Prze�o�y� z angielskiego Marek Wagner

Doktor Arnold Potterley by� profesorem historii staro�ytnej. Samo w sobie nie by�o to niebezpieczne. Dopiero fakt, �e wygl�da� jak profesor historii staro�ytnej, zmienia� do niego stosunek otoczenia.

Thaddeus Araman, kierownik katedry na Wydziale Chronoskopii, by� mo�e podj��by odpowiednie kroki, gdyby doktor Potterley by� w�a�cicielem wydatnej kwadratowej szcz�ki, oczu miotaj�cych b�yskawice, orlego nosa i szerokich bar�w.

Tymczasem po drugiej stronie jego biurka siedzia� potulny osobnik, kt�rego wyblak�e niebieskie oczy spogl�da�y rzewnie z obu stron sp�aszczonego guzikowatego nosa, a ma�a schludnie ubrana posta� wydawa�a si� nosi� nalepk� �flaki z olejem�, od ciemnych przerzedzonych w�os�w poczynaj�c i ko�cz�c na starannie wyczyszczonym obuwiu.

Araman spyta� uprzejmie:

��Czym mog� panu s�u�y�, doktorze Potterley?

Doktor Potterley odpar� �agodnym, stonowanym g�osem, kt�ry idealnie pasowa� do ca�ej jego osoby:

��Przyszed�em do pana, sir, poniewa� jest pan najwa�niejsz� osobisto�ci� w dziedzinie chronoskopii.

Araman u�miechn�� si�.

��No, nie jest to ca�kiem �cis�e. Nade mn� jest jeszcze �wiatowy Pe�nomocnik d/s Bada�, a nad nim Sekretarz Generalny ONZ. A nad nimi obydwoma, rzecz jasna, s� suwerenne narody �wiata.

Doktor Potterley potrz�sn�� g�ow�.

��Oni nie interesuj� si� chronoskopi�. Przyszed�em do pana, gdy� od dw�ch lat staram si�, by mi zezwolono na zastosowanie wejrzenia wstecznego � to znaczy chronoskopii � w zwi�zku z moimi badaniami nad staro�ytn� Kartagin�. Nie mog� uzyska� takiego zezwolenia. Przyznany mi fundusz badawczy jest w porz�dku. W moim sposobie rozumowania nie ma �adnych nieprawid�owo�ci, a�

��Pewien jestem, �e nie chodzi tu o nieprawid�owo�ci � odpar� uspokajaj�co Araman. Przerzuci� cienkie kopie w skoroszycie opatrzonym nazwiskiem Potterleya. Kopie by�y wykonane przez Multivac, kt�rego obszerna pami�� magazynowa�a wszelkie dane dotycz�ce wydzia��w. Po zapisaniu danych w pami�ci maszyny, kopie mog�y by� zniszczone, a nast�pnie odtworzone na zawo�anie w ci�gu kilku minut.

Podczas gdy Araman przewraca� kartki, Potterley ci�gn�� �agodnym, monotonnym g�osem:

��Musz� podkre�li�, �e jest to zagadnienie bardzo istotne. Kartagina to staro�ytny komercjalizm podniesiony do zenitu. Przedrzymska Kartagina by�a najbli�szym staro�ytnym odpowiednikiem przedatomowej Ameryki, przynajmniej co si� tyczy handlu, rzemios�a i businessu. Kartagi�czycy byli najodwa�niejszymi �eglarzami i odkrywcami przed pojawieniem si� Wiking�w, znacznie lepszymi ni� przereklamowani Grecy. Warto by pozna� Kartagin�, tym bardziej �e posiadane przez nas wiadomo�ci s� zaczerpni�te z dzie� jej najzacieklejszych wrog�w � Grek�w i Rzymian. Kartagi�czycy nigdy nie napisali nic w swej obronie, a je�li nawet, to pisma si� nie zachowa�y. W rezultacie stali si� pokazowymi czarnymi charakterami historii, chyba nies�usznie. Wejrzenie wsteczne mo�e sprostowa� to mniemanie.

Potterley m�wi� d�ugo i z przekonaniem.

��Musi pan zda� sobie spraw�, doktorze Potterley � przerwa� mu Araman, dalej wertuj�c kopie � �e chronoskopia, czy te� jak pan woli, wejrzenie wsteczne, jest procesem bardzo skomplikowanym.

Potterley zmarszczy� brwi.

��Przecie� ja prosz� tylko o pewne wybrane obrazy czas�w i miejsc, kt�re wska��.

Araman westchn��.

��Uzyskanie kilku obraz�w, czy cho�by nawet jednego, jest nies�ychanie subteln� sztuk�. To kwestia ostro�ci, uchwycenia odpowiedniego obrazu na wizji i zatrzymania go. To r�wnie� kwestia synchronizacji d�wi�ku, co ju� wymaga ca�kowicie niezale�nych obwod�w.

��Chyba m�j cel jest wystarczaj�co wa�ny, by usprawiedliwi� tak znaczny wysi�ek.

��Ale� oczywi�cie. Niew�tpliwie � odpar� szybko Araman. Negowa� wag� czyich� bada� by�oby niewybaczalnym pogwa�ceniem zasad dobrego wychowania.�� Musi pan jednak zrozumie�, ile czasu zabiera uzyskanie najprostszego bodaj obrazu. Poza tym do chronoskopu jest bardzo du�a kolejka, a jeszcze wi�ksza do Multivaca, kt�ry kieruje nami podczas manipulowania zespo�em przyrz�d�w steruj�cych.

Potterley poruszy� si� niespokojnie.

��Czy doprawdy nie mo�na nic zrobi�? Przez dwa lata�

��Kwestia pierwsze�stwa, sir. Przykro mi. Mo�e papierosa?

Historyk odskoczy� gwa�townie us�yszawszy t� propozycj� i rozszerzonymi oczami wpatrywa� si� w podsuni�t� mu paczk�. Araman, zdumiony, cofn�� paczk�, uczyni� gest jakby chcia� wyj�� z niej papierosa, rozmy�li� si� jednak.

Potterley wyda� westchnienie niek�amanej ulgi, gdy papierosy znikn�y z pola widzenia.

��Czy istnieje jaka� mo�liwo�� zrewidowania tej sprawy i przesuni�cia mnie na jedno z pierwszych miejsc w kolejce?�� zapyta�. � Nie wiem, jak to wyja�ni�

Araman u�miechn�� si�. Ludzie oferowali mu ju� pieni�dze w podobnych sytuacjach, co, rzecz jasna, nie przynosi�o rezultat�w.

��Decyzje w sprawie pierwsze�stwa s� przetwarzane za pomoc� komputera. Wykluczone, bym m�g� je samowolnie zmieni�.

Potterley podni�s� si� sztywno, prostuj�c drobn� posta�.

��A zatem do widzenia, sir.

��Do widzenia, doktorze Potterley. Szczerze �a�uj�. Wyci�gn�� do Potterleya r�k�, kt�r� tamten u�cisn�� kr�tko. Gdy historyk wyszed�, dzwonek naci�ni�ty r�k� Aramana sprowadzi� do pokoju jego sekretark�. Wr�czy� jej skoroszyt.

��Prosz� to od�o�y� ad acta � powiedzia�.

Gdy zn�w pozosta� sam w pokoju, u�miechn�� si� gorzko. Jeszcze jedna pozycja w jego dwudziestopi�cioletniej s�u�bie dla ludzko�ci. S�u�bie poprzez odmow�.

Zreszt� tego faceta �atwo si� by�o pozby�. Niekiedy trzeba si� ucieka� do akademickiej presji lub nawet wycofania dotacji.

Po pi�ciu minutach zapomnia� ju� o doktorze Potterley. Nawet p�niej, wracaj�c my�l� do tej rozmowy, nie pami�ta� �adnego pod�wiadomego sygna�u, kt�ry by go w�wczas ostrzeg� przed niebezpiecze�stwem.

W ci�gu pierwszego roku swej frustracji Arnold Potterley nie do�wiadczy� nic innego pr�cz w�a�nie � frustracji. W nast�pnym jednak frustracja ta zrodzi�a pomys�, kt�ry z pocz�tku przerazi� go, a potem zafascynowa�. Dwie rzeczy powstrzymywa�y go od przekszta�cenia pomys�u w czyn, lecz ani jedna nie uwzgl�dnia�a faktu, �e by� on nad wyraz nieetyczny.

Pierwsz� z nich by�a po prostu nadzieja, �e rz�d udzieli mu w ko�cu zezwolenia i nie b�dzie ju� musia� realizowa� swego pomys�u. Nadzieja ta rozwia�a si� ostatecznie po rozmowie z Aramanem.

Drug� by�a ponura �wiadomo�� w�asnej bezradno�ci. Nie by� fizykiem i nie zna� fizyka, kt�ry m�g�by mu pom�c. Wydzia� Fizyki na Uniwersytecie sk�ada� si� z ludzi maj�cych do dyspozycji poka�ne fur dusze i zag��bionych po uszy w swojej specjalno�ci. W najlepszym razie � nie chcieliby go wys�ucha�. W najgorszym � donie�li, �e uprawia intelektualn� anarchi�, co grozi�oby cofni�ciem podstawowej �kartagi�skiej� dotacji.

Tego nie m�g� ryzykowa�. Jednak�e tylko chronoskopia dawa�a mu mo�no�� kontynuowania pracy i bez dost�pu do niej by� nie mniej poszkodowany, ni� gdyby straci� dotacj�.

Na tydzie� przed rozmow� z Aramanem za�wita�a mo�liwo�� pokonania tej drugiej przeszkody, ale w�wczas nie zwr�ci� na ni� uwagi. Zdarzy�o si� to podczas jednej z herbatek grona profesorskiego. Potterley uczestniczy� w tych spotkaniach, poniewa� uwala� to za obowi�zek, a obowi�zki traktowa� bardzo serio. P�niej jednak zrozumia�, �e nie musi sili� si� na prowadzenie lekkiej konwersacji ani te� na zdobywanie nowych przyjaci�. Wypija� drinka lub dwa, wymienia� par� uprzejmo�ci z dziekanem lub kierownikami katedr, u�miecha� si� zdawkowo do innych i wychodzi� wcze�nie.

Tote� normalnie nie zwr�ci�by uwagi na m�odego m�czyzn�, kt�ry sta� na uboczu milcz�cy i z lekka onie�mielony. Nigdy by mu nie przysz�o do g�owy wszcz�� z nim rozmow�. A jednak splot okoliczno�ci spowodowa�, �e podczas ostatniego spotkania zachowa� si� ca�kowicie wbrew swej naturze. Z rana przy �niadaniu pani Potterley o�wiadczy�a ponuro, �e zn�w �ni�a jej si� Laurel. Tym razem by�a to Laurel doros�a, tyle �e z buzi� trzyletniego dziecka. Potterley pozwoli� wygada� si� �onie. By� czas, �e walczy� z jej ci�g�ym zaabsorbowaniem sprawami przesz�o�ci i �mierci. Rozmowy ani sny nie s� przecie� w mocy przywr�ci� im Laurel. Ale skoro dzia�a to na Caroline Potterley uspokajaj�co, czemu zabrania� jej �ni� i m�wi�?

Tego dnia jednak przyszed�szy na uczelni� poczu�, �e sam jest poruszony bredzeniem Caroline. Laurel doros�a! Ich jedyne dziecko, zmar�e prawie dwadzie�cia lat temu. Zawsze my�la� o niej jako o trzyletniej dziewczynce.

Dzi� natomiast pomy�la�: �Gdyby �y�a, mia�aby ju� prawie dwadzie�cia trzy lata�.

Zacz�� wyobra�a� sobie Laurel jako stopniowo dorastaj�c�. Nie bardzo mu si� to udawa�o.

Spr�bowa� raz jeszcze. Laurel robi�ca makija�. Laurel wybieraj�ca si� na randk� z ch�opakiem. Laurel � podczas ceremonii �lubnej!

A gdy zobaczy� m�odego m�czyzn� trzymaj�cego si� troch� z dala od dostojnego grona profesorskiego, przysz�a mu nagle do g�owy my�l i�cie w stylu Don Kichota � przecie� taki m�odzieniec m�g�by po�lubi� Laurel. Co wi�cej, mo�e ten w�a�nie m�odzieniec�

Laurel mog�aby go pozna� tu na uniwersytecie lub te� kt�rego� dnia na kolacji u nich w domu. Mogliby si� sob� zainteresowa�. Laurel z pewno�ci� by�aby �adna, a i m�odzieniec nie prezentowa� si� �le. Mia� szczup�� stanowcz� twarz, smag�� cer� i swobodne ruchy.

Ulotne marzenie prys�o, a Potterley wci�� jeszcze sta� gapi�c si� na m�odego m�czyzn�, nie jak na kogo� obcego, lecz na ewentualnego zi�cia, kt�rym m�g�by by�, gdyby� Spostrzeg� si� nagle, �e idzie w jego kierunku. By�a to nieomal forma autohipnozy.

Wyci�gn�� r�k�.

��Jestem Arnold Potterley z Wydzia�u Historii. Pan tutaj nowy, prawda?

M�odzieniec wygl�da� na nieco zdziwionego. Bawi� si� szklank�, przek�adaj�c jaz r�ki do r�ki.

��Moje nazwisko Jonas Foster, sir. Jestem nowym wyk�adowc� fizyki. Zaczynam w�a�nie od tego semestru.

Potterley kiwn�� g�ow�. � �ycz� panu mi�ego pobytu u nas i wielu sukces�w.

Na tym si� sko�czy�o. Potterley oprzytomnia� wreszcie, poczu� si� zak�opotany i odszed�. Spojrza� raz jeszcze przez rami�, ale z�udzenie powinowactwa znik�o. Rzeczywisto�� zn�w sta�a si� bardzo realna, a on by� z�y, �e pozwoli� si� op�ta� bredniom �ony.

W tydzie� p�niej, podczas rozmowy z Aramanem, ponownie nawiedzi�a go my�l o m�odym cz�owieku. Wyk�adowca fizyki. Nowy wyk�adowca. Czy� by� w�wczas g�uchy? Czy te� nast�pi�o kr�tkie spi�cie pomi�dzy jego uszami a m�zgiem? Lub mo�e by�a to automatyczna samokontrola wobec zbli�aj�cej si� rozmowy z kierownikiem katedry na Wydziale Chronoskopii?

Rozmowa zawiod�a i oto my�l o m�odym cz�owieku, z kt�rym zamieni� kilka s��w, wstrzyma�a Potterleya od dalszych nalega� o rozwa�enie jego pro�by. Nieomal pragn�� wyj��.

W drodze na uniwersytet, p�dz�c ekspresem auto�yro, prawie marzy� o tym, �eby by� przes�dnym. M�g�by w�wczas pociesza� si� my�l�, �e w tym przypadkowym spotkaniu, pozornie bez znaczenia, by� palec wszechwiedz�cego Losu.

�ycie akademickie nie by�o dla Jonasa Fostera nowo�ci�. D�uga i niepewna walk o doktorat z ka�dego zrobi�aby weterana. Przyczyni�a si� do tego i dodatkowa praca dydaktyczna w charakterze podoktoranckiego stypendysty.

Obecnie by� ju� wyk�adowc�. Godno�ci profesorskie sta�y przed nim otworem. Znalaz� si� w innego rodzaju zale�no�ci od profesor�w.

Po pierwsze � b�d� oni zabiera� g�os w sprawie przysz�ych awans�w. Po drugie � nie m�g� w tak wczesnym stadium gry stwierdzi�, kt�ry z cz�onk�w grona profesorskiego ma chody u dziekana lub nawet rektora uniwersytetu, a kt�ry ich nie ma. Nie widzia� siebie w roli uczelnianego polityka i by� pewien, �e wypad�by w niej bardzo n�dznie, po c� wi�c nadstawia� ty�ka wy��cznie w tym celu, by samemu sobie to udowodni�.

A teraz s�ucha� cz�owieka, kt�ry mimo zewn�trznego spokoju zdawa� si� w jaki� nieuchwytny spos�b emanowa� napi�cie. Nie kaza� mu zamilkn�� ani go nie wyrzuci� � a� pewno�ci� taki by� jego pierwszy impuls.

Pami�ta� Potterleya dobrze. Podszed� on do niego na herbatce (kt�ra zreszt� by�a piekielnie nudna), powiedzia� kilka s��w patrz�c na� szklanym wzrokiem, wreszcie oprzytomnia�, wzdrygn�wszy si� w widoczny spos�b i szybko si� oddali�.

W�wczas roz�mieszy�o to Jonasa, ale dzi��

By� mo�e Potterley rozmy�lnie stara� si� nawi�za� z nim znajomo�� lub raczej wywrze� na nim wra�enie sw� osobowo�ci� nieszkodliwego ekscentryka. By� mo�e sondowa� jego pogl�dy w poszukiwaniu jakich� chwiejnych punkt�w. Raczej powinni byli zrobi� to wcze�niej, nim go zaanga�owali. Niemniej jednak�

Mo�e Potterley m�wi� powa�nie, mo�e naprawd� nie u�wiadamia� sobie, co czyni. Ale m�g� te� zdawa� sobie z tego spraw�, m�g� by� po prostu niebezpiecznym �ajdakiem.

��No c� � mrukn�� Foster, aby zyska� na czasie, i wyci�gn�� paczk� papieros�w, zamierzaj�c pocz�stowa� Potterleya.

Historyk zareagowa� gwa�townie.

��Bardzo prosz�, doktorze Foster. �adnych papieros�w.

��Przepraszam � odpar� Foster zaskoczony.

��To ja bardzo przepraszam. Nie mog� znie�� dymu. Idiosynkrazja. Przykro mi.

By� blady jak p��tno. Foster schowa� papierosy, ale czuj�c g��d nikotyny wybra� najprostsze wyj�cie.

��Czuj� si� pochlebiony, �e zwr�ci� si� pan do mnie o rad� i w og�le w tych sprawach, doktorze Potterley, ale nie jestem specjalist� w dziedzinie neutriniki. Nie mog� wi�c s�u�y� panu pomoc� w sensie zawodowym. Nawet wyra�aj�c opini� nie by�bym w porz�dku i, szczerze m�wi�c, wola�bym, aby nie wdawa� si� pan w szczeg�y.

Twarz historyka zesztywnia�a.

��Co pan rozumie przez to, �e nie jest pan specjalist� w dziedzinie neutriniki? Na razie jest pan niczym. Nie otrzyma� pan jeszcze �adnych fundusz�w badawczych, prawda?

��To jest m�j pierwszy semestr.

��Wiem. Mam wra�enie, �e nie zwraca� si� pan jeszcze o �adn� dotacj�.

Foster u�miechn�� si� z lekka. W ci�gu trzech miesi�cy pobytu na uczelni nie uda�o mu si� przyoblec wst�pnej pro�by o dotacj� w kszta�t na tyle zadowalaj�cy, by mog�a przej�� przez zawodowego skryptora prac naukowych, nie m�wi�c ju� o Komisji d/s Bada�.

(Na szcz�cie kierownik katedry, w kt�rej pracowa�, odni�s� si� do tego z ca�kowitym zrozumieniem. �Nie spiesz si�, Foster � powiedzia�. � Uporz�dkuj swoje my�li. Upewnij si�, �e znasz ju� swoj� drog� i wiesz, dok�d prowadzi, a gdy otrzymasz fundusze, twoja specjalizacja zostanie tym samym formalnie uznana i na dobre czy na z�e zwi��esz si� z ni� do ko�ca twej kariery�. Rada by�a do�� banalna, ale banalno�� cz�sto posiada cechy prawdy i Foster to uzna�).

��Z wykszta�cenia i zami�owania, doktorze Potterley � powiedzia� � zajmuj� si� hyperoptyk�, a moim przedmiotem pobocznym jest grawityka. Wprawdzie nie jest to jeszcze moja oficjalna specjalizacja, ale na pewno b�dzie. Nie wyobra�am sobie nic innego. A co do neutriniki � nigdy nie studiowa�em tego przedmiotu.

��Dlaczego?�� natychmiast spyta� Potterley.

Foster spojrza� na niego. Taka nietaktowna ciekawo�� dotycz�ca czyich� spraw zawodowych bywa zawsze irytuj�ca. Odpowiedzia� nieco mniej uprzejmie:

��Neutrinika nie by�a wyk�adana na mojej uczelni.

��A gdzie pan studiowa�?

��M.I.T.�� odpar� spokojnie Foster.

��I oni nie wyk�adaj� neutriniki?

��Nie.�� Foster poczu�, �e si� czerwiem i przeszed� do defensywy.�� Jest to nazbyt specjalistyczny przedmiot bez wi�kszej warto�ci. Mo�liwe, �e chronoskopia ma pewn� warto��, ale wy��cznie w sensie praktycznym i tu jest ta �lepa uliczka.

Historyk spojrza� na� z powag�.

��Czy nie wie pan, gdzie mog� znale�� specjalist� z dziedziny neutriniki?

��Nie wiem � odrzek� Foster, bez ogr�dek.

��Mo�e wobec tego zna pan uczelni�, gdzie wyk�adaj� neutrinik�?

��Nie znam.

Potterley u�miechn�� si� z przymusem, samymi tylko wargami.

Foster dotkni�ty tym, w jego odczuciu, obra�liwym u�miechem powiedzia� nie kryj�c ju� irytacji:

��Chcia�bym zwr�ci� pa�sk� uwag�, sir, �e przekracza pan swoje kompetencje.

��Co?!

��Mam na my�li, �e zainteresowanie historyka t� ga��zi� fizyki, pa�skie profesjonalne zainteresowanie jest��� przerwa� nie mog�c zdecydowa� si� na wypowiedzenie tego s�owa.

��Nieetyczne?

��Tak, o to mi chodzi, doktorze Potterley.

��Moje badania doprowadzi�y mnie do tego � powiedzia� Potterley g�o�nym szeptem.

��Powinien pan uda� si� do Komisji d/s Bada�. Je�li pozwol��

��By�em u nich. Bez powodzenia.

��W takim razie musi pan zaniecha� swoich plan�w.�� Foster wiedzia�, �e zabrzmia�o to do znudzenia prawomy�lnie, ale nie mia� zamiaru da� si� wci�gn�� temu cz�owiekowi w intelektualn� anarchi�. Nie m�g� na pocz�tku swej kariery podejmowa� bezsensownego ryzyka.

Uwaga jego wywo�a�a natychmiastowy skutek. Potterley bez �adnego ostrze�enia wybuchn�� gwa�town� burz� nieodpowiedzialnych s��w.

