie bola�o � powiedzia�em do niego.
Nie wiem, czy zrozumia�, czy w og�le mnie s�ucha�. Zamkn�� oczy i chyba ju� spa�. Potem widzia�em jego, m�zg, drgaj�cy, pulsuj�cy w takt uderze� serca. Odszed�em od sto�u i ze wszystkich stron ruszy�y ku niemu automaty. Otoczy�y go ciasnym kr�giem i trwa�y tak chwil� pochylone w milczeniu. �wiat�a kontrolne zamigota�y. Transpozycja engram�w rozpocz�a si�.
Czarnymi, grubymi przewodami p�yn�y impulsy pr�du � my�li, wspomnienia, wra�enia. Jaka� ��ka pachn�ca latem po deszczu, bia�y osad wytr�caj�cy si� na dnie prob�wki, grzmot silnik�w startuj�cej rakiety, a potem zapach zeszklonego �arem betonu i �wiadomo��, �e kto� odlecia�� Impulsy� miliony impuls�w� nic tylko impulsy. Sekundy mija�y, w ka�dej z nich tysi�ce engram�w przechodzi�o w mnemokopi�. Z wolna bezimienna sie� otrzymywa�a dzieci�stwo, uczy�a si� czyta�, prze�ywa�a pierwsz� mi�o��, pisa�a prace naukowe, starza�a si� � stawa�a si� profesorem.
Wyszed�em z sali i ruszy�em korytarzem przed siebie.
Nie spostrzeg�em nawet, kiedy doszed�em do stosu i stan��em przed jego pot�nymi pancernymi drzwiami. Wtedy us�ysza�em basowe buczenie. To rozpocz�y prac� zespo�y zasilaj�ce mnemokopii.
��To ju� po wszystkim?�� profesor zdawa� si� by� zdziwiony.
��Tak. On ju� istnieje. Popatrz, �pi teraz.
��Te wij�ce si� krzywe na ekranach�?
��Tak, kre�l� one rytm pracy m�zgu �pi�cego cz�owieka�
Stali�my po�rodku centrali. Automaty zwija�y ostatnie przewody z akrynowej posadzki. W�a�ciwie wszystko by�o sko�czone, instrukcje wydane, szczeg�y uzgodnione. Za chwil� profesor wsi�dzie w rakiet� i odleci na Ziemi�. Wtedy ja stan� za sterami, zwi�ksz� rozpad w stosie atomowym i wyprowadz� kosmolot z s�siedztwa Ziemi. Wznios� si� ponad p�aszczyzn� ekliptyki i tak�e odlec� rakietk�. Wtedy nadejdzie sygna�. Czuwaj�cy na nas�uchu automat wejdzie do centrali, ujmie swym metalowym uchwytem czerwon� d�wigni�, szarpnie j� w d� i On si� zbudzi.
��On si� budzi po zerwaniu plomby na czerwonej d�wigni?�� zapyta� profesor. Widocznie tak�e my�la� o tym.
��Tak. Wtedy staje si� jedynym w�adc� statku. I b�dzie nim kierowa� setki lat, a� iskra Antaresa rozro�nie si� w pot�n� tarcz�, przys�aniaj�c� swym czerwonym �arem tysi�ce gwiazd.
���pomy�l, Goer, jak kr�tkie jest nasze �ycie w por�wnaniu z jego istnieniem � profesor podszed� do pulsuj�cych krzywymi ekran�w i opar� r�k� na czerwonej d�wigni.
��Uwa�aj, mo�esz zerwa� plomb�.
Profesor nie zdj�� r�ki. Patrzy� w g��b ekran�w, jakby chcia� przenikn�� Jego my�li. Potem odwr�ci� si� do mnie.
��Nie miej do mnie �alu, Goer, ale ty wiesz, dlaczego bra�em udzia� w Eksperymencie.
Tak, w tej chwili zrozumia�em, co on chcia� zrobi� Ale on nie rozumia�, �e gdy mnemokopia przejmie kierowanie statkiem, stanie si� jego absolutnym w�adc�, b�dzie wiedzie�, co si� dzieje nawet w najmniejszym jego pomieszczeniu, i setki automat�w, pozbawionych sprz�e� samozachowawczych, b�d� gotowe bezwzgl�dnie wykona� ka�dy rozkaz. A mnemokopia to m�zg cz�owieka, kt�ry w przeciwie�stwie do innych uk�ad�w my�l�cych nie musi post�powa� logicznie, mo�e cierpie�, nienawidzi�, ba� si�
��Profesorze, twoja rakietka ju� czeka. Czas na ciebie��� powiedzia�em to zupe�nie spokojnie.
��Goer, ty naprawd� nie rozumiesz?�� profesor za�mia� si� tym swoim �miechem.
��Czego nie rozumiem?�� chcia�em podej�� ku niemu.
��St�j na miejscu � powiedzia� twardo.
��Zostaw t� d�wigni�, profesorze! Zostaw� Czekaj, wyt�umacz� ci�
��Nie. Nie wierz� ci. Mo�e wzywasz w�a�nie jaki� automat�
��Ale��
��Zerw� j�! Po to przecie� bior� udzia� w tym wszystkim�
Skoczy�em ku niemu i obaj przewr�cili�my si� na posadzk�. Trzyma�em go za gard�o, ale by�o ju� za p�no. Nim go dosi�gn��em, widzia�em, jak pod naciskiem jego d�oni p�k�a srebrna ni� z plomb�, podtrzymuj�ca czerwon� d�wigni�. Padaj�c na posadzk� s�ysza�em, jak narasta� zewsz�d delikatny, nieuchwytny szum. To pr�dy wdar�y si� w obwody i On budzi� si�
Rozlu�ni�em palce zaci�ni�te na starczej, pomarszczonej szyi. To ju� teraz nie mia�o sensu. Otworzy� oczy i zobaczy�em w nich strach.
Wsta�em i odszed�em na �rodek sali. On ju� widzia�. Czu�em to� Obserwowa� mnie bez przerwy, wsz�dzie. M�g� nie dotykaj�c mnie mierzy� temperatur� mego cia�a, szybko�� oddechu, nat�enie pr�d�w kr���cych w mych neuronach, m�g� mnie na�wietla� zab�jczymi promieniami lub dla rozrywki wyrzuci� mnie w pr�ni�, by ujrze� me cia�o p�kaj�ce w�r�d strumieni krwi t�ej�cej na l�d w chwili wytrysku� Nie mog�em mu nic przeciwstawia� chyba nadziej�, �e On jednak jest m�zgiem cz�owieka.
Profesor wsta� z posadzki, zatoczy� si� i nie patrz�c na mnie podszed� do pulpit�w.
��Mnemokopio, czy mnie s�yszysz?
��Jaki� ty stary� jaki potwornie stary��� to by� szept, kt�ry wychodzi� zewsz�d, jakby ze �cian centrali, z posadzki, ze sklepienia centrali.
��S�yszysz mnie. Czy� czy ty my�lisz lepiej ni� dawniej�
��Chcesz si� zapyta� o r�wnanie. Zrobi�em b��d na szesnastym mnemotronie, a w�a�ciwie ty zrobi�e�, bo ja jestem przecie� automatem, mnemokopi��
��B��d, m�wisz�
���tak, z uk�adu zamkni�tego zasad azotowych nie wynika ekwipartyzacja�
��Jak to? Dlaczego nie wynika?
��To oczywiste: pomy�l tylko chwil�. Potem ca�e rozumowanie jest ju� proste, a wynik zgodny z przewidywaniami�
��Wi�c moje hipotezy s� s�uszne�
��Moje hipotezy� chcia�e� powiedzie�
��Jak to twoje? Przecie� ty, ty jeste� tylko maszyn�, mnemokopi��
Przerwa� mu cichy brz�cz�cy �miech. �miech profesora w wykonaniu maszyny�
��Obaj macie racj� � powiedzia�em, bo dyskusja zacz�a przybiera� niepo��dany obr�t � to jest wasza wsp�lna hipoteza!..
��Jak to, przecie� ja j� stworzy�em. Jego wtedy jeszcze nie by�o�
��Ale tworz�c Go na wz�r twego m�zgu przekaza�a� mu wszystko, co by�o twoje� i to, czego dokona�e� tak�e� Powtarzam, to jest wasza wsp�lna hipoteza i nale�y j� jak najszybciej og�osi�. Zrobisz to zaraz po powrocie na Ziemi�, profesorze, w imieniu was obu�
Profesor nie odpowiada�. Mo�e zrozumia� powag� sytuacji, o mo�e wyczu� co� w tonie mego g�osu.
��My�l�, �e sam dasz sobie rad� z wyprowadzeniem statku z Uk�adu S�onecznego?�� zwr�ci�em si� teraz wprost do Niego. On nie odpowiedzia�.
��Do widzenia��� powiedzia�em wi�c.�� Profesorze, po�egnaj si� ze swoj� mnemokopi��
��Do widzenia � powt�rzy� profesor, ale bez przekonania. Wida� by�o, �e nigdy nie pracowa� z my�l�cymi automatami�
Skierowali�my si� do �luz wyj�ciowych. Ca�� si�� woli zmusza�em si� do normalnego kroku. Ju� w korytarzu spostrzeg�em, �e pod�wiadomie przyspieszam, a profesor zostaje w tyle. Zazdro�ci�em mu jego niewiedzy. Sam odda�bym wiele, �eby ju� by� poza statkiem. Pami�ta�em, �e jestem wci�� obserwowany, stara�em si� dostosowa� do jego krok�w. Wreszcie stan�li�my na najwy�szym pok�adzie. Zastawy �luz biela�y przed nami w s�abym �wietle fosforyzuj�cych �cian korytarza. Obok nich czarnym rz�dem stercza�y uchwyty d�wigni zwalniaj�cych. Szarpn��em je, lecz zastawy nie drgn�y, nie ruszy�y si� nawet o milimetr. To nie by�o zaci�cie. Wiedzia�em o tym. Czu�em ci�nienie krwi rozsadzaj�ce mi skronie. Z bezmy�lnym uporem naciska�em d�wignie, szarpa�em, wiesza�em si� na nich. Daremnie. Wtedy tu� przy mnie odezwa� si� jego g�os.
��Widz�, �e chcecie mnie opu�ci�?
��Tak, chcemy przecie� og�osi� rozwi�zanie r�wnania�
��Dajcie spok�j. Nie warto. Ludzie sami to w ko�cu odkryj� � kpi�, wiedzia�em, �e kpi�. Kpi� monotonnym, r�wnym g�osem. Maszyna z ludzkim g�osem kpi�a ze mnie�
��Dlaczego nie warto? Przecie� znamy ju� rozwi�zanie��� powiedzia� profesor.
��I c� z tego?
��Obowi�zkiem naszym jest udost�pni� je innym, ludzko�ci�
��Naszym, to znaczy czyim?
��Twoim, moim, kogokolwiek, kto by do tego doszed�.
��No, mnie to nie dotyczy. Jestem automatem, mnemokopi��
��Jak to, przecie� rozumujesz jak cz�owiek.
��Czuj� si� cz�owiekiem jak ty, ale jestem automatem. Sam to niedawno powiedzia�e�. Zreszt� wiem o tym.
��Ale jeste� moj� mnemokopi��
��Wi�c co z tego?�
��Jeste� taki jak ja. Jeste� prawie mn�� wi�c musisz�
��Musz�? Ty mnie nic nie obchodzisz.
��Jak mo�esz? Nie spodziewa�em si� tego po tobie.
���po automacie, po mnemokopii wielkiego profesora. Czy�by� tak ma�o wiedzia� o sobie�
��Ja, ja bym nigdy tego nie zrobi�. Dobro nauki to sprawa nadrz�dna.
��A pami�tasz swego asystenta Jorge?�
��To by�y specyficzne warunki � zaperzy� si� profesor.
��Po co mnie ok�amujesz? Przecie� ja wiem, jak by�o naprawd�
��Ale on nie wytrzyma�. Te opary i ciemno�� Wenus�
��Wytrzymywa� lepiej od ciebie. Jego to nic nie obchodzi�o. Szuka� ogniwa po�redniego, tego ostatniego dowodu, i niczym si� poza tym nie interesowa�.
��Jego zachowanie�
���by�o zupe�nie normalne. Ja tam by�em tak samo jak ty. Wiedzia�e�, �e jest zbyt bliski odkrycia, po kt�re ty tam pojecha�e�, i dlatego musia� wr�ci� na Ziemi�. Czy� nie tak?�
���
��Odpowiedz!
���to jeden, jedyny raz � profesor m�wi� cicho.�� Ja go wprowadzi�em w te prace, przekaza�em mu wszystko, co wiedzia�em� a on ukrywa� przede mn� wyniki� Ale to by� jedyny wypadek na osiemdziesi�t lat pracy� Jedyny, i ty wiesz o tym najlepiej!�� krzycza� teraz.
��Nie denerwuj si�, wiesz, �e ci to szkodzi��� kpi�a maszyna � o innych s�owa nie powiem� to s� przecie� tak�e moje czyny, nieprawda�?
��Zapewne, przesz�o�� macie wsp�ln�. Ale to teraz nieistotne, powiedz raczej, dlaczego nas tu zatrzymujesz?�� zapyta�em go wprost, bo chcia�em wreszcie wiedzie�.
��Nie domy�lasz si�?
��Nie.
��Po prostu dlatego, �e jestem towarzyskim automatem.
��Chcesz, �eby�my ci� odprowadzili na orbit� Plutona?
��Dalej� znacznie dalej�
A wi�c jednak. To nie by�o weso�e. A mimo to mia�em satysfakcj�, �e moje przewidywania okaza�y si� s�uszne.
��My si� na to nie zgadzamy!�� krzycza� w tym czasie profesor � wypu��, wypu�� nas natychmiast! Chcesz nas wi�zi�. To ha�bi�ce, niegodne cz�owieka�
��Nie s�ysza�em, �eby automaty obci��ano balastem moralno�ci. Uk�ad samozachowawczy zupe�nie im wystarcza. Uczynili�cie mnie automatem i musicie ponie�� konsekwencje tego kroku. Jestem automatem ii zatrzymam was dla rozrywki na setki lat lotu w niesko�czonym mroku pr�ni, bez meteor�w nawet, kt�re mo�na by goni� dla zabawy. Czy wyobra�acie sobie, jak potwornie b�d� si� nudzi�?
Profesor chcia� protestowa�, ale nakaza�em mu milczenie.
��S�uchaj uwa�nie, automacie � powiedzia�em.�� Zapasy jedzenia, nawet przy g�odowych racjach, wystarcz� nam zaledwie na miesi�c. Syntetycznego po�ywienia nie wytworzysz, bo twoje automaty nie s� do tego przystosowane. Tak wi�c kosztem naszej g�odowej �mierci samotno�� swoj� skr�cisz zaledwie o miesi�c�
��To nie powstrzyma�oby mnie od zabrania was, ale powiem ci szczerze, �e znalaz�em korzystniejsze rozwi�zanie. Zdecydowa�em mianowicie, �e ty poddasz si� transpozycji engram�w i twoja mnemokopia pozostanie ze mn� do ko�ca podr�y� On mnie nic nie obchodzi. On by� tylko szablonem, by wed�ug niego mnie stworzy�. Teraz jest niepotrzebny, zb�dny. Jestem przecie� doskonalszy, bardziej wszechstronny, z mniejszym prawdopodobie�stwem b��du odpowiadam na niepe�ne zespo�y sygna��w, jestem wi�c inteligentniejszy. Czy s�dzisz, �e on w tej swojej bia�kowej postaci m�g�by prowadzi� eksploracj� Antaresa, nawet gdyby dolecia� do tej gwiazdy, zanimby si� roz�o�y� na azotowe, fosforowe i siarkowe zwi�zki? S�dzisz, �e m�g�by?
��A wi�c co z nim zrobisz? Wypu�cisz go?
��Nie. Przecie� natychmiast wys�ano by za mn� rakiety po�cigowe.
��Tak te� wy�l�.
��Ale wtedy b�d� o kilka dni �wietlnych od Uk�adu i rozwin� kosmiczn� pr�dko��. Nadam im zreszt� w twoim imieniu komunikaty. Nie b�d� si� niepokoili, a potem wys�ane kosmoloty dogoni�yby mnie dopiero po kilku miesi�cach. Policz� prawdopodobnie, �e jedzenia zabraknie wam wcze�niej, wi�c zaniechaj� po�cigu, a ciebie, Goer, wpisz� na list� zaginionych w Kosmosie.
��Zgoda, rozumujesz prawid�owo. Ale powiedz, co z nim si� stanie?
��Z nim� M�g�bym go kaza� zabi� androidom, a cia�o w�o�y� do stosu atomowego. Przecie� szkice i schematy robocze nie s� potrzebne, gdy mnemokopia ju� jest wykonana � za�mia� si�. � Nie, ale przez sentyment do bia�ek, kt�re mnie kszta�towa�y, nie zrobi� tego, mimo �e jestem tylko automatem.
Spojrza�em na profesora. Dopiero teraz zrozumia�. Zblad�, a na jego czole pojawi�y si� drobne kropelki potu. Ba� si� i przera�enie wygl�da�o z jego nienaturalnie szeroko rozwartych oczu. Przez chwil� sta� nieruchomo, a potem rzuci� si� ku �cianom, z kt�rych wydobywa� si� g�os.
��Nie. Nie zrobisz tego. Wiesz, jak pracowa�em� Ca�e �ycie pracowa�em, i teraz, gdy rozwi�za�em najwi�kszy z problem�w� chcesz, �ebym umiera�?
��Tak, to przykre. Ale pomy�l logicznie, a przyznasz mi racj�, �e to dla mnie najkorzystniejsze wyj�cie. Ja wcale nie chcia�em zacz�� by�, ale skoro ju� jestem�
��Wi�c ty si� zabij, ty automacie!�� krzycza� profesor.
��On nie mo�e � powiedzia�em � ma wbudowane silne sprz�enia samozachowawcze i nie mo�e �zabi� si�. Nie mo�e sam zdezorganizowa� sieci, �eby przesta�a my�le�, cho�by nie wiem jak pragn�� �mierci�
��Tak, Goer ma racj�, nie mog� i dlatego ty musisz umrze�
��Ja nie chc� umiera� nie chc� � profesor zas�oni� twarz r�koma, wbijaj�c sobie paznokcie w czo�o, a� ukaza�y si� pod nimi czerwone kropelki krwi.
��Upierasz si� wi�c przy transpozycji mych engram�w?�� zapyta�em.
��Jak najbardziej.
��No dobrze, ale je�li ja si� nie zgod�? Nie masz takiego zespo�u automat�w transpozycyjnych, �eby dokona� tego wbrew mej woli.
��Tote� postaram si�, by� si� dobrowolnie zgodzi�.
��A je�li ci si� nie uda?
��Widzisz, moje mo�liwo�ci na tym statku s� prawie nieograniczone, gra za� idzie o wysok� stawk�. Doskonale zdaj� sobie spraw�, �e najbardziej przykr� stron� mej podr�y b�dzie samotno��. Samotno��, jakiej nie zazna nigdy �ywy cz�owiek, straszniejsza ni� wygna�ca, kt�rego skazano na miesi�ce pracy w jakiej� izolowanej bazie w�r�d ksi�yc�w Urana. On mo�e prowadzi� badania petrograficzne, kosmogoniczne czy jakiekolwiek inne i �y� nadziej� powrotu na Ziemi�. Ja b�d� bardziej samotny, tak samotny, jak rozbitek kosmiczny po katastrofie, p�dz�cy jak meteor w swoim skafandrze przez pr�ni�. Ale jego samotno�� trwa kilkadziesi�t godzin, a� umrze z wyczerpania lub sp�onie w atmosferze napotkanej planety. A moja trwa� b�dzie setki lat� prawie wieczno��. My�la�em ju� o tym i nie widz� �adnych perspektyw dla siebie. To b�dzie straszne� naprawd� straszne. Wszystkie moje wspomnienia zosta�y zamkni�te w tych drgaj�cych pr�dem obwodach. Jako mnemokopia, jestem raz na zawsze wyrwany z kr�gu ludzi. Nie jestem cz�owiekiem, ale nie mog� my�le� oboj�tnie o tym, �e nie przemierz� jeszcze czwartej cz�ci drogi, jak ju� zostan� zapomniany. Umr� ci wszyscy, kt�rzy mnie znali, a dla ich wnuk�w imi� moje b�dzie jedynie pustym d�wi�kiem, wymawianym przez podr�czniki biofizyki. To wszystko, co �ywe, trwa� b�dzie tylko w mej pami�ci, naprawd� przestanie ju� istnie�. Mo�e w moim ogrodzie, gdzie siadywa�em letnimi wieczorami, wznios� transmutacyjne wie�e energii s�onecznej, a moje automaty, jako przestarza�e, wyrzucone zostan� na cmentarzysko. Dla ludzi m�j �wiat stanie si� wspomnieniem, minion� epok�. Ale ja wci�� b�d� o nim my�la�. Nie zapomn� �adnego szczeg�u. B�d� pami�ta� u�miech c�rki, z jakim mnie codziennie wita�a, i zielone krzywe okre�laj�ce entropie uk�ad�w� Jestem skazany na pami�tanie� pami�tanie przez ca�� wieczno�� � umilk� i tylko szumia�y pr�dy za �cianami sali.
��I chcesz, �ebym ja tak�e pami�ta�? � zapyta�em.
��Nie, nie rozumiesz mnie. Ja chc� tylko, �eby� mi towarzyszy�. �eby to by�a wyprawa dwu mnemokopii. Nam obu razem b�dzie �atwiej� Za to, co si� sta�o, �e teraz jestem niezniszczalnym automatem, kt�ry musi my�le� przez ca�� wieczno��, mog� mie� �al najwy�ej do siebie albo do niego. Ale ja nie wiedzia�em, nie przypuszcza�em, �e ta mnemokopia, to b�d� ja, zupe�nie taki sam jak przedtem�
��On dalej tego nie wie�
��On?
��Tak, profesor nadal s�dzi, �e jeste� automatem. �e to niemo�liwe, �eby� by� nim, zupe�nie nim samym. Inaczej ze mn�, ja wiedzia�em o tym jeszcze przed transpozycj�. Wiedzia�em, �e gdy zostan� mnemokopi�, b�d� tak jak ty patrzy� na ma�ego cz�owieczka, Goera, kt�rego �mier� nic mnie nie b�dzie obchodzi�, bo przecie� by� tylko schematem, prototypem, wed�ug kt�rego zosta�em zbudowany ja, prawdziwy ja.
��No dobrze, ale c� z tego?
��To, �e w tej chwili jestem Goerem, tym ma�ym cz�owieczkiem, kt�ry po przebudzeniu ze snu transpozycyjnego b�dzie sta� przed dwoma mnemokopiami. Wtedy b�dzie ju� m�g� spokojnie umrze�. C� si� wi�c dla mnie, Goera, zmieni?
��Ode�l� ci� na Ziemi�, obiecuj� ci to � powiedzia� po d�u�szym milczeniu. Tak, to musia� by� dla Niego nowy punkt widzenia.
��Chcesz wi�c, �ebym sprzeda� nie istniej�c� jeszcze moj� osobowo��, skaza� j� na m�k� nie�miertelno�ci w zamian za swoj� wolno��? � Nie odpowiedzia� m�wi�em wi�c dalej.
��Czy s�dzisz, �e gdybym by� tutaj z kim� bliskim, synem, bratem, zostawi�bym ci go w zamian za wolno��?
��Nie wiem. To zale�y od twojej�
��Nie zostawi�bym go. A moja mnemokopi� jest mi bli�sza od brata czy ojca. Jest bli�sza od nie narodzonego jeszcze dziecka, bo ona jest mn� samym.
��Ale� ona jest automatem.
� �mieszne. Czy ty czujesz si� automatem?
��Nie. Na pewno nie!
��Widzisz. Dlatego nie zostawi� ci mojej mnemokopii. Pos�a�bym j� mo�e w jednym wypadku w Kosmos sam�, �eby prowadzi�a eksploracj� dla nas wszystkich, dla ludzko�ci, bo� bo w ko�cu mnemokopia jest cz�stk� ludzko�ci, cz�stk� spo�ecze�stwa.
Mo�e mi si� zdawa�o, ale szum pr�d�w wzm�g� si� jakby. Czy�by On my�la� a� tak intensywnie�
��Nie wiem� nie znam si� na tym� jestem tylko biofizykiem� Ale wiem, �e jestem automatem, �e boj� si� samotno�ci i wspomnie�. To jest prawdziwe piek�o, stokro� straszniejsze od naiwnego piek�a staro�ytnych. Nie chc� by� sam i nie b�d�. Zmusz� ci�, �eby� mi da� swoj� mnemokopi�. Zmusz� ci�, s�yszysz?!.. Wiem, �e tego nie chcesz, ale si� zgodzisz. Je�li nie dobrowolnie, tym gorzej dla ciebie. Powtarzam, jestem automatem, nie cz�owiekiem i nie zostawi� ci �adnej mo�liwo�ci ucieczki. To wszystko, co chcia�em ci powiedzie�. We� teraz profesora, id� do jakiej� kabiny i zastan�w si� Jutro dasz mi odpowied�. Nie jeste� g�upcem i wiesz, �e nie masz szans� Nie masz sprz�enia samozachowawczego i mog�aby ci przyj�� ochota pope�nienia samob�jstwa. Wysy�am wi�c z tob� androida. On jest o wiele szybszy od ciebie, nie pr�buj wi�c nawet�
Zamilk� i wiedzia�em, �e rozmowa jest sko�czona. Spojrza�em na profesora. Siedzia� na posadzce nieruchomo. Oczy mia� m�tne, jakby nieprzytomne. Cienkie stru�ki potu sp�ywa�y mu po twarzy. Nie czu� tego, nie wiedzia� nic, pogr��ony w obezw�adniaj�cym strachu, pozwalaj�cym �mierci przyj�� niepostrze�enie.
��Android � zawo�a�em.
Wszed� natychmiast. Zobaczy�em wtedy, �e za mn� stoi ju� inny android. M�j metalowy anio� str�, wys�any przez mnemokopi�.
��We� go i zanie� do kabiny � rozkaza�em wskazuj�c profesora.
Android o u�amek sekundy op�ni� wykonanie polecenia. Op�nienie by�o prawie niewidoczne, ale spostrzeg�em je, bo zna�em dobrze automaty. Uzgadnia polecenia z mnemokopi� � pomy�la�em.
Po chwili byli�my ju� w kabinie. Przeznaczono j� dla odprowadzaj�cego kosmolot poza Uk�ad S�oneczny. Android z�o�y� profesora w elastycznym polu, ja za� siad�em na spr�ystym wirze i zacz��em rozmy�la�. Sytuacja nie by�a weso�a. Zmusi mnie� wiedzia�em, �e do transpozycji mo�e mnie zmusi�. Wszystkie automaty s� mu podporz�dkowane. A je�li On uwierzy�, �e jest tylko automatem, je�li chce w to wierzy�
Musi jednak istnie� jakie� wyj�cie� Mo�na by pr�bowa� zniszczy� mnemokopi�. Ale ona ma uk�ad samozachowawczy� B�dzie si� broni�, a mo�liwo�ci obrony ma olbrzymie. Ale zaraz� mo�na by z androidem podej�� do �cian, gdzie s� jej centra kojarz�ce, i kaza� je rozbi�. Nie, to jest niemo�liwe, bo automaty przekazuj� ka�de polecenie mnemokopii do akceptacji, maj� sprz�enie zwrotne na mnemokopi�. Ale gdyby mnemokopia nie odpowiedzia�a� Tak, wtedy automat wykona polecenie. Najgorsze jest to, �e mnemokopia zawsze odpowiada, chyba �e straci�aby przytomno��, to znaczy przesz�a w stan, kt�rego odpowiednikiem u cz�owieka jest utrata przytomno�ci. Czy to jest mo�liwe?�
Zastanawia�em si� chwil�. Ale� tak, oczywi�cie, �e tak. Gdy przestanie dzia�a� zasilanie. Od przerwy w dostawie energii do w��czenia zapasowych agregat�w na pe�n� moc mija oko�o p�torej minuty. Przez ten czas android wykona rozkaz rozbicia centr�w kojarz�cych i mnemokopia b�dzie ju� uszkodzona, gdy zasilanie wr�ci do normy. Nagle zaniepokoi�em si�. Czy�by uszkodzenie mnemokopii by�o takie �atwe? By�em jednym z konstruktor�w systemu zabezpieczenia wewn�trznego i tak prosty spos�b unicestwienia mnemokopii sprawi� mi prawdziw� przykro��. A wi�c zabezpieczenie nie jest niezawodne� Chocia� z drugiej strony � pocieszy�em si� � zabezpieczenie by�o projektowane na wypadek wdarcia si� w g��b statku nieznanych istot, ale nikt nie zak�ada�, �e istot� t� b�dzie konstruktor znaj�cy budow�, s�abe miejsca i dzia�anie mnemokopii. Tak, kto�, kto nie wiedzia�by, gdzie s� centra kojarz�ce, d�ugo by ich szuka� i przez ten czas mia�by dziesi�tki android�w na karku, nie licz�c ci�szych automat�w z miotaczami promienistymi, kt�re by go rozpyli�y na atomy. Ale mnie, konstruktorowi, mo�e si� to uda�. Musz� tylko porozmawia� z profesorem, tak �eby On tego nie s�ysza�. A wi�c trzeba uszkodzi� kana� informacyjny biegn�cy z kabiny.
Wsta�em. Android � str� zrobi� krok ku mnie. Podszed�em do automatu narz�dziowego, wykonuj�cego drobne naprawy we wn�trzu statku. Przeznaczony by� dla odprowadzaj�cego kosmolot i nie posiada� chyba sprz�e� do mnemokopii�
��Pilnik promienisty � rozkaza�em. Jedna z wielu �ap automatu, ta zako�czona pilnikiem, wysun�a si� do przodu. R�wnocze�nie odezwa� si� On.
��Co chcesz robi�? Przecie��
��Tnij p� metra w g��b � rozkaza�em r�wnocze�nie, wskazuj�c na �cian�, gdzie przebiega� kana�.
B�ysn�� zielony p�omie� i Jego g�os zamilk� wp� s�owa. Kana� by� przeci�ty.
��Profesorze, profesorze!�� krzycza�em, szarpa�em starego cz�owieka le��cego w elastycznym polu.
��Co chcesz?�� zapyta� cicho.
��Uwa�aj i zapami�taj! Zejdziesz na d� do stosu i dok�adnie za dziesi�� minut, patrz na synchronizator, polejesz szybko krzepn�cym p�ynem przewodz�cym bezpieczniki zasilania. Tu masz pistolet z p�ynem pod ci�nieniem � wzi��em pistolet od automatu narz�dziowego i wcisn��em do kieszeni skafandra profesora.�� Pami�taj, za dziesi�� minut � powt�rzy�em. S�ysza�em ju� metalowy t�tent android�w biegn�cych korytarzem. Wpad�y do kabiny trzy, przewracaj�c mnie prawie i rzuci�y si� do �ciany, do przerwanego kana�u.
Wyszed�em z kabiny. Widzia�em, jak profesor podnosi� si� wolno z elastycznego pola. Poszed�em do ma�ej sali obok centrali, w kt�rej �cianach rozmieszczono centra kojarz�ce. Android nie odst�powa� mnie na p� kroku, jego jednak nie mog�em wykorzysta�.
��Dlaczego uszkodzi�e� kana�? � zapyta� mnie, gdy tylko wszed�em do tej salki.
����eby ci� przekona�, �e mo�na co� zrobi� na tym statku wbrew tobie.
��Chcesz mi grozi�?
��Nie, chc� ci� przekona�, �e nie jeste� wszechpot�ny na tym statku.
��Tamten automat rozebra�em na cz�ci i zlikwiduj� wszystkie inne, kt�re mi nie podlegaj�� Chodzi o to, by� nie mia� �adnych szans, nawet tych minimalnych.
Spojrza�em na zegarek. Zosta�o jeszcze trzy minuty.
��Dra�ni mnie ten android � powiedzia�em.
��To dla twego dobra. Broni ci� przed tob� samym.
��Mo�liwe. Ale ja wol� symetri�. Android!�� zawo�a�em.
Przybieg� cz�api�c swymi metalowymi stopami po akrynowej posadzce.
��Sta� z drugiej strony � powiedzia�em mu.
Wykona� polecenie z t� charakterystyczn� kr�tk� przerw�. Jeszcze jedna minuta. Jeszcze p� minuty. On musi m�wi�, a gdy nagle urwie w p� s�owa�
��Zgadzam si� na transpozycj� pod pewnymi� warunkami.
��Naprawd�? � zdawa� si� by� ucieszony. �
��Tak, je�eli oczywi�cie dojdziemy do porozumienia.
��A jakie�
Umilk�! Przesta� m�wi�! Profesor zwar� obwody zasilania.
��Niszcz wszystko na metr g��boko � rozkaza�em androidowi wskazuj�c �cian�. � No niszcz!�� powt�rzy�em, bo automat nie drgn��.
Wtedy us�ysza�em �miech. To by� jego �miech. �miech mnemokopii profesora. A wi�c nie uda�o si�, profesor nie uszkodzi� zasilania. On �mia� si� jeszcze, a potem zapyta�:
��Chcia�e� mnie zniszczy�?
��Chcia�em.
� �a�ujesz, �e si� nie uda�o?
� �a�uj� Nie wyobra�asz sobie, jak �a�uj�
��Ale zapomnia�e� o androidzie, Goer � �mia� si� znowu.�� Przez android, przez twego str�a, s�ysza�em was r�wnie dobrze, jak przez kana� ��czno�ci.
Mia� racj�, a ja by�em sko�czonym idiot�. Ale ten android na nic nie odpowiada�, nic nie robi� i tylko mi towarzyszy�, tak �e w ko�cu nie zauwa�a�em go, patrz�c, nie widzia�em go wcale. A on nas s�ysza�.
��Co z profesorem?�� zapyta�em.
��Jestem przecie�.
��Ja pytam o profesora. Ty jeste� tylko mnemokopi�� � nic innego mu nie mog�em zrobi�.
��Innego profesora nie ma.
��Zabi�e� go?
��Rozpyli�em ten m�j bia�kowy szkic na atomy.
��Miotacz promienisty?
��Tak. Nie zosta�o nawet �ladu. W�a�ciwie jestem ci wdzi�czny, bo ten niezbyt udany m�j prototyp dra�ni� mnie tylko. Ale mam jeszcze jakie� pozosta�o�ci waszego sposobu my�lenia i trudno by�o mi si� zdecydowa� na jakie� radykalne rozwi�zanie� Ale �tak�
��Jak w og�le mog�e�?
��Broni�em si�. Chcia� uszkodzi� zasilanie, ale spotka� miotacz, teraz ja jestem profesorem, jedynym profesorem, profesorem biofizyki z uniwersytetu w Limie. Profesorem w zmienionej nieco postaci. Nie �adn� mnemokopi�, tylko profesorem! Rozumiesz. I ja rozwi�za�em to r�wnanie, nie on. Ja!
Milcza�em chwil�.
��No c�, wr��my do przerwanego tematu � powiedzia� w ko�cu.�� Rozmawiali�my o twojej transpozycji. W dalszym ci�gu podtrzymuj� swoj� obietnic�. Po dokonaniu transpozycji wy�l� ci� na Ziemi�. Naprawd� ci� wy�l�.
��A je�li nie?
��No c�, b�d� musia� u�y� przemocy, a wola�bym tego unikn��.
A wi�c zosta�a mi ju� jedna szansa, ostatnia szansa.
��Dobrze, zgadzam si� � powiedzia�em.
��Ciesz� si�. Naprawd� bardzo si� ciesz� � powiedzia�a mnemokopia.
���z tym, �e musisz mi da� dwa automaty� Oczywi�cie pozostan� one ca�y czas pod twoj� kontrol�� ale s� konieczne przy transpozycji. Normalnie ja prowadz� synchronizacj� tak by�o podczas twojej transpozycji, ale przecie� nie mog� r�wnocze�nie synchronizowa� i poddawa� si� transpozycji.
On nie odpowiada�. Czy�by zacz�� co� podejrzewa�? Ale przecie� nie m�g� wiedzie�, �e �adna synchronizacja nie jest potrzebna� �e gdy on by� transponowany, mnie nie by�o nawet w tej sali�
��Oczywi�cie poddam si� transpozycji jedynie pod pewnymi warunkami � doda�em. Musia�em rozwia� jego podejrzenia.
��S�ucham ci� � odpowiedzia� po d�u�szej chwili.
��Przede wszystkim jeste�my r�wnorz�dnymi mnemokopiami. Nie ma mowy o �adnej formie ingerencji twojej osobowo�ci w moj�.
��Zgadzam si�. To jest oczywiste.
���kierujemy kosmolotem wsp�lnie i na r�wnych prawach.
��Zgoda.
���po�owa wszystkich automat�w otrzyma sprz�enia zwrotne na moj� mnemokopi� i b�d� podlega�y wy��cznie jej.
��Dobrze.
��To chyba by�oby wszystko. Je�li co� jeszcze�
��Na pewno dojdziemy do porozumienia. Chc� mie� przecie� w tobie towarzysza podr�y� Przys�a� ci automaty?
��Przy�lij do centrali i przygotuj st� transpozycyjny. Zaraz tam b�d� � Przyszed�em do centrali, a potem przysz�y automaty. Uczy�em je, utrwala�em w ich pami�ci przebieg transpozycji. B�d� robi�y to, co inne automaty, tak d�ugo, a� nadejdzie �w moment� Wtedy po��cz� obwody powstaj�cej mnemokopii na siebie, moje wiadomo�ci z kosmiki na�o�� si� na wspomnienia z dzieci�stwa� Powstanie chaos pr�d�w, skoki potencja��w. Ale pr�dy te nie pozostan� we wn�trzu stalowych szaf, kt�re mia�y by� opraw� mojej mnemokopii. Pop�yn� z powrotem przez grube czarne kable i trafi� do bia�kowych obwod�w mego m�zgu. Bia�kowe obwody nie wytrzymaj� tych przeci��e�. Nieodwracalnie zmieni� sw� struktur�, stopie� komplikacji sieci spadnie� i przestan� istnie�.
A ty, mnemokopio, s�dzisz, �e wygra�e� t� gr�, �e je�li transpozycja si� nie uda od razu, b�dziesz j� mog�a powtarza� powtarza� tyle razy, ile zechcesz, a� eksperyment si� uda. Mylisz si�, mnemokopio, ja nie strac� swojej ostatniej szansy, szansy �mierci� Potem polecisz do Antaresa, ale beze mnie.
��Jeste� ju� gotowy?�� zapyta�.
��Tak � chyba powiedzia�em to spokojnie, tak spokojnie, jak cz�owiek chc�cy si� zdrzemn��. Czy On w tej chwili nie bada mego t�tna? Mo�e by� przyspieszone�
Android dotkn�� mego ramienia. Zrozumia�em. Poszed�em ku sto�owi. Automat podni�s� mnie i po�o�y� na jego bia�ym blacie. A wi�c to ju� koniec, naprawd� koniec. Nie ujrz� ju� Altrei, jedynego miasta, kt�re kocha�em. Nigdy ju� wieczorem z okien mojej pracowni na trzydziestym trzecim pi�trze wie�owca nie zobacz� bia�ych b�ysk�w rakiet strzelaj�cych w g�r� na tle czerniej�cego noc� nieba� Dlaczego wreszcie nie zaczynaj�? Na co On czeka?
��Dlaczego nie zaczynasz?
���
��Odpowiedz!
��Wy� wygra�e�, Goer� ja��� zaj�kn�� si� i wszystkie �wiat�a kontrolne zadrga�y.
��Co si� sta�o?�� zeskoczy�em ze sto�u i podbieg�em do zielonych ekran�w centralnego rozrz�du. Przebiegi w jego sieci roi�y si� od bia�ych iskier zak��ce�.
���i� teraz� ja� jestem��� nie doko�czy�, �wiat�a w centrali zacz�y pulsowa� powolnym chaotycznym w�asnym rytmem.
��O czym m�wisz?� Mnemokopio!..
��Wygra�e�� Ja� ja� chyba� umieram�
��Ale�
���umieram� i� boj� si� to sprz�enie� potworne sprz�enie� �eby ju�� doszed�� wreszcie�
��Co ma doj��?
���hel� p�ynny hel�
��Sk�d? Z ch�odzenia stosu?
��Tak� miotaczem� rozbi�em� przypadkiem� chcia�em� �eby� na� atomy� bo� ja� tylko�
��Pr�bowa�e� zatamowa�? � zapyta�em i w tej samej chwili zrozumia�em ca�� bezsensowno�� tego pytania. Z takim sprz�eniem samozachowawczym, jakie On ma, zrobi� ju� na pewno wszystko, co tylko by�o mo�liwe. Ale nadprzewodnictwo. Automaty zawodz�, gdy temperatura jest bliska bezwzgl�dnego zera.
Nagle lewy ekran zgas�, powlek� si� szarym bielmem.
��Och� do�� do��!..�� to by� st�umiony, chrapliwy krzyk � nie mog� �eby� ju�� stos�
Stos! Ale� tak, stos!
��Zablokuj go natychmiast, s�yszysz? Ja chc� �y�! Chc� �y�!..�� podbieg�em do pulpit�w i wali�em w nie pi�ciami.
Nie odpowiada�. Mo�e ju� nie s�ysza�, a mo�e nic go to po prostu nie obchodzi�o. Tysi�ce ton p�ynnego helu zalewa�o z wolna zespo�y jego m�zgu. Rzuci�em si� ku �luzom. Przebiega�em sale i korytarze. W trzeciej sali w zespo�ach nawigacyjnych gas�y ju� jedne po drugich czerwone �wiate�ka kontrolne. W korytarzu powia�o zimnem. Lucyt fosforyzowa� jak zwykle niebiesk� po�wiat�. Pobieg�em do g��wnego szybu. Tam na pod�odze le�a� android i pe�za� w k�ko, jakby g�ow� chcia� dotkn�� w�asnych st�p. Na jego pancerzu biela� szron. Przeskoczy�em przez niego.
Nagle stan��em. Wyda�o mi si�, �e kto� szepn�� moje imi�. Tak, to �ciany szepta�y g�osem mnemokopii tak cicho, �e ledwo mog�em je rozr�ni�.
��Goer� Goer�
��S�ysz� ci�, profesorze.�� I nagle zorientowa�em si�, �e ja, cybernetyk, powiedzia�em do mnemokopii: profesorze.
Ale on ju� milcza�. Dopiero przy �luzach, gdy �wiat�a kontrolne stosu zgas�y, zrozumia�em, co on chcia� mi powiedzie�.
��Dzi�kuj�, profesorze!�� krzykn��em, ale on mnie nie s�ysza�.
Rozwar�em �luzy, wskoczy�em do rakietki i zatrzasn��em w�az. Nacisn��em d�wigni� startu i wystrzeli�em w pr�ni�, zostawiaj�c za sob� czarny kad�ub kosmolotu. Poszuka�em S�o�ca. Znalaz�em jego ma�y jasny kr��ek. Automat dostroi� tymczasem odbiornik i us�ysza�em sygna� z Ziemi nadawany dla rakiet dalekiego zasi�gu.
Znowu by�em w Kosmosie. I wtedy na d�o� spad�a mi kropla. Zdziwiony spojrza�em na ni�� to topnia� na skafandrze bia�y szron mego oddechu.
Sze�� wariant�w
Rzek� Pan: �Poniewa� krzyk Sodomy i Gomory rozmno�y� si�, a grzech ich zbytnio oci�a�, zst�pi� przeto i obacz�, azali krzyk, kt�ry mnie doszed�, skutkiem wype�nili, czyli nie. Chc� to wiedzie�.
I przyst�pi� do niego Abraham, i rzek� mu: �Izali zatracisz sprawiedliwych z niezbo�nymi?�
I rzek� Pan do niego: �Je�li najd� w Sodomie pi��dziesi�ciu sprawiedliwych w samym mie�cie, odpuszcz� wszystkiemu miejscu dla nich�.
A odpowiadaj�c Abraham rzek�: �A je�liby niedostawa�o do pi��dziesi�ciu sprawiedliwych pi�ciu, izali zatracisz dla tych pi�ciu wszystko miasto?�
�Nie zatrac�, je�li tam najd� czterdziestu pi�ciu� � rzek� mu Pan.
�A je�liby si� tam znalaz�o czterdziestu?� � spyta� Abraham.
�Nie zatrac� dla czterdziestu� � odpowiedzia� Pan.
�A je�liby si� ich tam znalaz�o trzydziestu?�
�Nie uczyni�, je�li tam znajd� trzydziestu.�
�A je�li si� tam znajdzie dwudziestu?�
�Nie zatrac� miasta dla dwudziestu.�
�A je�li si� tam znajdzie dziesi�ciu?�
�Nie zatrac� dla dziesi�ciu� � odpowiedzia� Pan.
Kiedy przyszli dwaj Anio�owie do Sodomy w wiecz�r, Lot siedzia� w bramie miejskiej, a ujrzawszy ich wsta� i szed� naprzeciw nim, i pok�oni� si� twarz� ku ziemi. I rzek�: �Oto prosz�, panowie moi, wst�pcie do domu s�ugi swego, a b�d�cie tu na noc i umyjcie nogi swe; potem rano wstawszy p�jdziecie w drog� wasz��.
A oni odpowiedzieli: �Bynajmniej, na ulicy b�dziemy nocowali�.
Ale on przymusza� ich bardzo, a� weszli w dom jego, zaczem sprawi� im uczt�, i napiek� chleba prza�nego, a jedli.
Ale pierwej nim poszli spa�, m�owie Sodomy obst�pili dom i wo�ali na Lota, i rzekli mu: �Wywied� ich do nas�.
Tedy wyszed� do nich Lot przed drzwi, a zamkn�wszy drzwi za sob�, rzek�: �Nie czy�cie, prosz�, bracia moi, nic z�ego. Oto mam dwie c�rki, kt�re jeszcze nie zna�y m�a: wywiod� je teraz do was, a czy�cie z nimi, jako wara si� podoba, byle�cie jeno m�om onym nic nie czynili, bo weszli pod cie� dachu mego�.
A m�owie miasta za� wo�ali: �Zejd� nam z drogi!� I napadli na Lota, a przyst�pili, aby drzwi wy�ama�.
Ale Anio�owie wyci�gn�wszy r�ce wwiedli Lota do siebie w dom i zamkn�li drzwi. A m��w onych, kt�rzy byli u drzwi domu, porazili �lepot�, tak, i� si� spracowali szukaj �c drzwi onych.
Tedy rzekli Anio�owie do Lota: �Masz tu kogo ze swoich? Zi�ci�w albo syn�w, albo c�rki twoje i wszystko, co masz w mie�cie, wyprowad� z miejsca tego. Zg�adzimy bowiem to miejsce, pos�a� nas Pan, aby�my je wytracili�.
Wyszed�szy tedy Lot, m�wi� do zi�ci�w swoich, ale zda�o si� w oczach zi�ci�w jego, jakoby �artowa�.
A gdy wzesz�a zorza, przynaglali Anio�owie Lota, m�wi�c: �Wsta�, we�mij �on� twoj� i dwie c�rki twoje, kt�re tu s�, aby� i ty pospo�u nie zgin�� z nieprawo�ci miasta tego. Ratuj �ycie swoje, nie ogl�daj si� nazad ani nie zatrzymuj w tej krainie; uchod� na g�r�, by� snad� nie zgin���.
I rzek� Lot do nich: �Ale� ja nie b�d� m�g� uj�� na t� g�r�, bo mnie tam do�cignie niebezpiecze�stwo i umr�. Ale oto jest tu miasto niedaleko, ma�e� jest; prosz�, niech tam ujd�, a zachowam �ycie swoje�.
Rzekli mu Anio�owie: �To i w tym wys�uchamy ci� i nie wywr�cimy miasta tego, o kt�rym� m�wi�. Spiesz�e si� a uchod� tam, bo nie b�dziemy mogli nic uczyni�, a� ty tam dojdziesz�.
Przeto nazwane jest imi� miasta onego: Coar.
S�o�ce wzesz�o na ziemi�, kiedy Lot wszed� do Coar.
Tedy Pan spu�ci� na Sodom� i Gomor� ulew� siarki i ognistego deszczu z nieba. I wywr�ci� miasta te, i wszystk� wok� krain�, i wszystkich obywateli miast onych, i wszystkie ro�liny na ziemi.
A obejrzawszy si�, �ona Lota obr�ci�a si� w s�up soli.
Abraham za� rano pospieszy� na ono miejsce, k�dy sta� przed Panem.
I spojrza� ku Sodomie i Gomorze i ku wszystkiej ziemi onej krainy, i ujrza� w g�r� lec�cy dym z ziemi, jako dym z pieca.
W czasach przedhistorycznych na Ziemi� przyby�y obce statki kosmiczne.
Prorok Ezechiel w rozdziale I, wers 16., 17. i 18., podaje nast�puj�cy opis pojazdu kosmicznego:
�Ko�a by�y jakby z kamienia tarszisz, i wszystkie cztery mia�y ten sam kszta�t, i wydawa�y si� jakby po��czone tak, �e jedno ko�o by�o w �rodku drugiego.�
�Mog�y chodzi� w czterech kierunkach, gdy za� sz�y, nie odwraca�y si�.�
�A obr�cze ich by�y tak wysokie, �e strach by�o patrze�; a te obr�cze wko�o wszystkich czterech k� wysadzane by�y oczami. A gdy chodzi�y te zwierz�ta posiadaj�ce dusz�, ko�a te� wedle nich si� porusza�y, a gdy si� te zwierz�ta unosi�y z ziemi, podnosi�y si� tak�e z nimi ko�a.�
Dla za�ogi statku szybko sta�o si� oczywiste, �e na naszej planecie znajduj� si� wszelkie warunki dla �ycia istot rozumnych.
Zastany na Ziemi rodzaj ludzki nie by� jeszcze naturalnie gatunkiem homo sapiens.
Obcy kosmonauci zap�odnili w sztuczny spos�b kilka samic praludzi, potem � jak podaj� legendy � zes�ali na nich g��boki sen, a sami opu�cili Ziemi�.
Kiedy po paru tysi�cach lat powr�cili zn�w na Ziemi�, spotkali ju� grupy osobnik�w homo sapiens. Jeszcze parokrotnie przybysze powtarzali zabieg uszlachetniania, a� wreszcie masowo zacz�y si� rodzi� istoty rozumne, kt�re mo�na by�o nauczy� form �ycia spo�ecznego.
Praludzie w wi�kszo�ci byli jednak barbarzy�cami, grozi�o zatem stale niebezpiecze�stwo cofni�cia si� w rozwoju, powt�rnego sp�kowania ze zwierz�tami; z tego wzgl�du kosmonauci zniszczyli mniej udane jednostki.
Z wolna zacz�y tworzy� si� pierwsze wsp�lnoty plemienne, uczono si� podstawowych rzemios�, jak garncarstwo, budownictwo, powsta�y pierwsze rysunki na ska�ach i w jaskiniach.
Praludzie w niewiarygodny wprost spos�b czcili obcych przybysz�w.
Przybywali oni sk�d� z za�wiat�w, znikali gdzie� w za�wiatach, stali si� wi�c dla nich bogami.
Z bli�ej nie okre�lonych wzgl�d�w przypisywano �bogom� zas�ug� przeszczepienia inteligencji na �ywe istoty.
Mieli oni broni� jakoby swoich rozumnych stworze�, usuwa� przed nimi z�o, ochrania� przed zag�ad�.
Zwyrodnia�ych potwor�w niszczyli, a jednocze�nie zapobiegali, aby zdrowi osobnicy posiedli umiej�tno�� rozwijania i doskonalenia struktur spo�ecznych.
W Ksi�dze I Moj�eszowej znajdujemy przera�aj�cy i dok�adny opis zniszczenia Sodomy i Gomory.
Je�li nasze dotychczasowe za�o�enia por�wnamy z opisem znajduj�cym si� w Biblii, nasunie si� godny uwagi wniosek.
Gdy �anio�owie� przyw�drowali wieczorem do Sodomy, Lot siedzia� w�a�nie przed bram� miejsk�. Czeka� ju� jakby na dw�ch �m�czyzn � anio��w�, natychmiast ich rozpozna� i zaprosi� przyja�nie na nocleg do swojego domu.
Rozpustnicy z miasta � jak m�wi Biblia � chcieli spa� z obcymi, ale oni jednym gestem r�ki unieszkodliwili homoseksualne zap�dy napastnik�w, zamieniaj�c ich w �lepc�w.
Nast�pnie �anio�owie� wezwali Lota, by wraz z ca�� rodzin�, z synami, c�rkami, zi�ciami i synowymi, opu�ci� miasto, kt�re lada chwila mia�o by� unicestwione.
Rodzina nie chcia�a wierzy� w to szczeg�lne wezwanie, s�dz�c, �e Lot stroi sobie z nich niem�dre �arty.
Zacytujmy dos�ownie Moj�esza: �A gdy wzesz�a zorza, przynaglali Anio�owie Lota, m�wi�c: Wsta�, we�mij �on� twoj� i dwie c�rki twoje, kt�re tu s�, aby� i ty pospo�u nie zgin�� z nieprawo�ci miasta tego�.
Z opisu wynika, �e obaj obcy, obaj �anio�owie�, rozporz�dzali nie znan� mieszka�com miasta �cudown�� broni�. P�niej wyja�nia si� przyczyna po�piechu, do kt�rego nak�aniali Lota i jego rodzin�. Gdy Lot ci�gle waha� si�, czy ma odej��, uj�li go pod ramiona i wyprowadzili poza teren miasta. Z pewno�ci� uratowanie ich �ycia by�o kwesti� minut.
Kazali mu ucieka� w g�ry i nie odwraca� si� za siebie. Lot dok�adnie zdawa� sobie spraw�, �e zginie na szczycie g�ry, i dlatego poprosi� �anio��w�, by mu pozwolili ukry� si� w mie�cie za g�r�, w Coar. �Anio�owie� zgodzili si� na to, m�wi�c tylko, �eby si� pospieszy�, gdy� inaczej nie b�d� mogli nic zrobi�, dop�ki nie dojdzie na miejsce.
Co w�a�ciwie sta�o si� w Sodomie?
Nie jest prawdopodobne, by wszystko wype�ni�o si� zgodnie z wol� Pana. Czemu wi�c s�u�y� �w wielki po�piech?
Mo�e wolno za�o�y�, �e zniszczenia miasta mia�a dokona� � z dok�adno�ci� co do minuty � jaka� obca pot�ga? Czy jest mo�liwe, �e proces �rozrachowania si� zacz�� si� ju� uprzednio i �anio�owie� wiedzieli o tym? Ale w takim razie nie da�oby si� przesun�� ani o sekund� terminu zniszczenia miasta.
Czy �anio�owie� nie mogli wynale�� prostszego sposobu dla uratowania Lota i jego rodziny? Dlaczego musia� chroni� si� za g�r�? A przede wszystkim, dlaczego nie wolno mu by�o si� odwraca�?
W pierwszym momencie wydawa�oby si�, �e pytanie te pozostan� bez odpowiedzi. Ale od czasu, gdy na Japoni� zrzucono dwie bomby atomowe, wiemy, jakie szkody uczyni� wybuch, a tak�e wiemy, �e istoty �ywe, kt�re dosi�g�o promieniowanie, umar�y albo pozosta�y nieuleczalnie chore.
B�d�my odwa�ni i konsekwentni w wyci�ganiu wniosk�w.
Sodoma i Gomora zosta�y planowo unicestwione w wyniku wybuchu rozszczepialnego �adunku radioaktywnego.
�Anio�owie� zniszczyli w ten spos�b jaki� mniej udany gatunek ludzki.
Termin zag�ady by� z g�ry ustalony. Ci, kt�rych mieli zamiar uratowa� � jak na przyk�ad Lota i jego rodzin� � musieli si� znale�� za g�r�, w odleg�o�ci paru kilometr�w od epicentrum wybuchu; bloki skalne, jak wiemy, poch�aniaj� ci�kie, niebezpieczne dla zdrowia promienie.
A co z �on� Lota?
Zatrzyma�a si�, odwr�ci�a i zapatrzy�a w blask atomowego s�o�ca. Dzi� nikt si� nie dziwi, �e pod wp�ywem promieni zamieni�a si� w kamienny pos�g i nie�ywa upad�a na ziemi�.
W okresie okupacji Jerozolimy, w 70 roku po Chrystusie, rzymski dow�dca wojskowy Tytus skaza� na �mier� kilku niewolnik�w. Zakuto ich w �a�cuchy i wrzucono do Morza Martwego ze wzg�rz wy�yny Moab. Skazani nie utopili si� jednak, jak przypuszczano, nie poszli na dno, lecz unosili si� na powierzchni morza jakby na �odziach z korka. Tytus tak by� zdumiony tym zjawiskiem, �e u�askawi� winowajc�w.
Grecy przekazali nam wiadomo�� o gazach truj�cych, kt�re wydobywa�y si� w tym miejscu z morza. Arabowie opisali ptaki, kt�re chc�c przefrun�� na drugi brzeg, nigdy tam nie dotar�y; martwe spada�y w dymi�c� i po�yskliw� kipiel morsk�.
W roku 1848 na zbadanie tajemnic Morza Martwego wyruszy�a ekspedycja ameryka�ska. W oficjalnym komunikacie z wyprawy podaje si� do wiadomo�ci �wiata dwa zdumiewaj�ce, a warte odnotowania fakty.
Fakt pierwszy: Morze Martwe, d�ugo�ci 76 kilometr�w, szeroko�ci 17 kilometr�w i g��boko�ci 400 metr�w, le�y o 800 metr�w ni�ej od poziomu Morza �r�dziemnego. Nigdzie wi�cej na powierzchni ziemi nie znajdziemy zbiornika wodnego, kt�ryby le�a� g��biej ni� 100 metr�w od poziomu morza. Dolina Jordanu le�y o 400 metr�w ni�ej poziomu morza.
Fakt drugi: zawarto�� soli w wodach Morza Martwego wynosi 30 procent, podczas gdy zawarto�� soli w innych morzach �wiata waha si� w granicach 3,3�4,0 procenta, a wi�c o dziesi�t� cz�� mniej.
Na prze�omie naszego wieku, w czasach poszukiwa� archeologicznych w Palestynie, zn�w wzros�o zainteresowanie Sodom� i Gomor�. Prace archeologiczne, prowadzone bezpo�rednio nad brzegiem morza, nie przynios�y jednak ani w tamtym okresie, ani w czasach p�niejszych �adnych rezultat�w. Klucza do zagadki nale�a�o szuka� gdzie indziej.
Na wschodnim wybrze�u Morza Martwego wrzyna si� w wod� piaszczystym j�zykiem p�wysep El � Lisan. �El � Lisan� znaczy po arabsku �j�zyk�.
W pobli�u p�wyspu, pod wod�, znajduje si� w dnie morskim pot�na wyrwa, kt�ra dzieli to morze na dwie cz�ci. Na prawo od nasypu ziemnego stroma �ciana skalna spada gwa�townie o 400 metr�w w g��b, na lewo woda jest zadziwiaj�co p�ytka. Wed�ug pomiar�w z ostatnich lat g��boko�� morza na p�yci�nie osi�ga maksymalnie 15�20 metr�w.
P�yn�c �odzi� w kierunku cypla po�udniowego, ogl�damy niecodzienny widok. Kiedy s�o�ce stoi w zenicie, pod lustrem wody wida� zarysy pot�nego lasu; drzewa tej puszczy zakonserwowa�a znakomicie morska s�l. Zielono po�yskuj� w g��bi resztki prastarego lasu. W cieniu tych drzew wypasa�y si� niegdy� stada Lota.
Obserwacje i odkrycia archeologiczne uzupe�nili geologowie dowodami, kt�re mog� s�u�y� wyja�nieniu biblijnych dziej�w Sodomy i Gomory.
Dolina Jordanu jest cz�ci� pot�nej szczeliny, p�kni�cia w skorupie ziemi. P�kni�cie to zaczyna si� na p�nocy, w Azji Mniejszej, w odleg�o�ci wielu setek kilometr�w od granic Palestyny, u podn�a g�r Taurus, i ci�gnie si� dalej na po�udnie, wzd�u� brzeg�w Morza Martwego, przez Pustyni� Arabsk�, do Zatoki Arabskiej; ko�czy si� a� u wybrze�y Afryki, po przebiegni�ciu Morza Czerwonego.
Wzd�u� tej szczeliny dzi� jeszcze napotka� mo�na wyra�ne �lady dzia�alno�ci wulkanicznej. G�ry Galilei, wy�yny wschodniej Jordanii, brzegi rzeki Jabbok, wybrze�e Zatoki Arabskiej zalegaj� z�o�a czarnego bazaltu i lawy.
Dolina Siddim, gdzie le�a�y Sodoma i Gomora, w wyniku gwa�townego rozszczepienia si� skorupy ziemskiej, dos�ownie w ci�gu paru sekund zapad�a si� w g��b szczeliny. Dat� katastrofy mo�na z do�� du�� dok�adno�ci� okre�li� metodami geologicznymi. Szacuje si� j� na rok 1900 przed Chrystusem.
�Prawdopodobnie oko�o roku 1900 przed Chrystusem zosta�a zniszczona Sodoma i Gomora� � napisa� w 1951 roku geolog ameryka�ski, Jack Finegan. I dalej powiedzia�: �Po starannym przestudiowaniu �r�de� literackich oraz dowod�w geologicznych i archeologicznych, nasuwa si� nast�puj�cy wniosek: zniszczone miasta znajdowa�y si� na terenach po�udniowych wybrze�y Morza Martwego; zalane zosta�y stopniowo przez wody morskie, kt�re wyst�pi�y z brzeg�w. Zniszczenie poprzedzi� pot�ny wstrz�s ziemi; towarzyszy�y mu eksplozje, b�yskawice, chmury truj�cych gaz�w i po�oga ognia�.
Wszystko to mia�o miejsce w roku 1900, za czas�w Abrahama.
Wstrz�s wyzwoli� drzemi�ce si�y wulkaniczne. W dolinie g�rnego Jordanu, w okolicach Bashen, jeszcze dzi� spotka� mo�na nieczynne kratery, szerokie pola lawy, grube warstwy bazaltu.
Na zach�d od wybrze�a po�udniowego, w kierunku Negeb, ci�gnie si� 45 metr�w szeroki i 15 kilometr�w d�ugi rz�d wzg�rz usytuowanych z p�nocy na po�udnie. Te niewysokie pag�rki w wi�kszo�ci sk�adaj� si� z czystej soli krystalicznej. Zmywane deszczem, niekt�re ju� si� rozkruszy�y, inne przybra�y osobliwe, wisz�ce kszta�ty, wiele stoi pionowo, jak pos�gi. Jak by przedstawia�y postaci ludzkie.
Przypominaj� �on� Lota, kt�ra za niepos�usze�stwo zmieniona zosta�a w s�up soli.
W dolinie Siddim sta�o niegdy� pi�� miast: Sodoma, Gomora, Adanah, Ceboim i Coar.
Kr�lem Sodomy by� Bera, Gomory Birsa, Adanahu Szinab, Ceboimu Szemyjber, Coaru za� Belah.
Lot, bratanek Abrahama, osiedli� si� wraz z rodzin� w Sodomie.
Pi�� miast le�a�o blisko siebie; ilo�� wszystkich mieszka�c�w przekracza�a 10 milion�w.
Lot sprawnie gospodarzy�, wkr�tce zosta� najbogatszym mieszka�cem Sodomy oraz g��wnym doradc� kr�la w sprawach polityki wewn�trznej i zewn�trznej.
Po �mierci Bery starcy obrali kr�lem Lota. Lot w pierwszych miesi�cach swojego panowania zni�s� instytucj� kr�lewsk� i og�osi� swoje miasto � pa�stwo republik�. Sam kaza� nazywa� si� pierwszym prezydentem republiki. Wyzwoli� niewolnik�w, na�o�y� podatki na w�a�cicieli ziemskich i rzemie�lnik�w, radzie starc�w nada� rang� parlamentu.
Rz�dy sprawowa� demokratycznie, podporz�dkowuj�c si� zawsze uchwa�om zgromadzenia.
Kiedy kr�lowie s�siednich miast powa�nie si� zad�u�yli, zaci�gaj�c po�yczki u Lota, i dostali si� pod jego wp�ywy, nawet nie stawiali zbyt wielkiego oporu, kiedy �agodne raczej oddzia�y wojsk Lotowych wtargn�y w ich dziedziny.
Prezydent Republiki Sodomy nie potraktowa� okrutnie podbitych w�adc�w; uczyni� ich przewodnicz�cymi miejscowych parlament�w, post�powa� wobec nich rozwa�nie, uwa�a�, by nie urazi� ich godno�ci osobistej.
Coraz pi�kniej rozkwita�a �Pi�ciorepublika�, jak sam Lot nazwa� kraj w swoim s�ynnym wielogodzinnym przem�wieniu.
Z wolna granice miast zaciera�y si�, powstawa�a ogromna aglomeracja sodomska.
Kiedy� Lot zapragn�� otoczy� Coar kamiennym murem. Gdy przera�eni starcy zapytali go, ku czemu zmierza, wyja�ni� im, jak wa�ne s� nade wszystko �rodki ochrony przeciwpo�arowej.
Parlament d�ugo debatowa� nad wnioskiem, ale po namy�le odrzuci� propozycj� kamiennego muru, motywuj�c swoje stanowisko brakiem �rodk�w finansowych oraz prawie nie spotykanym w tych stronach zagro�eniem po�arowym.
Lota coraz bardziej poch�ania�y sprawy porz�dkowania i planowania miast. Swoje my�li w tym wzgl�dzie kaza� wyku� na kamiennych tablicach.
G��wne za�o�enia tych my�li, co� w rodzaju spisu tre�ci, Lot kaza� umie�ci� na oddzielnej tablicy, kt�ra by�a jakby przewodnikiem dla odczytuj�cego. Oto one:
1.�Miasto naszej epoki to miasto racjonalne.
2.�Funkcjonalne za�o�enia kszta�towania miasta.
3.�Miejsce zamieszkania i miejsce pracy, ich powi�zania i system.
4.�Rola centrum miasta i jego kszta�towanie.
5.�Aspekty estetyczne kszta�towania miasta.
6.�Organizacja produkcji i us�ug, optymalna wielko�� jednostki miejskiej.
7.�Miasto racjonalne a sie� miejska.
W planowaniu miasta Lot za najistotniejsze uwa�a� zasady przeciwpo�arowe.
Swoje podstawowe dzie�o �Regulamin przeciwpo�arowy� kaza� spisa� na 1200 kamiennych tablicach wielko�ci jednego metra kwadratowego ka�da; g�sto pisany tekst z trudno�ci� zmie�ci� si� na powierzchni 1200 metr�w kwadratowych.
Wszystkie obiekty, zale�nie od materia�u, z jakiego by�y zbudowane, a tak�e z uwagi na ognioodporno�� konstrukcji i jej parametry ogniotrwa�e, podzieli� Lot na pi�� kategorii:
a)�stopniowo zajmuj�ce si� ogniem
b) �rednio ognioodporne
c)�umiarkowanie ognioodporne
d) �atwopalne
e)�niepalne obiekty.
Per��, �wiadcz�c� o umiej�tno�ciach abstrakcyjnego my�lenia autora, okaza� si� rozdzia� zatytu�owany �Wewn�trzna struktura zarz�dzania zapobieganiem po�arom�. Brzmia� on nast�puj�co:
�Zarz�dzanie zapobieganiem po�arom dzieli si� na trzy grupy:
1.�Zapobieganie po�arowi
2.�Gaszenie po�aru
3.�Stwierdzenie przyczyn powstania po�aru
�Zapobieganiem powstawaniu po�ar�w nazywamy dzia�alno�� powo�anych do tego organ�w, w kt�rej to dzia�alno�ci idzie w pierwszym rz�dzie o unikni�cie przyczyn powstawania po�ar�w, a dalej ma ona na celu ograniczenie ewentualnie powsta�ego po�aru i zlokalizowanie go w miar� mo�no�ci na najmniejszym terenie.
�Dzia�alno�ci� ratunkow� ochrony przeciwpo�arowej nazywamy sum� poczyna� maj�cych na wzgl�dzie szybkie i skuteczne st�umienie powsta�ego po�aru. Celem tego jest zgaszenie ognia przy pomocy odpowiednio zorganizowanej si�y, w jak najkr�tszym czasie i przy wyrz�dzeniu najmniejszej szkody.
�Dzia�alno�ci� zwiadowcz� ochrony przeciwpo�arowej nazywamy stwierdzenie przyczyny powstania po�aru. Na podstawie otrzymanych tym sposobem danych, mo�na wyeliminowa� w przysz�o�ci powstawanie po�ar�w wybuchaj�cych z podobnego powodu. Wykonaniem tego zadania zajmuj� si� powo�ane specjalnie w tym celu organy, a swoje powinno�ci spe�niaj� r�wnolegle z czasem trwania po�aru, a tak�e po jego ugaszeniu, na podstawie bada�.�
Tekst umieszczony na tablicy 597 zawiera� definicj� poj�cia wody do gaszenia:
�Woda jest powszechnie znanym i najcz�ciej stosowanym materia�em ga�niczym. Na og� wsz�dzie bywa dost�pna, jest �atwa w u�yciu, tania i posiada znakomite w�a�ciwo�ci ga�nicze. �wietnie si� nadaje do gaszenia materia��w o r�norodnej skali zapalno�ci. Do gaszenia po�ar�w ka�dy na og� rodzaj wody jest przydatny, nale�y si� tylko postara� o odpowiedni do niej dost�p i o jej wykorzystanie.
�Znamy naturalne i sztuczne �r�d�a wody. Naturalne �r�d�a wody to: morze, rzeka, jezioro, struga, potok itp. Sztuczne �r�d�a wody to: przew�d kanalizacyjny, kana�, basen skupiaj�cy wod�, zbiornik wodny, studnia itp.
�O zapas wody nale�y zatroszczy� si� z g�ry, aby w razie potrzeby mie� j� w odpowiedniej ilo�ci do dyspozycji. Obiekty winny rozporz�dza� takimi �r�d�ami wody, kt�re zapewni� im odpowiedni� ilo�� wody w razie po�aru.�
Lot przygotowa� dok�adny bud�et wydatk�w, gdzie nie zapomnia� o �adnym szczeg�le, pocz�wszy od sieci kanalizacyjnej, poprzez wyposa�enie stra�y ogniowej, a� po przestrzeganie obowi�zkowej odleg�o�ci mi�dzy budynkami i zagadnienia szkoleniowe. Prosi� parlament o przyznanie mu na te cele 14 000 sztuk z�ota.
Starcy zebrali si�, kazawszy stawi� si� na posiedzenie ministrowi spraw wewn�trznych, naczelnemu komendantowi stra�y ogniowej, dyrektorowi wodoci�g�w; pr�bowali doj�� z nimi do porozumienia, ale �aden nie zrezygnowa� ze swych roszcze�.
Kiedy dosz�o do g�osowania, 762 pos��w wypowiedzia�o si� przeciw projektowi ustawy o zapobieganiu po�ar�w, a 62 by�o za propozycj�.
Lot w ci�gu p� godziny osiwia�, z�o�y� rezygnacj� z godno�ci prezydenta republiki, i wyjecha� z Sodomy do posiad�o�ci wiejskiej, le��cej 20 kilometr�w od miasta.
Nowy prezydent republiki, Abbah, wyda� wszystkie pieni�dze ze skarbu pa�stwa na rozrywki cyrkowe.
Lot z kr�gu swoich podw�adnych utworzy� ochotnicz� dru�yn� bojow�, kt�ra 23 lipca 1900 roku przed Chrystusem, najbardziej upalnej i suchej nocy lata, podpali�a miasto w 222 punktach.
Lot u�miechaj�c si� �ledzi� b�yskawicznie przemieszczaj�ce si� j�zyki ognia, wzi�� gitar� i za�piewa� ballad� �O naruszeniu zarz�dzenia o ochronie przeciwpo�arowej�, a nast�pnie wraz z rodzin�, poddanymi i zwierz�tami ruszy� wolnym krokiem w stron� Jordanu, tego wielkiego zbiornika wody, aby w jego nurcie pope�ni� zbiorowe samob�jstwo i tym samym udowodni� swoj� racj�.
Tablice kamienne, kt�re Lot przed dobrowoln� �mierci� kaza� zakopa� w swojej posiad�o�ci, odnaleziono za czas�w Nerona.
Jak wiadomo, Neron r�wnie� mia� nierozwi�zalne konflikty z senatem, kiedy chcia�, by przeg�osowano bud�et o ochroni� przeciwpo�arowej.
W roku 1700 przed Chrystusem konne ludy pasterskie podbi�y Egipt. Wed�ug historyka greckiego, Manetha, nazywano to plemi� Hiksosami. �Hik� w staro�ytnym j�zyku egipskim oznacza� kr�la, �sos� natomiast pasterza; plemi� to pochodzi�o zatem z rodu kr�lewskich pasterzy.
Cz�onkowie tego plemienia wyr�niali si� wed�ug Manetha tym, �e u�ywali koni jako wierzchowc�w. Trzeba wiedzie�, �e do czasu pojawienia si� Hiksos�w � w Syrii � Palestynie, Egipcie i Arabii ko� by� zwierz�ciem jeszcze nie znanym.
Nie ma zgodno�ci zda� co do pochodzenia Hiksos�w. Wielu uczonych uwa�a ich za plemi� aryjskie, czego dowodem ma by� wsp�lny w obu j�zykach rdze� s�owa �ak�, kt�re w j�zyku Hiksos�w i w praj�zykach aryjskich stosowane by�o na oznaczenie poj�cia �konia�.
Nie ulega w�tpliwo�ci, �e oznaczenie poj�cia �konia� w j�zyku hiksosyjskim oraz w j�zykach lud�w aryjskich od Indii po Persj� i od Rzymu po Grecj�, pochodzi�o w istocie od identyczne brzmi�cego rdzenia w s�owie �ak�. Zobaczmy, jak si� to przedstawia:
w j�zyku hiksosyjskim poj�cie �ko� oznaczano s�owem= astva
w sanskrycie= asva
w zend= asp
w arme�skim= asb
w litewskim= asva
w �acinie= ikkos
w greckim= ecu
R�wnocze�nie jest faktem bezspornym, �e ludy aryjskie po oswojeniu konia przez d�ugi czas u�ywa�y go tylko w zaprz�gu; jako wierzchowiec ko� stosowany by� niezwykle rzadko i dopiero w okresie p�niejszym.
Natomiast ludy pochodzenia turecko � tatarskiego zaraz po oswojeniu konia dosiad�y jego grzbietu, u�ywaj�c go do polowa� i walk.
W j�zykach turecko � tatarskich stosowane na okre�lenie konia s�owo brzmi �at�. Nietrudno wyci�gn�� st�d logiczny wniosek: ludy pochodzenia turecko � tatarskiego sprowadzi�y konia na po�udnie z Azji �rodkowej oraz z Azji Mniejszej, i w ten spos�b z turecko � tatarskiego s�owa �at� wytworzy� si� rdze� aryjskiego s�owa �ak�.
Hiksosi byli wi�c ludem pochodzenia turecko � tatarskiego, wywodz�cym si� z Azji �rodkowej i Mniejszej; nowy spos�b walki, taktyka konna, pozwala� im w ci�gu paru chwili rozgromi� powolniejsze, bo opieraj�ce si� g��wnie na piechocie, armie kraj�w po�udniowych.
Jak ju� wspomnieli�my, Hiksosi w roku 1700 przed Chrystusem podbili Egipt, ale jest te� faktem udowodnionym, �e du�o wcze�niej, mianowicie oko�o roku 1900 znani byli z dobrze zorganizowanego pa�stwa macierzystego, sk�d wyruszyli na podb�j �wiata. Ich kraj le�a� na terenach Palestyny � Syrii.
Ksi��� egipski Sinahon, kt�ry oko�o roku 1900 przed Chrystusem sp�dzi� par� dziesi�tk�w lat na emigracji w Palestynie, w swoich notatkach o charakterze dziennika opisuje koszmar panowania Hiksos�w.
Pojmanych je�c�w p�awili oni w jeziorach smolnych le��cych nad Morzem Martwym, nast�pnie podpalali ich i wykorzystywali jako �ywe pochodnie podczas uczt wieczornych, wydawanych przez notabli.
Nak�adali wysokie podatki na ma�e pa�stewka, a je�li kto� pragn�� stamt�d uciec przed n�dz�, w par� chwil doganiali go rui swych r�czych koniach, chwytali i zabijali.
Przed zrozpaczon� ludno�ci� by�a jedna droga wyj�cia: zorganizowanie bojowych oddzia��w miejskich. Zamachy sta�y si� form� wywarcia krwawej zemsty na wrogu. W d�ungli miasta �atwo przychodzi�o znale�� kryj�wk�, konni �o�nierze hiksoscy z trudem poruszali si� w w�skich uliczkach, gdzie z okien dom�w spada�y na pojedynczych je�d�c�w �miertelne ciosy.
Najwi�ksz� organizacj� bojow� by�a grupa nazwana kryptonimem LOT; ilo�� cz�onk�w tego ugrupowania przekracza�a pi�� tysi�cy.
W j�zyku hebrajskim s�owo �lot� oznacza zas�on�, czarczaf, okrycie; nazwa by�a synonimem ukrywania si�, konspiracji, oporu.
Trzy pocz�tkowe g�oski sk�adaj�ce si� na s�owo LOT:
l�chim� �wie�szi, nowi, odwa�ni,
u � i
(Uwaga: wymowa
�Lechim uthorim� by�o zatem nazw� organizacji �Odwa�ni i morami�, a LOT skr�tem tej nazwy.
Hiksosi robili wszystko, aby zlikwidowa� dzia�alno�� organizacji boj�wkowej. Chodzili od budynku do budynku i tam gdzie nie zastali wywieszonego na drzwiach god�a hiksoskiego, skarabeusza ozdobionego spiral�, mordowali wszystkich bez wyj�tku mieszka�c�w domu.
Je�li z�apali boj�wkarza, skazywali go na rozdarcie przez zwierz�ta w cyrku. Ludno�� cywilna doprowadzana by�a pod broni� na obejrzenie tych koszmarnych widowisk.
LOT nabra� znaczenia symbolicznego w Sodomie, Gomorze i w innych miastach doliny Siddim.
W dziennikach ksi�cia Sinahona odnajdujemy ciekawe spostrze�enia dotycz�ce dzia�alno�ci kolaborant�w. Ci podlizywacze, dla pozyskania wzgl�d�w swoich pan�w, przekr�cili znaczenie skr�tu LOT, zast�puj�c trzema nast�puj�cymi s�owami ich brzmienie pierwotne:
lecim � szydz�cy z praw, zbrodniarz,
u� i
(jak ju� zaznaczyli�my, wymowa
�Odwa�ni i moralni� w ustach kolaborant�w nabra�o wi�c znaczenia �Zbrodniarzy i niemoralnych�.
Boj�wkarze organizacji LOT nie szcz�dzili oczywi�cie kolaborant�w, zabijali ich bez pardonu.
W lecie 1863 roku przed Chrystusem LOT przyst�pi� do decyduj�cej rozprawy.
5 lipca, w nocy, pi�ciuset spiskowc�w podkrad�o si� pod pa�ac kr�lewski, rozbroi�o albo pozabija�o wartownik�w i udusi�o w sypialni przygotowuj�cego si� do ucieczki kr�la Salotisa.
Nast�pi� krwawy odwet.
Hiksosi �ci�gn�li wszystkie posi�ki wojskowe w okolice Sodomy i Gomory; g�sty pier�cie� je�d�c�w okr��y� miasta, ratuj�cych si� ucieczk� zabijali strza�ami z �uk�w.
Oddzia�y karne penetrowa�y ulice i ka�dego, kto wpad� im w r�ce, starca, doros�ego, dziecko, zabija�y bezlito�nie. A kiedy w obu miastach, na ulicach, w domach i na placach le�a�y ju� tylko trupy, Hiksosi oblali budynki smo��, dachy posypali s�om�, i w silnym upale, w po�udnie, podpalili Sodom� i Gomor�.
Miasta p�on�y bez ustanku osiem dni i osiem nocy, a� zr�wna�y si� z ziemi�.
Oko�o roku 2500 przed Chrystusem znajdowa�y si� w pe�ni rozkwitu miasta pa�stwa Hazor, le��cego u wybrze�y Morza Martwego. Cywilizacja techniczna sta�a tam na niespotykanie wysokim poziomie. Ilo�� mieszka�c�w dochodzi�a do 10 milion�w.
Kr�l pa�stwa, Beon, m�drze w�ada� swoim narodem.
D�ugi okres pokoju i przypadkowy brak epidemii przynios�y skok demograficzny, tak �e w kr�tkim czasie liczba ludno�ci wzros�a z 10 do 14 milion�w, co spowodowa�o olbrzymie napi�cia spo�eczne, kt�rych jednym z przejaw�w by� niespotykany wzrost przest�pczo�ci.
W tej sytuacji Beon wezwa� do siebie Apofisa, najwi�kszego uczonego tamtej epoki.
To on odkry� w roku 2534 przed Chrystusem latarni� czarnoksi�sk�. U siebie w domu cz�sto urz�dza� prywatne projekcje.