M�wi�, �e uczeni s� tylko wtedy wolni, je�eli mog� bez przeszk�d pu�ci� wodze swej ciekawo�ci. �e badania wt�oczone w ramy, z g�ry zakre�lone przez si�y zarz�dzaj�ce funduszami, sta�y si� prac� niewolnicz� i musia�y ulec stagnacji. �e nikt nie ma prawa dyktowa� innym zainteresowa� intelektualnych.

Foster s�ucha� tego z niedowierzaniem. Wydawa�o mu si� rzecz� wr�cz nienaturaln�, aby nowoczesny uczony m�g� ple�� podobne brednie. Usi�owa� wi�c skontrowa� Potterleya przedstawiaj�c wszystkie zalety skoordynowanych i kierowanych bada�, ale tamten machn�� tylko r�k� i przerwa�:

��Powtarza pan jak papuga oficjaln� propagand�. Ma pan tu do czynienia z przyk�adem, kt�ry zdecydowanie przeczy oficjalnym pogl�dom. Czy mo�e pan mi uwierzy�?

��Szczerze m�wi�c, nie.

��Dlaczego s�dzi pan, �e wejrzenie wsteczne jest �lep� uliczk�? Dlaczego neutrinika ma by� bez warto�ci? Stwierdzi� pan to autorytatywnie. A przecie� nigdy pan jej nie studiowa�. Przyznaje si� pan do ca�kowitej nieznajomo�ci tego przedmiotu. Nie by�a nawet wyk�adana na pa�skiej uczelni�

��Czy sam fakt, �e jej nie wyk�adaj�, nie jest dostatecznym dowodem braku tej warto�ci?

��Ach, rozumiem. Nie wyk�adaj� jej, poniewa� jest niewa�na. Jest niewa�na, poniewa� jej nie wyk�adaj�. Czy odpowiada panu takie rozumowanie?

Foster czu� si� coraz bardziej zak�opotany.

��Tak podaj� ksi��ki.

��No, tak. Ksi��ki podaj�, �e neutrinika jest niewa�na. Pa�scy profesorowie twierdz� to samo, poniewa� wyczytali to w ksi��kach. Ksi��ki podaj� tak, poniewa� napisali je profesorowie. A kto m�wi w oparciu o w�asne do�wiadczenie i znajomo�� przedmiotu? Kto prowadzi badania w tej dziedzinie? Czy zna pan kogokolwiek?

��Nie wydaje mi si�, �eby�my mogli doj�� do porozumienia, doktorze Potterley � odpar� Foster.�� Mam jeszcze troch� pracy�

��Chwileczk�. Chc�, �eby pan wys�ucha� moich argument�w. O�wiadczam panu, �e rz�d stanowczo zakazuje podstawowych bada� w dziedzinie neutriniki i chronoskopii. Zabrania nawet stosowania chronoskopii.

��Ale� nie!

��Jak to nie? Tak w�a�nie jest. Je�li odmawia si� dotacji na badania jakiejkolwiek ga��zi wiedzy, ga��� ta umiera. Oni zabili neutrinik�.

��Ale dlaczego?

��Tego nie wiem. Chc�, aby pan to odkry�. Zrobi�bym to sam, gdybym mia� dostateczn� wiedz�. Przyszed�em do pana, poniewa� jest pan m�ody, posiada pan nowoczesne wykszta�cenie. Czy pa�skie arterie intelektualne ca�kiem ju� stwardnia�y? Czy nie ma w panu ciekawo�ci? Nie chce pan wiedzie�? Nie chce pan znale�� odpowiedzi?

Historyk wpatrywa� si� z napi�ciem w twarz Fostera. Ich nosy niemal si� styka�y, lecz Foster tak dalece straci� kontenans, �e nawet nie przysz�o mu na my�l odsun�� si�.

Mia� prawo wyprosi� Potterleya. Gdyby zasz�a konieczno�� � nawet wyrzuci�. Powstrzyma� go od tego nie szacunek dla wieku i pozycji. Nie przekona�y go r�wnie� argumenty Potterleya. By�a to raczej ambicja na punkcie w�asnej uczelni.

Dlaczego w M.I.T. nie wyk�adano neutriniki? Teraz, gdy sam zacz�� zastanawia� si� nad tym, zw�tpi�, czy w bibliotece uczelni znajdowa�a si� cho� jedna ksi��ka po�wi�cona neutrinice. Nie m�g� sobie przypomnie�, aby kiedykolwiek jak�� widzia�.

Przesta� my�le� o tym.

I to by�a jego kl�ska.

Caroline Potterley by�a niegdy� atrakcyjn� kobiet�. Zdarza�y si� okazje, takie jak przyj�cia czy uroczysto�ci uniwersyteckie, kiedy � dzi�ki znacznym wysi�kom � resztki tej atrakcyjno�ci o�ywa�y.

Na co dzie� Caroline by�a �oklapni�ta�. S�owo to stosowa�a wobec siebie w chwilach samoodrazy. Z biegiem lat uty�a, ale zwiotcza�o�� nie by�a ca�kowicie dzie�em tuszy. Wygl�da�o to tak, jak gdyby jej mi�nie ca�kowicie da�y za wygran�, id�c szura�a nogami, pod oczami utworzy�y si� worki, policzki obwis�y. Nawet jej siwiej�ce w�osy wygl�da�y na zm�czone. Ich sztywno�� zdawa�a si� by� wy��cznie rezultatem leniwego poddania si� prawu ci��enia.

Caroline przygl�daj�c si� swemu odbiciu w lustrze stwierdzi�a, �e jest to jeden z jej z�ych dni. Zna�a przyczyn� tego stanu � by� ni� sen o Laurel. Dziwny sen o Laurel doros�ej. Poczu�a si� bardzo nieszcz�liwa.

Szkoda, �e powiedzia�a o tym Arnoldowi. Jak zwykle nie zareagowa�, ale z pewno�ci� go to przygn�bi�o. Przez kilka nast�pnych dni by� szczeg�lnie zamkni�ty w sobie. Mo�e przygotowywa� si� do wa�nej konferencji z wysokim urz�dnikiem pa�stwowym � powtarza� stale, �e nie spodziewa si� pomy�lnych rezultat�w � ale m�g� to r�wnie� sprawi� jej sen.

Wola�a, gdy dawniej krzycza� na ni� ostro: �Pozw�l umrze� przesz�o�ci, Caroline! Rozmowy ani sny nie przywr�c� nam Laurel!�

To by�o straszne dla nich obojga. Wr�cz potworne. Tego wieczoru nie by�o jej w domu � i st�d tak n�ka�o j� poczucie winy. Gdyby w�wczas zosta�a, gdyby nie wysz�a po niepotrzebne zakupy, kt�re� z nich dwojga mo�e zdo�a�oby uratowa� Laurel.

Biednemu Arnoldowi nie uda�o si�. B�g �wiadkiem, �e pr�bowa�. Omal sam nie straci� �ycia. Dusz�c si� i zataczaj�c z b�lu, wybieg� z p�on�cego domu, ca�y w p�cherzach, na wp� �lepy � z martw� Laurel w ramionach.

Koszmar powraca� w snach, nigdy nie znikaj�c ca�kowicie.

Z czasem Arnold zamkn�� si� jak gdyby w skorupie. Wyrobi� w sobie cich� �agodno��, kt�ra nic nie burzy�a, nie ciska�a b�yskawic. Sta� si� purytaninem, zrezygnowa� nawet ze swych drobnych s�abostek, papieros�w, sk�onno�ci do sporadycznych przekle�stw. Uzyska� dotacj� na opracowanie nowej historii Kartaginy i podporz�dkowa� wszystko temu przedsi�wzi�ciu.

Pr�bowa�a mu pom�c. Wyszukiwa�a dla niego informacje, przepisywa�a na maszynie notatki i robi�a z nich mikrofilmy. Nagle wszystko si� sko�czy�o.

Pewnego dnia zerwa�a si� gwa�townie od biurka i ledwie zd��y�a do �azienki, gdzie j� chwyci�y wymioty. M�� pobieg� za ni� zak�opotany i pe�en niepokoju.

��Caroline, co si� sta�o?

Kropla brandy przywr�ci�a jej przytomno��.

��Czy to prawda?�� spyta�a.�� To, co robili?�� Kto robi�?

��Kartagi�czycy.

Wpatrywa� si� w ni� pytaj�co, ale ona nie mog�a zdoby� si� na powiedzenie tego wprost.

Ot� Kartagi�czycy oddawali bosk� cze�� Molochowi, br�zowemu pos�gowi z paleniskiem w brzuchu. W czasach kryzysu pa�stwowego ludno�� gromadzi�a si� pod przewodnictwem kap�an�w i po odpowiednich obrz�dach i mod�ach, wrzucano niemowl�ta w p�omienie.

Tu� przed krytycznym momentem dawano im s�odycze, aby nie zniweczy� skuteczno�ci ofiary krzykami przera�enia. A potem dudnienie b�bn�w zag�usza�o krzyk �ywcem palonych. Obecni przy tam rodzice byli zapewne szcz�liwi, gdy� ich ofiara cieszy�a bog�w�

Arnold Potterley zmarszczy� pos�pnie brwi. Zacz�� jej wyja�nia�, �e s� to z�o�liwe k�amstwa wymy�lone przez wrog�w Kartaginy. Powinien by� j� ostrzec. Takie k�amstwa zreszt� nie by�y niczym niezwyk�ym. Wed�ug �r�de� greckich staro�ytni Hebrajczycy czcili g�ow� os�a w swym sanktuarium, wed�ug rzymskich � pierwsi chrze�cijanie nienawidzili wszystkich ludzi i sk�adali w ofierze poga�skie dzieci w katakumbach.

��A wi�c to nieprawda?

��Oczywi�cie �e nie. Mogli to robi� pierwotni Punijczycy. Sk�adanie �ywej ofiary jest zjawiskiem powszednim w pierwotnych kulturach. Ale Kartagina w dniach swej wielko�ci nie by�a kultur� pierwotn�. Ofiar� z ludzi cz�sto zast�powa�y czynno�ci symboliczne, jak na przyk�ad obrzezanie. By� mo�e Grecy i Rzymianie czy to przez ignorancj�, czy to przez z�� wol�, wzi�li kartagi�ski symbolizm za autentyczny obrz�dek.

��Czy jeste� tego pewien?

��Nie mog� by� ca�kiem pewien, Caroline, ale gdy b�d� ju� mia� wystarczaj�ce dowody, zwr�c� si� o pozwolenie zastosowania chronoskopii i sprawa zostanie wyja�niona raz na zawsze.

��Chronoskopii?

��Wejrzenia wstecznego. Mo�emy uzyska� obraz staro�ytnej Kartaginy w momencie jakiego� kryzysu, na przyk�ad wyl�dowania Scypiona Afryka�skiego w 202 roku p.n.e. i zobaczy� na w�asne oczy, co si� naprawd� zdarzy�o. Przekonasz si�, �e mam racj�.

Pog�aska� j� i u�miechn�� si� krzepi�co, ale jej przez nast�pne dwa tygodnie co noc �ni�a si� Laurel. Nigdy wi�cej nie pomog�a mu w jego kartagi�skim przedsi�wzi�ciu. Nigdy te� jej o to nie poprosi�.

Teraz spodziewa�a si� go lada godzina. Dzwoni� ju� do niej z miasta, informuj�c o swej rozmowie z wysokim urz�dnikiem pa�stwowym i o tym, �e sprawa przybra�a oczekiwany przez niego obr�t. Oznacza�o to przegran�, a jednak w g�osie jego nie s�ysza�o si� zdradzieckich oznak depresji, a twarz na ekranie wideofonu by�a spokojna. Doda�, �e przed powrotem do domu musi jeszcze co� za�atwi�.

Domy�li�a si�, �e wr�ci p�no, co zreszt� nie mia�o znaczenia. �adne z nich nie przyk�ada�o wagi do godzin posi�k�w ani nie troszczy�o si� o to, jakie opakowania wyj�� z zamra�alnika, czy te� kiedy w��cza si� mechanizm samoogrzewaj�cy.

Gdy wr�ci�, zdziwi�a si�. W jego zachowaniu nie by�o nic, co by si� szczeg�lnie rzuca�o w oczy. Poca�owa� j� jak zwykle, u�miechn�� si�, po czym zdj�� kapelusz i spyta�, co s�ycha� nowego. Wszystko by�o nieomal doskonale normalne. Nieomal.

Nauczy�a si� jednak dostrzega� drobiazgi � jego ch�d by� nieco szybszy ni� zwykle. Zdradzi�o to jej do�wiadczonemu oku, �e by� w stanie napi�cia.

��Czy co� si� sta�o?�� spyta�a.

��Pojutrze wieczorem b�dziemy mieli go�cia na kolacji, Caroline � odpar�. � Czy masz co� przeciwko temu?

��Sk�d�e. Kto� znajomy?

��Nie. M�ody wyk�adowca. Nowy. Rozmawia�em z nim.�� Nagle odwr�ci� si� ku niej, chwyci� j� za ramiona, trzyma� tak przez chwil�, po czym pu�ci� zawstydzony, �e okaza� wzruszenie.

��Niewiele brakowa�o, a nie dogada�bym si� z nim. Pomy�l tylko. Straszne, straszne, jak ugi�li�my si� pod jarzmem, straszne, jak si� do niego przywi�zali�my!

Caroline Potterley nie by�a pewna, czy dobrze rozumie, ale ju� od roku obserwowa�a, jak jej m�� staje si� coraz bardziej buntowniczy, coraz �mielszy w krytyce rz�du.

��Mam nadziej�, �e nie m�wi�e� �adnych g�upstw?�� spyta�a.

��Nie wiem, co masz na my�li. B�dzie zajmowa� si� dla mnie neutrinik�.

�Neutrinika� oznacza�a dla pani Potterley jaki� czterosylabowy nonsens, wiedzia�a jednak, �e nie ma ona nic wsp�lnego z histori�.

��Arnoldzie � zacz�a nie�mia�o � nie chc�, �eby� to robi�. Stracisz pozycj�. To jest�

��Anarchia intelektualna, kochanie � doko�czy�. � Tego zwrotu chcia�a� u�y�. Doskonale. Jestem anarchist�. Skoro rz�d nie pozwala mi pchn�� naprz�d moich bada�, zrobi� to na w�asn� r�k�. A kiedy poka�� drog�, inni p�jd� moim �ladem. Je�eli nie, mniejsza z tym. Liczy si� Kartagina i wiedza ludzka, a nie ty czy ja.

��Ale przecie� nie znasz tego m�odego cz�owieka. Mo�e jest agentem Pe�nomocnika d/s Bada�?

��Ma�o prawdopodobne. Zaryzykuj�. � Potar� zwini�t� pi�ci� lew� d�o�. � On teraz jest po mojej stronie. Dam sobie g�ow� uci��. Nic na to nie poradzi � jest i koniec. Umiem rozpozna� intelektualn� ciekawo�� w oczach, twarzy i postawie cz�owieka, a to jest choroba zgubna dla nieodpornego naukowca. Nawet dzi� leczenie jest trudne i wymaga czasu, a m�odzi s� na t� chorob� bardzo podatni. Dlaczego poprzestawa� na byle czym? Dlaczego nie zbudowa� w�asnego chronoskopu i kaza� rz�dowi i�� do�

Przerwa� nagle, potrz�sn�� g�ow� i odwr�ci� si�.

��Mam nadziej�, �e wszystko b�dzie dobrze � powiedzia�a pani Potterley, staraj�c si� ukry� niedobre my�li oraz zrozumia�y l�k o profesorski status swego m�a i zabezpieczenie na staro��.

Ona jedna z nich wszystkich wyra�nie przeczuwa�a k�opoty. Bardzo przykre k�opoty.

Jonas Foster sp�ni� si� na kolacj� do Potterley�w prawie o p� godziny. Do ko�ca nie by� zdecydowany, czy skorzysta z zaproszenia. W ostatniej chwili doszed� jednak do wniosku, �e nie wolno mu pope�ni� takiej zbrodni towarzyskiej, jak� by�oby odwo�anie wizyty na kr�tko przed um�wion� godzin�. Poza tym nie dawa�a mu spokoju ciekawo��.

Kolacja ci�gn�a si� w niesko�czono��. Foster jad� bez apetytu. Pani Potterley siedzia�a roztargniona. W��czy�a si� do rozmowy tylko raz, pytaj�c, czy jest �onaty, a na odpowied� przecz�c�, mrukn�a co� z dezaprobat�. Doktor Potterley podj�� neutralny temat, zacz�� go wypytywa� o karier� zawodow� i s�uchaj�c, kiwa� g�ow� potakuj�co.

Trudno wyobrazi� sobie co� r�wnie sztywnego, ci�kiego i nudnego.

Wygl�da tak nieszkodliwie, my�la� Foster.

Ostatnie dwa dni sp�dzi� na czytaniu wszystkich materia��w dotycz�cych Potterleya, ale w spos�b dorywczy i niemal ukradkiem. Wola�, by go nie widywano w Bibliotece Nauk Spo�ecznych. Wprawdzie historia jest dziedzin� z pogranicza literatury i dzie�a historyczne cz�sto bywaj� czytywane w celach rozrywkowych lub poznawczych, niemniej trudno do tego og�u zaliczy� fizyka. Uznano by go za dziwaka i po kr�tkim czasie kierownik katedry zada�by sobie pytanie, czy jego nowy wyk�adowca jest �w�a�ciwym cz�owiekiem na w�a�ciwym miejscu.�

By� wi�c ostro�ny. Sadowi� si� w odosobnionych niszach, wkrada� si� i wymyka� o r�nych godzinach.

Okaza�o si�, �e doktor Potterley napisa� trzy ksi��ki oraz kilka tuzin�w artyku��w na temat staro�ytnych pa�stw �r�dziemnomorskich. Wszystkie ostatnie artyku�y � zamieszczane w �Przegl�dzie Historycznym� � dotyczy�y przedrzymskiej Kartaginy i traktowa�y o niej z du�� doz� sympatii.

To przynajmniej zgadza�o si� z histori� Potterleya i u�mierzy�o nieco podejrzenia Fostera. Mimo to czu�, �e by�oby znacznie m�drzej i bezpieczniej, gdyby zaniecha� tej sprawy w zarodku.

Naukowiec nie powinien by� zbytnio ciekawy, my�la� niezadowolony z siebie. To bardzo niebezpieczna cecha.

Po kolacji Potterley zaprowadzi� go do swego gabinetu. Foster stan�� w progu jak wryty � �ciany pokoju by�y dos�ownie od g�ry do do�u zastawione ksi��kami.

Nie mikrofilmami, co by�oby normalne. Oczywi�cie, znajdowa�y si� tam i mikrofilmy, ale ilo�� ich by�a znikoma w por�wnaniu z ilo�ci� normalnie drukowanych ksi��ek. Zaniepokoi� si�. Po co trzyma� tyle ksi��ek w mieszkaniu, je�li bez trudu mo�na wypo�yczy� mikrofilm z Biblioteki Uniwersyteckiej lub w najgorszym razie z Biblioteki Kongresu.

Taka biblioteka domowa kry�a w sobie element tajemnicy. Pachnia�o to intelektualn� anarchi�. Dziwne, ale ta ostatnia my�l go uspokoi�a. Ch�tniej widzia�by w Potterleyu autentycznego anarchist�, ni� graj�cego komedi� p�atnego prowokatora.

Odt�d godziny zacz�y p�yn�� szybko, a rozmowa stawa�a si� coraz bardziej zadziwiaj�ca.

��Ot� � m�wi� doktor Potterley jasnym spokojnym g�osem � sz�o mi o znalezienie, o ile to mo�liwe, cz�owieka, kt�ry stosowa� ju� chronoskopi� w swojej pracy. Oczywi�cie nie mog�em pyta� otwarcie, poniewa� s� to badania nielegalne.

��No tak � powiedzia� sucho Foster. By� troch� zaskoczony, �e taki drobiazg m�g� go powstrzyma�.

��U�ywa�em metod po�rednich�

Rzeczywi�cie. Foster zdumia� si� mas� list�w dotycz�cych nie rozstrzygni�tych zagadnie� staro�ytnej kultury �r�dziemnomorskiej, w kt�rych to listach historyk raz po raz przemyca� zdawkowe uwagi: �Poniewa� jednak nie stosowa�em nigdy chronoskopii��, lub: �W oczekiwaniu na za�atwienie mojej pro�by o dane chronoskopowe, co wygl�da w tej chwili raczej ma�o prawdopodobnie��

��Teraz nie dopytuj� si� na �lepo � ci�gn�� Potterley.�� Instytut Chronoskopii wydaje co miesi�c broszur�, w kt�rej publikowane s� prace dotycz�ce przesz�o�ci okre�lonej przy pomocy wejrzenia wstecznego. Ot, jedna lub dwie pozycje. Przede wszystkim poruszy�a mnie b�aho�� wi�kszo�ci tych prac, ich nijako��. Dlaczeg� one mia�yby mie� pierwsze�stwo przed moimi? Napisa�em wi�c do os�b, kt�re jak nale�a�o przypuszcza� zajmowa�y si� badaniami w kierunkach opisanych w broszurze. �adna z nich nie u�ywa�a chronoskopu. Prze�led�my teraz spraw� punkt po punkcie.

Foster, kt�remu ju� kr�ci�o si� w g�owie od tej masy skrupulatnie zebranych przez Potterleya szczeg��w, zapyta�:

��Ale dlaczego?

��Nie wiem � odpar� Potterley � mam jednak na ten temat pewn� teori�. Chronoskop zosta� wynaleziony przez Sterbinskiego � widzi pan, tyle wiem � i szeroko rozreklamowany. Nast�pnie rz�d przej�� wynalazek i zabroni� dalszych bada� oraz jakiegokolwiek wykorzystania przyrz�du. Ale w tej sytuacji ludzie mogliby zainteresowa� si�, dlaczego nie jest wykorzystywany. Ciekawo�� jest wad�, doktorze Foster.

Owszem, zgodzi� si� w duchu fizyk.

��A teraz prosz� sobie wyobrazi� skutki udawania � ci�gn�� Potterley � �e chronoskop jest wykorzystywany. Przesta�oby to by� czym� tajemniczym, sta�oby si� rzecz� codzienn�. Nie by�oby d�u�ej stosownym obiektem dla legalnej ciekawo�ci, ani te� atrakcyjnym obiektem dla ciekawo�ci nielegalnej.

��Pan jednak by� ciekawy � zauwa�y� Foster.

Potterley zniecierpliwi� si�.

��M�j przypadek to co� zupe�nie innego � powiedzia� opryskliwie.�� To musi by� zrobione i nie pogodz� si� ze �miesznym sposobem, w jaki mnie stale zbywaj�.

Ciekawy i troch� paranoik, my�la� Foster ponuro.

Paranoik czy nie, a jednak czego� dopi��. Foster nie m�g� ju� d�u�ej zaprzecza�, �e je�li chodzi o neutrinik�, dziej� si� do�� dziwne rzeczy.

Ale czego szuka Potterley? Ta my�l nie dawa�a Fosterowi spokoju. Je�li nie usi�owa� podda� pr�bie jego etyki, to czego chcia�?

Zacz�� logicznie dopasowywa� fakty. Powiedzmy, �e intelektualny anarchista z domieszk� paranoi chce u�y� chronoskopu, a jest przekonany, �e w�adze b�d� mu w tym przeszkadza�. Jak wtedy post�pi?

Przypu��my, �e to by�bym ja. C� bym zrobi�?

��A mo�e chronoskop w og�le nie istnieje?�� powiedzia� cedz�c s�owo po s�owie.

Potterley drgn��. Jego stoicki spok�j jakby z lekka zosta� zachwiany. W u�amku sekundy Foster dostrzeg� co�, co na pewno nie by�o spokojem.

Historyk zdo�a� jednak zachowa� r�wnowag� i rzek�:

��To niemo�liwe, chronoskop musi istnie�.

��Dlaczego? Czy pan go widzia�? Albo ja? By� mo�e tu znajdziemy wyt�umaczenie wszystkiego. Czy strzeg� tak przemy�lnie chronoskopu, kt�ry maj�? Mo�e go w og�le nie maj�.

��Przecie� Sterbinski �y�. Zbudowa� chronoskop. To jest fakt.

��Ksi��ki tak podaj� � powiedzia� zimno Foster.

��Niech pan pos�ucha � Potterley chwyci� Fostera za r�kaw marynarki.�� Potrzebuj� chronoskopu. Musz� go mie�! Niech mi pan nie opowiada, �e on nie istnieje! Najwa�niejsze dla nas jest zg��bienie na tyle neutriniki, aby m�c�

Wyprostowa� si�.

Foster wyswobodzi� r�kaw. Nie czeka� ju� na zako�czenie zdania. Dopowiedzia� sam:

��Skonstruowa� w�asny?

Potterley mia� kwa�n� min�, jakby wola� nie nazywa� rzeczy po imieniu. Niemniej zapyta�:

��A czemu� by nie?

��Poniewa� jest to niemo�liwe � odrzek� Foster.�� Je�li wierzy� temu, co przeczyta�em, skonstruowanie chronoskopu zaj�o Sterbinskiemu dwadzie�cia lat i kosztowa�o ��cznie kilka milion�w z r�nych dotacji. Czy wydaje si� panu, �e zdo�amy to powt�rzy� nielegalnie? Za��my, �e mamy czas, kt�rego nie mamy, za��my, �e jestem w stanie nauczy� si� z ksi��ek dostatecznie du�o, w co w�tpi� � gdzie zdob�dziemy pieni�dze i odpowiedni sprz�t? Na mi�y B�g, chronoskop wype�ni�by przypuszczalnie pi�ciopi�trowy budynek!

��A wi�c nie pomo�e mi pan?

��Co� panu powiem. Widz� tylko jeden spos�b.

��A mianowicie?�� spyta� skwapliwie Potterley.

��Mniejsza z tym. Niewa�ne. Mo�liwe, �e b�d� w stanie dowiedzie� si� dostatecznie du�o, aby poinformowa� pana, czy rz�d rozmy�lnie nie pozwala na badania za pomoc� chronoskopu. Mo�liwe, �e potwierdz� dowody, kt�re pan ju� posiada, albo te� wyka�� ich nieprawdziwo��. Nie wiem, jaki to panu przyniesie po�ytek w obydwu przypadkach, ale to wszystko, co mog� zrobi�. To jest granica, kt�rej nie przekrocz�.

Foster po�egna� si� i wyszed�, a Potterley, z�y na siebie, sta� patrz�c za nim. Jak m�g� by� tak nierozwa�ny i pozwoli�, aby tamten odgad�, �e my�li on o budowie chronoskopu?! To by�o stanowczo przedwczesne.

Ale z drugiej strony, dlaczego ten m�ody g�upiec wyskoczy� z przypuszczeniem, �e chronoskop w og�le nie istnieje?

Musi istnie�. Musi. Po c� twierdzi�, �e nie istnieje?

I dlaczego nie mo�na by zbudowa� drugiego? W ci�gu tych pi��dziesi�ciu lat od wynalazku Sterbinskiego nauka zrobi�a ogromny post�p. A wiedza jest wszystkim, czego potrzebuj�.

Niech�e wi�c m�ody cz�owiek gromadzi wiadomo�ci, niech s�dzi, �e do tego ograniczy si� jego rola. Gdy wst�puje si� na drog� anarchii � nie ma ogranicze�. Gdyby nawet nie popycha� go naprz�d impuls tkwi�cy w nim samym, ju� pierwsze kroki by�yby wystarczaj�cym b��dem, aby poci�gn�� za sob� dalsze. Potterley by� absolutnie pewny, �e nie zawaha si� u�y� szanta�u.

Pomacha� ostatni raz Fosterowi i spojrza� na niebo. Zaczyna� pada� deszcz.

Tak, tak. Je�li zajdzie konieczno�� � u�yje szanta�u, nic go nie powstrzyma.

Foster prowadzi� samoch�d przez ponure peryferie miasta, prawie nie zauwa�aj�c deszczu.

Powtarza� sobie, �e jest g�upcem, nie m�g� jednak zostawi� rzeczy w ich obecnym stanie. Musia� wiedzie�. Przeklina� swoj� niezdyscyplinowan� ciekawo��, ale to by�o silniejsze od niego.

Dotrze tylko do wujka Ralpha. Poprzysi�g� sobie stanowczo, �e na tym poprzestanie. W ten spos�b nie stworzy �adnego dowodu przeciwko sobie, �adnego rzeczywistego dowodu. Wujek Ralph b�dzie dyskretny.

Nawiasem m�wi�c, w skryto�ci ducha wstydzi� si� wujka Ralpha. Nie wspomnia� o nim Potterleyowi cz�ciowo przez ostro�no��, a cz�ciowo dlatego, �e nie mia� ochoty patrze�, jak tamten podnosi brwi i u�miecha si� k�tem warg. Skryptorzy prac naukowych, jakkolwiek u�yteczni, pozostawali nieco poza nawiasem, traktowani do�� protekcjonalnie. Fakt, �e jako grupa zawodowa zarabiali wi�cej ni� naukowcy prowadz�cy badania, oczywi�cie, pogarsza� tylko spraw�.

Niemniej w pewnych sytuacjach skryptor w rodzinie by� ogromn� wygod�. Nie pracuj�c w �adnej dziedzinie naukowo, nie musia� si� specjalizowa�. W rezultacie dobry skryptor prac naukowych wiedzia� praktycznie wszystko. A wujek Ralph by� jednym z najlepszych.

Ralph Nimmo nie posiada� stopnia naukowego i by� z tego raczej dumny.

��Stopie� naukowy � powiedzia� kiedy� do Jonasa Fostera, gdy obaj byli jeszcze znacznie m�odsi � jest pierwszym krokiem na drodze do ruiny. Nie chcesz zmarnowa� tego, co ju� zdoby�e�, wi�c bierzesz si� za prac� doktorsk�. Ko�czysz jako kompletny ignorant we wszystkich dziedzinach pomijaj�c jeden w�ski wycinek niczego. Je�li natomiast b�dziesz strzeg� pieczo�owicie swego umys�u i zachowasz go w stanie nie ska�onym chaosem informacji a� do wieku dojrza�ego, je�li b�dziesz nasyca� go wy��cznie inteligencj� i trenowa� w jasnym, logicznym my�leniu, to zyskasz do dyspozycji pot�ny instrument i b�dziesz m�g� zosta� skryptorem prac naukowych.

Nimmo otrzyma� swe pierwsze zlecenie w wieku dwudziestu pi�ciu lat, w nieca�e trzy miesi�ce po uko�czeniu praktyki i wej�ciu na rynek. Nadesz�o ono w postaci zmi�tego r�kopisu, kt�ry z powodu j�zyka, jakim by� napisany, nie wywo�a�by � bez wnikliwego studiowania i natchnionych domys��w � b�ysku zrozumienia nawet u kompetentnego czytelnika. Nimmo rozebra� go na czynniki pierwsze, nast�pnie � po pi�ciu d�ugich i denerwuj�cych rozmowach z autorami-biofizykami � z�o�y� z powrotem, czyszcz�c j�zyk i czyni�c go klarownym i zrozumia�ym.

��Czemu nie?�� m�wi� do siostrze�ca, kt�ry odparowywa� jego ostr� krytyk� stopni naukowych, zarzucaj�c mu zbytni� gotowo�� do trzymania si� peryferii nauki.�� Te peryferie s� wa�ne. Twoi naukowcy nie potrafi� pisa�. Nie wymagamy przecie�, aby byli arcymistrzami w szachach, czy te� wirtuozami skrzypiec, czemu wi�c mieliby�my oczekiwa�, �e potrafi� wi�za� ze sob� s�owa? Dlaczego nie pozostawi� tego specjalistom?

��Ale skryptorzy prac naukowych nie zdobywaj� uznania, wujku � zaprotestowa� m�ody Foster, kt�ry zaczyna� w�a�nie sw� akademick� karier� i by� pe�en najlepszych nadziei.�� M�g�by� by� znakomitym badaczem.

��Niech ci si� nawet przez moment nie wydaje, �e nie zdobywam uznania � odpowiedzia� Nimmo.�� Z pewno�ci� biochemik czy stratometeorolog nie uk�oni mi si� pierwszy, ale za to p�ac� mi ca�kiem dobrze. Wiesz, co si� dzieje, kiedy na przyk�ad pierwszorz�dny chemik dowiaduje si�, �e Komisja obci�a jego roczny fundusz na us�ugi skryptorskie? B�dzie walczy� o uzyskanie fundusz�w wystarczaj�cych na pokrycie us�ug moich lub mego kolegi bardziej za�arcie ni� o jonograf.

U�miechn�� si� szeroko, a Foster u�miech odwzajemni�. W gruncie rzeczy by� dumny ze swego wujka, cho� zarazem wstydzi� si� troch� tego pana o wydatnym brzuchu, okr�g�ej twarzy, serdelkowatych palcach, kt�rego pr�no�� kaza�a mu starannie maskowa� �ysin� kosmykami w�os�w i ubiera� si� tak, �e wygl�da� jak rozrzucony st�g siana, poniewa� abnegacja by�a jego znakiem firmowym.

Tym razem, gdy Foster wchodzi� do zaba�aganionego mieszkania wuja, na twarzy jego nie go�ci� u�miech. Od wspomnianej rozmowy min�o dziewi�� lat. Dziewi�� lat, podczas kt�rych prace ze wszystkich dziedzin nauki nap�ywa�y do Ralpha Nimmo w celu obr�bki j�zykowej i ka�da pozostawia�a co� w jego ch�onnym umy�le.

Nimmo jad� bezpestkowe winogrona, wrzucaj�c je po jednym do ust. Rzuci� ki�� Fosterowi, a ten z�apa� j� w locie, po czym schyli� si�, aby podnie�� pojedyncze grona, kt�re upad�y na pod�og�.

��Zostaw to. Nie przejmuj si� � powiedzia� niefrasobliwie Nimmo.�� Sprz�taczka przychodzi tu raz na tydzie�. Co si� sta�o? Masz k�opoty z napisaniem podania o dotacj�?

��W�a�ciwie si� jeszcze do tego nie zabra�em.

��Co? Pospiesz si�, ch�opcze. Czekasz, bym ci zaproponowa�, �e dokonam ostatecznej obr�bki?

��Za drogi jeste� dla mnie, wuju.

��Och, daj spok�j! Przecie� wszystko zostanie w rodzinie. Odst�p mi prawo publikacji i pieni�dze nie b�d� musia�y przechodzi� z r�k do r�k.

Foster przytakn��.

��Je�li m�wisz powa�nie � za�atwione!

��Za�atwione!

Rzecz jasna by� to hazard, ale Foster wiedzia� dostatecznie du�o o skryptorskim kunszcie swego wuja, aby zdawa� sobie spraw�, �e mo�e si� op�aca�. Odkrycie u og�u zainteresowania lud�mi pierwotnymi, now� technik� chirurgiczn�, czy jak�� ga��zi� spationautyki oznacza�o niekiedy bardzo kasowy temat w kt�rym� z masowych �rodk�w przekazu.

To w�a�nie Nimmo spreparowa� na u�ytek naukowy seri� prac Bryce�a i jego wsp�pracownik�w na temat subtelnej struktury dw�ch wirus�w raka, za kt�r� to prac� za��da� bagatelnej sumy tysi�ca pi�ciuset dolar�w, pod warunkiem, �e prawa publikacji przejd� na niego. Nast�pnie napisa� t� sam� prac� ju� na w�asne konto, w formie p�dramatu dla tr�jwymiarowego video. Otrzyma� za to dwadzie�cia tysi�cy dolar�w zaliczki plus tantiemy po pi�ciu latach od pierwszej emisji.

��Co wiesz o neutrinice, wujku?�� zapyta� otwarcie Foster.

��O neutrinice?�� W ma�ych oczkach Ralpha Nimmo odmalowa�o si� wyra�ne zdziwienie.�� Pracujesz w tej dziedzinie? My�la�em, �e zajmujesz si� optyk� pseudograwitacyjn�.

��Bo tak jest. O neutrinik� tylko pytam.

��Piekielnie g�upio robisz. Przekraczasz swoje kompetencje. Wiesz o tym, prawda?

��Chyba nie zawiadomisz Komisji tylko dlatego, �e jestem troch� ciekawy.

��By� mo�e powinienem to zrobi�, zanim wpl�czesz si� w k�opoty. Ciekawo�� jest chorob� zawodow� naukowc�w. Obserwowa�em, jak to dzia�a. Ten czy �w b�dzie si� spokojnie zajmowa� swoim zagadnieniem, a potem ciekawo�� zawiedzie go w nieznane zau�ki. Minie jeszcze troch� czasu i stwierdzi tak nik�e rezultaty swej pracy we w�a�ciwej dziedzinie, �e ani rusz nie zdo�a umotywowa� przed�u�enia dotacji. Widzia�em wi�cej�

��Chc� tylko wiedzie� � cierpliwie powiedzia� Foster � co ostatnio przesz�o przez twoje r�ce.

Nimmo pochyli� si� w ty�, �uj�c w zamy�leniu winogrona.

��Nic. Nigdy. Nie pami�tam, bym kiedykolwiek dosta� jak�� prac� na temat neutriniki.

��Co takiego?�� szczerze zdumia� si� Foster.�� Kt� wia� dostaje te prace?

��Doprawdy � powiedzia� Nimmo � nie mam poj�cia. Nie przypominam sobie, by kto� wspomina� o tym na dorocznych zjazdach. My�l�, �e niewiele zrobiono w tej dziedzinie.

��Dlaczego?

��Ej tam, nie podniecaj si�. Ja w ka�dym razie nie robi� nic. Przypuszczam�

Foster by� rozdra�niony.

��Wi�c nie wiesz?

��Powiem ci, co wiem o neutrinice. Zajmuje si� zastosowaniami ruchu neutrino i si� oddzia�uj�cych�

��Tak, tak, oczywi�cie. Podobnie jak elektronika zajmuje si� zastosowaniami ruchu elektron�w i si� oddzia�uj�cych, a pseudograwityka zastosowaniami sztucznych p�l grawitacyjnych. Nie po to do ciebie przyszed�em. Czy to wszystko, co wiesz?

��No i � ci�gn�� Nimmo spokojnie � neutrinika jest podstaw� wejrzenia wstecznego. To jest wszystko, co wiem.

Foster zgarbi� si� na krze�le, pocieraj�c nerwowo policzek. Czu� gniewne niezadowolenie.

Id�c tu �ywi� pod�wiadom� pewno��, �e Nimmo wska�e mu jakie� ostatnie sprawozdania, poruszy interesuj�ce aspekty nowoczesnej neutriniki, dzi�ki czemu b�dzie m�g� zakomunikowa� Potterleyowi, �e nie mia� on racji, �e jego dane s� nieprawdziwe, a wyw�d b��dny.

M�g�by w�wczas wr�ci� do swej w�a�ciwej pracy.

Ale teraz�

My�la� z irytacj�: �A wi�c nie robi� wiele w tej dziedzinie. Czy to wynik rozmy�lnego zakazu? A je�li neutrinika jest wyja�owion� dyscyplin�? Mo�liwe. Nie wiem. Potterley r�wnie� nie wie. Po c� trwoni� na darmo intelektualne zasoby ludzko�ci? Albo te� badania s� tajne z jakiego� uzasadnionego powodu. Mo�e to by�

Ca�y k�opot w tym, �e musia� wiedzie�. Nie m�g� pozostawi� spraw w ich obecnym stanie. Nie m�g�.

��Czy istnieje jaka� praca o neutrinice, wujku? Mam na my�li co� jasnego i prostego. Co� podstawowego.

Nimmo w zamy�leniu westchn�� wydymaj�c pulchne policzki.

��Zadajesz cholerne pytania. Jedyna, o jakiej s�ysza�em, zosta�a napisana przez Sterbinskiego i jeszcze kogo�. Nigdy jej nie widzia�em, ale kiedy� wpad�o mi w oczy co� na ten temat. Tak, Sterbinski i La Marr.

��Czy to ten Sterbinski, kt�ry wynalaz� chronoskop?

��Chyba tak. To dowodzi, �e ksi��ka powinna by� dobra.

��Czy jest jakie� nowsze wydanie? Sterbinski zmar� trzydzie�ci lat temu.

Nimmo wzruszy� ramionami i nic nie odpowiedzia�.

��Mo�esz si� dowiedzie�?

Przez chwil� siedzieli w milczeniu, wreszcie Nimmo poprawi� si� na krze�le, a� skrzypn�o pod pot�n� mas� jego cia�a, i rzek�:

��Powiesz mi w ko�cu, o co w tym wszystkim chodzi?

��Nie mog�. Czy mimo to pomo�esz mi? Zdob�dziesz dla mnie kopi� tej pracy?

��No c�, to ty nauczy�e� mnie wszystkiego, co wiem o pseudograwityce. Winienem ci wdzi�czno��. Zgoda wi�c, ale pod jednym warunkiem.

��Jakim?

Nimmo spowa�nia� nagle.

� �e b�dziesz ostro�ny, Jonas. Cokolwiek robisz w tym kierunku, w spos�b oczywisty przekraczasz swoje kompetencje. Nie niszcz swej kariery tylko dlatego, �e ciekawi ci� co�, do czego nie jeste� powo�any i co nie jest twoj� spraw�. Rozumiesz?

Foster kiwn�� g�ow�, ale prawie nie s�ysza�. By� zaabsorbowany swoimi my�lami.

W tydzie� p�niej Ralph Nimmo wtoczy� sw� okr�g�� posta� do uniwersyteckiego dwupokojowego mieszkania Fostera i oznajmi� ochryp�ym szeptem:

��Mam co�.

��Co?�� natychmiast o�ywi� si� Foster.

��Sterbinski i La Marr.�� wyci�gn�� kopi�, a raczej jej ro�ek z kieszeni swego obszernego p�aszcza.

Foster odruchowo obejrza� si� na drzwi i okna, upewniaj�c si�, czy s� zamkni�te i zas�oni�te, potem wyci�gn�� r�k�.

Kaseta filmowa �uszczy�a si� ze staro�ci, b�ona by�a wyblak�a i �amliwa.

��Czy to wszystko?�� spyta� �ywo.

��Wdzi�czno��, m�j ch�opcze, jeszcze wdzi�czno��! � Nimmo usiad� i si�gn�� do kieszeni po jab�ko.

��Och, jestem wdzi�czny, ale to takie starocie.

��Ciesz si�, �e cho� to uda�o mi si� dosta�. Usi�owa�em zdoby� film z Biblioteki Kongresu. Nic z tego. Ksi��ka nale�y do prohibit�w.

��A wi�c w jaki spos�b to zdoby�e�?

��Gwizdn��em.�� Ogryza� z chrz�stem jab�ko.�� W Bibliotece Publicznej w Nowym Jorku.

��Co?!

��Ca�kiem proste. Mia�em, oczywi�cie, dost�p do rega��w. Przekroczy�em �a�cuch, gdy nikogo nie by�o, wyci�gn��em to i wyszed�em sobie. Oni tam ufaj� ludziom. Nawiasem m�wi�c, przez ca�e lata nie zauwa�� braku tej kopii. Ale ty raczej nie dopu��, by kto� j� u ciebie zobaczy�, siostrze�cze.

Foster wpatrywa� si� w film, jakby mu parzy� r�ce.

Nimmo wyrzuci� ogryzek i si�gn�� po nast�pne jab�ko.

� �mieszna rzecz. Nie ma nic nowszego w ca�ej dziedzinie neutriniki. �adnej monografii, �adnej pracy naukowej, �adnej wzmianki o post�pie bada�. Nic od czasu wynalezienia chronoskopu.

��Uhm � mrukn�� Foster nieobecny duchem.

Foster pracowa� wieczorami w domu Potterleya. Nie m�g� zaufa� swemu uniwersyteckiemu mieszkaniu. Wieczorna praca sta�a si� dla niego wa�niejsza od w�asnego podania o dotacj�. Chwilami odczuwa� z tego powodu niepok�j, ale wkr�tce i to przesta�o go obchodzi�.

Pocz�tkowo praca jego polega�a na ci�g�ym przegl�daniu mikrofilmu. P�niej � na my�leniu (cz�sto w takich chwilach nie zauwa�a� nawet, �e ta�ma filmowa dosz�a do ko�ca).

Od czasu do czasu Potterley schodzi� na d�, siada�, wpatrywa� si� w Fostera bystrymi oczami, jak gdyby oczekuj�c, �e procesy my�lowe m�odego naukowca skrystalizuj� si� i uka�� wszystkie meandry swej drogi. Ingerowa� w dwojaki spos�b. Nie pozwala� mu pali�, a niekiedy m�wi�.