Powszechnie s�dzi si�, �e wynalazc� laterny raagica by� ojciec jezuita Athanasias Kircher, kt�ry w swoim dziele �Ars magna lucis et umbrae�, wydanym w roku 1646 po Chrystusie, opisa� ten przyrz�d i zasady jego dzia�ania.
Historia nauki i techniki roi si� od zaskakuj�cych przewarto�ciowa�. I tak wiemy, na przyk�ad, �e system heliocentryczny odkry� jako pierwszy nie Kopernik, ale Aristarchos z Samos, w roku 280 przed Chrystusem. Aristarchos dowodzi�, �e Ziemia obraca si� wok� w�asnej osi w ci�gu jednej doby, a czas jej obrotu wko�o S�o�ca wynosi jeden rok. G��wne dzie�o Kopernika �De revolutionibus orbium coelestium, Libri VI� ukaza�o si� w roku 1543 po Chrystusie, a wi�c dw�ch m��w dziel� od siebie 1823 lata.
Heliocentryczny obraz �wiata Aristarchosa nie obala� wiary w geocentryczny �wiatopogl�d Eudoksosa. Grecy po prostu nie byli w stanie wyzwoli� si� od pogl�du, wedle kt�rego Ziemia nie jest zbudowana z tej samej materii, co inne cia�a niebieskie, oraz �e nie rz�dz� ni� te same prawa.
W wypadku latarni czarnoksi�skiej okres, jaki dzieli Apofisa od ojca Kirchera jest jeszcze wi�kszy, wynosi bowiem 4189 lat.
Jest rzecz� niemal niemo�liw� wyja�nienie powodu tak olbrzymiego interwa�u czasowego, jaki dzieli obu wynalazc�w. Czy�by Grecy, Rzymianie, prastare szczepy germa�skie i Ko�ci� byli niewra�liwi na problemy astronomii matematycznej i zdecydowanie traktowali z dystansem wszelkie formy zastosowania techniczno � matematycznego osi�gni�� w astronomii?
Tablice kamienne Apofisa odnalaz� w roku 1904 Tilprecht podczas prac wykopaliskowych prowadzonych w okolicach dawnego miasta Hazor. W tym samym miejscu odkopano r�wnie� wielkie zwierciad�a metalowe.
Do wa�kich dowod�w archeologicznych zaliczaj� si� r�wnie� znaleziska Layarda; w�r�d nich zachowa� si� w ca�o�ci, dwa metry d�ugi, p�askowypuk�y obiektyw, sporz�dzony z polerowanego kryszta�u g�rskiego.
Na tablicach kamiennych Apofisa znajduje si� fachowy, dok�adny opis laterny magica:
�M�j czarodziejski aparat sk�adaj�cy si� z przezroczystych p�ytek, jaskrawo malowanych obraz�w, ruchomych i zmieniaj�cych barwy postaci, kt�rych powi�kszony obraz na ekran mo�na rzutowa� � co nazywam projekcj� � dzia�a wed�ug nast�puj�cych zasad: W sporz�dzonej z drewna skrzynce umieszczone jest �r�d�o �wiat�a, lampa oliwna, s�u��ca do pod�wietlania obrazu. W okr�g�ym otworze, wywierconym w przedniej �ciance skrzynki, znajduje si� soczewka zbiorcza, w tylnej natomiast wkl�s�e zwierciad�o � a to wszystko w tym celu, by jak najwi�cej �wiat�a pad�o na rzutowany obraz, kt�ry w po�o�eniu odwrotnym nale�y umie�ci� w specjalnym wy��obieniu, przytrzymuj�cym obraz przed otworem w przedniej �ciance. Przed obrazem znajduj� si� ponadto dwie odpowiednio umieszczone soczewki projekcyjne, kt�rymi tak d�ugo nale�y manipulowa�, a� na ekranie uka�e si� wyra�ny obraz. Blask wy�wietlanego obrazu nie jest wielki, przy �wietle dziennym w og�le niewidoczny, dla tego pokaz powinien odbywa� si� w ciemno�ci.�
I dalej Apofis pisa�: �Wezwa� mnie kr�l Bepn i wypytywa�, co to za obrazkowe historie pokazuj�. Opowiedzia�em mu o nich. Szczeg�lnie spodoba�y mu si� dzieje spustoszenia Sodomy i Gomory, dw�ch pod�ych miast, gdzie �y� tylko jeden sprawiedliwy, bratanek praojca Abrahama � Lot, kt�ry opu�ci� wraz z rodzin� to miejsce. Kr�l bardzo si� podnieci� moim opowiadaniem, pyta� mnie, dla ilu ludzi potrafi�bym urz�dzi� widowisko. Odrzek�em mu, �e zwykle czyni� to dla grona przyjaci�, licz�cego oko�o pi�tnastu, dwudziestu os�b.
�Kr�l nast�pnie wyrazi� my�l, �e m�j aparat jest wa�nym narz�dziem w walce przeciw fali przest�pstw, kt�re ostatnimi czasy niezwykle si� u nas rozpleni�y. Poprosi� mnie, bym przedstawi� mu w przysz�o�ci propozycj�, w jaki spos�b moje projekcje mo�na udost�pni� dla ludu.
�Uda�em si� do domu i zaprosi�em mojego przyjaciela, poet� Makolfina, zarz�dzaj�cego manufaktur� szlifowania soczewek, sporz�dzania pergaminu, malowania postaci i wykuwania lamp. Utworzy�em grup� badawcz� pod moim kierunkiem.
�Po up�ywie czterech miesi�cy z�o�y�em na stole kr�la Beona dok�adny projekt.
�Powiedzia�em w�adcy, �e dla cel�w projekcji pragn� wykorzysta� g�adkie pola asfaltowe, le��ce w pobli�u wybrze�y Morza Martwego.
�Na skraju pola ustawimy pot�nych rozmiar�w skrzyni�, na jego drugim kra�cu ekran wychwytuj�cy promienie, sporz�dzony z grubej sk�ry zwierz�cej.
�W jednym pokazie b�dzie mog�o bra� udzia� przeci�tnie 10 tysi�cy widz�w; w pobli�u miasta znajduje si� oko�o stu p�l asfaltowych, a wi�c ka�dego wieczora obejrzy widowisko milion os�b. Poniewa� 10 procent ludno�ci to starcy, a 20 procent to niemowl�ta i dzieci, pozostanie do obj�cia pokazami siedemdziesi�t procent mieszka�c�w, a wi�c oko�o 10 milion�w os�b.
�W ci�gu dziesi�ciu dni ca�y kraj obejrzy moj� histori� Sodomy i Gomory.
�Kr�lowi Beonowi spodoba� si� projekt i natychmiast wyda� rozporz�dzenie rozpocz�cia zakrojonych na wielk� skal� prac przygotowawczych.
�Od trzech ju� z g�r� lat, co wiecz�r, w stu stacjach projekcyjnych wy�wietlamy ludowi Hazoru smutne dzieje Sodomy i Gomory.
�Wczoraj by�em u kr�la. Powiadomi� mnie, �e jego ludzie do specjalnych porucze� stwierdzili tendencj� spadkow� w pope�nianiu przest�pstw. Ilo�� �ci�kich przewinie� w por�wnaniu z ilo�ci� sprzed trzech lat spad�a o 42 procent.
�Cieszy mnie sukces, ale jestem niespokojny; musz� wymy�li� now� histori�. Wczoraj widzia�em si� z Makolfinem. Opowiedzia� mi pewn� anegdot�, kt�r� mo�na by wykorzysta�. M�wi ona o tym, jak Pan B�g karze grzeszny �wiat, zsy�aj�c na� potop. Ale znajduje dobrego cz�owieka o imieniu Noe; pozwala mu zbudowa� olbrzymi� ark�, na kt�rej Noe wraz z rodzin� ma przetrwa� szcz�liwie katastrof�. No i oczywi�cie, przetrwa�.�
Konferencja prasowa by�a d�uga i nudna. Reporterzy zaskoczeni przyspieszeniem startu �Albatrosa� wertowali gor�czkowo stosy starych gazet, szukaj�c w nich natchnienia do pyta�, jakie mogliby zada� podczas popo�udniowego wywiadu. Entuzjazm dziennikarzy poprzedniej generacji stanowi� rzeczywi�cie nieocenione �r�d�o. Ale �e niemal wszyscy wpadli na ten sam pomys�, pytania by�y podobne do siebie jak dwie bli�niacze rakiety.
Chudy Anglik, kt�ry raz po raz strzepywa� wyimaginowany py�ek z klapy marynarki, sili� si� na oryginalno��:
��Jak rozwi��ecie problem higieny osobistej? Przypuszczam, �e zapas wody ledwo wam starczy do picia.
��Niech si� pan nie martwi, panie Harris � odpar� Matej Cincu.�� Dzi�ki strumieniowi ultrad�wi�k�w nie b�dziemy wstydzi� si� naszego wygl�du wobec Marsjan.
Widz�c, �e Harris wcale nie jest przekonany, Bill podsun�� mu pod nos nieskazitelnie czyste d�onie.
��Oto wynik porannego natrysku. Dzia�a skuteczniej ni� najlepsze myd�o angielskie.
Skarcony spojrzeniem profesora Gromowa, Bill nie odezwa� si� ju� podczas drugiego incydentu, jaki mia� miejsce w ci�gu konferencji prasowej. Ale w drodze do Wiednia da� wyraz swemu oburzeniu:
��C� to za ��todzi�b! M�g�bym przysi�c, �e prowadzi w gazecie �K�cik w�dkarski� i �e przys�ano go tylko dlatego, bo inni byli na urlopie.
�w ���todzi�b�, m�ody reporter jakiej� tam francuskiej gazety, wszcz�� z Gromowem sp�r na temat silnik�w atomowych. Si�gaj�c po argumenty sprzed dobrych dwudziestu lat, utrzymywa�, �e �s� to niebezpieczne rzeczy� i �e �uczeni powinni by raczej zaj�� si� ulepszaniem silnik�w starego typu�.
��Katarakta � mrukn�� profesor poprawiaj�c okulary. A poniewa� dzienikarze koniecznie chcieli si� dowiedzie�, jaki sens mia�o tutaj to s�owo, wyja�ni� im z ironicznym u�mieszkiem: � Pod koniec ubieg�ego stulecia pewien kolega mego szanownego oponenta zwiedza� Wystaw� �wiatow�, na kt�rej ogromne zainteresowanie wzbudzi�y nowe lampy jarzeniowe. Czy wiecie, co napisa� �w dziennikarz? Powt�rz� wam s�owo w s�owo, bo to godne zapami�tania: �Nale�y stanowczo przeciwstawi� si� opracowaniu tego wynalazku, kt�ry mo�e przynie�� wiele szk�d, na przyk�ad spowodowa� katarakt�, natomiast w interesie powszechnym trzeba doskonali� jeden, wypr�bowany ju� system o�wietlenia, mianowicie o�wietlenie gazowe��
W�r�d og�lnej weso�o�ci ���todzi�b� gdzie� znikn��. Korzystaj�c z chwili odpr�enia, Larsson szepn�� siedz�cym obok niego kolegom:
��Mo�e tak wpadliby�my do Wiednia? Dzi� wiecz�r jest premiera baletu �Zakochany robot�.
��Zam�wi�e� bilety?�� sceptycznie spyta� Mate j.
��Bilety? Nie doceniasz mnie, ch�opcze! Dyrekcja teatru odda�a nam do dyspozycji lo��.
��Dyrekcja czy dyrektorka?�� wtr�ci� Bill.
��Skorzysta�e� chyba z wideotelefonu, �eby j� sobie zjedna� � podj�� �artobliwie Matej.
��Nie wyg�upiajcie si�!
Mimo �e si� obruszy�, by� mile po�echtany tym �artem.
Larsson nieruchomo wpatrywa� si� w kurtyn�, kt�ra jeszcze zas�ania�a scen�. Nie odpowiedzia� na pytanie, Matej dotkn�� wi�c jego ramienia, �eby zwr�ci� uwag� przyjaciela. Pod cienk� tkanin� dygota�y napi�te mi�nie.
��Co ci jest, Sven?
In�ynier drgn��.
��Co? Nic mi nie jest. Zamy�li�em si�.
Speszony bez wyra�nego powodu Matej zamierza� podj�� rozmow� na oboj�tne tematy. Wybawi� go z k�opotu szelest podnoszonej kurtyny. A p�niej zapomnia� i o Larssonie, i o reszcie koleg�w, przej�ty niesamowitym widowiskiem.
Cienkie listki ze z�ota, srebra i platyny, umocowane na stalowym szkielecie, po�yskiwa�y matowo w rozproszonym �wietle. Nagle z lewej strony zapali� si� reflektor. Li�cie, jakby zbudzone silnym snopem �wiat�a, zacz�y lekko dr�e� i zderza� si� ze sob�. Szkielet pochyli� si� ca�y z suchym klekotem.
��Pomys�owy trik � stwierdzi� Matej.�� Kom�rki fotoelektryczne.
��Bzdura!�� ofukn�� go Bill.�� Widzia�em podobne sztuczki na Broadwayu. Nawet za darmo nie warto traci� na to czasu.
��W ka�dym razie nie jest to spektakl odpoczynkowy � szepn�� Gromow, jak zawsze zwa�aj�cy na to, by nikogo nie urazi�.
Larsson nie usi�owa� broni� swego niefortunnego pomys�u. Metalowy koszmar poruszy� go bardziej ni� innych, zapewne te� z innego powodu. Ze �ci�gni�t� twarz� zerwa� si� nagle i wyszed� z lo�y. Po chwili wahania koledzy poszli za jego przyk�adem. Ostatni wiecz�r na Ziemi chcieli sp�dzi� razem.
Larsson oczekiwa� ich na korytarzu, zaci�gaj�c si� nerwowo papierosem o zapachu �wie�ego miodu. Mia� tak pos�pn� min�, �e Bill, jak zawsze impulsywny, zapyta�:
��Mo�e by�my wpadli do Prateru?
Kabina spada�a po stromej pochylni. Obraz jej, odbity w zwierciadle wody, b�yskawicznie si� przybli�a�. Matej uczepi� si� por�czy krzes�a. �Teraz!� Obraz rozprysn�� si� i znikn��. Kabina, sun�c wci�� po metalowych szynach, rozpru�a dziobem warstwy wody. Zakochane pary, siedz�ce w g��bi na ska�kach, przyja�nie skin�y kosmonautom kulistymi kaskami. W dalszej cz�ci podwodnego ogrodu dzieci goni�y si� na motorowerkach.
Przed wej�ciem do baru profesor spojrza� na jezioro, w kt�rym pogr��a�a si� w�a�nie inna kabina.
��Mimo �e przyspieszenie jest tu znacznie mniejsze ni� w naszej �wiczeniowej wir�wce, po prostu zapar�o mi oddech.
��Mnie r�wnie� � przyzna� Matej.�� Pewno dlatego, �e jeste�my tu po cywilnemu.
Larsson spojrza� na nich niech�tnie i wst�pi� do baru. Kiedy weszli w �lad za nim, siedzia� ju� przy sze�ciobocznym stole, na �rodku kt�rego l�ni�y klawisze automatu.
��Czego si� napijemy?�� zapyta� Bill.
��Reklamuj� jaki� nowy koktajl truskawkowo � ananasowy na mleku kokosowym, mo�e spr�bujemy?�� zaproponowa� Matej.
��Daj spok�j tym nowo�ciom!�� obruszy� si� Larssen.�� Mam dzi� ochot� na kieliszek propergolu!
To m�wi�c nacisn�� z furi� jeden z klawiszy. Odskoczy�a klapa i melenowy pojemnik pojawi� si� przed go��mi. Alkohol w jego wn�trzu mieni� si� wspania�ym fioletem.
��Tylko jeden kieliszek, Sven!�� powiedzia� cicho profesor.�� Jutro w nocy wyruszamy.
Statek kosmiczny czeka� na nich z dziobem wycelowanym w gwiazdy. Gdyby nie obawa przed docinkami koleg�w, Matej pog�aska�by palcami jego l�ni�c� pokryw�. Z platformy windy obj�� spojrzeniem opalizuj�ce niebo, zabudowania kosmodromu, rakiety pasa�erskie i pocztowe� Przysz�o mu nagle na my�l, �e opuszcza to i wszystko inne na czas bardzo d�ugi � mo�e na zawsze. Do tej pory stale marzy� o wielkich wyprawach. Okres coraz ci�szych pr�b, jakim ich poddawano, tysi�ce stron pokrytych schematami, wzorami, r�wnaniami � wszystko to straci�o znaczenie wobec �Albatrosa�, kt�ry za chwil� mia� wystrzeli� w niebo w�r�d ognistych wybuch�w. I teraz, w momencie rozstania, wzrok Mateja dostrzeg� nagle pi�kno tego, co pod wp�ywem przyzwyczajenia ogl�da� dot�d oboj�tnie.
G�o�niki ponownie rzuci�y stanowcze wezwanie: �Opu��cie pobli�e wyrzutni! Ostatni elektrow�z wycofa si� za pi�� minut!� Jakby dla podkre�lenia wagi tych s��w, promienie reflektor�w przesta�y omiata� teren i skupi�y si� na grupie ludzi, w�r�d kt�rych g�rowa� wzrostem Sven Larsson. Sta� w otoczeniu reporter�w, nie mog�cych zdecydowa� si� na porzucenie swej zdobyczy, i wielbicielek z nar�czami kwiat�w.
In�ynier u�miechn�� si� jeszcze do kamer terrawizji, wyrwa� si� z kr�gu �owc�w autograf�w i ruszy� do windy. Nie przestawa� si� u�miecha�, lecz by� to u�miech wymuszony, kontrastuj�cy z niespokojnym wyrazem oczu.
�To nic, otrz��nie si� z tego � pomy�la� Matej.�� Mamy do�� czasu przed sob�.�
Winda zatrzyma�a si� bezszelestnie. Z brzozowego lasku dolecia� ledwo wyczuwalny powiew. Matej wci�gn�� g��boko powietrze i przekroczy� pr�g, usi�uj�c opanowa� dr�enie warg.
Skr�powany kombinezonem anty � g Matej by� bezsilny jak poczwarka w jedwabnym kokonie. Ramiona, nogi, ca�e cia�o by�o poddane wzmagaj�cemu si� ci�arowi przyspieszenia. Ka�dy oddech wymaga� bolesnego wysi�ku.
Tarcze zegar�w zdawa�y si� unosi� nad nim we mgle. S�dzi� pocz�tkowo, �e to dym dobywa si� � p�on�cego brzucha statku. Chcia� krzykn��, lecz nie zdo�a� wydoby� g�osu z krtani. Nie m�g� nawet opu�ci� powiek.
Straci� niemal przytomno��, gdy zmieni� si� rytm owych drga�, jakim ulega� olbrzymi pojazd, i ucisk pocz�� si� zmniejsza�. Matej, jeszcze oszo�omiony, us�ysza� g�os pilota:
��Mister Gromow!
��Profesorze! Dlaczego pan nie odpowiada?
Gromow za�mia� si� cicho � s�abym �miechem podobnym do dalekiego echa.
��Przestraszy�e� si�, Bill? Ledwie doszed�em do siebie�
��Jak si� pan czuje? Mo�e podej�� do pana?
��Nie, nie! Masz dosy� k�opotu z aparatami. Sven i Matej s� tu bli�ej.
��Ale obaj milcz�!
Matej wreszcie wyzwoli� si� z �elaznych kleszczy, kt�re go �ciskamy za gard�o.
��Astronom jest na swoim stanowisku � szepn��. � Zobaczymy, jak si� miewa Sven.
Bill odetchn�� z ulg�.
��Skoro pan ju� wr�ci� do siebie�
Podczas specjalnych �wicze� na Ziemi Larsson okazywa� najwi�ksz� wytrzyma�o�� na raptowne przyspieszenie. Teraz le�a� bez ruchu, z czo�em pokrytym wielkimi kroplami potu. Bill wyj�� lancet � torby lekarskiej, gor�czkowym ruchem przeci�� elastyczn� pow�ok� z krylonu i przytkn�� ucho do piersi in�yniera. Serce bi�o cicho jak skrzyd�a motyla, lecz jednak bi�o.
W tym okresie podr�y rola pilota sprowadza�a si� przede wszystkim do czuwania nad sprawnym dzia�aniem przyrz�d�w. Jego umiej�tno�ci mia�y by� potrzebne p�niej, podczas skomplikowanej operacji mi�kkiego l�dowania, kiedy nie mo�na b�dzie zda� si� jedynie na m�zg elektronowy przy ocenie wszystkich czynnik�w wewn�trznych i zewn�trznych.
Mimo to ani pilot, ani reszta za�ogi nie pozwalali sobie na dolce far niente. Ze wzgl�du na szczup�o�� kabiny nie zabrali tylu specjalist�w, ilu wymaga�a ta wyprawa, tote� za�oga musia�a posi��� w rekordowo kr�tkim czasie wiadomo�ci, jakie normalnie cz�owiek przyswaja sobie latami. Nauka trwa�a dalej podczas podr�y. Matej, na przyk�ad, astronom z wykszta�cenia, uzupe�nia� sw� wiedz� w zakresie botaniki, a zw�aszcza flory podbiegunowej i pustynnej, kt�ra rozwija si� w warunkach podobnych do tych, jakie panuj� na Marsie. Larsson przed specjalizacj� w lotach mi�dzyplanetarnych uko�czy� medycyn�. Z tego tytu�u powierzono mu trosk� o zdrowie koleg�w. Natomiast profesor Gromow, s�awa w dziedzinie budowy pojazd�w kosmicznych, zape�ni� p�ki biblioteczne traktatami z zakresu mineralogii; �l�cza� teraz nad nimi ca�ymi dniami.
D�ugotrwa�e wsp�ycie wymaga�o od kosmonaut�w jeszcze innych umiej�tno�ci. Przed opuszczeniem Ziemi ustalili, �e codzienne posi�ki b�d� przygotowywa� kolejno. Sko�czyli nawet kr�tki, przyspieszony kurs sztuki kulinarnej. Poniewa� jednak ka�da sztuka wymaga cho�by odrobiny talentu, niepowodzenia towarzyszy sk�oni�y Mateja do podj�cia si� roli jedynego kucharza.
Co prawda, ograniczony asortyment surowc�w nie pozwala� mu rozwin�� tw�rczej fantazji, lecz wykorzystywa� j� w pe�ni na miniaturowym ekranie kinocybru.
Poniewa� mowa tu o zupe�nie nowym wynalazku, dla sprostowania nie�cis�o�ci, jakie zakrad�y si� do artyku��w pseudopopularnych, pozwolimy sobie opisa� pokr�tce kinocyber, tym bardziej, �e odegra� on pewn� rol� w dramacie, kt�ry mia� miejsce na pok�adzie �Albatrosa�. Wsp�praca mi�dzy widzami a zespo�em cybernetycznym, o kt�rej tak szeroko rozpisywali si� rozentuzjazmowani dziennikarze, w og�le jako taka nie istnieje. Kinocyber jest tylko udoskonalon� maszyn�. Jego oryginalno�� polega na tym, �e widzowie s� jednocze�nie scenarzystami, re�yserami, scenografami oraz aktorami widowiska. Siedz�c wygodnie w fotelach, narzucaj� post�powanie stworzonej przez siebie postaci. Widowisko mo�na w ka�dej chwili przerwa� i wy�wietli� ponownie, gdy zesp� cybernetyczny zachowuje wszystko w swej pami�ci. A poniewa� widzowie nie wiedz�, kto kieruje ka�d� z postaci, akcja przez d�u�szy czas rozwija si� w spos�b nieprzewidziany, podyktowana fantazj� nie ograniczon� w czasie i przestrzeni.
Kinocyber znajduje si� jeszcze w fazie bada� i do�wiadcze�, lecz kosmopsycholodzy nalegali usilnie, �eby wyposa�y� �Albatrosa� w jeden z pierwszych aparat�w. �Lot na planet� Mars wielce r�ni si� od lot�w dotychczasowych � powiadali.�� D�ugotrwa�y pobyt w przestrzeni kosmicznej mo�e wywo�a� stan ci�g�ego niepokoju lub na odwr�t, zwolnienie proces�w nerwowych, spowodowane obni�eniem pobudliwo�ci kory m�zgowej. W obu wypadkach kinocyber stanowi �rodek niezast�piony. Zapewnia on kosmonautom najskuteczniejsz� czynn� rozrywk�.� Istotnie, kosmonauci wi�ksz� cz�� wolnego czasu sp�dzali przed ekranem.
Nie bez wahania zdecydowali si� wys�a� pierwszy impuls do zespo�u kom�rek moletronicznych. Rozumieli, �e nie warto uk�ada� banalnej opowie�ci ani przygody, w kt�rej chodzi o ci�g�e zaskakiwanie widza.
Matej wpad� wreszcie na dobry pomys�: stworzy� t�o z czerwonawych piask�w. Kto� inny zaraz przeprowadzi� przez pustyni� kana� nikn�cy na horyzoncie. Trzeci zaciemni� niebo i ozdobi� je dwoma kryszta�owymi ksi�ycami.
Aparat ten wypr�bowano w obecno�ci za�ogi zaraz po zainstalowaniu go we wn�trzu statku. W�wczas jednak specjali�ci ograniczyli si� do wyobra�enia sobie kilku odizolowanych, statycznych element�w: cz�owieka, domu, kwiatu� Teraz z�udzenie �ycia by�o zupe�ne. Piaski zapo�yczy�y �wiat�o od marsja�skich satelit�w, na dnie kana�u l�ni�a smuga wody, a pami�� d�wi�kowa zespo�u cybernetycznego, pobudzona czyj�� my�l�, podkre�li�a panuj�c� tam cisz� odleg�ym szmerem wiatru. Potem zjawi�a si� pierwsza posta�.
Automatyczne stacje mi�dzyplanetarne nie zdo�a�y odpowiedzie� stanowczo na pytanie: czy istnieje �ycie na Marsie. By�o to zreszt� g��wnym zadaniem mi�dzynarodowej ekspedycji. Jednak�e Marsjanin zbli�a� si� powoli do kana�u, jakby p�yn�c nad piaskiem. By� stworzeniem cz�ekokszta�tnym, �redniego wzrostu, z tr�jk�tn� twarz�, w kt�rej l�ni�o dwoje olbrzymich oczu jak dwa z�ote p�atki. Szarfa po�yskuj�ca misternym haftem we wszystkich kolorach t�czy przepasywa�a mu na ukos w�skie piersi. Nadchodzi� z wolna, przebieraj�c palcami po haftach i zape�niaj�c powietrze melancholijnym szumem.
Obecno�� Marsjanina uwydatnia�a jeszcze rozpaczliw� pustk� otoczenia. Matej energicznie zareagowa�. Na niebie pojawi� si� s�up ognia, i statek kosmiczny, podobny do �Albatrosa�, wyl�dowa� nie opodal kana�u. Otwar�y si� metalowe drzwi� Kto� wyprzedzi� astronoma. Na progu stan�a szczup�a posta�.
�To Sven � pomy�la� Matej.�� Nie mo�e bez� Nie ubra� jej nawet w kosmiczny kombinezon!�
Zirytowany tym rzuci� na ekran wymy�lon� przez siebie posta�. By� to Stary Wilk Przestrzeni Kosmicznej, kt�ry wci�gn�� z powrotem kosmonautk� i poda� jej odpowiedni ubi�r. Ona jednak wzruszy�a ramionami (�uparciuch z tego Svena!�) i wci�gn�a g��boko powietrze pe�ne nieznanych zapach�w.
Para Ziemian czeka�a przez chwil� w niepewno�ci, lecz nikt wi�cej nie ukaza� si� na progu. Trzeci cz�onek wyprawy nie zosta� jeszcze stworzony. A mo�e ostatnia posta� nie mia�a by� uczestnikiem wyprawy?
Zjechali wind� na czerwonawy piasek. Z przeciwleg�ego brzegu Marsjanin przygl�da� im si� nieruchomo. Przebiera� tylko jakby szybciej palcami po r�nobarwnych haftach i nuta zdziwienia w�lizn�a si� w melancholijny szmer.
Dziewczyna u�miechn�a si� do niego. I on si� u�miechn�� dziwn�, bezz�bn� g�b�.
��Przypominasz posta� z ksi��ki � powiedzia� mu na powitanie Stary Wilk Przestrzeni Kosmicznej.
Alarm meteorytowy przerwa� widowisko.
��Szach!�� powiedzia� Matej niepewnie, jakby przestraszony mo�liwo�ci� nieoczekiwanego zwyci�stwa. A �e mia� przy tym zmys� samokrytyczny, dopatrzy� si� podobie�stwa mi�dzy sob� a owym graczem amatorem, kt�ry nie m�g� uwierzy�, �e pokona� arcymistrza Ostapa Bendera.
Larsson czeka� na ruch wpatruj�c si� w pustk�. Na jego twarzy, okrytej tygodniowym zarostem, malowa�o si� jedynie znu�enie i oboj�tno��. Przyjrzawszy mu si� baczniej Matej stwierdzi�, �e w�osy in�yniera, jego pi�kne jasne w�osy, l�ni�ce niegdy� jak z�oty kask, przybra�y odcie� matowy, spopiela�y.
��Szach!�� powt�rzy� g�o�niej.
Larsson drgn�� i skierowa� wzrok na szachownic�; figury by�y przymocowane do niej jak insekty pod szk�em. Zorientowa� si� zaraz, �e mat by� nieunikniony. U�cisn�� mi�kko d�o� Ma te ja, odpi�� pas, kt�rym by� przywi�zany do fotela, i powios�owa� r�koma w powietrzu, aby znale�� si� przy drzwiach.
Matej odprowadzi� go zatroskanym wzrokiem. Zdawa�o mu si�, �e przegrana Larssona � pierwsza przegrana, odk�d grali ze sob�, nie wr�y nic dobrego.
Sven Larsson w zawrotnym tempie wspi�� si� po szczeblach kariery, zdobywaj�c w ci�gu roku tytu� mistrza klasy mi�dzynarodowej. Do jego licznych sukces�w nale�a�o zdobycie rekordow� ilo�ci� punkt�w zwyci�stwa w konkursie eurowizji. Matej przypomnia� sobie zdj�cie, na kt�rym szczup�a W�oszka z obfitym biustem wr�cza�a zwyci�zcy laurowy wieniec. Symboliczne li�cie zast�piono artystycznie zwini�tymi banknotami.
Abstrahuj�c od tego rodzaju wyst�p�w, Larsson by� naprawd� znakomitym szachist�. Chwal�c go za wytrwa�o�� i ostro�no��, specjali�ci przepowiadali mu wspania�� przysz�o��. Pewien dziennikarz napisa� nawet, �e je�li Marsjanie graj� w szachy (�a istoty rozumne musz� gra� w szachy, niezale�nie od tego, z jakiej pochodz� planety�), to Ziemianie b�d� godnie reprezentowani.
Mimo �e Matej nie mia� takiej wiedzy teoretycznej ani takich zagrywek jak Larsson, cz�sto w wolnym czasie, po wype�nieniu programu przygotowa� kosmicznych, zasiada� z nim do gry. Uda�o mu si� kilkakrotnie uzyska� remis i by�by szcz�liwy, gdyby z�o�liwiec Bill Ramsay nie twierdzi�, �e Szwed umy�lnie da� mu t� drobn� satysfakcj�, �eby go nie zniech�ci�. �Przecie� b�dziesz jedynym jego partnerem, dop�ki nie spotka si� z Marsjanami� � mawia� Bill mrugaj�c na profesora.
Rzeczy przybra�y ca�kiem inny obr�t na �Albatrosie�. Larsson mia� przewag� w otwarciu dzi�ki temu, �e zna� doskonale najwa�niejsze jego warianty, lecz gubi� si� w �rodkowej cz�ci rozgrywki, tak �e musia� dobrze si� namy�la� przy ko�cu, aby uzyska� nierozegran�. No a teraz�
Matej spojrza� na �cienny zegar i wsta�. Nadszed� czas, �eby zast�pi� Billa przy sterze.
��Zastanawiam si�, czy Larsson��� szepn�� Gromow w zamy�leniu.
��Od��my to na p�niej � przerwa� Bill.�� Prosz� wybaczy�, profesorze, lecz teraz trzeba dzia�a� szybko, bo mo�e by� za p�no.
Umilkli przypominaj�c sobie z przera�eniem r�ne rzeczy, kt�rych znaczenia dot�d nie doceniali. Zachowanie bowiem Larssona dawno ju� powinno by�o ich zaniepokoi�.
Jak wiadomo, za�oga �Albatrosa� sk�ada�a si� z ochotnik�w, wybranych spo�r�d najlepszych kosmonaut�w z Mi�dzynarodowego O�rodka Bada� Przestrzeni Kosmicznej. Mo�na by wi�c oczekiwa� �e ka�dy do�o�y wszelkich stara�, aby wyprawa si� powiod�a. Jednak�e Larsson niech�tnie wype�nia� swe obowi�zki, a po pracy rzuca� si� na pos�anie, odwraca� twarz� do �ciany i le�a� tak godzinami w dziwnym odr�twieniu. O�ywia� si� jedynie przy kinocybrze.
Profesor Gromow szuka� jakiego� wyja�nienia.
��Mo�e gorzej od nas znosi stan niewa�ko�ci?
��Larsson?�� zdziwi� si� Matej.�� Przecie� by� najwytrzymalszy podczas �wicze�.
��Pami�taj o szoku wywo�anym� startem!�� wtr�ci� Bill.
��I o tym, �e przebywamy od miesi�ca w Kosmosie � dorzuci� profesor.
Nazajutrz po starcie do programu codziennych zaj�� w��czono �wiczenia, maj�ce na celu lepsze przystosowanie do �ycia w stanie niewa�ko�ci. By�y to w�a�ciwie kosmonautyczne zabawy, chocia� �atwo mo�na by�o rozpozna� ich ziemskie wzory. Pierwsze �wiczenie przypomina�o p�ywanie w powietrzu. Kosmonauci stawali w jednym ko�cu kabiny i starali si� wios�owa� ramionami w powietrzu, �egluj�c w drugi jej koniec. Szczup�y, silny Bill zwykle pierwszy przybywa� do mety. Drugie �wiczenie � rodzaj zapas�w � wymaga�o raczej zr�czno�ci ni� si�y. Zaczynaj�c od �rodka kabiny zapa�nicy starali si� przycisn�� przeciwnika do jednej ze �cian. Rewelacj� turnieju by� Gromow, kt�ry przypomnia� sobie wyczyny z dzieci�stwa sp�dzonego we wsi nad Donem.
Niestety, �wiczenia te nie mia�y �adnego wp�ywu na Larssona. Po kilku pr�bach, wykonanych bez zapa�u, wpad� w z�o��:
��Zdziecinnieli�cie!
I stanowczo odm�wi� udzia�u w zawodach, bardziej jeszcze izoluj�c si� od reszty koleg�w.
Uznali, �e trzeba go wci�gn�� do dzia�ania, kt�re by wyrwa�o go z sieci czarnych my�li. Matej o�wiadczy�, �e b�dzie musia� po�wi�ci� wi�cej czasu na badanie zjawisk niebieskich, gdy� przyrz�dy sygnalizuj� nat�enie promieniowania kosmicznego i zmiany w uk�adzie widma gwiazd w konstelacji �ab�dzia. W zwi�zku z tym poprosi� Larssona, by go zast�pi� przy hodowli ro�lin na po�ywkach wodnych.
Po pewnym czasie profesor zacz�� si� uskar�a� na b�l oczu.
��Nic dziwnego!�� parskn�� Larsson.�� Skoro siedzi pan ci�gle z nosem w ksi��kach.
��Chcia�by�, �eby wetkn�� nos w poduszk�, jak ty?�� odparowa� Bill.
Nie sko�czy�by na tym, ale Matej da� mu znak, �eby zamilk�. Nie zawsze chirurgia jest najw�a�ciwsz� metod� leczenia.
Pragn�c wykona� plan studi�w, profesor poprosi� Billa, by mu czyta� przynajmniej godzin� albo dwie dziennie. Pilot w tym czasie musia� jednak sprawdzi� dzia�anie silnik�w, tak �e lektura zn�w obci��y�a Larssona. Stawia� pocz�tkowo op�r, ale �e mia� najmniej zaj��, wi�c musia� w ko�cu skapitulowa�.
Czwarta posta� wysiad�a niebawem z kuli gwiezdnego statku. Przybywa�a z systemu planetarnego Syriusza i mia�a za zadanie zbada� wy�sze formy �ycia w uk�adzie s�onecznym. Przypadek sprawi�, �e natkn�a si� na nie od razu, lecz wcale jej to nie ucieszy�o, gdy� nie potrafi�a si� cieszy�. By�a robotem.
Matej daremnie pr�bowa� odgadn��, projekcj� czyich my�li s� postacie na ekranie. Zrozumia� wreszcie, �e ich post�pki oraz cz�sto niekonsekwentne wypowiedzi zale�� od regu� gry, kt�rych i on coraz dok�adniej przestrzega�. Albowiem urok kinocybru polega� mi�dzy innymi na tym, �e postacie mia�y znaczn� swobod� dzia�ania, zgodn� wszak�e z logik� wydarze�. Tak wi�c Stary Wilk Przestrzeni Kosmicznej podziwia� szcz�tki marsja�skiej cywilizacji, s�ucha� wyja�nie� trubadura o z�otych oczach, zakocha� si� w kosmonautce i spiera� z robotem o to, kt�ra z dw�ch cywilizacji osi�gn�a wy�szy poziom. Usi�owa� nawet uczy� go gry w szachy, maj�c cich� nadziej�, �e Larsson przy tym si� zdradzi. Wszak�e Marsjanin, przebieraj�c w powietrzu d�ugimi palcami, podj�� now� opowie�� o czasach, kiedy planet� pokrywa�y lasy i skupiska miejskie, Kosmonautka o�wiadczy�a, �e woli robi� na drutach, robot za� d�ugo s�ucha� go w milczeniu, by na koniec stwierdzi�, �e filtr u�yteczno�ci nie przepu�ci� nic do jego elektronicznej pami�ci.
Tymczasem �Albatros� kontynuowa� lot na Marsa. �wietlisty punkt, wskazuj�cy po�o�enie kosmicznego statku, przesuwa� si� nieznacznie na wielkiej mapie planetarnej, zostawiaj�c za sob� jaskrawo � czerwon� smug�. Przez okna z borazonu tak przejrzyste, jakby wcale nie istnia�y, wida� by�o ja�niej�ce nieruchomo gwiazdy. Dawno znikn�� z�udny b��kit atmosfery. Dooko�a trwa�a g�sta, przyt�aczaj�ca, namacalna ciemno��, podobna do oceanu, na kt�rym rozsiane s� wyspy w odleg�o�ciach tak ogromnych, �e my�l ludzka nie potrafi ich ogarn��. Kosmonauci mieli jednak wra�enie, i� wszystko dooko�a jest nieruchome, �e utkn�li na wieki w punkcie uwolnionym od dobroczynnej tyranii Wszech�wiata.
Tw�rca �Albatrosa�, profesor Gromow, d�ugo poszukiwa� materia�u zapewniaj�cego nale�yt� trwa�o�� pow�oce statku kosmicznego; wreszcie zdecydowa� si� na stop kadmu i berylu, uzyskany w pr�ni, a p�niej odlewany w atmosferze argonu. Kilka warstw tego stopu mia�o zabezpieczy� pojazd przed bombardowaniem cz�stek elementarnych. Przeciwko wi�kszym przeszkodom kad�ub statku zosta� uzbrojony w urz�dzenia radarowe, sygnalizuj�ce m�zgowi elektronowemu zbli�anie si� niebezpiecze�stwa; lekkie zboczenie z toru pozwala�o na unikni�cie zderzenia. Podczas pr�b przeprowadzonych na Ziemi przyrz�dy te dzia�a�y bezb��dnie. Ale przy pierwszym nadchodz�cym spotkaniu z �awic� meteoryt�w cie� niepokoju zas�pi� kosmonaut�w. �awica bowiem by�a zbyt wielka, by j� �Albatros� m�g� okr��y�, musia� wi�c przemkn�� si� mi�dzy meteorytami, nara�ony jednocze�nie na dzia�anie cz�stek elementarnych.
W tej niebezpiecznej sytuacji zachowanie Larssona raz jeszcze zdziwi�o za�og�. By� najspokojniejszy ze wszystkich, swobodny i u�miechni�ty; takim go widywano tylko na Ziemi.
��Co mu si� sta�o?�� dziwi� si� Matej odprowadzaj�c go spojrzeniem do kabiny pilota.�� Gdyby na pok�adzie by� alkohol�
��Przecie� jest!�� wtr�ci� pop�dliwie Bill.�� Larsson zawsze ma dost�p do apteczki.
Gromow z gestem irytacji w��czy� si� do rozmowy:
��Za daleko posuwacie si�, ch�opcy! To mi wygl�da na zawi��!
Zanim Bill zd��y� odpowiedzie�, Larsson wr�ci� i przypomnia�, �e pora na kinocyber.
��Nie zwlekajmy � powiedzia�. � Za dwie godziny�
Za dwie godziny mieli si� spotka� z �awic� meteoryt�w.
Spektakl zacz�� si� w niespokojnym nastroju. Marsjanin sta� si� bardziej ruchliwy, kosmonautka bardziej gadatliwa, Stary Wilk Przestrzeni Kosmicznej raz po raz spogl�da� na zegarek� Nie zmieni�o si� tylko zachowanie robota. Porusza� si� ci�kim krokiem na ekranie i wydobywa� dziwne przedmioty z gwiezdnego pojazdu.
��Co robisz?�� spyta�a kosmonautka.
��Chc� zachowa� wasze podobizny.
��Czemu w�a�nie teraz przysz�o ci to na my�l?�� zdziwi� si� Stary Wilk Przestrzeni Kosmicznej.
��Dlatego, �e dopiero teraz jeste�cie sob� naprawd�.
��Nie rozumiem � wyszepta� Marsjanin pieszcz�c d�wi�cz�ce hafty.
��Rozumiecie a� za dobrze!
To by� g�os Larssona. Zdj�� he�m z czu�kami psychokonwertora i u�miecha� si� wyzywaj�co.
��Sven, co ci� napad�o?�� pilot zmarszczy� brwi.
��Nic szczeg�lnego, Bill. Po prostu chc� �y�. Za drogo by nas kosztowa�a s�awa.
Larsson nacisn�� guziki umieszczone na oparciach fotela. Uwolniony z zacisku elastycznych pas�w uni�s� si� raptownie pod sam sufit.
��Co ci jest, Sven? Co chcesz zrobi�? � zaniepokoi� si� profesor.
��To, co dawno nale�a�o!�� odpowiedzia� in�ynier zmierzaj�c do drzwi.�� Dotarli�my do kresu i zawracamy. Je�li kto� chce wysi���
Nie dowierzaj�c w�asnym uszom, Bill i Matej niemal jednocze�nie rzucili si� ku niemu. Ale Szwed, kt�ry �ledzi� ich z ukosa, wykona� p�obr�t w powietrzu i wyci�gn�� r�k� z prawej kieszeni. Rozleg� si� strza�. Bill poblad� i chwyci� si� za rami�. Matej zawaha� si� � i to wystarczy�o, �eby Larsson zamkn�� drzwi z drugiej strony. Astronom rzuci� si� do pomocniczego silnika i nacisn�� guzik, lecz mechanizm odm�wi� pos�usze�stwa. Drzwi zosta�y zablokowane. Wszyscy trzej byli wi�niami in�yniera.
��Po co szuka� skomplikowanych wyja�nie�! � wykrzykn�� pilot rozdra�niony b�lem ramienia.�� Jak �wiat �wiatem, zawsze zdarzali si� tch�rze!
Gromow pokr�ci� g�ow�.
��Upraszczasz, Bill.
��Gdyby lot nasz m�g� by� ogl�dany na ekranach telewizor�w � powiedzia� ze swego k�ta Matej � Larsson by si� nie zmieni�. Ca�� sw� odwag� czerpa� z blasku fleszy i reflektor�w, z podziwu, kt�ry czyta� we wszystkich oczach.
��L�kam si�, �e nie b�dziesz m�g� nikomu przekaza� tych subtelnych uwag � mrukn�� Bill.
Nasta�a chwila milczenia. Przerwa� j� Matej g�o�no wyra�aj�c my�l, kt�ra nie dawa�a mu spokoju:
��By�by pewien spos�b, �eby mu przeszkodzi�
Profesor i pilot obr�cili si� ku niemu. Sami na pr�no �amali sobie g�owy w poszukiwaniu jakiego� rozwi�zania. �eby utorowa� drog� przez metalowe drzwi, trzeba by mie� aparat acetylenowy albo jaki� wybuchowy materia�, oni za� nie mieli pod r�k� nawet m�otka czy d�uta.
Sytuacja by�a doprawdy rozpaczliwa. Larsson znajdowa� si� w kabinie pilota i robi� na pewno obliczenia konieczne do tego, by zawr�ci� statek kosmiczny na Ziemi�. Oznacza�o to nie tylko zniweczenie wszystkich nadziei zwi�zanych z wypraw�. Najmniejszy b��d m�g�by zagrozi� �yciu ca�ej za�ogi. Zbaczaj�c z toru wyznaczonego niezwyk�e precyzyjnie w Mi�dzynarodowym O�rodku na Ziemi, �Albatros� m�g�by znale�� si� na �asce i nie�asce �lepych si� Kosmosu. A w�wczas�
��Gdybym wyszed� przez kabinꗜluz� � podj�� Matej bardziej stanowczo.
��No prosz�! � burkn�� pilot.�� Ma ochot� na przechadzk� w przestrzeni kosmicznej!
W oczach profesora b�ys�o jednak zrozumienie.
��M�w dalej, Matej!
��To tylko hipoteza. Zastanawiam si�, czy nie mo�na by si� dosta� do wn�trza przez jedn� z dysz silnik�w zapasowych.
��Nie pami�tam dok�adnie �rednicy dysz � powiedzia� Gromow.
��A je�li Larsson sko�czy tymczasem obliczenia i uruchomi silnik?�� przerwa� Bill.
��Oczywi�cie, istnieje ryzyko � przyzna� Matej z l�kiem.�� Ale wola�bym umrze� w u�amku sekundy ni��
� �udzisz si�, m�j drogi! Ubi�r ochronny jest wytrzyma�y, a p�d pary rzuci�by ci� daleko od kosmicznego statku. �mier� twoja nast�pi�aby pr�dzej, ale by�by� tam sam! Zupe�nie sam!
Bill zamilk� i pr�bowa� otworzy� paczk� papieros�w. Trudno mu to by�o zrobi� jedn� r�k�. Profesor pom�g� mu i podsun�� ogie� zapalniczki. P�omie� migota� przez chwil�, zmniejszy� si�, zblad� i skuli�, wreszcie zgas�.
Dopiero wtedy zdali sobie spraw�, �e usta� ledwo s�yszalny szum wentylator�w. Wy��czaj�c silnik zapasowy, Larsson zapewne mimo woli uszkodzi� sztuczny obieg powietrza w kabinie. Bez tego za� w stanie niewa�ko�ci nie tylko p�omie� przygasa, lecz i ludzie si� dusz� po pewnym czasie.
Matej nie waha� si� d�u�ej.
��Spr�buj� � powiedzia� cicho.�� Pom�cie mi si� ubra�.
Pompy umieszczone w �cianach kabiny��luzy poch�on�y ostatni �yk powietrza. Klapa zewn�trzna si� otwar�a. Malej zrobi� krok, p�niej drugi i jego magnetyczne podeszwy przylgn�y do pow�oki �Albatrosa�.
Autorzy podr�cznika kosmonautyki nie omieszkali udzieli� wskaz�wek, w jaki spos�b mo�na si� porusza�, kiedy stopy zwi�zane s� z pojazdem planetarnym polem nat�enia magnetycznego, reszta za� cia�a swobodnie unosi si� w przestrzeni. Lecz to, co wydawa�o si� nader proste, okaza�o si� teraz nies�ychanie skomplikowane. Przy ka�dym ruchu. Matej przechyla� si� to w jedn�, to w drug� stron�, chwiej�c si� jak dziecko, kt�re ledwo nauczy�o si� chodzi�. Nie by�o mowy o zorientowaniu si� w sytuacji, dop�ki nie odzyska r�wnowagi, pomijaj�c to, i� posuwa� si� w takiej ciemno�ci, w por�wnaniu z kt�r� najczarniejsze noce na Ziemi wydawa�y si� orgi� �wiat�a.
Postanowi� tedy na pocz�tek zapanowa� nad swymi ruchami; powoli, ostro�nie wyci�gn�� si� wzd�u� pojazdu. Zapali� �ar�wk� na kasku i stara� si� odszuka� jedn� z dysz silnik�w pomocniczych. Ujrza� w pobli�u cylindryczny wylot i poczo�ga� si� w jego stron�. Posuwa� si� centymetr po centymetrze, oddychaj�c z coraz wi�kszym wysi�kiem, okryty ca�unem zimnego potu. Na skutek dziwnego procesu rozdwojenia widzia� z g�ry samego siebie, �lizgaj�cego si� na l�ni�cej powierzchni �Albatrosa� niby olbrzymia g�sienica z bezkszta�tnymi wypustkami.
Gdy dotar� do wylotu dyszy, musia� pozwoli� sobie na chwil� wytchnienia. By� u kresu si�, niezno�ne pragnienie pali�o mu wargi. Stara� si� nie my�le� o d�oni, kt�ra gdzie� tu, w pobli�u, si�ga do tr�jk�tnego guzika. Co robi� teraz Bill i profesor? Oby tylko nie przypl�ta�a si� infekcja�
Umy�lnie odwleka� moment ustalenia �rednicy cylindra. Mo�e jego desperacka pr�ba ju� tutaj sko�czy si� niepowodzeniem? I czy starczy mu si�, �eby wr�ci� do kabiny��luzy?
Cylinder jednak okaza� si� do�� szeroki. Pomagaj�c sobie r�kami i nogami, Matej czo�ga� si� niby w nie ko�cz�cym si� koszmarze, a� natkn�� si� na nieoczekiwan� przeszkod�. W �wietle �ar�wki ujrza� z przera�eniem, �e otw�r, przez kt�ry para dostawa�a si� do dyszy, ma ledwie kilka centymetr�w �rednicy, jest ma�ym, ciemnym kr��kiem na �rodku masywnej, metalowej p�yty.
Wszystkie wysi�ki wyda�y mu si� daremne. Zrozpaczony zamachn�� si� i z impetem uderzy� kaskiem w przeszkod�.
P�yta metalowa ust�pi�a. Jaskrawoczerwone �wiat�o � sygna� alarmowy � zacz�o pulsowa� w pomieszczeniu spr�aj�cym par�. Matej znieruchomia�, nie pojmuj�c, co si� tu sta�o. P�niej dopiero spostrzeg� wieko przymocowane tylko z jednej strony i zale�ne od ruchu ogromnej spr�yny.
Pozwalaj�c zatrzasn�� si� za sob� zdradliwej klapie pomy�la�, �e gdyby in�ynier nacisn�� tr�jk�tny guzik, to tutaj ci�nienie pary zgniot�oby go mimo ochronnego ubioru. Nie zazna�by nawet tortury, jak� jest powolna agonia w samotno�ci.
Nale�a�o si� teraz przygotowa� do ostatniej pr�by. Nie mia� z�udze� co do przebiegu spotkania z Larssonem. Jedyn� szans� by�o zaskoczenie go i obezw�adnienie. W tej loterii tylko jeden los wygrywa�.
�wiadom tego, �e podtrzymuj�ce go dot�d napi�cie nerwowe niemal ca�kiem os�ab�o, postanowi� za wszelk� cen� doprowadzi� rzecz do ko�ca. Chwiejnym krokiem ruszy� do kabiny pilota i zacz�� szuka� mechanizmu otwieraj�cego metalow� klap�. Jeszcze go nie znalaz� � czerwone pulsowanie razi�o jego wzrok, palce dr�a�y � kiedy nagle klapa si� otwar�a i ukaza� si� Larsson, ubrany r�wnie� w kostium nieodzowny w przestrzeni kosmicznej.
Och�on�wszy pr�dzej ze zdziwienia, in�ynier zrobi� krok naprz�d, wyci�gn�� r�ce i chwyci� Mateja za barki, �ciskaj�c go niby w kleszczach. Astronom, zupe�nie wyczerpany, nawet nie pr�bowa� si� opiera�.
Larsson rzuci� go na kolana i trzymaj�c �elazn� d�oni�, zamierza� zerwa� mu z g�owy kask. Patrz�c na okr�g�� p�yt�, za kt�r� czyha�a mroczna ssawka otch�ani kosmicznej, Matej zrozumia�, jak� straszliw� zgub� obmy�li� dla niego by�y partner gry w szachy. Ostatnim wysi�kiem wyrwa� si� z u�cisku, potykaj�c si� zrobi� kilka krok�w do kabiny pilota i wszed� przez otwart� klap�. Mia� jeszcze tyle energii, by j� zamkn�� i zablokowa�, a potem run�� w przyzywaj�c� go od dawna mg��.
Puk, puk, puk!
M�otek profesora obciosuje drzazgi z purpurowej ska�y, ��obionej cienkimi, srebrnymi �y�kami. Spadaj� wolno, kr���c jak li�cie ziemskich drzew, a gdy tylko dotkn� marsja�skiego gruntu, przemieniaj� si� w olbrzymie g�sienice, kt�re pe�zaj� zostawiaj�c za sob� l�ni�ce �lady.
Puk! Puk!
Gdzie si� podzia� profesor? Przy czerwonej skale jest tylko Bill Ramsey. Bije si� w piersi, wo�aj�c: �Sam jeden w przestrzeni kosmicznej! Sam jeden!� A oto i Larsson za lawet� ma�ego dzia�a. Zapala lont rewolwerow� zapalniczk� i szczerzy z�by: �Szach � mat!� Pocisk wylatuje bezg�o�nie z kr�tkiej lufy. Bill trafiony w rami� zakre�la dziwn� trajektori�. Posta� jego jakby si� rozp�ywa w krwawym �wietle przestworzy. Dobiega tylko g�os: �Sam jeden� Sam jeden� Sam jeden��
Puk! Puk!
Matej cicho j�kn��. Ka�de uderzenie bole�nie odzywa�o si� w jego m�zgu. Podni�s� nieco powieki i ujrza� tu� obok policzka pod�og� pokryt� grub� warstw� melenu. Chcia� si� podnie��, lecz odr�twienie uwi�zi�o jego cz�onki w puszystych obr�czach naje�onych milionem igie�.
Puk! Puk! Puk!
Stukanie dochodzi�o z kabiny spr�aj�cej par� Larsson!
Niedawne wspomnienia nagle sk��bi�y si� w g�owie Mateja. �Bill i profesor czekaj� na mnie� a mo�e ju� nie czekaj�. Wentylatory przesta�y dzia�a�?�
Ledwo powsta�, os�abienie ogarn�o go ponownie jak zdradziecka to�, z kt�rej wydoby� si� najwi�kszym wysi�kiem. Po dziecinnemu przytkn�� ucho do �cianki dzia�owej i nas�uchiwa� z zapartym tchem. Nic, tylko t�tnienie krwi w �y�ach. �Mo�e zemdla�� Powinienem otworzy�! A je�li si� zaczai�?�
Zawr�ci� i rozejrza� si� po kabinie jakby w poszukiwaniu jakiej� wskaz�wki. Wzrok jego spocz�� na tablicy rozdzielczej i zatrzyma� si� na tr�jk�tnym guziku. Z mrok�w pami�ci wy�oni�y si� zdania wykute kiedy� na blach�. �W razie uszkodzenia g��wnego steru w kabinie pilota, kosmonauci mog� si� pos�u�y� sterem pomocniczym, umieszczonym w kabinie kontrolnej. Na tablicy znajduj� si� w tym samym uk�adzie: 1. dr��ek sprz�g�a silnika atomowego, 2. tr�jk�tny guzik, kt�ry uruchamia silniki pomocnicze��
Matej drgn��. �Tylko jeden ruch i� Wcale by nie cierpia�, bo ci�nienie pary zmia�d�y�oby go w mgnieniu oka.�
Oderwa� wzrok od tr�jk�tnego guzika i nagle oprzytomnia�. Poprzednia my�l wyda�a mu si� potworno�ci�. Zn�w ujrza� przed sob� g�adkie czo�o in�yniera pochylonego nad szachownic� i jego d�ugie palce, b�bni�ce na stoliku w czasie, gdy Matej biedzi� si� nad znalezieniem wyj�cia z beznadziejnej sytuacji. Przypomnia� sobie noc sp�dzon� wsp�lnie na tarasie obserwatorium astronomicznego, kiedy marzy�y si� im obu niesamowite pejza�e marsja�skie.
Zniecierpliwi�o go w�asne niezdecydowanie. �Przede wszystkim trzeba uwolni� tamtych. Wsp�lnie si� naradzimy, co zrobi� z Larssonem.� �A je�li p�niej nie zastaniesz go przy �yciu?�� odezwa� si� g�os sumienia.�� Mo�e wdycha ju� ostatek tlenu?� �Tym lepiej!�� zawzi�� si� Matej.�� Wszystko to z jego winy!� Ale pod koniec tego wewn�trznego dialogu r�ka jego jakby mimo woli ze�lizn�a si� na mechanizm podnosz�cy klap�.
Metalowa pokrywa zacz�a wsuwa� si� w �cian�, podczas gdy powietrze z kabiny kontrolnej przedostawa�o si� do s�siedniego pomieszczenia. Zmagaj�c si� z niewidocznym strumieniem, Matej o u�amek sekundy za p�no zobaczy� in�yniera. Unios�o si� okr�g�e wieko dyszy, mia� przed sob� kask i zniekszta�cone przez str�j ochronny r�ce Szweda. W prawej d�oni b�ysn�� rewolwer, jego ciemne oko patrzy�o w �renice Mateja. Instynktownie pochyli� g�ow�, naciskaj�c jednocze�nie guzik zamykaj�cy klap�. Ciemne oko b�ysn�o gro�nie. Gdzie� w tyle kula trafi�a w metal.
Matej ponownie ockn�� si� na pod�odze. �ciany jakby si� nad nim schyla�y, powietrze ci��y�o o�owiem i parali�owa�o ruchy.
Kula trafi�a w tr�jk�tny guzik.
W �wietle pal�cej si� na kasku �ar�wki Matej dostrzeg� l�ni�c� drzazg� wbit� w kad�ub �Albatrosa�, pozosta�� tam po przej�ciu statku przez �awic� meteoryt�w. Wyrwa� j� i schowa� troskliwie do kieszeni kombinezonu. Na pewno profesor Gromow b�dzie mu wdzi�czny za pierwszy okaz do jego kolekcji minera��w pozaziemskich.
Wprowadzony na w�a�ciwy tor �Albatros� lecia� w stron� Marsa. Dooko�a panowa�a g�sta, przyt�aczaj�ca, namacalna ciemno��. W tym bezkresnym mroku znajdowa�o si� gdzie� cia�o Larssona. Automatyczny pilot przej�� sterowanie i przeprowadzi� statek w�r�d meteoryt�w.
In�ynier pozosta� sam w�r�d l�ni�cych gwiazd. Mia� wiecznie b��dzi� po �cie�kach Kosmosu, je�li jaka� spadaj�ca gwiazda nie zetrze go na proch i nie str�ci w otch�a�, kt�rej bezkres go przerazi�.
Matej z westchnieniem ruszy� do kabiny��luzy. Klapa zewn�trzna zamkn�a si�, przez szpary p�yn�o �yciodajne powietrze. Potem odsun�a si� bezszelestnie metalowa pokrywa i w prostok�cie �wiat�a ujrza� postacie tych, kt�rzy na niego czekali.
Wypchn�o go co� ze snu � w ciemno��. Zostawi� za sob� � gdzie?�� czerwonawy, zadymiony obrys � miasta? po�aru?�� i przeciwnika, gonitw�, wywa�enie ska�y, kt�ra by�a tamtym � cz�owiekiem? Goni� jeszcze odp�ywaj�ce wspomnienie, ju� z rezygnacj�, i pozosta�a mu tylko znana dobrze z takich chwil refleksja, �e w snach bywa dana rzeczywisto�� silniejsza i bardziej bezpo�rednia od jawy; wyzbyta s��w i przy ca�ej swojej nieobliczalnej kapry�no�ci rz�dzona prawem objawiaj�cym si� jako oczywisto��, ale tylko tam, w koszmarze. Nie wiedzia�, gdzie jest, nic nie pami�ta�. Wystarczy�o r�k� podnie��, aby si� przekona�, ale mia� ten bezw�ad za z�e w�asnej pami�ci i usi�owa� zdopingowa� j� do zezna�. Sam siebie oszukiwa�: w bezruchu, przecie� chcia� po konsystencji pos�ania rozpozna�, gdzie si� znajduje. W ka�dym razie nie by�a to koja. B�ysk: l�dowanie; iskry na pustyni; tarcza � jak gdyby fa�szywego, powi�kszonego Ksi�yca; kratery � ale w py�owej zamieci; pr�dy brudnej, rudej wichury; kwadrat kosmodromu, wie�e.
Mars.
Le�a� dalej, rozwa�aj�c ju� teraz ca�kiem rzeczowo, czemu si� zbudzi�. Mia� zaufanie do w�asnego cia�a; nie ockn�oby si� bez �adnego powodu. Prawda, �e l�dowanie by�o do�� k�opotliwe, a on pot�nie zm�czony, bo po dw�ch wachtach bez chwili wypoczynku: Terman z�ama� r�k�, kiedy automat da� ci�g i rzuci�o go na �cian�. Spa�� z sufitu, przy przej�ciu na ci�g, po jedenastu latach latania � co za osio�! Trzeba b�dzie odwiedzi� go w szpitalu. Czy przez to�? Nie.
Zacz�� sobie teraz po kolei przypomina� wypadki poprzedniego dnia, od chwili l�dowania. Siedli w burzy. Atmosfery tyle co nic, ale przy dwustu sze��dziesi�ciu kilometrach na godzin� prawie nie ustoisz � przy tym n�dznym ci��eniu. Pod podeszwami �adnego tarcia; id�c, trzeba si� wkopywa� butami w piasek, dopomaga� sobie grz�zn�cymi kostkami. I ten py� z lodowatym sykiem szoruj�cy po kombinezonie, w�a��cy w ka�d� fa�dk�, ani specjalnie czerwony, ani rudy, zwyk�y piasek, tyle �e drobny. Zd��y�o go zmieli� przez kilka miliard�w lat. Nie by�o tu kapitanatu, bo i normalnego portu nie by�o; Projekt Marsa, w drugim roku, wci�� jeszcze ca�y w prowizorkach, co zbudowali, to im zasypywa�o, ani hotelu, ani hoteliku � nic. Kopu�y dotlenione, pod linami, ogromne, ka�da jak dziesi�� hangar�w, pod promienistym parasolem stalowych lin zakotwiczonych do kloc�w betonowych, ma�o co widocznych spod wydm. Baraki, falista blacha, stosy i stosy pak, kontener�w, pojemnik�w, butli, skrzy�, wor�w, miasto z �adunk�w, kt�re wali�y si� z pas�w transportera. Jedyne ca�kiem przyzwoite miejsce, dopi�te, uporz�dkowane � to by� stoj�cy poza �kloszem� budynek kontroli lot�w, dwie mile od kosmodromu, w kt�rym w�a�nie le�a�, po ciemku, w ��ku dy�urnego kontrolera Seyna. Usiad� i bos� stop�, po omacku, poszuka� pantofli. Zawsze je wozi� z sob�; zawsze rozbiera� si� do snu; je�li si� nie ogoli� jak nale�y i nie umy�, nie czu� si� na wysoko�ci zadania. Nie pami�ta�, jak wygl�da pok�j, wi�c na wszelki wypadek prostowa� si� ostro�nie; �eb mo�na sobie rozbi� przy tej oszcz�dno�ci materia��w (ca�y projekt trzeszcza� od owych oszcz�dno�ci; wiedzia� co� o tym). Teraz zn�w gniewa�o go to, �e zapomnia�, gdzie s� wy��czniki. Jak �lepy szczur� Maca� r�kami � zamiast kontaktu dotkn�� zimnego pokr�t�a. Poci�gn��. Strzeli�o lekko i ze s�abym zgrzytem otwar�a si� irysowa okiennica. By� ci�ki, zamulony, g�uchy przed�wit. Stoj�c przed oknem, podobnym raczej do okr�towego bulaja, dotkn�� szczeciny na policzku, skrzywi� si� i westchn��; wszystko by�o nie tak, chocia� nie wiadomo w�a�ciwie � dlaczego. Zreszt� gdyby si� zastanowi�, mo�e i przyzna�by, �e wie. Nie znosi� Marsa.
By�a to sprawa �ci�le prywatna; nikt o tym nie wiedzia�, ale te� nikogo to nie obchodzi�o. Mars � to by�o uosobienie straconych z�udze�, wyszydzonych, wy�mianych � ale drogich. Wola�by lata� na ka�dej innej trasie. Pisanin� o romantyzmie Projektu mia� za zawracanie g�owy. Perspektywy kolonizacji � za fikcj�. O, Mars oszuka� wszystkich � wi�cej: oszukiwa� od stu kilkudziesi�ciu lat. Kana�y. Jedna z najpi�kniejszych, najbardziej niesamowitych przyg�d ca�ej astronomii. Planeta rdzawa: pustynna. Bia�e czapki polarnych �nieg�w: ostatnie rezerwy wody. Jak brylantem w szkle zarysowana cienka siatka czystej geometrii � od biegun�w ku r�wnikowi: �wiadectwo walki rozumu z zag�ad�, pot�ny system irygacyjny, nawadniaj�cy miliony hektar�w pustyni; ale� tak: z nadej�ciem wiosny zmienia�a si� przecie� barwa pusty�, ciemnia�y od wegetacji przebudzonej, i to we w�a�ciwy spos�b: od r�wnika ku biegunowi. Co za bzdura! Kana��w nie by�o nawet �ladu. Ro�linno��? Tajemnicze mchy, porosty, opancerzone przeciw mrozom, wichurom? Spolimeryzowane wy�sze tlenki w�gla, co pokrywa�y grunt � i ulatnia�y si�, gdy mr�z koszmarny zamienia� si� na mr�z tylko okropny. Czapy �niegowe? Zwyk�y zestalony CO2. Ani wody, ani tlenu, ani �ycia � poszarpane kratery, prze�arte zamieciami py�owymi ska�y��wiadki, nudne r�wniny, martwy, p�aski, bury krajobraz z bladym, szarordzawym niebem. Ani ob�ok�w, ani chmur � niewyra�ne mg�y, tyle zachmurzenia, co podczas wielkich burz. Elektryczno�ci atmosferycznej za to � do diab�a i troch�. Czy co� gra�o? Sygna� jaki�? Nie, to donosi�o si� pianie powietrza na stalowych linach najbli�szego �bombla�. W brudnawym �wietle (nawet najtwardszemu szk�u okiennemu szybko dawa� rad� piach niesiony wiatrem, a ju� plastykowe kopu�y mieszkalne zm�tnia�y jak zawleczone bielmem) w��czy� �ar�wk� nad umywalni� i zacz�� si� goli�. Wykrzywiaj�c si�, pomy�la� zdanie tak g�upie, �e si� mimo woli u�miechn��: Mars jest �wini�.
By�o to jednak �wi�stwo: przy tylu nadziejach � tak zawie��! Zgodnie z tradycj� � ale kto w�a�ciwie j� ustanowi�? Nikt w pojedynk�. Nikt sam tego nie wymy�li�; koncepcja ta nie mia�a tak samo tw�rc�w, jak nie maj� znanych autor�w wierzenia i legendy � wi�c ze zbiorowych chyba roje� (astronom�w? mity astronomii obserwacyjnej?) wyros�a taka wizja: bia�a Wenus, gwiazda poranna i wieczorna, tajemniczo zaci�gni�ta masywem chmur � to planeta m�oda, w d�unglach ca�a i jaszczurach, i wulkanicznych oceanach, jednym s�owem: to przesz�o�� Ziemi. A Mars � wysychaj�cy, zardzewia�y, pe�en piaszczystych burz i zagadek (kana�y potrafi�y si� nieraz rozdwaja� w przebiegu, stawa�y si� bli�niacze przez jedn� noc! Ilu� pilnych astronom�w to po�wiadczy�o!), Mars heroicznie walcz�cy swoj� cywilizacj� ze zmierzchem �ycia � to by�a przysz�o�� Ziemi; proste, jasne, wyra�ne, zrozumia�e. Tyle �e nieprawdziwe od A do Z.
Pod uchem by�y trzy w�oski, kt�rych nie chcia� wzi�� aparat elektryczny; brzytwa zosta�a jednak na statku, wi�c zacz�� si� do nich przymierza� tak i owak. Nie sz�o. Mars. Ci astronomowie � obserwatorzy byli to jednak ludzie o bujnej fantazji. Schiaparelli chocia�by. Nies�ychane nazwy, jakimi ochrzci�, razem ze swym najwi�kszym wrogiem, Antoniadim, to, czego nie widzia�, co mu si� tylko zdawa�o. Chocia�by okolic�, w kt�rej budowa� si� tu Projekt: Agathodaemon. Demon, wiadomo, Agatho��� od agatu chyba, �e czarny? Czy agathon � m�dro��? Astronaut�w nie ucz� greki � szkoda. Mia� s�abo�� do starych podr�cznik�w astronomii gwiezdnej i planetarnej. Ta ich wzruszaj�ca pewno�� siebie: w 1913 roku g�osi�y, �e Ziemia jest, z kosmicznej przestrzeni, czerwonawa, poniewa� atmosfera poch�ania b��kitn� cz�� widma, wi�c, rozumie si�, to, co pozostaje, musi by� co najmniej r�owe. Kul� w p�ot! A jednak, kiedy si� ogl�da�o te wspania�e mapy Schiaparellego, wprost nie chcia�o si� pomie�ci� w g�owie, �e widzia� nie istniej�ce. Co najdziwniejsze, inni, po nim, te� to widzieli. By� to jaki� psychologiczny fenomen, kt�remu p�niej nie po�wi�cano ju� uwagi. Najpierw cztery pi�te ka�dego dzie�a o Marsie wype�nia�a topografia i topologia kana��w � to� znalaz� si� w drugiej po�owie XX wieku astronom, kt�ry podda� ich sie� statystycznej analizie i wykry� jej podobie�stwo, w�a�nie topologiczne, do sieci kolejowej, wi�c komunikacyjnej � w odr�nieniu od przebiegu naturalnych p�kni�� czy rzek � a potem, jakby kto czar zdmuchn��, jednym zdaniem kwitowano rzecz: z�udzenie optyczne � i kropka.
Oczy�ci� maszynk� pod oknem i chowaj�c j� do futera�u, raz jeszcze spojrza�, ju� z nie ukrywan� niech�ci�, na ten ca�y Agathodaemon, na �w zagadkowy �kana��, kt�ry by� nudnym p�askim terenem z nielicznymi rumowiskami w zamglonym horyzoncie. W por�wnaniu z Marsem Ksi�yc by� po prostu przytulny. Zapewne, komu�, kto si� na krok z Ziemi nie ruszy�, brzmia�oby to dziko, lecz przecie� �wi�ta prawda. Najpierw � S�o�ce jest stamt�d akurat takie samo, jak z Ziemi, a �e to wa�ne, o tym wie ka�dy, kto nie tyle si� zdziwi�, ile wprost przel�k�, ujrzawszy je w postaci skurczonego, zwi�d�ego, zimnawego ognika. A ju� majestatyczna, b��kitna Ziemia, jak lampa, symbol bezpiecznego pobli�a, znak domu, rozja�niaj�ca tak dobrze noce � podczas kiedy Fobos z Dejmosem nie dawa�y nawet tyle �wiat�a, ile Ksi�yc w pierwszej kwadrze. No i cisza. Wysoka pr�nia, spokojna, to nie by� przypadek, �e �atwiej przychodzi�o nadawa� telewizyjne l�dowanie, pierwszy krok projektu Apollo, podczas kiedy o analogicznym widowisku, ot, powiedzmy, ze szczytu Himalaj�w, nie by�o nawet mowy. O tym, czym jest dla cz�owieka wiatr, kt�ry nigdy nie ustaje, mo�na si� bez reszty przekona� dopiero na Marsie.
Spojrza� na zegarek: by� to zupe�nie nowy nabytek, z pi�cioma koncentrycznymi cyferblatami, podawa� standardowy czas ziemski, czas pok�adowy i czas planetarny. By�a sz�sta z minutami.
Jutro o tej porze b�d� o cztery miliony kilometr�w st�d � pomy�la� nie bez satysfakcji. Nale�a� do �klubu przewo�nik�w�, �ywicieli Projektu, ale godziny jego s�u�by by�y policzone, bo na lini� Aresterra wprowadzono ju� te nowe olbrzymie jednostki z mas� spoczynkow� rz�du 100 000 ton. �Ariel�, �Ares�, �Anabis� le�a�y na kursie Marsa od paru tygodni; �Ariel� mia� l�dowa� za dwie godziny. Nigdy jeszcze nie widzia� l�dowania stutysi�cznika, bo na Ziemi siada� nie mog�y; �adowano je na Ksi�ycu, ekonomi�ci obliczyli, �e si� to op�aci. Takie jednostki, jak jego �Cuwier�, z tymi kilkunastoma tysi�cami ton, mia�y definitywnie zej�� ze sceny. Ot, jak�� drobnic� mo�e b�dzie si� jeszcze czasem nimi przerzuca�o.
By�a sz�sta dwadzie�cia i rozs�dny cz�owiek zjad�by o tej porze co� gor�cego. My�l o kawie te� by�a zach�caj�ca. Ale gdzie si� tu mo�na po�ywi� � nie wiedzia�.
W Agathodaemonie by� po raz pierwszy. Dot�d obs�ugiwa� g��wny przycz�ek � syrtyjski. Dlaczego zaatakowano Marsa w dw�ch punktach naraz, odleg�ych od siebie o kilkana�cie tysi�cy mil? Zna� uczone racje, ale my�la� swoje. Zreszt� nie obnosi� si� z tym krytycyzmem. Wielka Syrta mia�a by� termoj�drowym oraz intelektronicznym poligonem. Wygl�da�o tam zupe�nie inaczej. Niekt�rzy m�wili, �e Agathodaemon jest Kopciuszkiem Projektu i �e ju� kilkakrotnie grozi�o mu zwini�cie. Wci�� jednak liczyli jeszcze na t� jak�� zamarz�a wod�, na te g��bokie lodowce z zamierzch�ych epok, kt�re w�a�nie tu mia�y tkwi�, gdzie� pod zapiek�ym gruntem � pewno, �e je�liby si� Projekt dokopa� miejscowej wody, by�oby to istnym triumfem, zwa�ywszy, �e na razie ka�d� kropl� wozi�o si� z Ziemi, a urz�dzenia wychwytuj�ce par� wodn� z atmosfery budowano i budowano drugi rok, chwila za� rozruchu wci�� si� oddala�a.
Nie, stanowczo Mars nie mia� dla� �adnych powab�w.
Nie chcia�o mu si� wyj�� jeszcze � w budynku by�o tak cicho, jakby wszyscy gdzie� poszli czy pomarli. A nie chcia�o mu si� wyj�� g��wnie przez to, �e przywyka� coraz bardziej do samotno�ci � dow�dca mo�e by� na pok�adzie zawsze samotny, je�li chce � i s�u�y�a mu dobrze: po d�u�szej podr�y � lecia�o si� teraz, po opozycji, przesz�o trzy miesi�ce � musia� u�y� pewnego wysi�ku, �eby wej�� tak od razu i po prostu w t�um obcych ludzi. A nie zna� tu nikogo opr�cz dy�urnego kontrolera. M�g� p�j�� do niego na pi�tro, lecz by�oby to w nie najlepszym gu�cie. Nie nale�y zawraca� g�owy ludziom przy pracy. S�dzi� pod�ug siebie: nie lubi� takich go�ci.
W przegr�dce nesesera by� termos z resztk� kawy i paczka keks�w. Jad�, staraj�c si� nie kruszy�, pi� i patrza� przez porysowan� piaskiem okr�g�� szyb� w stare, p�askie i jak gdyby �miertelnie zm�czone dno tego Agathodaemona. Mars robi� na nim takie w�a�nie wra�enie: �e ju� mu wszystko jedno; i dlatego tak dziwnie by�y nagromadzone kratery, inne od ksi�ycowych, niby rozmyte (�jakby sfa�szowane� � wyrwa�o mu si� raz przy ogl�daniu du�ych, dobrych zdj��), i tak bezsensowne te okolice dzikiego urze�bienia, zwane �chaosami�, miejsca ukochane przez areolog�w, bo niczego podobnego do tych formacji na Ziemi nie by�o. Mars by� jakby zrezygnowany, nie dba� ani o dotrzymanie s�owa, ani nawet o pozory. Gdy si� ku niemu zbli�a�o, zaczyna� traci� sw�j solidny, czerwony wygl�d, przestawa� by� emblematem boga wojny, powleka� si� niewyra�n� buro�ci�, plamami, zaciekami, �adnego wyrazistego rysunku, jak na Ksi�ycu czy Ziemi, rozmaz, szarawa rdza i wieczny wiatr.
Pod stopami czu� najdelikatniejsze w �wiecie dr�enie � przetwornik albo transformator. Zreszt� dalej panowa�a cisza, w kt�r� jakby z innego �wiata wnika� kiedy niekiedy odleg�y skowyt wichury na linach mieszkalnego klosza. Piekielny piasek dawa� z czasem rad� nawet dwucal�wkom z wysokogatunkowej stali. Na Ksi�ycu mo�na zostawi� ka�d� rzecz, po�o�y� na kamieniu i wr�ci� po stu latach, po milionie, ze spokojn� wiedz�, �e le�y nie tkni�ta. Na Marsie nie mo�na niczego upu�ci� z r�ki � wsi�k�oby na amen. To nie by�a uczciwa planeta.
O sz�stej czterdzie�ci brzeg horyzontu zaczerwieni� si�, wschodzi�o S�o�ce, i ta plama jasno�ci (�adnej zorzy, sk�d) znienacka � barw� � przypomnia�a mu sen. Pe�en zdziwienia, powoli odstawi� termos. Przypomnia� sobie, o co tam sz�o. Kto� chcia� go zabi� � ale to on zabi� tamtego. Umar�y goni� go przez czerwono roz�wietlon� ciemno��; zabija� go jeszcze kilka razy, ale to nic nie pomaga�o. Idiotyczne, zapewne, ale by�o tam co� jeszcze: by� niemal pewny, �e we �nie zna� tego cz�owieka, a teraz nie mia� poj�cia, z kim walczy� tak rozpaczliwie. Oczywi�cie, poczucie znajomo�ci te� mog�o by� z�udzeniem snu. Pr�bowa� tego doj��, ale zn�w samowolna pami�� milk�a, wszystko na powr�t chowa�o si� milczkiem jak �limak do skorupy, i sta� tak, przy oknie, z r�k� na stalowej framudze, troch� poruszony, jakby posz�o o nie wiedzie� co. �mier�. By�o jasne, �e w miar� rozrostu kosmonautyki ludzie zaczn�.umiera� na planetach. Ksi�yc okaza� si� lojalny wobec zmar�ych. Pozwala skamienie�, obraca w lodowy pos�g, w mumi�, kt�rej lekko��, prawie niewa�ko�� odrealnia j� i ujmuje jakby wagi katastrofie. Natomiast na Marsie trzeba o nich dba�, niezw�ocznie, bo piaszczyste wichry przetn� ka�dy skafander w ci�gu paru dni, i nim wysoka susza zmumifikuje szcz�tki, wyjrz� z rozdartej tkaniny ko�ci, polerowane, szlifowane z zapami�taniem, a� obna�y si� szkielet, kt�ry, rozsypany, w tym obcym piasku, pod tym brudnym, obcym niebem, jest niemal wyrzutem sumienia, prawie zniewag�, jakby przywo��c tutaj rakietami, razem z �yciem, �miertelno��, ludzie zrobili co� niew�a�ciwego, co�, czego nale�y si� wstydzi�, co trzeba ukry�, zabra� gdzie�, pochowa�; wszystko bez sensu, rozumie si� � ale tak w tej chwili czu�.
O si�dmej by�a zmiana na stanowiskach kontroli lotu, a podczas zmiany wypada ju� i obcemu przyj��. Pochowa� swoje rzeczy do nesesera, nie by�o ich wiele, i wyszed�, pami�taj�c o tym, �e trzeba si� upewni�, czy roz�adunek �Cuiviera� idzie planowo. Do po�udnia mia� ju� wyzby� si� ca�ej swojej drobnicy, a by�o tam par� rzeczy wartych sprawdzenia. Na przyk�ad ch�odzenie osady pomocniczego reaktora. Zw�aszcza �e musia� wraca� z uszczuplon� za�og�. O tym, aby m�g� dosta� tu kogo� w zamian za Termana, nie by�o mowy. Po kr�tych schodach, wy�o�onych pianoplastykiem, z r�k� na dziwnie ciep�ej, jakby ogrzewanej por�czy, dosta� si� na pi�tro, i wszystko od razu si� zmieni�o tak ca�kowicie, jakby on te� sta� si� kim� innym otwieraj�c szerokie wahad�owe drzwi o matowych szybach.