Nie by�a to rozmowa, nigdy. Raczej wyg�aszany niskim g�osem monolog, kt�rym nie stara� si� przyci�gn�� uwagi s�uchacza. Wydawa�o si�, �e chce tylko roz�adowa� wewn�trzne napi�cie.

Kartagina! Zawsze Kartagina!

Kartagina, Nowy Jork staro�ytnych kraj�w �r�dziemnomorskich. Kartagina, imperium handlowe, kr�lowa m�rz. Kartagina, wszystko, czym udawa�y, �e s� Aleksandria i Syrakuzy. Kartagina, oczerniana przez swych wrog�w i nie m�wi�ca s�owa w swej obronie.

Foster na og� nie s�ucha�, czasem jednak by� do tego zmuszony. Wzdryga� si� i robi�o mu si� niedobrze podczas krwawej opowie�ci o dzieciach sk�adanych w ofierze.

Potterley m�wi� z przej�ciem:

��Tak czy owak, to nieprawda. Dwu i p� tysi�cletnia kaczka dziennikarska zapocz�tkowana przez Grek�w i Rzymian. Oni mieli swoich niewolnik�w, swoje ukrzy�owania i tortury, swoje walki gladiator�w. Nie byli �wi�ci. Historia o Molochu jest tym, co p�niejsze stulecia nazwa�y wrog� propagand�, jest wielkim k�amstwem. Mog� tego dowie��. Mog� i, na Boga, zrobi� to� zrobi�

�arliwie mamrota� raz po raz t� obietnic�.

Pani Potterley r�wnie� odwiedza�a Fostera, ale rzadziej, zwykle we wtorki i czwartki, kiedy jej m�� z powodu wieczornych zaj�� by� w domu nieobecny.

Siedzia�a cicho, prawie si� nie odzywaj�c, z twarz� zwiotcza�� i nalan�, oczami bez wyrazu, daleka i zamkni�ta w sobie.

Podczas pierwszej wizyty Foster, aczkolwiek przysz�o mu to z trudem, spr�bowa� da� jej do zrozumienia, �e chce by� sam.

��Czy panu przeszkadzam?�� spyta�a bezbarwnym g�osem.

��Nie, oczywi�cie, �e nie � sk�ama�. � Po prostu��� urwa� zmieszany.

Kiwn�a g�ow�, jak gdyby przyjmuj�c zaproszenie do pozostania. Otworzy�a p��cienn� torb�, kt�r� przynios�a ze sob�, wyj�a z niej libr� vitronowych arkuszy, kt�re zacz�a ��czy�, manipuluj�c szybko i delikatnie par� niewielkich czterofasetowych depolaryzator�w. Wygl�da�y w jej r�kach jak ogromny paj�k.

Pewnego wieczoru powiedzia�a mi�kkim tonem:

��Moja c�rka, Laurel, jest w pa�skim wieku.

Foster drgn�� zaskoczony zar�wno nieoczekiwanym d�wi�kiem jej g�osu, jak i s�owami.

��Nie wiedzia�em, �e pa�stwo macie c�rk�.

��Ona umar�a. Wiele lat temu.

Pod wp�ywem zr�cznych manipulacji vitron przybiera� kszta�t jakiej� cz�ci garderoby, kt�rej na razie Foster nie m�g� zidentyfikowa�. Wymamrota� bez sensu:

��Bardzo mi przykro.

��Cz�sto mi si� �ni � westchn�a pani Potterley. Podnios�a na niego swe niewidz�ce niebieskie oczy.

Drgn�� i odwr�ci� wzrok.

Innym zn�w razem spyta�a, odrywaj�c arkusz vi tronu przyczepiony z lekka do jej sukni:

��Co to w�a�ciwie jest wejrzenie wsteczne?

Foster, kt�remu jej uwaga przerwa�a skomplikowany tok my�li, odpar� rozdra�nionym tonem:

��Doktor Potterley lepiej to pani wyja�ni.

��Pr�bowa�. Och, tak. Ale my�l�, �e mu troch� brak cierpliwo�ci. Najcz�ciej nazywa to chronoskopi�. Czy rzeczywi�cie widzi si� sceny w przesz�o�ci tr�jwymiarowo? Czy te� s� to tylko kropkowane kszta�ty, tak jak z komputera, kt�rego pan u�ywa?

Foster spojrza� z niech�ci� na sw�j r�czny komputer. Funkcjonowa� zupe�nie dobrze, ale ka�da operacja musia�a by� sterowana r�cznie, a odpowiedzi uzyskiwa�o si� zakodowane. Gdyby m�g� korzysta� z uczelnianego komputera� Ale o tym nie ma co marzy�, i tak obawia� si� �ci�gn�� na siebie podejrzenia, opuszczaj�c co wiecz�r sw�j gabinet z r�cznym komputerem pod pach�.

��Nigdy nie widzia�em chronoskopu � odrzek� � ale mam wra�enie, �e rzeczywi�cie ogl�da si� obrazy i s�yszy d�wi�k.

��Mo�na tak�e us�ysze� rozmowy ludzi?

��My�l�, �e tak.�� Potem rzek� na wp� z desperacj�. � Prosz� pos�ucha�, pani Potterley, to musi by� dla pani okropnie nudne. Zdaj� sobie spraw�, �e nie chce pani pozostawi� go�cia samemu sobie, ale naprawd�, prosz� si� nie zmusza�

��Ja si� nie zmuszam � odpar�a.�� Siedz� tu i czekam.

��Czeka pani? Na co?

Odpar�a ze spokojem:

��Pods�uchiwa�am was pierwszego wieczora. Wtedy, gdy pan po raz pierwszy rozmawia� z Arnoldem. Pods�uchiwa�am pod drzwiami.

��Co?!

��Wiem, �e nie�adnie post�pi�am, ale by�am bardzo niespokojna o Arnolda. Czu�am, �e zamierza zrobi� co�, czego nie powinien. Chcia�am za wszelk� cen� dowiedzie� si�

I wtedy w�a�nie us�ysza�am��� Przerwa�a, pochylaj�c si� nad vi tronem i wpatruj�c si� we� z nat�eniem.

��Co pani us�ysza�a?

� �e nie zbuduje pan chronoskopu.

��Oczywi�cie �e nie.

��My�la�am, �e mo�e zmieni pan zdanie.

Foster utkwi� w niej wzrok.

��Je�li dobrze rozumiem, schodzi pani tu do mnie w nadziei, �e zbuduj� chronoskop, czeka pani, a� to zrobi�.

��Tak, mam nadziej�, �e pan to zrobi, doktorze Foster. Och, mam nadziej�!

Nagle jakby g�sty welon opad� z jej twarzy, odkrywaj�c jasne i wyraziste rysy, przydaj�c koloru policzkom, �ycia oczom, wywo�uj�c pe�ne napi�cia dr�enie w jej g�osie.

��Czy nie by�oby cudowne � wyszepta�a � mie� co� takiego? Ludzie przesz�o�ci mogliby �y� ponownie. Faraonowie, kr�lowie i� zwyczajni ludzie. Wierz�, �e zbuduje pan chronoskop, doktorze Foster. Naprawd� wierz� w to�

Wzruszenie zd�awi�o jej g�os, pozwoli�a arkuszom vitronu zsun�� si� z kolan. Wsta�a i wybieg�a z sutereny, a oczy Fostera �ledzi�y jej niezdarne ruchy ze zdziwieniem i strapieniem.

Ca�a ta sprawa zapad�a g��boko w dusz� Fostera, nie m�g� spa� po nocach, n�kany my�lami a� do b�lu. By�o to co� w rodzaju niestrawno�ci umys�owej.

Jego pro�ba o dotacj� kulej�c trafi�a w ko�cu do Ralpha Nimmo. Nie mia� prawie �adnej nadziei. My�la� w odr�twieniu: �Nic z tego nie b�dzie�.

Je�li pro�b� odrzuc�, w katedrze wybuchnie skandal i prawdopodobnie jego kontrakt uniwersytecki nie zostanie odnowiony pod koniec roku akademickiego.

Nie przejmowa� si� tym zbytnio. Neutrino, neutrino, tylko neutrino. Jego �lad wi� si�, skr�ca� gwa�townie i prowadzi� niezbadanymi �cie�kami, po kt�rych nie poruszali si� nawet Sterbinski i La Marr.

Zadzwoni� do Nimma.

��Wujku, potrzebuj� kilku rzeczy. Dzwoni� spoza terenu uniwersytetu.

Twarz Nimma na ekranie wideofonu by�a jowialna, ale g�os ostry.

��Wiem, czego potrzebujesz � powiedzia� � przeszkolenia w zakresie komunikatywno�ci. Mam cholerne k�opoty ze zrobieniem z twego podania czego� do prze�kni�cia. Je�li w�a�nie po to dzwonisz�

Foster niecierpliwie potrz�sn�� g�ow�.

��Nie po to dzwoni�. Musz� mie� te rzeczy.�� Nagryzmoli� co� szybko na kawa�ku papieru i przytrzyma� przed kamer� wideofonu.

Nimmo j�kn��.

��Ej�e, do jakich jeszcze sztuczek jestem zdolny wed�ug ciebie?

��Mo�esz to zdoby�, wujku. Wiesz przecie�, �e tak. Nimmo przeczyta� raz jeszcze list� pozycji samymi tylko ruchami grubych warg. Min� mia� powa�n�.

��A co p�niej? Gdy z�o�ysz to wszystko do kupy?

Foster pokr�ci� g�ow�.

��Masz wy��czne prawo publikacji wszystkiego, co zrobi�. Jak zwykle. Ale, prosz�, nie zadawaj mi teraz �adnych pyta�.

��Nie potrafi� robi� cud�w.

��Zr�b ten jeden. Musisz. Jeste� skryptorem prac naukowych, a nie badaczem. Nie potrzebujesz t�umaczy� si� z niczego. Masz przyjaci� i koneksje. B�d� teraz patrzyli przez palce, aby przy okazji nast�pnych publikacji wyd�bi� od ciebie zni�k�.

��Twoja wiara we mnie, siostrze�cze, jest wzruszaj�ca. Spr�buj�.

Ralph Nimmo dokona� jednak cudu. Prywatny samoch�d turystyczny przywi�z� rzeczy p�nym wieczorem. Nimmo i Foster wtaszczyli je do �rodka st�kaj�c przy tym i sapi�c, jako �e nie przywykli do pracy fizycznej.

Po odej�ciu Nimma w drzwiach sutereny stan�� Potterley.

��Na co to wszystko?�� zapyta� cicho.

Foster odgarn�� w�osy z czo�a i pomasowa� lekko nadwer�ony nadgarstek.

��Chc� przeprowadzi� kilka prostych do�wiadcze� � odpowiedzia�.

��Doprawdy?�� Oczy historyka p�on�y podnieceniem. Foster by� wyczerpany. Mia� uczucie, jak gdyby czyje� palce �ciska�y go za nos i prowadzi�y niebezpieczn� drog�, a on, mimo �e wyra�nie u�wiadamia� sobie czekaj�c� na ko�cu tej drogi katastrof�, szed� ochoczo i zdecydowanie. Co najgorsze, czu�, �e te palce na nosie, s� jego w�asnymi palcami.

To Potterley by� sprawc� wszystkiego, Potterley, kt�ry teraz sta�, wlepiaj�c w niego oczy, imperatyw jednak tkwi� w samym Fosterze. Powiedzia� cierpko:

��Potrzebuj� troch� odosobnienia, Potterley. Nie �ycz� sobie, aby�cie pan i pa�ska �ona schodzili tu i naprzykrzali mi si�.

Je�li poczuje si� obra�ony, my�la�, to niech mnie wykopie. Niech po�o�y temu kres.

W g��bi duszy by� jednak przekonany, �e to wykopanie niczemu by kresu nie po�o�y�o.

Tymczasem Potterley nie przejawi� nawet cienia obrazy. Dalej patrzy� �agodnym wzrokiem.

��Naturalnie, doktorze Foster, naturalnie. Takie odosobnienie, jakiego tylko pan sobie �yczy.

Wyszed�. Foster zosta� sam � dalej kroczy� t� sam� drog�, przekornie z tego zadowolony i r�wnocze�nie pe�en nienawi�ci do siebie za to uczucie.

Zacz�� nocowa� na sk�adanym ��ku w suterenie Potterleya i sp�dza� tam ca�e weekendy.

W tym czasie nadesz�a wst�pn� wiadomo��, �e jego podanie o dotacj�, uzdrowione przez Nimma, zosta�o zaakceptowane. Kierownik katedry zawiadomi� go o tym i pogratulowa� sukcesu.

Foster popatrzy� na� nieobecnym wzrokiem i mrukn��: ��wietnie. Ciesz� si�.� � z tak ma�ym przekonaniem, �e kierownik zmarszczy� brwi i odwr�ci� si� bez s�owa.

Foster natychmiast zapomnia� o tej sprawie. To by� drobiazg nie wart uwagi. On planuje co�, co naprawd� si� liczy, decyduj�c� pr�b� na ten wiecz�r.

Min�� jeden, dwa, trzy wieczory, a� wreszcie zmizerowany i na wp� przytomny z podniecenia zawo�a� Potterleya.

Profesor stan�� w po�owie schod�w i powi�d� wzrokiem po skleconej przez Fostera aparaturze.

��Rachunki za elektryczno�� s� bardzo wysokie � przem�wi� swoim �agodnym g�osem.�� Nie chodzi mi o wydatek, po prostu mo�e to zwr�ci� uwag� w�adz miejskich. Czy jest na to jaka� rada?

Wiecz�r by� ciep�y, Potterley jednak mia� na sobie kamizelk� i ko�nierzyk zapi�ty pod szyj�. Foster, ubrany tylko w podkoszulek, podni�s� na niego za�zawione oczy i rzek� dr��cym g�osem:

��To ju� nie b�dzie d�ugo trwa�o, doktorze Potterley. Poprosi�em pana na d�, gdy� chc� panu co� oznajmi�. Chronoskop mo�e by� zbudowany. Niedu�y, oczywi�cie, ale mo�e.

Potterley przytrzyma� si� por�czy. Posta� jego zwiotcza�a nagle.

��Mo�na go zbudowa� tutaj?�� z trudem wydoby� z siebie szept.�� Tak, tutaj w suterenie.

��M�wi� pan�

��Wiem, co m�wi�em � wykrzykn�� niecierpliwie Foster.�� M�wi�em, �e nie da si� tego zrobi�. Nie wiedzia�em wtedy nic. Nawet Sterbinski nie wiedzia�.

Profesor potrz�sn�� g�ow�.

��Jest pan pewien? Nie myli si� pan, doktorze Foster? Nie prze�y�bym, gdyby�

��Nie myl� si� � odpar� Foster.�� Do diab�a, gdyby wiadomo�ci teoretyczne by�y wystarczaj�ce, mogliby�my mie� chronoskop ju� ponad sto lat temu, kiedy zacz�o si� m�wi� o neutrino. Ca�e nieszcz�cie w tym, �e pierwsi badacze uwa�ali je wy��cznie za tajemnicz� cz�stk� elementarn� nie posiadaj�c� masy czy �adunku, kt�re da�yby si� wykry�. By�o to po prostu co� dla wyr�wnania bilansu i uratowania zasady zachowania masy i energii.

Nie mia� pewno�ci, czy Potterley dobrze go rozumie. By�o mu zreszt� wszystko jedno. Pragn�� obecno�ci jakiej� �ywej istoty, aby da� uj�cie swym sk��bionym my�lom. Potrzebowa� tak�e t�a do tego, co b�dzie musia� za chwil� oznajmi� Potterley owi. Ci�gn�� wi�c:

��To Sterbinski pierwszy odkry�, �e neutrino przedziera si� przez barier� przekroju czynnego czasu i przestrzeni, �e podr�uje przez czas i dlatego pozostaje nie wykryte. On pierwszy stworzy� metod� zatrzymania neutrino. Wynalaz� przyrz�d, rejestruj�cy je i doszed� do tego, jak obja�ni� wz�r strumienia neutrino. Oczywi�cie, na strumie� oddzia�uje i odchyla go ka�da rzecz, przez kt�r� neutrino przechodzi w swej podr�y przez czas, a odchylenia mog� by� analizowane i przekszta�cane w obrazy rzeczy, powoduj�cych te odchylenia. Mo�liwe jest wejrzenie wsteczne. W ten spos�b mo�na wykry� nawet wibracj� powietrza i przekszta�ci� w d�wi�k.

Potterley wyra�nie nie s�ucha�.

��Tak. Tak � mrukn��. � Ale kiedy b�dzie pan w stanie zbudowa� chronoskop?

��Prosz� pozwoli� mi sko�czy� � nalega� Foster.�� Wszystko zale�y od metody u�ytej do wykrywania i analizowania strumienia neutrino. Metoda Sterbinskiego by�a trudna i okr�na. Wymaga�a ogromnej energii. Ale ja studiowa�em pseudograwityk�, doktorze Potterley, nauk� o sztucznych polach grawitacyjnych. Specjalizowa�em si� w dziedzinie zachowania si� �wiat�a w takich polach. To nowa nauka, Sterbinski nic o tym nie wiedzia�, inaczej znalaz�by � ka�dy by znalaz� � znacznie lepsz� i wydajniejsz� metod�, wykorzystuj�c� pole pseudograwitacyjne. Gdybym zaczynaj�c zna� lepiej neutrinik�, od razu bym na to wpad�.

Potterley rozpogodzi� si� troch�.

��Wiedzia�em � rzek�. � Nawet je�li wstrzymaj� badania w dziedzinie neutriniki, rz�d nie mo�e mie� �adnej absolutnie pewno�ci, �e odkrycia w innych ga��ziach nauki nie dostarcz� wiedzy na temat neutriniki. Taka jest warto�� scentralizowanego zarz�dzania nauk�. Doszed�em do tego wniosku na d�ugo przedtem, zanim pan przyst�pi� tu do pracy, doktorze Foster.

��Gratuluj� panu � powiedzia� Foster � ale jest jedna rzecz�

��Och, wszystko to niewa�ne. Niech pan mi odpowie, prosz�. Kiedy pan b�dzie w stanie skonstruowa� chronoskop?

��Niech mi pan pozwoli doko�czy�, doktorze Potterley. Chronoskop na nic si� panu nie przyda. (Nareszcie mam to z g�owy, pomy�la�).

Potterley powoli zszed� ze schod�w. Stan��, patrz�c Fosterowi prosto w oczy.

��Co chce pan przez to powiedzie�? Dlaczego ma si� nie przyda� na nic?

��Nie zobaczy pan Kartaginy. To jest w�a�nie to, co chcia�em panu powiedzie�. To jest to, do czego prowadzi�em. Nigdy nie b�dzie pan m�g� zobaczy� Kartaginy.

��Och, nie, myli si� pan. Je�li pan b�dzie mia� chronoskop, nastawimy po prostu odpowiedni� ostro��.

��Nie, doktorze Potterley. To nie kwestia ostro�ci. Istniej� przypadkowe czynniki, kt�re oddzia�uj� na strumie� neutrino, tak jak oddzia�uj� na wszystkie cz�stki elementarne atomu. Nazywamy to zasad� niepewno�ci. Gdy strumie� jest zarejestrowany i zinterpretowany, przypadkowy czynnik wyst�puje jako brak wyrazisto�ci lub �szumy�, jak nazywaj� to ��czno�ciowcy. Im dalej przenika si� w g��b czasu, tym wi�kszy jest brak wyrazisto�ci, wi�ksze szumy. Wreszcie szumy zatapiaj� obraz. Czy rozumie pan?

��Wi�ksza moc � rzek� Potterley martwym g�osem.

��To nie pomo�e. Kiedy szumy rozmazuj� jaki� detal, powi�ksza si� on, powoduj�c z kolei zwi�kszanie si� szum�w.

Nie zobaczy pan nic na wyblak�ym filmie powi�kszaj�c go, prawda? W�asno�ci fizyczne wszech�wiata stawiaj� pewne ograniczenia. Przypadkowe ruchy termiczne moleku� powietrza wyznaczaj� granice wykrywalno�ci d�wi�ku za pomoc� przyrz�du. D�ugo�� fali �wietlnej lub elektronowej stawia ograniczenia co do wielko�ci obiekt�w, daj�cych si� zobaczy� za pomoc� przyrz�du. W ten sam spos�b dzia�a to w chronoskopii. Mo�e pan zastosowa� wejrzenie wsteczne do okre�lonej g��boko�ci.

��Ale jak g��boko? Jak?

Foster zaczerpn�� tchu.

��Sto dwadzie�cia pi�� lat. To jest maksimum.

��Przecie� miesi�czny biuletyn Komisji dotyczy niemal ca�kowicie historii staro�ytnej.�� Potterley za�mia� si� nerwowo.�� Pan si� myli! Rz�d jest w posiadaniu danych a� z trzechtysi�cznego roku przed nasz� er�!

��Odk�d to zacz�� pan im wierzy�? � spyta� pogardliwie Foster.�� Rozpocz�� pan t� ca�� histori� od udowadniania mi k�amstwa, gdy utrzymywa�em, �e �aden historyk nie korzysta� z chronoskopu. Czy nie rozumie pan teraz, dlaczego? Bo nic by mu to nie da�o, z wyj�tkiem kogo� zainteresowanego histori� wsp�czesn�. �aden chronoskop, w �adnych warunkach, nie mo�e wejrze� w g��b czasu dalej ni� do roku 1950.

��Myli si� pan. Nie wie pan wszystkiego � powtarza� Potterley.

��Prawda nie zawsze jest taka, jak� chcia�by pan j� widzie�. Niech pan zrozumie. Rola rz�du polega tu na podtrzymywaniu oszustwa.

��Dlaczego?

��Nie wiem.

Perkaty nos Potterleya drga�. Oczy wychodzi�y z orbit.

��To tylko teoria, doktorze Foster. Niech pan zbuduje chronoskop � b�aga�. � Niech pan zbuduje i wypr�buje.

Foster uwi�zi� rami� Potterleya w gwa�townym u�cisku.

��Czy my�li pan, �e go nie mam? �e powiedzia�bym panu to wszystko przed sprawdzeniem na wszelkie znane mi sposoby? Zbudowa�em chronoskop. Znajduje si� tu, obok pana. Niech pan spojrzy.

Podbieg� do prze��cznik�w kabli zasilaj�cych. Nacisn�� jeden po drugim. Wyregulowa� opornik, pokr�ci� ga�kami, zgasi� �wiat�o w piwnicy.

��Niech pan zaczeka. Musi si� rozgrza�.

Mniej wi�cej po�rodku �ciany ukaza� si� malutki jasny punkt. Potterley wymamrota� co� bez zwi�zku, ale Foster zn�w krzykn��:

��Niech pan patrzy!

�wiat�o wyostrzy�o si�, rozja�ni�o, nast�pnie roz�ama�o na ciemne i jasne desenie. Kobiety i m�czy�ni! Niewyra�ni. Rysy zamazane. R�ce i nogi � po prostu smugi. Przemkn�� staromodny naziemny pojazd, niewyra�ny, ale daj�cy si� rozpozna�, jeden z tych u�ywanych ongi� z silnikiem spalinowym na benzyn�.

��Po�owa dwudziestego wieku � powiedzia� Foster.�� Nie mog� z�apa� na razie fonii, dlatego nic nie s�ycha�. Z czasem dodamy d�wi�k. W ka�dym razie po�owa dwudziestego wieku stanowi w�a�nie t� najg��bsz� granic�, poza kt�r� nie zdo�amy si�gn��. Prosz� mi wierzy�, to jest najlepsza ostro��, jak� mo�na uzyska�.

��Niech pan zbuduje wi�kszy aparat, silniejszy. Niech pan ulepszy obwody.

��Cz�owieku, nie pokona pan przecie� zasady niepewno�ci, podobnie jak nie mo�na zamieszka� na S�o�cu. Istniej� granice fizyczne wszelkich poczyna�.

��K�amie pan. Nie wierz� panu. Ja�

Nagle dobieg� ich uszu jeszcze jeden g�os nat�ony a� do ostrego krzyku.

��Arnoldzie! Doktorze Foster!

M�ody fizyk obejrza� si� natychmiast. Potterley zamar� na d�ug� chwil�, po czym spyta� nie odwracaj�c si�:

��Co to ma znaczy�, Caroline? Wyjd� st�d!

��Nie!�� Pani Potterley zesz�a ze schod�w.�� S�ysza�am wszystko. Musia�am wys�ucha�. Czy ni� pan chronoskop tu na miejscu, doktorze Foster?

��Tak, prosz� pani. Rodzaj chronoskopu. Nie najlepszy. Nie mog� uzyska� d�wi�ku, obraz jest piekielnie zamazany, ale chronoskop dzia�a.

Pani Potterley splot�a d�onie i przycisn�a mocno do piersi.

��Cudownie! Cudownie!

��Wcale nie cudownie � warkn�� Potterley.�� M�ody g�upiec nie potrafi si�gn�� wstecz g��biej ni��

��Niech�e pan pozwoli��� zacz�� Foster z irytacj�.

��Chwileczk�! � krzykn�a pani Potterley.�� Wys�uchajcie mnie. Arnoldzie, czy nie rozumiesz, �e skoro uda si� z jego pomoc� si�gn�� dwadzie�cia lat wstecz, mo�emy zn�w zobaczy� Laurel? Co nas obchodzi Kartagina i czasy staro�ytne! Mo�emy zobaczy� Laurel! Ona zn�w dla nas o�yje. Niech pan tu zostawi ten przyrz�d, doktorze Foster. Prosz� nam pokaza�, jak si� go uruchamia.

Foster spojrza� na ni�, potem na jej m�a. Twarz Potterleya zbiela�a. I cho� m�wi� g�osem niskim i r�wnym, jego spok�j znikn��.

��Jeste� g�upia!

��Arnoldzie!�� j�kn�a s�abo pani Potterley.

��Jeste� g�upia, powtarzam jeszcze raz. Co zobaczysz? Przesz�o��. Martw� przesz�o��. Czy Laurel zrobi cho�by jedn� rzecz, kt�rej nie robi�a? Czy zobaczysz co�, czego przedtem nie widzia�a�? Nie, b�dziesz prze�ywa� w k�ko tamte trzy lata, patrz�c na dziecko, kt�re nigdy nie doro�nie, cho�by� oczy wypatrzy�a!

G�os mu si� z lekka za�ama�, ale opanowa� si�. Podszed� do niej, chwyci� za rami� i potrz�sn�� brutalnie.

��Czy wiesz, co stanie si� z tob�, je�li to zrobisz? Przyjd� po ciebie i zabior�, poniewa� zwariujesz! Tak, zwariujesz! Czy chcesz by� zamkni�ta, poddawana badaniom psychiatrycznym?

Pani Potterley wyrwa�a si�. Nie by�o w niej �ladu �agodno�ci czy niezdecydowania. Zmieni�a si� w megier�.

��Chc� zobaczy� moje dziecko, Arnoldzie. Ona jest w tym aparacie. Chc� j� mie�!

��Nie ma jej. Jest tylko obraz. Nie mo�esz tego zrozumie�? Obraz! Co� nierealnego!

��Chc� mie� moje dziecko! S�yszysz?!�� rzuci�a si� na niego wrzeszcz�c i t�uk�c go pi�ciami.�� Chc� mie� moje dziecko!

Historyk krzykn�� zaskoczony szale�cz� gwa�towno�ci� ataku. Foster chcia� ich w�a�nie rozdzieli�, gdy pani Potterley, szlochaj�c dziko, osun�a si� na pod�og�.

Potterley odwr�ci� si�, szukaj�c czego� pe�nymi desperacji oczami. Nag�ym ruchem chwyci� pr�t, zamachn�� si�, nim Foster sparali�owany t� scen� zd��y� go powstrzyma�.

��Odsu� si�! � wrzasn�� Potterley prawie bez tchu.�� Albo ci� zabij�! Przysi�gam!

Zn�w zamachn�� si� w�ciekle. Foster uskoczy�.

Potterley rzuca� si� z furi� na ka�d� cz�� stoj�cego w piwnicy aparatu, Foster za� po pierwszym brz�ku t�uczonego szk�a ju� tylko przygl�da� si� os�upia�y.

Wreszcie Potterley wy�adowa� sw� furi�, stan�� spokojnie po�r�d skorup i drzazg z po�amanym pr�tem w d�oni.

��A teraz niech si� pan st�d wynosi!�� szepn�� patrz�c na Fostera.�� I nigdy nie wraca! Je�eli poni�s� pan jakie� koszta, prosz� przys�a� rachunek. Zap�ac� podw�jnie.

Foster wzruszy� ramionami, w�o�y� koszul� i zacz�� wchodzi� po schodach na g�r�. S�ysza� g�o�ne szlochanie pani Potterley, a kiedy obejrza� si� po raz ostatni, zobaczy� doktora Potterleya schylaj�cego si� nad ni� z twarz� wykrzywion� cierpieniem.

W dwa dni p�niej, gdy dzie� uniwersytecki mia� si� ku ko�cowi, a Foster, znu�ony, sprawdza�, czy nie nadesz�y jakie� dane dotycz�ce jego niedawno zatwierdzonego projektu, kt�re chcia� zabra� do domu, raz jeszcze pojawi� si� doktor Potterley. Sta� w otwartych drzwiach gabinetu.

Wygl�da�, jak zwykle, bardzo schludnie. Uni�s� r�k� gestem, kt�ry by� zbyt niezdecydowany jak na pozdrowienie, a zbyt nieudolny jako przeprosiny. Foster patrzy� na niego lodowatym wzrokiem.

��Czeka�em do pi�tej, a� pan b�dzie� Czy mog� wej��? � spyta� Potterley.

Foster skin�� g�ow�.

��S�dz�, �e powinienem przeprosi� pana. By�em straszliwie zawiedziony, nie panowa�em nad sob�. Niemniej zachowa�em si� w spos�b niewybaczalny.

��Przyjmuj� pa�skie przeprosiny � odrzek� Foster.�� Czy to wszystko?

��Podobno moja �ona dzwoni�a do pana?

��Owszem, dzwoni�a.

��Jest zupe�nie rozhisteryzowana. Poinformowa�a mnie o tym, ale nie mog�em mie� pewno�ci�

��Dzwoni�a do mnie.

��Czy zechce mi pan powiedzie� czy by�by pan uprzejmy powiedzie� mi, czego chcia�a?

��Chcia�a mie� chronoskop. O�wiadczy�a, �e ma troch� w�asnych pieni�dzy. Proponowa�a zap�at�.

��Czy pan� zobowi�za� si� w jakikolwiek spos�b?

��Odpowiedzia�em, �e nie zajmuj� si� produkcj�.

��To dobrze � odetchn�� z ulg� Potterley.�� Prosz� nie przyjmowa� �adnych telefon�w od niej. Ona nie jest� ca�kiem�.

��Niech pan pos�ucha, doktorze Potterley � powiedzia� Foster.�� Nie wtykam nosa w k��tnie rodzinne, lepiej jednak, by pan sobie zdawa� z pewnych rzeczy spraw�. Chronoskop mo�e by� zbudowany przez ka�dego. Je�li zdob�dzie pan kilka prostych cz�ci, kt�re mo�na kupi� przez o�rodek handlowy drog� radiow�, mo�e pan go zbudowa� w domowym warsztacie, a przynajmniej cz�� video.

��Ale przecie� nikt opr�cz pana o tym nie pomy�li. Dotychczas nikomu to nie przysz�o do g�owy.

��Nie zamierzam robi� z tego tajemnicy.

��Nie mo�e pan przecie� tego opublikowa�: To s� badania nielegalne.

��To absolutnie nie ma znaczenia, doktorze Potterley.

Najwy�ej strac� moj� dotacj�. Je�eli nie spodoba si� to uniwersytetowi, z�o�� rezygnacj�. To zupe�nie ju� nie ma znaczenia.

��Ale� pan nie mo�e tego zrobi�!

��Do tej pory � powiedzia� Foster � nie obchodzi�o pana, �e ryzykuj� utrat� fundusz�w i pozycji. Czemu teraz przejawia pan tak� dba�o�� o mnie? Pozwoli pan, �e co� panu wyja�ni�. Kiedy przyszed� pan do mnie po raz pierwszy, wierzy�em w zorganizowane i kierowane badania. Uwa�a�em pana, doktorze Potterley, za intelektualnego anarchist� i niebezpiecznego cz�owieka. Ale z takiej czy innej przyczyny od miesi�cy sam sta�em si� anarchist� i osi�gn��em wielkie rzeczy. Nie dlatego, �e jestem genialnym uczonym. Wcale nie. A wi�c dlaczego? Ot�, gdy badania naukowe s� kierowane odg�rnie, pozostaj� dziury, kt�re mog� by� wype�nione przez kogokolwiek, kto umie spojrze� we w�a�ciwym kierunku. I ka�dy m�g�by wiele osi�gn��, gdyby rz�d aktywnie nie usi�owa� temu zapobiec. Niech pan mnie dobrze zrozumie. Ci�gle wierz�, �e kierowane badania mog� by� u�yteczne. Nie jestem zwolennikiem odwrotu do ca�kowitej anarchii. Ale musi istnie� co� po�redniego. Badania kierowane winny zachowa� elastyczno��. Trzeba pozwoli� naukowcom, aby pod��ali tropem swej ciekawo�ci, przynajmniej w wolnym czasie.

Potterley usiad�.

��Porozmawiajmy o tym, Foster,�� rzek� ujmuj�co.�� Doceniam pa�ski idealizm. Jest pan m�ody. Chce pan si�gn�� do gwiazd. Ale nie mo�e pan zniszczy� samego siebie z powodu ekstrawaganckich zapatrywa� na istot� bada�. Ja pana w to wci�gn��em. Jestem za to odpowiedzialny i ostro siebie pot�piam. Dzia�a�em pod wp�ywem emocji. Moje zainteresowanie Kartagin� za�lepi�o mnie, by�em g�upcem.

Foster przerwa� mu.

��Mam uwierzy�, �e zmieni� si� pan ca�kowicie w ci�gu dw�ch dni? Kartagina nic ju� nie znaczy? Hamowanie bada� przez rz�d te� nie ma znaczenia?

��Nawet taki g�upiec jak ja mo�e si� czego� nauczy�, Foster. Moja �ona mnie nauczy�a. Teraz rozumiem, dlaczego rz�d zakaza� bada� w dziedzinie neutriniki. Jeszcze dwa dni temu nie rozumia�em. A dzi� ten zakaz w pe�ni aprobuj�. Widzia� pan, w jaki spos�b zareagowa�a moja �ona na wie��, �e mamy u siebie chronoskop. Przewidywa�em u�ycie chronoskopu do cel�w badawczych. Ona widzia�a w tym tylko przyjemno�� neurotycznego powracania do w�asnej przesz�o�ci, martwej przesz�o�ci. Badacze w �cis�ym tego s�owa znaczeniu, Foster, stanowi� mniejszo��. Tacy ludzie jak moja �ona b�d� przewa�ali. Rz�d stoi na stanowisku, �e popieranie chronoskopii umo�liwi�oby ludziom wejrzenie nie tylko we w�asn�, lecz i w cudz� przesz�o��. Urz�dnicy pa�stwowi byliby nara�eni na szanta� i niestosown� presj�, bo kt� na tym �wiecie ma absolutnie czyste konto. Jakikolwiek zorganizowany rz�d by�by nie do pomy�lenia. Foster obliza� wargi.

��Mo�liwe. Mo�liwe, �e stanowisko rz�du jest w pewnym stopniu usprawiedliwione. Ale tu chodzi o wa�n� zasad�. Kt� wie, jakie jeszcze osi�gni�cia nauki mog� by� blokowane, skoro uczeni s� zepchni�ci na w�sk� �cie�k�. Je�eli chronoskop stanie si� powodem przera�enia kilku polityk�w, jest to cena, kt�r� trzeba zap�aci�. Og� powinien u�wiadomi� sobie, �e nauka musi by� wolna i najbardziej dramatycznym sposobem, aby tego dopi��, jest publikacja mojego odkrycia � tak czy inaczej, legalnie czy nielegalnie.

Krople potu wyst�pi�y na czo�o Potterley a, ale g�os jego pozosta� spokojny.

��Och, nie tylko kilku polityk�w, doktorze Foster, prosz� tak nie my�le�. Mnie czeka to samo. Moja �ona b�dzie sp�dza� czas na ci�g�ym obcowaniu z nasz� zmar�� c�rk�. B�dzie odbiega� coraz dalej od rzeczywisto�ci. Zwariuje prze�ywaj�c w k�ko te same sceny. Zreszt�, nie tylko o mnie chodzi. Takich jak Caroline b�dzie wielu. Dzieci poszukuj�ce swych zmar�ych rodzic�w lub w�asnej m�odo�ci. Ca�y �wiat zacznie �y� przesz�o�ci�. Szczyt ob��du.

��Aspekty moralne nie mog� by� tu brane pod uwag� � odpar� Foster.�� Nie ma takiego osi�gni�cia w historii, kt�rego ludzko�� nie przeinaczy�aby w pomys�owy spos�b. Ludzko�� musi r�wnie� znale�� �rodki zapobiegawcze. A co do chronoskopu, to grzebi�cym si� w martwej przesz�o�ci do�� szybko si� to uprzykrzy. Przy�api� swoich ukochanych rodzic�w na pewnych sprawkach, kt�re ukocham rodzice pope�niali, i strac� entuzjazm do ca�ego przedsi�wzi�cia. Ale to wszystko jest bez znaczenia. Mnie chodzi o wa�n� zasad�.

��Niech pan zapomni na chwil� o pa�skiej zasadzie. Czy ludzie nie s� dla pana r�wnie wa�ni? Czy nie rozumie pan, �e moja �ona b�dzie prze�ywa�a po�ar, kt�ry zabi� nasze dziecko? �adna si�a jej przed tym nie powstrzyma. Znam j�. B�dzie �ledzi�a ka�dy najdrobniejszy szczeg� usi�uj�c zapobiec nieszcz�ciu. Stale, raz po raz maj�c nadziej�, �e ono si� nie stanie. Ile razy chce pan zabi� Laurel?

G�os mu si� za�ama�. Fosterowi za�wita�a nag�a my�l.

��Czego pan si� naprawd� boi, doktorze Potterley? Co ona odkryje? Co si� sta�o tej nocy, gdy wybuch� po�ar?

Historyk gwa�townie ukry� twarz w d�oniach, zatrz�s� si� od suchego szlochu. Foster poczu� si� nieswojo, odwr�ci� si� i zacz�� wygl�da� przez okno.

Po chwili Potterley odezwa� si�.

��Od lat mnie to gn�bi. Caroline nie by�o w�wczas w domu. Dogl�da�em dziecka. Wszed�em wieczorem do dziecinnego pokoju, by sprawdzi�, czy Laurel nie skopa�a po�cieli. Trzyma�em w palcach papierosa. Wtedy jeszcze pali�em. Musia�em go zgasi� k�ad�c na popielniczce, kt�ra sta�a na komodzie. By�em zawsze ostro�ny. Dziecko spa�o spokojnie. Wr�ci�em do saloniku i zasn��em ogl�daj�c video. Obudzi�em si�, dusz�c si� od dymu, otoczony p�omieniami. Nie wiem, jak powsta� po�ar.

��Ale my�li pan, �e m�g� to sprawi� papieros, prawda?�� powiedzia� Foster.�� Papieros, kt�rego tym razem zapomnia� pan zgasi�?

��Nie wiem. Pr�bowa�em j� ratowa�, ale gdy wydosta�em si� z p�omieni, by�a ju� martwa w moich ramionach.

��Przypuszczam, �e nigdy nie wspomnia� pan �onie o papierosie.

Potterley potrz�sn�� g�ow�.

��Ale �yj� z tym.

��Tylko �e teraz ona, maj�c chronoskop, mo�e to odkry�. A je�li nie by� to papieros? Je�li pan go zgasi�? Czy nie jest to mo�liwe?

Sk�pe �zy obesch�y na twarzy Potterleya. Czerwie� ust�pi�a z policzk�w.

��Boj� si� tego ryzyka. Ale to nie tylko o mnie chodzi, Foster. Przesz�o�� kryje przera�aj�ce rzeczy dla wi�kszo�ci ludzi. Niech pan nie wypuszcza tych strach�w na rodzaj ludzki.

Foster przemierza� pok�j. No tak, to w pewnym sensie t�umaczy�o gwa�town� irracjonaln� pasj�, z jak� Potterley g�osi� chwa�� Kartagi�czyk�w, a g��wnie stara� si� obali� histori� o rzucanych w ogie� ofiarach dla Molocha. Oczyszczaj�c ich z winy dzieciob�jstwa przez ca�opalenie, sam w spos�b symboliczny si� z tej winy oczyszcza�.

Ten sam ogie�, kt�ry doprowadzi� do zainicjowania budowy chronoskopu, teraz doprowadzi� do zniszczenia przyrz�du.

Foster popatrzy� ze smutkiem na starszego cz�owieka.

��Rozumiem pa�skie uczucia, doktorze Potterley, dla mnie jednak jest to sprawa wy�szego rz�du. Chc� zniszczy� to, co �ciska nauk� za gard�o.

Doprowadzony do ostateczno�ci Potterley zawo�a�:

��Jednym s�owem chce pan rozg�osu i bogactwa, kt�re towarzysz� takiemu odkryciu.

��Nie wiem nic o bogactwie, ale i ten motyw mo�e wchodzi� w gr�. Jestem tylko cz�owiekiem.�� Nie przemilczy pan swego odkrycia?

��Bez wzgl�du na okoliczno�ci � nie!�� g�os Fostera brzmia� stanowczo.

��No c�, w takim razie��� historyk podni�s� si� i sta� przez chwil� przeszywaj�c go wzrokiem.

Foster przerazi� si� na moment. Potterley by� starszy od niego, ni�szy, s�abszy i chyba nie uzbrojony. Jednak�

��Je�eli my�li pan o tym � powiedzia� � �eby mnie zabi� lub o czym� r�wnie szalonym, to chc� pana zawiadomi�, �e zostawi�em w sejfie informacj�, kt�r� odpowiedni ludzie znajd� tam w razie mego znikni�cia lub �mierci.

��Niech pan nie b�dzie idiot�! � odrzek� Potterley z godno�ci� i wyszed�.

Foster zamkn�� drzwi, przekr�ci� klucz i usiad�, aby to wszystko przemy�le�. By�o mu g�upio. Nie zostawi�, oczywi�cie, �adnej informacji w sejfie. Takie melodramatyczne �rodki zapobiegawcze normalnie nie przysz�yby mu do g�owy. Teraz jednak�

Poczu� si� jeszcze bardziej g�upio. Sp�dzi� godzin� na wypisywaniu wzor�w dotycz�cych zastosowania optyki pseudograwitacyjnej do neutrinicznego zapisu oraz na rysowaniu kilku schemat�w szczeg��w technicznych konstrukcji. W�o�y� to do koperty, zapiecz�towa�, a na wierzchu nakre�li� nazwisko Ralpha Nimmo.

Noc przesz�a mu bezsennie. Nast�pnego ranka, w drodze na uniwersytet, z� stawi� kopert� w banku, wydaj�c odpowiednie instrukcje urz�dnikowi, podpisa� dokument zezwalaj�cy na otwarcie depozytu po jego �mierci.

Potem zadzwoni� do Nimma powiadamiaj�c go o istnieniu koperty i opryskliwie odmawiaj�c jakiejkolwiek informacji o jej zawarto�ci.

Nigdy dot�d nie czu� si� tak absurdalnie za�enowany jak w tej chwili.

Tej i nast�pnej nocy Foster spa� tylko dorywczo, stan�wszy oko w oko z problemem publikacji danych zdobytych w spos�b nieetyczny.

�Sprawozdania Towarzystwa d/s Pseudograwityki�, biuletyn, kt�ry zna� najlepiej, z pewno�ci� nie tknie �adnych materia��w nie zawieraj�cych magicznego odno�nika: �Badania opisane w tej pracy zosta�y zakwalifikowane Dotacj� Nr taki-a-taki przez Komisj� d/s Bada� ONZ�.

Niew�tpliwie ta sama historia powt�rzy�aby si� i w �Biuletynie Fizycznym�.

Pozostawa�y jeszcze pomniejsze wydawnictwa, kt�re mog�yby, ze wzgl�du na sensacyjno�� artyku�u, przymkn�� oko na jego charakter, to jednak poci�gn�oby za sob� konieczno�� ma�ych negocjacji finansowych, na co nie m�g� si� zdecydowa�. W sumie mo�e nawet bardziej by si� op�aca�o ponie�� koszty opublikowania niewielkiej broszury, kt�ra trafi�aby do r�k naukowc�w. M�g�by wtedy obej�� si� bez us�ug skryptora, po�wi�caj�c b�yskotliwo�� formy na rzecz szybko�ci. Musia�by znale�� drukarza godnego zaufania. Wujek Ralph z pewno�ci� jakiego� zna.