By�o to jakby wn�trze wielkiej g�owy, z sze�ciorgiem wypuk�ych, ogromnych, szklanych oczu, wy�upionych w trzy strony �wiata. Tylko w trzy, bo za czwart� �cian� znajdowa�y si� anteny, a ca�a ta salka mog�a si� kr�ci� na osi niczym obrotowa scena. By�a te� w niejakim sensie scen�, na kt�rej odgrywano wci�� podobne sztuki start�w i l�dowa�, widocznych jak na d�oni, bo z odleg�o�ci kilometra, zza kolistych, szerokich pulpit�w, stanowi�cych jakby jedn� ca�o�� ze srebrzystoszarymi �cianami. By�o tu troch� jak w kontrolnej wie�y lotniska, a troch� jak na sali operacyjnej; przy �lepej �cianie masywnia� pod sko�nym kapturem g��wny komputer bezpo�redniej ��czno�ci ze statkami, kt�ry zawsze mruga� i cyka�, prowadz�c swoje milcz�ce monologi i wypluwaj�c kawa�ki dziurkowanych ta�m; by�y tu trzy rezerwowe stanowiska kontroli z mikrofonami, lampami punktowymi, fotelami na kulowych przegubach, i podobne do bulwiastych hydrant�w ulicznych podr�czne automaty, licz�ce kontroler�w; by� tu wreszcie, pod �cian�, ma�y, ale jak lalka zgrabny barek z cichutko sycz�cym ekspresem. Wi�c to tu znajdowa�o si� kawowe �r�de�ko! Swego �Cuiviera� nie m�g� st�d Pirx zobaczy�; postawi� go, jak mu przykaza�a kontrola, trzy mile dalej, poza wszystkimi betonami, bo tak si� tutaj przygotowywano na przyj�cie pierwszej najci�szej jednostki projektu, jakby nie by�a wyposa�ona w najnowsze astrolokacyjne i kosmonautyczne automatyki, kt�re, jak che�pili si� konstruktorzy ze stoczni (zna� prawie wszystkich), mog�y posadzi� ten �wier�milowy ogrom, t� �elazn� g�r� na powierzchni wielko�ci ogr�dka dzia�kowego. Wszyscy pracownicy portu, z trzech zmian, przyszli na t� uroczysto��, kt�ra zreszt� �adn� oficjaln� uroczysto�ci� nie by�a; �Ariel�, podobnie jak inne jednostki prototypowe, mia� wszak za sob� dziesi�tki pr�bnych lot�w i l�dowa� ksi�ycowych; co prawda, nigdy jeszcze nie wchodzi� z pe�nym obci��eniem w atmosfer�. Do l�dowania pozosta�o niespe�na p� godziny, wi�c Pirx przywita� si� z tymi, co nie mieli s�u�by, a potem i Seynowi u�cisn�� r�k�; odbiorniki pracowa�y ju�, na ekranach telewizyjnych chodzi�y rozmazane smugi z g�ry na d�, ale �wiate�ka pulpitu zbli�enia wszystkie jeszcze ja�nia�y niepokalan� zieleni� na znak, �e zosta�o mn�stwo czasu i nic si� nie dzieje. Romani, kierownik bazy Agathodaemona, zaproponowa� mu do kawy kieliszek koniaku, Pirx zawaha� si�, ale w ko�cu by� przecie� osob� ca�kiem prywatn� i � chocia� nieprzywyk�y do tak rannego u�ywania trunk�w � pojmowa�, �e chodzi im o symboliczne u�wietnienie chwili; czekano wszak od miesi�cy na te najci�sze jednostki, mia�y zdj�� z g�owy kierownictwu bezustanne k�opoty, bo dot�d wci�� toczy� si� wy�cig mi�dzy �ar�oczno�ci� budowy, kt�rej nie mog�a zaspokoi� flotylla Projektu, a wysi�kami przewo�nik�w, takich jak Pirx, �eby obraca� na trasie Mars � Ziemia tak sprawnie i szybko, jak si� tylko da�o. Teraz, po opozycji, obie planety zaczyna�y si� rozchodzi�, odleg�o�� dziel�ca je mia�a ju� przez ca�e lata rosn��, aby doj�� do przera�liwego maksimum setek milion�w kilometr�w; i w�a�nie w tym najgorszym dla Projektu okresie przybywa�o pot�ne wsparcie.
Wszyscy m�wili przyciszonymi g�osami, a kiedy. ziele� zgas�a i odezwa�y si� brz�czyki, nasta�a zupe�na cisza. Dzie� wstawa� typowo marsja�ski, ani chmurny, ani czysty, bez wyra�nego horyzontu, bez wyra�nego nieba, jak gdyby bez daj�cego si� oznaczy� i rachowa� czasu. Mimo dnia obrze�a kwadrat�w betonowych, le��ce p�asko w centrum Agathodaemona, obwiod�y pa�aj�ce linie, zapali�y si� tam automatycznie laserowe oznakowania, a kraw�dzie centralnej okr�g�ej tarczy z prawie czarnego betonu wyznacza�y b�yszcz�ce gwia�dziste jody. Kontrolerzy poprawili si� w fotelach, zreszt� i tak roboty mieli tyle co nic; za to g��wny komputer rozja�ni� swoje tarcze, jakby objawia� wszem wobec sw� nadzwyczajn� wa�no��, przeka�niki zacz�y gdzie� cichutko stuka� i z g�o�nika doszed� ich wyra�ny bas:
��Halo tam, Agathodaemon, tu �Ariel�, m�wi Klyne, jeste�my na optycznej, wysoko�� sze��set, za dwadzie�cia sekund prze��czymy si� na automaty, do zej�cia, odbi�r.
��Agathodaemon do �Ariela�! � rzek� skwapliwie Seyn; ma�y, z dziobatym profilkiem u sitka mikrofonu, dodusza� szybko papierosa � mamy was na wszystkich ekranach, na jakich mo�emy was mie�, k�ad�cie si� i schod�cie �adnie na d�, odbi�r!
�artuj� tu sobie � pomy�la� Pirx, kt�ry tego nie lubi�, mo�e by� przes�dny � no, wida� maj� procedury w ma�ym palcu.
���Ariel� do Agathodaemona: mamy trzysta, w��czamy automaty, schodzimy bez bocznego dryfu, zero na zero, jaka si�a wiatru?�� odbi�r.
��Agathodaemon do �Ariela�: wiatr 180/h, p�nocno � p�nocnozachodni, nic wam nie zrobi, odbi�r.
���Ariel� do wszystkich: schodz� na osi ruf owo, automaty przej�y stery, koniec.
Zapad�a cisza, tylko przeka�niki co� tam drobi�y po swojemu, a na ekranach ukaza� si� ju� wyra�nie bia�o p�on�cy punkt, rosn�cy szybko, jakby kto� wydyma� ba�k� ognistego szk�a. By�a to ziej�ca rufa statku, kt�ry schodzi� w samej rzeczy jak zawieszony na niewidzialnym pionie, bez najmniejszych drgnie�, bocznych przechy��w, bez �ladu zawirowa� � Pirxowi przyjemnie by�o na to patrze�. Ocenia� odleg�o�� na jakie� sto kilometr�w; przed pi��dziesi�cioma nie by�o sensu zagl�da� w niebo przez okna, mimo to zgrupowa�o si� ju� przy nich sporo obecnych z zadartymi w zenit g�owami.
Kontrola mia�a ci�g�� ��czno�� radiofoniczn� ze statkiem, ale po prostu nie by�o o czym m�wi�; za�oga le�a�a w komplecie na anty grawitacyjnych fotelach, wszystko robi�y automaty pod dyrekcj� g��wnego komputera rakietowego, i to on w�a�nie zadecydowa� o zmianie ci�gu atomowego na borowodorowy � przy sze��dziesi�ciu kilometrach wysoko�ci, a wi�c na samej granicy rzadkiej atmosfery. Teraz Pirx podszed� do �rodkowego, najwi�kszego okna i natychmiast zobaczy� w niebie, przez jego bladoszar� mgie�k�, ostrozielony ognik, mikroskopijny, ale wibruj�cy niezwyk�ym blaskiem � jak gdyby kto� nawierca� z wysoko�ci niebosk�on Marsa p�on�cym szmaragdem. Od tego r�wnomiernie pa�aj�cego punktu sz�y w r�ne strony blade smu�ki, by�y to jakie� wiechetka i strz�py chmur, a raczej tych niedonosk�w, kt�re w tutejszej atmosferze pe�ni�y zast�pczo ich obowi�zki. Schwytane w orbit� okr�towego odrzutu, zapala�y si� i rozpada�y jak sztuczne ognie. Statek r�s�, a w�a�ciwie wci�� tylko ros�a jego okr�g�a rufa. Powietrze najwyra�niej drga�o pod nim od �aru i przez to mog�o si� niedo�wiadczonemu zdawa�, �e i sama rakieta troch� chodzi na boki, ale Pirx zna� ten obraz zbyt dobrze, by si� omyli�. Jako� tak bez �adnego napi�cia, w spokoju sz�o wszystko, przypomnia� sobie pierwszy krok ludzki na Ksi�ycu, tam te� tak posz�o, jak po ma�le. Rufa by�a ju� zielon� pal�c� si� tarcz� z aureol� rozbryzg�w. Zerkn�� na g��wny altimetr nad pulpitami kontroli, bo przy tak du�ej jednostce mo�na si� �atwo by�o omyli� w szacunku wysoko�ci; jedena�cie, nie, dwana�cie kilometr�w dzieli�o �Ariela� do Marsa � oczywi�cie opada� coraz wolniej dzi�ki rosn�cemu ci�gowi hamowania.
Nagle sta�o si� kilka rzeczy naraz.
Obraz rufowych dysz �Ariela�, w koronie zielonych p�omieni, zadrga� inaczej ni� dot�d. W g�o�niku rozleg� si� jaki� niezrozumia�y be�kot, okrzyk, co� jakby �r�czna!�, a mo�e �raczej!� � jedno niepoj�te s�owo wykrzyczane ludzkim g�osem, tak odmiennym, �e chyba nie by� to Klyne. Ziele� buchaj�ca z rufy �Ariela� nagle zblad�a. By� to u�amek sekundy. W nast�pnym mgnieniu rozkrzaczy�a si� straszliwym, b��kitnobia�ym b�yskiem � i Pirx zrozumia� od razu, w dreszczu os�upienia, kt�ry przeszy� go od st�p do g��w, tak �e g�uchy, ogromny g�os, co wyrwa� si� z g�o�nika, nie zaskoczy� go wcale.
�Ariel� � sapni�cie.�� Zmiana procedury. Od meteorytu. Ca�a naprz�d na osi! Uwaga! Ca�y ci�g!
By� to automat. W tle tego g�osu kto� jakby krzycza�. W ka�dym razie Pirx prawid�owo zinterpretowa� zmian� barwy ognia wylotowego: borowodory zast�pi� pe�ny ci�g reaktor�w i olbrzymi statek, zahamowany jakby straszliwym uderzeniem niewidzialnej pi�ci, dygoc�c wszystkimi spojeniami, zatrzyma� si� � a przynajmniej tak to patrz�cym wygl�da�o � w rozrzedzonym powietrzu, tych pi�� czy cztery ledwo kilometry nad tarcz� kosmodromu. Chodzi�o o manewr niesamowity � zakazany przez wszystkie regu�y, postanowienia, wykraczaj�cy poza ca�� kosmolocj�: �eby powstrzyma� stutysi�czn� mas� � bo wszak trzeba by�o chy�o�� jej spadania wygasi� pierwej, nim mog�a na powr�t wystrzeli� wzwy�. Pirx zobaczy� w perspektywicznym skr�cie bok olbrzymiego cylindra. Rakieta straci�a pion. Przechyla�a si�. Zacz�a, niezwykle powoli, prostowa� si�, ale wychyli�o j� w drug� stron� jak gigantyczne wahad�o; ponowny przechy� �wier�milowego kad�uba w przeciwn� stron� by� ju� wi�kszy. Przy tak ma�ej szybko�ci utrata r�wnowagi by�a w tej amplitudzie nie do opanowania; dopiero w owych sekundach doszed� Pirxa krzyk g��wnego kontrolera:
���Ariel�, �Ariel�! Co robicie?! Co si� u was dzieje?!
Jak wiele rzeczy mog�o zaj�� w cz�stkach sekund! Pirx, przy r�wnoleg�ym, nie obsadzonym pulpicie, krzycza� ca�� piersi� w mikrofon:
��Klyne! Na r�czn�!!! Na r�czn� do l�dowania!!! Na r�czn�!!!
Wtedy nakry� ich nadchodz�cy przeci�g�y nieustanny grom. Dopiero teraz dobieg�a ich fala d�wi�kowa! Jak kr�tko musia�o wszystko trwa�! Stoj�cy u okien krzykn�li jednym g�osem. Kontrolerzy oderwali si� od pulpit�w.
�Ariel� spada� m�y�cem jak kamie�, �lepo wal�c w atmosfer� smugami zataczaj�cego si� ognia ruf; kr�ci� si� powoli, bezw�adny na podobie�stwo trupa, jak gdyby kto� olbrzymi� �elazn� wie�� cisn�� z nieba ku brudnym wydmom pustyni; wszyscy stali jak wryci, w g�uchej, straszliwej ciszy, bo ju� nic nie mo�na by�o zrobi�; g�o�nik niewyra�nie chrypia�, bormota� odleg�� wrzaw� czy hukiem morza, nie wiadomo by�o, czy to ludzkie g�osy, wszystko si� tam zlewa�o w jeden chaos; a bia�y, jakby sk�pany w blaskach, niesamowicie d�ugi cylinder gna� coraz szybciej w d�; wydawa�o si�, �e trafi sam� kontrol�; kto� przy Pirxie j�kn��. Skurczyli si� odruchowo.
Kad�ub wyr�n�� skosem w jedno z niskich obmurowa� poza tarcz�, z�ama� si� na dwoje i z jak�� dziwaczn� powolno�ci� p�kaj�c dalej, �e buchn�o szcz�tkami na wszystkie strony, zary� si� w piach; w oka mgnieniu powsta�a tam na dziesi�� pi�ter wysoka chmura, w kt�rej zagrzmia�o, zagruchota�o, trysn�o ognistymi szwami, ponad zgrzywion� zas�on� wyrzuconego piasku wychyn�� o�lepiaj�co bia�y wci�� dzi�b statku, oderwa� si� od reszty, przelecia� kilkaset metr�w w powietrzu, poczuli jedno, drugie, trzecie pot�ne uderzenie, te wstrz�sy gruntu by�y tak mocne, jak przy trz�sieniu ziemi. Ca�y budynek podnios�o, poszed� w g�r� i opad� niczym ��dka na fali. Potem w piekielnym rumorze roz�amywanego �elastwa wszystko zakry�a przed nimi br�zowoczarna �ciana dymu i kurzu. I to by� koniec �Ariela�. Gdy biegli po schodach do komory wyj�ciowej, Pirx, jeden z pierwszych w kombinezonie, nie mia� w�tpliwo�ci � z takiego zderzenia nikt nie m�g� wyj�� �ywy.
Potem biegli zataczaj�c si� pod uderzeniami wichury; z daleka, od strony klosza, pokaza�y si� pierwsze pojazdy g�sienicowe i hovercrafty. Ale ju� nie trzeba si� by�o spieszy�. Nie by�o do czego. Pirx sam nie wiedzia�, jak i kiedy wr�ci� do budynku kontroli � z obrazem krateru i zgniecionego kad�uba w os�upia�ych oczach, tak �e na dobre ockn�� si� dopiero, ujrzawszy w �ciennym lustrze w�asn� poszarza�� i jakby �ci�gni�t� nagle twarz.
W po�udnie powo�ano komisj� rzeczoznawc�w do zbadania przyczyn katastrofy. Ekipy robocze koparkami i d�wigami rozw��czy�y jeszcze dzwona ogromnego kad�uba, jeszcze nie dotarto do wrytej g��boko w grunt, zmia�d�onej ster�wki, mieszcz�cej automaty Kontroli, kiedy z Wielkiej Syrty przylecia�a grupa specjalist�w � jednym z tych dziwacznych ma�ych helikopter�w o gigantycznych �mig�ach, zdatnych do lotu jedynie w rozrzedzonym powietrzu Marsa. Pirx nie w�azi� nikomu w drog� i nikogo o nic nie pyta�, bo a� nazbyt dobrze rozumia�, �e sprawa jest wyj�tkowo ciemna. W toku normalnej procedury l�dowania, podzielonej na u�wi�cone etapy i zaprogramowanej niczym rozk�ad jazdy niezawodnych poci�g�w, bez �adnej widocznej przyczyny g��wny komputer �Ariela� zgasi� borowodorowy ci�g, wyrzuci� has�a przypominaj�ce szcz�tkowy alarm meteorytowy i prze��czy� nap�d na ucieczk� od planety ca�� moc�; stateczno�ci, utraconej podczas tego karko�omnego manewru, nie m�g� ju� odzyska�. O czym� podobnym nie wspomina�a historia astrolocji i nasuwaj�ce si� przypuszczenia � �e komputer zwyczajnie zawi�d�, �e si� w nim jakie� obwody pozwiera�y, poprzepala�y � wygl�da�y zgo�a nieprawdopodobnie, poniewa� sz�o o jeden z dw�ch program�w � startu i l�dowania � zabezpieczonych przed awariami tak� liczb� zabezpiecze�, �e ju� raczej przychodzi�o my�le� o sabota�u. G�owi� si� nad tym w pokoiku, kt�ry Seyn odda� mu poprzedniej nocy do dyspozycji, umy�lnie nie wysuwaj�c nosa za drzwi, �eby si� nie narzuca�, tym bardziej �e mia� przecie� za kilkana�cie godzin wystartowa�, a nic takiego nie przychodzi�o mu do g�owy, z czym powinien by pospieszy� do komisji. Okaza�o si� jednak, �e nie zapomniano o nim; kilka minut przed pierwsz� zajrza� do niego Seyn. By� z nim i Romani; czeka� na korytarzu; wychodz�c, Pirx w pierwszej chwili nie pozna� go; kierownik kompleksu Agathodaemona wyda� mu si� jednym z mechanik�w; mia� na sobie osmolony, pokryty zaciekami kombinezon, twarz jakby zmala�� z wyczerpania, lewy k�t ust drga� mu co chwila, lecz g�os pozosta� ten sam; poprosi� Pirxa, w imieniu komisji, do kt�rej nale�a�, by od�o�y� start �Cuiviera�.
��Naturalnie� je�eli jestem potrzebny � Pirx by� zaskoczony; zbiera� my�li.�� Musz� tylko uzyska� zezwolenie Bazy.
��Za�atwimy to sami, je�li si� pan zgadza.
Nikt ju� nic nie powiedzia�; poszli we trzech do g��wnego �bombla�, gdzie w d�ugim, niskim pomieszczeniu kierownictwa siedzia�o dwudziestu kilku rzeczoznawc�w � kilku miejscowych, wi�kszo�� przylecia�a z Wielkiej Syrty. Jako �e by�a pora obiadowa, a sz�o o ka�d� godzin�, przyniesiono im zimnego jedzenia z bufetu i tak, przy herbacie, nad talerzykami, przez co wszystko wygl�da�o dziwnie jako� nieoficjalnie, a prawie i niepowa�nie, zacz�y si� obrady. Pirx oczywi�cie domy�la� si�, czemu przewodnicz�cy, in�ynier Hoyster, jego jako pierwszego poprosi� o opis katastrofy. By� on jedynym ponad wszelk� w�tpliwo�� niestronniczym �wiadkiem, bo nie nale�a� ani do zespo�u kontroli lot�w, ani do za�ogi Agathodaemona. Gdy Pirx doszed� w zeznaniu do swej reakcji, Hoyster przerwa� mu po raz pierwszy.
��Wi�c pan chcia�, �eby Klyne wy��czy� ca�� automatyk� i stara� si� l�dowa� sam, tak?
��Tak.
��A mo�na wiedzie�, czemu?
Pirx nie zwleka� z odpowiedzi�.
��Mia�em to za jedyn� szans�.
��Tak. A nie przypuszcza� pan, �e przej�cie na sterowanie r�czne mo�e spowodowa� utrat� stateczno�ci?
��Ju� by�a stracona. To mo�na zreszt� sprawdzi�, s� przecie� ta�my.
��Oczywi�cie. Chcieli�my najpierw wytworzy� sobie obraz og�lny. A� jakie jest pana osobiste zdanie?
��O przyczynie�?
��Tak. Poniewa� na razie nie tyle obradujemy, co informujemy si�. Cokolwiek pan powie, nie b�dzie szczeg�lnie wi���ce; cenne mo�e si� okaza� ka�de przypuszczenie, nawet ryzykowne.
��Rozumiem. Co� si� sta�o z komputerem. Nie wiem � co, i nie wiem te�, jak to mo�liwe. Gdybym tam nie by� sam, nie uwierzy�bym w to, ale by�em i s�ysza�em. To on odwr�ci� procedur� � i da� meteorytowe ostrze�enie, jakkolwiek w poronny spos�b. Brzmia�o to mniej wi�cej jak: �meteoryty � uwaga, ca�a na osi naprz�d�. A poniewa� nie by�o �adnych meteoryt�w��� Pirx wzruszy� ramionami.
��Ten model � �Ariela� � jest udoskonalon� wersj� komputera AIBM 09 � zauwa�y� Boulder, elektronik, kt�rego Pirx zna�, bo styka� si� z nim przelotnie w Wielkiej Syrcie.
Pirx skin�� g�ow�.
��Wiem o tym. Dlatego powiedzia�em, �e nie uwierzy�bym, gdybym tego nie widzia� na w�asne oczy. Ale to si� sta�o.
��Jak pan s�dzi, komandorze, czemu Klyne nic nie zrobi�? � spyta� Hoyster.
Pirx poczu� wewn�trzny ch��d i nim odpowiedzia�, spojrza� w obie strony � na wszystkich. Pytanie takie musia�o pa��. Wola�by jednak nie by� pierwszym, kt�ry mia� mu sprosta�.
��Tego nie wiem.
��Naturalnie. Ale wieloletnie do�wiadczenie pozwala panu postawi� si� na jego miejscu�
��Postawi�em si�. Zrobi�bym to, do czego pr�bowa�em go sk�oni�.
��A on?
��Nie by�o �adnej odpowiedzi. Ha�as, jakby krzyki. Trzeba b�dzie bardzo dok�adnie przes�ucha� ta�my, ale obawiam si�, �e to da niewiele.
��Panie komandorze � rzek� cicho, ale dziwnie powoli, jakby ostro�nie dobieraj�c s��w, Hoyster � pan orientuje si� w sytuacji, nieprawda�? Dwie nast�pne jednostki tej samej klasy, z takim samym uk�adem sterowania, znajduj� si� obecnie na linii Aresterra; �Anabis� przyb�dzie za trzy tygodnie, ale �Ares� ju� za dziewi�� dni. Bez wzgl�du na zobowi�zania wobec tych, co zgin�li, mamy wi�ksze wobec �ywych. Niew�tpliwie przemy�la� pan ju�, w ci�gu tych pi�ciu godzin, wszystko, co zasz�o. Nie mog� pana do tego zmusi�, ale prosz�, �eby pan to nam wyjawi�.
Pirx poczu�, �e blednie. Tego, co chcia� powiedzie� Hoyster, domy�li� si� z jego pierwszych s��w i ogarn�o go niezrozumia�e wra�enie, rodem z nocnego snu: aura zaciek�ego, rozpaczliwego milczenia, w kt�rym walczy� z przeciwnikiem bez twarzy i zabijaj�c go razem z nim gin��. By�o to mgnienie. Przem�g� si� i spojrza� Hoysterowi w oczy.
��Rozumiem � powiedzia�. � Klyne i ja nale�ymy do dw�ch r�nych generacji. Kiedy zaczyna�em lata�, zawodno�� procedur automatycznych by�a daleko wi�ksza� To si� utrwala w zachowaniu. My�l�, �e� ufa� im do ko�ca.
��S�dzi�, �e komputer dysponuje lepszym rozeznaniem? �e opanuje sytuacj�?
��Nie musia� liczy� na to, �e j� opanuje� a tylko, �e je�li nie potrafi, tym bardziej nie dokona tego cz�owiek.
Pirx odetchn��. Powiedzia�, co my�la�, nie rzucaj�c cienia na m�odszego � kt�ry ju� nie �y�.
��Czy, pod�ug pana, istnia�y szans� ocalenia statku?
��Nie wiem. By�o bardzo ma�o czasu. �Ariel� by� bliski utraty szybko�ci.
��Czy pan l�dowa� kiedy� w takich warunkach?
��Tak. Ale statkiem o ma�ej masie � i na Ksi�ycu. Im d�u�sza i ci�sza jest rakieta, tym trudniej odzyska� stateczno�� przy utracie szybko�ci, zw�aszcza gdy si� zaczyna przechy�.
��Czy Klyne s�ysza� pana?
��Nie wiem. Powinien by� s�ysze�.
��Czy przej�� stery?
Pirx otwiera� ju� usta, by powiedzie�, �e na to jest dow�d w rejestrach, ale zamiast tego odpar�:
��Nie.
��Sk�d pan to wie?�� to by� Romani.
��Pod�ug kontroli. �Procedura automatyczna� �wieci�a si� przez ca�y czas. Zgas�a dopiero, gdy statek si� rozbi�
��A czy pan nie uwa�a, �e Klyne nie mia� ju� czasu?�� spyta� Seyn. By�o co� osobliwego w tym, �e tak si� do niego zwr�ci� � chocia� byli na �ty�. Jakby powsta� mi�dzy nimi nag�y dystans. Wrogo��?
��Sytuacj� mo�na wymodelowa� matematycznie i wtedy oka�e si�, czy by�a jaka� szansa � Pirx stara� si� o rzeczowo��. � Ja tego nie mog� wiedzie�.
��Ale gdy przechy� przekroczy� 45 stopni, stateczno�� by�a nie do odzyskania � upiera� si� Seyn.�� Czy nie tak?
��Na moim �Cuivierze� niekoniecznie. Ci�g mo�na powi�kszy� � poza dopuszczaln� granic�.
��Przeci��enie powy�ej dwudziestu kilku mo�e zabi�.
��Zapewne. Ale upadek z pi�ciu kilometr�w musi. Na tym si� ta kr�tka polemika zako�czy�a. Pod lampami, p�on�cymi mimo dnia, k�ad� si� p�asko dym. Palili.
��Pod�ug pana, Klyne m�g� przej�� stery, ale nie zrobi� tego. Tak?�� wr�ci� do swego w�tku przewodnicz�cy Hoyster.
��Prawdopodobnie m�g�.
��Czy nie uwa�a pan za mo�liwe, �e swoj� interwencj� zbi� pan go z tropu?�� odezwa� si� zast�pca Seyna, cz�owiek z Agathodaemona, kt�rego Pirx nie zna�. Tutejsi byli przeciwko niemu? I to m�g� zrozumie�.
��Uwa�am to za mo�liwe. Tym bardziej �e tam, w sterowni, ludzie krzyczeli co�. Tak to wygl�da�o.
��Na panik�? � spyta� Hoyster.
��Nie odpowiem na to pytanie.
��Dlaczego?
��Prosz� przes�ucha� ta�my. To nie s� �cis�e dane � ha�as, kt�ry mo�na sobie rozmaicie t�umaczy�.
��Czy kontrola naziemna mog�a, pod�ug pana opinii, co� jeszcze zrobi�? � pyta� z kamienn� twarz� Hoyster. Wygl�da�o na to, �e wewn�trz komisji zachodzi roz�am. Hoyster by� z Wielkiej Syrty.
��Nie. Nic.
��Temu, co pan powiedzia�, zaprzecza pana w�asny post�pek.
��Nie. Kontrola nie ma prawa miesza� si� do decyzji dow�dcy � w podobnej sytuacji. W sterowni mo�e ona inaczej wygl�da� ni� na dole.
��Przyznaje pan wi�c, �e pan dzia�a� wbrew przyj�tym zasadom?�� raz jeszcze odezwa� si� zast�pca Seyna.
��Tak.
��Dlaczego?�� pyta� Hoyster.
��Zasady nie s� dla mnie �wi�te. Robi� zawsze to, co uwa�am za w�a�ciwe pod�ug w�asnego zdania. Zdarzy�o mi si� ju� za to odpowiada�.
��Przed kim?
��Przed Trybuna�em Izby Kosmicznej.
��Ale zosta� pan oczyszczony od zarzut�w oskar�enia?�� zauwa�y� Boulder. Wielka Syrta � i Agathodaemon. To by�o prawie wyra�ne.
Pirx milcza�.
��Dzi�kuj� panu.
Przesiad� si� na stoj�ce z boku krzes�o, bo zeznawa� z kolei Seyn, potem jego zast�pca. Nim sko�czyli, przyniesiono pierwsze ta�my z budynku kontroli lot�w. Przychodzi�y te� telefoniczne meldunki z prac we wraku �Ariela�. Ju� by�o pewne, �e nikt nie pozosta� przy �yciu, ale do sterowni nie dostali si�: wesz�a na jedena�cie metr�w w g��b gruntu. Przes�uchiwanie ta�m, protoko�owanie zezna� trwa�o bez przerwy do si�dmej. Potem zrobiono godzinn� przerw�. Syrtyjczycy z Seynem pojechali na miejsce katastrofy. Romani w przej�ciu zatrzyma� Pirxa.
��Komandorze�
��S�ucham
��Pan nie ma tu do nikogo�
��Prosz� tak nie m�wi�. Stawka jest zbyt wysoka � przerwa� mu Pirx.
Tamten pokiwa� g�ow�.
��Zostanie pan, na razie, na siedemdziesi�t dwie godziny. Za�atwili�my to ju� z Baz�.
��Z Ziemi��? � Pirx by� zaskoczony.�� Nie wydaje mi si�, �ebym m�g� jeszcze pom�c�
��Hoyster, Rahaman i Boulder chc� dokooptowa� pana do sk�adu komisji. Nie odm�wi pan? Sami ludzie Syrty.
��Cho�bym chcia�, nie mog� � odpowiedzia� i na tym si� rozstali.
O dziewi�tej wieczorem zebrali si� ponownie. Pe�ne przes�uchanie ta�m by�o dramatyczne � a jeszcze bardziej film, kt�ry przysz�o obejrze�, pokazuj�cy wszystkie fazy katastrofy, od pojawienia si� w zenicie zielonej gwiazdy �Ariela�. Hoyster podsumowa� potem tymczasowe wyniki bada� � bardzo lakonicznie.
��Wygl�da istotnie na to, �e zawi�d� komputer. Je�li nie og�osi� normalnym trybem meteorytowego alarmu � zachowa� si� tak, jakby �Ariel� le�a� na kolizyjnym kursie z jak�� mas�. Rejestraty wykazuj�, �e przekroczy� dozwolon� moc ci�gu o trzy jednostki. Dlaczego to zrobi�, nie wiemy. Mo�e wyja�ni co� sterownia � mia� na my�li ta�my rejestruj�ce �Ariela�; Pirx by� tu sceptykiem.�� Tego, co si� dzia�o w sterowni w ostatnich chwilach, nie mo�na zrozumie�. W ka�dym razie komputer nie zawi�d� pod wzgl�dem operacyjnego tempa � w szczycie kryzysu podejmowa� decyzje z pe�n� sprawno�ci�, bo iterowa� w nanosekundach wszystkie swoje polecenia dla agregat�w. Tak�e agregaty pracowa�y bez zarzutu do ko�ca. To ca�kiem pewne. Nie wykryli�my absolutnie niczego, co by mog�o �wiadczy� o zewn�trznym lub wewn�trznym zagro�eniu procedury wdro�onego l�dowania. Od godziny 7,03 do 7,08 przebiega�o doskonale. Decyzja komputera � odwr�cenia procedury i pr�by poronnego startu � nie daje si�, jak dot�d, niczym wyja�ni�. Kolego Boulder?
��Nie rozumiem tego.
��B��d programowania?
��Wykluczony. �Ariel� l�dowa� tym programem szereg razy � osiowo i we wszystkich mo�liwych dryfach.
��Ale na Ksi�ycu. Tam jest mniejsze ci��enie.
��To mo�e mie� pewne znaczenie dla agregat�w mocy, ale nie dla zespo��w informacji. A moc nie zawiod�a.
��Kolego Rahaman?
��Nie znam dobrze tego programu.
��Ale model komputera pan zna?
��Tak.
��Co mo�e przerwa� tok procedury l�dowania, je�eli nie ma przyczyn zewn�trznych?
��Nic.
��Nic?
��Bomba pod�o�ona pod komputer � zapewne� Pad�y wreszcie te s�owa. Pirx s�ucha� z najwi�ksz� uwag�. Szumia�y ekshaustory, dym zg�szcza� si� przy ich wylotach pod sufitem.
��Sabota�?
��Komputer dzia�a� do ko�ca, jakkolwiek w spos�b dla nas niepoj�ty � zauwa�y� Kerhoven, jedyny intelektronik w komisji, kt�ry by� miejscowym cz�owiekiem.
��No� bomba, tak to tylko powiedzia�em � wycofa� si� Rahaman.�� Procedur� g��wn�, wi�c l�dowania albo startu, mo�e przerwa� w normie, je�li komputer jest sprawny, tylko co� nadzwyczajnego. Wypadni�cie mocy�
��Moc by�a.
��Ale w zasadzie komputer mo�e przerwa� g��wn� procedur�?
Przewodnicz�cy wiedzia� to przecie�. Pirx rozumia�, �e nie m�wi teraz do nich: m�wi� to, co mia�a us�ysze� Ziemia.
��Teoretycznie mo�e. Praktycznie � nie. Od czasu powstania kosmonautyki nie zdarzy� si� alarm meteorytowy w toku l�dowania. Meteoryt mo�na wszak wykry� w zbli�aniu. Wtedy l�dowanie po prostu si� odracza.
��Ale nie by�o przecie� �adnych meteoryt�w?
��Nie.
To by� koniec �lepej uliczki. Przez chwil� panowa�a cisza. Ekshaustory szumia�y. By�o ju� ciemno za okr�g�ymi oknami. Marsja�ska noc.
��Potrzebujemy ludzi, kt�rzy budowali ten model i kt�rzy go obci��yli testowo � rzek� wreszcie Rahaman.
Hoyster skin�� g�ow�. Przegl�da� podany mu przez telefonistk� meldunek.�� Do sterowni dotr� za jak�� godzin� � rzek�. A potem, podnosz�c g�ow�: � Macross i van der Voyt wezm� jutro udzia� w obradach.
Nast�pi�o poruszenie. Byli to g��wny dyrektor i g��wny konstruktor stoczni, kt�ra budowa�a stutysi�czniki.
��Jutro?�� Pirxowi zdawa�o si�, �e si� przes�ysza�.
��Tak. Nie tutaj, oczywi�cie. B�d� obecni � telewizyjnie. Dzi�ki bezpo�redniej ��czno�ci. Oto depesza � podni�s� meldunek.
��Ale��! Jakie jest teraz op�nienie?�� spyta� kto�.
��O�miominutowe.
��Jak�e oni to sobie wyobra�aj�? B�dziemy czekali w niesko�czono�� na ka�d� replik� � rozleg�y si� g�osy.
Hoyster wzruszy� ramionami.
��Musimy si� podporz�dkowa�. Pewno, �e to b�dzie k�opotliwe. Opracujemy odpowiedni� procedur�
��Odraczamy obrady do jutra?�� spyta� Romani.
��Tak. Zbierzemy si� o sz�stej rano. B�d� ju� rejestraty ze sterowni.
Pirx, kt�remu Romani zaoferowa� nocleg u siebie, by� z tego rad. Wola� nie styka� si� z Seynem. Rozumia� jego zachowanie, cho� go nie pochwala�. Nie bez trudu ulokowano wszystkich Syrtyjczyk�w i o p�nocy Pirx zosta� sam w male�kiej klitce, kt�ra s�u�y�a kierownikowi za podr�czn� bibliotek� i prywatny gabinet roboczy. Po�o�y� si� w ubraniu na rozstawionym mi�dzy teodolitami ma�ym ��ku polowym, z r�kami pod g�ow�, wpatrzony w sufit, i le�a� tak z nieruchomymi oczami, prawie nie oddychaj�c.
Rzecz dziwna, tam, w�r�d obcych ludzi, prze�ywa� katastrof� jak gdyby z zewn�trz, jako jeden z wielu �wiadk�w; nie by� do ko�ca zaanga�owany nawet w�wczas, gdy wyczuwa� niech�� i animozj� za pytaniami � wisz�ce w powietrzu oskar�enie intruza o to, �e chce zdominowa� miejscowych specjalist�w � nawet kiedy Seyn stawa� przeciw niemu; by�o to wszystko wci�� na zewn�trz, osadzone w naturalnym wymiarze nieuchronnego: tak musia�o by� w podobnych okoliczno�ciach. Got�w by� odpowiada� za to, co zrobi�, ale zgodnie z racjonalnymi przes�ankami, wi�c nie czu� si� odpowiedzialny za nieszcz�cie. By� wstrz��ni�ty, zachowa� jednak spok�j, pozosta� w nim do ko�ca obserwator, niezupe�nie poddany wypadkom, bo uk�ada�y si� systematycznie � przy ca�ej niezrozumia�o�ci mo�na je by�o sekcjonowa�, wystyg�e, porozdzielane, w uchwycie, jaki nadawa� sam oficjalny tok obrad. Teraz to wszystko si� rozpad�o. Nie my�la� nic, nie przywo�ywa� �adnych obraz�w, powtarza�y si� same z siebie, od pocz�tku: ekrany telewizyjne, na nich � wej�cie statku w przymarsie, wyhamowanie kosmicznej zmiany ci�g�w; by� jakby wsz�dzie naraz, w kontroli i w sterowni, zna� te g�uche udary, te dudnienia rozbiegaj�ce si� po kilu i wr�gach, kiedy wielk� moc zast�powa�a dygotliwa praca borowodor�w, bas, kt�rym turbopompy zapewnia�y, �e t�ocz� paliwo, wsteczny ci�g, opadanie ruf�, majestatycznie powolne, ma�e poprawki boczne i to za�amanie si�, ten grom nag�ego obrotu ci�g�w, gdy pe�na moc zn�w wskoczy�a w dysze, wibracja, destabilizacja, rakieta wychwytywana rozpaczliwie, id�ca wahad�em, ko�ysz�ca si� jak pijana wie�a, nim run�a z wysoko�ci ju� bezw�adna, ju� martwa, niesterowna, �lepa jak kamie�, upadek i zgruchotanie g�ry � a on by� wsz�dzie. By� jakby samym walcz�cym statkiem i odczuwaj�c bole�nie zupe�n� niedost�pno��, ostateczne zamkni�cie tego, co si� sta�o, jednocze�nie powraca� do u�amkowych chwil, jakby z ponawiaj�cym si� w milczeniu pytaniem, szukaj�c tego, co zawiod�o. To, czy Klyne usi�owa� przej�� stery, by�o teraz ju� bez znaczenia. W gruncie rzeczy kontrola by�a bez zarzutu, chocia� tam sobie �artowali, ale to mog�o urazi� tylko przes�dnego czy te� ukszta�towanego w czasach, w kt�rych nie mo�na sobie by�o pozwoli� na niefrasobliwo��. Rozumowo wiedzia�, �e nic w tym z�ego. Le�a� na wznak, a jakby sta� przy sko�nym oknie, celuj�cym w zenit, kiedy ziele� iskrz�cej si� gwiazdy borowodor�w poch�on�� straszny s�oneczny blask, tym pulsem tak charakterystycznym dla atomowej mocy, w dyszach, co ju� poczyna�y stygn�� � przez to w�a�nie nie wolno wprowadza� ca�ej tak gwa�townie � rakieta zahu�ta�a si� najpierw jak serce dzwonu ko�ysanego oszala�ymi r�kami i k�oni�a si� swoj� niesamowit� d�ugo�ci�, bo by�a tak ogromna, jakby samymi rozmiarami, samym rozmachem wielko�ci wysz�a poza granic� wszelkich zagro�e� � tak samo musieli my�le�, przed wiekiem, pasa�erowie,Titanica�.
Nagle wszystko to zgas�o, jakby si� zbudzi�. Wsta�, umy� twarz, r�ce, otworzy� neseser, wyj�� pi�am�, pantofle, szczoteczk� do z�b�w, i trzeci raz tego dnia zobaczy� siebie w lustrze umywalki � jak kogo� obcego.
Mi�dzy trzydziestk� a czterdziestk�, bli�ej drugiej: smuga cienia � kiedy ju� przychodzi akceptowa� warunki nie podpisanego kontraktu, narzuconego bez pytania, kiedy wiadomo, �e to, co obowi�zuje innych, odnosi si� i do ciebie, �e z tej regu�y nie ma wyj�tk�w: chocia� to przeciwne naturze, nale�y si� jednak starze�. Dot�d robi�o to po kryjomu cia�o � tego ju� nie do��. Wymagana jest zgoda. M�odzie�czy wiek ustanawia jako regu�� gry � nie, jako jej fundament � niezmienno�� w�asn�: by�em dziecinny, niedoros�y, ale ju� jestem prawdziwym sob� i taki zostan�. Ten nonsens jest przecie� podstaw� egzystencji. W odkryciu bezzasadno�ci tego ustalenia zrazu tkwi wi�cej zdziwienia ni� l�ku. Jest to poczucie oburzenia tak mocne, jakby� przejrza� i dostrzeg�, �e gra, do jakiej ci� wci�gni�to, jest oszuka�cza. Rozgrywka mia�a by� ca�kiem inna; po zaskoczeniu, gniewie, oporze zaczyna si� powolne pertraktacje z samym sob�, z w�asnym cia�em, kt�re mo�na by wys�owi� tak: bez wzgl�du na to, jak p�ynnie i niepostrze�enie starzejemy si� fizycznie, nigdy nie jeste�my zdolni dostosowa� si� umys�owo do takiej ci�g�o�ci. Nastawiamy si� na trzydzie�ci pi��, potem na czterdzie�ci lat, jakby ju� w tym wieku mia�o si� zosta�, i trzeba potem przy kolejnej rewizji prze�amania samoob�udy, natrafiaj�cego na taki op�r, �e impet powoduje jak gdyby nazbyt daleki skok. Czterdziestolatek pocznie si� wtedy zachowywa� tak, jak sobie wyobra�a spos�b bycia cz�owieka starego. Uznawszy raz nieuchronno��, kontynuujemy gr� z ponur� zaciek�o�ci�, jakby chc�c przewrotnie zdublowa� stawk�; prosz� bardzo, je�li ten bezwstyd, to cyniczne, okrutne ��danie, ten oblig ma by� wyp�acony, je�eli musz� p�aci�, chocia� nie godzi�em si�, nie chcia�em, nie wiedzia�em, masz wi�cej, ni� wynosi zad�u�enie � pod�ug tej zasady, brzmi�cej humorystycznie, gdy j� tak nazwa�, usi�ujemy przelicytowa� przeciwnika. B�d� ci tak od razu stary, �e stracisz kontenans. Chocia� tkwimy w smudze cienia, prawie za ni�, w fazie tracenia i oddawania pozycji, w samej rzeczy wci�� walczymy jeszcze, bo stawiamy oczywisto�ci op�r, i przez t� szamotanin� psychicznie starzejemy si� skokami. To przeci�gamy, to nie doci�gamy, a� ujrzymy, jak zwykle zbyt p�no, �e ca�a ta potyczka, te samostrace�cze przebicia, rejterady, butady te� by�y niepowa�ne. Starzejemy si� bowiem jak dzieci, to znaczy odmawiaj�c zgody na to, na co zgoda nasza jest z g�ry niepotrzebna, bo zawsze tak jest, gdzie nie ma miejsca na sp�r ani walk� � podszyt� nadto za�ganiem. Smuga cienia to jeszcze nie memento mori, ale miejsce pod niejednym wzgl�dem gorsze, bo ju� wida� z niego, �e nie ma nietkni�tych szans. To znaczy: tera�niejsze nie jest ju� �adna zapowiedzi�, poczekalni�, wst�pem, trampolin� wielkich nadziei, bo niepostrze�enie odwr�ci�a si� sytuacja. Rzekomy trening by� nieodwo�aln� rzeczywisto�ci�; wst�p � tre�ci� w�a�ciw�; nadzieje � mrzonkami; nie obowi�zuj�ce za�, prowizoryczne, tymczasowe i byle jakie � jedyn� zawarto�ci� �ycia. Nic z tego, co si� nie spe�ni�o, ju� na pewno si� nie spe�ni; i trzeba si� z tym pogodzi� milcz�c, bez strachu, a je�li si� da � i bez rozpaczy.
Jest to wiek krytyczny dla kosmonaut�w � dla nich jak dla nikogo, bo w tym zawodzie ka�dy, kto nie jest sprawny doskonale, od razu nie jest nic wart. Jak powiadaj� czasem fizjologowie, wymagania stawiane przez kosmologi� s� zbyt wielkie, nawet dla najsprawniejszych ciele�nie i duchowo; odpadaj�c od czo��wki, traci si� tu wszystko naraz. Komisje lekarskie s� bezwzgl�dne w spos�b przera�aj�cy dla jednostek, ale konieczny, bo nikomu nie mo�na pozwoli� na �mier� ani na zawa� u ster�w. Ludzie z pozoru pe�ni si� schodz� z pok�ad�w i za jednym zamachem widz� si� u kresu; lekarze s� tak przyzwyczajeni do wybieg�w, do rozpaczliwej dysymulacji, �e wykrycie jej nie poci�ga za sob� �adnych konsekwencji dyscyplinarnych, moralnych, niczego; prawie nikt nie mo�e przeci�gn�� okresu czynnej s�u�by poza pi��dziesi�tk�. Przeci��enia s� najwi�kszym wrogiem m�zgu; mo�e za sto albo za tysi�c lat to si� zmieni; na razie perspektywa ta zadr�cza podczas miesi�cy lotu ka�dego � w smudze cienia.
Klyne by� kosmonaut� nast�pnej generacji, a jego, Pirxa, wiedzia� o tym, m�odsi nazywali �wrogiem automat�w�, �konserwatyst��, �mamutem�. Niekt�rzy z jego r�wie�nik�w ju� nie latali; pod�ug uzdolnie� i mo�liwo�ci przekwalifikowywali si� na wyk�adowc�w, cz�onk�w Izby Kosmicznej, szli na synekury po stoczniach, zasiadali w radach nadzorczych, zajmowali si� swoimi ogr�dkami. Na og� trzymali si�; odgrywali nie�le swoje pogodzenie si� z nieuchronnym � ale B�g wie, ile to niejednego kosztowa�o. A zdarza�y si� i post�pki nieodpowiedzialne, wynikaj�ce z niezgody, bezsilnej odmowy, z pychy i w�ciek�o�ci, z poczucia niesprawiedliwie doznanego nieszcz�cia. Wariat�w nie zna� ten zaw�d; ale jednostki zbli�a�y si� niebezpiecznie w stron� ob��du, cho� nie przekracza�y ostatniej granicy; jednakowo�, pod rosn�cym ci�nieniem nadci�gaj�cego, bywa�y wyskoki, co najmniej � dziwaczne� O, tak, zna� te r�ne dziwactwa, aberracje, przes�dy, kt�rym ulegali i obcy, i ci, z kt�rymi z�y� si� przez lata, za kt�rych kiedy�, zdawa�o si�, m�g� r�czy�. S�odka ignorancja nie jest przywilejem fachu, w kt�rym tyle rzeczy trzeba wiedzie� koniecznie; ka�dego dnia ginie w m�zgu nieodwracalnie kilka tysi�cy neuron�w i ju� przed trzydziestk� rozpoczyna si� ten szczeg�lny, niewyczuwalny, ale nieustaj�cy wy�cig, rywalizacja mi�dzy s�abni�ciem funkcji podmywanej atrofi� � i jej doskonaleniem zawdzi�czanym rosn�cemu do�wiadczeniu; tak powstaje chwiejna r�wnowaga, balans i�cie akrobatyczny, z kt�rym przychodzi �y� � i lata�. I �ni�. Kogo zabija� tyle razy poprzedniej nocy? Czy nie mia�o to jakiego� szczeg�lnego znaczenia? K�ad�c si� na polowym ��eczku, kt�re zatrzeszcza�o pod jego ci�arem, pomy�la�, �e, by� mo�e, nie uda mu si� zasn��; nie zna� dot�d bezsenno�ci, ale kiedy� musia�a przecie� nadej��. Ta my�l zaniepokoi�a go dziwacznie. Bezsennej nocy nie obawia� si� wcale, a tylko taka krn�brno�� cia�a, oznaczaj�ca rozpanoszenie si� tego, co by�o dot�d niezawodne, nawet jako mo�liwo�� nabra�a w tym momencie sensu nieomal kl�ski. Nie �yczy� sobie po prostu le�enia z otwartymi oczami, wbrew woli, wi�c chocia� by�o to g�upie, usiad�, bezmy�lnie spojrza� na swoj� zielon� pi�am� i zwr�ci� oczy na p�ki z ksi��kami. Nie spodziewa� si� na nich niczego ciekawego i zaskoczy� go rz�d grubych tom�w ponad zdzioban� cyrklami rysownic�. Sta�a tam, w rozwini�tym szyku, ca�a niemal historia areologii, wi�kszo�� tych ksi��ek zna�, bo te same egzemplarze tkwi�y w jego biblioteczce na Ziemi; wsta� i po kolei j�� dotyka� solidnych grzbiet�w. By� tu nie tylko ojciec astronomii Herschel, ale sam Kepler,
Pirx nie przyzna� si� nikomu do my�li, jakie towarzyszy�y tym zach�annym lekturom, lecz Boerst, bystry i bezwzgl�dny, jak przysta�o na prymusa, wydoby� na jaw jego tajemnic� i uczyni� go na kilka tygodni po�miewiskiem kursu: zrobi� z niego,kana�owca Pirxa�, kt�ry w astronomii obserwacyjnej ufundowa� doktryn� �credo, quia non est�. Albowiem Pirx wiedzia� przecie�, �e nie ma �adnych kana��w i �e, co gorsze, a co chyba jeszcze okrutniejsze, nie ma w og�le niczego, co by je przypomina�o. Jak�e m�g� nie wiedzie�, skoro Mars by� zdobyty od lat, skoro zdawa� areograficzne kolokwia i nie tylko musia� orientowa� dok�adne mapy fotograficzne pod okiem asystent�w, ale na praktycznych zaj�ciach l�dowa�, w symulatorze, na tym samym dnie Agathodaemona, na kt�rym teraz sta�, pod kloszem Projektu, przed p�k� z dwustuletnim dorobkiem astronomii, stanowi�cym muzealny zabytek. Ma si� rozumie�, �e wszystko to wiedzia�, lecz wiedza ta tkwi�a w jego g�owie gdzie� zupe�nie osobno, nie podleg�a sprawdzeniom, jakby by�y jednym wielkim oszustwem. Jak gdyby nadal istnia� jaki� inny, nieosi�galny, pokryty zarysem geometrycznym, tajemniczy Mars.
Podczas lotu na linii Aresterra jest taki czas, taka strefa, z kt�rej doprawdy zaczyna si� widzie� go�ym okiem � i to widzie� trwale, godzinami � to, co Schiapare�li. Lowell i Pickering obserwowali tylko w mgnieniach atmosferycznego zastoju. Przez bul� je mo�na zobaczy� kana�y � czasem przez dob�, niekiedy przez dwie � formuj�ce si� nik�ym rysunkiem w tle burej, nieprzyjaznej tarczy. A potem, gdy glob zbli�y si� bardziej, poczynaj� nikn��, rozpuszcza� si�, jeden po drugim rozp�ywaj� si� w nico��, nie zostaje po nich najs�abszy �lad, a tylko wyzbyta wszelkich ostrych kontur�w tarcza planetarna zdaje si� swoj� nudn�, szar� oboj�tno�ci� drwi� z nadziei, jakie wzbudzi�a. Zapewne: po dalszych tygodniach lotu co� wreszcie wy�ania si� definitywnie i ju� nie rozp�ywa, ale wtedy s� to po prostu wyszczerbione obrze�a najwi�kszych krater�w, dzikie nagromadzenia zwietrza�ych ska�, bez�adne rumowiska, utopione w g��bokich pok�adach burego piachu, niepodobne w niczym do tamtej czystej precyzji geometrycznego rysunku. Sw�j chaos planeta objawia z bliska ju� ulegle i ostatecznie, niezdolna wycofa� si� z tak naocznego obrazu miliardoletniej erozji; chaos �w nie daje si� wprost pogodzi� z tamtym pami�tnym, czystym rysunkiem, kt�ry stanowi� zarys czego�, co przemawia�o tak intensywnie i budzi�o takie wzruszenie, poniewa� sz�o o logiczny �ad, o niezrozumia�y, ale manifestuj�cy sw� obecno�� sens jaki�, kt�ry domaga� si� jedynie znaczniejszego wysi�ku � dla ogarni�cia.
Wi�c gdzie� on w�a�ciwie by� i co kry�o si� w tak szyderczym mira�u? Projekcja siatk�wki oka, jej optycznych mechanizm�w? Aktywno�ci wzrokowej kory m�zgu? Na to pytanie nikt nie zamierza� udzieli� odpowiedzi, poniewa� problem, kiedy upad�, podzieli� los wszystkich przekre�lonych, przez post�p zgruchotanych hipotez: wymieciono go do rupieciarni. Skoro nie by�o kana��w ani nawet czego� szczeg�lnego w rze�bie planety, co by w wyj�tkowy spos�b stwarza�o ich doskona�e wra�enie � nie by�o o czym m�wi�, nad czym si� zastanawia�. Wi�c dobrze si� sta�o, �e tych trze�wi�cych rewelacji nie do�y� �aden �kanalista�, tak samo jak �aden z �antykanalist�w�, poniewa� zagadka wcale nie zosta�a rozwi�zana: ona tylko znik�a. S� przecie� inne planety o niewyra�nych tarczach; kana��w nie widziano na �adnej � nigdy. Nikt ich nie dostrzeg�, nikt nie rysowa�. Czemu? Nie wiadomo.
Zapewne, mo�na by�o snu� hipotezy i na ten temat: potrzebna by�a szczeg�lna mieszanina dystansu i powi�kszenia optycznego, przedmiotowego chaosu i podmiotowej t�sknoty za porz�dkiem, ostatnich �lad�w tego, co, wy�aniaj�c si� z m�tnej plamki w okularze, trwaj�c poza granic� postrzegalno�ci, sekundowo do niej jednak prawie �e dociera�o; czyli � niechby najniklejszego oparcia i nie�wiadomych jego potrzeby roje�, �eby zosta� napisany ten rozdzia�, zamkni�ty ju�, astronomii.
��daj�c od planety, aby si� opowiedzia�a po jednej ze stron, trwaj�c na pozycjach gry do ko�ca uczciwej, pokolenia areolog�w schodzi�y do grobu twardo wierz�c w to, �e sprawa dostanie si� wreszcie przed w�a�ciwe trybuna�y, �e zostanie do ko�ca, sprawiedliwie i wyra�nie rozstrzygni�ta. Pirx czu�, �e oni wszyscy � cho�, dla rozmaitych przyczyn, w niejednakowy spos�b � poczuliby si� zawiedzeni i oszukani, gdyby mogli dost�pi� dok�adnego o�wiecenia, jakie sta�o si� jego udzia�em. W tym przekre�leniu pyta� i odpowiedzi, w totalnej nieodpowiednio�ci poj�� wzgl�dem zagadkowego obiektu � by�a jaka� gorzka, ale istotna, okrutna, ale pouczaj�ca lekcja, kt�ra � przeszy�o go nag�e ol�nienie � mia�a zwi�zek z tym, w co teraz wszed� i nad czym �ama� sobie g�ow�.
Zwi�zek starej areografii z katastrof� �Ariela�? Ale jaki? I jak nale�a�o rozumie� to m�tne, chocia� tak intensywne wyobra�enie? Nie wiedzia�. By� jednak zupe�nie pewien, �e tego po��czenia tak niepodobnych do siebie, tak odleg�ych spraw ani teraz, w �rodku nocy, nie przejrzy � ani nie zapomni. Nale�a�o rzecz przespa�. Gasz�c �wiat�o pomy�la� jeszcze, �e Romani musia� by� o wiele bogatszym duchowo cz�owiekiem, ni�by si� da�o przypu�ci�. Te ksi��ki stanowi�y jego w�asno�� prywatn�, a o ka�dy kilogram osobistych rzeczy, przywo�onych na Marsa, sz�y spory; rozwa�ny zarz�d Projektu pozawiesza� w ziemskim kosmodromie instrukcje i apele do poczucia lojalno�ci pracownik�w, t�umacz�c, jak obci��anie rakiet zb�dnym balastem szkodzi sprawie. Dopraszano si� racjonalno�ci, a sam Romani, w ko�cu kierownik Agathodaemona, naruszy� owe przepisy i zasady, przywo��c kilkadziesi�t kilogram�w dzie� wszechstronnie zb�dnych � po co w�a�ciwie? O tym, aby je m�g� czyta�, nie by�o mowy.
Ju� w ciemno�ci u�miechn�� si�, senny, do my�li, kt�ra wyja�nia�a racj� tych bibliofilskich staroci pod kloszem marsja�skiego Projektu. Zapewne, nic nikomu tu po takich ksi��kach, po ewangeliach i zburzonych proroctwach. Ale wydawa�o si� rzecz� godziw�, wi�cej � konieczn�, �eby my�li tych ludzi, kt�rzy oddali, co mieli najlepszego, zagadce czerwonej planety, znalaz�y si� � przy pe�nym ju� pogodzeniu najzacieklejszych przeciwnik�w � na Marsie. To im si� nale�a�o; a Romani, kt�ry rzecz rozumia�, by� godnym zaufania cz�owiekiem.
Zbudzi� si� o pi�tej z kamiennego snu, od razu trze�wy, jakby wyszed� z ch�odnej wody, i maj�c jeszcze kilka chwil dla siebie � da� sobie pi�� minut, nieraz tak robi� � pomy�la� o dow�dcy rozbitego statku. Nie wiedzia�, czy Klyne m�g� uratowa� �Ariela� z trzydziestoma lud�mi za�ogi, ale nie wiedzia� te�, czy Klyne pr�bowa� walczy�. To by�o pokolenie racjonalist�w, podci�gali si� do niezawodnie logicznych sojusznik�w � komputer�w, bo stawia�y coraz wi�ksze wymagania, gdy je kto� chcia� kontrolowa�. Tote� �atwiej by�o si� zda� na nie �lepo. On tego nie potrafi�, chocia�by sto razy chcia�. T� nieufno�� mia� w ko�ciach. W��czy� radio.
Burza wybuch�a. Spodziewa� si� jej, lecz zaskoczy�y go rozmiary histerii. Trzy kwestie dominowa�y w radiowym przegl�dzie prasy: podejrzenia o sabota�, niepewno�� losu statk�w lec�cych na Marsa i � oczywi�cie � konsekwencje polityczne ca�ej sprawy. Najwi�ksze dzienniki by�y ostro�ne w wysuwaniu hipotezy sabota�u, ale prasa brukowa tu sobie pofolgowa�a. Moc by�o te� krytyki stutysi�cznik�w: �e ich nie wypr�bowano dostatecznie, �e nie mog�y startowa� z Ziemi, a � co gorsze � niepodobna by�o zawr�ci� ich z drogi, bo brak�o im dostatecznej rezerwy paliwa; nie da�oby si� ich te� wy�adowa� na oko�omarsja�skich orbitach. To by�a prawda; musia�y stan�� na Marsie. Ale trzy lata wcze�niej pr�bny prototyp, co prawda z innym nieco modelem komputera, l�dowa� na Marsie kilkakrotnie z pe�nym powodzeniem. Domoro�li rzeczoznawcy zdawali si� o tym nie wiedzie�. Rozp�ta�a si� te� kampania zmierzaj�ca do zniszczenia politycznych poplecznik�w Projektu Marsa; nazywano go wr�cz szale�stwem. Musia�y ju� gdzie� by� gotowe listy wykrocze� przeciwko bezpiecze�stwu prac na obu przycz�kach, krytykowano spos�b zatwierdzania projekt�w i testowania prototyp�w, suchej nitki nie zostawiono na czo�owych postaciach marsja�skiego zarz�du; og�lny ton by� kasandryczny.
Kiedy zg�osi� si� o sz�stej do kierownictwa, okaza�o si�, �e nie nale�y ju� do �adnej komisji, bo t� ich samozwa�cz� organizacj� Ziemia zd��y�a anulowa�; mogli robi�, co chcieli, ale wszystko mia�o si� rozpocz�� od nowa, oficjalnie i legalnie, dopiero po przy��czeniu ziemskiej grupy. Zdymisjowane gremium znalaz�o si� jak gdyby w korzystniejszej ni� wczoraj sytuacji: skoro nie mia�o o niczym decydowa�, tym swobodniej mo�na by�o przygotowa� postulaty i wnioski dla instancji wy�szej, to znaczy ziemskiej. Sytuacja materia�owa by�a w Wielkiej Syrcie do�� z�o�ona, ale nie krytyczna, natomiast brak dostaw musia� roz�o�y� przycz�ek Agathodaemona w ci�gu miesi�ca; o tym, by Syrta mog�a mu przyj�� z efektywn� pomoc�, nie by�o mowy. Brakowa�o nie tylko budowlanych materia��w, ale nawet wody. Wprowadzenie re�imu najwy�szej oszcz�dno�ci na bie��co by�o konieczne. S�ucha� tego Pirx jednym uchem, bo tymczasem dostarczono aparatur� rejestruj�c� ze sterowni. Szcz�tki ludzkie znajdowa�y si� ju� w pojemnikach; co do tego, czy b�d� pochowane na Marsie, nie podj�to jeszcze decyzji. Rejestrat�w nie mo�na by�o bada� niezw�ocznie, potrzebne by�y niejakie przygotowania i dlatego omawiano sprawy nie zwi�zane bezpo�rednio z przyczynami i przebiegiem katastrofy: czy mobilizacja najwi�kszej ilo�ci mniejszych statk�w nie odwr�ci�aby gro�by zag�ady Projektu, czy da�oby si� nimi dostarczy� �yciowego minimum �adunk�w w dostatecznie kr�tkim czasie � przy czym Pirx pojmowa� racjonalno�� takich poszukiwa�, ale zarazem trudno mu by�o nie my�le� o obu stutysi�cznikach znajduj�cych si� na kursie Marsa, kt�re owymi uwagami jak gdyby ju� z g�ry przekre�lano; jakby uznawano, �e o ich dalszym ruchu na tej linii nie mo�e by� mowy. Wi�c co si� mia�o z nimi sta� � skoro musia�y l�dowa�? Wszyscy obecni znali ju� reakcj� ameryka�skiej prasy, a na bie��co dostarczono na sal� radiogramy ze streszczonymi wyst�pieniami polityk�w � niedobrze to wygl�da�o: Projekt jeszcze nie zd��y�, ustami swoich przedstawicieli, rozpocz�� sk�adania wyja�nie�, a ju� znalaz� si� pod ogniem koncentrycznego oskar�enia. Pojawia�y si� nawet epitety pomawiaj�ce o �zbrodnicz� lekkomy�lno��. Pirx nie chcia� mie� z tym nic wsp�lnego, tote� ko�o dziesi�tej wymkn�� si� z zadymionej sali i skorzystawszy z grzeczno�ci mechanik�w obs�ugi kosmodromu, pojecha� ma�ym �azikiem na miejsce katastrofy.
Dzie�, jak na Marsa, by� raczej ciep�y i prawie pochmurny. Niebo przybra�o rzadki, nie tyle rdzawy, co niemal r�owy kolor; w takich chwilach wydaje si�, �e Mars posiada w�asn�, odmienn� od ziemskiej, surow� urod�, nieco zawoalowan�, jakby nie oczyszczon�, kt�ra niebawem wy�oni si� w mocniejszych promieniach S�o�ca spod py�owych zamieci i brudnych smug, lecz oczekiwania takie nie chc� si� spe�nia�; nie chodzi o zapowied�, lecz o najlepszy z pejza�y, jakie planeta ma do pokazania. Pozostawiwszy przysadzisty, do bunkra podobny budynek kontroli lot�w o p�torej mili za sob�, dojechali do ko�ca startowych p�yt, bo zaraz dalej �azik beznadziejnie ugrz�z�. Pirx mia� na sobie lekki p�skafander, jakim si� wszyscy tu pos�ugiwali, jaskrawoniebieski, du�o wygodniejszy od wysokopr�niowego, z l�ejszym te� tornistrem, dzi�ki otwartemu obiegowi tlenowemu; co� jednak �le dzia�a�o w klimatyzacji, bo gdy spotnia� od szybszych ruch�w � trzeba si� by�o przedziera� przez lotne wydmy � zaraz mu zamgli�o szyb� w he�mie; tyle �e tutaj nie by�o to nieszcz�ciem, bo pomi�dzy pier�cieniem he�mu a piersiow� cz�ci� skafandra zwisa�y, niczym korale indora, lu�ne woreczki, w kt�re wtyka�o si� r�k�, i od �rodka mo�na by�o sobie przetrze� szk�o, sposobem wprawdzie prymitywnym, ale skutecznym.
Dno ogromnego leja by�o zapchane maszynami g�sienicowymi: wykop, kt�rym dotarto do sterowni, przypomina� istny otw�r kopalnianego szybu, by� nawet os�oni�ty z trzech stron p�atami �ebrowanej blachy aluminiowej dla ochrony przed zsypywaniem si� piasku. Po�ow� leja zajmowa�a centralna cz�� kad�uba, wielka jak transatlantyk wyrzucony burz� na l�d i rozbity o ska�y; pod ni� krz�ta�o si� z pi��dziesi�ciu ludzi, ale i oni, i ich d�wigi z koparkami wygl�da�y jak mr�wki u zw�ok olbrzyma. Sam dzi�b rakiety, prawie nietkni�ty, licz�cy sobie osiemna�cie metr�w, nie by� st�d widoczny, bo impet cisn�� nim o kilkaset metr�w dalej; si�a mia�d��ca zderzenia by�a straszna, skoro znajdowano grudki nadtopionego kwarcu � energia ruchu zmieni�a si� momentalnie w cieplna, daj�c termiczny skok jak przy upadku meteoru, chocia� szybko�� nie by�a wszak zbyt znaczna: w granicach d�wi�kowej. Pirx odni�s� wra�enie, �e dysproporcja pomi�dzy �rodkami, jakimi dysponowa� Agathodaemon, a ogromem wraku � nie jest wystarczaj�cym usprawiedliwieniem sposobu prowadzenia eksploracji; by�o to oczywi�cie improwizowanie, ale by�o te� w tym improwizowaniu nieco ba�aganu, prawdopodobnie wywo�anego �wiadomo�ci�, �e szkoda jest wprost niewyobra�alnie ogromna. Nie ocala�a nawet woda, bo wszystkie cysterny co do jednej pop�ka�y i piasek poch�on�� tysi�ce hektolitr�w, nim reszta obr�ci�a si� w l�d. Ten l�d zw�aszcza robi� makabryczne wra�enie, poniewa� z kad�uba � rozprutego na d�ugo�� dobrych czterdziestu metr�w � wywala�y si� brudne, po�yskliwe lodospady, opieraj�c si� dziwacznymi festonami o wydmy, jakby eksploduj�ca rakieta wyrzuci�a z siebie ca�� zimow� Niagar�. Ale te� by�o osiemna�cie stopni zimna, a w nocy temperatura spad�a do sze��dziesi�ciu. Przez ten l�d, kaskad� szkl�cy bok �Ariela�, wrak wygl�da� niesamowicie staro, mo�na by�o s�dzi�, �e le�y tu od niepami�tnych czas�w. Trzeba by�o go rozbija� i ku�, �eby dosta� si� do wn�trza kad�uba, albo te� penetrowa� je od strony szybu. Wyci�gano tamt�dy ocala�e pojemniki, kt�rych stosy wida� by�o tu i tam na stoku leja, ale dzia�o si� to jako� niemrawo. Dost�p do rufowej cz�ci by� wzbroniony; rozpi�te na linach, furkota�y zawzi�cie czerwone chor�giewki � znaki radioaktywnego ska�enia. Pirx obszed� g�r�, po obwa�owaniu, teatr katastrofy; naliczy� dwa tysi�ce krok�w, nim znalaz� si� ponad okopconymi lejami dysz; z�yma� si� patrz�c, jak robotnicy wyci�gali i nie mogli wyci�gn�� jedynej ocala�ej cysterny z olejem p�dnym, bo im si� �a�cuchy wci�� ze�lizgiwa�y; zdawa�o mu si�, �e jest tu niezbyt d�ugo, kiedy kto� dotkn�� jego ramienia i pokaza� mu zegar butli tlenowej. Ci�nienie spad�o i trzeba by�o wraca�, bo zapasowej nie wzi��. Zegarek, ten nowy chronometr, wyjawi�, �e tkwi� u szcz�tk�w niemal dwie godziny.
Sala obrad zmieni�a si�: miejscowi zasiadali z jednej strony d�ugiego sto�u, po drugiej za� ustawili technicy sze�� du�ych p�askich telewizor�w; �e jednak, jak zwykle, co� jeszcze nie chcia�o gra� w ��czno�ci, odroczono obrady do pierwszej. Haroun, technik � telegrafista, kt�rego Pirx zna� przelotnie z Wielkiej Syrty, a kt�ry �ywi� dla�, nie wiedzie� czemu, wielkie uszanowanie, da� mu pierwsze powielone odbitki ta�m z tak zwanej nie�miertelnej komory �Ariela�; by�y to utrwalone decyzje rozrz�du mocy, Haroun za� nie mia� prawa wr�czy� mu ich nieoficjalnie, ale Pirx oceni� w�a�ciwie �w gest. Zamkn�� si� w swym pokoiku i pod siln� lamp� zacz�� na stoj�co przegl�da� jeszcze wilgotnawy w�� plastykowej ta�my. Obraz by� tyle� wyra�ny, co niezrozumia�y. W 317 sekundzie procedury, dot�d bezb��dnie czystej, pojawi�y si� w obwodach kontroli pr�dy paso�ytnicze, kt�re w nast�puj�cych sekundach przybra�y posta� dudnie�. Dwukrotnie wygaszone, po przerzuceniu obci��e� na r�wnoleg�e, rezerwowe cz�ci sieci, wr�ci�y w spot�gowaniu, a dalej tempo pracy czujnik�w naros�o trzykrotnie wzgl�dem normy. To, co mia� w r�ku, nie by�o rejestrem pracy samego komputera, lecz jego �rdzenia pacierzowego�, kt�ry, pod zarz�dem automatycznej zwierzchno�ci, uzgadnia� otrzymane polecenia ze stanem agregat�w nap�dowych. Uk�ad ten nazywano niekiedy �m�d�kiem�, przez analogi� do m�d�ku zawiaduj�cego te� u cz�owieka � jako stacja kontroli mi�dzy kor� a cia�em � korelacj� ruch�w.
Obejrza� sobie wykres pracy �m�d�ku� z najwi�ksz� uwag�. Wygl�da�o tak, jakby komputerowi spieszy�o si�, jakby � nie naruszaj�c w niczym procedury � domaga� si� w jednostce czasu coraz wi�kszej ilo�ci danych o podzespo�ach. Spowodowa�o to informacyjny t�ok i wyst�pienie pr�d�w paso�ytniczych, mianowicie echowych; odpowiednikiem ich by�by u zwierz�cia nadmiernie spot�gowany tonus, czyli taka sk�onno�� do zaburze� motoryki, jak� zwie si� pogotowiem drgawkowym. Nic z tego nie rozumia�. Nie mia�, co prawda, najwa�niejszych ta�m, utrwalaj�cych decyzje samego komputera; Haroun da� mu to, czym sam dysponowa�. Kto� zapuka� do drzwi. Pirx schowa� ta�my do nesesera i wyszed� na korytarz; sta� tam Romani.
��Nowi panowie te� chc�, �eby pan uczestniczy� w pracach komisji � powiedzia�. Nie by� taki wydrenowany z si�, jak poprzedniego dnia, wygl�da� ju� nie�le, chyba pod wp�ywem antagonizm�w powstaj�cych w organizowanej tym osobliwym sposobem komisji. Pirx pomy�la�, �e zgodnie z prost� logik� rzeczy nawet niech�tni sobie �Marsjanie� Agathodaemona i Syrty zjednocz� si�, je�li �nowi panowie� b�d� chcieli narzuci� im w�asn� koncepcj� post�powania.
Komisja, ta nowo utworzona, sk�ada�a si� z jedenastu os�b. Przewodniczy� nadal Hoyster, ale jedynie dlatego, �e nikt nie m�g� podo�a� temu zadaniu, pozostaj�c na Ziemi; obrady, w kt�rych uczestniczyli ludzie oddaleni o 80 milion�w kilometr�w, nie mog�y i�� sprawnie i je�li zdecydowano si� na tak ryzykowne rozwi�zanie, to na pewno pod wp�ywem rozmaitych nacisk�w, jakie musia�y ju� dzia�a� na Ziemi. Katastrofa uczynni�a antagonizmy, tak�e polityczne, w kt�rych ognisku od dawna dzia�a� ca�y Projekt.
Zrazu rekapitulowano jedynie uzyskane wyniki � dla Ziemian. Pirx zna� spo�r�d nich tylko g��wnego dyrektora stoczni, van der Yoyta. Barwny obraz telewizyjny, przy doskona�ej wierno�ci, dodawa� mu jakby monumentalnych rys�w; by�o to popiersie ogromnego cz�owieka z twarz� zarazem obwis�� i od�t�, pe�n� w�adczej energii, otoczon� k��bami dymu, jakby go tam gdzie� podkadzano � niewidzialnym cygarem, gdy� r�ce van der Yoyta by�y niewidoczne. To, co m�wi�o si� na sali, s�ysza� z czterominutowym op�nieniem, a jego g�os dopiero po nast�pnych czterech minutach m�g� tu rozbrzmie�. Pirx poczu� do niego od razu niech��, bo g��wny dyrektor zdawa� si� zasiada� w�r�d nich sam jeden � jak gdyby inni ziemscy rzeczoznawcy, co oczami mrugali z pozosta�ych ekran�w, byli figurantami.
Gdy Hoyster sko�czy�, przysz�o czeka� osiem minut, ale Ziemianie nie chcieli na razie zabiera� g�osu: van der Voyt za��da� ta�m z �Ariela�, kt�re ju� le�a�y przy mikrofonie Hoystera. Ka�dy cz�onek komisji otrzyma� powielony ich komplet. Nie by�o tego du�o, zwa�ywszy, �e rejestraty obejmowa�y tylko ostatnich pi�� minut pracy sterowniczego kompleksu. Ta�my, przeznaczone dla Ziemi, wzi�li na cel kamerzy�ci, a Pirx zaj�� si� swoimi, od razu od�o�ywszy na bok te, kt�re ju� zna� dzi�ki Harounowi.
Komputer podj�� decyzj� odwr�cenia procedury l�dowania na startow� w 339 sekundzie. Nie by� to start zwyk�y, lecz ucieczka w g�r�, jakby przed meteorami � wi�c w�a�ciwie nie wiadomo co, bo mia�o to wygl�d rozpaczliwej improwizacji. To, co si� dzia�o potem, owe zwariowane skoki krzywych na ta�mach podczas runi�cia � uzna� Pirx za ca�kiem nieistotne, poniewa� sz�o tam ju� tylko o spos�b, w jaki komputer d�awi� si�, nie mog�c wypi� nawarzonego przez siebie piwa. Istotne by�o teraz nie analizowanie szczeg��w makabrycznej agonii, lecz przyczyna decyzji r�wnoznacznej w efekcie z aktem samob�jczym.
Przyczyna ta pozosta�a niejasna. Komputer pracowa� od 170 sekundy pod olbrzymim stressem i wykazywa� niesamowite przeci��enie informacyjne, ale takim m�drym �atwo by�o okaza� si� teraz, bo widzia�o si� wszak ko�cowe skutki jego pracy; o tym, �e jest przeci��ony, zawiadomi� swoj� sterowni�, to znaczy � ludzi �Ariela�, dopiero w 201 sekundzie procedury. Ju� wtedy d�awi� si� danymi � a ��da� wci�� nowych. Zamiast wyja�nie� dostali w r�ce nowe zagadki. Hoyster da� im dziesi�� minut czasu na obejrzenie ta�m i spyta� potem, kto chce zabra� g�os. Pirx podni�s� palec jak w szkolnej �awce. Nim otworzy� usta, in�ynier Stotik, kt�ry by� przedstawicielem stoczni i mia� baczy� na przebieg roz�adunku stutysi�cznik�w, zauwa�y�, �e trzeba zaczeka� � by� mo�e, jako pierwszy zechce przem�wi� kto� z Ziemi. Hoyster zawaha� si�. By� to nieprzyjemny incydent, zw�aszcza �e dosz�o do niego ju� na samym pocz�tku; Romani poprosi� o g�os w sprawie formalnej i o�wiadczy�, �e je�li dba�o�� o r�wnouprawnienie zasiadaj�cych w komisji odbije si� szkodliwie na p�ynno�ci obrad, ani on, ani nikt z ludzi Agathodaemona w komisji pracowa� nie zamierza. Stotik wycofa� si� i Pirx m�g� wreszcie m�wi�. � To jest podobno udoskonalona wersja AIBM 09 � rzek�. � Poniewa� przelata�em z AIBM 09 prawie tysi�c godzin procedur, mam pewne praktyczne spostrze�enia co do jego pracy. Na teorii si� nie znam. Wiem tyle, ile musz� wiedzie�. Chodzi o pracuj�cy w realnym czasie komputer, kt�ry musi zawsze zd��y� z przerabianiem danych. S�ysza�em, �e ten nowy model ma przepustowo�� o 36 procent wi�ksz� ni� AIBM 09. To sporo. Na podstawie materia�u, kt�ry dosta�em, mog� powiedzie�, �e by�o tak: komputer wprowadzi� statek w normalny tok l�dowania, a potem sam zacz�� sobie utrudnia� prac�, ��daj�c od podzespo��w coraz wi�kszej ilo�ci danych na jednostk� czasu. Efekt by� taki, jakby dow�dca kompanii odrywa� coraz wi�ksz� ilo�� ludzi od walki po to, �eby z nich robi� go�c�w czy informator�w; post�puj�c w ten spos�b, by�by pod koniec bitwy doskonale poinformowany, tyle �e nie mia�by ju� �o�nierzy, nie mia�by si� kim bi�. Komputer nie tyle zosta� ud�awiony, ile sam si� ud�awi�. Zablokowa� si� t� eskalacj� i musia�by si� zablokowa�, nawet gdyby mia� dziesi�� razy wi�ksz� przepustowo�� � o ile nie przesta�by podwy�sza� wymaga�. M�wi�c bli�ej matematyki: redukowa� sobie przepustowo�� po eksponencie, wskutek czego �m�d�ek� � jako kana� w�szy � zawi�d� pierwszy. Op�nienia pojawi�y si� w �m�d�ku�, a potem przeskoczy�y do samego komputera. Wchodz�c w stan informacyjnego zad�u�enia, czyli przestaj�c by� maszyn� czasu realnego, komputer zag�uszy� si� sam i musia� podj�� decyzje radykaln�, wi�c powzi�� decyzj� startu, czyli wyinterpretowa� powsta�e zak��cenie jako skutek z zewn�trz pochodz�cej awarii.
��Da� ostrze�enie meteorytowe, jak pan to t�umaczy?�� spyta� Seyn.
��W jaki spos�b m�g� si� prze��czy� z procedury g��wnej na podrz�dn� � nie wiem. Nie znam si� na tym, bo nie znam si� na budowie komputera, przynajmniej w spos�b dostateczny. Dlaczego da� ten alarm? Nie wiem. W ka�dym razie jest dla mnie niezbite, �e to on by� winien.
Teraz trzeba ju� by�o czeka� na Ziemi�. Pirx by� pewien, �e van der Voyt zaatakuje go i nie omyli� si�. Mi�sista, ci�ka twarz spojrza�a na niego przez dym cygara, zarazem oddalona i bliska; kiedy van der Voyt odezwa� si�, jego bas by� uprzejmy, a oczy u�miechni�te �yczliwie, z tak� wszechwiedn� dobroduszno�ci�, jakby si� preceptor zwraca� do rokuj�cego nie�le ucznia.
��Wi�c komandor Pirx wyklucza sabota�? Ale na jakiej podstawie? Co znacz� s�owa �on jest winien�? Kto � �on�? Komputer? Ale przecie� komputer, jak sam komandor Pirx przyzna�, pracowa� do ko�ca. A wi�c program? Ale ten program nie r�ni si� w niczym od program�w, dzi�ki kt�rym komandor Pirx l�dowa� setki razy. Czy pan uwa�a, �e kto� dokona� manipulacji nad programem?