Id�c korytarzem do swego gabinetu rozwa�a� w duchu, czy przypadkiem nie by�oby lepiej nie traci� ju� czasu, nie stwarza� sobie nowych okazji do waha�. Mo�e jednak zaryzykowa�, zadzwoni� do Ralpha z aparatu znajduj�cego si� w gabinecie? Tak by� zaprz�tni�ty ci�kimi my�lami, �e nawet nie spostrzeg�, i� kto� jest u niego. Dopiero podszed�szy do biurka zobaczy� Potterleya i jakiego� m�czyzn�, kt�rego nie zna�.

Podni�s� brwi, zaskoczony.

��S�ucham, o co chodzi?

��Przykro mi, ale musia�em podj�� jakie� kroki, by pana powstrzyma� � odezwa� si� Potterley.

Foster nie spuszcza� z nich oczu.

��O czym pan m�wi?

��Pozwoli pan, �e si� przedstawi� � powiedzia� obcy. Mia� du�e, troch� nier�wne z�by, co by�o szczeg�lnie widoczne, gdy si� u�miecha�. � Jestem Thaddeus Araman, kierownik katedry na Wydziale Chronoskopii. Przyszed�em do pana w zwi�zku z informacj� otrzyman� od profesora Arnolda Potterleya i potwierdzon� przez nasze w�asne �r�d�a�

��Wzi��em na siebie ca�� win�, doktorze Foster � m�wi� Potterley urywanym g�osem.�� Wyja�ni�em, �e to ja nam�wi�em pana wbrew pa�skiej woli do nieetycznych praktyk. Bior� na siebie pe�na odpowiedzialno�� i tylko ja winienem ponie�� kar�. Nie chc�, aby pan by� cho�by w najmniejszym stopniu poszkodowany. Z chronoskopi� trzeba po prostu sko�czy�.

Araman przytakn��.

��Owszem, doktor Potterley istotnie wzi�� na siebie ca�� win�, ale o dalszych posuni�ciach ju� nie on decyduje.

��A wi�c � powiedzia� Foster � co pan zamierza zrobi�? G�osowa� czarn� ga�k� w sprawie funduszu badawczego dla mnie?

��To jest w mojej mocy.

��Zleci�, by mnie zwolniono z uniwersytetu?

��I to jest w mojej mocy.

� �wietnie, prosz� wi�c uwa�a� to za fakt dokonany. Opuszcz� m�j gabinet razem z panem. Po ksi��ki przy�l� p�niej. Je�li pan b�dzie si� domaga� � zostawi� moje ksi��ki. Czy to wszystko?

��Niezupe�nie � odpar� Araman.�� Musi pan jeszcze zobowi�za� si�, �e zaprzestanie pan definitywnie bada� w zakresie chronoskopii, nie opublikuje �adnego ze swych odkry� i, rzecz jasna, �e nie zbuduje pan chronoskopu. B�dzie si� pan znajdowa� pod sta�� inwigilacj�, aby�my mogli mie� pewno��, �e dochowuje pan tej obietnicy.

��Przypu��my, �e odm�wi�? Co w�wczas zrobicie? Badania nie zwi�zane z w�asn� specjalno�ci� mog� by� nieetyczne, nie s� jednak przest�pstwem kryminalnym.

��W przypadku chronoskopii, m�ody przyjacielu � powiedzia� Araman � jest to przest�pstwo kryminalne. Je�li zajdzie konieczno��, trafi pan do wi�zienia.

��Dlaczego?!�� krzykn�� Foster.�� Czy chronoskopi� jest tajemnic� pa�stwow�?

��Mniejsza z tym � odrzek� wymijaj�co Araman.�� Nie mo�emy pozwoli� na �adne nowe wydarzenia w tej dziedzinie. Zagwarantowanie tego jest moim obowi�zkiem, a ja zwyk�em robi� to, co do mnie nale�y. Niestety ani ja, ani nikt inny w katedrze nie wiedzia�, �e optyka p�l pseudograwitacyjnych mo�e mie� tak bezpo�rednie zastosowanie w chronoskopii. Punkt dla powszechnej ignorancji, od tej pory jednak badania b�d� i pod tym wzgl�dem odpowiednio kierowane.

��To nie pomo�e � powiedzia� Foster.�� Na pewno da si� zastosowa� co� innego, co ani panu, ani mnie nie przysz�oby w tej chwili do g�owy. Nauka tworzy organiczn� ca�o��. Je�li chce pan zahamowa� jedn� cz��, musi pan zahamowa� wszystkie.�� Niew�tpliwie, ma pan racj� � odpar� Araman � ale tylko w teorii. Natomiast je�li chodzi o praktyk�, to przez pi��dziesi�t lat ca�kiem nie�le radzili�my sobie z utrzymaniem chronoskopii na pierwotnym etapie Sterbinskiego. A poniewa� z�apali�my pana w por�, doktorze Foster, mamy nadziej� utrzyma� ten stan w niesko�czono��. I nie znale�liby�my si� o krok od kl�ski, gdybym oceni� doktora Potterleya nieco wnikliwiej, nie tylko z fizjonomii.

Odwr�ci� si� do historyka i zmarszczy� brwi z wyrazem �artobliwej samokrytyki.

��Obawiam si�, sir, �e by�em zbyt nieopatrzny traktuj�c pana podczas naszej pierwszej rozmowy wy��cznie jako profesora historii. Gdybym wykona� moj� prac� w spos�b w�a�ciwy i przeprowadzi� wywiad o panu, nie sta�oby si� to, co si� sta�o.

��Czy jest kto�, kto ma upowa�nienie do korzystania z rz�dowego chronoskopu?�� spyta� gwa�townie Foster.

��Nikt spoza naszego Wydzia�u i pod �adnym pretekstem. Jestem z panem szczery, poniewa� nie mam w�tpliwo�ci, �e tyle pan si� ju� sam domy�li�. Ostrzegam jednak, �e jakiekolwiek dzia�ania w tym zakresie znajd� si� ju� w kolizji z paragrafem, nie tylko z etyk�.

��Za pomoc� waszego chronoskopu mo�na wejrze� w czas najwy�ej na sto dwadzie�cia pi�� lat wstecz lub co� ko�o tego, prawda?

��Tak.

��W takim razie te historie w waszym biuletynie o wejrzeniu wstecznym w epok� staro�ytn� s� wierutn� bujd�?

��Przy wiedzy, jak� pan obecnie posiada, nie w�tpi�, �e pan z �atwo�ci� to odgad� � odrzek� ch�odno Araman.�� Potwierdzam mimo to pa�sk� uwag�. S� wierutn� bujd�.

��Wobec tego � powiedzia� Foster � nie zobowi��� si� zatai� mego odkrycia. Je�li chce pan mnie aresztowa�, prosz� bardzo. Moja obrona na procesie wystarczy, aby zniszczy� domek z kart, jakim s� kierowane badania, i spowodowa�, �e si� zawali. Kierowanie zreszt� � to inna rzecz, natomiast zakazywanie bada� i pozbawianie ludzko�ci ich dobrodziejstw � to zn�w zupe�nie co� innego.

��Postawmy spraw� jasno, doktorze Foster � powiedzia� Araman.�� Je�li nie zechce pan wsp�dzia�a� z nami, p�jdzie pan bezpo�rednio st�d do wi�zienia. Nie zobaczy pan adwokata, nie sporz�dzi si� aktu oskar�enia, nie odb�dzie si� �aden proces. Zostanie pan po prostu osadzony w wi�zieniu.

��No, no � odpar� Foster � bluffuje pan. To nie dwudziesty wiek.

Za drzwiami gabinetu powsta� jaki� ruch, rozleg� si� tupot n�g i ostry krzyk � Fosterowi wyda�o si�, �e poznaje ten g�os. Drzwi otworzy�y si� z tak� si��, �e wyskoczy� zamek, i do pokoju wtoczy�y si� trzy sk��bione postacie.

Jeden z m�czyzn podni�s� bro� i uderzy� drugiego kolb� w g�ow�.

Uderzony j�kn�� ze �wistem i oklap�, jakby ze� wypuszczono powietrze.

��Wujek Ralph!�� krzykn�� Foster. Araman zmarszczy� brwi.

��Posad�cie go na tym krze�le � poleci� � i dajcie troch� wody.

Ralph Nimmo, pocieraj�c g�ow� z wielk� ostro�no�ci� i jakby z obrzydzeniem, odezwa� si�:

��Nie by�o potrzeby posuwa� si� do takiej brutalno�ci, Araman.

��Stra�nicy powinni byli wcze�niej si� do niej posun�� � odpar� Araman � i trzyma� pana na odleg�o��. Lepiej by�oby, gdyby pan nie miesza� si� do tej sprawy.

��To wy si� znacie?�� spyta� Foster.

��Mia�em do czynienia z tym facetem � odpar� Nimmo ci�gle pocieraj�c g�ow�. � Je�li widz� go w twoim gabinecie, siostrze�cze, to musi by� z tob� nieweso�o.

��Z panem te� � powiedzia� Araman gniewnie.�� Wiem, �e doktor Foster zasi�ga� pa�skiej rady w sprawie materia��w z zakresu neutriniki.

Nimmo zmarszczy� czo�o, potem je rozprostowa�, krzywi�c si� przy tym, jak gdyby sprawi�o mu to b�l.

��No i co jeszcze o mnie wiecie?

��Bardzo nied�ugo b�dziemy wiedzieli wszystko. Tymczasem ta jedna rzecz wystarczy, �eby pana wkopa�. Co pan tu robi?

��Drogi panie Araman � Nimmo odzyska� nieco zwyk�ego humoru � przedwczoraj ten osio� m�j siostrzeniec zadzwoni� do mnie. Umie�ci� pewn� tajemnicz� informacj�

��Nie m�w mu! Nie m�w nic!�� krzykn�� Foster.

Araman spojrza� na niego zimno.

��Wiemy wszystko, doktorze Foster. Sejf zosta� otwarty, a jego zawarto�� wyj�ta.

��Ale sk�d pan m�g� wiedzie� � w g�osie Fostera brzmia� nie ukrywany zaw�d.

��Tak czy owak � ci�gn�� Nimmo � domy�li�em si�, �e sie� zaciska si� wok� niego, wi�c za�atwi�em kilka spraw i przyszed�em mu powiedzie�, �eby plun�� na to wszystko. To nie jest warte jego kariery.

��Czy to oznacza, �e wiedzia� pan, co on robi?�� spyta� Araman.

��Nigdy mi si� nie zwierza�, ale ja mam piekielne do�wiadczenie, jestem skryptorem prac naukowych. Wiem, z kt�rej strony atomu gromadzi si� wi�cej elektron�w. Foster specjalizuje si� w optyce pseudograwitacyjnej i troch� poduczy� mnie w tej materii. Wym�g� na mnie, abym zdoby� dla niego prac� z zakresu neutriniki, wi�c j� po drodze przejrza�em. Nie jestem w ciemi� bity. Prosi� mnie r�wnie� o troch� sprz�tu fizycznego i to te� stanowi�o dow�d. Prosz� mi przerwa�, je�li si� myl� � m�j siostrzeniec zbudowa� p�przeno�ny chronoskop ma�ej mocy. Tak czy� Tak?

��Tak.�� Araman si�gn�� zamy�lony po papierosa i � spogl�daj�c takim wzrokiem, jakby to wszystko by�o snem � nie zwr�ci� uwagi na doktora Potterleya, kt�ry odskoczy� z j�kiem na widok bia�ego cylindrycznego przedmiotu w jego palcach.�� Jeszcze jeden b��d z mej strony. Powinienem z�o�y� rezygnacj�. Trzeba by�o i pana mie� na oku, zamiast koncentrowa� si� wy��cznie na Potterleyu i Fosterze. Nie mia�em zbyt du�o czasu, no i na szcz�cie wyl�dowa� pan w ko�cu tutaj, ale to mnie nie usprawiedliwia. Jeste� aresztowany, Nimmo.

��Za co?

��Nielegalne badania.

��Nie prowadzi�em takowych. Nie mog�, nie jestem zarejestrowanym naukowcem. A nawet, gdybym je prowadzi�, nie jest to przest�pstwo kryminalne.

��Nie wysilaj si�, wujku � wybuchn�� Foster.�� Ten biurokrata ustanawia swoje w�asne prawa.

��Na przyk�ad jakie?�� zapyta� Nimmo.

��Do�ywotnie wi�zienie bez procesu.

��Bzdura!�� obruszy� si� Nimmo.�� To nie dwudziesty w�

��Pr�bowa�em tego � przerwa� Foster.�� Nie przej�� si�.

��Uwa�aj, Araman!�� wrzasn�� Nimmo.�� M�j siostrzeniec i ja mamy krewnych, z kt�rymi nie stracili�my kontaktu. Przypuszczam, �e i profesor ma ich r�wnie�. Nie mo�emy tak po prostu znikn��. B�dzie mn�stwo pyta� i skandal. To nie jest dwudziesty wiek. A wi�c je�li pr�buje pan nap�dzi� nam pietra, nic z tego.

Araman zgni�t� w palcach papierosa, cisn�� go w k�t z w�ciek�o�ci�.

��Do diab�a, nie wiem, co robi�. Nigdy przedtem nie spotka�em si� z czym� takim. S�uchajcie! Wszyscy trzej jeste�cie g�upcami, kt�rzy nie maj� zielonego poj�cia, co czyni�! Nic nie rozumiecie! Mo�ecie mi po�wi�ci� chwil� uwagi?

��Och, naturalnie � odpar� ponuro Nimmo.

(Foster siedzia� w milczeniu z zaci�ni�tymi wargami i z�o�ci� w oczach. R�ce Potterleya wi�y si� jak splecione w�e).

��Przesz�o�� jest dla was martwym czasem � zacz�� Araman.�� Za�o�� si�, �e dyskutuj�c o niej u�ywali�cie tego okre�lenia. Martwa przesz�o��. Nie uwierzycie, ile razy to s�ysza�em! Ludzie wymawiaj�c s�owo �przesz�o�� my�l� zwykle o czym� martwym, dalekim i dawno minionym. Zach�camy ich, aby tak w�a�nie my�leli. W naszych raportach na temat wejrzenia wstecznego m�wimy zawsze o obrazach z odleg�ej o ca�e stulecia przesz�o�ci. Oni to kupuj�. Przesz�o�� oznacza Grecj�, Rzym, Kartagin�, Egipt, epok� kamienn�. Im bardziej martwa, tym lepiej. Obecnie wam trzem wiadomo, �e mniej wi�cej wiek stanowi granic�, c� zatem nazywacie przesz�o�ci�? Wasz� m�odo��? Wasz� pierwsz� dziewczyn�? Wasz� nie�yj�c� matk�? Dwadzie�cia lat wstecz? Trzydzie�ci? Pi��dziesi�t? Im bardziej martwa � tym lepiej. Ale od kt�rego miejsca w czasie naprawd� si� zaczyna?

Przerwa� wzburzony. Patrzyli na niego bez s�owa, Nimmo poruszy� si� niespokojnie.

��No wi�c, od kt�rego miejsca zaczyna si� przesz�o��? Rok wstecz? Pi�� minut? Sekund�? Czy to nie oczywiste, �e przesz�o�� zaczyna si� w danej chwili? Martwa przesz�o�� jest po prostu inn� nazw� �ywej tera�niejszo�ci. Co si� stanie, je�li nastawicie chronoskop na jedn� setn� sekundy wstecz? Czy nie b�dziecie obserwowa� tera�niejszo�ci? Czy wreszcie to do was dociera?

��Niech to diabli!�� zakl�� Nimmo.

��Niech to diabli � przedrze�ni� go Araman.�� Gdy przedwczoraj wieczorem Potterley przyszed� do mnie ze sw� opowie�ci�, jak my�licie, w jaki spos�b zdoby�em dalsze informacje o nich obydw�ch? Zrobi�em to za pomoc� chronoskopu, �ledz�c momenty kluczowe a� do chwili obecnej.

��St�d pan wiedzia� o depozycie bankowym, tak?�� spyta� Foster.

��Jak i o ka�dym innym wa�niejszym fakcie. A teraz spr�bujcie wyobrazi� sobie, co si� stanie, gdyby�my pozwolili przenikn�� na zewn�trz wie�ci, �e mo�na mie� chronoskop na prywatny u�ytek. Ludzie zaczn� od obserwowania w�asnej m�odo�ci, rodzic�w i tak dalej, ale niebawem zacznie ich korci�, by wykorzysta� t� okazj�. Pani domu zapomni o swych drogich nieobecnych i zabierze si� do obserwowania s�siadki w domu, a m�a w biurze. Businessman b�dzie obserwowa� swego konkurenta, pracodawca � pracownika. Przestanie istnie� takie poj�cie jak intymno��. Telefon towarzyski, w�cibskie oko zza firanki stan� si� w por�wnaniu z tym dziecinn� igraszk�. Gwiazdy video b�d� stale, z niezdrow� ciekawo�ci� obserwowane przez wszystkich. Ka�dy cz�owiek b�dzie mia� swego podgl�dacza i nie znajdzie sposobu na ukrycie si� przed nim. Nawet ciemno�� nie b�dzie ucieczk�, poniewa� chronoskop mo�na nastawia� na podczerwie� i postacie ludzkie b�d� widzialne dzi�ki ciep�u wydzielanemu przez cia�o. Sylwetki b�d�, oczywi�cie, niewyra�ne, a otoczenie ciemne, niewykluczone jednak, �e podgl�danie stanie si� przez to bardziej podniecaj�ce. Nawet obecnie ludzie, pod kt�rych piecz� znajduje si� przyrz�d, eksperymentuj� od czasu do czasu mimo przepis�w zakazuj�cych.

Twarz Nimma by�a ziemistego koloru.

��Mo�na przecie� zabroni� prywatnej produkcji�

Araman odwr�ci� si� do niego gwa�townie.

��Tak, tak, mo�na, ale s�dzi pan, �e to da jaki� rezultat? Czy istnieje pewno��, �e ustawy zakazuj�ce picia, palenia, cudzo��stwa lub oszczerstw b�d� przestrzegane? A ta mieszanina w�cibstwa i lubie�no�ci op�ta ludzko�� w znacznie silniejszym stopniu. Od tysi�ca lat pr�bujemy bezskutecznie zlikwidowa� handel heroin�, a pan m�wi o ustawie wymierzonej przeciwko przyrz�dowi do podgl�dania kogo tylko pan zechce i kiedykolwiek pan zechce? Zw�aszcza gdy ten przyrz�d mo�na skonstruowa� w warsztacie domowym?

��Rezygnuj� z publikacji � odezwa� si� nagle Foster.

Potterley wykrzykn�� na wp� ze szlochem:

��Od nas nikt si� nie dowie! Och, nie przebacz� sobie�

��Czy doprawdy nie �ledzi� mnie pan za pomoc� chronoskopu?�� przerwa� mu Nimmo zwracaj�c si� do Aramana.

��Nie by�o czasu � odrzek� Araman.�� Wypadki nie tocz� si� w chronoskopie szybciej ni� w rzeczywisto�ci. To nie film, kt�ry mo�na pu�ci� w przyspieszonym tempie. Stracili�my okr�g�e dwadzie�cia cztery godziny pr�buj�c uchwyci� wa�niejsze fakty z �ycia Potterleya i Fostera w, ci�gu ostatnich sze�ciu miesi�cy. Na nic innego nie by�o ju� czasu, no i to zreszt� wystarczy�o.

��Nie wystarczy�o � powiedzia� Nimmo.

��Co pan ma na my�li?�� Na twarzy Aramana odmalowa� si� wyra�ny pop�och.

��Ot� m�j siostrzeniec Jonas zawiadomi� mnie telefonicznie, �e z�o�y� wa�n� informacj� w depozycie bankowym. Tak post�puje cz�owiek, kt�ry znalaz� si� w cholernych tarapatach. Jonas jest moim bliskim krewnym. Spr�bowa�em wi�c pom�c mu i wyci�gn�� go z tych tarapat�w. Zaj�o mi to zreszt� niewiele czasu. I w�a�nie teraz przyszed�em zakomunikowa� mu o moich posuni�ciach. Przecie� m�wi�em panu w chwil� po tym, jak pa�ski cz�owiek wyr�n�� mnie w �eb, �e za�atwi�em par� spraw.

��Ale co pan za�atwi�?!

��Wys�a�em szczeg�owe informacje na temat podr�cznego chronoskopu do p� tuzina moich sta�ych agencji reklamowych.

Ani s�owa. Ani d�wi�ku. Nawet oddechu. Jakby w pokoju nie by�o nikogo.

��Czego tak na mnie patrzycie!�� krzykn�� Nimmo.�� Nie rozumiecie, o co mi chodzi�o? Mam prawo publikacji. Jonas to potwierdzi. Wiedzia�em, �e nie mo�e tego opublikowa� legalnie w �adnym z biuletyn�w naukowych. By�em wi�c pewny, �e zamierza opublikowa� swe odkrycie nielegalnie i dlatego przygotowa� depozyt. Kombinowa�em sobie, �e je�li wcze�niej pchn� te informacje, ca�a odpowiedzialno�� spadnie na mnie. Jego kariera b�dzie uratowana. I je�li odbior� mi w rezultacie licencj� skryptora prac naukowych, to i tak wy��czne posiadanie danych chronometrycznych pozwoli mi uniezale�ni� si� na reszt� �ycia. Spodziewa�em si�, �e Jonas b�dzie z�y, ale wyja�ni�bym mu pobudki i podzieliliby�my si� fifty-fifty. Czego tak na mnie patrzycie! Sk�d mog�em wiedzie�

� �aden z was nic nie wiedzia� � rzek� z gorycz� Araman � ale wszyscy przyj�li�cie za pewnik, �e rz�d jest bezsensownie biurokratyczny, z�o�liwy, tyra�ski, sk�onny do zakazywania bada� ot tak sobie, z �aski na uciech�. Nikomu nie przysz�o do g�owy, �e usi�ujemy chroni� ludzko�� najlepiej jak tylko potrafimy.