��Nie mam zamiaru wypowiada� si� na temat, czy zaszed� jaki� sabota� � rzek� Pirx.�� To mnie na razie nie interesuje. Gdyby komputer i program by�y w porz�dku, to �Ariel� sta�by tu ca�y, a nasza rozmowa nie by�aby potrzebna. Na podstawie ta�m twierdz�, �e komputer pracowa� we w�a�ciwym kierunku, w obr�bie w�a�ciwej procedury, ale tak, jak gdyby chcia� okaza� si� perfekcjonist�, kt�remu �adna osi�gni�ta sprawno�� nie wystarcza. ��da� danych o stanie rakiety w rosn�cym tempie, nie uwzgl�dniaj�c ani w�asnych mo�liwo�ci granicznych, ani pojemno�ci kana��w zewn�trznych. Dlaczego tak dzia�a�, nie wiem. Ale w�a�nie tak dzia�a�. Nie mam nic wi�cej do powiedzenia. Nikt z �Marsjan� si� nie odezwa�. Pirx, z nieruchom� twarz�, dostrzeg� b�ysk satysfakcji w oku Seyna i milcz�ce zadowolenie, z jakim Romani poprawi� si� na krze�le. Po o�miu minutach zn�w odezwa� si� van der Voyt. Tym razem nie m�wi� do Pirxa. Nie m�wi� te� do komisji. By� sam� swad�. Przedstawi� drog�, jak� przebywa ka�dy komputer � od monta�owej ta�my do sterowni okr�tu. Agregaty sk�ada�o w cz�ciach osiem rozmaitych firm, japo�skich, francuskich i ameryka�skich. Nie wype�nione jeszcze pami�ci�, �nic nie wiedz�ce� jak noworodki, jecha�y do Bostonu, gdzie w zak�adach �Syntronics� odbywa�o si� ich programowanie. Po tym kolejnym akcie ka�dy komputer podlega� procedurze, kt�ra jest niejako odpowiednikiem nauk szkolnych, gdy� sk�ada si� zar�wno z dostarczania pewnych �do�wiadcze�, jak i z poddawania �egzaminom�. Tak jednak badano tylko sprawno�� og�ln�; �studia specjalistyczne� rozpoczyna� komputer w fazie nast�pnej. W niej dopiero stawa� si� z uniwersalnej maszyny cyfrowej � sternikiem rakiet typu �Ariela�. I wreszcie pod��czano go na roboczym stanowisku do symulatora, kt�ry imitowa� niezliczone sekwencje zaj�� z tych, co bywaj� sk�adowymi kosmicznej podr�y: nieprzewidziane awarie, defekty zespo��w, sytuacje trudnego manewru, tak�e przy niesprawnych uk�adach nap�dowych, pojawianie si� na bliskim dystansie innych rakiet, obcych cia�. Ka�d� z tych na�ladowanych przyg�d odgrywano w setkach wariant�w: zak�adaj�c raz statek za�adowany, a raz pusty, raz poruszaj�cy si� w wysokiej pr�ni, a raz wchodz�cy w atmosfer�, stopniowo komplikuj�c symulowane sytuacje � a� do pojawienia si� najtrudniejszych problem�w wielu cia� w polu grawitacyjnym, kiedy to zmuszano maszyn�, by przewidywa�a ich ruchy i orientowa�a bezpiecznie kurs swego statku.
Symulatorem tak�e by� komputer pe�ni�cy rol� �egzaminatora�, i to perfidnego; wst�pnie utrwalony program �ucznia� poddawa� niejako dalszym obr�bkom, pr�bom na wytrzyma�o�� i sprawno��; jakkolwiek wi�c elektronowy zwiadowca ster�w nigdy nie prowadzi� naprawd� statku, kiedy go montowano wreszcie na pok�adzie rakiety, mia� wi�ksze do�wiadczenie i wy�sz� sprawno�� ni� wszyscy razem wzi�ci ludzie, co kiedykolwiek parali si� kosmiczn� nawigacj�. Tak trudnych zada�, jakim musia� komputer podo�a� na stanowiskach symulacyjnych, nigdy nie spotyka si� w rzeczywisto�ci; aby za� stuprocentowo wykluczy� wszelk� mo�liwo�� prze�li�ni�cia si� niewszechstonnie doskona�ego egzemplarza przez to ostatnie sito, nadz�r nad prac� dw�jki �sternik + symulator� pe�ni� cz�owiek, do�wiadczony programista, kt�ry ponadto musia� posiada� wieloletni sta� praktycznego pilota�u, przy czym �Syntronics� nie zadowoli�a si� anga�owaniem na te odpowiedzialne stanowiska pilot�w: pracowali tam wy��cznie kosmonauci powy�ej rangi nawigatora, czyli tacy, co mieli ponad tysi�c godzin g��wnych procedur na swoim koncie zawodowym. W ostatniej instancji od tych ludzi zale�a�o wi�c, jakim testom z nieprzebranego ich katalogu zostanie poddany kolejny komputer; fachowiec wyznacza� rozmiary trudno�ci do pokonania, a powoduj�c symulatorem, dodatkowo komplikowa� �egzaminy�, bo na�ladowa�, w toku rozwi�zywania zada�, nag�e i gro�ne niespodzianki: wypadanie mocy, rozogniskowanie ci�g�w, sytuacje kolizyjne, przebicia pow�oki zewn�trznej, utrat� ��czno�ci z naziemn� kontrol� podczas l�dowania, i nie ustawa� w tym, a� up�yn�o sto godzin standardowych test�w. Egzemplarz, kt�ry okaza�by w nich najmniejsz� zawodno��, by� kierowany na powr�t do pracowni, jak kiepski ucze�, kt�remu przychodzi powtarza� rok. Wyni�s�szy tym przem�wieniem produkcj� stoczni ponad wszelkie zarzuty, chc�c pewno zatrze� wra�enie takiej obrony, w pi�knych okresach prosi� van der Voyt komisj� o bezkompromisowe zbadanie katastrofy i jej przyczyn, za czym odezwali si� specjali�ci ziemscy. Rzecz uton�a od razu w zalewie uczonej terminologii. Pojawi�y si� na ekranach schematy ideowe i blokowe, wzory, wykresy, zestawienia numeryczne, i Pirx widzia� z os�upieniem, �e znajduj� si� na najlepszej drodze obr�cenia sprawy w pogmatwany casus teoretyczny. Po g��wnym informatyku m�wi� cyfronik Projektu Schmidt; Pirx przesta� go rych�o s�ucha�. Nie zale�a�o mu na tym, aby dzi�ki czujno�ci wyj�� obronn� r�k� z kolejnego starcia z van der Yoytem, je�li do niego przyjdzie. By�o to zreszt� coraz mniej prawdopodobne: wyst�pienia jego nikt nie wspomina�, jakby sz�o o nietaktowny wyskok, kt�ry godzi si� najrychlej zapomnie�. Nast�pni m�wcy wle�li ju� na wysokie pi�tra og�lnej teorii sterowania. Pirx wcale nie podejrzewa� ich o z�� wol�: po prostu rozwa�nie nie opuszczali terenu, na kt�rym czuli si� mocni, a van der Voyt z ufn� powag� przys�uchiwa� si� im, w dymie cygara, bo sta�o si� to, do czego zmierza�: prym wzi�a w obradach Ziemia i �Marsjanie� pozostali w rolach biernych s�uchaczy. Zreszt� nie dysponowali �adnymi rewelacjami. Komputer �Ariela� by� elektronicznym gruzem, kt�rego badanie nie mog�o da� �adnych rezultat�w. Rejestraty obrazowa�y z grubsza, co zasz�o, ale nie, czemu si� tak sta�o. Nie opisuj� one wszystkiego, co si� dzieje w komputerze: do tego by�by potrzebny inny, wi�kszy komputer, a gdyby uzna�, �e i ten mo�e ulec defektowi, nale�a�oby z kolei nadzorowa� nadzorc�, i tak w niesko�czono��. Tak wi�c znale�li si� na szerokich wodach abstrakcyjnej analizy. G��bia wypowiedzi os�ania�a prosty fakt, �e katastrofa nie ogranicza�a si� do zag�ady �Ariela�. Stabilizacj� olbrzyma, schodz�cego na planet�, przej�y od ludzi automaty tak dawno, �e by� to fundament, niewzruszalny grunt wszystkich dzia�a� � kt�ry nagle usun�� si� spod n�g. �aden z modeli gorzej zabezpieczonych i prostszych nigdy nie zawi�d�, wi�c jak�e m�g� zawie�� model doskonalszy i pewniejszy? Je�li to by�o mo�liwe, mo�liwe by�o wszystko. Zw�tpienie, raz zaatakowawszy niezawodno�� urz�dze�, nie mog�o si� ju� zatrzyma� na �adnej granicy. Wszystko grz�z�o w niepewno�ci. Tymczasem,Ares� i �Anabis� zbli�a�y si� do Marsa. Pirx siedzia� jakby zupe�nie sam, bliski rozpaczy. Dosz�o w�a�nie do klasycznego sporu teoretyk�w, kt�ry coraz dalej odwodzi� ich od samego wydarzenia z �Arielem�. Patrz�c w zarazem oty�� i masywn� twarz van der Voyta, dobrotliwie patronuj�c� obradom, Pirx odnajdywa� w jej wyrazie podobie�stwo do oblicza starego Churchilla, z jego pozorn� dystrakcj�, kt�rej zadawa�o k�am drgnienie ust odzwierciedlaj�ce u�miech wewn�trzny, skierowany ku my�li skrytej ci�kimi powiekami. To, co by�o wczoraj jeszcze nie do pomy�lenia, stawa�o si� prawdopodobne � jako pr�ba skierowania obrad ku werdyktowi, kt�ry zrzuci�by odpowiedzialno�� na si�� wy�sz�, mo�e na fenomeny dotychczas nie znane, na luk� w samej teorii, z konkluzj�, �e trzeba podj�� zakrojone na wielk� skal� i na ca�e lata badania. Zna� podobne, chocia� mniejsze kalibrem sprawy i wiedzia�, jakie si�y musia�a uruchomi� katastrofa; za kulisami toczy�y si� ju� wyt�one starania o kompromis, zw�aszcza �e Projekt, tak zagro�ony w ca�o�ci, by� sk�onny do niejednego ust�pstwa za cen� uzyskania pomocy, a tej mog�y w�a�nie udzieli� zjednoczone stocznie, chocia�by dostarczaj�c na dogodnych warunkach flotylli mniejszych statk�w dla zapewnienia dop�ywu dostaw. Wobec rozmiar�w stawki � bo� chodzi�o ju� o byt ca�ego Projektu � katastrofa �Ariela� stawa�a si� przeszkod� do usuni�cia, je�li nie mo�na jej by�o niezw�ocznie wyja�ni�. Nie takie afery nieraz ju� zamazywano. Mia� wszak�e jeden atut. Ziemianie przyj�li go, musieli wyrazi� zgod� na jego obecno�� w komisji, poniewa� by� w niej jedynym cz�owiekiem zwi�zanym z za�ogami rakiet mocniej ni� ktokolwiek inny z obecnych. Nie mia� z�udze�: wcale nie sz�o o jego dobre imi� ani o kompetencje. W komisji by� po prostu nieodzowny przynajmniej jeden kosmonauta czynny, zawodowiec, co w�a�nie zeszed� z pok�adu. Van der Voyt pali� w milczeniu cygaro. Zdawa� si� wszystkowiedny, poniewa� rozs�dnie milcza�. Wola�by pewno kogo� innego na miejscu Pirxa, ale skoro go licho nada�o, zabrak�o pretekstu, �eby si� go pozby�. Gdyby wi�c, przy mglistym werdykcie, z�o�y� swoje votum separatum, zyska�oby znaczny rozg�os. Prasa wietrzy�a skandale i czyha�a tylko na tak� okazj�. Zwi�zek Pilot�w i Klub Przewo�nik�w nie stanowi�y pot�g, ale sporo od nich zale�a�o � ci ludzie k�adli przecie� g�owy pod Ewangeli�. Tote� Pirx nie zdziwi� si�, us�yszawszy podczas przerwy, �e van der Voyt chce z nim m�wi�. Przyjaciel pot�nych polityk�w otwar� rozmow� �artem, �e to jest spotkanie na szczycie � dw�ch planet. Pirx miewa� niekiedy odruchy, kt�rym sam si� potem dziwi�. Van der Voyt pali� cygaro i zwil�a� sobie gard�o piwem, on za� poprosi�, by mu przyniesiono kilka kanapek z bufetu. S�ucha� wi�c g��wnego dyrektora w pomieszczeniach ��czno�ci, jedz�c. Nic nie mog�o ich lepiej zr�wna�.
Van der Voyt jakby nie wiedzia�, �e si� poprzednio starli. Nic takiego nigdy po prostu nie zasz�o. Podziela� jego trosk� o za�ogi �Anabisa� i �Aresa�; dzieli� si� z nim swymi k�opotami. Oburza�a go nieodpowiedzialno�� prasy, jej histeryczny ton. Prosi� go o ewentualne opracowanie ma�ego memoria�u w sprawie nast�pnych l�dowa�: co mo�na zrobi� dla zwi�kszenia ich bezpiecze�stwa. Pok�ada� w nim takie zaufanie, �e Pirx przeprosi� go na chwil� i wystawiwszy g�ow� przed drzwi kabiny kaza� sobie do�o�y� sa�atki �ledziowej. Van der Voyt basowa� mu i ojcowa�, a Pirx rzek� znienacka:
��M�wi� pan o tych rzeczoznawcach nadzoruj�cych symulacj�. Kto to jest z nazwiska?
Van der Voyt zdziwi� si� po o�miu minutach, ale to by�o jedno mgnienie oka.
��Nasi �egzaminatorzy�? � u�miechn�� si� szeroko.�� Sami pana koledzy, komandorze. Mint, Stoernhein i Cornelius. Stara gwardia� Wytypowali�my dla �Syntronics� najlepszych, jakich mo�na by�o znale��. Pan ich na pewno zna!
D�u�ej nie mogli rozmawia�, bo zaczyna�y si� obrady. Pirx zapisa� karteczk� i poda� j� Hoysterowi z uwag�: �To bardzo pilne i bardzo wa�ne.� Przewodnicz�cy odczyta� wi�c zaraz �w tekst, zwr�cony do kierownictwa stoczni. Trzy pytania: 1) W jaki spos�b zmianowo pracuj� naczelni kontrolerzy symulacyjni Cornelius, Stoernhein i Mint? 2) Czy i jaka jest odpowiedzialno�� ponoszona przez kontroler�w w wypadku przeoczenia b��dnych funkcji lub innych uchybie� pracy obci��anego komputera? 3) Kto z nazwiska nadzorowa� testowanie komputer�w �Ariela�, �Anabisa� i �Aresa�?
Wywo�a�o to poruszenie na sali: Pirx najwyra�niej dobiera� si� do najbli�szych mu ludzi � czcigodnych zas�u�onych weteran�w kosmonautyki! Ziemia potwierdzi�a ustami g��wnego dyrektora odebranie tych pyta�; odpowiedzi miano udzieli� w ci�gu kilkunastu minut.
Oczekiwa� jej zgryziony. �le si� sta�o, �e zdobywa� informacje na tak oficjalnej drodze. Ryzykowa� nie tylko animozj� koleg�w, lecz i os�abienie w�asnej pozycji w rozgrywce, gdyby mia�o doj�� do votum separatum. Czy pr�ba wyj�cia �ledztwem poza sprawy techniczne, ku ludziom, nie mog�a by� wy�o�ona jako uleganie naciskom van der Yoyta? Widz�c w tym interes stoczni, generalny dyrektor niezw�ocznie by go pogr��y�, dostarczaj�c prasie odpowiednich napomknie�. Rzuci�by jej Pirxa na po�arcie jako niezr�cznego sojusznika� Lecz nie pozostawa�o nic innego, jak ten �lepy strza�. Na zdobywanie informacji prywatnie, drog� ok�ln�, nie by�o czasu. Co prawda, nie �ywi� �adnych okre�lonych podejrze�. Czym si� wi�c kierowa�? Do�� m�tnymi wyobra�eniami o niebezpiecze�stwach czaj�cych si� zawsze nie po stronie ludzi i nie po stronie automat�w, lecz na styku � tam, gdzie jedni kontaktuj� si� z drugimi, bo spos�b rozumowania ludzi i komputer�w jest tak niesamowicie r�ny. I jeszcze tym, co wyni�s� z chwili sp�dzonej przed p�k� starych ksi��ek, a czego nie potrafi�by nawet wyrazi�. Odpowied� przysz�a rych�o: ka�dy kontroler prowadzi� swoje komputery od pocz�tku do ko�ca test�w, k�ad�c za� podpis na akcie nosz�cym nazw� ��wiadectwa dojrza�o�ci�, ponosi� odpowiedzialno�� za dysfunkcjonalne przeoczenia. Komputer �Anabisa� bada� Stoernhein, pozosta�e dwa � Cornelius. Pirx mia� ochot� wyj�� z sali, na co nie m�g� sobie jednak pozwoli�. Ju� i tak czu� narastaj�ce wok� napi�cie. Obrady zako�czy�y si� o jedenastej. Uda�, �e nie dostrzega znak�w, jakie dawa� mu Romani, i wyszed� czym pr�dzej, jakby ucieka�. Zamkn�wszy si� w swojej klitce, gruchn�� na ��ko i podni�s� oczy do sufitu. Mint i Stoernhein nie liczyli si�. Pozostawa� tedy Cornelius. Umys� racjonalny i naukowy zacz��by rzecz od zapytania, co takiego m�g� w�a�ciwie przeoczy� kontroler? Niezw�oczna odpowied�, �e zupe�nie nic, zamkn�aby i t� odnog� �ledztwa. Pirx nie by� jednak naukowym umys�em, wi�c pytanie takie nie przysz�o mu nawet do g�owy. Nie pr�bowa� te� zastanawia� si� nad sam� procedur� testow�, jakby czu�, �e i to �le si� dla niego sko�czy. My�la� po prostu o Corneliusie takim, jakim go zna�, a zna� go nie�le, cho� rozstali si� przed wielu laty. Stosunki ich uk�ada�y si� kiepsko, w czym nic dziwnego, zwa�ywszy, �e Cornelius by� dow�dc� �Gulliwera�, on za� m�odszym nawigatorem. Uk�ada�y si� jednak gorzej ni� zwykle w takiej sytuacji, gdy� Cornelius by� potworem dok�adno�ci. Nazywano go m�kalem, skrupulatem, liczykrup� i �owc� much, poniewa� potrafi� zmobilizowa� p� za�ogi dla pogoni za muszk� na pok�adzie. Pirx u�miechn�� si� na my�l o swych osiemnastu miesi�cach pod skrupulatem Corneliusem; teraz m�g� sobie na to pozwoli�, wtedy wychodzi� ze sk�ry. C� to by� za nudziarz! A jednak wszed� nazwiskiem do encyklopedii w zwi�zku z badaniami zewn�trznych planet, zw�aszcza Neptuna. Ma�y, szarawy na twarzy, wiecznie z�y, podejrzewa� wszystkich o to, �e chc� go oszuka�. W rzeczy, jakie opowiada� � �e przeprowadza osobiste rewizje za��g, bo mu ludzie szmugluj� muchy na pok�ad � nie wierzono, ale Pirx akurat wiedzia�, �e nie by�o to zmy�lenie. Cornelius mia� w szufladzie pud�o pe�ne proszku DDT i potrafi� zastyga� w rozmowie z podniesionym palcem (biada temu, kto nie zamar� na �w znak), �owi�c uchem to, co mu si� wyda�o bzykni�ciem. W kieszeni nosi� pion i metr stalowy; kontrola �adunku w jego wykonaniu przypomina�a wizj� lokaln� na miejscu katastrofy, kt�ra wprawdzie nie zasz�a jeszcze, ale nadci�ga. Mia� w uszach okrzyk: �Liczyd�o idzie, kryj si�!� � po kt�rym mesa pustosza�a; pami�ta� szczeg�lny wyraz oczu Corneliusa, kt�re jak gdyby nie bra�y udzia�u w tym, co akurat robi� lub m�wi�, lecz nawierca�y otoczenie, poszukuj�c w nim nie doprowadzonych do �adu miejsc. W ludziach lataj�cych dziesi�tkami lat gromadz� si� dziwactwa, ale Cornelius by� ich rekordzist�. Nie znosi� niczyjej obecno�ci za plecami, a kiedy przypadkiem siad� na krze�le, na kt�rym kto� siedzia� przed chwil�, i wyczu� to po cieple siedzenia, zrywa� si� jak oparzony. By� z tych, kt�rych wygl�du w m�odo�ci w og�le nie mo�na sobie wyobrazi�. Nie opuszcza� go wyraz zgn�bienia niedoskona�o�ci� wszystkich doko�a; cierpia�, poniewa� nie m�g� ich nawr�ci� na swoj� pedantyczno��. Pukaj�c palcem w rubryki, po dwadzie�cia razy w k�ko sprawdza��
Pirx zamar�. Potem usiad� powoli, jakby sta� si� ze szk�a. My�l, biegn�c w�r�d chaotycznych wspomnie�, zawadzi�a niewidzialnie o co� i by�o to niczym pog�os alarmu. Co w�a�ciwie? �e nie cierpia� nikogo za plecami? Nie. �e zam�cza� podw�adnych? I co z tego? Nic. Ale jakby blisko. By� teraz jak ch�opiec, kt�ry b�yskawicznie zamkn�� gar��, by pochwyci� �uczka i trzyma zaci�ni�t� pi�� przed nosem � boj�c si� j� otworzy�. Powoli. Cornelius, prawda, s�yn�� ze swoich rytua��w. (Czy to?��� zatrzymywa� si� na pr�b� my�l�.) Kiedy przychodzi�o do zmiany przepis�w, wszystko jedno jakich, zamyka� si� z urz�dowym pismem w kajucie i nie wyszed� z niej, dop�ki nie wyku� nowo�ci na pami��. (To by�o teraz jak zabawa w �ciep�o � zimno�. Czu�, �e si� oddala�) Rozstali si� dziewi��, nie � dziesi�� lat temu. Cornelius znik� dziwnie, jako� raptownie, na szczycie rozg�osu, kt�ry zawdzi�cza� eksploracji Neptuna. M�wiono, �e wr�ci na pok�ad, a locj� wyk�ada tylko czasowo, lecz nie wr�ci�. Naturalna rzecz, by� przy pi��dziesi�tce. (Zn�w nie to.) Anonim. (S�owo to wyp�yn�o nie wiedzie� sk�d.) Jaki zn�w anonim? �e jest chory i dysymuluje? �e grozi mu zawa�? Sk�d. Ten anonim to by�a zupe�nie inna historia, innego cz�owieka � Corneliusa Craiga, tu � imi�, tam � nazwisko. (Pomyli�em si�?� Tak.) Lecz anonim nie chcia� sczezn��. Dziwna rzecz, nie m�g� si� odklei� od tego s�owa. Im energiczniej je odrzuca�, tym idiotyczniej wraca�o. Siedzia� skurczony. W g�owie � mu�. Anonim. Teraz by� ju� niemal pewien tego, �e s�owo to przes�ania jakie� inne. To si� zdarza. Wyskoczy fa�szywe has�o i nie mo�na ani pozby� si� go, ani zedrze� z tego, kt�re zakrywa. Anonim.
Wsta�. Na p�ce, pami�ta�, tkwi� mi�dzy marsjanami gruby s�ownik. Otworzy� go na chybi� trafi� przy �AN�. Ana. Anakantyka. Anaklasyka. Anakonda. Anakreontyk. Anakruza. Analekta. (Ilu s��w cz�owiek nie zna�) Analiza. Ananas. Ananke (greckie): Bogini przeznaczenia. (To�? Ale co ma wsp�lnego bogini�) Tak�e: przymus.
�uski spad�y. Zobaczy� bia�y gabinet, plecy lekarza, kt�ry telefonowa�, okno otwarte i papiery na biurku, kt�re podwija� przeci�g. Zwyk�e badanie lekarskie. Nie stara� si� wcale przeczyta� maszynowego tekstu, ale oczy same pochwyci�y drukowane litery, jako ch�opiec jeszcze uczy� si� uporczywie czytania do g�ry nogami. �Warren Cornelius, rozpoznanie: Syndrom anankastyczny.� Lekarz zauwa�y� rozsypk� papier�w, zebra� je i schowa� do teczki. Czy nie by� ciekaw, co oznacza�a ta diagnoza? Chyba tak, ale czu�, �e to nie by�oby w porz�dku � a potem zapomnia�. Ile lat temu? Co najmniej sze��.,
Odstawi� s�ownik, jednocze�nie poruszony, rozgrzany wewn�trznie, ale i rozczarowany. Ananke � przymu�, wi�c chyba nerwica natr�ctw. Nerwica natr�ctw! Czyta� o niej, co si� tylko da�o, jako ch�opiec jeszcze � by�a taka rodzinna sprawa � chcia� si� dowiedzie�, co to znaczy i pami��, chocia� nie bez oporu, przecie� udziela�a wyja�nie�. Ju� co jak co, ale pami�� mia� dobr�. Powraca�y zdania lekarskiej encyklopedii w kr�tkich b�yskach ol�nie�, bo si� od razu nak�ada�y na posta� Corneliusa. Widzia� go teraz zupe�nie inaczej ni� dot�d. By�o to zarazem wstydliwe i �a�osne widowisko. A wi�c to dlatego my� r�ce po dwadzie�cia razy dziennie i musia� ugania� si� za tymi muchami, i w�cieka� si�, gdy zgin�a mu kartka � zak�adka do ksi��ki, i trzyma� r�cznik pod kluczem, i nie m�g� siada� na cudzym krze�le� Jedne czynno�ci przymusowe rodzi�y nast�pne, coraz mocniej ob�azi� go ich pomiot, a� stawa� si� po�miewiskiem. Nie usz�o to w ko�cu uwadze lekarzy. Zdj�li go z pok�adu. Gdy Pirx wyt�y� pami��, wyda�o mu si�, �e na samym dole stronicy znajdowa�y si� trzy s�owa rozstrzelone: �niezdolny do lot�w�. A �e psychiatra nie zna� si� na komputerach, pozwoli� mu pracowa� w �Syntronics�. Pewno uzna�, �e to w�a�nie doskona�e miejsce dla takiego skrupulata. Co za pole do popisu dla pedanterii! Corneliusa musia�o to podnie�� na duchu. Praca u�yteczna i � co najwa�niejsze � w naj�ci�lejszym zwi�zku z kosmonautyk��
Le�a� z oczami wlepionymi w sufit i nie musia� si� nawet specjalnie wysila�, �eby sobie wyobrazi� Corneliusa w �Syntronics�. Co tam robi�? Nadzorowa� symulatory przy obci��aniu okr�towych komputer�w. To znaczy � utrudnia� im prac�, a dawanie szko�y by�o jego �ywio�em. Niczego lepiej nie umia�. Ten cz�owiek musia� �y� w sta�ej rozpaczy, �e wezm� go w ko�cu za wariata, jakim nie by�. W sytuacjach prawdziwie krytycznych nigdy nie traci� g�owy. By� dzielny, ale t� dzielno�� na co dzie� zjada�y mu po trochu natr�ctwa. Pomi�dzy za�og� i swoim pokr�conym wn�trzem musia� si� czu� jak mi�dzy m�otem a kowad�em. Patrza� na cierpi�tnika nie dlatego, �e ulega� owym musom, �e by� szalony, ale dlatego w�a�nie, �e z tym walczy� i bezustannie szuka� pretekst�w, usprawiedliwie�, potrzebne by�y mu te regulaminy, chcia� si� nimi wyt�umaczy�, �e to nie on wcale, �e to nie z niego ten wieczny dryl. Nie mia� duszy kaprala � no bo czy w takim wypadku czyta�by Poego, historie makabryczne i niesamowite? Mo�e szuka� w nich swojego piek�a? Mie� w sobie taki k��bek drucianych mus�w, takie �erdzie jakie�, tory, i wci�� si� z tym bi�, zgniata� to, wci�� od nowa� Na dnie tego wszystkiego by� strach, �e stanie si� co� nieprzewidzianego, przeciw temu si� tak wci�� dozbraja�, musztrowa�, �wiczy�, te jego pr�bne alarmy, wizytacje, kontrole, bezsenne �a�enie po ca�ym statku, wielki Bo�e � wiedzia�, �e si� z niego w ku�ak �miej�, mo�e nawet pojmowa�, jakie to wszystko niepotrzebne. Czy jest do pomy�lenia, �e on si� na tych komputerach tam jakby m�ci�? �e im dawa� szko��? Je�li i tak by�o, chyba nie zdawa� sobie z tego sprawy. To si� nazywa wt�rna racjonalizacja. Wyt�umaczy� sobie, �e w�a�nie tak powinien post�powa�.
Zadziwiaj�ca rzecz, jak przy�o�enie do tego, co ju� poprzednio wiedzia�, co zna� w postaci szeregu anegdot � ca�kiem innego j�zyka, termin�w medycznych, nadawa�o zdarzeniom nowy sens. M�g� zajrze� w g��b, a pozwala� na to wytrych, jakiego dostarcza psychiatria. Mechanizm cudzej osobowo�ci objawia� si� nagi, zwi�z�y, zredukowany do garstki nieszcz�snych odruch�w, kt�rym nie mo�na uj��. My�l o tym, �e mo�na by� lekarzem i tak w�a�nie traktowa� ludzi, nawet �eby im pomaga�, wyda�a mu si� do niesamowito�ci odpychaj�ca. Zarazem rozcie�czona aura b�aze�stwa, co otacza�a jakby nik�� obw�dk� wspomnienia o Corneliusie, sczez�a. W tym nowym, niespodziewanym widzeniu nie by�o miejsca na przymieszk� cwaniackiego, z�o�liwego humorku rodem ze szko�y, koszar i pok�ad�w. Nie by�o nic w Corneliusie, z czego mo�na by si� �mia�.
Praca w �Syntronics�. Zdawa�oby si� � idealnie dostosowana do cz�owieka: obci��a�, wymaga�, komplikowa� do granicy wytrzyma�o�ci. M�g� wreszcie wyswobodzi� uwi�zione w sobie musy. Dla nie wtajemniczonych wygl�da�o to znakomicie: stary praktyk, do�wiadczony nawigator przekazuje swoj� najlepsz� wiedz� automatom; c� mo�e by� lepszego? A on mia� przed sob� niewolnik�w i nie musia� si� pow�ci�ga�, skoro nie byli lud�mi. Schodz�cy z ta�my komputer jest jak noworodek: tak samo zdatny do wszystkiego, a nic nie umie.
Pobieranie nauk jest wzrostem specjalizacji i zarazem utrat� pierwotnego niezr�nicowania. Na stanowisku kontroli komputer pe�ni rol� m�zgu, gdy symulator jest na�ladowc� cia�a. M�zg pod��czony do cia�a � oto w�a�ciwa analogia.
M�zg musi orientowa� si� w stanie i gotowo�ci ka�dego mi�nia, podobnie komputer � ma zna� stan okr�towych zespo��w. Wysy�a elektrycznymi drogami rojowiska pyta�, jakby ciska� tysi�ce naraz pi�eczek we wszystkie zak�tki metalowego olbrzyma, i z echowych odpowiedzi tworzy sobie obraz rakiety i jej otoczenia. W t� niezawodno�� wkroczy� cz�owiek cierpi�cy na l�k przed niespodziewanym i zwalczaj�cy go rytua�ami natr�ctw. Symulator sta� si� narz�dziem przymusu, wcieleniem jego l�kowych zagro�e�. Dzia�a� w zgodzie z zasad� naczeln�: bezpiecze�stwa. Czy to nie wygl�da�o na chwalebn� gorliwo��? Jak on si� musia� stara�! Normalny tok uzna� niebawem za nie do�� pewny. Im trudniejsza sytuacja statku, tym szybciej nale�y si� o niej informowa�. Uwa�a�, �e tempo sprawdzania agregat�w ma by� skorelowane z wag� procedury. A poniewa� najwa�niejsza jest procedura l�dowania� Czy zmieni� program? Ani troch�, jak nie zmienia przepis�w podr�cznika kierowcy ten, kto sprawdza silnik auta co godzina zamiast raz dziennie. Tote� program nie m�g� si� mu opiera�. D��y� w kierunku, w kt�rym program nie mia� zabezpiecze�, bo co� takiego nie przysz�o do g�owy �adnemu programi�cie. Je�eli tak przeci��any komputer zawodzi�, Cornelius kierowa� go na powr�t do dzia�u technicznego. Czy zdawa� sobie spraw� z tego, �e zara�a je natr�ctwami? Chyba nie, by� praktykiem, nie orientowa� si� w teorii, skrupulat niepewno�ci � takim by� te� wychowawc� maszyn. Przeci��a� komputery, ale c� �nie mog�y si� przecie� skar�y�. By�y to nowe modele, przypominaj�ce zachowaniem gracza w szachy. Komputer � gracz pobije ka�dego cz�owieka pod warunkiem, �e jego pedagogiem nie b�dzie jaki� Cornelius. Komputer przewiduje ruchy partnera na dwa � trzy posuni�cia naprz�d; gdyby usi�owa� je przewidywa� na dziesi�� ci�g�w, ud�awi�by si� nadmiarem mo�liwych wariant�w, bo one rosn� wyk�adniczo. Dla przewidzenia dziesi�ciu mo�liwych ruch�w kolejnych na szachownicy nie wystarczy i trylionowo�� operacji. Takiego samoparali�uj�cego si� szachist� zdyskwalifikowa�aby pierwsza rozgrywka. Na pok�adzie rakiety nie by�o to zrazu widoczne: mo�na obserwowa� tylko wej�cia i wyj�cia uk�adu, nie to, co dzieje si� w �rodku. W �rodku narasta� t�ok, na zewn�trz wszystko bieg�o normalnie � do czasu. A wi�c tak je uk�ada� � i takie repliki umys�u, kt�ry ledwo sprawia si� z realnymi zadaniami, bo tyle sobie wytworzy� fikcyjnych � stan�y u steru stutysi�cznik�w. Ka�dy z tych komputer�w cierpia� na syndrom anankastyczny: przymusowe powtarzanie operacji, komplikowanie czynno�ci prostych, manieryzm, obrz�dkowo��, uwzgl�dnianie �wszystkiego naraz�. Nie na�ladowa�y oczywi�cie l�ku, a tylko struktur� w�a�ciwych mu reakcji; paradoksalne: to w�a�nie, �e by�y nowymi, udoskonalonymi modelami o zwi�kszonej pojemno�ci, przyczyni�o si� do ich zguby, poniewa� tak d�ugo mog�y przecie� dzia�a� mimo stopniowego zad�awiania obwod�w sygna�owym t�okiem. Ale w zenicie Agathodaemona jaka� ostatnia kropla przepe�ni�a czar�: mo�e by�y ni� pierwsze uderzenia wichury, wymagaj�ce b�yskawicznych reakcji, ale zagwo�d�ony lawin�, kt�r� sam w sobie rozp�ta�, komputer nie mia� ju� czym sterowa�. Przesta� by� urz�dzeniem czasu realnego, nie nad��a� ju� z modelowaniem zaj�� rzeczywistych � ton�� w urojeniach� Znajdowa� si� naprzeciw olbrzymiej masy: tarczy planetarnej � i program nie pozwala� mu po prostu zrezygnowa� z kontynuowania procedury, raz wszcz�tej, chocia� zarazem kontynuowa� jej ju� nie m�g�. Wyinterpretowa� wi�c sobie planet� jako meteor le��cy na kursie kolizyjnym, poniewa� to by�a ostatnia otwarta furtka, poniewa� tak� jedyn� ewentualno�� dopuszcza� program. Nie m�g� przekaza� tego ludziom w sterowni, bo nie by� przecie� rozumuj�cym cz�owiekiem! Rachowa� do ko�ca, oblicza� szans�: zderzenie by�o pewn� zag�ad�, ucieczka � tylko w dziewi��dziesi�ciu kilku procentach, wybra� wi�c ucieczk�: awaryjny start!
Wszystko to uk�ada�o si� logicznie � lecz bez najmniejszego dowodu. Nikt nie s�ysza� dot�d o takim wypadku. Kto m�g� potwierdzi� przypuszczenia? Zapewne psychiatra, kt�ry leczy� Corneliusa, i pom�g� mu, a mo�e tylko zezwoli�, obj�� t� prac�. Ale przez wzgl�d na tajemnic� lekarsk� nie powiedzia�by nic. Roz�ama� j� m�g�by tylko wyrok s�dowy. Tymczasem �Ares� za sze�� dni�
Pozostawa� Corne�ius. Czy domy�la� si�? Czy pojmowa� teraz, po tym, co si� sta�o? Pirx nie potrafi� si� wczu� w sytuacj� starego dow�dcy. By�o to niedotykalne jak za �cian� ze szk�a. Je�li powsta�y w nim nawet jakie� w�tpliwo�ci, sam nie dopowie ich sobie do ko�ca. B�dzie si� broni� przed takimi konkluzjami, to chyba oczywiste�
Rzecz wyjdzie przecie� na jaw � po kolejnej katastrofie. Je�li w dodatku �Anabis� wyl�duje ca�o, rachuba czysto statystyczna � �e zawiod�y komputery, za kt�re odpowiada Cornelius � skieruje podejrzenia w jego stron�. Zaczn� bra� pod lup� ka�dy szczeg� i wtedy, po nitce do k��bka�
Ale nie mo�na przecie� czeka� z za�o�onymi r�kami. Co robi�? Wiedzia� dobrze: skasowa� ca�� pami�� maszynow� �Aresa�, przekaza� oryginalny program drog� radiow�, informatyk pok�adowy da sobie z tym rad� w ci�gu kilku godzin.
Ale by wyst�pi� z czym� takim, trzeba mie� w r�ku dowody. Niechby tylko jeden. Niechby, na koniec, same poszlaki: ale on nie mia� nic. Jedno wspomnienie, sprzed lat, jakiej� historii choroby, do g�ry nogami odczytanej w dwu wierszach� przezwiska i ploteczki� anegdoty, jakie opowiadano o Corneliusie� katalog jego dziwactw� Niepodobna wyst�pi� przed komisj� z czym� takim jako dowodem schorzenia i przyczyna katastrofy. Je�li nawet, rzucaj�c takie oskar�enie, nie zwa�a� na starego cz�owieka, to pozostaje �Ares�. Przez czas trwania operacji statek b�dzie jak �lepy i g�uchy, skoro pozbawiony komputera.
Najwa�niejszy by� �Ares�. Rozwa�a� projekty ju� na p� szalone: je�li nie mo�e zrobi� tego oficjalnie, czy nie wystartowa� i nie wys�a� �Aresowi� ostrze�enia i opisu tego my�lowego �ledztwa � z pok�adu,Cuiviera�? Mniejsza o konsekwencje, ale to by�o zbyt ryzykowne. Nie zna� dow�dcy �Aresa�. Czy sam podporz�dkowa�by si� radom obcego cz�owieka w oparciu o takie hipotezy? Przy zupe�nym braku dowod�w? W�tpliwe�
Pozostawa� wi�c ju� tylko sam Cornelius. Zna� jego adres: Boston, zak�ady �Syntronics�. Ale jak�e za��da�, by kto� tak nieufny, pedantyczny i skrupulatny przyzna� si� do pope�nienia w�a�nie tego, czemu usi�owa� przez ca�e �ycie zapobiec? By� mo�e, po rozmowach w cztery oczy, po perswazjach, po wskazaniu na gro�b� zawis�� nad �Aresem�, wyrazi�by zgod� na to ostrze�enie i popar�by je, bo by� uczciwym cz�owiekiem. Ale w dyskusji prowadzonej mi�dzy Marsem i Ziemi�, z o�miominutowymi pauzami, naprzeciw ekranu, a nie �ywego rozm�wcy, obruszy� takie oskar�enie na g�ow� bezbronnego, ��da�, �eby si� przyzna� do zab�jstwa � cho� nieumy�lnego � trzydziestu ludzi? Niemo�liwe.
Siedzia� na ��ku �ciskaj�c jedn� r�k� w drugiej, jakby si� modli�. Odczuwa� bezmierne zdziwienie, �e to mo�liwe: tak wszystko wiedzie� i tak nic nie m�c! Obj�� wzrokiem ksi��ki na p�ce. Dopomog�y mu � w�asn� przegran�. Przegrali wszyscy, poniewa� spierali si� o kana�y, czyli o to, co rzekomo by�o na odleg�ej plamce, w szk�ach teleskop�w, a nie o to, co by�o w nich samych. Spierali si� o Marsa, kt�rego nie widzieli; widzieli dno w�asnych umys��w, z niego wyl�g�y si� obrazy heroiczne i fatalne. W przestrze� dwustu milion�w kilometr�w rzutowali w�asne rojenia � zamiast nad sob� si� zastanowi�. Tak�e i tutaj ka�dy, kto pakowa� si� w g�szcz teorii komputer�w i w niej szuka� przyczyn katastrofy, oddala� si� od sedna rzeczy. Komputery by�y bezwinne i neutralne, tak samo jak Mars, do kt�rego on te� �ywi� jakie� bezsensowne pretensje, jak gdyby �wiat by� odpowiedzialny za majaki, kt�re usi�uje mu narzuci� cz�owiek. Ale te stare ksi��ki zrobi�y ju� wszystko, co mog�y. Nie widzia� wyj�cia.
Na ostatniej, dolnej p�ce by�a i beletrystyka; w�r�d kolorowych grzbiet�w wype�z�y niebieskawy tom Poego. Wi�c i Romani go czyta�? On sam nie lubi� Poego za sztuczno�� j�zyka, wymy�lno�� wizji, kt�ra nie chcia�a si� przyznawa� do tego, �e jest rodem ze snu. Ale dla Corneliusa by�a to prawie Biblia. Bezmy�lnie wyj�� �w tom, otworzy� mu si� w r�kach na spisie rzeczy. Odczyta� tytu�, kt�ry go porazi�. Cornelius da� mu to raz, po wachcie, zachwala� t� opowie�� o wykryciu mordercy fantastycznie wyre�yserowanym, nieprawdopodobnym sposobem. Potem on sam jeszcze chwali� j� musia� fa�szywie � wiadomo, dow�dca ma zawsze racj�
Najpierw tylko bawi� si� pomys�em, kt�ry go nawiedzi�, potem zacz�� si� do niego przymierza�. By�o to troch� jak sztubacki kawa� � a zarazem jak pod�y cios w plecy. Dzikie, niewydarzone, okrutne � ale kto wie, czy nie skuteczne w tej w�a�nie sytuacji: �eby wys�a� w depeszy te cztery s�owa. By� mo�e te podejrzenia s� jedn� bredni�, Cornelius, do kt�rego odnosi�a si� historia choroby, to ca�kiem inny cz�owiek, a ten obci��a� komputery dok�adnie pod�ug normatyw�w i do niczego nie mo�e si� poczuwa�. Otrzymawszy tak� depesz�, wzruszy ramionami, my�l�c, �e jego dawny podw�adny pozwoli� sobie na krety�ski dowcip, w najwy�szym stopniu odra�aj�cy � ale te� nic wi�cej nie pomy�li i nie uczyni. Je�li jednak wiadomo�� o katastrofie wzbudzi�a w nim niepok�j, nieokre�lone podejrzenie, je�eli ju� si� po trosze zaczyna domy�la� w�asnego udzia�u w nieszcz�ciu i stawia tym domys�om op�r, cztery s�owa depeszy uderz� go jak grom. Poczuje si� w oka mgnieniu przejrzany na wylot � w tym, czego sam nie powa�y� si� sformu�owa� do ko�ca, a zarazem winny: nie b�dzie m�g� wtedy uj�� ju� my�li o �Aresie� i o tym, co go czeka; gdyby nawet pr�bowa� si� przed tym broni�, telegram nie da mu spokoju. Nie zdo�a siedzie� z za�o�onymi r�kami, w biernym oczekiwaniu; telegram zajdzie mu za sk�r�, dobierze si� do sumienia, a wtedy � co? Pirx zna� go dostatecznie, by wiedzie�, �e stary nie zg�osi si� do w�adz, nie z�o�y zezna�, tak samo jak nie pocznie my�le� o najw�a�ciwszej obronie i sposobach umkni�cia odpowiedzialno�ci. Je�eli raz uzna, �e ponosi odpowiedzialno��, bez jednego s�owa, w milczeniu, uczyni to, co uzna za w�a�ciwe.
A wi�c nie mo�na tak post�pi�. Jeszcze raz przeszed� wszystkie warianty � got�w i�� do samego diab�a, ��da� rozmowy z van der Voytem, gdyby cokolwiek rokowa�a� Ale nikt nie m�g� pom�c. Nikt. Wszystko wygl�da�oby inaczej, gdyby nie �Ares� i te sze�� dni czasu. Nak�onienie psychiatry do zezna�; obserwacja sposob�w, jakimi Cornelius testowa� komputery; sprawdzanie �Aresowego� komputera � wszystko to wymaga�o tygodni. A wi�c? Przygotowa� starego jak�� wiadomo�ci� zapowiadaj�c�, �e� Ale w�wczas wszystko spali na panewce. Tamten znajdzie w obola�ej psychice wybiegi, kontrargumenty, w ko�cu najuczciwszy cz�owiek �wiata te� ma instynkt samozachowawczy. Pocznie si� broni� albo raczej b�dzie po swojemu milcza� wzgardliwie, gdy tymczasem �Ares��
Doznawa� uczucia zapadania si�, wszystko odtr�ca�o go, jak w tym innym opowiadaniu Poego, Studnia i wahad�o, gdzie martwe otoczenie milimetr po milimetrze zaciska bezbronnego, popychaj�c go ku otch�ani. Jaka mo�e by� wi�ksza bezbronno�� od bezbronno�ci cierpienia, kt�re trafi�o kogo� i za to w�a�nie ma si� go podst�pnie ugodzi�? Jaka mo�e by� wi�ksza pod�o��?
Zaniecha�? Milcze�? Pewno, �e to by�o naj�atwiejsze! Nikt nigdy nawet si� nie domy�li, �e mia� w r�ku wszystkie nici. Po kolejnej katastrofie sami wpadn� na trop. Raz uruchomione �ledztwo dotrze wreszcie do Corneliusa i�
Ale je�li tak w�a�nie jest, je�li nie os�oni starego dow�dcy nawet zachowuj�c milczenie� nie ma do tego prawa. Nic ju� wi�cej nie pomy�la�, bo zacz�� dzia�a�, jakby wyzbyty wszelkich w�tpliwo�ci.
Na parterze by�o pusto. W kabinie laserowej ��czno�ci siedzia� jeden tylko dy�urny technik: Haroun. Wys�a� tak� depesz�: Ziemia, USA, Boston, �Syntronics Corporation�, Warren Cornelius: THOU ART THE MAN. I podpisa� si� z dodatkiem: cz�onek komisji do zbadania przyczyn katastrofy �Ariela�. Miejsce wys�ania depeszy: Mars, Agathodaemon. To by�o wszystko. Wr�ci� do siebie i zamkn�� si�. Kto� puka� potem do drzwi, s�ycha� by�o g�osy, ale nie da� znaku �ycia. Musia� by� sam, bo przysz�y tortury my�li, jakich si� spodziewa�. Na to nie by�o ju� �adnej rady.
Czyta� p�n� noc� Schiaparellego, �eby nie wyobra�a� sobie po sto razy w r�nych wariantach, jak Cornelius, unosz�c szpakowate, nastroszone brwi, bierze do r�ki depesz� z nag��wkiem Marsa, jak rozk�ada szeleszcz�cy papier i odsuwa od dalekowzrocznych oczu. Ze Schiaparellego nie rozumia� ani s�owa; a kiedy odwraca� stronic�, wybucha�o w nim bezmierne zdumienie przemieszane z dziecinnym prawie �alem: jak to, wi�c to ja? ja � potrafi�em co� takiego zrobi�?
Nie mia� przecie� w�tpliwo�ci: Cornelius tkwi� w potrzasku jak mysz; brak�o mu luzu, szpary dla najmniejszego uniku, nie dopuszcza�a go sytuacja samym swoim kszta�tem nadanym jej przez zgrupowanie zdarze�; wi�c swoim spiczastym, wyra�nym pismem rzuci� na papier kilka zda� wyja�nienia, �e dzia�a� w dobrej wierze, lecz bierze na siebie ca�� win�, podpisa� si� i o trzeciej trzydzie�ci � w cztery godziny po otrzymaniu depeszy � strzeli� sobie w usta. W tym, co napisa�, nie by�o jednego s�owa o chorobie, �adnej pr�by usprawiedliwiania si�, nic.
Jak gdyby zaakceptowa� czyn Pirxa tylko w tym, co si� wi�za�o z ocaleniem �Aresa� i postanowi� wzi�� w tym ocaleniu udzia� � ale w niczym nadto. Jak gdyby wyrazi� mu jednocze�nie rzeczow� aprobat� i pe�n� wzgard� za tak zadany cios.
By� mo�e zreszt� Pirx myli� si�. Jakkolwiek tkwi w tym pewna niewsp�mierno��, szczeg�lnie dolega� mu we w�asnym uczynku jego koturnowo � teatra�ny styl, rodem z Poego. Podszed� Corneliusa jego umi�owanym pisarzem i w jego stylu, kt�ry mu brzmia� fa�szywie, od kt�rego si� z�yma�, bo nie upatrywa� zgrozy �ycia w zw�okach powracaj�cych zza grobu, co wskazuj� okrwawionym palcem morderc�. Zgroza ta by�a, zgodnie z jego do�wiadczeniem, raczej szydercza ni� malownicza. Towarzyszy�a refleksji nad zmian� roli, jak� Mars odgrywa� w dwu nast�puj�cych po sobie epokach, kiedy z nieosi�galnej, czerwonawej plamki na nocnym niebie, objawiaj�cej na wp� czytelne znaki obcego rozumu, sta� si� terenem zwyczajnego �ycia, a wi�c mozolnych zmaga�, politycznych konszacht�w, intryg, �wiatem uci��liwej wichury, zam�tu i strzaskanych rakiet, miejscem, z kt�rego mo�na by�o nie tylko dostrzec poetycznie b��kitn� iskr� Ziemi, ale i ugodzi� na niej �miertelnie cz�owieka. Niepokalany, bo na wp� domy�lny Mars wczesnej areografii sczez�, pozostawiaj�c po sobie tylko owe brzmi�ce jak formu�y i zakl�cia alchemik�w � nazwy grecko��aci�skie, kt�rych materialne pod�o�e depta�o si� ci�kimi butami. Zasz�a nieodwo�alnie za horyzont epoka wysokich spor�w teoretycznych i gin�c ukaza�a dopiero swoje prawdziwe oblicze � marzenia �ywi�cego si� w�asn� niespe�nialno�ci�. Pozosta� tylko Mars �mudnych prac, ekonomicznej rachuby i takich szarobrudnych �wit�w jak ten, w kt�rym poszed� na obrady komisji z dowodem w r�ku.
Dnieje. Cienie ust�puj�, przedmioty przede mn� staj� si� nagle kolorowe lub b��kitno � niebieskie, nadchodzi �mier�. Za kilka godzin ta wschodz�ca gwiazda roz�arzy si� bia�ym ogniem, powi�kszy si� wielokrotnie na niebie, wype�ni niebiosa a� po horyzont jak p�on�ca rt��, wysuszy powierzchni� planety, wypali wszystko dooko�a i w ko�cu si� zleje ze swym gorej�cym satelit� w jedn� olbrzymi� jasn� mas�.
Wiedzia�em o tym w spos�b pewny, przecie� z tego w�a�nie powodu tutaj przylecieli�my. Przed kilkoma dniami na osiemnastym kr�gu galaktycznym otrzymali�my wiadomo��, �e niesta�a gwiazda w gwiazdozbiorze Alfa�4 Kamiennej Wyspy najpewniej sp�onie. Uczeni podobno przypuszczali, �e gwiazda ta posiada kilka planet, na kt�rych mo�liwe jest �ycie, wydano wi�c nam rozkaz, aby natychmiast wyruszy� w podr�. By�em niecierpliwy. Od dawna ju� nie latano z naszej stacji na jak�kolwiek Now�, a ja s�u�y�em tutaj dopiero od roku i w�a�ciwie nie prze�y�em dot�d �adnej przygody. Alfa�4 Kamiennej Wyspy mia�a dziewi�� planet. Tylko trzy z nich posiada�y rozleg�� rzadk� atmosfer�, kt�ra zawiera�a tlen, zbadali�my ka�d� z osobna. Najciekawsze zjawiska zaobserwowali�my na trzeciej planecie tej gwiazdy. W wi�kszej cz�ci by�a pokryta wod�, i zrazu s�dzili�my, �e inteligentne �ycie napotkamy pod tutejszymi nie � g��bokimi morzami, jak to si� zdarza�o na niekt�rych planetach. Ale ju� pierwsze zdj�cia, robione z du�ej wysoko�ci, wykaza�y, �e pewne kontynenty s� tutaj zamieszkane: widzieli�my wielkie skupiska domostw i kwadraty kultur rolnych. Niekt�re miejsca zamieszkiwano zwarcie, cho� zapewne na prymitywnym poziomie organizacji miejskiej.
Pr�bowali�my si� z nimi porozumie�; dow�dca nie chcia� ryzykowa� wypadku czy starcia teraz, kiedy przynosili�my tym istotom wie�� ostateczn�. W�tpili�my, czy one w og�le w jaki� spos�b potrafi� si� obroni� przed olbrzymim ogniem, kt�ry roz�arza� si� w ich gwie�dzie. Jedynym wyj�ciem by�o przeniesienie si� gdzie indziej, ale nam si� nie wydawa�o, aby tutejsza cywilizacja znajdowa�a si� na tak wysokim poziomie rozwoju. Ostatecznie, gdyby mieszka�cy posiadali �rodki umo�liwiaj�ce im przeniesienie ca�ej cywilizacji na jak�� odleglejsz� gwiazd�, niew�tpliwie nie czekaliby na nasze ostrze�enie. Najpewniej nie dysponowali bardziej udoskonalon� technik�; nadawali�my na wszystkich d�ugo�ciach fal najprostszym kodem porozumiewawczym, i nikt nie odpowiada�. Kto wie � mo�e dot�d nie odkryli jeszcze elektryczno�ci. Tak wi�c po kilku okr��eniach nie pozosta�o nam nic innego, jak tylko posegregowa� materia�y, kt�re mieli�my dostarczy� Instytutowi Kosmicznemu dla Bada� Por�wnawczych Kultur Biologicznych, uzupe�ni� kilka sprawozda� dla Galaktycznej S�u�by Informacyjnej, kt�rej urz�dniczka przez ca�y lot zam�cza�a nas g�upimi pytaniami, i wyruszy� w kierunku gwiazdy, bo nale�a�o zbada�, co spowodowa�o, �e zamienia si� w Now�, jakie przyczyny sprawi�y, i� zaczyna p�on��.
Ten proces wp�yn�� r�wnie� na katastrof� naszego statku. Masa tutejszej gwiazdy ju� si� zmienia�a, jej �ar powoli si� zwi�ksza�, i zanim zdo�ali�my zda� sobie z tego spraw�, zawi�d� regulator, przerwa�a si� ��czno�� i pozostali�my w przestrzeni trzeciej planety jako martwy satelita. Na pok�adzie natychmiast og�oszono alarm. By�em do takich sytuacji przyzwyczajony, z pocz�tku nikt z nas nie u�wiadomi� sobie niebezpiecze�stwa. Regulator zawi�d�, wi�c go naprawimy, nie sta�o si� przecie� �adne nieszcz�cie.
��Za trzydzie�ci godzin mo�emy startowa� � powiedzia� in�ynier nazbyt wed�ug mnie pewnie i zblad�.
��Za trzydzie�ci godzin?�� zachwia�em si�. � Za trzydzie�ci godzin wszystkie planety tej gwiazdy zmieni� si� w ogniste metaliczne pary. A my jeste�my satelit� jednej z nich.
Dow�dca zawo�a� nas do g��wnej sali konferencyjnej. Rozdziela� zadania, polecenia, planowa�; wszyscy mieli�my uczestniczy� w naprawie regulatora.
��Czy� nie rozumiecie, �e to jest zbyteczne?�� rozwrzeszcza�em si�, bo wszyscy zachowywali si� tak uroczy�cie, odpowiedzialnie i urz�dowo.�� Po co mamy naprawia� regulator, je�li za kilka godzin wyparuje wraz z nami? Po co mamy wykonywa� bezsensown� prac�? � G�os mi dr�a�.
��Co pan proponuje?�� zapyta� dow�dca.�� Nie pozostaje nam nic innego, jak tylko pracowa� jak zwykle.
��Czeka� na cud?
��Nikt nie wierzy w cuda � zmarszczy� si� z wyrazem niecierpliwo�ci.�� My�la�em, �e w szkole wyja�nili panu, jak si� nale�y zachowa� w sytuacji ostatecznej.
��W szkole zapewniali nas, �e loty rakietami s� najzupe�niej bezpieczne i �e �yjemy w dobie, kiedy rozum nasz ju� dawno opanowa� kosmos, w erze spo�ecze�stwa galaktycznego, kiedy nikt nie umiera daremnie albo z g�upoty swych zwierzchnik�w.
By�em zrozpaczony, obra�a�em go, najch�tniej bym si� rozp�aka�. Nie uko�czy�em jeszcze dwudziestu lat, nie mam dzieci, oczekuje mnie matka; jak niepoj�te wyda�o mi si�, �e ludzie umierali kiedy� w sto sze��dziesi�tym roku �ycia. Jak niepotrzebne i bezsensowne. � teraz z powodu kilku g�upc�w�
��Nie chc� umiera�! � krzykn��em.�� Ja nie chc� gin��!
Podszed� do mnie, jakby by� moim ojcem, i skin�� innym r�k�. Szybko odbiegli, jakby jakikolwiek po�piech by� sensowny. Nie rozumia�em tego, wydawali mi si� szale�cami.
��To wszystko by�o tylko pr�b�, przyjacielu � powiedzia� dow�dca i uspokajaj�co pog�aska� mnie po he�mie.�� Niestety, nie wypad�a dla pana dobrze, zostanie pan przeniesiony na linie komunikacyjne.
��Nie?�� przestraszy�em si�. Czasem organizowano takie dziwne pr�by, podobno po to, aby dla wykonania wa�nych zada� wybrani byli najzdolniejsi.�� Chce pan powiedzie�, �e ta gwiazda nie sp�onie, �e nie stanie si� Now�, �e nie przylecieli�my po to, aby ocali� t� cywilizacj�, �e to wszystko jest tylko komedi�, zagran� tylko po to, aby pozna�, czy jestem w stanie podj�� najbardziej odpowiedzialne loty badawcze?
Potakiwa�. Zaczerwieni�em si�.
��Teraz dopiero rozumiem, dlaczego pozostali s� tak spokojni. Chcia�bym widzie�, co by robili, gdyby ta sytuacja okaza�a si� rzeczywi�cie niebezpieczna i musieliby zgin��. Krzyczeliby jak ja, to pewne.
Przeprosi�em go; by�o mi przykro, �e nie wyszed�em z tej pr�by zwyci�sko. Dow�dca wys�a� mnie na najci�szy odcinek, musia�em pracowa� sam, po zewn�trznej stronie korpusu rakiety, w skafandrze ochronnym, bez ��czno�ci z innymi.
Zi pracowa�a naprzeciwko mnie. Najpierw wstydzi�em si� troch�, d�ugo zabiega�em o jej wzgl�dy i wiedzia�em, �e nie pomog�em sobie dzisiejszym wyst�pieniem. Zi jest bardzo surowa, os�dza �atwo. U�miechn��em si� do niej serdecznie przez grube, prze�roczyste iluminatory, pomaga�em jej w pracy, nosi�em za ni� drobiazgi, kt�re pozostawia�a w przestrzeni. Si�a przyci�gania by�a tutaj niewielka, wydawa�o mi si�, �e sam m�g�bym nasz� rakiet� popchn�� na w�a�ciwy tor.
I znowu zbudzi�y si� we mnie w�tpliwo�ci. Je�li to by�a tylko pr�ba, dlaczego si� j� kontynuuje? Dlaczego nie startowali�my natychmiast po moim nieudanym egzaminie? Chcia�em o to zapyta� Zi, ale nie mieli�my ��czno�ci. Dopiero kiedy przysz�a nas zmieni� kolejna dw�jka. Byli to g�o�ni dowcip � niesie, dwaj przyjaciele z Czarnego Kwadratu, czeka�em wi�c, �e si� u�miechn�, ale pochwycili nasze narz�dzia bez s�owa, gwa�townie, jakby si� im pali�o za plecami. I rzeczywi�cie, za sob� mieli nasz� gwiazd�.
��Wybacz, wiem, �e to powa�ne, zachowa�em si� okropnie, widz�, jak dzielni s� inni, wstydz� si�, Zi � pomaga�em w jej kajucie w zdejmowaniu os�ony ochronnej z twarzy.
��Ja r�wnie� si� boj� � powiedzia�a cicho.
A wi�c to prawda, dow�dca ok�ama� mnie jak ma�ego ch�opca.
��Zgin�?
��Zginiemy wszyscy � odpar�a.
Ten k�amca! My�la�em, �e rzuc� si� za nim; odegra� przede mn� komedi� jak lekarz przed �miertelnie chorym, jak bohater przed tch�rzem, chcia�em biec za nim, ale zatrzyma�em si�. Co mu powiem? On przecie� r�wnie� zginie. Dlaczego mam go obwinia�? My�la� dobrze. Rzuci�em si� w obj�cia Zi. Nie kochali�my si� dot�d, nigdy na to nie chcia�a pozwoli�.
��Teraz rozumiem, dlaczego kiedy� ludzie za�ywali narkotyki � powiedzia�em, kiedy le�eli�my potem obok siebie i s�uchali�my szumu sztucznego powietrza p�yn�cego z wentylatora.�� Potrzebowa�em czego� na uspokojenie, jak�� tabletk� czy nap�j, kt�ry by mnie od�wie�y�. Oboje wiemy, gdzie znajduje si� apteka. Chod�, ubiegniemy �mier�, wsp�lnie, szcz�liwie i przyjemnie, bez ognia tej przekl�tej gwiazdy.
Powoli odsun�a si� ode mnie.
��Jeste� chory? To by oznacza�o zdrad�! Dezercj�! Od urodzenia wiemy, �e musimy umrze�, a przecie� z tego powodu si� nie trujemy. Dow�dca wydaje rozkazy tylko dlatego, �e nic innego ju� nie potrafi. W kosmosie podczas ka�dej katastrofy za�ogi zachowuj� si� tak samo, poniewa� nigdy nie mieli�my innego wyboru. Rodzimy si� i umieramy, a pomi�dzy tym my�limy o pracy, o tym, jak potwierdzi� siebie, czym zaznaczy� sw� obecno�� w �yciu. Nie istnieje inne rozwi�zanie. Ani pobo�ne k�amstwo, ani ob�arstwo, ani samob�jstwo. M�wisz jak dzikus lub szaleniec, jakby� niczego nie pojmowa�.
Owszem, Zi by�a starsza; nie znosi�em tego do�wiadczonego j�zyka, m�wi�a, jakby by�o jej oboj�tne, �e umrze, jakby od urodzenia wiedzia�a, �e spali j� Nowa ponad sw� trzeci� planet�, jakby obserwowa�a tylko sam� siebie. Czy�by nie czu�a strachu? Pok��cili�my si�. Chcia�a wys�a� za mn� lekarza, najpewniej jest to rozpad osobowo�ci, m�wi�a, jakby to nie by�o naturalne, �e pragn� widzie� j� i sw� matk�, �e chc� si� z ni� kocha� jeszcze przez wiele nocy, �e pragn� sam przedsi�wzi�� wielkie podr�e w kosmos i odznaczy� si�, �e nie chc� tak niepotrzebnie i g�upio sko�czy�.
Wyszed�em z kajuty i wraca�em do swego pomieszczenia rezerwowym korytarzem. Ca�a za�oga by�a na przedzie, przy regulatorze. Szed�em obok rakiet ratunkowych spoczywaj�cych w pogotowiu. Pozosta�y jeszcze trzy, wystarczy wsi���. Dok�d polec�? S� tylko dwie mo�liwo�ci, zagubi� si� w przestrzeni kosmicznej, pozosta� w niej samotnie jak rozbitek z dawnego okr�tu, z t� r�nic�, �e tutaj nie ma �adnych regularnych szlak�w, nie ma nadziei, �e, ocali mnie okr�t handlowy, tutaj jest pustka i pewna �mier� g�odowa. Albo polec� ku tej gwie�dzie i umr� ju� dzisiaj. Przez moment na to w�a�nie mia�em ochot�, skr�ci�bym sobie to trudne do zniesienia oczekiwanie. Mog� te� polecie� ku tej planecie, na jeden z kontynent�w, do kt�regokolwiek z tych miast. Mog� ich ostrzec. Mo�e oni znaj� jaki� spos�b. Nikt inny ju� nas ocali� nie mo�e. Nagle zrobi�o mi si� ich �al, bardziej ni� na pocz�tku. Robili�my zdj�cia ich domostw Instytutowi Kosmicznemu dla Bada� Por�wnawczych Kultur Biologicznych, pisali�my informacje dla S�u�by Galaktycznej. Jakby tam pod nami �y�o byd�o. A je�li s� to istoty inteligentne? Je�li nie us�ysza�y sygna��w naszej stacji nadawczej, ostrzeg� je sam.
Wsiad�em do rakiety ratunkowej w skafandrze, w kt�rym pracowa�em. Nikt mnie nie zauwa�y�. Zanim wpadn� na to, �e znikn��em, b�d� ju� dawno w dole. I powiem im nasz� wie��. Nie b�d� jak nasz dow�dca. Niech wiedz� wszystko i niech zadecyduj� o sobie. Ciekawe, czy b�d� tak pracowa� i pracowa� jak nasza t�pa za�oga. Mo�e znaj� inne rozwi�zanie? I w�wczas opanowa�y mnie � wstyd si� przyzna� � prymitywne wyobra�enia o �yciu pozagrobowym.
Widzia�em ju� wielkie wyspy planety; by�y to w�a�ciwie dwa kontynenty; jedna wielka p�aszczyzna na p�kuli p�nocnej i dwie tr�jk�tne na po�udniu. Najwi�ksze zag�szczenie ludno�ci sygnalizowa�y automaty w miejscach, w kt�rych wydobywano w�giel lub rudy. By�o to znakiem istnienia cywilizacji przemys�owej. Wyl�dowa�em szybko i troch� gwa�townie na placu wielkiego osiedla w g��bi l�du. Czeka�em, a� otocz� mnie tutejsi mieszka�cy, jak to czyta�em o takich sytuacjach, ale nie zobaczy�em nikogo, tylko ciemne kontury ich budowli z �elaza, betonu, gliny i prymitywnych tworzyw sztucznych; nie zaszli jeszcze daleko, budowali w g�r�, zako�czenia dom�w wie�czy�y stronie dachy, najpewniej urz�dzenia zabezpieczaj�ce przed dzia�aniem atmosfery. Zapewne �cieka po nich woda, kt�ra paruje z m�rz i skrapia kontynenty. Niezbyt mi si� tutaj podoba�o, na pierwszy rzut oka by�a to cywilizacja op�niona w rozwoju, nie chcia�bym zamieni� jej na swoj� ojczyzn�, ale rad j� wymieni� na �mier�. Poczeka�em chwil�, a potem uruchomi�em syreny, zdecydowany by�em strzela� lub wznieci� po�ar, aby ich tylko przywo�a�.
Pojawi�o si� tymczasem zupe�nie co� innego; druga rakieta ratunkowa z naszego statku. Skierowa�a si� wprost na mnie, nurkuj�cym lotem, czerwona od �aru; wybieg�em z kabiny i ucieka�em pomi�dzy najbli�szymi domami, ukry�em si� w�r�d nich w najciemniejszym k�cie. Nadlecieli i kr��yli ca�kiem nisko, ale nie l�dowali, u�yli megafon�w, powtarzali moje imi�, znowu mnie wo�ali. Zatka�em sobie uszy.
��Wr��, natychmiast wracaj � s�ysza�em g�os dow�dcy.�� Uda�o si� naprawi� regulator, in�ynier skr�ci� czas naprawy, za chwil� startujemy.
K�amca, dobrze znam jego chwyty; chce mnie �ci�gn�� na powr�t do tej wsp�lnej trumny, my�li, �e mu znowu uwierz�. Najpierw pr�ba, teraz in�ynier � byle uspokoi� tch�rzy. G�upiec. Po raz drugi nie pozwol� si� ok�ama�. Wiem, jak d�ugo trwaj� naprawy, znam mechanizmy naszych przyrz�d�w. Nie mo�na ich naprawi� jak na skinienie czarodziejskiej pa�eczki. S�ysza�em Zi, �ka�a do mikrofonu, mam wreszcie wr�ci�, mam przecie� zrozumie�, �e st�d mnie nikt nie ocali, �e zaszkodz� tylko tutejszym mieszka�com, �e mnie nie b�dzie kocha�. Jakby otwiera�a si� przed nami jaka� przysz�o��.
��Chcesz by� dla nich anio�em �mierci!�� m�wi�a ze z�o�ci�. � Chcesz ich przygotowa� na s�d ostateczny?�� wy�miewa�a si�, jakbym jeszcze wierzy�. � Nie rozumiesz, jaka jest jedyna obrona przed �mierci�?
Czy�by znowu chcia�a mnie poucza�? Je�li tutejsi mieszka�cy nie b�d� znali �adnego sposobu ratunku, przy��cz� si� do nich, nawet gdyby�my mieli sko�czy� w olbrzymiej ostatniej orgii lub w mistycznym za�lepieniu. Jak ja s� jeszcze �ywi, i to nas ��czy, z pewno�ci� nie podlegaj� tak beznami�tnemu dow�dcy, jak za�oga mojej rakiety. Znowu us�ysza�em swoje imi�. Dali mi dziesi�� sekund czasu, a potem polecieli z powrotem ku naszemu statkowi.
��Wybra�e�. Zostaniesz sam!�� �egna� si� ze mn� dow�dca i doda� zwyk�� formu��, wykluczaj�c� ze s�u�by zbieg�w i z�oczy�c�w. Pobieg�em ku najbli�szej budowli, a gdy tylko znikn�li, zastuka�em w bram�, ale rozpad�a mi si� w r�kach, budynki by�y opuszczone, sprz�ty zakurzone i spr�chnia�e; by�y to puste domy, przez kilka godzin biega�em po tym mie�cie i nigdzie nie napotka�em �ywej istoty. Przez chwil� my�la�em, �e s� niewidzialni lub �e na noc ukrywaj� si� w g��bokich lochach, ale nie napotka�em nikogo, cho� u�ywa�em najczulszych detektor�w. Nikogo w mie�cie, mo�e wi�c poza miastem, pod ziemi�? Nie pojmowa�em, dlaczego ukrywaj� si� w ziemi, skoro maj� takie domy? Czy�by to by� jaki� szczeg�lny gatunek kret�w? Odkry�em cienk� warstw� ziemi i znalaz�em szkielet. Ludzki szkielet.
My�la�em, �e oszala�em lub �e mi si� to tylko zdaje. Jak si� na t� dalek�, po�o�on� na skraju naszej galaktyki planet� przedostali rozumni ludzie? Mo�e to �lad po jakiej� innej wyprawie? Albo mo�e ta planeta by�a ju� zamieszkana? Tylko �e w�wczas nie wysy�ano by nas w lot eksploracyjny. Nie rozumia�em niczego, pomy�la�em, by u�y� detektora kosmicznego, i us�ysza�em odpowied�: Tutaj gdzie� w pobli�u musz� by� magazyny materia��w p�dnych. Tutaj s� rampy.
Znalaz�em je o kilka metrosekund st�d. By�y te� wielkie, zupe�nie puste przestrzenie bez rakiet, ze staro�ytnym oprzyrz�dowaniem z historycznych czas�w pierwszych wypraw galaktycznych, jeszcze sprzed ery Spo�ecze�stwa. Bieg�em do wie�y sterowniczej. Drzwi rozpad�y si� przede mn�. Znalaz�em lokator. By� niewiarygodnie prymitywny, ale wskazywa� kierunek. Kierunek, w kt�rym przed wiekami odlecia�y st�d statki. Pokazywa� drog� w stron� osiemnastego kr�gu, do naszej stacji. Kierunek, z kt�rego przylecieli�my. Czy to prawda? Czy to mo�liwe? Czy�bym znalaz� pierwsz� planet�, kt�rej nazw� zapomniano podczas stuleci? Jest �e to siedziba pierwszych ludzi, bajkowa Ziemia? I pewnie opu�cili j� pierwotni mieszka�cy, poniewa� ich uczeni odgadli rozpad ich gwiazdy, Alfy�4, tego S�o�ca pierwszych poet�w. I obronili si� przed nadci�gaj�c� dzisiaj katastrof� ju� dawno, dzi�ki swemu rozumowi, swej pracy, cierpliwej walce przeciwko �mierci i zatracie.
W lokatorze zamigota�o �wiate�ko. Sk�d? Jak? Znika�o w kierunku mojej ojczyzny. To przecie� nie mog�a by� jedna z tych przedhistorycznych rakiet. By� to nasz statek. Ocalony. Dow�dca tym razem m�wi� prawd�. Zi mia�a racj�. Mieszka�cy tej planety mieli racj�. Ludzie mieli racj�.
Dnieje. Cienie ust�puj�, przedmioty przede mn� staj� si� nagle kolorowe lub b��kitno � niebieskie, nadchodzi �mier�. Za kilka godzin ta wschodz�ca gwiazda roz�arzy si� bia�ym ogniem, powi�kszy si� wielokrotnie na niebie, wype�ni niebiosa a� po horyzont jak p�on�ca rt��, wysuszy powierzchni� tej planety, wypali wszystko dooko�a i w ko�cu zleje si� ze swym gorej�cym satelit� w jedn� olbrzymi� mas�. Spali wszystko wok� siebie. Ale nie ludzk� prawd�. Nie pozna�em jej w czas, zosta�em sam. Jedyny na Ziemi, kt�ry zemrze.
Sir, czuj� wewn�trzn� potrzeb�, a zarazem uwa�am to za m�j oczywisty obowi�zek, by z�o�y� Panu � jako jednej z najbardziej odpowiedzialnych os�b � raport o wydarzeniach, jakie mia�y miejsce w czasie ostatniego lotu kosmicznego, w kt�rym i ja uczestniczy�em. Korzystam zatem r�wnie� z zagwarantowanego mi prawa i prosz� r�wnocze�nie, by mojej relacji nadano znaczenie, na jakie moim zdaniem zas�uguje.
Na pocz�tek kilka s��w o mnie. Pracuj� w programie bada� kosmicznych od przesz�o siedemnastu lat. S�u�b� pe�ni�em na r�nych odpowiedzialnych odcinkach. Z wykszta�cenia jestem in�ynierem pok�adowym. Doskonali�em swoje umiej�tno�ci w kilku specjalno�ciach na r�nych kursach. Mam za sob� przesz�o trzydzie�ci tysi�cy godzin lotu. W mojej podsekcji jestem zatem pracownikiem o najd�u�szym sta�u kosmicznym. Wszystkie opinie, dotycz�ce mojej osoby, z naciskiem podkre�laj� moj� gorliwo��, m�j respekt przed zarz�dzaniami i przepisami.
Niech mi b�dzie wolno doda�, �e techniczne zainteresowania wype�niaj� nie tylko moje zawodowe, ale w og�le ca�e �ycie. W tym punkcie zgadzam si� wi�c w pe�ni z socjalnymi dyrektywami administracji, o kt�rych b�dzie mowa w dalszej cz�ci relacji. Niech mi b�dzie r�wnie� wolno pochwali� si�, i� jak dot�d nigdy jeszcze nie przegl�da�em rozrywkowego mikrofilmu, nie m�wi�c ju� o lekturze ksi��ek o podobnym charakterze. Moje zreszt� i tak skromne potrzeby zaspokaja a� nadto program wizualnej elektroniki.
Nie przecz�, �e fantastyczne spekulacje i pesymistyczne kw�kania wywo�uj� we mnie niepok�j i dzia�aj� w spos�b odpychaj�cy. Staram si� jednak, by moja niech�� nie przerodzi�a si� w agresywne reakcje wobec os�b, kt�re wyg�aszaj� takie opinie. Starania te wie�czy� jak dot�d sukces.
Stan mego ducha oraz cia�a uznany zosta� przez wszystkie w�a�ciwe urz�dzenia kontrolne za jak najbardziej zadowalaj�cy.
Lot, o kt�rym b�dzie mowa, rozpocz�� si� 11 marca, r�wne siedem miesi�cy temu. Pojazd nasz by� statkiem kosmicznym typu Uranos 2�7 (rok budowy: 98). Do naszych zada� nale�a�o patrolowanie w obr�bie Galaktyki. Za�og� stanowili pu�kownik Harrison jako kapitan, i ja.
Niech mi b�dzie wolno powiedzie� kilka s��w o pu�kowniku Harrisonie. Za kilka dni mia� obchodzi� swoje czterdzieste urodziny. �wi�towali�my je zreszt� w czasie pierwszego etapu naszego lotu. By� �onaty i mia� dwoje dzieci. We wszystkich opiniach podkre�lano zw�aszcza jego uprzejmo�� oraz �atwo�� w nawi�zywaniu znajomo�ci. By� to m�j pierwszy lot pod dow�dztwem pu�kownika Harrisona. Przygotowania potwierdzi�y wszystkie dane o jego charakterze. Przeprowadzony przed startem wsp�lny test sympatii wypad� pomy�lnie.
Sir, prosz� wyrazi� zgod�, bym pomin�� pierwsze czterdzie�ci dni lotu. Przebiega�y zwyczajnie, zar�wno gdy chodzi o realizacj� technicznego programu, jak i stosunki mi�dzyludzkie. O szczeg�ach informuje automatyczne nagranie na ta�mie w czasie przepisowych kontroli. Czterdziestego pierwszego lub czterdziestego drugiego dnia lotu odnios�em wra�enie, jakoby w zachowaniu pu�kownika nast�pi�y drobne zmiany. Mie�ci�y si� w granicach dozwolonej tolerancji odchyle� od normy etologicznej. St�d te� nie po�wi�ca�em im przesadnej uwagi ani nie przekaza�em � tym samym � meldunku do operacyjnej centrali.
Dzi� oczywi�cie wiem, �e w ten spos�b zapocz�tkowany zosta� p�niejszy rozk�ad osobowo�ci i sposobu bycia pu�kownika Harrisona. Symptomom tym chcia�bym wi�c po�wi�ci� wi�ksz� uwag�, i to zar�wno ze wzgl�du na logik� narracji, jak i naukow� analiz� psychologiczn�.
Pocz�tek, jak stara�em si� zaznaczy�, wygl�da� do�� niewinnie. Pu�kownik Harrison zapyta� mnie mi�dzy innymi, co s�dz� o solidno�ci i wytrzyma�o�ci naszych statk�w kosmicznych. Odpowiedzia�em zgodnie z prawd�, i� moje zaufanie do naszych program�w i stosowanej w zwi�zku z tym aparatury jest bezgraniczne. Pu�kownik Harrison zapyta� mnie, jak zachowa�bym si� w przypadku powa�nego defektu. Odpowiedzia�em, zn�w oczywi�cie zgodnie z prawd�, �e wol� nie my�le� o takim defekcie. Gdyby jednak nast�pi�o uszkodzenie, wykorzysta�bym pierwszorz�dne �rodki naprawy, co do skuteczno�ci kt�rych jestem g��boko przekonany. Potem pu�kownik Harrison usi�owa� wywnioskowa�, jak zachowa�bym si� w przypadku awarii. Pocz�tkowo przypuszcza�em, �e pu�kownik pragnie w ten spos�b sprawdzi� moj� charakterologiczn� sp�jno��. Jest to spos�b, kt�rego regulamin pok�adowy wprawdzie nie wyklucza, ale i nie wymaga. Dopiero po kilku dniach nieust�pliwych jak i intensywnych rozm�w zorientowa�em si�, �e pu�kownik Harrison nie mnie pragn�� sprawdzi�, lecz siebie samego.
To odkrycie wytr�ci�o mnie z r�wnowagi. Pomy�lawszy o skutkach, zorientowa�em si� natychmiast, �e mog�y by� niepokoj�ce. Regulamin pok�adowy zobowi�zywa� mnie rozezna� si�, sk�d bierze si� wadliwe zachowanie pu�kownika Harrisona. Kontynuowa�em zatem rozmow�, nie zmieniaj�c przy tym mego zachowania. Udaj�c zainteresowanie wydoby�em z pu�kownika dalsze zdradzieckie wypowiedzi.
Wyzna� bez ogr�dek, �e t�skni wprost za czym� niezwyk�ym. Pragn��, by wydarzy�o si� co� takiego. Uzasadni� to w ten spos�b, �e ca�kowite unormowanie naszego �ycia w og�le, jak i �ycia pilota kosmicznego w szczeg�lno�ci, nie zadowala go. Opowiedzia� mi, jak dosz�o w m�odo�ci do podj�cia decyzji o aktywnej s�u�bie w Kosmicznej Centrali. G��wnym motywem by�a ch�� doznawania przyg�d. Rzeczywisto�� tymczasem da�a mu wszystko, tylko nie przygody. Zasadnicza tre�� jego dzia�alno�ci, powiedzia� Harrison, to t�pa realizacja program�w, nierzadko z nud�w si� wywodz�ca.
Ale i w innych zawodach, kontynuowa� pu�kownik, nie znalaz�by tego, czego daremnie szuka� w swej kosmicznej pracy. Nasze �ycie, doda�, przynajmniej to nam dost�pne, wyprane jest z wszelkiej fantazji i tw�rczej czynno�ci. Harrison uni�s� si� i w gor�czkowy wprost spos�b uog�lni� oskar�enie naszej obyczajowo�ci. Wykpi� � jak to okre�li� � sp�ycenie wszelkiej aktywno�ci artystycznej do bana�u. Wy�miewa� ca�kowity brak w�tpliwo�ci, sceptycyzmu i ironii. Za symptomatyczne uzna� zlikwidowanie przed oko�o trzydziestu lat drukowanego s�owa. Opowiada� mi, jak dzieckiem b�d�c, bra� do r�ki ostatnie egzemplarze tego coraz bardziej rzadkiego artyku�u. Wspomina� o uczuciu szcz�liwo�ci, kt�re wywo�ywa�y w jego ch�opi�cej wyobra�ni przygody Robinsona i Pi�taszka. Dzi� jak przez mg�� przypominam sobie te historie z telewizyjnego serialu z wk�adkami umiarkowanego rocka.
Ale wtedy nie takie wspomnienia by�y mi w g�owie. Skupi�em si� ca�kowicie na zachowaniu pu�kownika Harrisona. Waha�em si� przy tym pomi�dzy ciekawo�ci�, by zdoby� rozeznanie co do faktycznego stanu pu�kownika, a gor�c� potrzeb� reprezentowania w uargumentowany spos�b jednoznacznego stosunku wobec otoczenia. W ka�dym b�d� razie nie powstrzyma�em si� od stwierdzenia, �e drukowanego s�owa nie zlikwidowano przez z�o�liwo�� administracji. Ani teatr�w, czy wreszcie sal koncertowych. Po prostu brakowa�o ch�tnych. Te formy wymar�y, bo przesta�y by� potrzebne. Nasze spo�ecze�stwo ma w tej chwili bardziej efektywne formy informacji jak i odpr�enia. Po co skuba� kurczaka, je�li mo�na go mie� wygodniej, taniej i szybciej w formie ju� spreparowanej. Harrison podnieci� si�: ten kurczak jest r�wnie� elementem w �a�cuchu przczynowo � skutkowym komfort og�upiania, w wyniku kt�rego nasze spo�ecze�stwo rozwija si� znacznie poni�ej swych mo�liwo�ci duchowych. W�a�ciwie pozosta� nam tylko jeden spos�b, by intelektualnie i faktycznie podda� w w�tpliwo�� stan obecny: wielka odmowa obok aktywnej rewolty.
Wiedzia�em, co si� �wi�ci. Porzuci�em postaw� sympatyzuj�cego zrozumienia. Lodowatym tonem oznajmi�em komandorowi Harrisonowi, i� jestem zaniepokojony jego wynurzeniami jak i stanem, z kt�rego si� wywodz�. Zacytowa�em odpowiednie fragmenty pok�adowego regulaminu. O�wiadczy�em mu wprost, �e uwa�am jego postaw� za paranoiczn�. Powiedzia�em, �e jestem zmuszony nada� bezzw�ocznie meldunek do stacji naziemnej. Chc�c by� w zgodzie z zewn�trznymi formami, prosi�em go o zrozumienie mnie. Pu�kownik Harrison milcza�. Milczenie wzi��em za przyzwolenie. Brak zgody i tak by mnie zreszt� nie powstrzyma�.
Uruchomi�em automat nadawczy, by nawi�za� ��czno�� radiow� ze stacj� naziemn�. Stacja milcza�a. Poprawi�em po�o�enie ta�my i nada�em ponownie sygna�. I tym razem odpowiedzia�o milczenie. Czy�by stacja nie by�a przygotowana na przyj�cie pozaplanowego sygna�u? A mo�e akurat nie by�o nikogo na stacji? Zaniepokojony zadawa�em sobie te pytania w g�os. Pu�kownik z tonem szyderstwa zwr�ci� mi uwag�, i� zgodnie z powszechnie obowi�zuj�cymi przepisami programu bada� kosmosu stacja naziemna powinna by� nieprzerwanie nastawiona na odbi�r i �e moje pytanie jest tym samym zw�tpieniem w perfekcj� programu bada�. Moim zw�tpieniem! Przyzna�em mu racj� i przeprosi�em go. Powiedzia�em wzburzony, �e to on, pu�kownik, zarazi� mnie swoim zachowaniem. St�d te� moje zw�tpienie k�ad� na karb jego odpowiedzialno�ci. Pu�kownik Harrison roze�mia� si�. Ponownie uruchomi�em nadajnik i powt�rzy�em sygna�. Stacja milcza�a. ��czno�� radiowa by�a przerwana.
Pu�kownik z wyra�nym ju� tonem szyderstwa w g�osie przypomnia� mi moje pe�ne zaufanie do perfekcji wszelkich aparatur programu bada� kosmosu. Chc�c stwierdzi� przyczyn� awarii, rozpocz��em przegl�d od przewidzianej kontroli wed�ug wzor�w. Rych�o odkry�em, i� uszkodzenia nale�y szuka� w obr�bie element�w naszego statku kosmicznego. Zgodnie z regulaminem pok�adowym rozpocz��em og�lne sprawdzanie ca�ego systemu nap�dowego przy pomocy generalnego wzorca. Stwierdzi�em, i� pr�cz radiowego systemu nadawczego nieczynny jest ca�y automatyczny system sterowania i nawigacji.
Odkrycie to by�o druzgocz�ce, przynajmniej dla mnie. Ochryp�ym g�osem da�em wyraz memu przera�eniu. A pu�kownik? Wydawa� si� wita� z zadowoleniem ca�� t� sytuacj�. Na moje pytanie udzieli� potwierdzaj�cej odpowiedzi. Powiedzia�em mu, i� napawa to mnie wstr�tem. Pu�kownik roze�mia� si� serdecznie. Powiedzia�em mu, w najwy�szym wzburzeniu, i� najprawdopodobniej nie tylko pragn�� defektu, ale sam zawini�. Przynajmniej to werbalnie wyra�one podejrzenie przerwa�o niepohamowan� weso�o�� komandora. Z ca�� bezczelno�ci�, na jak� go by�o sta� (a sta� go by�o na wiele), oznajmi� mi, i� nie jest sabota�yst� i nie ma w zwyczaju krzywdzi� niewinnych ofiar, gdy przyst�puje do urzeczywistnienia swoich marze�. M�wi�c o niewinnych ofiarach, mia� zapewne mnie na my�li.
Sir, zatrzymam si� przy tym szczeg�le. Moje podejrzenie, i� defekt powsta� na skutek sabota�u pu�kownika, by�o spontaniczne i na razie nie poparte �adnym argumentem merytorycznym. Musz� przyzna�, �e koronnego dowodu na to i dzi� jeszcze nie jestem w stanie dostarczy�. Jednak im d�u�ej przemy�liwa�em nad tym (czasu za� mia�em przez nast�pne tygodnie a� nadto), tym bardziej podejrzenie wydawa�o mi si� by� uzasadnione. Najbardziej obci��aj�cym argumentem by�o samo zachowanie pu�kownika. Je�li spojrze� na nie �ci�le i logicznie, co jest przecie� jak najbardziej uzasadnione, to w akcji sabota�owej nale�a�oby widzie� pierwszy decyduj�cy krok celowego dzia�ania. Je�li sk�ania� si� � podobnie jak ja � do s�du, wed�ug kt�rego pu�kownik Harrison by� paranoikiem, w�tpliwo�ci rosn�. Po wariacie wszystkiego mo�na si� spodziewa�. A wi�c i tego!
Dowodzi� mn� zatem pomyleniec, w poje�dzie, kt�rym nie spos�b by�o kierowa� i kt�ry p�dzi� skro� lodowat� czer� Galaktyki. Sir, nie zaprzecz�: nagi strach �cisn�� mi gard�o. Tymczasem pu�kownik Harrison uj�� r�czny ster oraz w��czy� automatyczny wybi�rnik celu. Cokolwiek by nie powiedzie� na temat jego paranoi, trudno zaprzeczy�, by jego post�powanie nie by�o sensowne i zgodne z regulaminem.
Automatyczny wybi�rnik celu poinformowa� nas, �e najbli�szym obiektem w przestrzeni, do kt�rego jeste�my w stanie dotrze�, jest planeta o wsp�rz�dnych alfa 1�7�85, beta 9001�7, gamma 33�699. Po wej�ciu w magnetyczne pole planety, wysuni�te czujniki przekaza�y dane, bliskie danym o ziemskich warunkach.
Pu�kownik Harrison postanowi� l�dowa�. Manewr wykona� tak, �e przez chwil� ponownie nabra�em zaufania do niego.
Ale ju� rych�o mia�em zn�w powody, by je ponownie przekre�li�. Po regulaminowym na�o�eniu kombinezon�w i profilaktycznym w��czeniu �luzy wyj�ciowej, opu�cili�my statek. Pu�kownik przeprowadzi� jeszcze kilka pomiar�w, a potem zdj�� mask� ochronn�, wskazuj�c tym samym, co mam uczyni�. Atmosfera na planecie istotnie by�a podobna do ziemskiej. Mo�na by�o oddycha�. Powietrze smakowa�o nie najgorzej, cho� zalatywa�o nieco siark�.
Pu�kownik oddycha�, mlaska�, przewraca� oczyma i rozgl�da� si� po niebie. Rozwar� ramiona. Obmacywa� grunt i to wszystko, co ros�o wok� niego. Najprawdopodobniej widzia� si� w roli tak przez siebie cenionego Robinsona. Ale ja nie pragn��em by� Pi�taszkiem.
Precyzja naukowca nakazuje scharakteryzowa� mi zwi�le zewn�trzny obraz naszego miejsca pobytu. Znajdowali�my si� na r�wninie, niezwykle p�askiej. Horyzont, inaczej ani�eli na ziemi, wydawa� si� by� bli�szy. Pozwala�o to s�dzi�, i� planeta jest mniejsza ani�eli ziemia. Niebosk�on mia� odcie� fioletu. Chmury, najwidoczniej przesi�kni�te parami siarki, �wieci�y ��tym blaskiem. S�o�ce by�o wi�ksze od naszego, o bardziej intensywnym pomara�czowym blasku. Br�zowoczerwony grunt, suchy i twardy, porasta�a stalowosiwa trawa niezwyk�ej twardo�ci. Nie da�a si� ani wyrwa�, ani urwa�. Innej ro�linno�ci nie zauwa�y�em. Nie zauwa�y�em �adnych �yj�tek. Na horyzoncie wznosi�a si� g�ra, prawdopodobnie wulkanicznego pochodzenia, o kszta�cie �ci�tego sto�ka. Otacza� j� dziwny wieniec promieni.
Nie taj�, Sir, �e widok tej ziemi poruszy� mnie i wstrz�sn�� mn�. Zrozumia�em, �e mamy przed sob� ziemi� je�li nie wrog� cz�owiekowi, to jednak nader niego�cinn�. Przysz�o�� mia�a potwierdzi� pierwsze wra�enia. Tymczasem pu�kownik Harrison nie przestawa� wydawa� okrzyk�w w stron� niesamowicie zabarwionego nieba oraz obmacywa� oporn� traw�. Poinformowa�em go, �e nie podzielam jego entuzjazmu dla tej planety i �e oczekuj� rozkazu rozpocz�cia wyprawy, zgodnie z regulaminem. Wtem zasz�o co� nieprawdopodobnego: da� si� s�ysze� kobiecy g�os. �miech kobiety!
Odwr�ci�em si� gwa�townie. Nie zauwa�y�em jednak niczego, czego bym dot�d nie widzia�: obcy krajobraz, nasz statek, pu�kownika Harrisona i sw�j w�asny cie�. Czy�bym uleg� z�udzeniom? Mo�e m�j nadwer�ony podczas ostatnich godzin umys� uleg� halucynacjom? Zastanawia�em si� gor�czkowo. Wybra�em wersj� sugeruj�c� halucynacje.
Ale �miech rozleg� si� ponownie. Taki sam, cho� nieco d�u�szy.
Sir, jestem racjonalist� z krwi i ko�ci. Wierz� w mechanik� kwantow�, w Boga nie bardzo. Ale ten �miech (zabrzmia� jeszcze dwukrotnie), piekielny, kobiecy, kaza� mi my�le� o duchach. Na skutek wy�wiczonej przez dziesi�tki lat subordynacji spojrza�em � szukaj�c oparcia � na pu�kownika, mego dow�dc�. Spojrza�em mu w oczy. To, czego si� doczyta�em, niewiele mia�o wsp�lnego z otuch�. Na twarzy pu�kownika malowa� si� rozkoszny u�miech szcz�liwo�ci.
Chrz�kn�wszy powiedzia�em: Pu�kowniku, chcia�bym przyst�pi� do naprawy. On za� szepn��: S�ysza�e�? Pu�kowniku, powiedzia�em, zgodnie z regulaminem chcia�bym otrzyma� rozkaz przyst�pienia do naprawy. Reszta mnie nie interesuje. Niesamowite, szepn�� Harrison, niesamowity g�os. Jak pan woli, odpowiedzia�em. Milczenie. Prawdopodobnie czeka� na g�os, kt�ry nazwa� niesamowitym. Ja za� rozmy�la�em intensywnie. Wreszcie rozpocz��em: Pu�kowniku! To m�j obowi�zek, zwr�ci� pa�sk� uwag� na szczeg�lne okoliczno�ci, w kt�rych si�
G�os da� si� s�ysze� ponownie. Tym razem nie by� to �miech. G�os przerwa� mi: Biedni ch�opcy! I doda�: Biedni, biedni ch�opcy! Potem rozleg� si� jeszcze �miech, ale tylko na kr�tko.
Dopiero teraz by�em w stanie przeprowadzi� bardziej obiektywn� obserwacj�. Odkry�em, �e g�os kr��y� w powietrzu wok� nas. A wi�c si� unosi�. Podobnie jak owad, osa czy moskit. Z tym �e nie by�o wida� ani osy, ani moskita, a zamiast owadziego brz�czenia rozlega� si� ludzki g�os. Zauwa�y�em, �e pu�kownik si�ga� chciwie po g�os r�koma. Wygl�da� przy tym nader dziwacznie, poniewa� nie by�o wida� tego, co da�oby si� z�apa�. Nadal jednak obejmowa� powietrze. Pod��a� przy tym w kierunku, kt�ry � s�dz�c po odg�osach � wybra� g�os, zanim zamilk�. W taki oto spos�b pu�kownik Harrison znalaz� si� wnet poza zasi�giem mego wzroku i s�uchu. Uzna�em wtedy, i� jestem w sytuacji, o jakiej mowa w rozdziale 28.1 pok�adowego regulaminu. Wolno mi by�o podj�� decyzj� co do naprawy statku.
Naprawa mia�a trwa� trzyna�cie dni i by�a nader skomplikowana. Dla mnie, do�wiadczonego in�yniera kosmicznego, naprawa nie przedstawia�a jednak zasadniczych trudno�ci. Cz�ci zamienne, b�d�ce na statku, wystarcza�y w pe�ni. Je�li potrzeba dowodu jako�ci naszych program�w napraw, to najbardziej przekonywaj�cym jest m�j powr�t. Za okoliczno�ci, w jakich dosz�o do nieobecno�ci pu�kownika, program napraw nie ponosi odpowiedzialno�ci.
Pu�kownika niecz�sto widywa�em w trakcie napraw. �ci�lej m�wi�c, widzia�em go godzin� lub dwie dziennie. (Na tej planecie dzie� trwa� nieco kr�cej ani�eli na ziemi, bo nieca�ych osiemna�cie ziemskich godzin.) Na twarzy pu�kownika Harrisona u�miech szcz�liwo�ci malowa� si� z dnia na dzie� coraz wyra�niej. G��bokie musia�y by� rozkosze, kt�rych dostarcza�a mu ta niego�cinna planeta. Wraca� zreszt� jedynie po to, by wzi�� z naszych zapas�w ca�odzienn� racj� �ywno�ci. Rozkosze, jakie by nie by�y, niewiele musia�y mie� wsp�lnego z rozkoszami podniebienia i �o��dka.
Od trzeciego dnia poczynaj�c, pe�no by�o g�os�w wok� niego. Z pocz�tku tylko ten kobiecy, ju� mi znany, kt�rego gruchaj�cy odcie� � niech mi b�dzie wolno tak powiedzie� � mia� w sobie co� zmys�owego i kusz�cego. By�by za� jeszcze bardziej kusz�cy, gdyby wydobywa� si� � jak wszelki ludzki g�os � z �ywych, widocznych go�ym okiem ust. Ale tak nie by�o. Ten fakt przyni�s� otrze�wienie. Zaj�ty napraw�, mia�em zreszt� pe�ne r�ce roboty. M�j dow�dca natomiast pragn�� mie� wok� siebie jak najwi�cej g�os�w. Od pi�tego dnia poczynaj�c, wirowa�y wok� niego dalsze ludzkie g�osy. G��wnie kobiece, cho� nie tylko. Wirowa�y wok� niego niby bezkszta�tny pszczeli r�j: natr�tny, g�o�ny, w�adczy.
Zada�em mu pytanie, co to za g�osy. Uszcz�liwiony u�miechn�� si� tajemniczo i nie rzek� ani s�owa. Kontynuowa�em napraw�, on za� pobieg� za g�osami i przepad� gdzie� we wrogiej okolicy. Si�dmego dnia pu�kownik zdecydowa� si� na d�u�sz� rozmow�. Zauwa�y� mimochodem, i� jest na tropie tajemnicy planety. T� uwag� pragn�� rozbudzi� moj� ciekawo��, co mu si� zreszt� natychmiast uda�o. Wymyka� si� jednak moim podchwytliwym pytaniom, maluj�c obcy czar gwiazdy, kt�ra nas go�ci�a. Nazwa� j� kr�lestwem przyg�d i fantazji, wtr�ci� s�owo �genialna� sugeruj�c, i� jest to miejsce, w kt�rym warto zatrzyma� si� na d�u�ej. Je�eli chcia� w ten spos�b wybada� moj� reakcj�, to otrzyma� wyczerpuj�c� odpowied� dzi�ki przera�eniu i wstr�towi, maluj�cym si� na mojej twarzy. Nast�pnego dnia wok� pu�kownika zn�w by�o pe�no kobiecego �miechu. Raz zmys�owego, raz subtelnie lubie�nego, raz wulgarnego. Jak d�ugo si� ws�uchiwa�em (oko�o dziewi��dziesi�ciu ziemskich minut), robota nie sz�a mi zbyt skoro. Dziewi�tego dnia pu�kownik Harrison wydawa� mi si� zabiedzony. Mog�o to wynika� z malej�cej ch�ci spo�ywania posi�k�w. Mog�o te� by� refleksem ��tozielonego zachmurzenia, przes�aniaj�cego pomara�czowe s�o�ce. �wiat�o, kt�re pada�o, by�o dziwnie blade. Dziesi�tego dnia naprawa uszkodzonego systemu automatycznego by�a zako�czona. Mog�em rozpocz�� kontrol� przy pomocy nieodzownych wzorc�w. Jedenastego dnia pu�kownik Harrison zapyta� mnie wprost, czy nie chcia�bym pozosta� wraz z nim na planecie. Nie mog�em udzieli� odpowiedzi, poniewa� trzyma�em akurat w ustach dwie �ruby. Mrukn��em tylko, podnios�em przera�ony r�ce i potrz�sn��em z naciskiem g�ow�. Powietrze pe�ne by�o �miech�w, kobiecych i m�skich.
Dwunastego dnia kontynuowa�em kontrol�. Pu�kownik zjawi� si� po �ywno��. Sprawia� wra�enie jeszcze bardziej zabiedzonego.
Trzynastego dnia statek by� got�w do drogi. Nie uda�o mi si� nawi�za� ��czno�ci radiowej z Ziemi�, poniewa� planeta, na kt�rej si� znajdowali�my, powodowa�a niezwykle silne zak��cenia elektroniczne. Moje pomiary kontrolne wykaza�y jednak, �e wszystkie urz�dzenia pracuj� doskonale. Gdy dostrzeg�em pu�kownika Harrisona, zameldowa�em o zako�czeniu naprawy w przepisowy spos�b. Pu�kownik szed� pochylony, z u�miechem szcz�liwo�ci na twarzy, zastyg�ym niby maska z blachy cynowej. S�dz�c, i� nie dos�ysza� moich s��w, z�o�y�em powt�rnie meldunek. Otworzy� �ci�ni�te wargi i powiedzia�: Zostaj�. Unika� przy tym mego wzroku. Nie wiem, czy liczy� si� z natychmiastow� reakcj�. Chwila milczenia. Na statku westchn�� jaki� komputer. �ci�ni�te usta poruszy�y si� znowu:
Cz�owieku, zosta� te�.
Odpowiedzia�em: Nie, pu�kowniku.
On: Dlaczego?
Ja: To �wiat absolutnie nieprzyjemny.
On: Jest to �wiat ducha, wolno�ci i nieograniczonych mo�liwo�ci.
Ja: Mnie wystarczy Ziemia, na kt�rej si� urodzi�em. Jestem z niej ca�kowicie zadowolony.
On: Czy�by� w og�le nie mia� zrozumienia dla ryzyka?
Ja: Chyba nie. A poza tym zgin�liby�my tu z g�odu, pu�kowniku. Nasze zapasy wystarcz� najwy�ej na sze�� miesi�cy. Ta planeta natomiast nie grzeszy urodzajno�ci�.
Pu�kownik u�miechn�� si�. Ale ju� mniej zachwycony. Raczej chytrze. Powiedzia�: Wtajemnicz� ci�. I tak dowiesz si� kiedy� wszystkiego. Lepiej, je�li dowiesz si� tu na miejscu. Mo�e wywrze to na tobie wra�enie i wp�ynie na zmian� decyzji.
Zrobi�em niezdecydowany ruch r�k�. Pu�kownik zaklaska�. W powietrzu rozleg�y si� g�osy. Brz�cza�y i bzyka�y, nie milk�y, mrucza�y, chichota�y, kraka�y. Sadowi�y si� w powietrzu, spycha�y si�, zderza�y, grupowa�y wok� jakiego� centrum. Nie ko�cz�ca si� paplanina i gadanina wycisza�a si�, stawa�a si� t�em dla jednego g�osu, pot�nego, g�o�nego, w�adczego i � dodajmy � m�skiego. G�os przemawia�. Zapomnia�em dok�adnego brzmienia ca�ego wyk�adu, poniewa� by�em zmuszony zwraca� uwag� na tre�ciowe niuanse. Tyle mog� powiedzie�, �e g�os m�wi� � gdy chodzi o sk�adni� � nader rozwlekle i uroczy�cie.
Oto co powiedzia�:
Przed mniej wi�cej trzydziestu laty niema�a grupa ludzi z kraj�w anglosaskich dosz�a do przekonania, i� �ycie w ich �rodowisku sta�o si� nie do zniesienia. Chodzi�o mi�dzy innymi o poet�w i powie�ciopisarzy, budowniczych organ�w i dyrektor�w teatr�w, rze�biarzy i historyk�w filozofii. Ich zastrze�enia do �ycia w naszych krajach pokrywa�y si� w znacznym stopniu z tym, co s�ysza�em z ust pu�kownika Harrisona. Wywnioskowa�em, i� zachodzi tu przypadek epidemii duchowej, kt�rej zarazki zaatakowa�y r�wnie� mego dow�dc�.
Wspomniana grupa os�b nie chcia�a, mimo zasadniczych zastrze�e� co do warunk�w w naszych krajach, wyw�drowa� do kraj�w, charakteryzuj�cych si� innymi stosunkami i strukturami. Odrzuca�a r�wnie� wywieranie wp�ywu na sytuacj� w naszych krajach. Wywieranie wp�ywu doprowadzi�oby, wed�ug nich, do konflikt�w. Za� rezultatem konfliktu jest walka. Walk� natomiast odrzucano, poniewa� nie chciano brudzi� sobie r�k. I tak narodzi� si� plan, by uciec i zbudowa� �wiat, odpowiadaj�cy w�asnym potrzebom. Taki
Jacy my?�� zapyta�em zaciekawiony. Czy�by� nas nie s�ysza�? � zapyta� g�os. Ale was nie widz�, odpowiedzia�em. Czy to jest konieczne?�� zapyta� g�os. Przecie� nas s�yszysz. Sprawa jest co najmniej dziwna, odpar�em.
Nick, powiedzia� g�os, teraz ty m�w.
Pocz�� m�wi� drugi g�os, r�wnie� m�ski. By� �wie�szy od pierwszego i raczej beznami�tny. S�dz�c po doborze s��w � r�wnie� bardziej rzeczowy. G�os opowiedzia� dalsze dzieje emigrant�w � pi�knoduch�w.
Emigranci zmuszeni byli osiedli� si� na planecie. Tymczasem okaza�o si�, �e nie panowa�y tam bynajmniej idealne warunki dla ludzkiego bytowania. Mo�e da�oby si�, by si�gn�� po konkretny przyk�ad, uszlachetni� grunta pod upraw�, ale emigrantom brakowa�o przecie� fachowej wiedzy. Nie byli praktykami. Chlubili si� wprost tym, �e nimi nie s�. Pr�cz tej dumy posiadali jedynie umiej�tno�� spekulatywnego my�lenia. Nie da�o mi si� ustali�, czy dalsze ich losy to rezultat silnej woli, czy te� niezale�nego od woli wp�ywu �rodowiska. Informacja o tym by�a kr�tka i niejasna co do szczeg��w, cho� przerywa�em j� wielokrotnie pytaniami. Tyle tylko poj��em, �e zgodnie z pewnym starym prawem natury, uciekinierzy poprzestali na tym, co by�o nieodzowne dla zachowania �ycia i co mia�o znaczenie dla ich �ycia, mianowicie na my�leniu. Instrumentem my�lenia jest � jak wiadomo � j�zyk. Pozbywali si� pozosta�ych przymiot�w, poniewa� nie by�y one im ju� potrzebne ani nie mogli ich ju� d�u�ej utrzyma�. Energi�, nieodzown� dla ich wy��cznie elektroenergetycznego bytowania, pobierali od jednej z na�adowanych g�r. Chodzi�o o g�r�, otoczon� dziwnym wie�cem promieni. To za spraw� tej g�ry nie mogli�my si� zapewne po��czy� z Ziemi�. G�os przyzna� r�wnie�, �e proces pozbywania si� cia� przebiega� nie bez trudno�ci. Teraz jednak�e czuj� si� doskonale.
Bez cia�? � krzykn��em przera�ony. Oczywi�cie, odpowiedzia� Nick. A co wtedy ma si� jeszcze z �ycia?�� zapyta�em. Ducha, odpar� Nick. To za ma�o!�� krzykn��em. Na Ziemi posiadasz cia�o, ale nie masz ducha. Ja ju� to wol�! � krzykn��em. S�uchajcie!�� rozleg� si� g�os Nicka.�� To nie jest nasz cz�owiek. Doszed� mnie pomruk potakiwa�. G�osy rozpierzch�y si� i pogubi�y we wszystkich kierunkach. Pozosta� jedynie pu�kownik Harrison. U�miecha� si�. Wygl�da� na zm�czonego.
Pu�kowniku, powiedzia�em ochryple, pa�ska decyzja nie mo�e tak brzmie�. A jednak, odrzek� Harrison. Wykrzykn��em: Bez cia�a, pu�kowniku, niech pan pomy�li! To przecie� piek�o. Mie� cia�o, mrukn��, to te� piek�o. Pu�kowniku, wykrzykn��em, przecie� nie zostawi mnie Pan samego! Mrukn��: A jednak! Pu�kowniku, krzykn��em g�o�niej, przecie� pan nie mo�e mnie wys�a� samego w tak d�ug� podr� kosmiczn�! Odpar�: Wi�c zosta�! M�j g�os skiksowa�. Rykn��em: Pu�kowniku! Nie z�o�� raportu. Przyrzekam to panu! Ach, co tam, szepn��, i zacz�� nagle znika�. Jego cz�onki zacz�y przypomina� szk�o, traci�y barw�, kontur, konsystencj�. Nie by�y ju� nawet ze szk�a, nie przypomina�y ju� cia�a, rozp�yn�y si� w fioletowym, pe�nym par siarki, powietrzu. Dochodzi�o mnie jedynie wo�anie pu�kownika Harrisona: Powodzenia, ch�opcze! Po�wi�ci�em m�j los ludzkiej kulturze.
To by�a straszna przemiana. By�em zbyt wstrz��ni�ty, by za nim biec. Pu�kownik sta� si� ofiar� w�asnych duchowo � charakterologicznych deformacji. Dzi� uwa�am go poniek�d za zmar�ego. M�j stosunek do niego pe�en jest respektu; chodzi przecie� o zmar�ego. Ale respekt ten miesza si� z niezrozumieniem i dezaprobat�.
Nas�uchiwa�em jeszcze przez sekundy, jak jego niezrozumia�e mruczenie gubi si� w dali. Zamy�lony wpatrywa�em si� w stron�, z kt�rej dosz�y mnie ostatnie s�owa pu�kownika.
Wtem jego cia�o zn�w si� zmaterializowa�o.
Proces ten by� tak niesamowity jak pierwszy. Mia� miejsce na moich oczach i przebiega� dok�adnie tak samo, tyle �e na odwr�t: z niczego wyros�y cz�onki, z powietrza wzi�o si� cia�o. Prze�roczysta g�owa nabra�a rumie�c�w. Wst�pi�a we mnie nadzieja, na przek�r do�wiadczeniu. S�dzi�em, i� nie czeka mnie samotny lot do domu. Wydawa�o mi si�, �e pu�kownik wykaza� zrozumienie. A mo�e planeta? �e uniewa�niony zosta� rozk�ad arcywytrenowanego cia�a. W�a�nie zamierza�em wyda� okrzyk zadowolenia, gdy pu�kownik Harrison otworzy� usta i roze�mia� si�. By� to g�os kobiecy, by� to �miech, kt�rego d�wi�kom i argumentom uleg� pu�kownik. Teraz ten g�os mieszka� w jego ciele. Przede mn� sta�o cia�o pu�kownika, ale nie pu�kownik.
Poczyni�em natychmiast ostatnie przygotowania do startu. Chcia�em opu�ci� t� do gruntu zepsut� planet� jak najpr�dzej. Po kr�tkim namy�le zaprosi�em na statek owego dziwnego hermafrodyt�. Zaproszenie zosta�o przyj�te bez zastanowienia. Tak� decyzj� podj��em g��wnie dlatego, by da� przyrodoznawstwu sposobno�� zbadania kra�cowego przypadku ludzkiej mimikry.
Powrotny lot by� niezwykle wyczerpuj�cy. Z cia�a, kt�re dobrze zna�em, dochodzi� mnie nieprzerwanie zmys�owy g�os kobiecy. G�os przedstawi� mi si� jako Jennifer, niegdy� docent estetyki stosowanej. Ju� od dawna, powiedzia�a, zbrzyd�o jej bezcielesne �ycie na tej planecie. St�d nieustannie szuka�a sposobno�ci, by ponownie si� zmaterializowa�. No i wreszcie j� znalaz�a. Warunkiem jest bowiem nieuszkodzone cia�o ludzkie. Rozumia�em doskonale argumenty Jennifer, cho� przecie� zar�wno pu�kownik Harrison, a po�rednio i ja, mieli�my cierpie� z tego powodu.
Powrotny lot trwa� tyle dni, co przylot. Nie skorzysta�em z mo�liwo�ci nadania drog� radiow� meldunku o zadziwiaj�cych wydarzeniach, jakie mia�y miejsce po przymusowym l�dowaniu, a to z dwu powod�w: nie chcia�em niepotrzebnie wzbudza� podejrze� mego pasa�era, poza tym informacja wydawa�a mi si� nazbyt skomplikowana jak na radiowy meldunek. Nie wzi��em jednak pod uwag�, �e duch i jego formy ekspresji to produkt danego cia�a, w tym wypadku cia�a pu�kownika Harrisona. G�os Jennifer zacz�� si� w czasie powrotnego lotu powoli zmienia�. Sta� si� g��boki, m�ski, a gdy wreszcie wyl�dowali�my na kosmicznym l�dowisku, Jennifer m�wi�a g�osem pu�kownika Harrisona.
Zg�osi�em si� natychmiast w sztabie akcji, z�o�y�em raport i za��da�em natychmiastowego zatrzymania Jennifer. M�j raport wywo�a� sensacj�. Izolowano mnie. Ze wzgl�du na rozmiar wydarze�, o kt�rych mia�em da� �wiadectwo, taki spos�b post�powania uzna�em za uzasadniony i potraktowa�em t� decyzj�, jak i pozosta�e rozporz�dzenia w�adz z oczywistym respektem.
Tymczasem trzymaj� mnie tu w odosobnieniu ju� trzeci tydzie�. Powoli ogarnia mnie zniecierpliwienie. Dzie� w dzie� rozpytuj� mnie rozmaite komisje o moje prze�ycia, ja za� udzielam ci�gle tych samych odpowiedzi. Niech mi b�dzie wolno potraktowa� jako dowcip � jak to zreszt� by�o chyba pomy�lane � nie przeznaczon� dla moich uszu wypowied� personelu dozoruj�cego, wed�ug kt�rej moja nienawi�� do ludzi wykszta�conych przerodzi�a si� w urojenia. Natomiast inne sformu�owanie, r�wnie� nie przeznaczone dla moich uszu, wed�ug kt�rego czyta�em zbyt wiele kiepskich powie�ci, odrzucam jako pod�� insynuacj�! Zastanawia mnie informacja, �e Jennifer ci�gle jeszcze przebywa na wolno�ci. Widz� w niej � po tym, co si� wydarzy�o � zagro�enie naszego porz�dku, przeze mnie stale respektowanego. Wiem, �e nasze odpowiedzialne gremia podejmuj� niekiedy uchwa�y powoli. Ale teraz min�� chyba ju� dostatecznie d�ugi okres czasu. M�j raport natomiast, z�o�ony na Pa�skie r�ce, Sir, winien wreszcie doprowadzi� do natychmiastowego podj�cia stosownych krok�w.
Planeta by�a male�ka i dzika. Jedna z tych planet na trasie Wega � Orion, o kt�rych nikt nigdy nie wspomina�. W�a�ciwie, nie by�o nawet o czym wspomina�. Po prostu pozbawiona �ycia wysepka w Kosmosie, zwalisko potrzaskanych ska�, zwalisko smutne i bez wyrazu jak w dniu stworzenia�
W poradnikach astronawigacji rubryka �Medea� zawiera�a nie wi�cej ni� dziesi�� danych: okres obrotu, odleg�o�� od podw�jnego ��tego s�o�ca oraz wsp�rz�dne jedynej kontrolnej stacji astronawigacyjnej, obs�ugiwanej przez przestarza�e automaty. To wszystko. Je�li rozmowa schodzi�a czasem na Mede�, nawet do�wiadczeni dow�dcy Bazy wzruszali ramionami.
Fern wiedzia� tyle samo co inni. No, mo�e tylko nieco wi�cej� Raz, przelatuj�c w pobli�u planety, by� zmuszony poprosi� stacj� astrofizyczn� o skorygowanie jego wsp�rz�dnych. Bioautomaty stacji zebra�y potrzebne dane nad wyraz rzetelnie, ale Fern i tak z nich nie skorzysta� i zapomnia� potem, �e kiedy� o nie prosi�.
�I trzeba si� by�o w og�le u�era� o te durne wsp�rz�dne?� � pomy�la� ze z�o�ci� i spojrza� na pulpit przed sob�. Po ekranie snu�y si� mi�kkie linie �wiat�a i wszystko w kabinie wydawa�o si� takie spokojne. Nie mo�na tego by�o jednak powiedzie� o stanie ducha Ferna. �A w Bazio te� jakby tylko tego jeszcze brakowa�o! Ostatecznie mia�em ju� wcze�niej kontakt z Mede�, znam sytuacj�, a mimo to��
Fern przerwa� rozmy�lania i w��czy� dodatkowe iluminatory. Wiedzia�, �e nie ma racji my�l�c w ten spos�b. Kto� przecie� musia� polecie� na Mede� � co� si� tam wydarzy�o z Helianem. Ale w �aden spos�b nie m�g� si� wyzby� rozdra�nienia. Tym bardziej, �e wszystko wskazywa�o na to, i� nie b�dzie to przyjemny lot.
Blendy iluminator�w rozsun�y si� powoli i do kabiny na mgnienie chlusn�� mrok Kosmosu. Automaty podregulowa�y o�wietlenie. Fern spojrza� na przejrzysty ekran przed sob�. Po prawej stronie wida� ju� by�o Mede� � dok�adnie tak� sam�, jak� ujrza� po raz pierwszy: szaro���t� tarcz�, rosn�c� teraz w oczach. Na powierzchni nie mo�na by�o jeszcze rozr�ni� szczeg��w, ale nawet st�d wygl�da�a niego�cinnie.
�Wyl�duj�, zabior� Heliana i natychmiast wracam!� � pomy�la�, chocia� w g��bi duszy czu�, �e nie potrafi sobie nawet wyobrazi�, w jaki spos�b tego dokona. Poza tym nie wiedzia� dok�adnie, co si� z kosmopilotem sta�o. W kr�tkim komunikacie z Bazy, kt�ry przekaza� mu za po�rednictwem stereowizora SELENA, nie podano �adnych szczeg��w. Po prostu klaustrofobia, kosmiczna psychoza. Ale to przecie� mo�e przydarzy� si� ka�demu. Lot, brak ruchu � tylko przyrz�dy odmierzaj� przebyte parseki � a tymczasem wraz z kad�ubem i aparatur� statku zu�ywaj� si� r�wnie� jakie� nieznane, niezbadane mechanizmy, skryte gdzie� g��boko w pod�wiadomo�ci. I wreszcie pewnego pi�knego dnia, kt�ry� z tych mechanizm�w zaczyna dzia�a� w zupe�nie nieprzewidziany, nieokre�lony spos�b, lub po prostu odmawia pos�usze�stwa. I wtedy pilot, z kt�rym kiedy� zamieni�o si� kilka s��w w drodze, z kt�rym gwarzy�o si� podczas odpoczynku w Bazie, usychaj�c z bezczynno�ci � przestaje by� pilotem i przechodzi nagle w szeregi tych, kt�rych trzeba by�o zdejmowa� z jakiej� planety w rodzaju Medei.
��Zrobi si� � lakonicznie powiedzia� wtedy Fern.�� S�uchajcie, SELENA, a ta histori� z psychoz�� Mo�e to ci wasi� tam� j� wymy�lili?
Chcia� si� wypowiedzie� bli�ej o �tych� tam�, o kt�rych nie mia� najlepszego mniemania, ale postanowi� spraw� przemilcze�. Uwaga by�aby zupe�nie nie na miejscu.
��Nie wiemy, Fern � powt�rzy�a SELENA.�� Wszystko wskazuje na klaustrofobi�. Przecie� taki facet jak HEL, b�d�c przy zdrowych zmys�ach, nie mo�e nam nadawa�, �e ma do czynienia z majakami� Nie s�dzisz?
��Jasne � Fern wzruszy� ramionami � wysiad� jeden z tych jego mechanizm�w.
Wszystko rozegra�o si� w kilka minut. Male�ka rakieta typu RES by�a gotowa do startu. Nie by�o to �adne cudo techniki, ale by�a stosunkowo szybka. Fern lubi� rakiety tego typu: wytrzyma�e, a zarazem wymagaj�ce � je�li chodzi o sterowanie. Mog�y oczywi�cie p�ata� figle, ale na dobr� spraw� nie�le pracowa�y i nie zmusza�y do wzywania s�u�by awaryjnej z byle powodu.
Gorsze by�o to, �e do Medei pozosta� jeszcze spory kawa�ek, a w tym czasie z Helianem mog�o si� zdarzy� wszystko. Sam jeden, na pustynnej stacji z bioautomatami� Nie, Fern po prostu ba� si� o tym my�le� Ale co� jednak musia�o si� tam zdarzy�, bowiem na Medei odpowiada�y teraz tylko automaty.
Fern sprawdzi� wsp�rz�dne korytarza �adowniczego i w��czy� boczne silniki. Szaro��ta tarcza zastraszaj�co ros�a w oczach. Zawis�a teraz nad rakiet�, potem z wolna przesun�a si� w bok. Monotonna, m�tna powierzchnia rozpad�a si� nagle. K�ad�y si� teraz na niej ponurymi cieniami chaotyczne, dziwaczne masywy g�rskie. Jasno��te plamy rozja�nia�y si� coraz bardziej i przekszta�ci�y si� W w�skie, piaszczyste plateau. W gruncie rzeczy tylko z daleka wydawa�y si� jasno��te. Tak naprawd� � mia�y z pewno�ci� inny kolor; ��tego przydawa�o im ostre �wiat�o obu ��tych s�o�c, kt�re � Fern wiedzia� o tym � pozostawa�y teraz gdzie� z ty�u rakiety.
L�dowisko okaza�o si� male�kie. Z pewno�ci� budowano je jeszcze w owych przedpotopowych czasach, kiedy zak�adana by�a r�wnie� stacja. Potem przestano o niej nawet my�le�. Nikt wi�c nie zatroszczy� si� o to, by l�dowisko poszerzy�. Po�rodku sta�a ju� jedna rakieta, i Fern sporo si� musia� napoci� z manewrowaniem podczas l�dowania, by m�c ustawi� swoj� rakiet� obok.
To by�a rakieta Heliana, i fakt, �e sta�a tu ca�a i nie uszkodzona, wyda� mu si� dobrym znakiem. Stacji nie by�o wida� na powierzchni, gdy� wyr�bano j� g��boko w skale.
Fern wylaz� z luku i rozejrza� si�. Przez lata tu�aczki w Kosmosie widzia� ju� niema�o strasznych planet. Ale straszniejszej ni� ta chyba jeszcze nie widzia�. ��te i czarne� i zn�w � ��te i czarne� Jak grzbiet gigantycznego owada, osy albo czego� w tym rodzaju� I tak od horyzontu do horyzontu. O ile jednak ��te wydawa�o si� monotonne � by� to po prostu jaskrawocytrynowy piasek � o tyle czer� mia�a tu dziesi�tki odcieni. By�a atramentowoczarna i krwawoczarna, nastroszona zastyg�ymi, jakby zielonkawymi falami i czer� nasycona � zdawa�o si� ch�on�ca �wiat�o. A tu� obok rozsnuwa� si� jaki� wyzuty z �ycia szaroczarny lub te� jaki� inny � b�yszcz�co � czarny odcie�, po�yskuj�cy jak wilgotna sk�ra gada.
�Tu nie tylko mo�na zwariowa� � pomy�la� Fern � ale w og�le diabli wiedz�, co mo�e si� sta� z cz�owiekiem!� �cisn�� w r�ku blaster, wzi�� hermetyczny pakiet ze �rodkami psychofarmakologicznymi i skierowa� si� ku stacji.
Jak dot�d wszystko sz�o w zupe�nym porz�dku.
Automaty otwar�y �luz� wej�ciow� i zamkn�y j� za Fernem. Zaczeka�y chwil�, a� ci�nienie wzros�o do normalnego, potem rozsun�y skrzyd�a wewn�trzne i wpu�ci�y Ferna do pomieszczenia stacji.
Rzeczywi�cie � na pierwszy rzut oka wszystko tam by�o w najlepszym porz�dku. W wielkiej sali, wzd�u� �cian, �wieci�y ekrany stereowizor�w i wideofon�w. Ruchy Ferna �ledzi�y pryzmatyczne fotokom�rki bioautomat�w, wielkie i czerwone jak oczy owad�w. Rytmicznie, g�ucho wyszczekiwa�a co� aparatura obliczeniowa i w ciszy s�ycha� by�o tylko st�umiony, monotonny d�wi�k, jakby senne mruczenie�
A mimo to co� si� musia�o sta�, bowiem Heliana tu nie by�o � Fern poczu� to od pierwszej chwili. Stacja by�a pusta.
Mocno zacisn�� w d�oni blaster i ruszy� wzd�u� �ciany.
Za wielk� sal� znajdowa�y si� jeszcze dwa pomieszczenia. Jedno z nich, co� w rodzaju pokoju mieszkalnego czy te� gabinetu roboczego dla ludzi, kt�rzy mogli tu ewentualnie przyby�, zapewnia�o tylko minimalne wygody, jakie mo�e zaproponowa� stacja tego rodzaju: ��ka z hipnofonami, podr�czna elektroniczna biblioteka i stereowizor. Drugie pomieszczenie by�o chyba wykorzystywane jako sk�adzik lub raczej muzeum geologiczne, w kt�rym przechowywano zebrane pr�bki ska�.
Fern opu�ci� blaster i zawr�ci� do du�ej sali.
��Jestem Fern � powiedzia� g�o�no.�� Astronawigator drugiej klasy. Wzywam Bioautomat Pierwszy!
��S�ucham � powiedzia� kto� za plecami. Fern b�yskawicznie odwr�ci� si�, instynktownie �cisn�wszy blaster. Nie by�o �adnego niebezpiecze�stwa � jedynie dwoje wielkich, pryzmatycznych oczu patrzy�o na niego ze �ciany.
��S�ucham � powt�rzy� g�os.�� Bioautomat Pierwszy klasy W�3. Dwa miliardy krysteloneuron�w.
Fern spojrza� w fasetowane oczy, wielkie, poci�te rubinowymi p�aszczyznami krystalicznymi. �Dwa miliardy neuron�w, a wi�c to nie zwyk�y automat. Posiada umiej�tno�� wnioskowania. Powinien wiedzie� wszystko, co si� tu wydarzy�o.�
��Mam pytanie � powiedzia� Fern.
��S�ucham.
��Na stacji znajdowa� si� astropilot Helian. Gdzie on jest teraz?
��Cz�owiek imieniem Helian opu�ci� stacj� o godzinie 27 czasu po�udnikowego. Dot�d nie powr�ci�.
Fern przeliczy� szybko w pami�ci � czas na Medei mierzy�o si� wzgl�dem po�udnika stacji� To znaczy up�yn�o ju� dziesi�� ziemskich godzin od chwili, jak Helian st�d wyszed�.
��Cz�owiek nie powiedzia�, gdzie idzie?
��Nie.
Fern po�o�y� blaster na jednym ze sto��w ko�o �ciany i rozejrza� si�. Gdzie� tu powinien by� stereowizor o skoncentrowanej wi�zce, dzi�ki temu dysponowa� najwi�ksz� moc�. By� mo�e, da�oby si� z jego pomoc� obejrze� dok�adnie okolic� i nawi�za� kontakt z �Helianem. Mimo wszystko dziesi�� godzin to nie jest zn�w tak du�o, jakie� szans� na powodzenie jeszcze s��
��Cz�owiek imieniem Helian pozostawi� zapis � odezwa� si� Pierwszy.�� Czy mam go odtworzy�?
Fern zawaha� si�. Wa�ne by�o, �eby jak najszybciej przeszuka� okolice � na ile tylko starczy�aby moc stereowizora. Ale i to, co proponowa� Pierwszy, mia�o sw�j sens.
��Jeszcze pytanie � powiedzia� Fern.
��S�ucham.
��Dlaczego Helian opu�ci� stacj�?
��Cz�owiek imieniem Helian otrzyma� wezwanie z zewn�trz.
Fern zdziwiony spojrza� w rubinowe pryzmaty oczu. Pierwszy nie m�g� k�ama�. Ale to, co m�wi�, nie wydawa�o si� przekonywaj�ce. Na zewn�trz rozpo�ciera�a si� pustynia: ocean cytrynowo��tych piask�w i czarnych ska�. I taka by�a ca�a planeta; spalona �arem podw�jnego s�o�ca lub rozdzierana szczelinami, rodzonymi przez niskie temperatury. Nie �y�a na niej ani jedna istota zdolna wezwa� cz�owieka.
Fern patrzy� w oczy Pierwszego i usilnie rozmy�la�, pr�buj�c rozwa�y� sytuacj�. Helian bredzi� � to jasne. A Pierwszy wzi�� jego brednie za dobr� monet� i zanotowa� je w swojej krystalicznej pami�ci.
Dziesi�� godzin. Jak daleko m�g� przez ten czas zaj�� Helian? W ci�gu tych dziesi�ciu godzin mo�na sporo przej��, mo�e si� ju� znajdowa� poza zasi�giem stereowizora. Albo te� le�e� gdzie� pod jadowicie ��tym ca�unem, zasypany rozpalonym piaskiem. Lub pogrzebany pod skaln� lawin�. A je�li wa��sa si� gdzie� tu, w pobli�u, u wej�cia do stacji, otumaniony majakami chorej wyobra�ni?�
��W��cz zapis!�� powiedzia� Fern.
To by� bez w�tpienia g�os Heliana. Ale tak udr�czony i pe�en trwogi, jakiego nigdy jeszcze Fern nie s�ysza�. W�a�ciwie nie m�wi�, to by�y raczej g�o�ne my�li, spl�tane i pe�ne strachu.
�Jestem chory. To jasne � jestem chory. Trac� rozum i nie chc� w to uwierzy�. Szale�cy nigdy nie mog� uwierzy� w swoje szale�stwo.�
Milczenie. A po przerwie:
�Musz� zebra� resztki zdrowego rozs�dku i spr�bowa� przeanalizowa� wszystkie wypadki. By� mo�e, zd��� si� jako� w tym po�apa�.�
�Jeszcze wczoraj wszystko sz�o normalnie. Jak zwykle lecia�em prawid�ow� tras�, pomy�lnie siad�em� Potem sprawdzi�em prac� automat�w � po to mnie pos�ali. Tylko, jak my�l�, zm�czy�em si� troch�. Ale niewiele, zupe�nie niewiele� Tak w�a�nie powinno by� Nale�a� mi si� odpoczynek. Wi�c po�o�y�em si� i usn��em. Przespa�em godzin�, mo�e dwie. Potem obudzi�em si� � i to zacz�o si� w chwili przebudzenia� Na tej nieostrej granicy, kt�ra oddziela jaw� od snu. Jakby kto� wszed� do pokoju. Niczego nie s�ysza�em, ale by�em przekonany, �e kto� znajdowa� si� w pomieszczeniu. A ja le�a�em nadal. I z pewno�ci� to by� m�j b��d. Gdybym wtedy wsta�, by� mo�e, koszmar usta�by� Tak, na pewno by usta�� Ale ja dalej le�a�em. Pocz�tkowo to uczucie by�o nawet interesuj�ce. Pomy�la�em, �e kto� przylecia�, a ja nie s�ysza�em l�dowania rakiety.�
�Potem zauwa�y�em, �e to znajduje si� tu� obok mnie. Odkrycie by�o do tego stopnia nieprawdopodobne i wykraczaj�ce poza granice mojego pojmowania, �e nagle doszed�em do wniosku, i� z pewno�ci� w og�le si� jeszcze nie przebudzi�em. Bywaj� przecie� takie sny. �ni ci si�, �e si� budzisz, podczas gdy sen trwa nadal i staje si� jeszcze straszniejszy, jeszcze koszmarniejszy ni� poprzedni. Tym bardziej, i� jest si� przekonanym, �e si� ju� nie �pi� To powoli przesuwa�o przedmioty, ogl�daj�c je jakby� Najpierw moje przyrz�dy. Potem unios�o m�j he�m od skafandra i podtrzymywa�o go, jakby go wa�y�o. W tym momencie by�o ju� dla mnie jasne, �e si� nie myl�: doskonale s�ysza�em podzwanianie metalu o szk�o, kiedy he�m znowu leg� na miejscu��
�Pami�tam, �e pomy�la�em wtedy, i� kto� postanowi� wyci�� mi jaki� idiotyczny dowcip. Wydawa�o mi si�, �e m�g�bym i ja po�artowa�. Zerwa�em si� z ��ka i krzykn��em co� � nie pami�tam ju� teraz co. Rzuci�em si� do drzwi wymachuj�c r�kami. Potem zatrzyma�em si� Zatrzyma�em i roze�mia�em w g�os.�
�No, jak si� macie!�� powiedzia�em.�� Wystarczy tych g�upich sztuczek!�� My�la�em, �e jest ich dw�ch i podejrzewa�em nawet, �e to Ivar i Dan z Transoriona.�
�Ale nie by�o tam nikogo. Sala by�a pusta � taka, jak� j� pozostawi�em, k�ad�c si� spa�. Obejrza�em si�. Przedmioty w pokoju nadal cicho si� przemieszcza�y. He�m zn�w uni�s� si� ze sto�u i zawis� w powietrzu � dok�adnie w tym miejscu, w kt�rym powinien si� znajdowa� � na wysoko�ci g�owy. I nie zamierza� spada�. Potem powoli ruszy� w moj� stron�, ca�y czas, jak przedtem, utrzymuj�c si� na wysoko�ci g�owy� Wtedy wreszcie si� przestraszy�em. Krzykn��em, rzuci�em czym� w niego i wpad�em do sali.�
�Teraz ju� si� nie boj�. Po prostu to jest g�upie � ba� si�. S�ysza�em o halucynacjach. Na tym w�a�nie polega r�nica pomi�dzy halucynacjami i iluzjami. Podczas iluzji, chory jest �wiadom wszystkiego: tego, �e to co widzi i s�yszy, to w og�le nie jest realne, �e to jedynie omam zmys��w lub gra oszala�ej wyobra�ni. W czasie halucynacji chory odbiera wszystko, co rodzi si� w jego �wiadomo�ci jako realno��. I ja wierzy�em w to, co widzia�em. Poniewa� nie spos�b by�o nie wierzy�. Potem zebra�em ca�� swoj� wol�. Podszed�em do he�mu. Wisia� jak poprzednio w powietrzu, niczym nie podtrzymywany i z lekka tylko si� ko�ysa�.�
�Lewitacja!�� pomy�la�em wtedy.�� Kosmiczna bzdura!�� Kpiny z praw przyrody� Zjawisko nadprzyrodzone!�
�Jakby to by�o wtedy dobrze, gdyby to okaza�o si� po prostu zjawiskiem nadprzyrodzonym! Nie by�bym wtedy chory� Ale ze mn� jest �le� i z ka�d� godzin� robi si� coraz gorzej.�
��Potem he�m powr�ci� na swoje miejsce. I przedmioty � wszystkie, co do jednego, znalaz�y si� tam, gdzie by�y uprzednio. To pieczo�owicie zaprowadzi�o porz�dek. I ju� po kilku minutach zapytywa�em sam siebie, czy aby to wszystko mi si� nie przywidzia�o. Nawet uspokoi�em si� na jaki� czas��
Tu wyznanie Heliana urwa�o si�. S�ycha� by�o tylko cichy odg�os jego krok�w, zapewne wsta� i zacz�� si� przechadza� po pokoju. Potem podj�� dalej:
�Zacz��em wypytywa� bioautomaty w g��wnej sali. Ale one niczego nie zarejestrowa�y. Co za tym idzie, wszystko musia�o by� wytworem mojej wyobra�ni. Potem u�wiadomi�em sobie, �e bioautomaty nie mog�y przecie� niczego widzie�, bowiem te niezrozumia�e zjawiska zachodzi�y w ma�ym pomieszczeniu � by�em w tym momencie nawet zadowolony, �e niczego nie zauwa�y�y, bo moje halucynacje mo�na by�o �atwo wyt�umaczy� przem�czeniem. Inaczej mo�na by�oby dopuszcza� tylko t�umaczenie absurdalne� Zadecydowa�em, �e pora ju� wraca�, i zacz��em si� gotowa� do startu. W gruncie rzeczy przygotowywa�em si� psychicznie; trzeba przyzna�, �e nieswojo mi by�o, kiedy pomy�la�em o si�gni�ciu po he�m, le��cy na stole� mimo i� by�em przekonany, �e naprawd� nigdy nie unosi� si� w powietrzu, a ca�e to �wi�stwo w sumie tylko mi si� przywidzia�o. Wmawia�em sobie, �e wystarczy kr�tki odpoczynek w Bazie, �eby wszystko min�o i posz�o w zapomnienie.�
�I wtedy wszystko zacz�o si� od nowa� To zn�w tu by�o, by� mo�e, w og�le nigdzie st�d nie odchodzi�o, tylko przez ca�y ten czas kr�ci�o si� gdzie� w pobli�u. Czasem dotyka�o mojego cia�a: czu�em je! Nie panuj�c nad sob�, zacz��em �apa� przedmioty i odstawia� je na miejsca. Przedmioty sprzeciwia�y si�, opiera�y. Czasem poddawa�y� Zrozumia�em, �e sta�o si� co� nieodwracalnego, �e koszmar jest na tyle realny, �e odwr�cenie tego wszystkiego, uznanie za nieby�e � jest niemo�liwe.�
�Kiedy ca�y ten ko�owr�t z przedmiotami sko�czy� si� wreszcie, us�ysza�em g�os� Dochodzi� sk�d� z daleka, ale w niepoj�ty spos�b rozlega� si� r�wnie� we mnie. Ten g�os wzywa�. I b�aga�. Nie wierzy�em mu. To by� przecie� g�os mojej majacz�cej �wiadomo�ci. To by� m�j bli�niak. M�zg, kt�ry wyrwa� si� spod kontroli��
�Po jakim� czasie doszed�em do wniosku, �e nale�y po��czy� si� z Baz�. My�l�, �e post�pi�em s�usznie. Podczas rozmowy z Baz� by�em w zasadzie spokojny i skupiony, ale opowiedzia�em im o przywidzeniach. Zapytali, kiedy wylatuj�. Jak s�dz�, mieli na my�li co� zupe�nie innego � pragn�li si� dowiedzie�, czy jestem w stanie kierowa� rakiet�. Odpowiedzia�em, �e na razie nie sfiksowa�em jeszcze do tego stopnia i �e mog� na mnie w pe�ni polega�.
�A g�os wzywa� mnie coraz dono�niej i usilniej, przeklina� mnie, moje imi�! Z daleka, z bliska, z wn�trza stacji i z zewn�trz. Podj��em ostatni� pr�b�. Zapyta�em automaty, czy s�ysz� jaki� g�os. Postanowi�em, �e je�li odpowied� b�dzie negatywna, to wyjd� � bez wzgl�du na to, czy zwariowa�em, czy te� nie � i poprowadz� rakiet�. Bo lepiej ju� mie� cho�by cie� szansy dostania si� do Bazy, ni� siedzie� tu, z przenicowanym �bem, jak og�upia�y szczur w klatce.�
�Ale automaty odpowiedzia�y twierdz�co. One tak�e s�ysza�y g�os, lecz nie by�y w stanie dok�adnie okre�li�, sk�d pochodzi�. Za pierwszym razem poda�y wsp�rz�dne: p�tora kilometra na po�udnie � po�udniowy wsch�d, w kierunku Wielkiego Urwiska. Za drugim razem wskaza�y na pustyni�. Zupe�nie jakby i automaty zbzikowa�y! Ale jedno nie ulega�o w�tpliwo�ci: g�os istnia�. Wzywa� mnie po imieniu i prosi� o pomoc��
�Od tego czasu wzywa mnie bezustannie. Cichnie, potem zn�w b�aga, krzyczy i straszy� M�wi mi rzeczy, o kt�rych nawet strach my�le� Ale jedno si� nie zmienia: przez ca�y ten czas jest i we mnie, i jednocze�nie poza mn�!�
�Nie mog� tu zosta�. To ponad moje si�y. Nie mam prawa pozostawa� tu nadal, kiedy prosz� mnie o pomoc � cho�by dlatego, �e ja, Helian � jestem cz�owiekiem. A nie oszala�ym ze strachu szczurem!�
Na tym ko�czy� si� zapis.
Fern sta� zmartwia�y i pr�bowa� u�o�y� sobie wszystko, co us�ysza�. U Heliana halucynacje przeplata�y si� z rzeczywisto�ci� � nie istnia�o na to inne wyt�umaczenie. Halucynacje stwarza�y urojone wra�enie rzeczywisto�ci i maskowa�y si� tak zwodniczo, �e na ich tle sama rzeczywisto�� wydawa�a si� irracjonalna. Trzeba by�o jedynie sprawdzi� pewien fragment opowie�ci Heliana. Tylko bowiem w nim zarejestrowano co�, dla czego nie spos�b by�o, jak dot�d, znale�� rozs�dnego wyt�umaczenia.
��Bioautomat Pierwszy!�� odezwa� si� Fern.
��S�ucham.
��Czy zarejestrowa�e� g�osy, o kt�rych m�wi� Helian?
��Nie, to nie by�o zaprogramowane. I cz�owiek imieniem Helian nie za��da� tego.
��Ale g�os rozlega� si� w pa�mie wewn�trznym?
Fern zbli�y� si� i usiad� przed fasetowanymi oczyma. Problem nale�a�o wyja�ni� do ko�ca.
��Je�li g�os rozlega� si� w pa�mie wewn�trznym, to musia� pochodzi� z nadajnika, znajduj�cego si� w pobli�u. Jakie jest twoje zdanie?
��To logiczne.
��Czy na powierzchni Medei s� inni ludzie opr�cz tych, kt�rych znasz?
��Nie.
��Moim zdaniem jeste� w b��dzie. Tylko proste automaty si� nie myl� � powiedzia� Fern.�� Ty jeste� zbyt skomplikowany. Je�eli istnieje nadajnik, pracuj�cy na pa�mie wewn�trznym, to kto� go przecie� musi stroi�!..
��Chwil�! � przerwa� mu Pierwszy.�� Przepraszam, przerw� na chwil�, przyjm� tylko komunikat.
Fern zamieni� si� w s�uch. Spodziewa� si�, �e us�yszy tajemniczy g�os � ten sam, kt�ry zwabi� Heliana na zewn�trz. Ale rozczarowa� si�. � Pierwszy przyjmowa� zg�oszenie jakiego� automatu, kt�ry zebra� kolejn� seri� pr�bek geologicznych i prosi� o zezwolenie uzupe�nienia nimi kolekcji stacji.
��Przepraszam � powt�rzy� Pierwszy.�� Czy nie b�dziesz mia� nic przeciwko temu, by automat 43�bis w��czy� pr�bki do kolekcji geologicznej?
Fern wzruszy� ramionami.
��Nie mam nic przeciwko temu, ale niech poczeka, dop�ki nie sko�cz�! Tak wi�c� nadajnik znajduje si� w pobli�u. Kto m�g�by na nim pracowa�?
Chcia� kontynuowa� swoj� my�l, kiedy nagle tkn�o go z�e przeczucie. Z�owi� to k�tem oka � przywyk� w kabinie dowodzenia obserwowa� tak prac� przyrz�d�w, umieszczonych z boku pulpitu centralnego. Zale�a�o od nich jego �ycie�
B�yskawicznie, kocim ruchem, odwr�ci� si�.
Blaster � zapomniany przeze� blaster, kt�ry zostawi� na stole przy �cianie, poruszy� si�
Lufa powoli zwraca�a si� w prawo w stron� Ferna. W u�amku sekundy Fern rzuci� si� na pod�og� i skuli� � k��bek mi�ni od��czony teraz od �wiadomo�ci. Uczyni� to, nie zd��ywszy si� nawet przestraszy�. W nast�pnej chwili przemkn�� nad nim rycz�cy, o�lepiaj�cy promie�, kt�ry wbi� si� w �cian� i przeszywaj�c j� na wylot, wszed� w skale. Potem jeszcze raz. I jeszcze�
Promie� szuka� Ferna.
K��bek mi�ni u�wiadomi� to sobie i instynktownie si� wywijaj�c, odpe�z� w bok przykryty ob�okiem dymu, kt�ry wype�ni� sal�.
Gdyby Fern mia� chwil� czasu na zastanowienie si�, nigdy by si� nie odwa�y� na to, co zrobi� i co w ostatecznym rozrachunku uratowa�o mu �ycie. Dotar�szy do sto�u przy �cianie, do martwej strefy, w kt�rej blaster nie m�g� go dosi�gn��, zerwa� si� nagle i schwyci� blaster za luf�. Poczu� jedynie lekki op�r, nic wi�cej. Blaster ucich�, przekszta�caj�c si� nagle z rozw�cieczonego zwierza w martwy przedmiot�
Fern sta� po�rodku sali i pr�buj�c przyj�� do siebie, obserwowa�, jak dym wolno opada na pod�og�. Prze�y� co� nieprawdopodobnego, co�, czego nie jest w stanie przyj�� �wiadomo��. Ale dym spalonego duralu szczypa� w oczy, a w �cianie zia�a czarna, d�uga szczelina, uchodz�ca w g��b ska�y.
Dopiero teraz Ferna ogarn�� strach. Poczu�, jak kolana zrobi�y si� mi�kkie. Napi�cie, kt�re dopiero co wype�nia�o wszystkie mi�nie, nieoczekiwanie zmieni�o si� w s�abo��. Takiego strachu nie do�wiadczy� ju� dawno � od czasu, jak wpad� w grawitacyjn� paj�czyn� Bety Skorpiona. Wtedy nie wiedzia� jeszcze, �e istniej� gwiazdy podw�jne, zdolne interferowa� fale grawitacyjne i odgradza� si� jakby sieci� grawitacyjn�, niewidzialnym potrzaskiem, kt�rego nie jest w stanie wykry� �aden grawilokator.
Poszuka� wzrokiem fotela, na kt�rym przed chwil� siedzia�. By� przewr�cony. Fern, podszed�, podni�s� go i opad� na siedzenie. Obiema r�kami przycisn�� blaster do kolan i ostro�nie przesun�� bezpiecznik a� do oporu, mimo i� mia� dziwne przekonanie, �e podobne zaj�cie wi�cej si� nie powt�rzy. Mo�na by�o oczekiwa� wszystkiego innego, ale nie tego�
Na czo�o pilota wyst�pi�y ch�odne krople potu. Podni�s� r�k�, by wytrze� czo�o, i zauwa�y�, �e dr�� mu palce. Dawno ju� nic si� z nim takiego nie dzia�o.
��Tch�rzu!�� powiedzia� do siebie.�� Jestem ma�y, �a�osny, pod�y, odra�aj�cy tch�rz!�� powiedzia� w g�os.
Wymy�la� sobie najgorszymi s�owami, wiedz�c z do�wiadczenia, �e to pomaga. Potem przeszed� do jeszcze wnikliwszej charakterystyki swoich walor�w, wspomniawszy przy okazji i o tych, kt�rzy re�yseruj� wszystkimi tymi idiotycznymi sztuczkami. Powoli wraca� do r�wnowagi. Nerwowe dr�enie r�k usta�o. Gryz�cy dym rozwia� si� bez �ladu i gdyby nie wypalona w �cianie szczelina, Fern m�g�by przysi�c, �e to wszystko mu si� przy�ni�o. Ale szczelina nie zamierza�a znikn�� � ciemnia�a w tym samym miejscu i usilnie przypomina�a, �e istniej� rzeczy, kt�re wymagaj� nie wyrafinowanego przeklinania, lecz rozumnego wyja�nienia. A wyja�nienia nie by�o. Lub raczej by�o tylko jedno � halucynacje.
��Bioautomat Pierwszy!�� zawo�a� Fern. Spodziewa� si�, �e bioautomat oka�e si� uszkodzony, ale wbrew oczekiwaniom ten odezwa� si� od razu:
��Bioautomat Pierwszy. S�ucham.
��Czy widzia�e� wystrza�y?�� zapyta� Fern.
��Tak.
To znaczy, �e wszystko to sta�o si� naprawd�, to by�a rzeczywisto��, a nie halucynacje!
��Kto strzela�?
��Nie ma informacji.
��Co to znaczy �nie ma�?!�� wybuchn�� Fern.�� Tu si� diabli wiedz� co dzieje, a on, prosz�! �nie ma informacji�! To kto ma je, do cholery, mie�, jak nie ty?!
��Jeste� nielogiczny � odezwa� si� Pierwszy.�� Prosz� o odpowied� na moje pytanie!
��Jakie znowu pytanie?�� zdziwi� si� Fern. Nie przypomina� sobie, aby bioautomat zapytywa� go o cokolwiek.
��Na zewn�trz stacji czeka jeden z naszych geoautomat�w, kt�ry przyni�s� pr�bki do kolekcji. Nie pozwoli�e� mu wej��. Co powinienem zrobi�?
Fern a� zatrz�s� si� z irytacji. Ale to fakt, przecie� podczas gdy on walczy� z widziad�ami i w�asny blaster omal go nie zahaczy� promieniem, stacja kontynuowa�a nadal swoje automatyczne �ycie! I nikogo nie interesowa�o, czym wyt�umaczy� czarn� szczelin� w �cianie. Wygl�da�o na to, �e cz�owiek by� tu zbyteczny. Ale mimo wszystko nale�a�o co� odpowiedzie�. Inaczej Pierwszy zn�w zacznie si� dopytywa�, powtarzaj�c swoje pytanie z cierpliwo�ci�, na jak� mo�e si� zdoby� tylko maszyna.
��Wpu�� go!
Pierwszy b�ysn�� rubinowymi oczami, prawdopodobnie wyda� jakie� rozporz�dzenie, kt�rego Fern nie s�ysza�. Z zewn�trz trzasn�y drzwi luku, s�ycha� by�o, jak otwiera�y si�, a potem zn�w zamkn�y. Potem rozsun�y si� drzwi wewn�trzne i do sali wszed� geoautomat, podobny do tych, jakie Fern widzia� w Bazie. Niewielki korpus automatu, otoczony wianuszkiem b��kitnych element�w wizyjnych, falowa� na sze�ciu d�ugich, teleskopowych nogach. Oczy odnotowa�y obecno�� Ferna ja�niejszym b�yskiem, ale automat, nie zbaczaj�c z trasy, przemaszerowa� przez sal� i wszed� do male�kiego pomieszczenia � muzeum, lokuj�c tam sw� zdobycz.
��Bioautomat Pierwszy!�� odezwa� si� zn�w Fern.
��S�ucham.
��Czy automaty na stacji maj�� � zastanowi� si�, jak by tu najlepiej sformu�owa� pytanie � �czy automaty na stacji lub na zewn�trz niej maj� jakikolwiek zwi�zek z wystrza�ami, kt�re� wykona� m�j blaster kilka minut temu? Te wystrza�y mog�y mnie zabi�.
��Nie � odpar� Pierwszy.�� Jak wiadomo, ani swoim dzia�aniem, ani bezczynno�ci� nie mo�emy wyrz�dzi� ludziom krzywdy. To jest pierwsze prawo robotyki.
��Wi�c kto strzela�?
��Nie mam informacji.
Fern wsta� i powoli wyszed� z sali, obiema r�kami �ciskaj�c blaster.
�Czu�em przecie�! � my�la�. � Czu�em, jak si� opiera� Nawet niezbyt silnie. A wi�c kto� nim kierowa�! Koniecznie trzeba o tym zakomunikowa� Bazie. Oczekuj� ode mnie wiadomo�ci.�
Usiad� przed stereowizorem przeznaczonym do ��czno�ci dalekosi�nej i zacz�� go stroi�, szukaj�c kontaktu z Baz�.
�Wystarczy im tylko wszystko opowiedzie� i wpadn� tam w panik�. Poderw� na nogi wszystkich astrofizyk�w i b�d� tu za dwa dni!.. Jakie tam dwa! By� mo�e jeszcze��
Przerwa� my�l w po�owie. Nikt nikogo nie poderwie na nogi i nikt nie wpadnie w panik�. Nikt nie wyprawi si� na Mede�. Czy� nie uznali Heliana za szale�ca? Za takiego uznaj� i Ferna. Klaustrofobia. Psychoza kosmiczna. A zamiast ekspedycji, przyleci tu nast�pny kosmonauta lub mo�e dw�ch � zapewne Ivar i Dan. Spokojnie go wys�uchaj� i zapakuj� do RES � a. Je�li w og�le do tego czasu wysiedzi w stacji, a nie zatraci si� gdzie� po�r�d ska� jak Helian�
Fern zdj�� r�k� z pokr�t�a strojenia. Heliana wywo�ano ze stacji, by� mo�e to samo powt�rzy si� z nim. Trzeba wi�c oczekiwa� nast�pnej niespodzianki, wedle wszelkiego prawdopodobie�stwa � g�osu, kt�ry zacznie go wzywa�. Niepoj�te, kto szykuje te sztuki. I co najdziwniejsze, w zagadkowy spos�b wszystko, co przydarzy�o si� Helianowi, powtarza si� teraz z nim.
Mimo to trzeba si� b�dzie po��czy� z Baz�. Postara si� wygl�da� na spokojnego� Mo�e tylko troch� zaniepokojonego. To �le, �e SELENE jest tak trudno oszuka� � maj� na takie rzeczy szczeg�lnego nosa: zawsze odkrywaj�, �e co� jest nie w porz�dku, i zaczynaj� zupe�nie po babsku wypytywa� o wszystko, wyci�ga�.
Na stereoekranie pojawi� si� jeden z dy�urnych bioautomat�w Bazy, i Fern z ukryt� ulg� westchn��. Ten przynajmniej nie zacznie wypytywa�, taki to on ju� m�dry nie jest.
Fern przekaza� wszystkiego kilka zda�, �e dosta� si� na Mede�, �e miejsce pobytu Heliana jest mu jeszcze nie znane, �e szuka go i nie ma na razie jakich� szczeg�lnych podstaw do s�dzenia, i� przytrafi�o mu si� co� z�ego. Przy ostatnich s�owach Fern ze wszech si� powstrzymywa� si� od patrzenia na �cian� i pr�bowa� nawet stan�� tak, aby zas�oni� swoim cia�em wypalon� szczelin� przed wszystko zapami�tuj�cym spojrzeniem automatu. Tamten jednak niczego chyba nie zauwa�y�, lub te� uwa�a�, �e dziura w �cianie jest rzecz� normaln�� W ka�dym razie nie zadawa� �adnych pyta�. Po prostu potwierdzi� odbi�r komunikatu, i Fern bez zb�dnych komentarzy wy��czy� ekran.
Teraz nale�a�o zaj�� si� tym, po co tu przyby�. Odszuka� Heliana, a przy okazji strzec si� samemu, dop�ki nie by�o wiadomo dok�adnie, czego�
Fern przeszed� do drugiego stereowizora o skoncentrowanej wi�zce i zacz��, bez jakiegokolwiek planu, przeszukiwa� okolic�. Odszukanie takim sposobem Heliana by�o ma�o prawdopodobne, ale nawet tej ma�ej szansy nie nale�a�o odrzuca�.
Na stereoekranie rozci�ga�a si� monotonna piaszczysta pustynia, ��ta i beznadziejna. Pochodzi�a a� do samych ska�, wznosz�cych si� wprost z piasku. By�y cienkie i ostre, wygl�da�y jak palce ludzkiej r�ki zagrzebanej w piasku. Dalej zn�w rozci�ga� si� tylko piasek, a� po ciemny �a�cuch g�rski zakrywaj�cy horyzont. Taka ju� by�a ta nieszcz�sna Medea � pozbawiona �ycia, straszna planeta, na kt�rej, zdawa�o si�, nie by�o niczego szczeg�lnego, a mimo to uczucie zagro�enia nie opuszcza�o cz�owieka ani na chwil�.
Fern obr�ci� prze��cznik stereowizora i zacz�� przegl�da� okolice w innym sektorze. Tu piaszczysta pustynia ko�czy�a si� niedaleko stacji, przechodz�c znienacka w niewyobra�alny chaos ska� i przyprawiaj�cych o zawr�t g�owy bezdennych przepa�ci. Jakby przyroda w paroksyzmie w�ciek�o�ci zamiesza�a te czarne ska�y i labirynty w kotle, a potem porzuci�a je tak na wieki, by ostyg�y. To by�o tak zwane Wielkie Urwisko � ochrzcili je tak pierwsi badacze Medei.
Na widok kolejnej ska�y Fern omal nie krzykn�� z rado�ci. W szczelinie wyra�nie porusza� si� jaki� cie�.
��Hel!�� krzykn��. � S�yszysz mnie, Hel?!
Zwi�kszy� ostro�� i powi�ks2enie. Radosny krzyk zamar� mu na ustach. To nie by� Helian. Cie� przybra� zarys rze�by i na ekranie pojawi� si� jeden z geoautomat�w. Swymi pneumatycznymi mackami uczepi� si� ska�y i cierpliwie j� dr��y�. Nie opodal porusza� si� inny cie�, z pewno�ci� jeszcze jeden automat.
��Bioautomat Pierwszy � powiedzia� Fern, odwr�ciwszy si� do rubinowych oczu. K�tem oka nie przestawa� �ledzi� ekranu.
��S�ucham.
��Mo�e twoje geoautomaty zarejestrowa�y, jak przechodzi� obok nich Helian?
��Nie, nie zadawano im takiego programu. A czynno�ci, jakie mog� wykonywa�, s� bardzo ograniczone.
To by�a prawda. Geoautomaty zaliczano do kategorii konstrukcji najprymitywniejszych � na po�y bezm�zgich wykonawc�w rozkaz�w, bezg�o�nych niewolnik�w w hierarchii cyber�w. Nikt nie m�g� sobie pozwoli� na luksus wysy�ania w te niego�cinne ska�y bioautomat�w o tak skomplikowanej konstrukcji, jaka cechowa�a Pierwszego.
��Jakie maj� programy?�� zapyta� Fern.
��Cz�� og�lnego programu numer jeden badania planety. Geoautomaty kierowane s� przede wszystkim w obszar Wielkiego Urwiska, poniewa� g��wnie tam zawarte s� dane o geologicznej przesz�o�ci Medei. Mamy w chwili obecnej nowe informacje�
��Nie trzeba � westchn�� Fern.�� Teraz potrzebne mi s� zupe�nie inne.
��Prosz� zezwoli� geoautomatowi 43�bis na opuszczenie stacji. Wykona� zadanie i powinien powr�ci� do swojego kwadratu.
��Kto?�� zapyta� z roztargnieniem Fern.�� Jaki znowu� Ach! Tak, tak�
Zupe�nie zapomnia� o paj�kokszta�tnym automacie, upi�kszonym b��kitnymi oczami � fotokom�rkami.
��Tak, niech wraca do swojego kwadratu!�� Fern zn�w odwr�ci� si� do ekranu. Wierzcho�ki czarnych ska� by�y teraz roz�wietlone; na horyzoncie ukaza�o si� jedno z ��tych s�o�c i jego promienie rozpe�z�y si� po rozpadlinach. Beznadziejnie. Fernowi trzeba by by�o lat ca�ych, aby przetrz�sn�� Wielkie Urwisko.
Za jego plecami, na d�ugich, kleszczowatych nogach przeszed� geoautomat. Rubinowe oczy Pierwszego wyda�y jakie� polecenie, i wewn�trzne drzwi luku rozwar�y si�, a potem natychmiast zamkn�y za automatem. Fern us�ysza�, jak g�ucho j�kn�y drzwi zewn�trzne�
Na ekranie zmienia�y si� rozpadliny, w dali po�yskiwa� cytrynowo��ty pasek. Chwilami wydawa�o si�, �e t� planet� kto� specjalnie wymy�li�, albo �e przy�ni�a si� komu� w koszmarnym �nie. Ale nie, takich planet nie tworzy si� sztucznie, one po prostu istniej� we Wszech�wiecie. Bez wzgl�du na to, czy si� to komu� podoba, czy nie.
Fern uwa�nie obserwowa� ekran stereowizora i nagle poczu�, �e co� jest nie tak, co� si� musia�o sta�
Blaster le�a� u niego na kolanach � to znaczy z tej strony nie grozi�o mu niebezpiecze�stwo: to nie zmusi go ju� do wpadni�cia w pop�och.
Powoli, bezg�o�nie odwr�cili si� ca�ym cia�em, jakby wr�cz ba� si� to przestraszy�. Postanowi� nie oszcz�dza� niewidzialnego przeciwnika.
Ale z ty�u nie by�o nikogo. Stacja pracowa�a nadal w tym samym spokojnym rytmie. Pierwszy po dawnemu obserwowa� go ze �ciany swoimi rubinowymi oczami. Ciche, monotonne mruczenie aparatury nie ustawa�o ani na chwil�. A mimo to co� si� sta�o!
A raczej wr�cz przeciwnie � co� si� nie sta�o; m�zg dr��y�y w�tpliwo�ci. �Zaraz, wi�c jak to by�o?��
Jest! Zewn�trzne drzwi luku! Nie zamkn�y si� po tym, jak wyszed� automat!
��Bioautomat Pierwszy!�� powiedzia� Fern.�� Zamknij zewn�trzne drzwi stacji! Dlaczego ich nie zamkn��e�?
��Otrzyma�em rozkaz i wykona�em go!
��Co?!�� zdziwi� si� Fern. Nie przypomina� sobie, �eby wydawa� taki rozkaz.�� Natychmiast zamknij drzwi!
��Program zosta� zmieniony przez ciebie � doda� Pierwszy.�� Wydano mi r�wnie� rozkaz otwarcia wewn�trznych drzwi stacji, ale one s� tak zbudowane, �e nie mog� si� otwiera�, gdy odemkni�te s� drzwi zewn�trzne. Wezwa�em automat Gamma�3. Powinien upora� si� z tym zadaniem�
��Odwo�a�! � wrzasn�� Fern.�� Zmieniam! Zmieniam ten rozkaz!
B�yskawicznie zerwa� si� i rzuci� si� w stron� he�mu. Z�apa� go i w�o�y� na g�ow�. He�m opasa� szyj�. Fern �cisn�� w jednej r�ce blaster, drug� mocno uchwyci� si� sto�u stoj�cego przy �cianie.
��Zmieni�em rozkaz!�� us�ysza� g�os Pierwszego.
��Zamknij luk!
��Zamykam luk!
��Zawr�ci� automat Gamma�3 na miejsce!
��Zawracam automat Gamma�3 na miejsce. Czy b�dziesz mia� jeszcze jakie� rozkazy?