��Nie sied�my tu i nie gadajmy � lamentowa� Potterley.�� Niech pan we�mie nazwiska ludzi, kt�rzy zostali poinformowani�

��Za p�no � odpowiedzia� Nimmo wzruszaj�c ramionami.�� Mieli na to wi�cej ni� dzie�. Wystarczy, aby informacja si� rozesz�a. Moi reklamiarze z pewno�ci� dzwonili do kilku fizyk�w, by sprawdzi� moje dane przed podj�ciem dalszych krok�w, fizycy b�d� z kolei dzwoni� do innych przekazuj�c wiadomo��. Skoro uczeni raz powi��� neutrinik� z pseudograwityk�, prywatna chronoskopia stanie si� rzeczywisto�ci�. Zanim minie tydzie�, pi��set os�b b�dzie wiedzia�o, jak zbudowa� ma�y chronoskop. Czy podobna wy�apa� ich wszystkich?�� Jego pulchne policzki zapad�y si�. � Przypuszczam, �e nie spos�b wt�oczy� z powrotem grzyba atomowego w �adn� b�yszcz�c� kul� uranu.

Araman wsta�.

��Spr�bujemy, Potterley, ale zgadzam si� z Nimmem. Jest ju� za p�no. Nie wiem, jaki �wiat b�dziemy odt�d mieli, trudno to przewidzie�, ale �wiat, kt�ry znali�my, ju� nie istnieje. Dotychczas ka�dy obyczaj, ka�dy nawyk, ka�da intymna dziedzina �ycia mia�a zawsze w pewnym stopniu zagwarantowan� otoczk� dyskrecji. Wszystko to przepad�o.

Uk�oni� si� z przesadnym ugrzecznieniem.

��Wy trzej stworzyli�cie nowy �wiat. Gratuluj�. �ycz� szcz�cia w tym akwarium wam, sobie i wszystkim innym. I niech was piek�o poch�onie.

Orze�wiaj�cy popo�udniowy deszcz zszed� w dolin�, muskaj�c kukurydz� na g�rskich poletkach i szeleszcz�c s�omianym dachem chaty. W deszczowej pomroce, w�r�d kukurydzy wci�ni�tej pomi�dzy wulkaniczne ska�y, mozolnie pracowa�a kobieta. Gdzie�, w d�d�ystej szarudze zap�aka�o dziecko�

Hernando czeka�, a� ustanie deszcz, by zn�w ruszy� ze swym drewnianym p�ugiem w pole. W dole wezbrana, br�zowa rzeka wrza�a w swoim korycie. Tu� obok druga rzeka � betonowa autostrada � le�a�a w bezruchu, po�yskuj�c w deszczu. Od godziny ju� nie przejecha� ni� �aden samoch�d. Ciekawe� Od wielu lat nie by�o takiej godziny, w kt�rej nie przejecha�by jaki� samoch�d i kto� nie zawo�a�:

��Hej, tam! Mo�na pana sfotografowa�?

Ten kto� mia� pude�ko, kt�re pstryka�o, i monet� w d�oni. Je�eli Hernando szed� ku nim przez pole bez kapelusza, wo�ali czasem: � Och nie! Chcemy pana w kapeluszu!..�� I machali r�kami, strojnymi w z�ote przedmioty, kt�re m�wi�y im godzin� albo ich imiona� Albo w og�le nie s�u�y�y im do niczego � �wieci�y tylko, jak �wiec� w s�o�cu oczy paj�ka. Musia� wtedy wraca� po kapelusz�

��Co� z�ego, Hernando?�� zapyta�a �ona.

��Si� Ta droga. Musia�o si� sta� co� wa�nego� Co� tak wa�nego, �e zrobi�a si� zupe�nie pusta.

Powoli odszed� od domu. Deszcz op�ukiwa� plecione buty, zrobione z trawy i gumy od opony samochodowej. Dobrze pami�ta� ten dzie� Opona wdar�a si� gwa�tem do chaty, p�osz�c kury i roztr�caj�c na wszystkie strony garnki. Zjawi�a si� samotnie, szybko wiruj�c. Samoch�d, do kt�rego nale�a�a, mkn�� chwil� jeszcze a� do zakr�tu, tam zawis� i b�ysn�wszy na moment run�� do rzeki. Ten samoch�d by� tam ci�gle jeszcze � kiedy�, w �adny dzie�, kiedy rzek�a p�yn�a wolno i opad� mu�, mo�na go by�o nawet dojrze�. Le�a� g��boko, na dnie, d�ugi, niski i zapewne bardzo kosztowny. P�niej jednak mu�u przyby�o i nic ju� nie by�o wida�.

Nast�pnego dnia Hernando wyci�� z samochodowej opony podeszwy do swych but�w�

Doszed� do autostrady i sta� nad ni� przys�uchuj�c si� cichemu odg�osowi, jaki wydawa�a w deszczu.

Nagle � zupe�nie jak na sygna� jaki� � na autostradzie pojawi�y si� samochody. Setki� Kilometry samochod�w gna�y nieprzerwanie nie zwa�aj�c na stoj�cego cz�owieka. Ogromne, d�ugie czarne wozy p�dzi�y w kierunku Stan�w. Rycza�y, bior�c z nadmiern� pr�dko�ci� zakr�ty. S�ysza� tylko pisk i tr�bienie.

W twarzach ludzi, ciasno upakowanych w samochodach, by�o co�, co wprawi�o go w g��bokie zamy�lenie. Odsun�� si� nieco, by nie przeszkadza� rycz�cej masie. Zacz�� liczy� samochody, ale zm�czy� si�. Przelecia�o ju� pi��set, tysi�c samochod�w, a na wszystkich twarzach by�o to samo. Jechali jednak zbyt szybko, aby m�g� si� od nich dowiedzie�, co si� sta�o.

Wreszcie zn�w nasta�a cisza i pustka. Szybkie, bezcenne samochody odjecha�y. S�ysza�, jak w oddali milk� ostatni klakson. Autostrada zn�w by�a pusta.

Wszystko to wygl�da�o jak orszak �a�obny, tyle tylko, �e dziki i ob��kany, szale�czo p�dz�cy na p�noc. Dlaczego?

Pokr�ci� g�ow� i poskroba� si� po nodze.

Jeszcze jeden samoch�d � zupe�nie samotny. Mia� w sobie co� z rozpaczliwej rezygnacji�

To by� stary ford � jecha� w rzadkim, zimnym deszczu, puszczaj�c ogromne k��by pary. Jecha� najszybciej jak m�g�, wydawa�o si�, �e si� za chwil� rozleci. Wida� dostrzegli Hernanda, bo staro�wiecki ford, schlapany b�otem i zardzewia�y, zbli�y� si� i zatrzyma�, gro�nie bulgoc�c ch�odnic�.

��Senior! Mogliby�my dosta� troch� wody?

Za kierownic� siedzia� m�ody m�czyzna, mia� mo�e dwadzie�cia jeden lat. By� ubrany w ��ty sweter, bia�� rozpi�t� pod szyj� koszul� i szare spodnie. W odkrytym samochodzie w strumieniach deszczu siedzia�o jeszcze opr�cz niego pi�� m�odych kobiet. Nie mog�y si� nawet ruszy� � tak by�y st�oczone. By�y bardzo �adne. Starymi gazetami os�ania�y siebie i kierowc� od deszczu � mimo to krople dosi�ga�y je, mocz�c jasne sukienki. M�ody m�czyzna tak�e mia� w�osy zlepione wod�. Nikt si� jednak nie skar�y� i to by�o niezwyk�e. Hernando pami�ta�, �e dot�d wszyscy oni zawsze narzekali na deszcz, upa�, na por�, zimno, odleg�o��

Skin�� g�ow�.

��Przynios� wody.

��Och, prosz�, szybko!..�� krzykn�a jedna z dziewcz�t. G�os by� piskliwy, przera�ony � to nie by�o zniecierpliwienie, w tym b�aganiu s�ycha� by�o strach. Po raz pierwszy Hernando pobieg� na pro�b� turysty. Zawsze dot�d na takie ��danie porusza� si� jeszcze wolniej.

Wr�ci� po chwili, nios�c ko�pak z ko�a samochodowego, nape�niony po brzegi wod�. To te� by� dar autostrady. Sfrun�� pewnego popo�udnia na jego pole jak rzucona moneta.

Samoch�d, z kt�rego pochodzi�, pogna� dalej, oboj�tny na fakt, �e postrada� jedno srebrne oko. Do dzi� u�ywa� go z �on� do mycia i gotowania. To by�a �wietna miska.

Hernando wlewa� wod� do bulgocz�cej ch�odnicy, przygl�daj�c si� ich st�a�ym twarzom.

��Och, dzi�ki� dzi�ki � powiedzia�a jedna z dziewczyn.�� Nie ma pan poj�cia, jakie to dla nas wa�ne.

Hernando u�miechn�� si�.

��Straszny ruch by� przez t� godzin� Wszystko w jedn� stron�, na p�noc�

Nie mia� na my�li nic, co mog�oby ich urazi�. Jednak kiedy uni�s� g�ow�, zobaczy�, �e wszystkie p�acz� na tym deszczu� Strasznie p�aka�y. M�czyzna pr�bowa� je powstrzyma� k�ad�c im na ramionach r�ce i delikatnie potrz�saj�c. One jednak p�aka�y dalej � jedne g�o�no, inne ciszej; �kaj�c otwiera�y usta, oczy mia�y zamkni�te, mieni�y si� na twarzach� A nad g�owami dalej trzyma�y gazety.

Hernando sta� z na wp� opr�nionym ko�pakiem w d�oniach.

��Ja nie mia�em nic z�ego na my�li, senior��� usprawiedliwia� si�.

��Wszystko w porz�dku��� powiedzia� kierowca.

��Co� si� z�ego sta�o, senior?

��Nie s�ysza� pan?�� m�czyzna odwr�ci� si� i kurczowo �ciskaj�c kierownic� pochyli� si� ku niemu.�� Sta�o si�

To nie by�o nic dobrego. Na te s�owa tamte zaszlocha�y jeszcze g�o�niej, zapominaj�c o gazetach. Teraz nic ju� ich nie chroni�o od deszczu i krople wody miesza�y si� na ich twarzach ze �zami.

Hernando zdr�twia�. Wla� reszt� wody do ch�odnicy. Potem spojrza� na czarne od burzy niebo, na rw�c� rzek�. Pod stopami czu� asfalt.

Podszed� z boku do samochodu. M�czyzna chwyci� go za r�k� i wetkn�� mu w d�o� peso.

��Nie��� Hernando zwr�ci� mu monet�. � To by�a przys�uga.

��Dzi�kujemy, pan jest taki uprzejmy��� rzek�a, �kaj�c ci�gle, jedna z dziewcz�t.�� Och Bo�e, Bo�e� Jed�my do domu, chc� do domu. Och, mamusiu moja, mamusiu!..

��Nie dos�ysza�em, senior��� szepn�� cicho Hernando.

��Wojna!�� krzykn�� m�ody m�czyzna, jakby wszyscy og�uchli.�� Nadesz�a! Wojna atomowa, koniec �wiata!!

��Senior, senior��� zacz�� Hernando.

��Dzi�ki, dzi�ki za pomoc� Do widzenia!�� powiedzia� m�czyzna.

��Do widzenia��� powiedzia�y dziewczyny nie spogl�daj�c na niego.

Sta� wci��, kiedy samoch�d zgrzytaj�c biegami, z warkotem zje�d�a� w dolin�. Znik� w s�o�cu wraz z dziewcz�tami, podtrzymuj�cymi nad g�owami furkocz�ce gazety�

Hernando nie poruszy� si� przez d�u�szy czas. Lodowaty deszcz sp�ywa� mu po policzkach, po palcach, po lnianych, wytartych portkach. Wstrzyma� oddech. Skurczony ca�y, napi�ty � czeka�.

Obserwowa� autostrad�, lecz nic si� ju� na niej nie poruszy�o. Zw�tpi� wreszcie, �e jeszcze o�yje.

Deszcz usta�, zza chmur wyjrza� b��kit nieba. W ci�gu dziesi�ciu minut burza min�a jak z�y sen. �agodny wiatr przygna� zapach d�ungli; s�ysza�, jak �agodnie p�ynie rzeka. D�ungla by�a bardzo zielona� Wszystko by�o �wie�e. Wr�ci� przez pole do domu i wyci�gn�� p�ug. Trzymaj�c na nim r�ce, popatrzy� na rozpalaj�ce si� �arem s�o�ca niebo�

��Co si� sta�o, Hernando?�� �ona przerwa�a na chwil� prac�.

��Nic takiego��� odpar�.

Ustawi� p�ug w bru�dzie i ostro krzykn�� na mu�a.

��Wii-io!

Ruszyli przez �yzne pole pod rozja�niaj�cym si� niebem � po tym ich skrawku roli nad wielk� rzek�.

���Koniec �wiata? Co u nich znaczy ��wiat�? � powiedzia� do siebie.

�wiadomo�� zanika.

Zapadam si� w �wiat ciemno�ci. S�ysz� tylko g�o�ne brz�czenie, kt�re nasila si�, wypieraj�c wszystkie inne d�wi�ki. Moje �ycie dobieg�o kresu � jestem �ywym trupem. Ale co to jest trup? Obserwowano oznaki dzia�alno�ci m�zgu w cia�ach po up�ywie do�� d�ugiego czasu od �mierci. Nawet trupa nie zostawi� w spokoju � kr��� wok� niego jak paj�ki, oplataj�c go sieci� przewod�w encefalografu. Uwa�a si�, �e ta dzia�alno�� przebiega w o�rodkach pami�ci. Innymi s�owy, te nie�ywe m�zgi mog� pami�ta� Po �mierci pozostaje jeszcze pami��, kt�ra stopniowo zanika.

I to w�a�nie wype�nia mi ostatnie sekundy �wiadomo�ci. Wspomnienia�

Gdy ust�pi�a ciemno��, kt�ra sparali�owa�a m�j m�zg na jakie� p� godziny, i odzyska�em przytomno��, pierwsz� rzecz�, jak� zobaczy�em, by� sufit. Bia�y, sterylny i pe�en znaczenia jak nigdy dot�d. Biel � szpital � choroba � bezpiecze�stwo � b�l � biel mleka matki � biel martwego cia�a � bia�y b�ysk b�lu rozkoszy � ca�un � podstawowy paradoks �ycia, sprowadzony do jednego czystego koloru.

By�y oczywi�cie wspomnienia, mgliste, bia�o-czarne wspomnienia czu�o�ci i nienawi�ci, ale dzieli�a mnie teraz od nich ogromna odleg�o��. Pami�ta�em wszystko, co ze mn� zrobiono. M�j m�zg nadal p�ywa� w morzu fakt�w, kt�re odci�ni�to w nim elektronicznie, tak samo, jak mo�na wycisn�� skomplikowany wz�r w mi�kkiej cynie. M�j j�zyk sam uk�ada� si� do wymawiania s��w ich j�zyka.

Odwr�ci�em g�ow� i zobaczy�em wielkie, groteskowe cia�o siostry szpitalnej, kt�ra poprawia�a mi po�ciel. Wyczu�a jakim� zmys�em, �e si� jej przygl�dam, bo spojrza�a w g�r�, spotykaj�c m�j wzrok. Podskoczy�a z wra�enia, ale zaraz odzyska�a panowanie nad sob� i si�gn�a po telefon stoj�cy na stoliku przy moim ��ku.

��Panie doktorze, obudzi� si� � powiedzia�a. Postanowi�em wypr�bowa� nowo nabyt� znajomo�� ich j�zyka.

��Wygl�da na to, �e wasz ma�y eksperyment uda� si� doskonale.

G�os nie brzmia� zbyt melodyjnie, ale d�wi�ki by�y ca�kowicie zrozumia�e. Mimo to zauwa�y�em, �e moje s�owa wstrz�sn�y ni�. Widocznie co innego wiedzie� o czym�, a co innego us�ysze� na w�asne uszy.

��Hm, tak, oczywi�cie � powiedzia�a. By�a wyra�nie za�enowana. Nie chcia�em stawia� jej w trudnej sytuacji, uda�em wi�c ziewni�cie i wsun��em si� pod ko�dr�, jakbym nadal odczuwa� jeszcze skutki �rodk�w usypiaj�cych, chocia� w rzeczywisto�ci by�em najzupe�niej przytomny.

Otworzy�em oczy na d�wi�k cichego skrzypni�cia drzwi. Przy moim ��ku sta�o dw�ch m�czyzn. Mieli na sobie bia�e kitle. Jak�e �atwo jest odczytywa� symbole �ycia! Przygl�dali mi si� beznami�tnie, zgodnie ze swoimi rolami.

Usiad�em i wyci�gn��em r�k�.

��Dzie� dobry � powiedzia�em.�� Domy�lam si�, �e to panowie prowadzicie m�j� powiedzmy� przypadek.

Oni r�wnie� wygl�dali na zaskoczonych, ale po chwili jeden z nich poda� mi r�k�.

��Dzie� dobry � powiedzia�. � Nazywam si� Grant, a to m�j kolega, doktor Lloyd.

Ten drugi, chyba nieco m�odszy, r�wnie� u�cisn�� mi d�o�.

��Sprawiasz nam niespodziank� � powiedzia�. � Zaledwie przed godzin� opu�ci�e� sal� operacyjn�. Powiniene� teraz jeszcze spa�.

��Widocznie jakie� dzia�anie uboczne � zauwa�y�em si�gaj�c po grejpfruta.�� O czym b�dziemy rozmawia�? � spyta�em.�� Moment jest poniek�d historyczny. Kiedy b�d� m�g� wsta�?

��Za kilka minut. Pocz�tkowo mo�esz by� nieco os�abiony.

��A co z moj� �on�? B�dzie si� niepokoi�. Czy mo�e tu przyj��?

Lekarze wymienili spojrzenia.

��Oczywi�cie � powiedzia� Lloyd.�� Zaraz j� sprowadz�. Za chwil� rzeczywi�cie przyszed� z moj� �on�. Jak mam wypowiedzie�, co poczu�em, kiedy j� zobaczy�em? By�a przestraszona i trzyma�a si� kurczowo ramienia Lloyda. By�a r�wnie pi�kna jak zawsze i r�wnie mi bliska. Ale teraz patrzy�em na ni� wzrokiem zmienionym przez zdradziecki dar. W pewnym sensie wi�cej ��czy�o mnie z lekarzami ni� z ni�.

��O, Bo�e � szepn��em.

��Co si� sta�o?

��Co wy ze mn� zrobili�cie?

Zapanowa�o k�opotliwe milczenie.

��Przepraszam � powiedzia�em.�� Zdaj� sobie oczywi�cie spraw�, �e efekty tego eksperymentu s� przej�ciowe. Po prostu wszystko to jest dla mnie pewnym wstrz�sem.

�ona zbli�y�a si� do mego ��ka. Jej wzrok wyra�a� rado�� ze spotkania i zarazem wsp�czucie, gdy� wyczu�a bez trudu, �e cierpi�. Schwyci�em jej d�o� i u�cisn��em czule.

��Przekazuj�c tre�� tych zapis�w magnetycznych mojemu m�zgowi, zapomnieli�cie mi powiedzie�, jak d�ugo utrzymaj� si� efekty tego eksperymentu.

��Przez dwie godziny.

��Ach tak.

CISZA CISZA CISZA!

��Czy� czy mo�ecie, panowie, zostawi� mnie na chwil� samego, abym m�g�� pomy�le�?

Lekarze odp�yn�li w swoich bia�ych ca�unach. Przez otwarte drzwi wpad� zimny, przesycony eterem powiew �mierci.

W jaki� czas potem doktor Grant przyszed�, aby podda� mnie pewnym testom psychologicznym. Mo�liwe, �e w pr�bach inteligencji wypad�em nieco poni�ej swoich mo�liwo�ci, gdy� �wiat�a reflektor�w przygotowanych dla zdj�� filmowych odwraca�y moj� uwag�. Po testach by�em wolny! Lloyd oprowadza� mnie po instytucie, kt�rego pe�na nazwa brzmia�a Instytut Psychologii Eksperymentalnej. Nawet tak pobie�na wizyta dostarczy�a mi pasjonuj�cych informacji na temat ich cywilizacji, a im wi�cej widzia�em, tym lepiej zdawa�em sobie spraw� ze swojej roli w tej cywilizacji. W dziwny spos�b rozdziera�y mnie dwa pot�ne uczucia: z jednej strony t�sknota za powrotem do mego stanu naturalnego, z drugiej za� straszna, czaj�ca si� �wiadomo��, czym w�wczas b�d�.

Co gorsza, nikogo nie mog�em obarcza� za to win�. Czy� mo�na od nich oczekiwa�, aby wiedzieli, co robi�? Jedyn� osob�, kt�ra mog�a oceni� ca�� potworno�� ich zbrodni, by�em ja sam. Lloyd sprawi� na mnie bardzo sympatyczne wra�enie. Wida� by�o, �e s�ucha uwa�nie wszystkich moich wypowiedzi, szukaj�c najmniejszego cho�by �ladu wyrzutu z mojej strony. Czy� mog�em mu powiedzie� prawd�?

Nie chcia�em je��. Podczas przerwy obiadowej Lloyd uda� si� do sto��wki, a ja wr�ci�em do swego pokoju, wymawiaj�c si� zm�czeniem. Z chwil� gdy zosta�em sam, dr�cz�ce my�li zaatakowa�y mnie ze zdwojon� si��. Spojrza�em na zegar; zosta�a mi jeszcze godzina. My�la�em o swojej ukochanej �onie, tak pi�knej, a jednocze�nie tak dalekiej. My�la�em o olbrzymiej zmianie, jaka nast�pi tak ju� nied�ugo. Po raz pierwszy w swoim �yciu wiedzia�em, �e �yj�. I kiedy wr�c� do poprzedniego stanu, te godziny zostan� wymazane z mojej pami�ci. Czy mo�e by� co� gorszego, ni� zazna� najwi�kszego szcz�cia na �wiecie po to tylko, by je zaraz utraci�? Odpowied�: Utraci� nie tylko szcz�cie, lecz i pami�� o nim.

Instynktownie zaw�drowa�em w k�t pokoju. Wpatrywa�em si� we wz�r tapety, wiedz�c, �e nigdy ju� nie potrafi� oceni� jego walor�w estetycznych. Znowu pomy�la�em o �onie: ach, gdyby mog�a zrozumie�, co ze mn� zrobiono!

Kiedy Lloyd wszed� do pokoju, zasta� mnie � kt�ry nigdy nie b�d� cz�owiekiem � na najbardziej ludzkiej ze wszystkich czynno�ci.