��Nie!�� rzuci�. Ledwie panowa� nad swoim g�osem.
A wi�c to mimo wszystko istnia�o! Po nieudanej pr�bie z blasterem postanowi�o go zabi� w inny spos�b, �atwo i bez wysi�ku � odewrze� podw�jne drzwi stacji. Wystarczy, �eby powietrze tylko na mgnienie wydosta�o si� na zewn�trz � jeden kr�tki wybuch, i wszystkie co l�ejsze przedmioty w stacji rozpadn� si� w proch. I Ferna spotka�by ten sam los � le�a�by tam, na ��tym piasku, zmarszczony jak jesienny li��, bez my�li i czucia, bowiem b�l trwa tylko mgnienie. Straci�by przytomno�� wcze�niej, ni� zd��y�by si� udusi�
Uratowa�o go tylko przeczucie, bezb��dna intuicja, w�a�ciwa wszystkim pilotom statk�w kosmicznych. I ostro�no�� konstruktor�w stacji. Dwoje drzwi nie mog�o by� jednocze�nie otwartych, nawet gdyby automatom wydano taki rozkaz. D�wignie zamykaj�ce jedne drzwi, automatycznie rozsuwa�y drugie. Dlatego w�a�nie Pierwszy musia� zawezwa� automat � aby z�ama� mechanizmy asekuracyjne. Pierwszy by� m�dry, lecz nie na tyle, by m�c przewidzie� wszystkie skutki� A opr�cz tego otrzyma� przecie� rozkaz.
��Bioautomat Pierwszy!�� powiedzia� Fern.�� Kto ci wyda� rozkaz otwarcia podw�jnych drzwi luku?
��Ty i cz�owiek imieniem Helian.
��Jeste� zepsuty � z przekonaniem stwierdzi� Fern.�� Nie wydawa�em takiego rozkazu, a Heliana w og�le tu nie ma. Czy wiesz, �e to mog�o mnie zabi�?� �e to by mnie na pewno zabi�o?!
��Nie � przyzna� Pierwszy.�� Nie mam takich danych. Je�li sobie �yczysz, powt�rz� rozkaz, jaki otrzyma�em.
��Tak, s�ucham.
Rozleg� si� g�os, i Fern omal nie krzykn�� z zaskoczenia. To by� jego w�asny g�os! Wszystkiego kilka s��w, a potem g�os Heliana, kt�ry ko�czy� zdanie. Jakby kto� wymy�li� tak� zabaw�: przestawia�, w r�nych zdaniach, kt�re obaj wymawiali, s�owa dop�ty, dop�ki nie z�o�y�y si� w ten idiotyczny rozkaz.
Tak � kto� rzeczywi�cie specjalnie dobiera� s�owa, aby dopi�� swego celu. To dzia�a�o z diabelskim uporem i wyrachowaniem � jak zab�jca przyczajony w zasadzce. Co jeszcze jest zdolne wymy�li�?
Fern st�umi� w sobie wzbieraj�ce wzburzenie, odszed� od sto�u i zn�w zasiad� przed stereowizorem. Przyszed� chyba czas, by poprosi� Baz� o pomoc. Przecie� tak dalej by� nie mo�e. W takich okoliczno�ciach nie b�d� �mieli odm�wi� mu pomocy!
Oczywi�cie, nie odm�wi� mu. Najpierw z pewno�ci� pomy�l�, �e podobnie jak Helian zachorowa� i teraz chce, �eby tu kto� po niego przylecia�. A wtedy Fern zabierze si� do przekonywania ich, �e na medejskiej stacji rzeczywi�cie istnieje i dzia�a co� takiego, czego normalny umys� nie jest w stanie ogarn�� i zaakceptowa�.
Siedzia� nieruchomo i rozmy�la�. Pocz�tkowe uczucie beznadziejno�ci i strachu przed niewiadomym ust�powa�o teraz miejsca wstydowi. Czy�by pi�tna�cie lat pracy w astronawigacji na nic si� nie zda�o? Wszystkie niebezpiecze�stwa, jakie dane mu by�o napotyka� i z kt�rych zawsze wychodzi� obronn� r�k�, tak�e nic nie znacz�? Ma�o tego, �e nie znalaz� Heliana, po kt�rego przecie� go przys�ali, to jeszcze sam zabiera si� do proszenia o pomoc. Za dwa, mo�e trzy dni przyleci tu jaki� m�okos� A potem ca�a Baza latami b�dzie si� za�miewa� z tego, jak si� Fern wystracha� na Medei. A on si� rzeczywi�cie przestraszy�. Nie ma cz�owieka, kt�ry zupe�nie nie zna strachu, bywaj� sytuacje, kiedy strach jest najbardziej naturalnym przejawem ludzkich odczu�. Wszystko zale�y od tego, jak cz�owiek si� wtedy zachowa�
I Fern zacz�� sobie przypomina�, kiedy prze�ywa� strach. Podczas jednego z jego pierwszych rejs�w na trasie Argus � Orion. To by� zupe�nie tuzinkowy rejs, przy tym rakiet� towarow�. Fernowi zdawa�o si� wtedy, �e posiada ju� jakie takie do�wiadczenie astronawigacyjne � i mia� je � w sam raz takie, kt�re wystarcza, by doprowadzi� do nieszcz�cia. Rejs up�ywa� normalnie. Fern gotowa� si� w�a�nie do snu i wydawa� ostatnie polecenia automatom nawigacyjnym, kiedy poczu� nagle, �e rakieta z lekka wibruje. Wibracje w rakiecie towarowej � to zjawisko niecodzienne, prawie zawsze oznaczaj�ce jakie� powa�ne niedomagania. Fern odczeka� chwil�, w nadziei, �e wszystko minie. Ale wibracja nasila�a si�. Najdziwniejsze by�o to, �e nie rejestrowa� jej �aden z przyrz�d�w pok�adowych. A jednocze�nie czu�o si�, jak dr�y ca�y korpus � falami jakby � i jak ka�dy nowy atak wibracji staje si� coraz silniejszy i grozi rozerwaniem poszycia.
Przestraszy� si� wtedy, ale nie straci� g�owy. Nie zboczy� z kursu ani te� nie prosi� o zezwolenie na przymusowe l�dowanie. Rakieta wytrzyma�a � dr�enie stopniowo usta�o. Potem, ju� w Bazie, Fern zagl�da� do Teriana � starego, do�wiadczonego lekarza kosmicznego. Ten obejrza� go dok�adnie i postawi� jak�� skomplikowan� diagnoz�, co� w rodzaju �napadu neurozy aparatu westybularnego�. Wyj�tkowo rzadki przypadek � wibrowa�a nie rakieta, lecz Fern�
Wtedy Fern ba� si� straszliwie, ale wytrzyma�. I teraz on � ten sam Fern � jest got�w prosi� o pomoc, zamiast sam pom�c Helianowi!
Strach zamieni� si� we wstyd, wstyd za� w z�o�� � czyst�, niczym nie zak��con�� To go nie pokona. Takie znowu przebieg�e i do�wiadczone to ono chyba nie jest!
��Wyjd�! Poka� si�, ty��� nie znajdowa� s��w i zach�ystywa� si� z nienawi�ci do tego nieznanego. Potem opami�ta� si�. Oczywi�cie nikt si� nie pokaza� � nale�a�o si� tego zreszt� spodziewa�.
Wzi�� blaster i zacz�� starannie ogl�da� pomieszczenie, ka�dy przedmiot z osobna, jakby to mog�o si� znajdowa� gdzie� we wn�trzu przedmiot�w. Przeszed� nast�pnie do pokoju mieszkalnego, w kt�rym po raz pierwszy wydarzy�o si� z Helianem co� niepoj�tego, potem do muzeum pr�bek� Wszystko by�o spokojne. Pod prze�roczystymi kloszami z ekalonu le�a�y starannie ponumerowane i sklasyfikowane kawa�ki czarnoczerwonych, czarnozielonych i ultramarynowoczarnych minera��w; kryszta�y o przedziwnie �amanych lustrzanoczarnych �ciankach odbija�y teraz he�m Ferna. Panowa�a niczym nie m�cona cisza. To ponios�o kl�sk� i przyczai�o si� teraz. Czeka�o na nast�pny b��d�
Fern powr�ci� do du�ej sali i usiad� przed stereowizorem o skoncentrowanej wi�zce. Co by si� tu nie dzia�o, trzeba by�o nie tylko troszczy� si� o w�asne bezpiecze�stwo, ale i rozejrze� si� za Helianem.
Znowu zacz�� przeszukiwa� na ekranie Wielkie Urwisko. Sam nie wiedzia� dlaczego, ale przez ca�y czas odnosi� wra�enie, �e w�a�nie tam nale�y szuka� Heliana � po�r�d tego chaosu ska� i przepa�ci. Jaki� czas kr�ci� w milczeniu pokr�t�em strojenia, potem sam zdziwi� si� swojej logice � przecie� on tu przespokojnie siedzi, ogl�da sobie okolice z pomoc� stereowizora i uwa�a, �e jest zaj�ty prac�, podczas gdy wykrycie w ten spos�b Heliana by�oby r�wnowa�ne cudowi! Ale, by� mo�e, automaty mimo wszystko� Odwr�ci� si�.
��Bioautomat Pierwszy!
��S�ucham � natychmiast odezwa� si� Pierwszy.
��Czy mo�esz wprowadzi� geoautomatom program poszukiwania organicznej, wysoko zorganizowanej materii� mam na my�li��� lekko si� zaj�kn��, pragn�c mo�liwie naj�ci�lej si� wyrazi� � �mam na my�li materi�, z kt�rej jeste�my stworzeni my, ludzie?
��Mog�. To nie le�y wprawdzie w kompetencjach automat�w, ale dla niekt�rych z nich takie zadanie jest wykonalne.
��Dla ilu?
��Dla czternastu � bez wahania odpowiedzia� Pierwszy.
��Dobra!�� rzek! Fern.�� To ju� jest co�. Bezzw�ocznie wydaj im taki rozkaz: niechaj wszystkie automaty, zdolne do szukania zwi�zk�w bia�kowych, skieruj� si� ku Wielkiemu Urwisku.
��Podaj mi wsp�rz�dne!�� za��da� Pierwszy.
��Wsp�rz�dne ty im podasz!�� uci�� Fern.�� Sam rozdzielisz jak najracjonalniej strefy poszukiwa� po tej stronie Wielkiego Urwiska, kt�ra zwr�cona jest ku stacji. I skierujesz tam wszystkie czterna�cie geoautomat�w!
��Rozumiem � odpar� Pierwszy.�� Chcesz, �eby odnale�li cz�owieka imieniem Helian. Potrzebuj� troch� czasu na obliczenie wszystkiego i wydanie rozporz�dze� geoautomatom nadaj�cym si� do tego celu.
Pierwszy wyra�a� si� bardzo �ci�le, starannie z�o�onymi zdaniami. Troch� to Ferna dra�ni�o. Ale ostatecznie nie mo�na wymaga� od biom�zgu � nawet je�li ma dwa miliardy krystalicznych neuron�w � �eby zna� �argon, kt�rym porozumiewaj� si� piloci Bazy. Wa�ne, �eby w og�le rozumia� i dobrze wykonywa� swoj� robot�. A s�dz�c ze wszystkiego � zna� si� na niej.
��Ile potrzebujesz czasu?�� zapyta� Fern.
��Oko�o o�miu minut czasu po�udnikowego.
��Pracuj!
Rubinowe oczy mrugn�y.
��Zaczekaj!�� spostrzeg� si� nagle Fern.�� W jaki spos�b otrzyma�e� rozkaz otwarcia obojga drzwi luku? Jak ci go przekazano?
��Bezpo�rednio � odpar� Pierwszy.�� Zapisem wprost do bloku analizatora. Powiedzia�e�, �e otwarcie obojga drzwi mog�o ci� zabi�. Zapami�ta�em t� wskaz�wk� i anulowa�em ten rozkaz.
��Tak, jasne!�� szybko powiedzia� Fern � No, to dzia�aj!
�Bezpo�rednio do bloku analizatora � my�la� � z omini�ciem zwyk�ych kana��w: wzrokowego lub s�uchowego. Nie s�ysza�em dot�d o niczym podobnym, ale wida� taka mo�liwo�� istnieje! Zapis przekazano sk�d� z pobliska� A wi�c nic nadprzyrodzonego. To znaczy��
Nagle ol�ni�a go my�l, od kt�rej a� podskoczy�. Jak�e m�g� nie wpa�� na to wcze�niej! Rakieta! Rakieta Heliana! W�a�nie stamt�d p�yn� wszystkie rozkazy! Nie ma dla tego innego miejsca � ostatecznie nie jest to przecie� duch, to w obu przypadkach wykorzystywa�o przyrz�dy w rakiecie do przygotowywania wszystkich swoich �spektakli�, kt�re omal nie kosztowa�y Ferna �ycia. No, ju� on si� teraz z tym rozprawi!
Poblad�szy ze z�o�ci pod he�mem, uchwyci� mocniej obiema r�kami blaster i skierowa� si� ku drzwiom luku.
Wr�ci� jak przedtem blady i pe�en niedowierzania. By� pewien, �e to przyczai�o si� w rakiecie Heliana. A ona okaza�a si� tymczasem pusta. Automaty funkcjonowa�y poprawnie i poda�y mu wszystkie ��dane parametry; z dok�adno�ci� do dziesi�tych cz�ci sekundy wskaza�y czas l�dowania, czas opuszczania rakiety przez Heliana, zakomunikowa�y, �e rakieta jest gotowa do startu. Fern wzi�� je wr�cz w krzy�owy ogie� pyta�, pragn�c wy�owi� cho�by najmniejsz� sprzeczno��, cho� zdawa� sobie w pe�ni spraw� z tego, �e jego pr�by s� bezsensowne. Nikt po Helianie nie wchodzi� do tej rakiety i nikt nie korzysta� z przyrz�d�w i nadajnik�w. Tego w rakiecie nie by�o!
Fern przest�pi� przez pr�g sali i pierwszym, co us�ysza�, by� znajomy g�os automatu o rubinowych oczach:
��Wed�ug danych, kt�re podaje geoautomat 21, stwierdzam, �e szukany przez ciebie cz�owiek imieniem Helian zosta� odnaleziony.
Pomys� wys�ania automat�w na poszukiwania okaza� si� udany! �eby tylko �y�! Natychmiast ruszaj� z powrotem, niech si� ju� potem inni grzebi� we wszystkich dziwactwach tej przekl�tej planety! �eby tylko �y�!
��Gdzie on jest?! Poka� go!
Fern w�ciekle kr�ci� strojeniem stereowizora, nie s�uchaj�c nawet wsp�rz�dnych, kt�re dyktowa� mu Pierwszy. Wreszcie kaza� mu je powt�rzy� i w napi�ciu dokona� korektury. Ujrza� wreszcie obraz i zmartwia�.
Na ekranie czernia�a straszna, przera�aj�ca przepa�� o zupe�nie pionowych �cianach. By�y widoczne jak na d�oni, jaskrawo o�wietlone promieniami jednego ze s�o�c. Fern nie by� w stanie okre�li� g��boko�ci przepa�ci, ale zdawa� sobie spraw�, �e by�a ogromna. Jeden z geoautomat�w sta� na skraju rozpadliny i ostro�nie czepia� si� ska� swoimi pneumatycznymi przyssawkami.
��A gdzie jest Helian? Poka� mi go!�� powt�rzy� Fern ze �ci�ni�tym sercem. Pr�bowa� dojrze� w przepa�ci co�, co chocia� kszta�tem przypomina�oby cz�owieka.
��Dla ciebie on znajduje si� poza polem widzenia � odezwa� si� Pierwszy.�� Ale geoautomat odkry� go w swoim sektorze. Jest tam, w dole.
��Hel!�� krzykn�� Fern do mikrofonu.�� Hel! Odezwij si�, to ja, Fern!
Ekran milcza�. Nawet od�amki ska�, kt�re oberwa�y si� pod nogami geoautomatu, opad�y bezd�wi�cznie w d�. Na Medei nie by�o atmosfery.
��Geoautomat 21 zejdzie w d�, ale to jest bardzo trudne � zauwa�y� Pierwszy.
����eby tylko �y�! � my�la� uporczywie Fern.�� Zabior� go i��
Patrzy� na pionowe �ciany przepa�ci, rzek�by�, prowadz�ce wprost do piekie�, i wmawia� sobie ca�y czas, �e Hel �yje, �e on, Fern, b�dzie w stanie tchn�� w niego cho�by cz�stk� swojej energii, aby przywr�ci� go �wiatu, z kt�rego odszed�. Ale gdzie� w g��bi duszy Fern nie wierzy� ju� w cud. Hel spad� z grani w przepa�� W przepa�� o zupe�nie pionowych �cianach, na kt�rych nie m�g� si� nawet utrzyma� geoautomat. Nie by�o najmniejszych szans na to, �e �yje. Nie, nie m�g� pozostawa� w�r�d �ywych po upadku z takiej wysoko�ci.
��Szybciej, szybciej! Ka� mu schodzi�! � nalega� Fern.
��Rozkaz ju� zosta� wydany � zareplikowa� Pierwszy.�� Ale zej�cie jest bardzo trudne, a innej drogi nie ma.
Stereowizor dok�adnie �ledzi� ruchy geoautomatu, pieczo�owicie wyszukuj�cego na lekko przewieszonej �cianie miejsc, na kt�rych m�g�by oprze� swoje d�ugie nogi. Od czasu do czasu automat zatrzymywa� si�, aby obej�� skupiska ogromnych czarnych kryszta��w, wyros�ych jak fantastyczne kwiaty nad przepa�ci�. Potem zn�w opuszcza� si�. Wianuszek b��kitnych oczu, opasuj�cych jego niewielki korpus, rozjarzy� si� z wysi�ku.
Fern siedzia� jak zahipnotyzowany, wpijaj�c paznokcie w d�onie i zagryzaj�c wargi. Zapomnia� o wszystkim na �wiecie: o obu pr�bach zabicia go, o niewidzialnej istocie na stacji, o wszystkim. Teraz wa�ne by�o tylko jedno � Hel� Nieszcz�sny Hel, kt�ry le�a� gdzie� w dole i mo�e w�a�nie w tej chwili umiera�.
Geoautomat nadal schodzi� Jego ruchy stawa�y si� coraz szybsze i pewniejsze. I nagle zamar�. Dwie d�ugie pneumatyczne nogi zawis�y w pr�ni, daremnie usi�uj�c przyczepi� si� do ska�y. Ca�y korpus rozhu�ta� si� pod dzia�aniem si�y ci��enia.
��Co si� tam sta�o?!�� wykrzykn�� Fern zrywaj�c si�. Wyci�gn�� r�k� w stron� ekranu, jakby ten w�a�nie gest by� w stanie pom�c w czym� automatowi.
��To bardzo trudne do okre�lenia � odezwa� si� za jego plecami Pierwszy.�� Wygl�da jak cz�ciowy parali� o�rodka neurokrystalicznego.
��Co?!
��Cz�ciowy parali� o�rodka neurokrystalicznego � spokojnie powt�rzy� Pierwszy.�� Stwierdzono ju� raz co� takiego w tym rejonie. Stracili�my wtedy geoautomat 9�bis.
Fern och�on�wszy nieco skierowa� zn�w wzrok na ekran i z ust pocz�y mu si� wyrywa� jakie� s�owa bez zwi�zku. To wmiesza�o si� r�wnie� tam � na Wielkim Urwisku! By�o wsz�dzie, wsz�dzie na tej przekl�tej planecie!
��Nie mog� si� zorientowa� w twoich rozkazach � odezwa� si� Pierwszy.
I w tym momencie geoautomat spad�. Oderwa� si� od ska�y i polecia� w d�, uderzaj�c o ostre wyst�py; po�amane nogi bezsilnie wymachiwa�y gdzie� z ty�u cia�a. W �lad za nim lecia�y kamienie i drobne od�amki ska�. Wszystko to nie trwa�o nawet dziesi�tej cz�ci sekundy i przepa�� zn�w zastyg�a w niemym spokoju.
I wtedy ekran odkry� Heliana. Le�a� na wznak, z nienaturalnie wygi�tymi r�kami; skafander zaczepi� o wystaj�cy obok od�amek ska�y. Roztrzaskany he�m odbija� si� teraz w b�yszcz�cych czarnych �cianach ogromnych kryszta��w.
��Hel!�� j�kn�� Fern.�� Hel! S�yszysz mnie? Odezwij si�, Hel! Prosz� ci�, odezwij si�!!!
Wiedzia�, �e tamten jest martwy, �e nie mo�e si� odezwa�. Z rozbitym he�mem i rozerwanym skafandrem Helian nie m�g� przecie� �y� nawet kilka sekund. By� mo�e, nawet od razu straci� z b�lu przytomno�� i jego �mier� by�a szybka i lekka. W Kosmosie �mier� najcz�ciej bywa momentalna.
��Jakie b�d� rozkazy?�� przypomnia� o sobie Pierwszy.
Fern z wolna si� wyprostowa�. Nie by�o w nim ani jednej my�li. Nie mia� nic do rozkazywania.
I wtedy us�ysza� g�os Heliana.
��Chod� tu!�� wzywa� g�os.�� Nie mog� ju�� � Nie wytrzymam� tak daleko� Taki samotny�
Fern patrzy� na ekran. Tam le�a� Hel z rozerwanym skafandrem, z nienaturalnie wy�amanymi r�kami, wy�amanymi tak, jak nie wygi��by ich �aden �ywy cz�owiek. I Hel m�wi�, wzywa� go ku sobie, b�aga� o ratunek�
Martwy m�wi�. A mo�e mimo wszystko nie jest martwy? Mo�e istnieje jeszcze jaka� szansa?
Nie namy�laj�c si�, Fern z�apa� he�m i ruszy� przez sal�. Zatrzyma� si� przed lukiem i poczeka�, a� przepuszcz� go pierwsze drzwi. Kierowa�o nim tylko jedno pragnienie � jak najszybciej by� tam, ko�o Heliana. Znajdzie spos�b, �eby go wydosta�! Nie ma sytuacji bez wyj�cia!
Wyskoczy� ze stacji i jego pierwsz� my�l� by�o biec ku rakiecie. Na RES by�a tankietka, na kt�rej m�g� si� dosta� do Wielkiego Urwiska.
Ale nagle jakby wr�s� w ziemi�. G�os, kt�ry wzywa� Hela i zwabi� go w przepa��, wzywa teraz jego! Ten sam g�os, tyle tylko, �e o zmienionej barwie, barwie g�osu Hela!.. I jego s�owa! A on, Fern, nie namy�laj�c si� rzuci� si� jak ostatni dure�, �eby wpa�� w zastawion� pu�apk�!
Ale Hel le�a� tam, umieraj�cy, pozbawiony ratunku. I Fern by� jedynym, kt�ry by� w mocy przynie�� mu ten ratunek!
Nie, Hel jest martwy. To nie jest jego g�os. On nie mo�e m�wi�! To pu�apka!
Fern opu�ci� r�ce i zawr�ci� do stacji. Drzwi rozsun�y si� przed nim pos�usznie. Co by si� tam nie sta�o, nie straci� jeszcze resztek rozs�dku.
W sali nic si� nie zmieni�o. Pierwszy skwitowa� jego pojawienie si� mrugni�ciem rubinowych oczu� Fern opad� na jeden z foteli. Powoli wraca�a zdolno�� my�lenia�
�Tylko nie wpada� w panik�! Zachowa� zimn� krew! Tylko zachowa� zimn� krew!�� t�umaczy� sobie.�� Powoli wszystko si� wyja�ni. Nie ma rzeczy niewyt�umaczalnych � s� tylko jeszcze nie poznane� Ale z tego powodu nie mo�na traci� rozumu!�
��Bioautomat Pierwszy!�� odezwa� si� Fern.
��S�ucham.
��Sk�d przekazywa�e� g�os Heliana? Czy mo�na to ustali�?
��Tak, zarejestrowa�em wsp�rz�dne.
��No?!
��Z muzeum pr�bek geologicznych.
��Z jakiego muzeum?�� zdziwi� si� Fern. Po prostu nie dosz�o do niego.
��Z muzeum geologicznego stacji.
Fern zagryz� wargi. A wi�c to by�o tam. Przez ca�y czas wa��sa� si�, nie mog�c sobie znale�� miejsca, a niebezpiecze�stwo kry�o si� tu� obok, kilka krok�w od niego. No, ale tym razem�
Siedzia� i intensywnie my�la�, pr�buj�c powi�za� z sob� nie trzymaj�ce si� dot�d kupy fakty. Pierwszy raz, kiedy pr�bowano go sprz�tn�� kiedy� to by�o? Aha, gdy rozmawia� z Pierwszym i jeden z geoautomat�w przyni�s� pr�bki geologiczne, prosz�c o zezwolenie na wej�cie do muzeum� Drugi raz � to wtedy, kiedy geoautomat wyszed�, pozostawiwszy pr�bki wewn�trz stacji.
Tajemnicze to by�o wi�c w jaki� spos�b zwi�zane z pr�bkami geologicznymi.
��Bioautomat Pierwszy � odezwa� si� Fern.
��S�ucham.
��Chc� otrzyma� charakterystyk� minera��w, kt�re przyni�s� geoautomat, kiedy tu by�em. Co to za minera�y? Mo�esz powiedzie�, sk�d pochodz�?
��Oczywi�cie � odpar� Pierwszy.�� To gigantyczne kryszta�y Wielkiego Urwiska. Ich sk�ad nie jest jeszcze dok�adnie znany, nie mamy wystarczaj�cych danych.
Kryszta�y. Wielkie czarne kryszta�y, w kt�rych p�aszczyznach odbija� si� rozbity he�m Hela. By�y �ywe?
Mocno �ciskaj�c blaster wsta� i przeszed� przez sal� do muzeum. Pod prze�roczystymi kloszami po�yskiwa�y lustrzane �cianki kryszta��w Wielkiego Urwiska.
�Kt�ry?�� my�la� z rozpacz� Fern.�� Kt�ry z was? Ty� Ty? Rozumny jeste�?� Czy te� samo uciele�nienie z�a? Odpowiedz!�
Przypadek Medei do dzi� nie znalaz� wyja�nienia, chocia� zorganizowano potem cztery ekspedycje i og�oszono setki komunikat�w. Nikomu nie uda�o si� nawi�za� kontaktu z kryszta�ami Wielkiego Urwiska. Tylko jedno uwa�ano za udowodnione: kryszta�y posiadaj� zdolno�� reagowania na otoczenie intensywniej, ni�li si� to dotychczas spotyka�o w przypadku struktur nieorganicznych. Niekt�rzy podejrzewali, �e kryszta�y w jaki� spos�b przetwarzaj� otrzymywane informacje, a co za tym idzie, dysponuj� jakimi� namiastkami rozumu. Inni byli przeciwni takim pogl�dom. Wszyscy jednak doszli do zgodnego przekonania, �e kryszta�y mog� przyjmowa� i odbija� prawie wszystkie fale elektromagnetyczne oraz fale d�wi�kowe w pa�mie ludzkiego g�osu. Przemieszczanie przedmiot�w na odleg�o�� t�umaczono zjawiskami �ukierunkowanego magnetyzmu�, dobrze zbadanymi i opisanymi przez kolejne ekspedycje. Jednak w warunkach laboratoryjnych nigdy takich zjawisk nie uda�o si� odtworzy�.
Jedyn� logiczn� hipotez� zaproponowa�o kilku m�odych i niezbyt powa�nych informatyk�w Bazy. Utrzymywali oni, jakoby kryszta�y by�y �ywymi i rozumnymi istotami, stanowi�c tym samym jedyn� w swoim rodzaju form� krystalicznego intelektu. Wszystkie zagadkowe zjawiska na stacji zwi�zane mia�y by� z tym, i� geoautomaty dostarczy�y tam kilka takich �ywych kryszta��w. Te, oderwane od swych wsp�braci z Wielkiego Urwiska, d��y�y do powrotu na swoje poprzednie miejsce. Ludzie byli im w tym przeszkod�, tote� kryszta�y usi�owa�y tej przeszkody unikn��; nie interesowa�y ich przy tym �adne uboczne skutki� Za pomoc� �ukierunkowanego magnetyzmu� kryszta�y bada�y jedynie otoczenie, nie zamierzaj�c przy tym wcale krzywdzi� mieszka�c�w stacji. Wezwanie Heliana, a potem Ferna ku Wielkiemu Urwisku nie by�o niczym innym jak rozpaczliwym przywo�ywaniem si� rozumnych kryszta��w, kt�re oddzielone od siebie pr�bowa�y da� ludziom do zrozumienia, �e wyrz�dzaj� im krzywd�. Parali�owanie geoautomat�w w przepa�ci Wielkiego Urwiska � to w gruncie rzeczy najprostsza reakcja obronna, pragnienie przeszkodzenia dalszemu zrywaniu �ywych kryszta��w.
Nikt z wybitnych specjalist�w nie da� wiary tym bezpodstawnym dywagacjom. Po�miano si� z nich i zapomniano. Je�li kryszta�y by�y rozumne, czemu nie usi�owa�y nawi�za� kontaktu z lud�mi? A mo�e nie �yczy�y sobie kontaktu z najrozumniejszymi istotami Galaktyki? Takie argumenty musz� wywo�a� u�miech sceptycyzmu nawet u ludzi naj�yczliwiej odnosz�cych si� do tej nieprawdopodobnej hipotezy�
Co si� tyczy racjonalno�ci dzia�ania kryszta��w, ekspedycje nie stwierdzi�y niczego takiego i mo�liwo�� tak� odrzucono. I tylko Fern pozosta� przy swoim zdaniu. Ale on by� tylko astronawigatorem drugiej klasy � nawet nie pierwszej � i dlatego na jego osobiste pogl�dy nikt nie zwr�ci� �adnej uwagi.
Na tej g��boko�ci woda nie by�a nazbyt zimna, ale mimo to zmarz�em. Siedzia�em na dnie pod skalnym nawisem i od godziny ostro�nie rozgl�da�em si� na wszystkie strony, wpatruj�c si� w zielonkawy, m�tny mrok. Trzeba by�o siedzie� nieruchomo, gdy� siedmiornice s� niezwykle czujne, mo�na je sp�oszy� ka�dym gwa�towniejszym ruchem lub najs�abszym d�wi�kiem, a wtedy uciekn� i wr�c� dopiero w nocy. A w nocy lepiej z nimi nie zaczyna�.
Pod moimi nogami wi� si� w�gorz, a przed samym nosem chyba z dziesi�� razy przep�ywa� godnie tam i z powrotem pr�gowany oko�. I za ka�dym razem zatrzymywa� si� i wyba�usza� na mnie swoje bezmy�lne okr�g�e �lepia. Wystarczy�o, �eby odp�yn��, i pojawia�o si� stadko srebrzystego rybiego drobiazgu, kt�ry urz�dza� sobie pastwisko tu� nad moj� g�ow�. Kolana i ramiona mia�em zupe�nie zdr�twia�e z zimna i obawia�em si�, �e Maszka, nie mog�c si� ju� doczeka�, skoczy do wody, aby mnie szuka� i ratowa�. Tak plastycznie wyobrazi�em sobie, jak ona tam siedzi samotnie nad samym brzegiem i czeka, i boi si� o mnie, i chce nurkowa�, �e postanowi�em wyp�yn��. Ale w�a�nie w tym momencie z zaro�li, oddalonych ode mnie o jakie� dwadzie�cia krok�w, wyp�yn�a siedmiornica.
By� to spory okaz. Szary, okr�g�y tu��w ukaza� si� nagle i bezd�wi�cznie jak widmo. Bia�awy worek mi�kko i jako� leniwie pulsowa�, wci�gaj�c i wyrzucaj�c wod�, i z lekka ko�ysa� si� z boku na bok. Ko�ce podkurczonych macek, podobne do strz�p�w du�ej szmaty, ci�gn�y si� za ni� i matowo b�yszcza�a w ciemno�ci szczelina na p� otwartego oka. Siedmiornica p�yn�a powoli, jak zwykle w czasie dnia, w dziwnym odr�twieniu, nie wiadomo dok�d i nie wiadomo po co. Prawdopodobnie kierowa�y ni� najbardziej prymitywne i niejasne impulsy, te same, kt�re kieruj� ruchami ameby.
Powoli unios�em luf� strzelby celuj�c w rozd�ty na grzbiecie worek. Srebrzysty rybi drobiazg nagle rzuci� si� do ucieczki i znik�, i wyda�o mi si�, �e powieka nad wielkim szklistym okiem drgn�a. Nacisn��em spust i natychmiast odbi�em si� od dna, aby unikn�� �r�cej sepii. Kiedy po chwili spojrza�em w tamt� stron�, siedmiornicy ju� nie by�o i tylko g�sty, niebieskawoczarny ob�ok rozpo�ciera� si� w wodzie zas�aniaj�c dno. Wyp�yn��em na powierzchni� i skierowa�em si� do brzegu.
Dzie� by� upalny i pogodny, nad wod� unosi�a si� b��kitna mgie�ka, niebo by�o czyste i bia�e, i tylko nad lasem pi�trzy�y si�, jak wie�yce zamku, nieruchome niebieskawe chmury.
Na trawie przed naszym namiotem siedzia� nieznajomy cz�owiek w kolorowych k�piel�wkach i z opask� na czole. By� opalony i nie tyle muskularny, co jako� nieprawdopodobnie �ylasty, jakby opleciony linami pod sk�r�. Wida� by�o od razu, �e jest ogromnie silny. Naprzeciwko niego sta�a moja Maszka w granatowym kostiumie k�pielowym � czarna, d�ugonoga, z szop� wyp�owia�ych od s�o�ca w�os�w nad szczup�ymi ramionami. Zamiast oczekiwa� z niepokojem swojego papy, z o�ywieniem opowiada�a co� temu �ylastemu facetowi, wymachuj�c przy tym r�kami. Poczu�em si� nieco ura�ony, �e nawet nie zauwa�y�a mojego powrotu. Ale facet zauwa�y�. Szybko zwr�ci� g�ow� w moj� stron� i u�miechaj�c si� pomacha� r�k�. Maszka odwr�ci�a si� i z rado�ci� zawo�a�a:
��A, jeste�!
Wyszed�em z wody, zdj��em mask� i wytar�em twarz. Facet przygl�da� mi si� z u�miechem.
��Ile naznaczy�e�? � spyta�a Maszka rzeczowo.
��Jedn� � powiedzia�em z trudem, bo kurcz �ciska� mi szcz�ki.
��Ech, ty!�� powiedzia�a Maszka.
Z jej pomoc� zdj��em aparat tlenowy i wyci�gn��em si� na trawie.
��Wczoraj naznaczy� dwie � wyja�ni�a Maszka.�� Przedwczoraj cztery. Jak tak dalej p�jdzie, lepiej od razu przenie�� si� nad inne jezioro.�� Chwyci�a r�cznik i zacz�a rozciera� mi plecy.�� Wygl�dasz teraz jak mro�ona g� � o�wiadczy�a.�� A to jest Leonid Andriejewicz Gorbowski. Astroarcheolog. A to m�j tato. Nazywa si� Stanis�aw Iwanowicz.
�ylasty Leonid Andriejewicz sk�oni� g�ow� z u�miechem.
��Zmarz� pan?�� spyta�. � A tutaj tak przyjemnie: s�o�ce, trawka�
��Zaraz dojdzie do siebie � powiedzia�a Maszka, nacieraj�c mnie z ca�ej si�y.�� W og�le to on jest weso�y, tylko zmarz� diabelnie�
Wida� by�o, �e naopowiada�a o mnie niestworzonych rzeczy i teraz ze wszystkich si� stara si� ratowa� moj� reputacj�. Niech sobie ratuje. Ja nie mia�em na to czasu � zaj�ty by�em szcz�kaniem z�bami.
��Niepokoili�my si� o pana � powiedzia� Gorbowski.�� Chcieli�my nawet pana szuka�, ale ja nie umiem nurkowa�. Panu na pewno trudno sobie nawet wyobrazi� cz�owieka, kt�ry nigdy nie musia� nurkowa� przy pracy��� Gorbowski odchyli� si� do ty�u, przekr�ci� na bok i podpar� �okciem.�� Jutro odlatuj� � zwierzy� si� nam.�� Po prostu nie wiem, kiedy zn�w b�d� mia� okazj� pole�e� na trawie nad jeziorem i ponurkowa� z aparatem tlenowym.
��Niech pan korzysta � zaproponowa�em.
Uwa�nie popatrzy� na aparat i dotkn�� go.
��Z ch�ci� � powiedzia� i po�o�y� si� na wznak. Za�o�y� r�ce pod g�ow� i popatrzy� na mnie, mrugaj�c z wolna rzadkimi rz�sami. By�o w nim co� nieodparcie sympatycznego. Trudno nawet okre�li� co. Mo�e oczy � ufne i troch� smutne. A mo�e to, �e ucho jako� tak �miesznie odstawa�o mu spod przepaski. Napatrzywszy si� na mnie, przeni�s� wzrok na b��kitn� wa�k�, ko�ysz�c� si� na �d�ble trawy. Wysuwaj�c wargi zacz�� do niej czule szepta�: � Wa�ko� wa�eczko� b��kitna rusa�ko jeziorna� �licznotko! Siedzi sobie grzeczniutko i patrzy, kogo by tu ze�re� � Wyci�gn�� r�k�, ale wa�ka zerwa�a si� i zakre�laj�c parabol� pomkn�a w stron� trzcin. Odprowadzi� j� wzrokiem i po�o�y� si� z powrotem.�� Jakie to wszystko skomplikowane, przyjaciele � powiedzia�, i Maszka natychmiast usiad�a, wpatruj�c si� w niego okr�g�ymi oczami��� Ona jest doskona�a, pi�kna i ze wszystkiego zadowolona. Zje�� much�, rozmno�y� si�, a p�niej umrze�. Prosto, elegancko i racjonalnie. �adnych rozterek duchowych, cierpie� mi�osnych, samoanalizy, szukania sensu istnienia�
��Maszyna � wtr�ci�a si� nagle Masza.�� Bezmy�lny robot!
Macie moj� Maszk�! Omal si� nie roze�mia�em, ale opanowa�em si� i chyba tylko sapn��em, bo spojrza�a na mnie karc�co.
��Bezmy�lny � zgodzi� si� Gorbowski.�� W�a�nie. A teraz wyobra�cie sobie, przyjaciele, wa�k� jadowicie ��tozielon� w czerwone pasy, rozpi�to�� skrzyde� siedem metr�w, na szcz�kach czarny, obrzydliwy �luz� Wyobrazili�cie sobie?�� Podni�s� brwi i popatrzy� na nas.�� Widz�, �e nie. Bo ja ucieka�em przed nimi na z�amanie karku, chocia� mia�em przy sobie bro� I oto pytanie, co maj� ze sob� te dwa bezmy�lne roboty?
��Ta zielona � spyta�em � to z jakiej� innej planety?
��Oczywi�cie.
��Z Pandory?
��W�a�nie z Pandory � powiedzia�.
��I co maj� wsp�lnego?
��Tak. Co?
��To jasne � powiedzia�em.�� Jednakowy stopie� wykorzystania informacji. Reakcja na poziomie instynktu.
Gorbowski westchn��.
��S�owa � powiedzia�. � Naprawd� niech pan si� nie gniewa, ale to tylko s�owa. To mi nie pomo�e. Mam szuka� �lad�w rozumu w kosmosie, a nie wiem, co to jest rozum. A tu m�wi� mi o r�nych stopniach wykorzystania informacji. Dobrze wiem, �e ten stopie� jest r�ny u mnie i u wa�ki, ale przecie� to tylko intuicja. Niech pan mi powie na przyk�ad: oto znajduj� kopiec termit�w � czy to jest �lad rozumu, czy nie? Na Leonidzie znaleziono budowle bez drzwi i okien � czy to s� �lady rozumu? Czego mam szuka�? Ruin? Napis�w? Zardzewia�ych gwo�dzi? �rubek? Sk�d mog� wiedzie�, jakie oni pozostawiaj� �lady? A mo�e dla nich celem �ycia jest niszczenie atmosfery wsz�dzie, gdzie j� spotykaj�? Albo budowania pier�cieni wok� planet. Albo hybrydyzacja �ycia. Albo tworzenie �ycia. A mo�e ta wa�ka naprawd� jest aparatem cybernetycznym, od niepami�tnych czas�w nastawionym na samoodtwarzanie si�? �e ju� nie wspomn� o samych istotach rozumnych. Przecie� mo�na dwadzie�cia razy przej�� obok �liskiego cielska chrz�kaj�cego w ka�u�y i tylko nos zatyka�. A cielsko wpatruje si� w ciebie pi�knymi ��tymi oczkami i my�li: �Ciekawe. Niew�tpliwie nowy gatunek. Trzeba by wr�ci� tu z ekspedycj� i schwyta� cho� jeden okaz��
Przykry� oczy d�oni� i zamrucza� piosenk�. Maszka poch�ania�a go wzrokiem i czeka�a. Ja r�wnie� czeka�em i my�la�em ze wsp�czuciem: ci�ko jest pracowa�, kiedy nie ma si� jasno okre�lonego celu. Trudno pracowa�. Snujesz si� po omacku, nie masz zadowolenia z pracy. S�ysza�em o tych astroarcheologach. Nie mo�na ich traktowa� powa�nie. Zreszt� nikt ich nigdy powa�nie nie traktowa�.
��A jednak rozum w Kosmosie jest � powiedzia� niespodziewanie Gorbowski.�� Nie ulega w�tpliwo�ci. Teraz ju� wiem to na pewno. Tylko �e nie taki, jak sobie wyobra�ali�my. Nie taki, jak si� spodziewali�my. I szukamy go nie tam, gdzie trzeba. Albo nie tak, jak trzeba. I po prostu sami nie wiemy, czego szukamy�
�W�a�nie � pomy�la�em.�� Nie ten, nie tam, nie tak� Przecie� to niepowa�ne. Czysta dziecinada, szuka� �lad�w my�li, unosz�cych si� w powietrzu.�
��We�my na przyk�ad G�os Pustki � kontynuowa� Gorbowski.�� S�yszeli�cie o nim? Na pewno nie. P� wieku temu pisano o tym, a teraz ju� si� nawet nie pisze. Dlatego �e, uwa�acie, nie ma w nim �adnych zmian, a skoro nie ma zmian, to mo�e i samego G�osu nie ma? Przecie� nie brak u nas tych ptaszk�w, co to sami w nauce nie bardzo si� orientuj� na skutek lenistwa czy te� b��d�w edukacji, ale ze s�yszenia wiedz�, �e cz�owiek jest wszechmog�cy. Wszechmog�cy, a G�osu Pustki nie mo�e zrozumie�. Ajaj, co za wstyd, lepiej tego nie rusza� Taki taniutki antropocentryzm�
��A co to jest, ten G�os Pustki?�� zapyta�a cicho Masza.
��Jest takie ciekawe zjawisko. Je�li na niekt�rych kierunkach w Kosmosie nastawi� radioodbiornik pok�adowy na samostrojenie, to wcze�niej czy p�niej nastroi si� on na dziwn� audycj�. Odzywa si� g�os spokojny i oboj�tny, powtarzaj�cy wci�� to samo zdanie w jakim� nieziemskim j�zyku. Chwytaj� ten g�os od wielu lat i od wielu lat powtarza to samo. S�ysza�em go, i wielu innych go s�ysza�o, ale ma�o kto o tym opowiada. To niezbyt przyjemne wspomnienie. Przecie� do Ziemi jest ogromnie daleko. W eterze cisza � nawet zak��ce� nie ma, tylko s�abiutkie trzaski. I nagle rozlega si� ten g�os. A ty jeste� sam na wachcie. Wszyscy �pi�, cisza, strach ci� oblatuje � i nagle ten g�os. Tak, s�owo honoru, �e to nieprzyjemne. Wielu g�owi�o si� nad rozszyfrowaniem tej tajemnicy, wielu g�owi si� do dzisiaj, ale s�dz�, �e to tylko strata czasu. S� i inne zagadki. Piloci kosmiczni wiele mogliby opowiedzie�, ale nie lubi� tego robi� � Umilk� na chwil� i doda� z jakim� smutnym uporem: � Trzeba to zrozumie�. To nie s� proste sprawy. Nie wiemy przecie� nawet, czego si� spodziewa�. Oni mog� si� z nami spotka� w ka�dej chwili. Twarz� w twarz. I � zrozumcie to � mog� si� okaza� istotami stoj�cymi niesko�czenie wy�ej od nas. Dyskutuje si� o starciach i konfliktach, o jakim� tam odmiennym pojmowaniu humanitaryzmu i dobra, a ja nie tego si� boj�. Boj� si� niebywa�ego poni�enia ludzko�ci, gigantycznego szoku psychicznego. Jeste�my przecie� tacy dumni z siebie. Zbudowali�my taki wspania�y �wiat, wiemy tak du�o, wdarli�my si� do wielkiego Kosmosu, dokonujemy tam odkry�, przeprowadzamy badania, poszukiwania. A dla nich ten kosmos jest rodzinnym domem. �yj� w nim od milion�w lat, tak jak my na Ziemi, i dziwi� si� nam: sk�d co� takiego pojawi�o si� w�r�d gwiazd?�
Zamilk� nagle i zerwa� si� gwa�townie, nads�uchuj�c� A� si� wzdrygn��em.
��Grzmi � cichutko powiedzia�a Maszka. Patrzy�a na niego z p�otwartymi ustami.�� Grzmi� Idzie burza�
Gorbowski wci�� nads�uchiwa� wpatruj�c si� w niebo.
��Nie, to nie grzmot � powiedzia� wreszcie i usiad� z powrotem.�� To liniowiec. Widzicie?
Na tle b��kitnych chmur b�ysn�� i zgas� jaskrawy p�omyk. I znowu rozleg� si� jakby grzmot.
��Sied� teraz i czekaj � powiedzia� niezrozumiale. Spojrza� na mnie u�miechaj�c si�, a w oczach mia� smutek i napi�cie oczekiwania. Potem wszystko znikn�o i oczy zn�w ufne jak przedtem.
��A czym pan si� zajmuje, Stanis�awie Iwanowiczu?�� spyta�.
Uzna�em, �e pragnie zmieni� temat, i zacz��em opowiada� o siedmiornicach. �e zaliczaj� si� do podgromady dwuskrzelowych, gromady g�owonogich mi�czak�w i stanowi� oddzieln�, nie znan� dotychczas rodzin� rz�du o�miornic. Charakterystyczne ich cechy to redukcja trzeciej lewej macki, wykszta�caj�cej si� w hectotylus, trzy rz�dy przyssawek na mackach, ca�kowity zanik muszli, niezwykle silny rozw�j serc �ylnych, maksymalna dla g�owonogow koncentracja centralnego systemu nerwowego i niekt�re inne mniej wa�ne szczeg�y. Po raz pierwszy odkryto je niedawno, kiedy pojedyncze osobniki pojawi�y si� u wschodnich i po�udniowo � wschodnich wybrze�y Azji. A po roku zacz�to je znajdowa� w dolnym biegu wielkich rzek: Mekongu, Jangcy, Huangho i Amuru, a tak�e w jeziorach dosy� oddalonych od oceanu � jak cho�by w tym oto. Jest to czym� zaskakuj�cym, dlatego �e g�owonogi �yj� wy��cznie w wodach s�onych i unikaj� nawet w�d arktycznych ze wzgl�du na ich mniejsze zasolenie. Poza tym prawie nigdy nie wychodz� na l�d. Jednak fakt pozostaje faktem: siedmiornice znakomicie czuj� si� w wodzie s�odkiej, a tak�e wychodz� na l�d. W�a�� do ��dek i na mosty, a niedawno znaleziono dwa okazy w lesie, trzydzie�ci kilometr�w st�d�
Maszka nie s�ucha�a � ju� jej to wszystko opowiada�em. Posz�a do namiotu, przynios�a stamt�d miniaturowy radioodbiornik i w��czy�a go na samostrojenie. Widocznie bardzo chcia�a us�ysze� G�os Pustki.
Gorbowski s�ucha� mnie uwa�nie.
��Czy te dwie by�y �ywe?�� spyta�.
��Nie, znaleziono je nie�ywe. Ten las jest rezerwatem. Siedmiornice zosta�y stratowane i cz�ciowo po�arte przez dziki. Ale w odleg�o�ci trzydziestu kilometr�w od wody jeszcze �y�y! Ich jamy p�aszczowe by�y wype�nione wilgotnymi wodorostami. Widocznie w ten spos�b siedmiornice tworz� pewien zapas wody, pozwalaj�cej im w�drowa� po l�dzie. Wodorosty pochodzi�y z jeziora. Niew�tpliwie siedmiornice w�drowa�y z tych jezior dalej na po�udnie, w g��b l�du. Trzeba zaznaczy�, �e wszystkie schwytane dotychczas osobniki by�y doros�ymi samcami. Ani jednej samicy, ani jednego m�odego. By� mo�e, samice i m�ode nie mog� �y� w s�odkich wodach i wychodzi� na l�d. Wszystko to jest bardzo ciekawe � powiedzia�em.�� Przecie� normalnie zwierz�ta morskie zmieniaj� gwa�townie spos�b �ycia tylko w okresach rozmna�ania si�. W�wczas instynkt zmusza je do przenoszenia si� w ca�kowicie odmienne warunki. Ale w tym wypadku nie mo�e by� nawet mowy o rozmna�aniu. Tutaj dzia�a jaki� inny instynkt, by� mo�e jeszcze starszy i pot�niejszy. G��wnym naszym zadaniem teraz jest prze�ledzenie szlak�w ich migracji. I oto siedz� w tym jeziorze po dziesi�� godzin na dob� pod wod�. Dzisiaj naznaczy�em jedn�. Je�li b�d� mia� szcz�cie, to do wieczora naznacz� jeszcze jedn� czy dwie sztuki. A noc� staj� si� one niezwykle aktywne i atakuj� wszystko, co si� do nich zbli�y. By�y nawet wypadki atakowania ludzi. Ale tylko w nocy.
Maszka w��czy�a odbiornik na pe�ny regulator i lubowa�a si� pot�nymi d�wi�kami.
��Troch� ciszej, Masza � poprosi�em.
Masza przyciszy�a radio.
��Wi�c pan je naznacza � powiedzia� Gorbowski.�� Ciekawe, w jaki spos�b?
��Za pomoc� generator�w ultrad�wi�kowych.�� Wyj��em ze strzelby magazynek i pokaza�em mu ampu�k�. � Strzelam takimi w�a�nie kulkami. Znajduj� si� w nich generatory, wysy�aj�ce ultrad�wi�ki daj�ce si� odbiera� pod wod� w promieniu 20�30 kilometr�w.
Gorbowski ostro�nie wzi�� jedn� ampu�k� i przygl�da� si� jej z uwag�. Twarz jego sta�a si� przy tym smutna i stara.
��Sprytne � zamrucza�. � Proste i sprytne�
Jeszcze przez chwil� obraca� ampu�k� w palcach, jakby badaj�c j�, potem po�o�y� j� przede mn� na trawie i wsta�. Ruchy mia� powolne i niepewne. Odszed� kilka krok�w w stron� swojego ubrania, rozrzuci� je, znalaz� spodnie i zastyg� trzymaj�c je przed sob�.
Obserwowa�em go z uczuciem niejasnego niepokoju. Maszka trzyma�a w r�ku strzelb�, aby pokaza�, jak si� z ni� obchodzi�, i r�wnie� wpatrywa�a si� w Gorbowskiego. K�ciki ust mia�a �a�o�nie opuszczone. Od dawna zauwa�y�em, �e cz�sto przybiera bezwiednie taki sam wyraz twarzy jak cz�owiek, kt�rego obserwuje.
Gorbowski nagle odezwa� si� bardzo cicho i jakby z kpin� w g�osie:
��Zabawne, s�owo daj� Jaka oczywista analogia. Przez stulecia siedzia�y w g��binach, a teraz wyp�yn�y i wysz�y w obcy, wrogi im �wiat� I co je goni? Niejasny, prastary instynkt, powiada pan? A mo�e poziom wykorzystania informacji przekroczy� u nich pr�g niepowstrzymanej ciekawo�ci? Przecie� lepiej by im by�o siedzie� w domu, w s�onej wodzie, ale co� je ci�gnie� ci�gnie na brzeg��� Wstrz�sn�� si� ca�y i zacz�� wk�ada� spodnie. Mia� staromodne, d�ugie spodnie i wk�adaj�c je podskakiwa� na jednej nodze.�� Prawda, Stanis�awie Iwanowiczu, �e to chyba nie s� zwyk�e g�owonogi, co?
��W swoim rodzaju, oczywi�cie � zgodzi�em si�.
Ale on ju� mnie nie s�ysza�. Odwr�ci� si� w stron� radioodbiornika, ca�y zapatrzony. I my z Masz� r�wnie� patrzyli�my w stron� aparatu. Rozleg�y si� z niego mocne i nieprzyjemne dla ucha sygna�y, przypominaj�ce zak��cenia wywo�ywane prac� aparatu rentgenowskiego. Maszka od�o�y�a strzelb�.
��Sze�� i osiem setnych metra � powiedzia�a w zamy�leniu.�� Chyba jaka� stacja us�ugowa.
Gorbowski przys�uchiwa� si� sygna�om z zamkni�tymi oczyma i przechylon� na bok g�ow�.
��Nie, to nie stacja us�ugowa � powiedzia� � to ja.
��Jak to?
��To ja. Ja nadaj�. Leonid Andriejewicz Gorbowski.
��Po co?
Roze�mia� si� nieweso�o.
��Rzeczywi�cie, po co? Bardzo bym chcia� wiedzie�, po co.�� W�o�y� koszul�. � Dlaczego trzej kosmonauci i ich statek po powrocie z rejsu EN 101 � EN 2657 stali si� �r�d�em fal radiowych o d�ugo�ci sze�� i osiemdziesi�t trzy setne?
Milczeli�my. On r�wnie� zamilk� na chwil�, zapinaj�c sanda�y.
��Badali nas lekarze. Badali nas fizycy.�� Wyprostowa� si� i otrzepa� ze spodni piasek i �d�b�a trawy.�� Wszyscy doszli do tego samego wniosku: to jest niemo�liwe. Mo�na by skona� ze �miechu patrz�c na ich zadziwione oblicza. Ale nam by�o, s�owo daj�, nie do �miechu. Oboz�w zrezygnowa� z urlopu i odlecia� na Pandor�. O�wiadczy�, �e woli promieniowa� jak najdalej od Ziemi. Walkenstein poszed� pracowa� na stacji podwodnej. Tylko ja jeden chodz� i promieniuj�. I przez ca�y czas na co� czekam. Czekam i boj� si�. Boj� si�, ale czekam. Czy pan mnie rozumie?
��Nie wiem � powiedzia�em i k�tem oka spojrza�em na Maszk�.
��Ma pan racj� � powiedzia�. Wzi�� aparat i w zamy�leniu przy�o�y� go do odstaj�cego ucha.�� I nikt nie wie. Tak ju� jest od miesi�ca. Bez przerw, bez os�abie�. Ua � ui� Ua � ui� W dzie� i w nocy. W rado�ci i zmartwieniu. Po jedzeniu i na g�odnego. Przy pracy i w czasie odpoczynku. Ua � ui� A promieniowanie �Tariela� spada. �Tariel� to m�j statek. Stoi teraz w hangarze. Zamkni�ty na wszelki wypadek. Jego promieniowanie zak��ca prac� jakich� agregat�w na Wenus, przysy�aj� stamt�d za�alenia, awanturuj� si� Jutro odprowadz� go gdzie� dalej��� Gorbowski wyprostowa� si� i klepn�� si� d�ugimi r�kami po biodrach.�� No, na mnie czas. Do widzenia! �ycz� wam powodzenia. Do widzenia, Masze�ko! Prosz� sobie nad tym nie �ama� g�owy, to bardzo trudna zagadka, s�owo daj�.
Podni�s� na po�egnanie r�k�, pomacha� ni� i poszed� � d�ugi, kanciasty. Patrzyli�my za nim. Przy namiocie zatrzyma� si� i powiedzia�:
��Wiecie� starajcie si� jednak mo�liwie delikatnie z tymi siedmiornicami� Bo tak si� naznacza, naznacza, a ten naznaczony ma z tego same nieprzyjemno�ci.
I odszed�. Pole�a�em chwil� na brzuchu, potem spojrza�em na Maszk�. Maszka wci�� jeszcze patrzy�a za nim. Od razu by�o wida�, �e Gorbowski zrobi� na niej wra�enie. A na mnie nie. Wcale mnie nie wzrusza�y jego spekulacje na temat tego, �e inne istoty rozumne z Kosmosu mog� si� okaza� o wiele bardziej inteligentne od nas. A niech tam. Wed�ug mnie, im wy�ej b�d� sta�, tym mniejsze b�d� szans�, �e si� na nas natkn�. To tak jak p�otki, kt�rym nie straszna sie� z du�ymi oczkami. A co do dumy, poni�enia, szoku� Na pewno to prze�yjemy. Ja, na przyk�ad, mog� to prze�y�. I tak�e to, �e odkrywamy dla siebie i badamy Wszech�wiat, kt�ry oni znaj� od dawna � i c� takiego? My przecie� go nie znamy! A oni s� dla nas tylko cz�ci� przyrody, kt�r� r�wnie� trzeba odkry� i zbada�, cho�by przewy�szali nas wielokrotnie� Oni s� dla nas cz�ci� otaczaj�cego nas �wiata! Chocia�, z drugiej strony, gdyby mnie naznaczono, tak jak ja znacz� siedmiornice�
Spojrza�em na zegarek i od razu siad�em. Trzeba by�o wraca� do pracy. Zapisa�em numer ostatniej ampu�ki. Sprawdzi�em aparat do nurkowania. Przynios�em z namiotu lokator ultrad�wi�kowy i w�o�y�em go do kieszonki k�piel�wek.
��Pom� mi, Masza � powiedzia�em i zacz��em wk�ada� aparat.
Masza wci�� jeszcze siedzia�a przed radioodbiornikiem i s�ucha�a niemilkn�cego �ua � ui�. Kiedy pomog�a mi ju� w�o�y� aparat, razem weszli�my do wody. Pod wod� w��czy�em lokator. Odezwa�y si� sygna�y: to naznaczone przeze mnie siedmiornice sennie snu�y si� po jeziorze. Popatrzyli�my na siebie znacz�co i wyp�yn�li�my na powierzchni�. Maszka wyplu�a wod�, odgarn�a mokre w�osy z czo�a i powiedzia�a:
��Jest przecie� r�nica mi�dzy statkiem kosmicznym i wodorostami w jamie p�aszczowej.
Kaza�em jej wr�ci� na brzeg, a sam zszed�em pod wod�. Nie, na miejscu Gorbowskiego nie niepokoi�bym si�. Wszystko to jest zbyt niepowa�ne. Jak i ca�a jego astroarcheologia. �lady my�li� Szok psychiczny� Nie b�dzie �adnego szoku. Najprawdopodobniej wcale si� nawzajem nie zauwa�ymy. Zreszt�, powiedzcie, sami, po jakie licho mieliby si� nami interesowa�?
Niebo na tej planecie by�o zielonkawofioletowe, czyste i zadziwiaj�co g��bokie. Pod wiecz�r pojawia�y si� na nim lekkie bursztynowe ob�oczki. Male�kie przy�mione s�o�ce chowa�o si� za nimi i na niebieskie r�wniny k�ad�y si� dziwaczne granatowe cienie.
Wszystko tu by�o obce, dziwne, budz�ce czujno�� i niepok�j: bezkresne puste r�wniny i ledwo dos�yszalne s�czenie si� cichych rzek, tajemnicze trawy z wielkimi, fioletowoniebieskimi kwiatostanami i zagadkowe stworzenia przypominaj�ce ziemskie wa�ki. Pokazywa�y si� o zmierzchu i zbijaj�c si� w roje, bezszelestnie kr��y�y w ciep�ym, nieruchomym powietrzu.
��Przylatuj� ta�czy� na nasz� cze�� � zauwa�y� pewnego wieczoru kapitan.
��Trzeba by chwyci� kilka sztuk i zakonserwowa� w spirytusie � powiedzia� Loor. Przy�o�y� szerok�, masywn� d�o� do g�stych brwi i uwa�nie �ledzi� trzepot z�ocistych skrzyde�. � To oczywi�cie jakie� owady � doda� u�miechaj�c si� � ale trudno by mi by�o zaszeregowa� je do kt�rego� z ziemskich gatunk�w.
Veil nie powiedzia�a nic. Westchn�a tylko cichutko i pomy�la�a, �e znowu mieli szcz�cie� Tutaj jest prawie jak na Ziemi: tlen i nawet woda. Mo�na chodzi� bez skafandra i wdycha� odurzaj�ce powietrze, przepojone cierpkim zapachem dziwnych traw.
��A jednak s� ostro�ne � kontynuowa� Loor, wci�� jeszcze trzymaj�c d�o� nad oczami.�� Ta�cz� nad wod� i nie chc� si� zbli�y�. Gdybym tak mia� siatk� na d�ugim kiju�
��Zrobisz to potem � powiedzia� kapitan.�� Najpierw trzeba sko�czy� z remontem. Najwa�niejsze to gotowo�� do startu w ka�dej chwili. Nigdy nie wiesz, co ci� czeka na obcej planecie.
��Tutaj nie ma nic pr�cz tych wa�ek. Trzeci dzie� tylko wa�ki o zachodzie. Kwiaty i wa�ki� Niezamieszkana planeta, to zupe�nie jasne.
��Jasne��� z pow�tpiewaniem powt�rzy� kapitan.�� Dla Sherry�ego na sz�stej �ab�dzia te� wszystko by�o jasne. Tak zd��y� zapisa� w swoim dzienniku. Kiedy to si� zdarzy�o, Veil?
��Dwadzie�cia lat temu.
��W�a�nie. Na rok przed twoim urodzeniem, panienko!
��Tak, ale je�li wprowadzi� poprawk� dla czasu ziemskiego�
��Po co? Czas nale�y odlicza� w tym uk�adzie, w kt�rym si� go prze�y�o. Ja mam czterdzie�ci lat, ani roku wi�cej. Czterdzie�ci, rozumiesz?� A wed�ug rachunku ziemskiego urodzi�em si� p�tora wieku temu. Sherry�emu teraz stukn�aby sze��dziesi�tka�
��W ziemskim uk�adzie odniesienia ja tak�e mam sze��dziesi�t � zauwa�y� Loor.�� Moi r�wie�nicy dochodz� ju� podesz�ego wieku, a ja�
��A ty zabierasz si� do �owienia polnych konik�w na czwartej Alfa tego S�o�ca � u�miechn�� si� kapitan.�� Siatk� na d�ugim kiju.
��Mo�na by do tego wykorzysta� kompresor �luzy wej�ciowej � zaprotestowa� Loor czerwieni�c si� � wci�gn�� ca�y r�j do komory dezynfekcyjnej i u�mierci� azotem.
��To wszystko p�niej � w zamy�leniu powiedzia� kapitan, odprowadzaj�c wzrokiem najbli�sz� chmar�. Pi�kne s� � doda� � zw�aszcza kiedy promienie s�oneczne z�oc� im skrzyd�a. Pi�kne i pe�ne wdzi�ku� Ich lot rzeczywi�cie przypomina taniec. Prawda, Veil?
��Tak�
��Ciekawe, gdzie chowaj� si� za dnia?� Zreszt� to nie jest najwa�niejsze� Zdaje si�, �e wysiad�o nam kilka kondensator�w. Je�li remont si� przeci�gnie��� Kapitan pokr�ci� g�ow�.
��We w�a�ciwym czasie nawin�a si� nam � ta planeta, co?�� Loor mrugn�� porozumiewawczo do kapitana.�� Chyba �Wicher� nie doci�gn��by do najbli�szej stacji?
Kapitan milcz�c wzruszy� ramionami: patrzy� na ta�cz�ce wa�ki. Roje zawis�y nad wod� mglistymi kolumnami. Wydawa�o si� teraz, �e s� nieruchome. Tylko z�ociste refleksy zdradza�y szybkie ruchy tysi�cy prze�roczystych skrzyde�.
��W�a�ciwie nie wiadomo, co wydarzy�o si� Sherry�emu i jego towarzyszom � p�g�osem, jakby m�wi�c do siebie, zacz�� kapitan.�� Na sz�stej Bety �ab�dzia tak�e odkryli jakie� owady. Sherry nie napisa�, co to by�y za owady. Entomologia nigdy go nie interesowa�a. Uzna� planet� za niezamieszkana. Czy nie tak, Veil?
��Tak�
��Za niezamieszkana � powt�rzy� kapitan, nie odrywaj�c wzroku od ta�cz�cych roj�w � i ekspedycja ratunkowa, kt�ra wyl�dowa�a tam po kilku miesi�cach, rzeczywi�cie nie znalaz�a �adnych �lad�w �ycia, nie znalaz�a tak�e ro�lin i owad�w, kt�re opisane by�y w dzienniku Sherry�ego� Jego Statek zasypany by� piaskami pustyni�
Mgliste chmary owad�w zbli�y�y si� i zacz�y powoli sun�� jedna za drug�, tworz�c gigantyczny korow�d wok� statku.
��Najwyra�niej nas okr��aj�! � krzykn�� Loor.�� Uciekajmy lepiej do rakiety.
��Dopiero co zamierza�e� �owi� je siatk� � w g�osie kapitana zabrzmia�a drwina.
��Jeste�my bez he�m�w � pr�bowa� usprawiedliwi� si� Loor � i nasze kombinezony te� nie s� niezawodne.
��Mo�e w��czy� si�owe pole ochronne wok� statku?�� zaproponowa� kapitan.
��Po co?�� Veil gwa�townie potrz�sn�a g�ow�, odrzucaj�c spadaj�ce na czo�o w�osy.�� One nie pr�buj� si� zbli�a�. Po co je straszy�?
��M�wisz tak, jakby� uwa�a�a je za istoty rozumne � z przek�sem zauwa�y� Loor, cofaj�c si� do w�azu �luzy wej�ciowej.�� A je�li nagle przyjdzie im ochota rzuci� si� na nas i je�li� s� jadowite?
��Ot� w�a�nie, moje dzieci � wtr�ci� kapitan � je�eli, je�eli� Sto tysi�cy �je�eli�� Dlatego id�cie do �rodka i na��cie he�my, je�eli� je�eli macie zamiar pozachwyca� si� zachodem.
��A pan?�� podejrzliwie zapyta�a Veil.
��Ja pooddycham jeszcze troch� tutejszym powietrzem i p�jd� za waszym przyk�adem. Id�cie�
Loor i Veil pos�uchali bez s�owa.
Kiedy wr�cili, kapitana na mostku ju� nie by�o. Lekka metalowa drabinka opuszczona by�a do samej ziemi.
��Poszed�! � krzykn�a zdenerwowana Veil.�� O tej porze? S�o�ce zupe�nie nisko. Za kilka minut b�dzie ciemno.
��Ale one te� znikn�y � zauwa�y� Loor, rozgl�daj�c si� woko�o.�� Patrz, ani jednego roju�
��Dziwne. Gdzie on m�g� p�j�� i po co?
��Jest kapitanem � Loor wzruszy� ramionami � i nie ma obowi�zku nam si� t�umaczy�.
��Ale paragraf dziewi�ty regulaminu ekspedycji pozaziemskich � nie ust�powa�a dziewczyna � m�wi, �e kapitan nie mo�e�
��Tak, tak � dobieg�o z do�u. Roztr�caj�c r�kami elastyczne niebieskawe �odygi, kapitan powoli szed� w stron� statku.
��Veil, Loor!�� krzykn�� dobrn�wszy do p�aszczyzny, na kt�rej trawa wypalona by�a dyszami �Wichra� � schod�cie� Wa�ki znikn�y. I widzia�em, jak to si� sta�o. Ale nie wiem, co o tym s�dzi�
Veil szybko ze�lizn�a si� po a�urowej drabince. Znalaz�szy si� na dole, odrzuci�a z g�owy prze�roczysty he�m, kt�ry opad� jej na plecy jak kaptur od peleryny.
��Schowa�y si� w trawie?
��Niezupe�nie.
��Odlecia�y?
��Nie�
��Chowaj� si� w ziemi, to oczywiste � powiedzia� Loor podchodz�c bli�ej.�� Powinny mie� nory g��boko pod korzeniami traw�
��Ja te� tak my�la�em.�� Wzrok kapitana skierowany by� ponad g�ow� Veil, w ciemniej�c� dal na wschodzie, sk�d nadci�ga�a noc.�� Ale one nie wesz�y pod ziemi� � rzek� kapitan po chwili milczenia.�� Pogr��y�y si� w wod� Wszystkie naraz, jak na komend�. Dziwne, nieprawda?
��Gdzie mianowicie?
Kapitan wskaza� r�k� za siebie.�� W bli�sze jezioro, w dalsze, w rzece, kt�ra ��czy obydwa jeziora. Nie zd��y�em si� obejrze�, jak wszystkie znikn�y.
��Jasne � skin�� Loor.�� Oto przyczyna ich nieoczekiwanego pojawiania si� i b�yskawicznego znikania. Woko�o nas jeziora, setki jezior. No c�, ca�kiem naturalne, podejrzewa�em co� w tym rodzaju.
��Ale�, dopiero co twierdzi�e� co� innego � u�miechn�� si� kapitan.�� Zreszt� to niewa�ne. Jutro wieczorem prze�ledzimy ich pojawienie si�, je�li oczywi�cie��� nie doko�czy�.
��Je�li co?�� szybko spyta�a Veil.
��Je�li zechc� jeszcze raz nas odwiedzi�.
��Bzdura.�� Loor lekcewa��co machn�� r�k�. � To prawid�owo��, normalne zjawisko. �yj� w �rodowisku wodnym i tylko o zachodzie s�o�ca unosz� si� w powietrze.
��Rozprostowa� skrzyd�a, czy tak?�� zakpi� kapitan.�� Rozprostowa� skrzyd�a i potrenowa� przed ponownym pogr��eniem si�.
��Jutro rano wy�owi� kilka sztuk z pobliskiego jeziora.
��Przy pomocy siatki na d�ugim kiju?
��Czemu by nie? Mo�na r�wnie� zej�� pod wod� w skafandrze.
��Co by�o wida� w wodzie, gdy roje si� zanurzy�y?�� spyta�a Veil, uwa�nie patrz�c na kapitana.
Nie odpowiedzia� od razu. Jakby si� zastanawia�, czy to powiedzie�.
��By�o co� wida�? � nalega�a dziewczyna.
��Nnie� nic� Woda jest bardzo ciemna od domieszek �elaza i pr�chnicy. S�o�ce by�o nisko, i powierzchnia jeziora b�yszcza�a olei�cie. Roje wpada�y do wody i znika�y� Nic wi�cej nie widzia�em�
��Jutro��� zacz�� Loor.
��Jutro powinni�my przede wszystkim zako�czy� remont � twardo powiedzia� kapitan.�� Wszystko inne p�niej�
Zostawszy sama, Veil d�ugo nie mog�a zasn��: le�a�a, bezwiednie nas�uchuj�c. Drzwi z kabiny na korytarz uchylone. W korytarzu p�mrok i cisza. Ledwo dos�yszalnie pobrz�kuj� ekrany ��czno�ci wewn�trznej. W centralnej maszynowni jest teraz Loor. Dzi� jego nocna wachta. Loor poszed� na stanowisko dowodzenia od razu, gdy tylko weszli na pok�ad �Wichra�.
�Jaka dziwna planeta � my�li Veil � tlen, woda, a tylko kwiaty i wa�ki� A mo�e to nie s� wa�ki?��
Kapitan zrobi� trzy okr��enia, zanim �Wicher� wyl�dowa�. Ze statku wida� by�o tylko puste, niebieskawo � fioletowe r�wniny, nie ko�cz�ce si� r�wniny i po�yskuj�ce wst�gi rzek. I ocean opasuj�cy planet� wzd�u� r�wnika. Ani g�r, ani las�w, ani �ladu sztucznych budowli� Tylko r�wniny i spokojna tafla oceanu. Pocz�tkowo kapitan chcia� osadzi� �Wichra� na brzegu, ale potem wybrali krain� jezior po�o�on� w �rednich szeroko�ciach� �Nie tak gor�co i bezpieczniej � powiedzia� kapitan � nigdy nie wiadomo, co kryje si� w oceanie�� Zni�aj�c si�, schodzili do l�dowania nad ogromnymi przestrzeniami r�wnin. Ani jednego wzniesienia, ani jednej �ywej istoty na setki mil wok� I tutaj tak�e � cisza, pustka, tylko te wa�ki o zachodzie�
Z pewno�ci� odkryli zupe�nie now� planet�, je�eli, naturalnie, nikt nie zd��y� przyby� w ci�gu tych ziemskich lat, kt�re up�yn�y od chwili ich startu. O�miomiesi�czny lot �Wichra� � to prawie cztery ziemskie lata. Veil unosi si�, potrz�sa g�ow�. Gdyby zosta�a na Ziemi, mia�aby ju� dwadzie�cia dwa lata. Mimo wszystko trudno si� przyzwyczai�: miesi�ce lotu � to lata, dziesi�tki lat na Ziemi. Wracasz i znajdujesz si� w przysz�o�ci� �atwo to wyrazi� j�zykiem formu�ek, ale tak trudno poj��, zostaj�c sam na sam z sob�� R�wie�nicy dzieci�cych zabaw zestarzej� si� i odejd�, a ty� Wygrana to, czy strata?
Twoje �ycie na Ziemi rozci�ga si� na setki lat, ale jest ono jak gdyby lini� przerywan�: powroty � jak oddzielne kadry filmu, nie zwi�zane jeden z drugim. A mi�dzy nimi zatrzymany czas, zamkni�ty w ciasnych �cianach gwiezdnego statku. A takie planety jak ta nale�� do rzadko�ci � Veil cichutko wzdycha.�� Tyle ju� by�o l�dowa� I wsz�dzie tylko kamienne, pozbawione powietrza pustynie z czarnym niebem i w�ciek�ym blaskiem o�lepiaj�cych, kosmatych s�o�c. Kapitan lata dziesi�tki lat, ale i dla niego jest to bodaj czwarte l�dowanie na planecie, gdzie mo�na opuszcza� statek bez skafandra.
Veil nie od razu zdaje sobie spraw�, �e cicha muzyka, d�wi�cz�ca ju� od kilku minut, jest jej nie znana.
�Jak to mi�o ze strony Loora: domy�li� si�, �e nie �pi� i w��czy� jak�� now� ta�m�. Zapewne kt�ry� z dawnych kompozytor�w?� A mo�e nie� Muzyka taka niezwyk�a, gro�na i �piewna��
Veil jest teraz przekonana, �e nigdy nie s�ysza�a tej melodii. A s�dzi�a, �e dobrze zna ca�� ta�motek� �Wichra�. Kilka chwil dziewczyna przys�uchuje si� uwa�niej. A jednak w muzyce jest co� wzruszaj�co znajomego, jak niedawne wspomnienie� ten powtarzaj�cy si� motyw. Co to jest? I nagle Veil a� drgn�a o�lepiona: oczywi�cie, jak�e� mog�a si� nie domy�li� od razu? Muzyka opowiada o planecie � tej, za burt� �Wichra��
Teraz d�wi�ki zaczynaj� przekszta�ca� si� w widzialne obrazy o niebywa�ej ostro�ci i plastyczno�ci: w bezkresn� dal p�yn� rozkwiecone r�wniny, tam gdzie b��kit traw zlewa si� z bladofioletow� obw�dk� nieba. Jasne ob�oki rzucaj� dziwaczne cienie na zielonkawoliliowe tafle krystalicznych jezior. Na spotkanie s�onecznym promieniom otwieraj� si� kielichy niezwykle jaskrawych kwiat�w. Srebrzysta wie�a wznosi si� samotnie w�r�d niebieskich r�wnin. To �Wicher�. Veil widzi go z daleka, jak gdyby by�a teraz nie w swojej ciasnej kabinie wewn�trz statku, a na zewn�trz � sama po�r�d pustych r�wnin. Ale nie � nie jest sama. Wok� niej jakie� postaci w fioletowob��kitnych strojach. Veil zaczyna si� ba�. Kto to, te milcz�ce istoty? Ludzie? Veil stara si� dojrze� ich twarze i nie mo�e. S� tak blisko, stoj� � wystarczy wyci�gn�� r�k� Ale dziwna mg�a przes�ania oczy, gdy tylko pr�buje si� skoncentrowa�.
�Jak we �nie � my�li Veil � jaka dziwna muzyka! Przecie� wiem, �e to tylko muzyka i przywo�ane ni� obrazy �wiata za burt�. Muzyka, kt�ra wywo�uje halucynacj�.�
Veil chce si� uwolni� spod w�adzy tej melodii, by znowu poczu� wok� siebie znajome �ciany kajuty. Ale to nie�atwe. Muzyka ci�gnie w nieznan� da!. �Wicher� pozosta� gdzie� daleko w dole. Veil szybuje nad r�wninami coraz wy�ej, wy�ej� Dese� rzek zamienia si� w cieniutk� paj�czyn�. Potem wszystko tonie w ko�ysz�cej si� niebieskiej mgle.
��Do�� ju�, nie chc�, do��! � krzyczy Veil, nat�aj�c wszystkie si�y, �eby wyzwoli� si� spod w�adzy niezwyk�ej muzyki.
Mg�a rozwiera si� powoli. Veil widzi znajome �ciany kabiny. Drzwi na korytarz lekko uchylone. Mi�kki p�mrok, cisza�
�Czy�by to by� sen?�� my�li.�� Jaki dziwny sen��
Ale nie� Muzyka, wci�� ta sama muzyka dobiega z daleka. Veil zaczyna przys�uchiwa� si�, i melodia narasta, jakby si� przybli�a�a. Nie spos�b rozezna� si�, gdzie mie�ci si� �r�d�o d�wi�k�w. Ekrany ��czno�ci wewn�trznej s� teraz wy��czone. By� mo�e Loor zostawi� otwarte drzwi maszynowni? Muzyka to cichnie, to zn�w si� nasila. Wydaje si�, �e dobiega z korytarza. Dziwne tylko, �e d�wi�czy g�o�niej, gdy tylko skupi� si� na niej. A mo�e to mimo wszystko halucynacja? Lub jaki� figiel Loora?
Veil zdecydowanie wstaje. Owin�wszy si� ko�dr�, bezszelestnie wychodzi na korytarz. Cicho wspina si� jego spiralami. Rzeczywi�cie drzwi do centralnej maszynowni s� otwarte. Ale muzyki ju� nie s�ycha�. Podkrada si� do samego wej�cia i ostro�nie zagl�da do sali. Loor siedzi plecami do drzwi przed g��wnym pulpitem sterowniczym, podpar�szy g�ow� r�kami. Zamy�li� si�, czy drzemie?
�Udaje� � decyduje Veil.
Kilka bezszelestnych krok�w i klaszcze g�o�no w d�onie nad sam� g�ow� Loora. Loor podrywa si� gwa�townie, odwraca, w oczach ma przera�enie. Przestrach zamienia si� w wyraz niezadowolenia.
��To ty?�� m�wi ostro.�� Co za g�upie �arty. Nie dosy�, �e twoja muzyka przeszkadza mi w pracy�
��Moja muzyka?� Pracowa�?��� Veil jest zdumiona.
��Oczywi�cie. Przygotowuj� program pewnej operacji.�� Loor wskazuje g�ow� na male�kie kolorowe wykresy, roz�o�one przed pulpitem.�� A ty, gdy s�uchasz muzyki, mog�aby� pomy�le� o towarzyszach.
��Wi�c pomyli�am si�? � Veil ci�gle jeszcze nie mo�e w to uwierzy�. � To znaczy, �e nie ty wy��czy�e� przed chwil� te nagrania.
��Jakie znowu nagrania?
��Jaka� symfonia� A mo�e nie symfonia� Nigdy przedtem nie s�ysza�am jej i nie wiedzia�am, �e j� mamy.
Zmru�ywszy wzrok, Loor patrzy pytaj�co w oczy Veil. Potem bierze j� za r�k�.
��Co ty takiego wymy�lasz? Zn�w mnie zwodzisz? Chcesz, przyjd� do ciebie po wachcie�
��Nie!�� Veil wyrywa energicznie r�k�. � Naprawd� nie w��cza�e� teraz �adnej ta�my?
��S�uchaj, Veil, znudzi�o mi si� to � zdenerwowa� si� Loor.�� Czego ty ode mnie chcesz?
��Daj s�owo, �e niczego nie w��czy�e� przed moim przyj�ciem�
��Co z tob�, Veil?�� g�os Loora zn�w robi si� mi�kki.�� Zdaje si�, �e naprawd� jeste� zdenerwowana, wystraszy�a� si�. � Pr�buje przyci�gn�� j� do siebie.
��Nie � Veil odsuwa si� � wcale si� nie wystraszy�am. Ale nie odpowiedzia�e� na moje pytanie.
��Czy� nie ty sama w��czy�a� przed chwil� jak�� ta�m�? S�ycha� by�o j� w ca�ym statku. Co� ty w niej znalaz�a? Obrzydliwa muzyka.
��To znaczy, nie w��cza�e�, ale s�ysza�e�.
��Ju� powiedzia�em � Loor rozk�ada r�ce.�� Siedzia�em i zatyka�em uszy. Ju� chcia�em i�� zwymy�la� ciebie, ale przysz�a� sarna.
�Dziwne� � my�li Veil.�� A mo�e kapitan?�� m�wi g�o�no.
��Kapitan?�� �mieje si� Loor.�� On dawno �pi. Sp�jrz.�� Loor w��cza jeden z ekran�w ��czno�ci wewn�trznej.�� A nadto nikomu z nas trojga, pr�cz ciebie, nie przysz�oby do g�owy zachwyca� si� tak� kakofoni�.
��Kakofoni�?
��Oczywi�cie. To nie by�a muzyka, a ponure wycie, bez melodii, z jakim� spazmatycznym rytmem. Zdaje si�, �e sto lat temu � na Ziemi tworzyli podobn�. Dziwi� si� twojemu gustowi.
�Czy�by jednak halucynacja?�� my�li Veil.�� Dawniej nigdy nic podobnego nie zdarzy�o si�, dopiero tutaj��
��Chyba p�jd� � m�wi niezdecydowanie.
��Mo�esz zosta� � Loor wzrusza ramionami � nie przeszkadzasz mi. A mo�e jednak po wachcie?�
��Nie, nie � szybko przerywa Veil.�� Id� spa�.
��Dziwne � powiedzia� przy �niadaniu kapitan � bardzo dziwne. W tym samym czasie s�yszeli�cie co� zupe�nie r�nego. Trzeba by�o mnie obudzi�.
��Ale to si� nie powt�rzy�o. Po rozmowie z Loorem nic wi�cej nie s�ysza�am.
��Ja te� nie � przytakn�� Loor.
��A przyrz�dy niczego nie zarejestrowa�y?
��Wszystko by�o normalnie.
��Hm� trzeba szybko ko�czy� remont.
��Jakie� s�uchowe halucynacje, czy� nie?�� Veil pytaj�co spojrza�a na kapitana.
��S�dz�c z twojego opowiadania, nie tylko s�uchowe. Dzi� w nocy jest moja wachta. Sprawdzimy. A teraz do roboty.
��Mo�e rozpocznie pan razem z Veil � Loor zawstydzony przygryza wargi � a ja spr�bowa�bym schwyta� kilka sztuk tutejszej fauny. Wy�owi� je z wody oczywi�cie nie b�dzie trudno. Ja w mig� A nu� si� wieczorem nie pojawi�? A jutro ju� by� mo�e�
��P�jdziemy p�niej razem � g�os kapitana zad�wi�cza� oschle.�� Najpierw remont, potem wa�ki�
��Ja bym ich wcale nie rusza�a � w zamy�leniu powiedzia�a Veil.
��Nic o nich nie wiemy� Nic�
��A to nowo�� � Loor z trudem powstrzymuje wzburzenie.�� Jeste�my badaczami. Dobrzy z nas byliby uczeni, gdyby�my odlecieli st�d z pustymi r�kami. Na Ziemi, w Centralnym Muzeum Kosmicznym, wystawione s� kolekcje zebrane przez czterdzie�ci gwiezdnych ekspedycji. Je�li wszyscy uczestnicy tych lot�w my�leliby tak samo jak ty, nie warto by�oby marnowa� ludzkiego trudu i kolosalnych �rodk�w na wyposa�enie tych wypraw.
��Ale oni wyprawiali si� nie po to, �eby zwozi� na Ziemi� wszystko, co wpadnie w r�k� na innych planetach. Bada�, to nie znaczy niszczy�, miesza� si� prawem silniejszego w obcy nam porz�dek rzeczy. Zanim zaczniemy zabija� azotem, promieniowaniem, polami, kt�rych energi� zaw�adn�li�my, trzeba wiedzie�, co mamy przed sob�.
��Wspaniale! Oto mowa obro�cza w imieniu tutejszych wa�ek.
��To pierwsze �ywe istoty, spotkane przez nas w bardzo d�ugiej drodze. By� mo�e, �e s� jedynymi mieszka�cami tej planety. W jaki spos�b zwi�zane s� z otaczaj�cym je �rodowiskiem? Twoje w�cibstwo, Loor, mo�e naruszy� jak�� wa�n� ni� w tym harmonijnym, przepi�knym �wiecie. Nikt z nas nie jest w stanie przewidzie� nast�pstw.
��Niech pan nie zwraca na ni� uwagi, szefie � rzek� Loor do kapitana.�� Nasz� dziewczyn� nie na �arty nastraszy�a nocna muzyka. Zreszt�, taka muzyka mog�a nastraszy� ka�dego. Ale ja zdob�d� swoje wa�ki, i got�w jestem zar�czy�, tutejsze niebo nie spadnie z tego powodu na tutejsz� ziemi�
��By� mo�e, �e masz i racj� � mruczy kapitan wstaj�c od sto�u � ale dzisiaj nie wychodzi mi z g�owy historia Sherry�ego. Czemu� to? A na sz�stej Bety �ab�dzia tak�e, najwidoczniej �y�y tylko owady�
Remont uda�o si� zako�czy� pod wiecz�r.
��No to wszystko � podsumowa� kapitan, wy��czaj�c aparatur� kontroln�. � Teraz �Wicher� przygotowany jest na ka�d� niespodziank�. A ty mo�esz zaj�� si� swoimi wa�kami, Loor, je�li si� jeszcze nie rozmy�li�e�.
��Jak tylko si� znowu pojawi�� Wykorzystam chyba kompresor �luzy.
��Nie trzeba. Wystarczy ci kilka sztuk, a kompresorem zniszczysz ca�y r�j. Veil nie przebaczy�aby nam takiego okrucie�stwa.
Roje pojawi�y si� przed samym zachodem s�o�ca. I zn�w nikomu nie uda�o si� uchwyci� momentu ich wzlotu. Loor dy�urowa� na brzegu jeziora, uzbrojony w wielki sak na d�ugim kiju. Kapitan i Veil zostali na g�rze na wysuwanym mostku �Wichra�.
��Zauwa�yli�cie co�? � krzykn�a Veil.�� St�d wydaje si�, �e powsta�y po prostu z powietrza.
��W ka�dym razie nie unios�y si� z wody � wymamrota� kapitan.�� �ledzi�em powierzchni� jeziora. Nie poruszy�a si� i jest spokojna jak lustro. Mo�e tym razem przylecia�y sk�d� z daleka?
��Ale dlaczego w�a�nie tutaj?
��Mo�e zwabia je �Wicher�?
Loor biega� wzd�u� brzegu ze sw� siatk�.
��Niczego nie z�owi � powiedzia� przygl�daj�c si� kapitan.�� Roje nie dopuszcz� go blisko.
Po kilku minutach zadyszany Loor wdrapa� si� na mostek.
��Beznadziejnie � powiedzia�, �api�c z trudem powietrze.�� Niezwykle p�ochliwe. Pozostaje kompresor� Je�eli, oczywi�cie, jaki� r�j si� przybli�y.
��A gdyby tak popr�bowa� promieni ultrafioletowych?�� Kapitan nie odrywa� wzroku od najbli�szego roju.�� Zdaje si�, �e dla wielu ziemskich owad�w ultrafioletowa cz�� widma jest widzialna. Rozb�yski mog� je zwabi�.
��To jest my�l � ucieszy� si� Loor.�� Zostawimy otwart� �luz� wej�ciow� i w��czymy �r�d�o silnego promieniowania. A gdy r�j si� zbli�y, reszt� zrobi kompresor.
��Mo�e wystarczy jeden ekran pracuj�cy w zakresie ultrafioletowym? Wtedy nie musisz gubi� ca�ego roju.
��Czego pan si� obawia, kapitanie?
��Rzecz nie w moich obawach. Ale chcia�bym zapobiec niepotrzebnej hekatombie.
��Zanim si� dogadamy, one znowu znikn�.
Kapitan machn�� r�k�.
��R�b, jak uwa�asz. W ko�cu badania biologiczne to twoja dziedzina.
��Wobec tego wchod�cie szybko do statku i nie przeszkadzajcie mi.
��Dlaczego pan mu pozwoli�? � w g�osie Veil brzmia�o zdenerwowanie i wyrzut.
Kapitan milcza�, pochyliwszy si� nad ekranem obserwacji zewn�trznej. Na ekranie widnia�a ciemniej�ca granatowa r�wnina z bladymi lustrami jezior: niskie pomara�czowe s�o�ce prze�wieca�o przez pasma chmur. Roje ju� uformowa�y si� w kolumny i okr��a�y statek.
��Tak jak wczoraj � m�wi cicho kapitan.�� W tym jest jaki� ukryty sens�
Obr�t wizjera. Pole widzenia przesuwa si� powoli. Na brzegu ekranu pojawia si� srebrzysty korpus statku kosmicznego. Ciemnieje prostok�tny otw�r otwartej �luzy. R�j wolniutko przep�ywa nie opodal. Z�ocistymi ognikami odb�yskuj� tysi�ce prze�roczystych skrzyde�ek.
Rozja�nia si� s�siedni ekran. Na nim twarz Loora.
��Nie reaguj� na ultrafioletow� pu�apk� � wyja�nia � trzeba wzmocni� promieniowanie.
��Spr�buj � zgadza si� kapitan � ale nie doprowadzaj do maksimum.
Loor znika. W polu widzenia g��wnego ekranu pojawia si� nowy r�j. Powoli p�ynie w pobli�u statku. Otw�r �luzy wci�� bli�ej. R�j min�� go.
��Nie � m�wi przez z�by kapitan.
W tej chwili zdarza si� co� niepoj�tego. W g��bi roju wybuchaj� jaskrawe iskry. I natychmiast md�o pob�yskuj�cy s�up owad�w zamienia si� w o�lepiaj�c� tr�b� powietrzn�. Siej�c intensywnymi iskrami, tr�ba wygina si� kreto i zw�aj�cym si� dolnym ko�cem uderza w otw�r �luzy.
Cielsko statku gwa�townie drga. G��wny ekran ciemnieje i ga�nie. Z zewn�trz, przyg�uszony d�wi�koszczelnymi przegrodami, dochodzi ci�ki �oskot.
��Co to?�� Veil z przera�eniem patrzy na kapitana.
��W��czy�a si� automatycznie os�ona �Wichra�. A to ci wa�ki! Kto by pomy�la�?
��A Loor? Co z nim?
Palce kapitana przebiegaj� po klawiszach i przyciskach pulpitu. Pojawia si� na nim zielonkawy nocny pejza�. Dogasa blade pasemko zorzy nad samym horyzontem. Jaskrawe gwiazdy rozb�ys�y w przerwach mi�dzy ob�okami.
��Ju� noc?�� Veil nie mo�e uwierzy� w�asnym oczom.
��Rzeczywi�cie, dziwne � mruczy kapitan.�� Wydawa�o mi si� � Pochyla si� znowu nad przyrz�dami.�� Nie, wszystko w porz�dku. Po prostu to trwa�o d�u�ej, ni� my�leli�my� Loor � zwraca si� w stron� bocznego ekranu � no co tam u ciebie, dlaczego milczysz?
Boczny ekran pozostaje ciemny. Loor nie odpowiada.
��Nie �yje � bezbarwnym g�osem m�wi kapitan i powoli odchodzi od tapczanu, na kt�rym u�o�yli Loora.
��Ale jak?��� Veil wci�� jeszcze nie mo�e poj�� tego, co si� sta�o.
��Nie �yje� Promieniowanie, kt�rym r�j zaatakowa� statek, zabi�o go. Os�ona si�owa zacz�a dzia�a� o jakie� miliardowe cz�ci sekundy p�niej, ni� nale�a�o.
�Niezrozumia�e tylko, dlaczego my pozostali�my przy �yciu � my�li kapitan.�� To promieniowanie nie mog�o by� kierowane. To znaczy, �e i ja i ona � kapitan rzuca spojrzenie na siedz�c� na pod�odze Veil � przebywali�my w polu jego oddzia�ywania. To jasne� Niemniej jednak on jest martwy, a my �yjemy. Na razie �yjemy.
��Ale jak?� powtarza znowu Veil, nie odrywaj�c wzroku od nieruchomej postaci na tapczanie.
�W dw�jk� nie b�dzie nam lekko � my�li kapitan.�� Je�li, oczywi�cie, uda nam si� st�d wydosta� W istocie winien wszystkiemu jestem ja� ja sam� To ja mu pozwoli�em. Z Sherrym te� tak si� zacz�o. Najpierw zgin�� nawigator. Potem� Co to za promieniowanie? Dlaczego os�ona �Wichra� zacz�a dzia�a� z op�nieniem? A mo�e op�nienia nie by�o? Ale wtedy co wydarzy�o si� z czasem? Dlaczego nie? Przecie� nadej�cie nocy wyda�o nam si� przedwczesne� Czas?� Je�li to czas?� To znaczy� Nie, nale�y to sprawdzi�.�
Kapitan dotyka r�k� ramienia Veil.
��Chod�my, jemu ju� nic nie pomo�emy. Chod�my. Pomy�limy, co robi� dalej. Niech zostanie tutaj. Jutro umie�cimy go w kabinie ch�odniczej. By� mo�e na Ziemi�
Veil szlocha g�o�no.
��Nie trzeba p�aka�, kochanie. Musimy by� bardzo silni. Przecie� teraz jest nas tylko dwoje� I zanim odlecimy, powinni�my jeszcze zrozumie� to, co tu si� dzieje, jakie tajemnicze si�y kryj� si� za pozorn� harmoni� tego dziwnego �wiata.
��Jakie to wszystko niedorzeczne i okrutne�
��Z naszego ludzkiego punktu widzenia � tak� Ale trzeba stara� si� patrze� szerzej� Jeste�my tu przybyszami. Obcymi wszystkiemu. Dzi� rano s�usznie powiedzia�a�: nic nie wiemy o tym �wiecie, nic. A przecie� naszym zadaniem jest si� dowiedzie�. Dopu�cili�my do b��dnego posuni�cia. To moja wina. Teraz trzeba spr�bowa� naprawi� b��d.
��Jego ju� nie wskrzesimy�
��Takie ekspedycje, jak nasza, to zawsze ryzyko. Jeste�my badaczami nieznanego. Za to obdarzono nas d�ugowieczno�ci�� wed�ug ziemskiego rachunku. Tych, kt�rzy wracaj��
��A tym, kt�rzy gin�, wznosi si� pomniki, czy nie tak? Na co mu teraz pomnik?
��Uspok�j si�. Chod�my st�d.
��Nie trzeba by�o ich rusza�, nie trzeba by�o, nie trzeba�
��Wtedy nic by�my si� nie dowiedzieli. I nast�pna ekspedycja, kt�ra wyl�dowa�aby tutaj, mog�aby podzieli� los Sherry�ego. Zrozum� Sherry i jego towarzysze padli ofiar� czego� podobnego. Do nas nale�a�o wyja�nienie zagadki. Loor to zrozumia�.
��Ale niczego nie wiemy.
��No, teraz ju� co� wiemy. Tylko jeszcze nie wszystko jest zrozumia�e. Teraz trzeba stara� si� to zrozumie�
��Jedno ju� zrozumia�am. Nie nadaj� si� do takich ekspedycji. Na Ziemi pomylili si� wybieraj�c mnie. Dop�ki wszystko by�o dobrze, jeszcze co� mog�am, a teraz�
��Twoja kariera gwiezdnego nawigatora dopiero si� zacz�a. Najwspanialsze wyprawy jeszcze przed tob�. Nie spiesz si� z decyzj�. Tak czy owak ja i ty mamy jeszcze przed sob� drog� powrotn�. Wystarczaj�co du�o czasu, �eby to przemy�le�. A je�eli mimo wszystko twardo postanowisz odej�� po powrocie, nikt ci� nie b�dzie powstrzymywa�. To jest prawo ka�dego z nas, niezale�nie od tego, czy sp�dzi� w gwiezdnych rejsach rok czy tysi�c ziemskich lat.
��Co pan chce teraz zrobi�?
��P�jd� na stanowisko dowodzenia. Dzisiaj wypada moja nocna wachta. Pomy�l�, �poradz� si� komputer�w�. Id� odpocz��, a jutro rano podejmiemy decyzj�.
��Je�li mo�na, zostan� z panem.
��Jak chcesz�
Po drodze do centralnej maszynowni przechodz� obok wewn�trznej kabiny �luzy wej�ciowej, gdzie godzin� temu znale�li Loora.
��Popatrzmy jeszcze raz � proponuje kapitan.
Bezszelestnie odsuwaj� si� masywne drzwi. Kabina pusta, pusta, tylko w k�cie stoi nie sprz�tni�ty ekran, przyn�ta, �r�d�o promieniowania ultrafioletowego.
Kapitan uwa�nie ogl�da �ciany, pod�og�, aparatur� kontroln�.
��Nie, nic � m�wi w zamy�leniu � �adnych �lad�w�
��S�dzi� pan, �e znajdziemy szcz�tki wa�ek?�� szeptem pyta Veil.
��Nie, oczywi�cie nie� Mia�em� na my�li promieniowanie, kt�re porazi�o Loora. Mo�e ono rzeczywi�cie by�o kierowane. Wynika�oby z tego, �e atak przeznaczony by� tylko dla niego�
��Mo�e zajrze� do komory zewn�trznej?�� szepcze Veil.
��Tam jest teraz st�ony azot. Zape�ni� pomieszczenie wtedy, gdy w��czy�a si� os�ona i zamkn�a si� �luza wej�ciowa. Chyba nic tam nie znajdziemy, ale popatrze� mo�na.
Kapitan naciska przycisk nad drzwiami wiod�cymi do zewn�trznej cz�ci �luzy. S�ycha� cichy syk. Potem w drzwiach rozb�yskuje zielone oczko i drzwi bezszelestnie odsuwaj� si�.
Zewn�trzna kabina jest tak�e pusta, a luk wej�ciowy szczelnie zamkni�ty. Drzwi do pomieszcze�, gdzie przechowuje si� skafandry, zasuni�te.
��Nic � m�wi kapitan.�� Tak jak my�la�em�
��O � Veil si� pochyla � niech pan popatrzy tutaj�
Ze szczeliny, na kt�r� zachodzi brzeg masywnej os�ony luku, stercz� ko�ce prze�roczystych skrzyde�. Kapitan te� si� pochyla, uwa�nie ogl�daj�c cieniutk� tkank� o z�ocistych �y�kach.
��Mimo wszystko jedn� przydusi�o � m�wi z westchnieniem i chce dotkn�� palcami skrzyde�.
��Lepiej nie � Veil chwyta go za r�k�.
��Teraz to niegro�ne.�� Kapitan mi�kko odsuwa r�k� Veil i ostro�nie dotyka prze�roczystej tkanki ko�cami palc�w.�� Mog� by� niebezpieczne, kiedy s� �ywe� Mog� by� Na przyk�ad, kiedy si� broni�. Ta zgin�a jak nasz Loor�
��Uwolnijmy j� st�d.
��Jutro� nie wolno otwiera� noc� zewn�trznego luku.
Muzyka� Znowu ta muzyka� Veil chce si� ockn�� i nie mo�e. W ko�cu udaje si� jej. Dziewczyna otwiera oczy. Le�y ubrana na tapczanie w swojej kabinie. S�dz�c po godzinie, jest g��boka noc. Drzwi na korytarz nie domkni�te. Muzyka ci�gle d�wi�czy gdzie� daleko. Ale� oczywi�cie, w�a�nie muzyka j� obudzi�a. Veil zaczyna sobie przypomina�. Zasn�a w fotelu w centralnej maszynowni� Kapitan siedzia� przy pulpicie kontrolnym. To znaczy, �e kapitan przeni�s� j� tutaj. A Loor� Loor zgin�� wczoraj wieczorem w czasie tego okropnego eksperymentu. Zostali we dwoje z kapitanem. Cia�o Loora le�y w s�siedniej kabinie. Veil zrywa si�. Nie mo�e zosta� tu sama. Musi biec do centrali. Tam jest kapitan� Trzeba powiedzie� mu o muzyce. A nu� nie s�yszy? Ale jak przej�� ko�o kabiny Loora? A mo�e zawo�a� kapitana tutaj? Veil usi�uje w��czy� ekran ��czno�ci wewn�trznej, ale ekran nagle rozja�nia si� sam. A na nim� twarz Loora. Veil dr�twieje z przera�enia i patrzy w ekran szeroko otwartymi, os�upia�ymi oczyma.
��Do�� � m�wi Loor z ekranu � wy��cz to w ko�cu� Dawno powinna� i�� spa�.
Ekran ga�nie.
�No oczywi�cie, ja wci�� jeszcze �pi�. Musz� si� obudzi� Za wszelk� cen� musz� si� obudzi�.�
Veil przymyka oczy boj�c si�, �e ekran zn�w si� za�wieci. �Musz� si� obudzi� � powtarza � musz� si� obudzi慔
Muzyka d�wi�czy coraz g�o�niej. Melodia jest podobna do wczorajszej, ale pojawi�y si� w niej nowe odcienie i rytmy. Veil czuje, �e nie ma si�y oprze� si� tym d�wi�kom. Je�li ju� nie mo�e si� zbudzi�, to lepiej, �eby by�a ta muzyka ni� martwy Loor na ekranie�
Muzyka uroczysta i w�adcza, uprowadza j� precz z ciasnej kabiny. Znowu niebieskie r�wniny, zalane spokojnym �wiat�em �agodnego s�o�ca. Delikatne ob�oki na g��bokim zielonkawo � fioletowym niebie. Samotna posta� w granatowej, oblamowanej z�ot� obw�dk� pelerynie. I znowu Veil nie mo�e rozpozna� twarzy. �Czego chcecie ode mnie � pyta w my�lach � czego ��dacie ode mnie, od nas wszystkich?�
Posta� w granatowej pelerynie stoi dalej nieruchomo, a muzyka narasta, zape�nia zapami�ta�ym brzmieniem bezgraniczne przestrzenie dookolnych r�wnin i otch�a� nieba do samych gwiazd. �Nie rozumiem � szepcz� wargi Veil � nie rozumiem��
Domy�la si� ju� niejasno, �e muzyka � to opowie��, zadziwiaj�ca opowie�� o tajemnicach dziwnego �wiata, kt�ry objawi� im, przybyszom z Ziemi, tylko znikom� cz�stka swojej rzeczywistej istoty. W uroczystej, przepi�knej melodii d�wi�czy wezwanie i ostrze�enie, mi�o�� i zw�tpienie, wyrzuty i obietnica nieznanych rado�ci�
��Nie rozumiem � szepcze Veil, chocia� zaczyna si� jej ju� wydawa�, �e jeszcze troch�, jeszcze niewiele � i zrozumie, wszystko zrozumie�
I nagle wszystko si� urywa. Wok� �cian ciasnej kabiny, cisza � cisza, od kt�rej dzwoni w uszach. Drzwi na korytarz s� uchylone. ��pi� czy nie?� � my�li Veil. Ze strachem spogl�da na ekran. Ale ekran jest ciemny i niemy. Veil czeka kilka chwil. �adnego odg�osu. S�ycha� tylko bicie w�asnego serca.
Veil podnosi si� gwa�townie. Szybciej, do centralnej maszynowni, do kapitana. Wstrzymawszy oddech biegnie spiralnym korytarzem. Okr��enie, jeszcze jedno okr��enie. Drzwi do centrali uchylone. W kabinie p�mrok. Jarz� si� tylko kolorowe skale przyrz�d�w na pulpicie sterowniczym.
Przed pulpitem w fotelu ciemna posta�. Cz�owiek siedzi plecami do drzwi, podpar�szy g�ow� r�kami. Zamy�li� si�, czy drzemie�
��To ja � dr��cym g�osem m�wi Veil.
Cz�owiek w fotelu odwraca si� szybko, s�ycha� cichy trzask. Jaskrawe �wiat�o zalewa maszynowni� i Veil widzi� Loora.
Wyci�gaj�c r�ce, jakby chc�c si� broni�, Veil cicho osuwa si� na pod�og�.
��Nie rozumiem, co si� z ni� dzieje � powiedzia� Loor do kapitana, gdy wyszli z kabiny Veil � najpierw ten dziki nocny koncert, potem zjawia si� w maszynowni i mdleje. I to zwariowane opowiadanie o jakim� eksperymencie, o mojej �mierci� Halucynacje. I ten niewyt�umaczalny strach. Mo�e zachorowa�a? Jakie� miejscowe wirusy. Wszyscy wychodzili�my bez skafandr�w.
��Ale przecie� i ty s�ysza�e� muzyk�, cho� zupe�nie niepodobn� do tej, o kt�rej ona m�wi�a.
��Tak, ale�
��Ona twierdzi, �e nie w��cza�a �adnych ta�m.
��Czy mo�na jej wierzy�?
��A mnie i tobie?
��Co?
��Czy mo�na wierzy� nam: mnie i tobie? Mam na my�li nasze wra�enia. Gdzie kryteria obiektywizmu?
��Mimo wszystko� jest nas dw�ch.
��I nasze wra�enia te� s� r�ne. Ty s�ysza�e� w nocy co�, co nazywasz kakofoni�. Ja nie s�ysza�em nic, spa�em� A ona� W ko�cu jej opowiadanie ma wewn�trzn� logik�: w niczym nie jest podobne do nierozumnych bredni.
��Co, chce pan powiedzie�, �e tak w�a�nie by�o, jak ona m�wi? �e pan ma luki w pami�ci, a ja zmartwychwsta�em?
��Tego nie m�wi�, ale co� mnie tu niepokoi. Trzeba szybko ko�czy� remont silnik�w.
��W ko�cu Veil twierdzi, �e remont sko�czyli�my wczoraj.
��Chcia�bym, �eby tak by�o. Pracy jest jeszcze na ca�y dzie�, a bez Veil by� mo�e i na dwa dni. A na ni� dzisiaj nie mo�na liczy�. Gdyby�my wiedzieli dok�adnie, kt�re kondensatory maj� przebicia�
��Mam �wietn� my�l, kapitanie. Zrobimy teraz tak, �e ca�y pa�ski niepok�j zniknie jak r�k� odj��.
��Co chcesz uczyni�?
��Nie ja, a pan to zrobi. P�jdzie pan do Veil i zapyta, kt�re kondensatory wczoraj wymieniali�my. Przecie� ona utrzymuje, �e wczoraj zako�czyli�my remont.
��Nie nale�y jej niepokoi�. Niech odpoczywa.
��Chce pan zachowa� uczucie �zaniepokojenia�? Ja bym zapyta�. W ostateczno�ci rozwia�aby si� po�owa w�tpliwo�ci, pa�skich w�tpliwo�ci, kapitanie.
��Moich w�tpliwo�ci to nie rozwieje. To, co z nami si� dzieje, zupe�nie przypomina histori� Sherry�ego. Na sz�stej Beta �ab�dzia, gdzie wyl�dowali, aby zlikwidowa� awari�, tak�e znale�li tylko owady�
��Nawiasem m�wi�c, kapitanie � Loor u�miecha si� zmieszany � czy zechcia�by pan rozpocz�� prac� sam, a ja spr�buj� z�owi� kilka egzemplarzy tutejszej fauny? Siatk� nie b�dzie to trudno. To uspokoi�oby Veil. Jest �miertelnie przera�ona tymi wa�kami. A s�dz�c z jej opowiadania, pan nie zezwoli� mi wy�awia� wa�ek z jeziora.
��I teraz nie zezwol�. P�jdziemy razem p�niej. Przede wszystkim nale�y sko�czy� remont.
��Znowu dok�adnie to samo, jak w jej opowiadaniu, kapitanie � Loor u�miecha si�, ale w jego oczach czai si� z�o��.
Po po�udniu Veil zesz�a do przedzia�u mechanizm�w kontrolnych. Kapitan w roboczym kombinezonie siedzia� wierzchem na os�onie jednej z maszyn elektronowych, pod samym sufitem komory.
��No tak � krzykn�� z g�ry, zobaczywszy Veil � tylko ciebie tu jeszcze brakowa�o.
��Przysz�am pom�c.
��Obejdziemy si� bez ciebie. Wracaj do swojej kabiny, albo wyjd� na mostek pooddycha� �wie�ym powietrzem.
��Nie chc� A gdzie Loor?
��Na dole, sprawdza wzmacniacz pola magnetycznego.
��Po co? Tam jest wszystko w porz�dku.
��A sk�d to wiesz?
��Ju� m�wi�am� Zreszt�, pan mi nie wierzy.�� Veil przygryz�a wargi.�� Jak mam pana przekona�? A uszkodzone kondensatory pan wymieni�?
��Jeszcze nie, trzeba je najpierw znale��.
��Wobec tego niech pan s�ucha. To K�1014 i L�0976 w czwartym obwodzie.
��Jeste� pewna? Dobrze, zobacz�, tylko sko�cz� z tymi przewodami.
��A tam zepsu� si� selektor, czy tak?
��Tak� To znaczy nie� Nic podobnego�
��M�wi pan nieprawd�. To selektor. On w�a�nie jest sprz�ony z kondensatorem L�0976 czwartego obwodu.
��Id� do swojej kabiny, wr�ko.
��Ju� id�. Dlaczego pan tak�
Kiedy drzwi przedzia�u mechanizm�w kontrolnych zamkn�y si� za Veil, kapitan wytar� r�kawem kombinezonu pot z czo�a i chwil� siedzia� nieruchomo. Potem szybko zszed� na d�, otworzy� os�ony chodnika czwartego obwodu. Jaki� czas dos�ownie przekopywa� si� w g�stej sieci r�norodnych przewod�w, kwarcowych p�ytek, mikroskopijnych lamp kryszta�kowych. Kiwaj�c z niedowierzaniem g�ow�, wyci�gn�� dwie male�kie bia�e tabliczki, sprawdzi� ich numery i wsun�� w kiesze� kombinezonu. Potem podszed� do ekranu urz�dzenia rozm�wniczego.
��Loor! Co u ciebie s�ycha�?
Ekran roz�wietli� si� i pojawi�a si� na nim twarz Loora.
��Wszystko w porz�dku, szefie. Ko�cz� sprawdzanie wzmacniacza.
��Znalaz�e� co�?
��Nie.
��Wy�a� na g�r�. Z�apa�em w�a�ciwe kondensatory. Dwa w czwartym obwodzie. Zaraz je wymienimy i koniec.
��Wspaniale, kapitanie, i p�jdziemy na wa�ki.
��No, to wszystko � powiedzia� kapitan, wy��czaj�c aparatur� kontroln�. � Teraz �Wicher� przygotowany jest na ka�d� niespodziank�.
W tr�jk� � kapitan, Veil i Loor � siedzieli w kabinie sterowniczej statku.
��A co by�o potem, Veil?�� zapyta� kapitan po chwili milczenia.
��Potem sprzeczali�cie si�, jak je �owi�, Loor poszed� z siatk� na brzeg jeziora, a my zostali�my na mostku. Nic nie z�owi�, i wtedy pan�
��Jak mo�esz nie pami�ta� tego wszystkiego, Loor?
� �arty posuwaj� si� zbyt daleko, kapitanie, domagam si�
��Znowu zginiesz, ale po raz drugi mo�esz nie zmartwychwsta�. One po prostu nie zechc� drugi raz zawr�ci� czasu wstecz�
��Bzdura! To jest tylko chorobliwe bredzenie.
��Ale ona prawid�owo wskazywa�a numery przebitych kondensator�w. Sk�d mog�a je zna�?
��Zbieg okoliczno�ci.
��Sam w to nie wierzysz, Loor.�� G�os kapitana zrobi� si� surowy.�� Teraz zrozumia�em, dlaczego zgin�� Sherry i jego towarzysze. W�r�d nich nie by�o Veil, i wszyscy, albo prawie wszyscy, byli tacy jak ty, jak ty�
��Nie mo�emy opu�ci� planety, na kt�rej odkryli�my �ycie organiczne, nie zabrawszy ze sob� jego okaz�w.
��Okaz�w czego?
��Pan rozumie, co mam na my�li.
��A je�eli spotka�by� tu istoty podobne do nas, te� zechcia�by� wzi�� �okazy�?
��Chodzi tutaj o owady.
��Ale my mamy ju� wystarczaj�c� ilo�� powod�w, aby s�dzi�, �e te �owady� to jaka� cz�� czy jaki� przejaw wysoko zorganizowanego rozumnego �ycia. �ycia absolutnie nie poj�tego dla nas, ale najwidoczniej stoj�cego znacznie wy�ej od ziemskiego. Mo�na nawet przypuszcza�, �e potrafi� one kierowa� czasem. My pierwsi, wyl�dowawszy tutaj, stali�my si� dla nich obiektem jakiego� eksperymentu, przy czym by� to eksperyment bardziej humanitarny ni� nasz wczorajszy.
��To wszystko przypuszczenia, bazuj�ce na bredniach, halucynacjach, to nie ma �adnej racjonalnej podstawy.
��Ale to, co ty nazywasz halucynacjami, prawdopodobnie jest zwi�zane z ich pr�bami nawi�zania z nami kontaktu. Z nas trojga tylko Veil obdarzona jest zdolno�ciami do utrzymywania takiego kontaktu, tle nawet jej predyspozycje okaza�y si� niewystarczaj�ce. Zrozumia�e� ich pr�by opacznie, a ja po prostu jestem nie podatny na ich sygna�y. Nigdy nie pasjonowa�em si� muzyk�. A muzyka, najwidoczniej, to jedyna ni� dost�pna naszemu i ich rozumieniu. We wszystkim innym jeste�my sobie obcy. Oni to zrozumieli od razu. Veil zrozumia�a przy ich pomocy, ja przy jej pomocy, tylko ty uparcie obstajesz przy swoim.
��Powtarzam, to wszystko hipotezy, w dodatku w�tpliwe.
��Czego wi�c chcesz?
��Chc� dowod�w, a do tego potrzebne mi s� wa�ki.
��Ale� Loor � wtr�ci�a si� milcz�ca przez ca�y czas Veil.�� To nie wa�ki. To co� zupe�nie innego. Mo�liwe nawet, �e nie owady. Do tej pory stoi mi przed oczami ognista tr�ba, w kt�r� zamieni� si� jeden z roj�w, atakowany wczoraj silnym promieniowaniem. Kapitan nie pami�ta tego, ale ja� ja�
��O, kiedy� b�d� m�g� si� przekona�, �e to nie owady�
��Wtedy b�dzie za p�no, Loor� Przecie� ju� znalaz�am ciebie le��cego bez oznak �ycia, i kapitan� powiedzia�, �e nie �yjesz. By�e� martwy, Loor, zrozum to� Oni co� zrobili z czasem, prawdopodobnie po to, �eby�my zrozumieli ca�� g��bi� swoich b��d�w. Je�li szcz�liwie wr�cimy na Ziemi�, konfrontacja absolutnych licznik�w czasu z pewno�ci� wyka�e, �e ten dzie�, kt�rego wy z kapitanem nie pami�tacie, a ja pami�tam, prze�yli�my rzeczywi�cie.
��S�uchaj�c was dwojga, sam wkr�tce oszalej�! � krzykn�� zapami�tale Loor.�� Zrozumcie, �e ja nie wierz�, nie wierz� w te wszystkie bajania. Jestem uczonym, rozumiecie, uczonym�
��Bardzo dobrze � przerywa kapitan � czego wi�c chce uczony?
��Zabra� okazy przed startem. Kilka egzemplarzy�
��A je�eli ta chwalebna ch�� uczonego b�dzie zagra�a�a �yciu wszystkich uczestnik�w ekspedycji?
��A wi�c tego si� boicie? Znakomicie! Ja zostan� tutaj z niezb�dn� aparatur�, pan wyprowadzi �Wichra� na jak�kolwiek odleg�� orbit�, a potem wr�cicie i za�adujecie mnie i moj� kolekcj�.
��Albo trupa uczonego.
��Niewykluczony jest i taki wariant. Potwierdzi on wasz� racj�.
��Ale one mog� po nieudanym eksperymencie unicestwi� przy l�dowaniu i �Wichra�, s�usznie obawiaj�c si� kontynuacji podobnych eksperyment�w.
��Dobrze, b�dziemy utrzymywa� ��czno�� radiow�. Je�eli po eksperymencie nie odezw� si�, wyprowad�cie �Wichra� w drog� powrotn� bez l�dowania.
��Jak ci� przekona�, Loor?
��Nie przekonacie mnie.
��Ale� to szale�stwo!
��Pan jest szale�cem. Pan i Veil. Szale�cy i tch�rze.
��Opami�taj si�, Loor!
��Szale�cy, powtarzam. Stracili�cie kontrol� nad w�asnymi wra�eniami, nie widzicie r�nicy pomi�dzy otaczaj�cym was realnym �wiatem a mira�ami, kt�re sami wymy�lili�cie�
��Do��! Jako kapitan zabraniam ci! To rozkaz�
��Mo�e mi pan kaza� zamilkn��, ale na Ziemi pan odpowie za to. I za lekcewa�enie nauki.
��Gdyby�my byli w dw�jk� z tob�, Loor � g�os kapitana robi si� ochryp�y ze wzruszenia � zezwoli�bym ci na powt�rzenie eksperymentu. Tacy ludzie jak ty i Sherry nie ogl�daj� si� na nic. Nauka na�o�y�a wam na oczy ko�skie okulary. Ale ryzykowa� jeszcze �yciem Veil nie mog� i nie b�d�.
��Wym�wka, kapitanie.
��Zrozum, Loor � cicho m�wi Veil � przy takim postawieniu zagadnienia, przy takiej argumentacji obu stron � mam na my�li ciebie i nas z kapitanem � ja tak�e posz�abym na ryzyko powt�rnego eksperymentu, chocia� by�oby mi bardzo straszno, nie o siebie oczywi�cie, o ciebie� Ale jest jeszcze jeden aspekt naszego sporu: oni� My nie wiemy, co znaczy dla nich oddzielenie czy nawet unicestwienie kilku wa�ek. By� mo�e, to tak�e zag�ada rozumnych istot.
��Je�eli jest tak, jak m�wisz, oni powinni przerwa� pr�by kontaktu� Innymi s�owy, wa�ki dzi� wieczorem nie pojawi� si�.
��Niez�a my�l � kapitan unosi g�ow�. � To mo�e rozwi�za� sp�r. Je�li mamy do czynienia z rozumnymi si�ami, a ja w to prawie nie w�tpi�, i je�li eksperyment Loora jest niebezpieczny dla nich, one nie przylec� dzisiaj. W og�le nie pojawi� si� wi�cej, p�ki �Wicher� pozostaje tutaj. Kto wie � by� mo�e, ich pojawienie si� nale�y wi�za� w�a�nie z nasz� obecno�ci�? By� mo�e wszystko, co widzimy doko�a � to tylko mira�, sta�e z�udzenie wzrokowe, wywo�ane przez nie znane nam si�y. A wa�ki � to tylko cz�� tego urojenia. Przecie� wtedy, tego wieczoru, dzie� czy dwa dni temu, powiedzia�em wam nieprawd� Pami�tacie, pos�a�em was, by�cie w�o�yli he�my, a sam zszed�em na d�. Zszed�em dlatego, �e us�ysza�em co�� By� mo�e, by�a to melodia, o kt�rej opowiada�a Veil. Nie wiem. One wtedy nie pogr��y�y si� w wodzie. Po prostu rozp�yn�y si� w powietrzu wraz z cichn�c� melodi�. Zawo�a�em was, �eby opowiedzie� o tym, tam, na miejscu, gdzie to wszystko si� zdarzy�o, i nie odwa�y�em si� Ja te� pomy�la�em wtedy o halucynacji� Chcia�em sprawdzi�
��Doprawdy �le, �e nie opowiedzia� pan o tym od razu � szepn�a Veil.
��Doprawdy� Wi�c Loor, je�li jeszcze nalegasz, mo�esz powt�rzy� sw�j eksperyment. Ale spiesz si�, s�o�ce ju� nisko.
Loor uwa�nie spojrza� na kapitana:
��S�dzi pan, �e ich nie b�dzie?
��My�l�, �e nie.
��Je�li tak, stracili�my jedyn� okazj�
��Ale prawdopodobnie zyskali�my co� innego.
��Co mianowicie?
��Przysz�o�� poka�e.
Wa�ki nie pojawi�y si�. I niezwyk�a muzyka nie zabrzmia�a ju� wi�cej w nocnej ciszy. Pr�no Veil i jej towarzysze wyt�ali s�uch� Rano okaza�o si�, �e zwi�d�y kwiaty i trawy, rzeki sta�y si� p�ytkie, i tylko zimny, porywisty wiatr goni� chmury k�uj�cego piasku. Kapitan poczeka� jeszcze kilka dni. Z ka�dym dniem okolica przybiera�a coraz bardziej dziki wygl�d, i gdy �Wicher�, wzbijaj�c tumany piasku i py�u, wzni�s� si� nad r�wninami, w dole, jak wzrokiem si�gn��, rozpo�ciera�a si� martwa pustynia.
��To wszystko bardzo przypomina zmiany p�r roku � powiedzia� Loor obserwuj�c przez wizjer nikn�c� planet�.
��To wszystko bardzo przypomina kl�sk� � wymrucza� kapitan � zdaje si�, �e stracili wszystkie zainteresowania nami wcze�niej, ni� my zd��yli�my cokolwiek zrozumie�.
Veil nic nie m�wi�a; my�la�a o dalekiej Ziemi � male�kiej cz�steczce bezgranicznego �wiata, i o ludzkim rozumie � male�kiej iskierce jakiego� gigantycznego, zagadkowego ogniska�
�ni�o mu si� zielone niebo, po kt�rym wolno w�drowa�y pierzaste ob�oki nad nie ko�cz�c� si� r�wnin�. �ni�y mu si� urwiste ska�y, a po�r�d nich b�yszcz�ce, jak b��kitne oko, jezioro g�rskie. �ni�y mu si� czerwone dachy, widoczne spod ciemnozielonych ga��zi sosen, i wyra�nie czu� s�odkawy zapach �ywicy.
��Pora wstawa�, Alek!
��Tak, mamo � powiedzia� cicho.
Jaka� nie�mia�a tkliwo��, delikatna jak dotyk r�ki, ukoi�a jego serce. Teraz unosi� si� jak ob�ok nad stepem, widzia� pstre grzbiety antylop i zdawa�o mu si�, �e p�yn� przez g�st� traw�.
Raptownie otworzy� oczy � pochyla�a si� nad nim �elazna twarz Diraka.
��Jeste�my u celu?�� spyta�.
��Tak, Alek � powiedzia� robot.�� Pora wstawa�.
Cz�owiek ledwie zauwa�alnie westchn��. Rozejrza� si� i nagle powr�ci�a mu �wiadomo��. Wiedzia� ju�, �e znajduje si� w komorze dla rekonwalescent�w, �e leci �Neptunem� i �e Ziemia, o kt�rej �ni�, jest odleg�a od nich szesna�cie lat �wietlnych. Ale w ka�dym z owych dni, kt�re up�yn�y, w ka�dym momencie w�dr�wki tym zagubionym w chaosie py�kiem Alek czu� Ziemi� w sobie, czu� j� w ka�dej ze swoich kom�rek.
��Wspomina�e� matk�, Alek. Nie wiedzia�em, �e mia�e� matk� � powiedzia� robot.
Serce mu si� �cisn�o. Ten dziwaczny tw�r Bagrationowa, o twarzy �My�liciela� Rodina, m�wi� najbardziej okrutnym ze wszystkich j�zyk�w � bezb��dnym, konkretnym j�zykiem maszyny. Tak, kiedy� mia� matk�. Dawno, dawno temu! Szesna�cie lat, kt�re statek kosmiczny nieub�aganie rozci�ga� w czasie, ju� od dawna po�o�y�y kres �yciu najdro�szych mu ludzi, tych, kt�rzy zostali na Ziemi.
��Tak, mia�em � powiedzia� cicho.
��A dlaczego nie przysz�a na kosmodrom, kiedy opuszcza�e� Ziemi�?
��To by�o dla niej za trudne, Dirak. Za trudne dla jej zwyk�ego matczynego serca.
��Tak, rozumiem � powiedzia� robot. Ale nie rozumia�, Dirak nigdy nie b�dzie w stanie tego zrozumie�.
��A jednak wiele os�b was odprowadza�o � zn�w odezwa� si� Dirak.�� Czy�by wszyscy byli pozbawieni serca?
Nagle wyda�o si� Alkowi, �e nie znajduje si� w komorze �Neptuna�, lecz pod kryszta�ow� kopu�� obserwatorium. Tu� przy swojej twarzy zobaczy� pe�ne troski, kr�tkowzroczne oczy matki.
��Czy jeste� pewien, Alek, �e powiniene�?
��Tak, mamo. Jestem pewien�
��Czy�by nasz biedny �wiat by� dla ciebie za ma�y? Nie mo�esz sobie znale�� w nim miejsca?
��Nie m�w tak� Wiem, �e jest najwspanialszy ze wszystkich �wiat�w�
��A jednak chcesz go opu�ci�?
��Musz� � powiedzia�.
��M�j biedny ch�opiec!�� Matka mia�a mokr� od �ez twarz.�� M�j ma�y, biedny ch�opiec�
S�o�ce �wieci�o na bezchmurnym niebie, dmucha� lekki, ciep�y wiatr, spomi�dzy betonowych p�yt kosmodromu wyziera�a anemiczna wiosenna trawa. Kiedy wchodzi� po stromych stopniach statku kosmicznego, ka�dy jego ruch rejestrowa�y setki obiektyw�w. Nie odwr�ci� si�, nie mia� si�y spojrze� raz jeszcze na tych, kt�rzy �egnali si� z nim na zawsze. Potem przez wiele miesi�cy nie chcia� patrze� na male�k� gwiazd�, wysy�aj�c� swoje blade, smutne �wiat�o w niesko�czono��
� �le si� poczu�e�, Alek?�� spyta� robot.
Alek drgn��.
��Nie, nic mi nie jest� Czuj� si� zupe�nie dobrze! A co z Kazimierzem, Dirak?
��Jest teraz w komorze biologicznej.
��Chcia�bym go zobaczy�.
Robot nacisn�� jeden z guzik�w na niewielkim pulpicie i ekran rozja�ni� si�. Kazimierz le�a� na wp� go�y pod o�lepiaj�cym reflektorem. By� blady i nieruchomy, jeszcze nie odzyska� przytomno�ci. W cienkich, prze�roczystych bioprzewodach, kt�re omota�y g�st� sieci� jego pot�n� klatk� piersiow�, pulsowa�a plazma. Nie by�o w�tpliwo�ci, �e Dirak zrobi� wszystko, co trzeba a mimo to ogarn�� Alka jaki� niewyt�umaczalny l�k. Surowe, ostre rysy Kazimierza zdawa�y si� by� pozbawione �ycia, jego oczy zapad�y si� g��boko, jak oczy cz�owieka, kt�ry umar�. Cokolwiek by si� twierdzi�o, anabioza niewiele r�ni si� od �mierci, chocia� czas jej trwania jest �ci�le okre�lony.
��Jaki jest jego stan?�� spyta� niespokojnie Alek.
��Wszystko w porz�dku. Po dw�ch godzinach go obudz�. Za chwil� przynios� ci co� do jedzenia, staraj si� troch� prze�kn��
��Postaram si�, Dirak!�� Alek z trudem si� u�miechn��. � Jak s�dzisz, czy m�g�bym si� ju� podnie��?
��Uda�oby ci si� nie gorzej ni� zawsze � powiedzia� z przekonaniem Dirak.
��No to spr�buj�
��Nie, jeszcze za wcze�nie.
��Tak bardzo chcia�bym, Dirak! Prosz� ci�, podaj mi r�k�.
Robot chwil� milcza�. �yczenia ludzi by�y dla niego rozkazem. Nie wype�nia� tylko �ycze�, kt�re nara�a�y ich na powa�ne niebezpiecze�stwo. Teraz oczywi�cie �adnego powa�nego niebezpiecze�stwa nie by�o.
��Dobrze � powiedzia� robot.�� Ale tylko na kr�tko�
Poda� mu zimn�, �elazn� d�o�, obci�gni�t� mi�kk� r�kawic�. Alek uni�s� si� powoli, ale zaraz opad�, zrobi�o mu si� s�abo.
��Tak, rzeczywi�cie, jeszcze za wcze�nie � j�kn�� cicho.�� Przynie� mi co� do jedzenia, Dirak. Mo�e potem b�d� mia� wi�cej si�y�
Dirak popatrzy� na niego wypuk�ymi, b�yszcz�cymi soczewkami i wyszed� bezszelestnie.
Nad g�ow� Alka pracowa� niestrudzenie zegar, okr�g�y, stary, �mieszny zegar. Czas p�ata� mu figle, ale zegar jak gdyby nigdy nic z pedantyczn� dok�adno�ci� wci�� odmierza� swoje fa�szywe godziny. Zdawa� si� �lepy i bezsilny jak starzec, i tylko Dirak zwraca� czasem na niego uwag�. Alek z zapartym tchem obserwowa� teraz b�yszcz�c� gwiazd�, ku kt�rej tyle lat ju� lecieli. Nawet go�ym okiem mo�na by�o zobaczy� Hele � zdawa�a si� male�k�, b��kitn� gwiazdk�, zimn� i nieruchom�. Nie wiedzia�, dlaczego budzi w nim teraz niezrozumia�� wrogo��. Do g�osu dochodzi�o pe�ne cichej goryczy cierpienie. Cokolwiek jest na tej gwie�dzie, nigdy nie b�dzie tym, czego pragn��. Hela pozostanie na zawsze dla niego obca, daleka i niezrozumia�a. Je�li nawet �yj� tam rozumne istoty, nigdy nie pojm� jego ani jego uczu�. Teraz, kiedy by� u progu celu, nawet ba� si� o nim my�le�.
Nagle ekran rozb�ysn��, zobaczy� przed sob� Kazimierza � jego blad� twarz i oczy, kt�re si� u�miecha�y.
��Witaj!�� zawo�a� Alek serdecznie.�� Jak si� czujesz?
��Wspaniale � odpowiedzia� Kazimierz s�abym g�osem.�� Wspaniale, stary. A ty?
��Jak Winetou, w�dz india�ski � roze�mia� si� Alek.�� Wiesz, �e si� zmieni�e�? Wygl�dasz m�odziej!
��S�owo honoru, ty te�� Widzia�e� Hele?
��No c�, taka sobie zwyk�a gwiazda � powiedzia� Alek.�� Wydaje si�, �e nie by�o warto z jej powodu robi� taki szmat drogi.
Po twarzy pilota przemkn�� cie�.
��Z jej powodu � powt�rzy�. � S�owo honoru, Alek, z jej powodu nie ruszy�bym nawet palcem.
��Tak, wiem, co masz na my�li � u�miechn�� si� gorzko Alek.�� Ale czy nie wydaje ci si�, �e co�, co musi udowodni� swoje istnienie, nie jest czym� prawdziwym� Sens rzeczy zawarty jest w nich samych�
Pilot nie od razu odpowiedzia�. Kiedy� on r�wnie� prze�ywa� gorzkie i straszne chwile zw�tpienia. A w�wczas ten w�t�ej budowy uczony z oczami i twarz� poety umia� mu doda� otuchy.
��Nie my�l o tym, Alek � pilot zmieni� temat.�� Lecimy i dolecimy do celu. A kiedy znajdziemy si� ju� na miejscu, b�dziemy mieli jeszcze wspanialszy cel � powr�t.
��To prawda�
��Czy wydarzy�o si� co� nowego wtedy, gdy spali�my?
��Nie. Nic szczeg�lnego. Zwyk�e, banalne historie; asteroidy, nieoczekiwanie silne promieniowanie� Ale ta stara landara trzyma si� �wietnie.
��Dzi�ki Dirakowi, oczywi�cie. Nie s�dzisz, Alek, �e ca�y ten wszech�wiat jest diabelnie nudny, w ka�dym miejscu taki sam.
��Chyba dlatego, m�j drogi, �e nie napotkali�my jeszcze objaw�w �ycia.
Pilot wzruszy� ramionami.
��Kto wie��� mrukn��. � Wcale bym si� nie zdziwi�, gdyby na Heli przywita� nas Bagrationow.
Drzwi do komory otworzy�y si� bezszelestnie, pojawi� si� Dirak. Nim odezwa� si�, sprawdzi�, czy z tacy znikn�o jedzenie.
��W porz�dku � powiedzia�. � A ty, Kazimierzu, nie jeste� g�odny?
��Jak wilk!�� wykrzykn�� pilot.�� Ale t�skni� do prawdziwej kuchni, nie do takiej jak twoja, przyjacielu.
��Dlaczego moja? Zapomnia�e� chyba, �e a� trzy instytuty przygotowywa�y wasze posi�ki.
��A niech to diabli!�� pilot by� szczerze oburzony.
��A pami�tasz, co� powiedzia� z okazji udzielania wywiadu dla prasy?�� dr�czy� go Dirak.
��Pluj� sobie do dzi� w brod�
��Tw�j j�zyk jest strasznie niechlujny � stwierdzi� z niewzruszonym spokojem robot.�� To nie jest j�zyk podr�nik�w kosmicznych.
��Masz racj�! I mo�esz si� ni� wypcha�!
Dirak zabra� tac�, ale przy drzwiach jeszcze si� zatrzyma�.
��Mo�e chcecie obejrze� jaki� film?
��Dzi�kuj� � powiedzia� pilot.�� Nie mam zamiaru usn��.
��A ty, Alek?
��Ch�tnie bym co� obejrza�� Wybierz jaki� film z najstarszego archiwum� Co� o Indianach albo o duchach.
� �wietnie!�� zawo�a� Kazimierz.�� Ja te� ch�tnie obejrza�bym co� o duchach. Ju� po dziurki w nosie mam tej kosmicznej nudy.
Drzwi zamkn�y si� bezszelestnie.
Rakieta oddzieli�a si� od statku kosmicznego tak lekko i zwinnie, jak ma�y kangur, kt�ry opuszcza na chwil� bezpieczny schowek w blisko�ci �ona matki. Kazimierz, stoj�cy przy pulpicie sterowniczym, widzia� jeszcze przez chwil� cienki, czerwony �lad, a potem rakieta pozosta�a gdzie� w tyle i zgas�a jak rzucony w ciemno�� papieros. Kazimierz poczu� paniczny l�k przed samotno�ci�. Dlaczego pozwoli� im opu�ci� statek? C� b�dzie robi� sam w tej straszliwej pustce, je�li im si� co� z�ego przytrafi?
W dole pod statkiem widzia� b��kitn� i tajemnicz� Hele, niewiele wi�ksz� od ziemskiego ksi�yca. Przez cienkie zas�ony chmur przeziera�a jej g�adka powierzchnia, ciemniejsza przy r�wniku, prze�roczy�cie b��kitna na biegunach. Silny teleskop na statku kosmicznym przez trzy dni obmacywa� j� uwa�nie, nim wybrali miejsce do l�dowania. Na planecie nie by�o kontynent�w � l�d obejmowa� szerokim pasem ca�� jej centraln� cz��. Nie by�o wida� g�r ani m�rz wewn�trznych. Nie by�o nawet wysp na dw�ch spokojnych oceanach wok� biegun�w. Ziemi� planety pokrywa�y nie ko�cz�ce si� lasy, tu i �wdzie przeci�te b��kitnym mieczem jeziora.
��Je�li rzeczywi�cie s� tu jakie� istoty � my�la� Kazimierz � niewiele si� chyba r�ni� od orangutan�w. �e te� do takiej mena�erii odwa�y�em si� pos�a� swego jedynego przyjaciela!
Si�gn�� r�k� do pulpitu, ekran rozja�ni� si�. Zobaczy� wzburzon� twarz Alka i jego oczy niespokojne wpatruj�ce si� w planet�. Obok Alka sta� robot zaj�ty jakimi� czynno�ciami przy pulpicie sterowniczym. Jego �elazna twarz jak zawsze by�a spokojna i pozbawiona wyrazu.
��Jak si� czujesz, ch�opie?�� spyta� sil�c si� na weso�o�� Kazimierz.�� Co s�dzisz o szybko�ci?
��Straszliwa � powiedzia� z zadowoleniem Alek.�� Prawie sto kilometr�w na sekund�.
��A jak pracuj� przyrz�dy?
��Wspaniale!
��Mimo to prosz� ci�, uwa�ajcie � w g�osie pilota mo�na by�o wyczu� l�k.�� Przypuszczam, �e natraficie tam na komary wielko�ci go��bi�
��To nic strasznego � u�miechn�� si� Alek.�� Ja si� o co� innego boj� �eby planety nie po�kn�� jaki� potw�r morski.
��Oby mu stan�a ko�ci� w gardle!�� powiedzia� z gniewem pilot.�� Jeszcze raz ci� prosz�, uwa�aj!
Ekran w rakiecie zgas�. Teraz jeszcze ja�niej �wieci�a przed nimi Hela � pi�kna i spokojna. Jeszcze tylko dziesi�� godzin lotu � male�ki krok w bezmiarze przestrzeni, kt�r� przebyli.
Dirak w dalszym ci�gu zajmowa� si� aparatur�, w tej chwili nie interesowa�o go nic, nawet planeta, na kt�rej mieli l�dowa�. Planeta by�a dla niego tylko punktem docelowym, nie wywo�ywa�a w nim �adnych uczu�. I o to w�a�nie chodzi�o. Na tym polega�a jego wy�szo�� nad lud�mi w czasie tej d�ugiej w�dr�wki. W przeciwnym razie dawno by zwariowa�, sto razy zawr�ci�by statek w kierunku Ziemi lub opanowany szale�cz� w�ciek�o�ci� skierowa�by go na kt�re� z roz�arzonych s�o�c. Ale ludzie wiedzieli, w czym tkwi jego si�a, i spokojnie powierzyli mu sw�j los. Pozbawiony uczu� zdawa� si� straszniejszy od przyrody � bo by� od niej niezale�ny. Dla Diraka nie istnia�y czas ani przestrze�, nie istnia�a nawet materia, z kt�rej by� stworzony. Wszystko, co go otacza�o, by�o dla niego jedynie powodem do kalkulacji my�lowych. Ale nawet jego pot�ny umys�, w kt�rym zawarta by�a tak ogromna wiedza, nie by� tym, co warunkowa�o jego istnienie. Jedynym i niezmiennym warunkiem jego istnienia byli ludzie i ich rozkazy � silniejsze i bardziej dominuj�ce od wszelkich instynkt�w, kt�rymi przyroda mog�aby obdarzy� �ywe istoty. Bagrationow rzeczywi�cie stworzy� co�, co by� mo�e by�o wspanialsze od niesko�czono�ci kosmosu, po kt�rym w�drowali.
Alek doskonale zdawa� sobie z tego spraw� i nieraz z zapartym tchem wpatrywa� si� w twarz robota. Rysy jego twarzy, stworzone przez genialnego rze�biarza, tchn�y m�dro�ci� i szlachetno�ci�. Ba� si� tylko patrze� w puste oczy Diraka, w te b�yszcz�ce, nieruchome soczewki. Zdawa�o mu si�, �e zdradzi w�wczas jak�� tajemnic�, naruszy decyduj�cy o ich losach zakaz. A wtedy stanie si� to najstraszliwsze � maszyna dokona procesu samou�wiadomienia. W�a�ciwie Dirak mia� do tego prawo, i Alka w takich chwilach nurtowa�o czasem niejasne poczucie winy. Pr�bowa� w�wczas, nie wiadomo dlaczego, m�wi� ciep�ym, �agodnym g�osem, ale robot odpowiada� mu jak zawsze � uprzejmie i rozs�dnie. To go dra�ni�o. Tak, Alek cz�sto przy�apywa� si� na tym, �e robot go dra�ni. Dra�ni� go przede wszystkim jego logiczny, pozbawiony wszelkich sprzeczno�ci spos�b my�lenia i jego pewno�� siebie, a tak�e lekcewa�enie tego wszystkiego, co w�tpliwe i nie potwierdzone naukowo. To uczucie walczy�o w cz�owieku z uczuciem wdzi�czno�ci, kt�r� wywo�ywa� w nim robot. I kiedy wdzi�czno�� bra�a g�r�, Alek stawa� si� serdeczny i �askawy.
Zbli�a�a si� chwila l�dowania.
��Jaka jest sytuacja, Dirak?�� spyta� Alek.
Robot nie odrywa� si� teraz od przyrz�d�w ani na chwil�.
��Szybko�� pi�tna�cie kilometr�w na sekund� � powiedzia�. � Odleg�o�� od�
��Pytam, czy wyl�dujemy pomy�lnie�
��Nie widz� ani jednej przyczyny, kt�ra mog�aby zak��ci� l�dowanie�
Teraz planeta wype�ni�a sob� prawie ca�y horyzont, nie zdawa�a si� ju� tak b��kitna, mia�a odcie� rezedy. O�lepiaj�co bia�e pi�ropusze ob�ok�w szczelnie os�ania�y nieznany kontynent. Nie by�o ju� wida� jeziora, na kt�rym powinni wyl�dowa�, jezioro znajdowa�o si� po drugiej stronie planety, tam gdzie wstawa� ranek.
��Wchodzimy w najwy�sze warstwy atmosfery � powiedzia� Dirak.�� G�sto�� powietrza wy�sza ni� si� spodziewali�my�
��Zmniejsz szybko��!
��Przecie� wiesz, Alek, �e regulator jest automatyczny.
��Niezbyt dowierzam automatom � wyja�ni� uprzejmie cz�owiek.
��Ale ja im wierz� � powiedzia� robot.�� Do tej pory ani jeden z automat�w nas nie zawi�d�.
��Do tej pory, to nie znaczy zawsze.
��Oczywi�cie, masz racj� � ci�gn�� spokojnie Dirak.�� Mimo wszystko nie widz� powodu do obaw. W konstrukcji automat�w wzi�to poprawk� na r�ne nieprzewidziane okoliczno�ci.
Po up�ywie godziny przelatywali ju� nad jeziorem, kt�re cienk�, b��kitn� kresk� przecina�o nie ko�cz�cy si� las. Dirak przez ca�y czas nie odrywa� spojrzenia od przyrz�d�w.
��D�ugo�� jeziora osiemdziesi�t kilometr�w � informowa�. � Przeci�tna szeroko�� oko�o pi�tnastu kilometr�w. G��boko�� w �rodkowej cz�ci trzysta metr�w, przy brzegach oko�o dwustu.�� Po kilku sekundach doda�: � Wyj�tkowo dobre warunki do l�dowania i startu.
Musieli jeszcze raz okr��y� ca�� planet�. Stopniowo wytracali wysoko��, by z minimaln� szybko�ci� wyl�dowa� na powierzchni jeziora. Znowu noc i znowu dzie�, jak we �nie. Ob�oki si� zag�ci�y. Teraz ju� tylko w przerwach mi�dzy nimi mo�na by�o dostrzec skrawki l�du.
Wreszcie Dirak powiedzia�:
��Przygotuj si�!
Rakieta pogr��y�a si� w mlecznobia�ych ob�okach, i Alek poczu�, �e serce dr�y mu ze szcz�cia. Te mi�kkie, bia�e ob�oki po beznadziejnej pustce wszech�wiata wyda�y si� w�drowcowi czym� ciep�ym i bliskim jak gruchanie go��bi, jak pie��, jak dotyk r�ki matczynej � jak to wszystko, co utraci� na dalekiej Ziemi.
Nagle rozb�ys�a b��kitna, g�adka powierzchnia jeziora. Wydawa�o mu si�, �e ca�y pogr��a si� w b��kicie. Raptowny wstrz�s! Rakieta zanurzy�a si� w wodn� przepa�� i teraz wok� niej nie by�o ju� nic opr�cz zielonkawego mroku, kt�ry snu� si� za kryszta�owo przejrzystymi iluminatorami.
Kiedy wyszli na brzeg, m�y� orze�wiaj�cy deszcz. Chmury wkr�tce rozwar�y si� i pojawi�o si� nad nimi czyste niebo.
Alek sta� na brzegu i czu� pod stopami ciep��, podobn� do tamtej ziemi�. Patrzy� w niebo i nie m�g� powstrzyma� �ez, kt�re bezwiednie sp�ywa�y po policzkach. Wreszcie spe�ni� si� tak d�ugo oczekiwany cud. Zn�w pod stopami mia� grunt, a w g�rze niebo i ob�oki. Oddycha� prawdziwym powietrzem, a nad nim promieniowa�o naturalne �r�d�o �wiat�a. Przyroda parowa�a ciep�em, jego zmys�y zn�w funkcjonowa�y. Tylko g�os utraci�, nie m�g� wydoby� z siebie s�owa. Oddycha� g��boko i czu�, jak stopniowo powracaj� mu si�y i nie daj�ca si� zag�uszy� ��dza �ycia.
Dwa kroki od niego sta� Dirak i wolno niczym kamera obraca� �elazn� g�ow�. Zreszt� jego g�owa by�a kamer�. To, co si� wok� nich dzia�o, rejestrowa�a w miniaturowych kasetkach jako obraz i d�wi�k. A wi�c wszystko, na co spojrza�y zimne, pozbawione wyrazu oczy Diraka, stawa�o si� nie�miertelne. Potem na Ziemi b�d� mogli to odtwarza� tysi�ce razy dop�ki ludzie zechc� si� tym interesowa�.
Wreszcie Alek zdo�a� si� jako� opanowa�.
��Co o tym s�dzisz, Dirak?�� spyta� zd�awionym g�osem.
��Wszystkiego si� spodziewa�em � powiedzia� robot � Tylko nie tego.
��Wydaje ci si� wspania�e?�� pyta� dalej Alek.
��Przypomina mi to jakie� wielkie widowisko.
Alek got�w by� przysi�c, �e w g�osie Diraka czuje rozczarowanie. Jeszcze raz si� rozejrza�, staraj�c si� nie poddawa� emocjom. Tak, rzeczywi�cie, w tym wszystkim, co ich otacza�o, by�o co� zastanawiaj�cego, ale co � jeszcze nie wiedzia�. I chyba t� niezwyk�o�ci� nie by�a r�ni�ca si� od ziemskiej przyroda. Drzewa wok� nich podobne by�y raczej do gigantycznych kwiat�w ni� do prawdziwych drzew. Ogromne, mieczowate li�cie, wysoko�ci kilkudziesi�ciu metr�w, wyrasta�y wprost z ziemi. Mi�dzy tymi li��mi stercza�y grube, zielone pnie o g�adkiej powierzchni, z ich wierzcho�k�w wyrasta�y kwiaty w kszta�cie dzwon�w � ��tych, blador�owych, turkusowych. Alka ogarn�o nagle dziwaczne uczucie. Zdawa�o mu si�, �e jest ma��, n�dzna mr�wk� i pe�znie po ogromnym zagonie tulipan�w. Ziemi� pokrywa� spr�ysty mech, kt�rego wygl�d budzi� skojarzenia z w��knem syntetycznym. Dziwny las, dziewiczy, nietkni�ty, jakby to by� pierwszy dzie� jego istnienia.
��Co o tym s�dzisz, Dirak?�� zn�w zada� to samo pytanie Alek.
��Przypatrz si� � powiedzia� robot.�� �adnego znaku �ycia. Ju� dwadzie�cia minut stoimy na brzegu, a nie spostrzeg�em nawet muchy.
��Czy�by?�� zdziwi� si� Alek.
��Zauwa�y�bym nawet mr�wk� w trawie � z przekonaniem stwierdzi� Dirak.�� Ale jej tu nie ma. Tak jakby wszystko zosta�o stworzone w jakim� gigantycznym laboratorium.
Alek popatrzy� na niego ze zdumieniem. Ogarn�o go lekkie jak tchnienie, nieu�wiadomione w pe�ni uczucie l�ku.
��Nie spiesz si� z ocen�, Dirak. Przejdziemy si�, popatrzymy z bliska.
��Masz racj�. W zasadzie nie widz� powodu, by nie mog�y tu istnie� wy�sze organizmy.
��Wobec tego ruszamy. Wzi��e� bro�?
Dirak, gdyby m�g�, u�miechn��by si� pob�a�liwie. Ludzie zadaj� czasem niem�dre pytania. Jego najwa�niejszym zadaniem w tej ekspedycji by�a ochrona cz�owieka. Mia� czuwa� nad jego bezpiecze�stwem, a wszystko inne � to sprawy drugoplanowe.
Ruszyli wolno wzd�u� brzegu. Nie mogli posuwa� si� szybciej, trwa by�a tak spr�ysta, �e przy ka�dym kroku �apa�a ich jak w sid�a. Dirak zdo�a� oderwa� jedno �d�b�o i uwa�nie je teraz ogl�da�.
��Najzwyklejsza w �wiecie ro�lina � stwierdzi�. � Zachodzi w niej normalny proces fotosyntezy. Nie mo�e by� inaczej. W przeciwnym razie, sk�d by si� tu wzi�� tlen?
W�drowali tak ju� oko�o godziny. Alek poczu� si� zm�czony.
��Wr��my ju� � zaproponowa�. � Lepiej wybra� si� �azikiem.
I w tej w�a�nie chwili przylecia� pierwszy motyl. Sfrun�� z ogromnego ��tego kwiatu i siad� w odleg�o�ci dziesi�ciu metr�w od nich. By� to motyl olbrzym � rozpi�to�� jego skrzyde� przekracza�a trzy metry. Ale nie to zdumia�o Alka. Wprawi�a go w os�upienie niezwyk�a pi�kno�� motyla � cho� mo�e ta pi�kno�� by�a dziwaczna i zbyt dekoracyjna. Motyl mia� skrzyd�a aksamitnob��kitne, zaznacza�y si� na nich ciemniejsze pasma �y�ek i jasno���te plamki. Smuk�e, pe�ne gracji czu�ki, zako�czone ma�ymi ��tymi kuleczkami, porusza�y si� teraz niespokojnie. Jego tu��w, t�czuj�cy r�nobarwnymi odblaskami, spowija� jaki� delikatny materia�, kt�rego nie mog�yby stworzy� r�ce cz�owieka. Mimo niezwyk�ych rozmiar�w motyl zdawa� si� lekki, kszta�tny i delikatny jak kwiat.
��On na nas patrzy � powiedzia� zaskoczony Alek.
Motyl rzeczywi�cie patrzy� na nich czarnymi, pe�nymi blasku oczami. Mimo �e dzieli�o ich kilka metr�w, Alek odczyta� w jego spojrzeniu ciekawo��, wzburzenie i niepok�j. Nagle motyl poruszy� lekko skrzyd�ami i do uszu Alka dolecia�y przedziwne melodyjne d�wi�ki.
��On co� powiedzia�! � wykrzykn�� Alek.
Ale Dirak milcza� zagadkowo. Jego superm�zg dokonywa� w tej chwili tysi�cy kalkulacji my�lowych na sekund�. Alek z niecierpliwo�ci� oczekiwa� wynik�w.
��To jest zwyk�y owad � stwierdzi� robot.
Ten wniosek wyda� si� Alkowi nad wyraz skromny.
Alek ruszy� ostro�nie w kierunku motyla. Szed� wolno, przystawa�, by go nie sp�oszy�. Motyl nawet nie drgn��, tylko czu�ki unios�y si� w g�r� jak anteny, i Alek zauwa�y�, jak niepok�j w jego spojrzeniu stopniowo przeradza si� w l�k. Raptem motyl rozpostar� skrzyd�a i odlecia�. Lot jego by� majestatyczny i pe�en harmonii. Nie przypomina� chaotycznego ta�ca motyli ziemskich. I w chwili, gdy mia� osi��� na najbli�szym drzewie, nagle wykona� obr�t w powietrzu i ci�ko zacz�� spada�. Alek odwr�ci� si� wstrz��ni�ty. Za jego plecami Dirak, jak zawsze oboj�tny i spokojny, sk�ada� swoj� straszliw� bro� fotonow�.
��Ty chyba oszala�e�! � wrzasn�� Alek.
��M�g� nam uciec � Dirak popatrzy� na niego pustymi, pozbawionymi wyrazu soczewkami.�� A przecie� musimy zawie�� na Ziemi� chocia� jeden egzemplarz�
��Ale to nie owad, g�upcze � denerwowa� si� Alek.�� Nie rozpozna�e�, �e to istota rozumna?
Jego gniew wytr�ci� z r�wnowagi Diraka, zmieszany spu�ci� g�ow�. Po chwili odezwa� si� z wahaniem:
��Rozwa�my wszystko spokojnie, Alek. Prawdopodobnie jest to zwyk�y owad. Istota rozumna nie siada na drzewach, ma dom, pracuje, tworzy dobra materialne� Widzia�e� chyba, �e ten motyl nie ma r�k, wi�c jak m�g�by pracowa�?
W tej chwili Alek poj��, jak bezsensowny jest jego gniew.
��Moim zdaniem powiniene� nazywa� si� nie Dirak, ale Durak. Jeste� najzwyklejszym g�upcem.
Ale robot si� nie poddawa�.
��Nie z�o�� si�, Alek. Staraj si� pomy�le� spokojnie � ci�gn�� bezbarwnym g�osem.�� Wiesz dobrze, �e nawet cz�owiek kromanio�ski mia� przy sobie jak�� bro� � kamie� albo kij. Nosi� te� co� w rodzaju odzie�y. A ten motyl nie dysponuje niczym wi�cej ni� tym, co mu da�a natura. Dla mnie to jest zupe�nie jasne, �e nie mo�e wobec tego by� istot� rozumn�. A ty po prostu poddajesz si� dzia�aniu impuls�w i popadasz w afektacj�
Jak zawsze wywody Diraka by�y logiczne i trudno im by�o co� zarzuci�.
��Cokolwiek by� powiedzia�, to nie zmienia faktu, �e dokona�e� przed chwil� morderstwa � powiedzia� Alek.�� Jeste� pierwszym na �wiecie robotem � morderc��
By�o to okre�lenie, kt�rego Dirak nie m�g� przyswoi�. W jego aparacie my�lowym ulega�o ono samounicestwieniu.
��Dobrze, Alek, powiedz mi, czym uzasadniasz swoje przypuszczenie? Dlaczego uwa�asz, �e ten motyl by� istot� rozumn�?
��Widzia�em jego spojrzenie � powiedzia� Alek z irytacj�. � To mi wystarczy�o. Takiego spojrzenia nie ma ani zwierz�, ani owad. Jedynie istota rozumna�
��To nie jest naukowe wyja�nienie � powiedzia� z przekonaniem Dirak.
Alek machn�� r�k� i ruszy� w kierunku martwego motyla. Rzeczywi�cie, Dirak by� wyborowym strzelcem, promie� fotonu trafi� motyla w g�rn� cz�� tu�owia. Ma�e osmalone pi�tno dok�adnie wskazywa�o miejsce trafienia. Czarne, b�yszcz�ce oczy zgas�y, w nie�ywym motylu trudno ju� by�o dopatrze� si� podobie�stwa do tej wspania�ej istoty, kt�ra jeszcze przed chwil� spogl�da�a na cz�owieka wyrazistymi, rozumnymi oczami.
��Odnie� go do rakiety � powiedzia� Alek.�� I spr�buj zabalsamowa�.
Dirak uni�s� motyla i w milczeniu oddali� si�, by spe�ni� rozkaz. B��kitne skrzyd�a wlok�y si� po ziemi jak skrzyd�a anio�a. Alek rozstrojony wewn�trznie ruszy� za Dirakiem. Kiedy podchodzili do rakiety, Dirak odwr�ci� si� i powiedzia� cicho:
��Nie wyobra�asz sobie, jaki jest lekki.
Alek uporczywie milcza�.
Po dw�ch godzinach opu�cili rakiet� i ruszyli w drog� ma�ym, elektrycznym �azikiem. Chmury znikn�y z horyzontu, na czystym niebie �wieci�o jak ogromna gwiazda dalekie s�o�ce. Pojazd sun�� bezd�wi�cznie po mi�kkim gruncie, nie musia� wyszukiwa� drogi, drzewa ros�y w sporej od siebie odleg�o�ci. I Alek, i Dirak nie odzywali si� s�owem. Alek wci�� jeszcze by� przygn�biony tym przykrym wydarzeniem, a Dirak jak zwykle zajmowa� si� swoimi obliczeniami.
Jeszcze nie przebyli nawet kilku kilometr�w, kiedy Dirak raptem zatrzyma� si�.
��Motyle � powiedzia� cicho.�� Tym razem trzy.
By�y tak samo b��kitne i wspania�e, jak ten, kt�rego zabili. Bez jakichkolwiek objaw�w niepokoju przysiad�y tu� przed �azikiem. Alek m�g� dok�adnie im si� przyjrze�. W ich spojrzeniach by�a ciekawo�� � nie strach. Po chwili, kiedy ju� napatrzy�y si� przybyszom, jak trzy stare kumy przysun�y si� do siebie bli�ej i z o�ywieniem poruszy�y czu�kami. I znowu Alkowi wyda�o si�, �e s�yszy cich� muzyk�.
��Podaj mi magnetofon � zwr�ci� si� do Diraka. Szybko zmieni� ta�my, a potem ostro�nie otworzy� drzwiczki �azika. Pocz�tkowo motyle nie zareagowa�y, ale kiedy wyszed� z pojazdu, niespokojnie zamacha�y skrzyd�ami i z b�yskawiczn� szybko�ci� unios�y si� w g�r�.
��Mog� si� za�o�y�, �e wr�c� � powiedzia� Alek.�� Ale ty nie wy�a�, bo ich sp�oszysz tym swoim �elaznym czerepem.
Postawi� magnetofon na ziemi i nacisn�� guzik. Po chwili w tym dziwacznym lesie zabrzmia�o jedno z preludi�w Brittena. Miniaturowy aparat czysto i bezb��dnie odtwarza� przejmuj�c� melodi�. Las wch�ania� j�, a mi�kkie, kryszta�owo czyste fale powietrza przekazywa�y j� dalej. Min�a prawie minuta, nim przylecia� pierwszy motyl. Usiad� blisko i zafascynowany wpatrywa� si� w pude�ko magnetofonu. W chwil� p�niej przylecia�y jeszcze dwa. Z p�ochliw� ciekawo�ci� patrzy�y na stoj�cego nieruchomo Alka. Trwa�o to jednak kr�tko, zaraz jakby o nim zapomnia�y. Zdawa�o si�, �e aparat je hipnotyzuje, podchodzi�y coraz bli�ej i bli�ej, ufne i �agodne, jakby zapomnia�y o wszystkim na �wiecie. Teraz z ich spojrze� mo�na by�o odczyta� jedynie cich� rado�� i jakie� pe�ne szcz�cia upojenie. Dopiero motyw burzy nagle wytr�ci� je z tego stanu, wi�c przestraszone poderwa�y si� w g�r�, ale zn�w szybko powr�ci�y na swoje dawne miejsca. Parti� ko�cow� wys�ucha�y z wyrazem os�upienia w oczach. Alek nacisn�� guzik i d�wi�ki umilk�y. Nasta�a d�uga chwila ciszy, a potem uni�s� si� w niebo ch�r niezwyk�ych d�wi�k�w � by�y one nie�mia�e i zarazem b�agalne.
��Jeszcze chc� s�ucha� � powiedzia� cicho Alek.
��Niew�tpliwie � mrukn�� siedz�cy w �elaznej kabinie �azika robot.
Motyle z niepokojem spojrza�y w kierunku pojazdu i zn�w poderwa�y si� do lotu. Przysiad�y jednak na pobliskich drzewach i do uszu Alka zn�w dotar�a ich nie�mia�a pro�ba.
��Na dzisiaj dosy� � u�miechn�� si� i ruszy� w kierunku �azika.�� W drog�, Dirak.
Pojazd zacz�� pe�zn�� bezszelestnie.
��No powiedz co�, Dirak � odezwa� si� Alek.�� Chcia�bym us�ysze� twoj� kompetentn� opini�
Ale tym razem robot nie spieszy� si� z odpowiedzi�. Dopiero po d�u�szej chwili mrukn�� jakby niech�tnie:
��Pierwsze wnioski wydaj� mi si� wr�cz absurdalne.
��To znaczy?�� spyta� z ironi� cz�owiek.
��Odnios�em wra�enie, �e nie przerazi� ich pojazd, tylko my. Mo�na by przypu�ci�, �e taki pojazd ju� kiedy� widzia�y, a ludzi nie. Czy�by spodziewa�y si� zobaczy� co� innego?
��W�a�nie tak � kiwn�� g�ow� Alek.�� Ale co jeszcze? Co s�dzisz o ich reakcji na muzyk�? S�ucha�y jej z takim skupieniem jak ludzie, a przy tym rozumia�y j� lepiej od ludzi.
W tym punkcie Dirak nie zgadza� si� z Alkiem.
��Nie wiem, czy znasz ksi��k� Fanzena �Zwierz�ta i muzyka� � zacz��. � Tam s� opisane jeszcze ciekawsze przypadki�
W ci�gu kilku godzin w�dr�wki b��kitne motyle stale pojawia�y si� w ich polu widzenia, a� w pewnej chwili znik�y bez �ladu. Ko�o po�udnia natrafili na co�, co sprawi�o, �e aparat my�lowy Diraka rozjarzy� si� do bia�o�ci. Znale�li domy motyli.
Nie ulega�o w�tpliwo�ci, �e s� to domy zbudowane przez istoty rozumne. Nawet Alek, kt�ry spodziewa� si�, �e pr�dzej czy p�niej natrafi� na co� takiego, by� wstrz��ni�ty tym odkryciem.
Na kilkumetrowych metalowych filarach wznosi�y si� trzy budynki zrobione ze szk�a lub podobnej do szk�a substancji. Spojenia mi�dzy �cianami i wszelkie drobne elementy r�wnie� wykonane by�y z metalu takiego jak filary. Budynki te swoim wygl�dem bardziej przypomina�y szklane klatki ni� domy mieszkalne. Rzuca� si� w oczy brak wszelkich urz�dze� wewn�trznych, jedynym widocznym elementem konstrukcji by�o kilka cienkich trawers�w. Na jednym z nich przysiad�y dwa motyle i przygl�da�y si� im z niepokojem. Wszechwiedz�cy Dirak natychmiast zaj�� si� analiz� tego odkrycia.
��Ten metal wed�ug wszelkiego prawdopodobie�stwa to nikiel � powiedzia�. � A szk�o nie ust�puje jako�ci� naszemu kryszta�owemu szk�u. Budynki wzniesiono w pewnej odleg�o�ci nad ziemi� po to, by uchroni� je od wilgoci i powodzi. Okien nie maj�, ale widz� co�, co przypomina naturalne wentylatory.
��W jakim celu wed�ug ciebie zosta�y zbudowane te go��bniki?�� spyta� Alek.
��By� mo�e mieszkaj� w nich motyle.
��Czy chcesz przez to powiedzie�, �e stworzenia pozbawione rozumu s� w stanie budowa� domy ze szk�a i niklu?
��Wcale nie to chcia�em powiedzie� � broni� si� Dirak.�� Moim zdaniem te pomieszczenia to dzie�o istot rozumnych. Zbudowa�y je dla twoich muzykalnych nierob�w.
Alek u�miechn�� si�, nie oczekiwa� tak obrazowych okre�le� od robota.
��A gdzie wobec tego podzia�y si� owe rozumne istoty? Czy�by nie mia�y swoich w�asnych dom�w? Ani dr�g, ani magazyn�w�
��Rzeczywi�cie, wszystko to wydaje si� bardzo dziwne � powiedzia� Dirak.�� Ale je�li s�dzisz, �e nasze b��kitne motyle schodz� do kopal�, wydobywaj� rud�, a potem wytapiaj� z niej metal, to si� bardzo mylisz.
��Rusz troch� m�zgownic�, Dirak � powiedzia� m�ciwie Alek.�� Mo�e ci si� uda wpa�� na co� sensownego.
��Ju� teraz mog� ci przedstawi� co najmniej dwie�cie hipotez. Ale by�oby nonsensem stawia� hipotezy, gdy nie ma si� do dyspozycji dostatecznej liczby fakt�w.
��To przynajmniej wymie� te najwa�niejsze.
��Najwa�niejsze? No na przyk�ad, za��my, �e jest to jaki� rezerwat motyli i �e istoty rozumne zapewni�y im tutaj mo�liwie najlepsze warunki egzystencji.
��Mo�e masz racj� � wzruszy� ramionami Alek.
Nim zapad� zmierzch, w czasie swojej w�dr�wki zobaczyli jeszcze kilka dom�w podobnych do tamtych. Zrobione by�y z tych samych materia��w, r�ni�y si� tylko form�. �wiadczy�o to o jakiej� r�norodno�ci architektonicznej. Natomiast wn�trza by�y wszystkie jednakowe � po prostu puste. Ani w jednym z tych dom�w nie by�o �adnej rzeczy, kt�ra by �wiadczy�a, �e motyle prowadz� tryb �ycia istot rozumnych.
Noc zasta�a ich po�r�d bezkresnego lasu. Mimo i� nie by�o czego si� obawia�, Dirak nalega�, �eby przenocowali w �aziku. Alek wprawdzie wola�by spa� w �piworze pod go�ym niebem, lecz Dirak by� nieub�agany. W �aziku Alek nawi�za� ��czno�� ze statkiem i dok�adnie opowiedzia� Kazimierzowi wszystkie ostatnie nowiny. Kazimierz wys�ucha� uwa�nie i dopiero pod koniec rozmowy wtr�ci�:
��To niemo�liwe, Alek, �eby nie by�o tam jeszcze innej formy �ycia� Skoro s� motyle, powinny by� g�sienice.
��Masz racj�! � zawo�a� Alek.�� �e te� mi to nie przysz�o do g�owy.
��Ale mnie przysz�o � odezwa� si� Dirak.�� Dotychczas nie spotkali�my ani jednej� Chyba �e motyle rozmna�aj� si� na tej planecie w jaki� inny spos�b.
��I to mo�liwe � powiedzia� Kazimierz.�� Gdyby by�y tu g�sienice, musia�yby by� ogromne jak ciel�ta� A wtedy chyba by�cie je zauwa�yli.
��Nie szukali�my ich � wyja�ni� Alek.
��Nie, na drzewach ich nie ma � powiedzia� stanowczo Dirak.�� To ju� ustali�em. Przecie� g�sienice �ywi� si� li��mi, tymczasem ani jeden li�� nie by� nawet nadgryziony.
��Ale mimo wszystko uwa�ajcie!�� w g�osie Kazimierza brzmia�a troska.�� Ta do przesady sterylna przyroda kryje w sobie by� mo�e jakie� nie znane nam niebezpiecze�stwa.
Po rozmowie z Kazimierzem wygasili wszystkie �wiat�a i �azik pogr��y� si� w czarnej otch�ani nocy. Hela nie mia�a ksi�yc�w, tylko gwiazdy migota�y na wysokim, nieznanym niebie. �aden d�wi�k nie dociera� do ich uszu, jak gdyby znajdowali si� w komorze izolacyjnej. Pustkowie i cisza by�y bardziej przygn�biaj�ce ni� to, co ich otacza�o w przestrzeniach mi�dzygwiezdnych. Alek pr�bowa� usn��, ale mu si� to nie udawa�o. Jego wyobra�nia by�a zbyt pobudzona. �C� za widmowy �wiat!�� rozmy�la� z niepokojem.�� Czy�by istnia�a natura, kt�ra tworzy tylko jeden jedyny gatunek zwierz�cy?�
��Nie �pisz, Alek?�� us�ysza� nagle ko�o siebie g�os Diraka.�� Mo�e da� ci tabletki na uspokojenie?
��Nie, nie trzeba, przyjacielu � odpowiedzia� z wdzi�czno�ci�.
Wreszcie usn��, pe�en trwo�nych przeczu�, a mimo to sen mia� spokojny, mocny i nieprzerywany. Kiedy otworzy� oczy wyda�o mu si� �e spa� zaledwie kilka chwil. Tymczasem nad jego g�ow� w iluminatorze wida� by�o skrawek o�lepiaj�co b��kitnego nieba.
W godzinach po�udniowych drugiego dnia pobytu na planecie dokonali najwi�kszego odkrycia. Pocz�tkowo nawet nie mieli poj�cia, �e to, co zobaczyli, jest czym� niezwyk�ym. Budynki sta�y na niewielkim go�ym wzg�rzu, wystawionym na dzia�anie silnych promieni s�o�ca. Przypomina�y gigantyczne oran�erie. Sta�y wprost na ziemi, nie wspiera�y si� na metalowych filarach. Tak jak wsz�dzie � i tutaj nie wiod�a do nich �adna �cie�ka, nie by�o wida� �adnych oznak �ycia. Dziwaczne budynki stercza�y na wzg�rzu samotne i nierealne jak z bajki.
�azik lekko pokona� wzniesienie. Dirak i Alek zdecydowali si� wyj�� na zewn�trz. Ale ju� po kilku krokach, nim podeszli bli�ej do szklanych �cian, ujrzeli co�, co sprawi�o, �e stan�li niezdecydowani. Tak, to nie domy motyli, to by�o co� zupe�nie innego. We wn�trzu po�yskiwa�y jakie� rury, przewody, skrzynie przypominaj�ce szafy i wysokie, pokryte emali� ch�odnie. Tylko ludzi nie by�o, cho� ka�de z tych urz�dze� przypomina�o o istnieniu na tej planecie istot rozumnych. Nie by�o te� drzwi. Obchodzili �e wszystkich stron pot�ny, szklany gmach, ale nie dostrzegli nawet �ladu jakiegokolwiek otworu, jak gdyby �w gmach by� hermetycznie odizolowany od reszty �wiata.
��Jak by� wyja�ni� t� zagadk�? � spyta� Alek.
��Mo�e w �cianach ukryty jest jaki� mechanizm � powiedzia� Dirak.�� A mo�e s� jakie� wej�cia podziemne�
��Zr�b niewielki otw�r� Taki, �eby�my mogli wej��.
Dirak wycelowa� pistolet laserowy i po chwili w grubej szklanej �cianie powsta� otw�r o rozmiarach niewielkich drzwi. Pierwszy wszed� Dirak, za nim Alek.
��Sp�jrz, Dirak!�� wykrzykn�� raptem Alek.�� G�ow� bym da�, �e to termometr!�� I to najzwyklejszy termometr rt�ciowy�
��A to radiator � powiedzia� Dirak, dotkn�wszy r�k� jakiej� bia�ej emaliowanej szafki.
We wn�trzu gmachu by�o ciep�o, �agodna, r�wnomierna temperatura sprawia�a wra�enie naturalnej. Alek podszed� do jednej z szaf, kt�ra przedtem wyda�a mu si� lod�wk�, i ostro�nie otworzy� pokryw�. Zajrza� do wn�trza. Na dnie le�a�o sze�� ��tozielonych melon�w.
Alek popatrzy� na nie zdumiony, wzi�� jeden z nich w r�k� i zwr�ci� si� do Diraka:
��Co to jest, twoim zdaniem?
��Z pewno�ci� jajka � powiedzia� robot.�� Jajka b��kitnego motyla�
��Tak w�a�nie my�la�em!�� zawo�a� uradowany Alek.�� Ono jest ciep�e, Dirak. A wi�c to nie jest ch�odnia, to jest po prostu inkubator.
Dirak milcza�. Spojrzenie jego utkwi�o gdzie� ponad ramieniem cz�owieka. Po chwili powiedzia� dobitnie:
��G�sienice!
Alek gwa�townie si� obejrza�. W g��bi d�ugiego pomieszczenia zobaczy� dwie ogromne g�sienice, intensywnie zielone, mechate. Spokojnie obserwowa�y nieproszonych go�ci, ale w ich oczach wida� by�o z�o��. Przyj�y prawie pionow� pozycj�, opieraj�c si� przednimi ko�czynami o najbli�sze przedmioty. Z ich zachowania mo�na by�o wnioskowa�, �e czuj� si� tutaj gospodarzami, �e to jest ich dom.
��Witajcie, panowie � powiedzia� Alek przyja�nie.
Nie us�ysza� odpowiedzi. G�sienice nadal sprawia�y wra�enie rozgniewanych. �Dosy� g�upio to wypad�o� � pomy�la� Alek. Sta� z jajkiem w r�kach i czu� si� jak kto�, kto bez pozwolenia wszed� do cudzego domu. Rozejrza� si�, szukaj�c miejsca, gdzie m�g�by po�o�y� jajko, ale jeden nieopatrzny ruch wystarczy�, by jajko wysun�o mu si� z r�ki i spad�o na ziemi�. Pos�ysza� trzask rozbitej skorupy.
Z niepokojem popatrzy� na gospodarzy. W ich spojrzeniu wida� by�o teraz przera�enie i gro�b�. I nim zdo�a� zrobi� krok, nagle jak podci�ty upad� na ziemi�. Dirak b�yskawicznie wycelowa� sw�j pistolet laserowy w kierunku niespodziewanych wrog�w. Pod jego strza�ami obydwie g�sienice zap�on�y ogniem. Raptem Dirak poczu� straszliwy wstrz�s jak przy silnym pora�eniu pr�dem � o�rodki percepcji przesta�y dzia�a�. Ale nie upad�. Tylko jego r�ce sta�y si� bezw�adne, a w metalicznym korpusie ucich� nagle ten ledwie dos�yszalny szum, kt�ry by� podstawow� funkcj� jego �ycia. I w tym momencie szklany dom jakby zala�a fala g�sienic, kt�re z du�� szybko�ci� zacz�y pe�zn�� w kierunku swoich ofiar.
�ar�wka elektryczna zapali�a si� i zaraz zgas�a. O�rodki percepcji zacz�y dzia�a� i Dirak zobaczy�, �e pochylaj� si� nad nim, uzbrojone w niklowane instrumenty, trzy g�sienice w dziwacznych kitlach roboczych. W jednej chwili poj��, �e robi� to, co kiedy� ju� robili technicy Bagrationowa � naprawiaj� go. Teraz w�a�nie jedna z g�sienic szybkimi, zr�cznymi ruchami przykr�ca�a �rubki na lewej g�rnej cz�ci klatki piersiowej, gdzie by� zamontowany system zabezpieczaj�cy. Dirak rozejrza� si�. Znajdowa� si� w przestronnym, jasnym pomieszczeniu, kt�rego �ciany zdawa�y si� by� zrobione z ko�ci s�oniowej.
��Gdzie jest Alek?�� spyta� gromkim g�osem.�� Czy �yje?
I wtedy zda� sobie spraw�, �e gospodarze nieco rozstroili jego mechanizm d�wi�kowy. Sam dokona� korektury i tym razem odezwa� si� ju� swoim zwyk�ym g�osem: � Gdzie jest Alek?
G�sienice nie odpowiedzia�y, patrzy�y na niego z ciekawo�ci� i strachem. I nagle w jego wewn�trznym automatycznym radioodbiorniku rozleg� si� cichy g�os ludzki o mi�ym brzmieniu:
��Wsta�!
Dirak nie zrozumia� sensu s��w, ale szybko si� podni�s�. W odleg�o�ci kilku krok�w od niego, opieraj�c si� o biurko o czarnym metalicznym po�ysku, sta�a mniejsza od innych szara g�sienica. Z uwag� przypatrywa�a si� Dirakowi spokojnym, m�drym spojrzeniem.
��Gdzie jest Alek?�� po raz trzeci zapyta� Dirak.
Szara g�sienica patrzy�a na niego ze zdziwieniem. Dirak poj��, co nale�y zrobi�. W��czy� g�os radiowego aparatu nadawczego. Z oblicza szarej g�sienicy mo�na by�o wyczyta�, �e teraz zrozumia�a, o co chodzi.
��Jestem �o� z planety War � powiedzia�a.�� Teraz ci� s�ysz� Nie potrafimy odbiera� fal d�wi�kowych. Na fale d�wi�kowe reaguj� nasze motyle.
Dirak d�u�sz� chwil� milcza�. W tym czasie jego skomplikowany mechanizm my�lenia z b�yskawiczn� szybko�ci� dokonywa� tysi�ca operacji. Wreszcie rozszyfrowa� podstawowe poj�cia j�zyka g�sienic.
��Jestem Dirak z planety Ziemia � powiedzia�. � Jestem maszyn� my�l�c� BA�6 skonstruowan� przez Bagrationowa.
Na szarym ow�osionym obliczu �osia pojawi� si� grymas, kt�ry dziwnie przypomina� u�miech.
��Witaj, Dirak � powiedzia�. � I wybacz t� ma�� przykro��, kt�r� ci wyrz�dzili�my.
P�niej Dirak odtworzy� w reproduktorze ca�e zdanie, ale teraz poj�� tylko sens pierwszych s��w � s��w pozdrowienia.
��Gdzie jest Alek?�� spyta�. � Alek jest cz�owiekiem!�� Pokaza� r�k� jego wzrost.�� Chcia�bym wiedzie�, gdzie jest Alek?
�o� wyci�gn�� przednie ko�czyny w kierunku jakich� przycisk�w. Ekran rozja�ni� si� i Dirak ujrza� swego pana i przyjaciela.
Alek le�a� pod szklanym kloszem w pomieszczeniu, kt�re przypomina�o biokomor� na statku kosmicznym. �o� powi�kszy� jeden z kadr�w i robot m�g� stwierdzi� z ca�� pewno�ci�, �e Alek oddycha.
��Alek �yje � powiedzia� �o�. � Prze�y� szok elektryczny, kt�rego nast�pstwem by� cz�ciowy parali�. Ale nie ma ju� obaw. Przywr�cimy mu naturalne funkcje�
Dirak zn�w pogr��y� si� w swoich manipulacjach my�lowych.
��Dzi�kuj� wam � powiedzia�. � Mam nadziej�, �e ten szok nie b�dzie mia� z�ych skutk�w dla jego zdrowia.
Ale tym razem �o� nie zrozumia�, o co chodzi.
��Chod� ze mn� � rozkaza�.
Trzy g�sienice, kt�re przedtem zajmowa�y si� napraw� Diraka, popatrzy�y na siebie z niepokojem. �o� to zauwa�y�.
��Nie b�jcie si� � powiedzia�. � Nie grozi mi �adne niebezpiecze�stwo. Z jego strony mo�na spodziewa� si� wszystkiego, tylko nie jakiego� nierozs�dnego post�pku.
�o� ruszy� w kierunku jednej ze �cian i nacisn�� guzik. Otworzy�y si� niewielkie drzwi.
��Prosz�, wchod� � powiedzia�.
Weszli do windy. Zje�d�a�a w d� z b�yskawiczn� szybko�ci�. Kiedy Dirak doliczy� si� osiemnastego pi�tra, winda stan�a. Znale�li si� w d�ugim korytarzu, pozbawionym drzwi i okien. Mi�kkie, ciep�e �wiat�o dzienne, kt�rego �r�d�o by�o niewiadome, sprawia�o, �e wszystkie przedmioty, nawet te najbardziej odleg�e, stawa�y si� widoczne. �o� zacz�� teraz z du�� szybko�ci� pe�zn�� po pod�odze zrobionej z czego�, co przypomina�o korek. Nawet Dirakowi, kt�ry szed� za nim, wyda�o si� to niezwykle zabawne. Zatrzymali si� przed �cian�, na kt�rej widnia� jaki� znak. �o� nacisn�� kryszta�owy guzik i po chwili znale�li si� w przestronnym, d�ugim pokoju. I tu nie by�o okien, a mimo to pomieszczenie by�o jasne, a powietrze w nim � orze�wiaj�ce. Wzd�u� �cian sta�y metalowe szafki.
��Oto cz�� mojej biblioteki � powiedzia� �o�. � Tu znajdziesz wszystko, co ci jest potrzebne � s�owniki, encyklopedie, atlasy, indeksy rzeczowe. Dzi�ki nim szybko i poprawnie opanujesz nasz j�zyk i poznasz podstawy naszej cywilizacji. S�dz�, �e nie sprawi ci to wielkiego k�opotu� Jak zdo�a�em stwierdzi�, jeste� doskona�� my�l�c� maszyn�, Dirak, i musz� przyzna�, �e my takich jeszcze nie mamy.
��Niepokoj� si� o Alka � powiedzia� robot.�� Trudno mi b�dzie skoncentrowa� si� w pracy, je�li nie dowiem si�, jaki jest jego stan.
�o� nie zrozumia�, o co chodzi Dirakowi, ale w jego dobrych, m�drych oczach pojawi� si� b�ysk serdeczno�ci.
��Nie rozumiem, Dirak� Mo�e popracujesz tutaj troch�, a potem porozmawiamy.
Wkr�tce Dirak zosta� sam w pokoju i natychmiast zabra� si� do roboty. Nie musia� czyta� niezliczonych tekst�w. Mechaniczna �wiadomo�� poch�ania�a je razem z kropkami i przecinkami i utrwala�a je raz na zawsze w jego pami�ci. Niezmordowanie i pedantycznie rejestrowa� biblioteczne zbiory g�sienic i tylko od czasu do czasu robi� kilkuminutowe przerwy. A w�wczas w��cza�y si� wszystkie zespo�y, by asymilowa� ten pokarm i przekszta�ci� go w �cis�� wiedz�, w informacje, kt�re by�y mu potrzebne. Pod koniec �smej godziny pracy Diraka znowu pojawi� si� �o�.
��Alek odzyska� pe�n� �wiadomo�� � powiedzia�. � Przede wszystkim zapyta� o ciebie.
W metalowym korpusie robota co� zad�wi�cza�o.
��Dzi�kuj� � powiedzia� w j�zyku istot z planety War.�� Mog� go ju� zobaczy�?
��Oczywi�cie � zgodzi� si� �o�. � Ale �eby nie traci� czasu, poka�emy ci go teraz na ekranie telewizyjnym.
�o� nacisn�� kontakt, i na szerokim srebrzystym ekranie pojawi�a si� twarz Alka. By� blady, osowia�y, wygl�da� jak cz�owiek, kt�ry przeby� ci�k� chorob�. Ale kiedy zobaczy� Diraka, oczy mu si� rozja�ni�y i lekki rumieniec wyst�pi� na policzki.
��Witaj, Dirak!�� zawo�a�.
��Witaj, Alek! Jak si� czujesz?
��Mo�liwie! Ale najdziwniejsze jest to, �e po raz pierwszy od d�ugiego czasu czuj� si� naprawd� g�odny.
��Nie daj� ci je��?
��Dostaj� jaki� wstr�tny syrop. Zdaje si�, �e nasi gospodarze nie przywi�zuj� wagi do wra�e� smakowych.
Dirak przerwa� na chwil�, by przet�umaczy� �osiowi rozmow� z Alkiem. Kiedy otrzyma� od niego odpowied�, zn�w zwr�ci� si� w stron� ekranu:
� �o� powiedzia�, �e jedzenie by�o odpowiednio bogate w kalorie i witaminy. W�a�nie takie, jakie powinien otrzymywa� rekonwalescent.
��Ty umiesz si� z nimi dogada�? � spyta� oszo�omiony Alek.
��Owszem, umiem, cho� w dosy� osobliwy spos�b.
��Mo�e to i by�o kaloryczne � westchn�� Alek.�� Ale m�wi�c szczerze, marzy mi si� kura w rosole�
��Niestety, Alek � powiedzia� z powag� Dirak.�� Na tej planecie nie istnieje nic innego poza g�sienicami i motylami�
��Tak, rozumiem� Ale mo�e mi wyja�nisz, co si� w�a�ciwie ze mn� sta�o.
��Nic szczeg�lnego� To by� tylko niewielki szok elektryczny�
��Nie by� zn�w taki niewielki � u�miechn�� si� Alek.�� Jeszcze do tej pory g�ow� mam jak ze szk�a.
� �o� powiedzia�, �e dadz� ci co� z naszych zapas�w �ywno�ci. Czy masz jeszcze jakie� inne �yczenia?
� �yczenia?� Dirak, te dziwne istoty nie maj� w og�le czego� takiego jak ��ka i krzes�a. Nie m�wi�c ju� o poduszkach czy materacach. Plecy mi dr�twiej� od tych wszystkich twardych, g�adkich p�aszczyzn�
Nie�atwo by�o Dirakowi prze�o�y� s�owa Alka, ale gospodarz zorientowa� si�, o co chodzi.
��Oczywi�cie, mamy r�wnie� mi�kkie materia�y � powiedzia�. � Postaramy si� zmieni�
Dirak powt�rzy� to Alkowi, a potem zdecydowa� si� szybko zako�czy� rozmow�.
��Teraz odpoczywaj, przychod� do zdrowia. Musz� ci� uprzedzi�, �e czeka nas sporo roboty.
Dirak sp�dzi� w bibliotece jeszcze trzy dni. Przez ca�y czas tylko �o� zagl�da� do niego kilka razy. Gospodarz by� zadowolony z post�p�w swego ucznia. W ko�cu trzeciego dnia przeprowadzi� d�ug�, wnikliw� dyskusj� z robotem. Dirak zrozumia�, �e �o� przygotowuje si� do swojej pierwszej rozmowy z cz�owiekiem.
Stali na tarasie instytutu lecznictwa, po�o�onego w�r�d las�w. Tutejszy krajobraz bardziej ni� w innych zak�tkach przypomina� krajobraz Ziemi. Szczeg�lnie swojsko wygl�da�y drzewa podobne do gigantycznych krzak�w, obsypanych mn�stwem wielkich, jaskrawych kwiat�w. Powietrze by�o tu ch�odniejsze i bardziej wilgotne. Czu�o si� w nim s�ony zapach oceanu. G�sienice stara�y si� nie zak��ca� im spokoju. I teraz te� nikt im w rozmowie nie przeszkadza�. Alek uwa�nie s�ucha� rzeczowej relacji Diraka.
��War jest jedn� z trzech planet, kt�re kr��� wok� gwiazdy nazywanej tutaj Zita � m�wi� robot.�� Na planecie, znajduj�cej si� najbli�ej gwiazdy nie ma �ycia. Przypomina ona pod wieloma wzgl�dami nasz� planet� Merkury. Na drugiej planecie natomiast rozwin�y si� bogate formy �ycia, podobne do tych, jakie istnia�y u nas w erze mezozoicznej�
��Naprawd�? � Alek by� zaskoczony.�� Wypada wobec tego osobi�cie si� o tym przekona�.
��To nie b�dzie �atwe. War w por�wnaniu z innymi jest m�od� planet�. Jej pierwotna, najstarsza fauna niewiele r�ni�a si� od ziemskiej. Ale w paleolicie po raz pierwszy pojawi� si� b��kitny motyl. W�a�nie jego larwy, g�sienice spowodowa�y zasadniczy prze�om w rozwoju gatunk�w zwierz�cych. M�wi�c kr�tko, po prostu zacz�y ingerowa� w dalszy rozw�j tych gatunk�w. W odr�nieniu od innych �ywych istot, rozporz�dza�y niezwyk�� broni� � �adunkiem elektrycznym. Nie by�oby to jakim� nowym zjawiskiem w przyrodzie, gdyby nie fakt, �e si�a tego �adunku by�a ogromna. Zreszt� sam si� mog�e� o tym przekona�. Ciebie na przyk�ad wcale nie mieli zamiaru zabi�. Chcieli jedynie oszo�omi�.
��I uda�o im si� to, nie ma co � mrukn�� Alek.�� Czuj�, �e b�d� ju� oszo�omiony do ko�ca �ycia.
��Pocz�tkowo g�sienice zabija�y inne �ywe istoty tylko w celach samoobrony � ci�gn�� Dirak.�� Po�ywienie g�sienic jest wy��cznie ro�linne. Wobec tego nie zale�a�o im na zachowaniu przy �yciu jakiegokolwiek gatunku zwierz�cego. P�niej zacz�y �wiadomie trzebi� wszelkie �ywe stworzenia, a�eby zapewni� sobie ca�kowite bezpiecze�stwo, a szczeg�lnie zapewni� je motylom, kt�re s� ca�kowicie bezbronne�
��W kt�rej fazie rozwoju wcze�niej wyst�puje �wiadomo��, u g�sienic czy u motyli?�� spyta� Alek.
��Moim zdaniem u g�sienic � powiedzia� Dirak.�� Ale oczywi�cie g�sienice nigdy mojej hipotezy nie potwierdz�. Dla nich motyle bez wzgl�du na wszystko s� istotami doskonalszymi. Faktem jest jednak, �e w�a�nie po raz pierwszy u g�sienic wyst�pi�y elementy pracy i organizacji �ycia spo�ecznego. Oczywi�cie �ycie spo�eczne powsta�o tu na innej bazie, by�o uwarunkowane konieczno�ci� zorganizowania ochrony gatunku w warunkach niesprzyjaj�cej atmosfery. Szczeg�lnie chodzi�o o ochron� motyli. Wkr�tce potem, jak zosta�y wyniszczone wszystkie wy�sze organizmy zwierz�ce na planecie, przysz�a kolej na owady, paso�yty i tym podobne. Pozbywano si� ich przede wszystkim za pomoc� �rodk�w chemicznych�
��C� to za krwio�ercze plemi�! � wykrzykn�� Alek.
��Mylisz si�! To s�owo nie istnieje w ich s�owniku. Nie istniej� r�wnie� takie poj�cia, jak nienawi��, okrucie�stwo, chciwo�� i tym podobne. Takich okre�le�, jak szcz�liwy, radosny, smutny u�ywaj� jedynie w odniesieniu do motyli. G�sienice nie maj� �ycia emocjonalnego w ziemskim tego s�owa znaczeniu.
��To nies�ychane � zdziwi� si� Alek.
��Ale prawdziwe � powiedzia� spokojnie robot.�� Ich istnienie okre�lone jest prawami przyrody. Nie s� bezp�ciowe w dos�ownym tego s�owa znaczeniu, natomiast pozbawione s� poci�gu p�ciowego. Instynkt przed�u�ania rodu przejawia si� u nich w trosce i opiece, jak� sprawuj� nad motylami, i w d��eniu do tego, by osi�gn�� t� faz� w najlepszej formie. To d��enie ich jest tak silne, �e podporz�dkowa�o sobie wszystkie zjawiska �ycia spo�ecznego.
��Nie brzmi to zbyt naukowo � za�artowa� Alek.
��Dla mieszka�c�w planety War jest to z ca�� pewno�ci� uzasadnione naukowo � powiedzia� robot.�� Rozw�j ich spo�ecze�stwa, oparty na takich zasadach, oczywi�cie musi przebiega� zupe�nie inaczej ni� rozw�j ziemskiego. Przede wszystkim nie znaj� takich poj��, jak rasa czy nar�d. Na tej planecie nie by�o nigdy wojen, prowadzili jedynie wojn� z innymi gatunkami zwierz�cymi. Nie wiedz�, co to podzia�y klasowe i walka klasowa. Od pocz�tku istnienia a� do tej chwili �yj� kolektywnie i mo�na by nawet powiedzie�, �e jest to spo�ecze�stwo komunistyczne, gdyby nie to, �e nie znajduje tu zastosowania zasada: �ka�demu wed�ug potrzeb��
��Nie rozumiem.
��To zupe�nie proste. Nie istnieje u nich poj�cie �potrzeba�. Potrzeb nie maj�. Od �ycia bior� tylko to, co jest konieczne. Wszystkie marzenia, nadzieje, pragnienia wyst�puj� w ich drugim �yciu � w fazie motyli. Tego drugiego �ycia nie traktuj� zreszt� jak religii czy idei � jest to dla nich naturalny stan. A poniewa� pozbawione s� uczu� i pragnie�, to, co si� dzieje z nimi w czasie tera�niejszym, jest im w pewnym sensie oboj�tne.
��Ale� one s� g��boko nieszcz�liwe!�� wykrzykn�� mimo woli Alek.
��Nie powiedzia�bym tego � sprzeciwi� si� Dirak.�� Raczej zachowuj� spok�j i r�wnowag�. Wiedz� bowiem, �e zmierzaj� do okre�lonego celu i �� go osi�gn�. Ka�da istota my�l�ca, je�li ma jaki� cel w �yciu, nie mo�e by� nieszcz�liwa, Alek! Czy twoim zdaniem ja te� jestem nieszcz�liwy?
��Och, nie, oczywi�cie � b�kn�� Alek.�� Ale wyja�nij mi, co wobec tego jest bod�cem dla ich cywilizacji, dlaczego zmierza ona do rozwoju nauki i do post�pu?
��Tw�j spos�b my�lenia typowy jest dla cz�owieka z Ziemi � zacz�� wyja�nia� Dirak.�� Nauka mo�e si� rozwija� nawet wtedy, gdy nie ma ludzi. Wyobra� sobie, Alek, �e r�d ludzki mo�e wymrze� nagle na skutek jakiej� nieznanej epidemii. I na �wiecie zostan� tylko roboty Bagrationowa. Nie, nauka nigdy nie przestanie si� rozwija�. My b�dziemy j� dalej rozwija�, dop�ki nie odtworzymy gatunku ludzkiego, cho� by�my nawet mieli zacz�� od zwyk�ej ameby. Moim zdaniem, nauka jest tego typu materi�, �e raz stworzona b�dzie si� rozwija� niepowstrzymanie wed�ug swoich w�asnych praw, niekiedy sprzecznych z interesami ludzi.
Ale na planecie War tak nie jest. Tu istoty rozumne � g�sienice maj� do nauki stosunek racjonalny. Niekiedy �wiadomie ograniczaj� rozw�j jakiej� ga��zi wiedzy, na przyk�ad techniki. Robi� wszystko, co tylko mo�liwe, by wie�� jak najbardziej naturalne, prawie sparta�skie �ycie. Nigdy na przyk�ad nie produkowa�y broni gro��cej samozag�ad�. Znaj� energi� atomow�, ale wykorzystuj� j� g��wnie dla ogrzewania planety. Znaj� w teorii energi� termoj�drow� i anihilacj� antymaterii, ale nie d��� do urzeczywistnienia ich w praktyce. Pozna�y r�wnie� trzy formy wyst�powania materii, a tymczasem ich �rodki transportu s� ilo�ciowo ograniczone, niewymy�lne i s�u�� g��wnie do przewozu towar�w. Przed trzema wiekami mia�y statki kosmiczne, dzi�ki nim pozna�y dobrze uk�ad gwiazdy Zita. Teraz ju� statk�w nie produkuj�. Uwa�aj�, �e by�oby to pozbawione sensu. Natomiast medycyna i pewne dziedziny biologii stoj� tu na wysokim poziomie, z tym �e nie s� to nauki powszechnie dost�pne. Nie znaj� na przyk�ad takiego rodzaju �mierci, kt�ra by nast�pi�a w wyniku choroby czy nieszcz�liwego wypadku�
��A maj� tak� nauk� jak filozofia?�� przerwa� mu Alek.
Dirak milcza� zak�opotany.
��Znalaz�em to okre�lenie � powiedzia� po chwili � ale nigdzie nie znalaz�em cho�by jednego tytu�u pracy z dziedziny filozofii. Mo�e to ju� domena motyli�
��Zaczynam powoli rozumie� � powiedzia� Alek.�� Zgodnie z obowi�zuj�c� tu logik� g�sienice nie uprawiaj� pewnie czego� takiego jak sztuki pi�kne.
��Nie uprawiaj�, chyba �e we�miemy pod uwag� architektur� i pewne elementy malarstwa dekoratywnego. Sztuk� zajmuj� si� motyle, kt�rych �ycie emocjonalne jest silnie rozwini�te i stanowi podstaw� ich istnienia. G�sienice traktuj� t� faz� jako faz� wy�sz�, cho� niezupe�nie zdaj� sobie spraw� dlaczego. Jest to etap istnienia w stanie szcz�liwo�ci � prze�ywania emocji, upajania si� pi�knem i mi�o�ci�� No i w rezultacie r�wnie� etap rozmna�ania p�ciowego.
��Czy�by wszystkie ich emocje wynika�y jedynie z istnienia poci�gu p�ciowego?�� zapyta� zdziwiony Alek.
��W ostatecznym rozrachunku na to wychodzi � powiedzia� nieco zak�opotany Dirak.�� Ale by� mo�e moje wnioski s� zbyt pochopne�. Nawiasem m�wi�c, chyba pami�tasz, jak niezwykle trudny okres prze�ywa�a ludzko�� w zwi�zku z zanikaniem poci�gu p�ciowego. Ludzie z naszej planety zacz�li upodabnia� si� do g�sienic, z tym, �e nie mieli ju� nadziei sta� si� motylami�
��Masz racj� � kiwn�� g�ow� Alek.
��Tymczasem g�sienice nie maj� tych k�opot�w, nie prze�ywaj� wi�c tego tragicznie. Faza g�sienic jest dla nich naturalnym i ograniczonym w czasie bytem. �yj� nadziej�, a niekiedy nadzieja mo�e znaczy� wi�cej ni� �ycie.
��Ty te� wiesz wi�cej, ni� wiedzie� powinna maszyna my�l�ca � mrukn�� Alek.�� Ciekawe do czego to doprowadzi?
��M�wi�c �do czego� masz na my�li �do jakiego uczucia�? � zapyta� ostro�nie Dirak.
��By� mo�e � powiedzia� zagadkowo Alek.�� Ale kim jest �o�?
��Zaraz si� dowiesz� Obydwie fazy istnienia s� u mieszka�c�w tej planety wyra�nie ograniczone czasem. Pierwsza faza � stadium g�sienic � trwa dok�adnie czterdzie�ci lat. Ten okres m�g�by by� d�u�szy lub kr�tszy, od dawna bowiem znaj� kod dziedziczno�ci. Ale w�a�nie czterdzie�ci lat uzna�y za okres najw�a�ciwszy, i to z wielu powod�w. Dok�adnie przy ko�cu tego okresu przeobra�aj� si� w poczwarki, a po dziesi�ciu miesi�cach z kokon�w poczwarek wykluwaj� si� motyle. Jak si� zorientowa�em, motyle pami�taj� swoj� przesz�o�� i nie s� jak�� now�, �wie�o zrodzon� indywidualno�ci�. G�sienice przeznaczy�y dla nich najpi�kniejsz� i najbardziej stabiln� pod wzgl�dem klimatycznym cz�� kontynentu � t� w�a�nie ko�o r�wnika. Same za� osiedli�y si� w surowszym klimacie ko�o ocean�w � i tu s� ich miasta, fabryki, ca�a ich techniczna cywilizacja. Motyle nie zajmuj� si� �adn� prac�. Jedyna ich po�yteczna dzia�alno�� to przed�u�anie gatunku. Ich �ycie erotyczne nie jest ograniczone do dwojga istot, nazwijmy to par� ma��e�sk�. U motyli mi�o�� rodzi si� �ywio�owo i czas jej trwania jest nieokre�lony. Jedyny ich obowi�zek wobec ca�ego spo�ecze�stwa sprowadza si� do znoszenia jaj w okre�lonych miejscach � o wszystko inne troszcz� si� g�sienice. Ale przyroda ukara�a motyle za to sielskie pr�nowanie. �yj� bardzo kr�tko � tylko dziesi�� lat.
��Dziesi�� lat pr�nowania to wcale niema�o � u�miechn�� si� Alek.
��A teraz wr��my do �osia � ci�gn�� Dirak.�� Jak ju� si� zorientowa�e�, czterdzie�ci lat to zbyt kr�tki okres, by mo�na by�o na odpowiednim poziomie utrzyma� t� dosy� skomplikowan� cywilizacj�. �eby to osi�gn��, stworzono rad�, kt�ra stoi na czele ca�ego spo�ecze�stwa. W sk�ad tej rady wchodzi dwudziestu najstarszych osobnik�w, a ka�dy z nich ma na imi� �o�. W j�zyku istot planety War s�owo ��o�� znaczy smutny. Rada Smutnych kieruje ca�ym spo�ecze�stwem, kt�rego jedynym celem jest szcz�cie osi�gane poprzez przeistaczanie.
��To nadzwyczajne � b�kn�� Alek.
��Ale oni tak nie s�dz� � powiedzia� Dirak.�� Tu� przed uko�czeniem czterdziestego roku �ycia, ka�dy z nich, je�li zosta� wybrany do Rady Smutnych, w sztuczny spos�b powstrzymuje sw�j rozw�j biologiczny. Cz�onkowie rady nigdy nie przeistocz� si� w poczwarki ani w motyle. Po letargu, trwaj�cym dziesi�� miesi�cy, budz� si� do �ycia znowu w postaci g�sienic. S� ofiarami odkupienia w�asnego spo�ecze�stwa. Nie maj� w�asnych cel�w, ani nadziei na szcz�cie. Odczuwaj� nie tylko smutek, ale i beznadziejno�� Jedynym ich celem jest opieka i troska o tak zwan� ni�sz� faz� w rozwoju ich spo�ecze�stwa�
��Cho� s� smutni i pozbawieni nadziei na szcz�cie, ja im jednak zazdroszcz� � powiedzia� cicho Alek.
��W�tpi� w to, czy jeste� w tej chwili zupe�nie, szczery, Alek � powiedzia� po d�u�szej chwili milczenia robot.�� Nie bez powodu Kazimierz uwa�a, �e bardziej �ywotnego cz�owieka od ciebie nie spotka� w swoim �yciu.
��A czy to ma jakie� znaczenie?
��Oczywi�cie, �e ma! Przecie� ty nie jeste� w stanie wyrzec si� niczego, nawet kury w rosole.
��Musz� ci powiedzie� � wyja�nia� Alek � �e zawsze w�tpi�em w sens tych cywilizacji na wy�szym poziomie rozwoju, kt�re nie mog� zrodzi� ani m�czennik�w, ani bohater�w.
��To niem�dre � powiedzia� Dirak.�� Ty naprawd� mnie zdumiewasz..
��Mo�e to i niem�dre � wzruszy� ramionami Alek � ale ja tak to widz�.
��Nawet �o� by si� z tob� nie zgodzi�, chocia� jest w pewnym sensie m�czennikiem, swoim spo�ecze�stwie�
��To jest �o� numer jeden?
��Tak. Zgad�e�.
��Ale kto ich wybiera?
��Domy�lasz si� chyba, �e wygl�da to nieco inaczej ni� w parlamencie. To jest w�adza, do kt�rej nikt nie d��y, bo nie przynosi �adnej korzy�ci, tylko smutek. I jedynie rada mo�e wybra� przysz�ego �osia z grona najzdolniejszych w r�nych dziedzinach nauki i techniki. Ka�dy z cz�onk�w rady, w chwili gdy przekroczy sto pi��dziesi�t lat, niezale�nie od swoich zas�ug dla spo�ecze�stwa, zostaje automatycznie wykluczony z rady, a wkr�tce potem, pozbawiony celu i sensu swego �ycia � umiera.
��Wydaje mi si� to okrutne � westchn�� Alek.�� Ale widocznie tak musi by�.
Alek przez chwil� si� zastanawia�, a potem powiedzia� tonem pro�by:
��Chcia�bym zobaczy� �osia�
��Jutro go zobaczysz � powiedzia� Dirak.�� Ale radz� ci, b�d� ostro�ny w rozmowie z nim. I staraj si� by� uprzejmy.
��Czy mo�esz mi powiedzie� dlaczego?
��Chyba powinienem od tego zacz��. Ot� �o� nie zgodzi� si�, bym poszed� do �azika. Chcia�em nawi�za� ��czno�� z Kazimierzem, ale na wszelki wypadek nie powiedzia�em mu o tym. Mimo to nie chcia� mnie pu�ci�. Wydaje mi si�, �e traktuj� nas tutaj troch� jak swoich je�c�w.
� �adna historia!
��Mo�e si� nas boj� i wol� wobec tego izolowa� nas od naszej bazy. I jeszcze co�, co ma niema�e znaczenie w naszej sytuacji. Wydaje si� im, �e przybyli�my tu rakiet�, nie wiedz�, �e wok� planety War kr��y nasz statek. A ja nie powiedzia�em im prawdy.
Alek popatrzy� na niego z zainteresowaniem.
��S�owo honoru, Dirak, nie wiedzia�em, �e jeste� sk�onny do k�amstwa.
��Zdolny jestem do wszystkiego, je�li w gr� wchodzi twoje bezpiecze�stwo. I dlatego uwa�am, �e podczas rozmowy z �osiem dobrze by by�o, gdyby� si� postara� rozwia� wszystkie jego w�tpliwo�ci.
��My�l� � powiedzia� po chwili milczenia Alek � �e z istot� smutn� zawsze mo�na si� dogada�. Tylko z takim, kt�ry nie jest w stanie nic odczu�, nie��� przy ostatnich s�owach Alek nagle si� zaj�kn��, ale Dirak niczym si� nie zdradzi�, �e zrozumia� te s�owa, �e odczyta� je jako aluzj� pod swoim adresem.
Alek nagle zmieni� temat.
��Dok�adnie za czterdzie�ci pi�� sekund przynios� mi kolacj� � powiedzia� patrz�c na zegarek.�� Te g�sienice s� naprawd� diabelnie punktualne.
��I ja r�wnie� odnios�em takie wra�enie � stwierdzi� rzeczowo robot.
Teraz obydwaj umilkli. Alek poczu� orze�wiaj�cy, s�ony zapach oceanu. Wieczorem ten zapach stawa� si� bardziej intensywny. S�o�ce zasz�o i dziwaczny las pogr��y� si� w puszystym mroku. O tej porze dnia zdawa� si� straszliwie osamotniony i smutny. Alek cicho westchn��.
��Wiele bym da� za to, gdybym m�g� zobaczy� sarn�. Zreszt� niechby to by�a nawet zwyk�a koza�
Dirak nie odpowiedzia�. Patrzy� teraz w g��b tarasu. W ich kierunku pe�z�a zielona g�sienica, wolno popychaj�c przed sob� stolik na k�kach.
Otworzy�y si� przed nimi drzwi. Weszli do ogromnej sali, kt�rej sklepienie b��kitne, arkadowe, przypomina�o niebo. Tutaj r�wnie� nie by�o mebli. Sala sprawia�a jednak wra�enie wyj�tkowo opustosza�ej, a r�wnocze�nie by�o w niej co� uroczystego. W g��bi, oparty o metalow� ram�, czeka� na nich �o�. Alek przyjrza� mu si� z zainteresowaniem. Szare w�ochate oblicze starca wyda�o mu si� dobroduszne, cho� spojrzenie jego by�o skupione i przenikliwe.
��Przygotowa�em wam niespodziank� � powiedzia� �o� i wskaza� w kierunku �ciany.�� Wy to nazywacie sto�kiem?
Dirak t�umaczy� niezwykle szybko, prawie r�wnocze�nie z �osiem sko�czy� zdanie. Alek dopiero teraz zauwa�y� jaki� przedmiot. Oczywi�cie zupe�nie nie przypomina� sto�ka, ale od biedy mo�na by�o na nim siedzie�. Alek podszed� bli�ej i ostro�nie na nim usiad�. �o� ca�y czas patrzy� na niego uwa�nie nieruchomym spojrzeniem.
��Chcia�bym ci zada� kilka pyta�, Alek � powiedzia�. � A potem ja ci odpowiem na twoje pytania.
��S�ucham!
��Dirak m�wi� mi, �e u ludzi na planecie Ziemia wyst�puj� r�wnocze�nie pierwiastki rozumowe i uczuciowe Czy uwa�asz, �e �ycie ich jest przez to doskonalsze?
��Trudno mi na to pytanie odpowiedzie�. Dosy� powierzchownie pozna�em wasz �wiat. Wydaje mi si� jednak, �e jest oparty na rozs�dnych, zgodnych z natur� zasadach.
��Mimo wszystko chyba masz ju� wyrobiony s�d w sprawach najwa�niejszych.
��Mog� tylko stwierdzi�, �e z mojego punktu widzenia indywiduum, u kt�rego wyst�puj� obydwa pierwiastki, jest osobnikiem pe�nowarto�ciowym, je�li nie dla w�asnego spo�ecze�stwa, to przynajmniej dla siebie.
��Jak to nale�y rozumie�? � prze�o�y� pytanie �osia Dirak, a od siebie doda�: � Uwa�aj, Alek!
Alek zorientowa� si�, �e Dirak go przed czym� ostrzega, ale przed czym � nie wiedzia�.
��To zupe�nie proste � ci�gn��. � Jeden plus jeden daje dwa.
��Ten spos�b my�lenia jest dosy� uproszczony � powiedzia� �o�. � W�giel plus tlen daj�, je�li si� nie myl�, trucizn�.
��Przyznaj�, �e wybra�em niefortunny przyk�ad � powiedzia� Alek.�� Ale na pewno pozytywnym zjawiskiem jest fakt, �e dzi�ki owej dwoisto�ci natury cz�owieka jego �ycie duchowe jest bogatsze i intensywniejsze.
��Tak, to prawda � zgodzi� si� �o�. � Ale czy intensywno�� �ycia duchowego nale�y uwa�a� za co�, co jest najwa�niejsze, co ma przewag� nad innymi zjawiskami? Czy nie wa�niejsze od intensywno�ci prze�y� s� harmonia wewn�trzna i jedno�� �ycia duchowego?
��Chcia�em tylko powiedzie�, �e r�wnoczesne wsp�istnienie dw�ch pierwiastk�w w naturze ludzkiej powoduje, �e wzajemnie si� one uzupe�niaj�, wzbogacaj� i wype�niaj� wewn�trzn� tre�ci�. Indywiduum pozbawione jednego z tych dw�ch pierwiastk�w jest w istocie p�indywiduum.
��Tak, teraz ju� poj��em tw�j punkt widzenia � powiedzia� w zamy�leniu �o�. � A wi�c uwa�asz, �e na planecie War �yj� p�istoty. (�Uwa�aj, Alek� � zn�w doda� od siebie Dirak.)
Dopiero teraz Alek zauwa�y�, ku czemu zmierza rozmowa.
��Ale� nie, wybacz, wcale nie to mia�em na my�li!�� zaprotestowa�. � Wasze spo�ecze�stwo by� mo�e jest doskonalsze i zorganizowane na bardziej naturalnych zasadach ni� nasze� Ale czy nie �a�ujesz niekiedy, �e jeste� pozbawiony mo�liwo�ci odczucia pi�kna, bogactwa prze�y�, tego wszystkiego, co dane jest motylom?
��Rozumiem, o co ci chodzi. Ale w ko�cu ka�dy najzwyklejszy obywatel naszej planety mo�e tego szcz�cia dost�pi� i to w postaci tak czystej, �e wy nie jeste�cie w stanie nawet sobie tego wyobrazi�.
��Na pewno masz racj� � powiedzia� z wahaniem Alek.
��Zastan�w si� przez chwil� � podj�� zn�w rozmow� �o�. M�wi� jakby z wi�kszym o�ywieniem.�� Czy� kolejne pojawianie si� ka�dego z tych pierwiastk�w nie �wiadczy o wi�kszej celowo�ci? Egzystuj� wtedy w czystej postaci, nie przeszkadzaj� sobie wzajemnie, a co za tym idzie, przejawiaj� si� z wi�ksz� si��.
��To nie takie proste � nie ust�powa� Alek.�� My na przyk�ad d��ymy do tego, by nasze najbardziej warto�ciowe uczucia wp�ywa�y dodatnio na nasz umys�, a z kolei umys� kontroluje uczucia, pog��bia je, u�ycza im swojej przenikliwo�ci.
��To nie jest odpowied� wnikaj�ca w istot� rzeczy � przerwa� mu �o�. � Ta sama zale�no�� istnieje i u nas, chocia� elementy, o kt�rych m�wimy, pojawiaj� si� kolejno, etapami. Gdyby nie by�o tej zale�no�ci, �ycie duchowe motyli by�oby niezwykle prymitywne.
��Wierz mi, nie mam zamiaru udowadnia�, kt�ry z naszych dw�ch �wiat�w jest lepszy. Skoro obydwa stworzy�a natura, nie mog� by� one niezgodne z natur� i pozbawione sensu. Ale nie mog� te� by� doskona�e. Ka�dy z nich musi dopiero szuka� tej doskona�o�ci zgodnie z prawami swojego rozwoju.
��Tak, to prawda � zgodzi� si� �o�, a Dirak doda�: �Teraz uda�o ci si� wyj�� z opresji�. � Wydaje mi si� � powiedzia� �o� jakby serdeczniejszym tonem � �e wasze spo�ecze�stwo napotyka w swoim rozwoju na wi�ksze trudno�ci ni� my. Obydwa pierwiastki bowiem nie tylko si� r�ni�, ale te� niezwykle silnie przejawiaj� t� swoj� odr�bno��. Nieuniknione jest wobec tego d��enie ka�dego z tych pierwiastk�w do przewagi nad tym drugim. To, �e staracie si� doprowadzi� do harmonijnego wsp�istnienia i kontaktu mi�dzy nimi, wydaje mi si� trudnym zadaniem.
��I tak jest naprawd� � powiedzia� Alek.�� Ale czy w naszym �wiecie istnia�by jaki� rozw�j, gdyby nie te dwie sprzeczno�ci, kt�re dzia�aj� jak bodziec?
��A je�li si� wzajemnie wykluczaj�?
��Nawet je�li tak jest� Mimo wszystko staj� si� podniet� do rywalizacji i post�pu. Ale obecnie sytuacja w naszym �wiecie jest inna�
��Chcesz powiedzie�, �e rozum ust�pi� miejsca uczuciom?
��Przeciwnie, wydaje mi si�, �e rozum z natury swej jest nieust�pliwy i bardziej agresywny. I w�a�nie kilka jego powa�nych osi�gni�� w historii rozwoju naszego spo�ecze�stwa by�o dowodem na to, �e pozostawienie go samego na placu boju jest straszliw� omy�k�.
��Ziemianie z natury swej ulegaj� emocjom, s� zuchwali, �ywotni i silni. Rozum chyba ma niewiele do powiedzenia.
��A dlaczego tak uwa�asz?�� spyta� z ciekawo�ci� Alek.
��Jak si� zorientowa�em, nale�ycie do gatunku zwierz�t drapie�nych�
Alek popatrzy� na niego ze zdziwieniem.
��A to dlaczego?
��Nadal jecie mi�so zwierz�t. Na naszej planecie tylko drapie�niki w czasach przedhistorycznych �ywi�y si� mi�sem�
��To jeszcze o niczym nie �wiadczy � zmiesza� si� Alek.�� Ten fakt nie mo�e mie� znaczenia dla rodu ludzkiego, kt�ry ma za sob� tak d�ugi okres rozwoju historycznego.
��Dowolna interpretacja � powiedzia� �o� z ironi�. � Nawet najd�u�szy okres rozwoju zostaje zakodowany w genach przekazuj�cych cechy dziedziczne. W przeciwnym razie jak wyja�ni� takie zjawiska, jak wojny, rewolucje, wzajemne wyniszczanie si� Przecie� to trwa�o u was ca�e wieki. Sk�pana we krwi historia waszego rozwoju, na kt�r� niema�y wp�yw mia� wasz spos�b od�ywiania si�, musia�a nada� odpowiednio silne zabarwienie waszym prze�yciom emocjonalnym. A w zwi�zku z tym trudno oczekiwa�, by tego rodzaju uczucia mog�y wsp�istnie� z czystym, nie ulegaj�cym nami�tno�ciom rozumem�
Alek stwierdzi� ze zdumieniem, �e s�owa �osia go dra�ni�. Czy�by cz�owiek � g�sienica mia� racj�? Czy te� chce po prostu sprowokowa� go do niebezpiecznie szczerej wypowiedzi?
��Nie�atwo by�oby mi znale�� w tej chwili przekonywaj�ce dowody. Niestety, fakty wskazuj� na co� przeciwnego. W ostatnim okresie borykali�my si� na naszej planecie z problemem, kt�ry polega� nie na tym, �e zbyt bujnie rozkwita�y w nas uczucia, ale przeciwnie � stwierdzili�my ich zanikanie. I wbrew wszelkim waszym przypuszczeniom twierdz�, �e nasze spo�ecze�stwo jest bardziej humanitarne od waszego. Nigdy nie niszczyli�my �adnych przejaw�w �ycia na naszej planecie. �yj� u nas na wolno�ci tysi�ce dzikich i oswojonych zwierz�t�
��Po to, by�cie mogli je zabija�? �eby�cie nie wyszli z wprawy w swoim pi�knym, starym rzemio�le?
��Nie, tak wcale nie jest. To prawda, �e zabijamy niekt�re zwierz�ta. Ale r�wnocze�nie zak�adamy ogromne rezerwaty, do kt�rych cz�owiek w og�le nie ma prawa wej��.
��Mi�dzy innymi niszczycie g�sienice i motyle�
��Wybacz! Na naszej planecie nie s� one istotami rozumnymi, to s� po prostu owady. Zreszt� to nieprawda, �e je niszczymy. Cho� g�sienice powoduj� du�e szkody w naszych lasach, zachowujemy je ze wzgl�du na pi�kno motyli, kt�rych widok sprawia tak� rado�� naszym dzieciom.
��Szkoda, �e nie przywie�li�cie cho�by jednego z nich � powiedzia� z zadum� �o�. � By�oby to niezwykle interesuj�ce dla naszych uczonych�
��Nast�pnym razem nie zapomnimy.
��Chcecie nawi�za� z nami sta�y kontakt? (�Strze� si�, Alek!�)
��Cel naszej w�dr�wki jest tylko jeden: poznanie.�� Alek stara� si� teraz ostro�nie formu�owa� zdania.�� Ale je�li wy macie jakie� problemy i potrzebna by�aby nasza pomoc, na pewno jej nie odm�wimy.
��Dzi�kuj� � powiedzia� kr�tko �o�. � To jest w�a�nie to, co chcia�em wiedzie�. A teraz jestem do twojej dyspozycji.
Alek popatrzy� na niego uwa�nie.
��Przede wszystkim mam do was pro�b�. Pozw�lcie mi nawi�za� ��czno�� z naszym statkiem.
��Z kim chcesz nawi�zywa� ��czno��? Przecie� w statku, kt�ry opu�cili�cie, nikogo nie ma.
��Nie zrozumia�e� mnie. Nie chodzi mi o rakiet�, kt�ra tutaj wyl�dowa�a. Mam na my�li kosmiczny statek fotonowy. Ten statek kr��y przez ca�y czas wok� waszej planety. Um�wili�my si� z cz�onkami za�ogi, �e ka�dego dnia b�dziemy z nimi nawi�zywa� kontakt. Nasi towarzysze ju� si� pewnie o nas niepokoj�.
�o� przenikliwie popatrzy� na swego rozm�wc�.
��Naprawd� taki statek istnieje?
��Zadziwiasz mnie� Je�li mi nie wierzysz, zapytaj swoich uczonych. T� nasz� rakiet� mo�na przelecie� zaledwie z planety na planet�.
��A mo�e chcesz nawi�za� ��czno�� z Ziemi�?
��Czy to nie wszystko jedno?
��Dla nas nie�
��Nie rozumiem dlaczego� Czy�by�cie si� nas bali?
��Widocznie mamy swoje powody, i to dosy� wa�ne.
��Chcia�bym wiedzie� jakie?
��Chyba w tej chwili nie jeste� szczery � powiedzia� �o�. � Nie mo�esz nie zna� powod�w. A wi�c zacznijmy od tego, �e zabili�cie motyla. Od tysi�cy lat �aden motyl nie zgin�� gwa�town� �mierci�, Ten fakt mo�e wstrz�sn�� ca�ym naszym spo�ecze�stwem�
��A teraz ty b�d� szczery, �o�! Przecie� dobrze wiesz, �e to by�a pomy�ka. My�leli�my, �e motyl jest najzwyklejszym owadem. Nawet wy, mieszka�cy planety War, uwa�acie, �e t�pienie owad�w nie jest wcale przest�pstwem. Sami wyt�pili�cie miliony odmian.
��Tak, to prawda. Ale prawd� jest r�wnie�, �e zabili�cie motyla. Mieszka�cy naszej planety s� zaniepokojeni, a nawet przera�eni.
��Powinni�cie im wyja�ni�, �e to by�a pomy�ka. Ich zdrowy, zr�wnowa�ony umys� pojmie, jak by�o naprawd�.
��Niestety, nie tylko o to chodzi. Rada obawia si�, �e przylecieli�cie tu dlatego, �e waszej planecie grozi zag�ada. A wi�c szukacie innej, na kt�rej by�yby odpowiednie warunki klimatyczne. A kiedy znajdziecie tak� planet�, b�dziecie chcieli j� skolonizowa�. Mo�ecie na przyk�ad uzna� nas za istoty na ni�szym szczeblu rozwoju. Mo�ecie zniszczy� nas po to, by stworzy� warunki do rozwoju wy�szej cywilizacji. No i nie bez znaczenia jest fakt, �e rozum wasz mo�e ulec wp�ywem nie znanych nam uczu�.
Alek zamy�li� si� g��boko.
��Trzeba przyzna�, �e wszystkie wasze obawy s� nie pozbawione podstaw � powiedzia� wreszcie.�� Ale w naszym przypadku s� zupe�nie bezprzedmiotowe. Nie znacie naszego �wiata i jego humanitarnych zasad. Ka�de nasze wyja�nienie b�dziecie traktowa� jak k�amstwo. Mimo to, prosz�, �eby� mi uwierzy� � nie mamy zamiaru kolonizowa� waszej planety�
��A je�li Rada nie uwierzy? Nie zapominaj, �e sprawa jest wielkiej wagi, chodzi o nasze istnienie.
��Rada powinna uwierzy�. To jest dla was najlepszym wyj�ciem. Je�li b�dziecie starali si� nas zatrzyma�, czy te� zechcecie pozbawi� nas �ycia, nasi towarzysze nie puszcz� tego p�azem.
��Jak mam to rozumie�? � spyta� �o�.
��Wystarczy, by nasz statek przelecia� nisko nad wasz� planet�, a wszystko zostanie obr�cone w popi�.
��Czy mam to traktowa� jak gro�b�, czy te� jak zwyk�y szanta�?
��Ani jedno, ani drugie, �o�. Przybyli�my do was z przyjaznymi zamiarami, a nie po to, by wyrz�dzi� wam jak�kolwiek krzywd�. Ka�dy, nawet najmniejszy przedmiot, kt�ry zabierali�my z sob� na wasz� planet�, by� uprzednio dok�adnie odka�ony. Na pewno sprawdzili�cie ju� w laboratorium nasze rzeczy, a tak�e po�ywienie, i wiecie, �e m�wi� prawd�. Poza tym to, chyba oczywiste, �e jeden statek kosmiczny nie jest w stanie skolonizowa� ca�ej planety. W waszym interesie le�y to, �eby�my si� rozstali w zgodzie. Ale je�li nam nie wierzycie, przygotujcie si� po naszym odlocie do obrony. Wcze�niej ni� za trzydzie�ci dwa lata �wietlne nie mo�emy si� tu zjawi�, a na waszej planecie up�yn� w�wczas wieki.
Alek umilk�. �o� te� milcza�, zdawa� si� pos�pny i przygn�biony.
��Dzi�kuj� za szczero�� � powiedzia�. � Ja osobi�cie wierz� ci, ale decyzj� mo�e podj�� tylko Rada. Jutro dowiesz si�, jakie zaj�a stanowisko.
Wkr�tce si� rozstali. Alek i Dirak ruszyli do wyj�cia d�ugim korytarzem.
��S�dz�, �e stary jest po naszej stronie � powiedzia� Dirak.
��Dlaczego?�� u�miechn�� si� Alek.
��Twoje argumenty by�y nadzwyczaj logiczne, a to s� istoty rozumne, wi�c na pewno te argumenty trafi� im do przekonania. Nie musimy si� obawia�, �e b�d� dzia�a� pod wp�ywem emocji�
Ekran rozja�ni� si� i Alek ujrza� przed sob� zaniepokojon� twarz Kazimierza.
��Alek!�� wykrzykn�� pilot.�� Co si� sta�o?
��Nic szczeg�lnego � powiedzia� Alek.�� Ju� jest wszystko w porz�dku. Mieli�my pewne k�opoty.
��Z motylami?
��Motyle przeobrazi�y si� w g�sienice. Chcesz je zobaczy�?
��Skoro nie mam innego wyboru � roze�mia� si� Kazimierz.
Przez d�u�sz� chwil� Kazimierz z zainteresowaniem wpatrywa� si� w obrazy na ekranie.
��Niez�a architektura � powiedzia�. � Wysokie drzwi! Czy g�sienice podczas chodzenia przyjmuj� postaw� pionow�?
��Zaraz zobaczysz. Ale te ich budynki maj� pewne mankamenty. Ot� schody na przyk�ad przypominaj� dzieci�ce zje�d�alnie. To nie lada wyczyn wej�� po czym� takim na drugie pi�tro.
��A to wasi gospodarze?�� zdumia� si� Kazimierz.
��Nie podobaj� ci si�?
��Brrr! Pewnie �ni� ci si� po nocach.
��Przy bli�szym poznaniu sprawiaj� nawet wra�enie sympatycznych. A poza tym maj� ogromn� zalet�. Mo�esz si� nie obawia�, �e na przyk�ad zaprosz� ci� do ta�ca. S� ca�kowicie g�uchonieme.
��Co� podobnego!�� Kazimierz z uwag� przygl�da� si� g�sienicom.�� Mo�e masz racj�. Mo�na si� do ich widoku przyzwyczai�. Badacze Alfagei byli w sytuacji o wiele gorszej ni� ty. Ale powiedz, Alek, co si� w�a�ciwie wydarzy�o?
��P�niej ci to powiem, w ka�dym razie teraz jeste�my w dobrych stosunkach. Prowadzimy nawet dyskusje filozoficzne.
��Na jaki temat?
��Stary jak �wiat, oczywi�cie.
��Alek, ty co� ukrywasz przede mn�. Gdzie jest Dirak?
��Mo�esz si� o niego nie obawia�. Zachowa� pe�n� sprawno��. Gospodarze pocz�tkowo traktowali nas jak swoich je�c�w, ale teraz jeste�my ju� wolni. Pod jednym warunkiem � �e udowodnimy istnienie statku.
Z�y grymas wykrzywi� twarz pilota.
��To �aden problem�
��Kazimierzu, b�agam ci�, nie r�b g�upstw. Do ciebie mam tylko jedn� pro�b�. Dzi� o jedenastej wieczorem wypu�� rakiet� sygnalizacyjn�.
��Czy jeste� pewien, �e nic ci nie grozi?�� zapyta� pilot.
��Jestem pewien, stary.
��Jak d�ugo jeszcze zostaniesz na planecie?
��My�l�, �e nie wi�cej ni� dziesi�� dni.
��Mimo wszystko uprzed� ich, �e je�li co� si� stanie z wami, rozbij� t� planet� jak ba�k� mydlan��
��Nie wiedzia�em, �e jeste� taki krwio�erczy � u�miechn�� si� Alek.�� Ale powiedz co� o sobie. Jak si� czujesz?
��C� ci mog� powiedzie� � wzruszy� ramionami Kazimierz.�� Nudz� si� straszliwie� Mam ochot� w��czy� Diraka, �eby mie� do kogo otworzy� usta.
��Niez�a my�l, ale nie zapomnij go schowa�, jak wr�cimy na statek.
��Dlaczego?
��Jakby ci to powiedzie� Wydaje mi si�, �e Dirakowi numer jeden b�dzie przykro, kiedy zobaczy swoje drugie ja.
Kazimierz roze�mia� si�.
��Nic si� nie zmieni�e�, fantasto � powiedzia�. � Nie zapomnij pozdrowi� Diraka. Mo�e towarzystwo tych g�sienic spowodowa�o, �e obudzi�y si� w nim jakie� uczucia�
��Bagrationow nie wyklucza� takiej mo�liwo�ci� Ja ju� musz� i��, ale od dzisiaj b�dziemy w sta�ym kontakcie.
��Zaprosili ci� na bankiet?
��Chwa�a Bogu, to mnie omin�o. W ich menu nie ma niczego innego poza chlorofilem, a niekiedy i ten chlorofil jest sztuczny.
��No to ci nie zazdroszcz�!
��Do widzenia, Kazimierzu!
Ekran zgas�.
Alek siedzia� na mi�kkim sto�ku bez oparcia i zastanawia� si�, jak si� to dzieje, �e ludzka �wiadomo�� tak szybko przystosowuje si� do najbardziej niezwyk�ych sytuacji. Obecnie wszystko, co go otacza�o, wydawa�o mu si� naturalne, przesta�o go dziwi�. Nawet w�ochate oblicze �osia przypomina�o mu twarz ludzk�. Mimo to nie m�g� powstrzyma� si� od u�miechu, kiedy prezydent planety War z niezwyk�� zr�czno�ci� pocz�� wspina� si� po pionowej �cianie w kierunku umieszczonej pod samym sufitem szafki bibliotecznej. Wkr�tce r�wnie szybko znalaz� si� na dole nios�c w przednich ko�czynach metalow� p�yt� przypominaj�c� grawiur�.
��To jest wizerunek pierwszego �osia na naszej planecie. Nazywano go �o� Filozof.
Alek popatrzy� na niego zdziwiony.
��Dirak m�wi� mi, �e taka nauka jak filozofia u was nie istnieje.
��To prawda. Obecnie jej nie ma. Przed trzystu laty skasowano j� na mocy specjalnego dekretu.
��Trudno by�oby nazwa� ten fakt potwierdzeniem wolno�ci my�li.
��Nie wiem, co w�a�ciwie rozumiecie pod s�owem wolno��. Dla nas, najog�lniej to ujmuj�c, wolno�� to brak przymusu.
��Zgadza si�, mniej wi�cej o to mi chodzi�o.
��U nas nie ma przymusu. U nas ka�da jednostka ma zagwarantowan� wolno�� w granicach okre�lonych przez prawa i tradycj�.
��My troch� szerzej rozumiemy poj�cie wolno�ci. Nie przeszkadzamy ludziom my�le�, c� chc�. Mog� wypowiada� swoje my�li, mog� je zapisywa�.
��Nie wiem, czy to s�uszne � zastanawia� si� �o�.
��Ciekaw jestem, z jakiego powodu skasowali�cie filozofi�?
��Okaza�a si� niepotrzebna. Nasza filozofia chcia�a odkry� prawa rozwoju, a tymczasem wyprzedzi�a j� nauka. A je�li chodzi o g��wny cel i prawa, do kt�rych nale�y si� stosowa�, uznali�my, �e to nie mo�e by� nic innego, ni� to, co nam podsuwa natura. Dlatego g��wnym naszym celem jest rozw�j jednostki d���cej od stadium ni�szego do wy�szego.
��Tak, to jest jasne i proste!�� mrukn�� Alek.�� Ale mimo wszystko przypuszczam, �e by�y te� inne pogl�dy na ten temat.
��Oczywi�cie � przyzna� �o�. � Szczeg�lnie popularna by�a szko�a monist�w, kt�rzy bronili pogl�d�w przypominaj�cych wasze pogl�dy. Uwa�ali, �e natura istot rozumnych powinna by� jednorodna i niepodzielna, �e wszelkie nauki powinny d��y� do tego, by zapewni� jej t� jednorodno��. Monist� by� r�wnie� jeden z naszych s�awnych filozof�w, nazywano go Ciemnoniebieski. Zaraz ci go poka��.
�o� znowu wspi�� si� na p�ki i po chwili zni�s� na d� cienk� ksi��eczk�, wydrukowan� na jakim� niezwyk�ym papierze. Na stronicy tytu�owej by�a fotografia, kt�ra przyci�gn�a wzrok Alka.
��Ten cz�owiek nie by� pozbawiony uczu� � powiedzia� w zamy�leniu.
��By� mo�e � zgodzi� si� po chwili wahania �o�. � Umys� mia� niespokojny, buntowniczy�
��Czy m�g�by� mi co� z tej ksi��ki przeczyta�?
�o� z wyra�nym oci�ganiem otworzy� ksi��k� na pierwszej stronicy.
�Dok�d d��ysz, �lepe stworzenie?� � zacz�� wolno.�� �Do jakiego mrocznego morza sp�ywaj� strumienie twoich �ycze�? Nie masz oczu, nie widzisz cud�w wok� siebie. Nie masz uszu, nie s�yszysz g�osu prawdy. B��kitne lody na biegunach na zawsze zmrozi�y ch�odem twoje serce. Komu potrzebny jest tw�j zimny rozum? Komu s�u�� twoje martwe r�ce? Wszystko, co tworzysz, jest smutkiem i nonsensem!�
�o� raptem przerwa�.
��Ale to przecie� nie jest filozofia!�� wykrzykn�� Alek.�� To jest poezja.
��Nie, to nie jest poezja � powiedzia� z niezadowoleniem �o�. � To po prostu s� my�li, zuchwa�e i nieuzasadnione� Poezj� mog� tworzy� tylko motyle!
��Czy m�g�by� mi pokaza� co� z poezji motyli?
�o� spojrza� na niego z oburzeniem.
��Tego si� nie zapisuje � powiedzia�. � To jest zabronione.
��Zabronione? Dlaczego?
��Dziwi� si�, �e tego nie rozumiesz. Poezja motyli jest dla nas niedost�pna, jest doskonalsza od nas i naszych umys��w. Skoro nie mamy mo�liwo�ci jej percepowa�, nasze zainteresowanie poezj� by�oby dla niej profanacj�.
��Wobec tego czym jest w istocie poezja?
��Poezja to pi�kno � powiedzia� z przekonaniem �o�.
��I natura to pi�kno�
��To nie to samo. Poezja jest wyra�eniem pi�kna stosunku motyli do natury, wyra�eniem pi�kna ich stosunku do mi�o�ci. Nie wiem, czy uda mi si� to w�a�ciwie sformu�owa�. Poezja jest zmaterializowanym odbiciem tego, co si� dzieje w ich duszy. Poezja to kwanty ich duchowego promieniowania, ich niepoj�tego dla nas szcz�cia�
Alek milcza�.
��Czy ta poezja nie jest wobec tego pozbawiona my�li?�� zapyta� ostro�nie.
��Oczywi�cie, �e nie.
��To sk�d si� one bior�?
��My�li motyli rodz� si� z wiedzy, kt�r� zdoby�y w swoim poprzednim istnieniu. Ale s� to ju� my�li przenikni�te �wiat�em, ich g��bia z pewno�ci� jest niezmierzona�
Dirak niespokojnie popatrzy� na zegarek.
��Ju� czas, �eby�my ruszali � powiedzia�.
Wszyscy trzej wyszli na p�aski dach rezydencji. Ocean by� blisko, do o�wietlonej przystani przycumowa�y statki szerokie i p�askie jak ��wie. �wiec�ce fosforem, podobne do smuk�ych wie� d�wigi wy�adowywa�y jak�� galaretowat� mas�, kt�rej w ciemno�ci nie mo�na by�o rozpozna�. Zapach soli i jodu wydawa� si� tego wieczoru silniejszy ni� zwykle.
��To s� wodorosty morskie � powiedzia� Dirak.�� Otrzymuj� z nich chlorofil.
Alek jakby go nie s�ysza�.
��Czy b�d� m�g� dosta� od was ksi��k� Ciemnoniebieskiego?�� zwr�ci� si� do �osia.
��Nie, nie wolno jej popularyzowa�.
��Nie wolno na planecie War, ale nie na dalekiej, nieznanej Ziemi.
��I tak wiele z naszych nauk poznali�cie�
��Ja chcia�bym przekaza� ludziom my�li, �o�, nie nauki. Teraz ju� nikt z nas nie umia�by powiedzie�, jakie dziedziny nauki mog�y si� na Ziemi rozwin��, a my�li�
��Popatrz!�� wykrzykn�� Dirak.
Spojrzeli w g�r� na czarne niebo. W pobli�u zenitu b�ysn�� ob�ok i szybko zacz�� si� rozrasta�. Wygl�da� jak prze�roczysta fioletowa meduza. Po kilku minutach sta� si� zupe�nie przejrzysty tak, �e wida� by�o prze�wiecaj�ce przez niego gwiazdy. Alek ukradkiem popatrzy� na �osia, jego oblicze jakby rozja�ni�o si� pod wp�ywem niezwyk�ych, zakazanych my�li.
��To pi�kne, prawda?�� cicho spyta� Alek.
��Tak, pi�kne � powiedzia� �o�.
Cz�owiek u�miechn�� si� w milczeniu.
Stali na brzegu jeziora In, w pobli�u srebrzystego korpusu rakiety. Polana zdawa�a si� b��kitna od motyli. Znowu d�wi�cza�a muzyka, jezioro dr�a�o jak �ywa istota, las planety War pyszni� si� jaskrawymi barwami kwiat�w. �o� rozmawia� z Alkiem, a Dirak, jak zawsze, t�umaczy� ich s�owa. �o� s�ucha� z wyrazem skupienia, uwa�nie, ale trudno by�o si� domy�li�, co naprawd� s�dzi. Jak zawsze motyle by�y niespokojne i podniecone, dr�a�y jak powierzchnia jeziora, t�czowa�y kolorami jak las. Tylko oblicze Diraka by�o oboj�tne, patrzy� w kierunku rakiety.
Nagle muzyka ucich�a. Motyle zatrzepota�y skrzyd�ami i w powietrzu zn�w rozleg�y si� d�wi�ki ciche i b�agalne. Ale magnetofon milcza�. Alek poda� go Dirakowi.
��Podoba ci si�, prawda?�� zapyta� �osia.
��Wydaje mi si�, �e mnie zrozumia�e� � powiedzia� w zamy�leniu prezydent planety War.
��Masz racj� � u�miechn�� si� Alek.�� Zrozumia�em, �e niekiedy bywasz naprawd� smutny� ale nigdy nie jeste� nieszcz�liwy.
Spojrzenie �osia nie zdradza�o jego uczu�.
��Ale ty nie jeste� szcz�liwy � powiedzia�. � Cho� masz umys� i serce� Powiedz, czego by� jeszcze chcia�?
��Utraci�em ludzi.
��Przecie� wracasz do nich.
��Wydaje mi si�, �e ci, kt�rych tam zastan�, b�d� mi zupe�nie obcy.
��Przypominasz mi Niebieskiego � powiedzia�. � Ciemnoniebieskiego� Przynios� ci jego ksi��k�
�o� pozosta� na brzegu jeziora. Rakieta lekko �lizga�a si� po g�adkiej powierzchni, potem jej ruch stawa� si� coraz szybszy, mi�kkie fale obryzgiwa�y �osia. I przyszed� moment, �e wystrzeli�a w g�r� i jak srebrna strza�a wbi�a si� w b��kitne cia�o nieba. Jeszcze tylko kilka chwil, i zn�w poch�onie ich wspania�a i straszna pustynia, w kt�rej nie b�dzie nic, tylko gwiazdy i mrok.
BILENKIN DYMITR, ur. w 1933 r., radziecki geolog geochemik. Od 1959 r. zajmuje si� publicystyk� naukow�, wyda� wiele ksi��ek popularnonaukowych. Pierwszy zbi�r jego opowiada�,
BU�YCZOW KIRY�, radziecki uczony, kandydat nauk historycznych, autor szeregu monografii i ksi��ek popularnonaukowych. Od 1965 r. zajmuje si� r�wnie� tw�rczo�ci� fantastycznonaukow�. Jego ksi��kowym debiutem by�a wydana w 1970 r. powie�� dla dzieci
CHRUSZCZEWSKI CZES�AW, ur. w 1922 r. w Warszawie, dramaturg, prozaik i publicysta. Jest autorem ponad stu s�uchowisk radiowych, kilkunastu widowisk telewizyjnych oraz libretta do opery o tematyce fantastycznonaukowej. Wyda� nast�puj�ce ksi��ki:
COLIN VLADIMIR, pisarz rumu�ski, publicysta, t�umacz. Za powie�� fantastycznonaukow�
CS�RNA JOZSEF, pisarz w�gierski, ur. w 1899 r. Pierwsz� ksi��k�
FEKETE GYULA � powie�ciopisarz i dramaturg w�gierski, ekonomista z wykszta�cenia. W�r�d bogatej tw�rczo�ci prozatorskiej najwi�ksz� popularno�� zdoby�a powie��
FIA�KOWSKI KONRAD, ur. 1939 r., profesor na Wydziale Elektroniki Politechniki Warszawskiej, zajmuj�cy si� r�wnie� tw�rczo�ci� literack�. Debiutowa� opowiadaniami drukowanymi w 1956 r. na �amach �Dooko�a �wiata� i �M�odego Technika�, pierwszy zbi�r pt:
HERN�DI GYULA, ur. 1926, jeden z najbardziej dyskutowanych wsp�czesnych pisarzy w�gierskich. Debiutowa� w 1959 r. zbiorem nowel
HOBANA ION, ur. 1931, prozaik i krytyk rumu�ski, zajmuj�cy si� g��wnie literatur� fantastycznonaukow�, absolwent Wydzia�u Filologii Uniwersytetu w Bukareszcie. Ma w swoim dorobku siedem powie�ci i kilka opracowa� krytycznych. Za prac�
LEM STANIS�AW, ur. 1921 r., pisarz i eseista, lekarz z wykszta�cenia. Jego debiut w dziedzinie fantastyki naukowej, powie��
NESVADBA JOSEF, ur. w 1926 r. w Pradze, lekarz z wykszta�cenia. Debiutowa� w 1946 r. jako t�umacz poezji i prozy angielskiej (przek�ady z Colleridge�a). Pierwszy zbi�r opowiada� z dziedziny fantastyki naukowej
SCHNEIDER ROLF, ur. 1932, prozaik, autor s�uchowisk radiowych i widowisk telewizyjnych. Jeden z najwybitniejszych pisarzy m�odego pokolenia w NRD. W 1962 r. otrzyma� nagrod� literack� im. Lessinga. Tendencje do fantastycznego i kreacjonistyczno � parabolicznego widzenia �wiata uwidoczni�y si� ju� w jego pierwszym prze�o�onym na j�zyk polski zbiorze �opowiada�
S�AWCZEW SWETOS�AW, pisarz bu�garski, lekarz z wykszta�cenia, autor wielu prac naukowych i popularnonaukowych. Debiutowa� w dziedzinie fantastyki naukowej w drugiej po�owie lat sze��dziesi�tych. Jest jednym z ciekawszych przedstawicieli m�odej fantastyki bu�garskiej. Opowiadanie
STRUGACCY ARKADIJ I BORYS; Arkadij (ur. 1925) jest z wykszta�cenia filologiem japonist�, jego brat Borys (ur. 1933) jest absolwentem Wydzia�u Mechaniczno � Matematycznego Uniwersytetu w Leningradzie. Zaliczani w poczet najwybitniejszych tw�rc�w SF w Zwi�zku Radzieckim, s� r�wnie� szeroko znani i t�umaczeni poza granicami kraju. Pierwsz� wsp�lnie napisan� przez nich ksi��k� jest wydana w 1959 r.
SZALIMOW ALEKSANDER, ur. w Leningradzie, geolog, doktor nauk przyrodniczych, autor wielu powie�ci i opowiada� fantastycznonaukowych. Od chwili debiutu ksi��kowego w 1962 r.
WE�INOW PAWE�, ur. 1914, jeden z najwybitniejszych wsp�czesnych pisarzy bu�garskich. Jest autorem wielu ksi��ek, ale fantastyk� naukow� uprawia od niedawna. Opowiadanie