��Wielki Bo�e, co to?�� zawo�a�. � Ty p�aczesz?

��Tak, do cholery, p�acz�, a bo co?

Dr�enie w jego g�osie zdradzi�o mi, �e ma do siebie pretensj� za to, co si� sta�o. Podni�s� mnie i posadzi� na ��ku. Spojrza�em w d�, na swoje w�ochate nogi, l�ni�ce w promieniach s�o�ca wpadaj�cych przez okno.

��O co chodzi?�� spyta�em.�� Nie widzia�e� nigdy szympansa, kt�ry p�acze?

Kiedy si� troch� uspokoi�em, zacz��em m�wi�, staraj�c si� zetrze� z jego twarzy wyraz cierpienia.

��A czego si� pan spodziewa�? � powiedzia�em.�� Bierzecie szympansa z klatki i postanawiacie da� mu inteligencj� o wsp�czynniku powy�ej stu. Przez p� roku szpikujecie mnie zastrzykami. W swoim ma�ym, mglistym �wiatku oczekuj� i boj� si� tych zastrzyk�w. Potem i to przechodzi i przyzwyczajam si� do nich. Powoduj� one zmiany w neuronach kory m�zgowej; dendryty mno�� si�, tworz�c nowe pseudopo��czenia. Potem przeprowadzacie operacj� m�zgu. Usuwaj�c niewielki gruczo�, aktywizujecie potencja� elektryczny tych pseudopo��cze�. Elektronicznie odtwarzacie w moim m�zgu swoje w�asne obwody. Pos�uguj� si� waszym j�zykiem, zdaj� sobie spraw� z tego, kim jestem i co ze mn� zrobiono. I po raz pierwszy w �yciu wiem, �e �yj�. Pan tego nie rozumie, pan posiada inteligencj� od dziecka, nie wie pan, co to znaczy by� tym, czym ja by�em. Widz�, jak p�ytkie by�o moje �ycie do tego momentu. Rozumie pan? Rozum jest rozumem, niezale�nie od kszta�t�w swego nosiciela i niezale�nie od tego, jak powsta�. My�li pan, �e chc� wr�ci� do tego mrocznego �wiata, w kt�rym �y�em dot�d? A jednocze�nie wcale nie jestem szcz�liwy w swoim obecnym stanie. Jak mog� by� szcz�liwy, kiedy patrz� na swoj� �on�, kt�r� kocham � tak, kocham � jak na co� ni�szego, co� �a�osnego? A przecie� my�l o powrocie do stanu bezmy�lnego p�ycia napawa mnie przera�eniem.

Ja� ja� nie chc�

Lloyd spojrza� na mnie z wyrazem l�ku i po�piesznie przycisn�� guzik dzwonka przy moim ��ku.

��Obawiam si�, niestety, �e efekty �rodk�w chemicznych zaczynaj� ust�powa� wcze�niej ni� przypuszczali�my � powiedzia�.

��Bo�e!�� wyszepta�em i znowu zacz��em p�aka�.

Sta� przy mnie z wyrazem wsp�czucia i troski na twarzy. Schwyci�em kurczowo jego d�o�.

Do pokoju wesz�a siostra popychaj�c stoliczek na k�kach, a za ni� ukaza� si� Grant.

��Ju�? � spyta�.

��T-tak � odpowiedzia�em z najwi�kszym wysi�kiem.�� Zdolno�� mowy� za-zanika.

Siostra z wpraw� zrobi�a mi zastrzyk. Czu�em, jak ch�odny p�yn wciska si� w moje cia�o.

Patrz�c na Lloyda zmusza�em si� do m�wienia.

��Nie miej� pretensji�

Zastanawia�em si�, co on czuje w tej chwili. Dla Granta by� to po prostu eksperyment, pierwszy z wielu, ale my�l�, �e Lloyd wiedzia�, co uczyni�. Nagle zmrozi�a mnie nowa my�l.

��Kiedy� kiedy wr�c� nie� nie�

��Dobrze � powiedzia� Lloyd.�� �adnych wi�cej eksperyment�w na tobie ani na twojej �onie. Sp�dz� reszt� �ycia w spokoju. Dopilnuj� tego.

Powiedzia� �sp�dz��. Zrozumia�. Uspokoi�em si�. Czuj�c zanik �wiadomo�ci, spojrza�em po raz ostatni na Lloyda. W jego oczach mo�na by�o wyczyta� l�k.

Osiem grafion�w ta�czy�o po ruchomej ta�mie, papieru niczym kleszcze jakiego� zaniepokojonego mechanicznego homara. Roberts, technik z obs�ugi, ze zmarszczonym czo�em wpatrywa� si� w wykres, pod czujnym okiem dw�ch pozosta�ych m�czyzn.

��Tutaj jest przej�cie od snu do jawy � powiedzia� wyci�gaj�c ko�cisty palec.�� A tutaj, prosz� spojrze�, po siedemnastu sekundach, nadal ma jeszcze sny.

��Sp�niona reakcja � powiedzia� Babcock, kierownik eksperymentu. By� czerwony na twarzy, czo�o mia� zroszone potem.�� Nie widz� powod�w do niepokoju.

��Mo�e i tak, ale prosz� spojrze� na r�nic� w zapisie. Ma sny po impulsie przebudzenia si�, ale maksima s� tutaj bli�ej siebie. Inny rodzaj snu. Wi�cej napi�cia, wi�cej impuls�w motorycznych.

��A dlaczego on w og�le sypia?�� spyta� Sinescu, go�� z Waszyngtonu. Mia� smag��, poci�g�� twarz.�� Przecie� produkty zm�czenia usuwacie chemicznie. Czy przemawiaj� za tym jakie� wzgl�dy psychologiczne?

��Potrzebne mu s� marzenia senne � wyja�ni� Babcock.�� To prawda, �e nie odczuwa fizjologicznej potrzeby snu, ale musi mie� sny. W przeciwnym razie istnieje gro�ba wyst�pienia halucynacji, kt�re mog� rozwin�� si� w psychoz�.

��W�a�nie � powiedzia� Sinescu.�� To jest powa�ny problem, prawda? Od jak dawna on to robi?

��Mniej wi�cej od sze�ciu miesi�cy.

��Czyli od czasu, kiedy dosta� nowe cia�o� i zacz�� nosi� mask�?

��Mniej wi�cej. Jedno chcia�bym podkre�li�: jego umys� jest w jak najwi�kszym porz�dku. Wszystkie testy�

��Dobrze, dobrze. Znam wyniki test�w. Wi�c teraz on nie �pi?

��Nie �pi. S� u niego Sam i Irma � powiedzia� technik, rzuciwszy okiem na tablic� kontroln� i z powrotem pochyli� si� nad zapisem encefalografu.

��W�a�ciwie nie wiem, dlaczego mia�bym si� tym przejmowa�. To logiczne: je�eli on ma potrzeby w dziedzinie marze� sennych, kt�rych nasz program nie przewiduje, to w tych momentach on je zaspokaja. Chocia� nie wiem� Te piki mnie niepokoj� � powiedzia� chmurz�c si� nagle.

Sinescu zdziwiony uni�s� brwi.

��Programujecie jego sny?

��To nie jest programowanie � powiedzia� niecierpliwie Babcock.�� Podsuwamy tylko tematy. Nic psychicznego: seks, ruch na �wie�ym powietrzu, sport.

��Czyj to by� pomys�?

��Sekcji psychologicznej. Pod wzgl�dem neurologicznym wszystko by�o w porz�dku, ale wykazywa� tendencj� do zamykania si� w sobie. Psychologowie uznali, �e potrzebna jest mu informacja somatyczna w jakiej� formie. On �yje, dzia�a, wszystko gra. Ale trzeba pami�ta�, �e sp�dzi� czterdzie�ci trzy lata w normalnym ludzkim ciele.

W windzie Sinescu powiedzia� co�, z czego Babcock zrozumia� przez szum tylko s�owo �Waszyngton�.

��Przepraszam, nie dos�ysza�em � powiedzia� chwiej�c si� na nogach.

��Wygl�da pan na przem�czonego. Nie sypia pan po nocach?

��Ostatnio rzeczywi�cie niewiele spa�em. Co pan powiedzia� przedtem?

��Powiedzia�em, �e w Waszyngtonie nie s� zbyt zadowoleni z pa�skich sprawozda�.

��Do diab�a, wiem o tym.

Drzwi windy rozsun�y si� bezszelestnie. Ma�y hol, zielony dywan, szare �ciany. Troje drzwi: jedne �elazne, dwoje z grubego szk�a. Ch�odne, st�ch�e powietrze.

��T�dy.

Sinescu zatrzyma� si� przed szklanymi drzwiami i zajrza� do �rodka: salonik wy�o�ony szarym dywanem, pusty.

��Nie widz� go.

��Pok�j ma kszta�t litery L. Jest w drugiej cz�ci. Teraz przechodzi w�a�nie poranny przegl�d.

Drzwi ust�pi�y pod lekkim dotkni�ciem. Kiedy przekroczyli pr�g, rozjarzy�y si� lampy pod sufitem.

��Niech pan nie patrzy w g�r� � powiedzia� Babcock � kwarc�wki. Cichy �wist ucich�, kiedy drzwi zamkn�y si� za nimi.

��Widz�, �e macie tu nadci�nienie. Czy to dla ochrony przed bakteriami z zewn�trz? Czyj to by� pomys�?

��Jego w�asny.

Babcock otworzy� metalow� szafk� w �cianie i wyj�� z niej dwie maski z gazy.

��Prosz�, niech pan to za�o�y.

Zza rogu dobiega�y st�umione g�osy. Sinescu spojrza� z niesmakiem na bia�� mask� i powoli w�o�y� j� na twarz. Spojrzeli na siebie.

��Czy ta obawa przed bakteriami ma jakie� uzasadnienie?�� spyta� Sinescu przez mask�.

��Oczywi�cie grypa, czy co� w tym rodzaju nie stanowi dla niego zagro�enia, ale niech pan si� przez chwil� zastanowi. S� teraz tylko dwie rzeczy, kt�re mog� go zabi�. Jedn� z nich jest awaria kt�rego� z uk�ad�w protetycznych i o to my si� troszczymy; zatrudniamy tutaj pi�ciuset ludzi i sprawdzamy go jak samolot przed startem. Pozostaje tylko infekcja m�zgowo-rdzeniowa. Niech pan stara si� spojrze� na to bez uprzedze�.

Pok�j by� du�y. ��czy� w sobie funkcje saloniku, biblioteki i warsztatu. W jednym k�cie komplet szwedzkich nowoczesnych foteli, kanapa i niski stolik; w rogu st� z tokark�, elektryczny tygiel, wiertarka, deska z kompletem narz�dzi; dalej rysownica i �cianka dzia�owa z p�ek wype�nionych ksi��kami, po kt�rych Sinescu z ciekawo�ci� przebieg� wzrokiem. By�y tam oprawne tomy sprawozda� z przebiegu eksperymentu, czasopisma techniczne, podr�czniki; �adnej beletrystyki z wyj�tkiem Burzy ogniowej Stewarta oraz Czarnoksi�nika ze Szmaragdowego Grodu w zniszczonej niebieskiej ok�adce. Za p�kami zobaczyli szklane drzwi, prowadz�ce do drugiego, inaczej umeblowanego pokoju: wy�cie�ane krzes�a, roz�o�ysty filodendron w donicy.

��To pok�j Sama � wyja�ni� Babcock.

W pokoju by� jaki� m�czyzna. Ujrzawszy ich zawo�a� kogo�, kogo oni nie widzieli, po czym zbli�y� si� z u�miechem. By� �ysy, kr�py, mocno opalony. Za jego plecami ukaza�a si� �adna, drobna kobieta. Wcisn�a si� za m�em, pozostawiaj�c drzwi otwarte. �adne z nich nie mia�o maski.

��Sam i Irma zajmuj� s�siednie mieszkanie � wyja�ni� Babcock.�� Dotrzymuj� mu towarzystwa; musi przecie� mie� kogo� przy sobie. Sam jest jego dawnym koleg� z lotnictwa, a poza tym ma mechaniczn� r�k�.

Kr�py m�czyzna u�cisn�� d�o� Sinescu. Jego r�ka by�a silna i ciep�a.

��Chce pan zgadn�� kt�ra to?�� spyta�. Mia� na sobie kwiecist� koszul� z kr�tkimi r�kawami. Obie r�ce by�y br�zowe, muskularne i ow�osione, ale kiedy Sinescu przyjrza� si� lepiej, zauwa�y�, �e prawa ma nieco inny, niezupe�nie naturalny odcie�.

��Chyba lewa � powiedzia�, czuj�c skr�powanie.

��Nie zgad� pan � u�miechn�� si� szczerze tym uradowany Sam i podci�gn�� prawy r�kaw, �eby zademonstrowa� paski, przytrzymuj�ce protez�.

��Jeden z produkt�w ubocznych naszego eksperymentu � wyja�ni� Babcock.�� Kierowana biopr�dami, wa�y tyle samo, co druga. Sam, czy oni tam ju� ko�cz�?

��Pewnie tak. Mo�emy zajrze�. Kochanie, czy nie pocz�stowa�aby� pan�w kaw�?

��Ale� tak, oczywi�cie.

Irma znikn�a za drzwiami swego mieszkania.

Jedna �ciana pokoju by�a ca�a ze szk�a, przes�ania�a j� przezroczysta bia�a zas�ona. Skr�cili za r�g. T� cz�� pokoju wype�nia� sprz�t medyczny i elektroniczny, cz�ciowo wbudowany w �ciany, cz�ciowo w wysokich czarnych skrzyniach na k�kach. Czterej ludzie w bia�ych kitlach pochylali si� nad czym�, co wygl�da�o jak fotel kosmonauty. W fotelu kto� le�a�: Sinescu widzia� stopy w meksyka�skich mokasynach, ciemne skarpetki, szare spodnie. Gwar g�os�w.

��Jeszcze nie sko�czyli � powiedzia� Babcock.�� Widocznie znale�li co�, co im si� nie podoba. Wyjd�my na chwil� na taras.

��S�dzi�em, �e przegl�du dokonuje si� w nocy, wtedy, kiedy wymieniaj� mu krew i tak dalej?

��Rano te� � odpowiedzia� Babcock.

Odwr�ci� si� i pchn�� ci�kie szklane drzwi. Taras wy�o�ony by� kamiennymi p�ytami. Os�ania�y go �ciany z przyciemnionego szk�a i zielony plastykowy daszek. W kilku miejscach sta�y betonowe puste koryta.

��Mia� tu by� ogr�dek, co� zielonego, ale on nie chcia�. Musieli�my zabra� wszystkie ro�liny i oszkli� ca�y taras.

Sam rozstawi� metalowe krzes�a wok� bia�ego stolika i usiedli.

��Jak on si� czuje, Sam?�� spyta� Babcock.

Sam u�miechn�� si� i opu�ci� g�ow�.

��Rano miewa humory.

��Rozmawia z tob�? Gracie w szachy?

��Rzadko. On przewa�nie pracuje. Troch� czyta. Czasem ogl�da telewizj�.

U�miech Sama by� sztuczny. Spl�t� palce obu d�oni i Sinescu spostrzeg�, �e czubki palc�w jednej r�ki pociemnia�y, a drugiej nie. Odwr�ci� wzrok.

��Pan jest z Waszyngtonu, prawda?�� spyta� Sam uprzejmie.�� Pierwszy raz tutaj? Przepraszam��� Wsta� z krzes�a. Za szklanymi drzwiami dostrzeg� jaki� ruch.�� Wygl�da na to, �e sko�czyli. Mo�e panowie zaczekacie tutaj chwil�, a ja zobacz�.

Sam wyszed�. Dwaj m�czy�ni siedzieli w milczeniu. Babcock zsun�� mask�, Sinescu widz�c to poszed� w jego �lady.

��Niepokoi nas �ona Sama � powiedzia� Babcock, pochylaj�c si� bli�ej.�� Wydawa�o si� nam, �e to b�dzie dobry pomys�, ale ona czuje si� tu bardzo samotna, nie podoba jej si� u nas, nie ma tu ruchu, dzieci�

Drzwi otworzy�y si� znowu i stan�� w nich Sam. Mia� mask�, ale teraz te� zsun�� j� pod brod�.

��Mo�e panowie pozwol�.

W pokoju �ona Sama, r�wnie� z maseczk� na szyi, nalewa�a kaw� z fajansowego dzbanka w kwiaty. U�miecha�a si� promiennie, ale nie wygl�da�a na szcz�liw�. Naprzeciwko niej siedzia� kto� wysoki w szarej koszuli i spodniach, odchylony do ty�u, z wyci�gni�tymi nogami, z r�kami na oparciu fotela, nieruchomy. Z jego twarz� by�o co� nie w porz�dku.

��No, wi�c jeste�my � powiedzia� Sam, zacieraj�c r�ce. �ona spojrza�a na niego z wymuszonym u�miechem.

Wysoka posta� odwr�ci�a g�ow� i Sinescu dozna� nagle wstrz�su, twarz by�a ze srebra: metalowa maska z pod�u�nymi wyci�ciami na oczy, bez nosa, bez ust, na ich miejscu p�ynne krzywizny.

���Eksperyment?�� odezwa� si� mechaniczny g�os.

Nagle Sinescu zda� sobie spraw�, �e zastyg� nad krzes�em. Usiad�. Wszyscy patrzyli na niego. G�os powt�rzy� swoje pytanie:

��Pyta�em, czy przyjecha� pan, �eby przerwa� eksperyment? By�o to powiedziane oboj�tnie, bez akcentu.

��Mo�e troch� kawy?�� Irma podsun�a mu fili�ank�. Sinescu si�gn�� po ni�, ale r�ka mu dr�a�a i cofn�� j� czym pr�dzej.

��Przyjecha�em tylko po to, �eby ustali� fakty � odpowiedzia�.

��G�wno prawda. Kto pana przys�a�? Senator Hinkel?

��Tak.

��G�wno prawda. On by� tutaj osobi�cie. Dlaczego mia�by przysy�a� pana? Je�eli chcecie przerwa� eksperyment, mo�ecie mi to powiedzie�.

Twarz pod mask� nie porusza�a si�, kiedy m�wi�, i g�os wydobywa� si� jakby nie spod niej.

��Pan chce si� tylko zorientowa� w sytuacji, Jim � powiedzia� Babcock.

��Dwie�cie milion�w rocznie � odezwa� si� znowu g�os � �eby utrzyma� przy �yciu jednego cz�owieka. Zg�d�my si�, �e to nie ma sensu. Prosz�, niech pan pije, kawa panu wystygnie.

Sinescu zobaczy�, �e Sam i jego �ona wypili ju� i naci�gn�li maseczki. Po�piesznie si�gn�� po swoj� fili�ank�.

��Stuprocentowa niezdolno�� do pracy przy moim stanowisku daje rent� w wysoko�ci trzydziestu tysi�cy rocznie. M�g�bym doskonale �y� za t� sum�. Przez nieca�e p�torej godziny.

��Nikt nie m�wi o przerwaniu eksperymentu � wtr�ci� Sinescu.

��No to powiedzmy o ograniczeniu nak�ad�w. Czy to okre�lenie bardziej panu odpowiada?

��Opanujcie, Jim � powiedzia� Babcock.

��Masz racj�. Z grzeczno�ci� jestem na bakier. C� wi�c pana interesuje?

Sinescu wypi� �yk kawy. R�ce wci�� jeszcze mu dr�a�y.

��Dlaczego nosi pan mask�?��� zacz��.

� �adnej dyskusji na ten temat. Przykro mi, nie chcia�bym by� niegrzeczny, ale to sprawa czysto osobista. Prosz� mnie spyta� � Bez �adnego ostrze�enia zerwa� si� z rykiem: � Zabierzcie to, do cholery!

Fili�anka Irmy rozbita, kawa rozlewa si� czarn� plam� po stoliku. Na �rodku dywanu siedzia� przekrzywiaj�c �epek br�zowy szczeniak z wywieszonym ozorkiem, z oczkami jak szpilki.

Stolik przechyli� si� niebezpiecznie, �ona Sama zerwa�a si�, �zy nabieg�y jej do oczu. Chwyci�a szczeniaka i wybieg�a z pokoju.

��P�jd� do niej � powiedzia� Sam wstaj�c.

��Id�, Sam, i we�cie sobie wolny dzie�. Zawie� j� do miasta, id�cie do kina.

��Tak, chyba tak zrobi� � powiedzia� Sam i wyszed�.

Wysoka posta� usiad�a z powrotem, poruszaj�c si� przy tym jak cz�owiek; odchyli�a si� na oparcie, tak jak poprzednio z r�kami na por�czach fotela, i zastyg�a nieruchomo. D�onie by�y zgrabne i doskona�e w kszta�cie, ale jakie� nierzeczywiste; by�o co� nienaturalnego w paznokciach. Kasztanowate, g�adko zaczesane w�osy nad mask� to peruka; uszy by�y z plastyku. Sinescu nerwowym ruchem naci�gn�� swoj� mask� z gazy na usta i nos.

��No to ja ju� chyba p�jd� � powiedzia� wstaj�c.

��Dobrze, chc� panu jeszcze pokaza� maszynowni� oraz sekcj� bada� naukowych � zgodzi� si� Babcock.�� Jim, za chwil� wracam. Musimy porozmawia�.

��Prosz� bardzo � odpowiedzia�a nieruchoma posta�.

Babcock wzi�� prysznic, ale ju� znowu mia� koszul� przepocon� pod pachami. Cichobie�na winda, zielony dywan. Ch�odne, st�ch�e powietrze. Siedem lat pracy, krew i pieni�dze, pi�ciuset najlepszych fachowc�w. Sekcje psychologiczna, kosmetyczna, medyczna, immunologiczna, serologiczna, naukowa, maszynownia, zaopatrzenie, administracja. Szklane drzwi. Mieszkanie Sama jest puste; pojecha� z �on� do miasta. Ci psychologowie. Dobrzy, ale czy najlepsi? Trzej pierwsi odm�wili wsp�pracy. �To nie jest zwyk�a amputacja, temu cz�owiekowi amputowano wszystko�.

Wysoka posta� nawet nie drgn�a. Babcock usiad� na wprost srebrnej maski.

��Jim, porozmawiajmy powa�nie.

��Z�e wiadomo�ci, co?

��Pewnie, �e z�e. Zostawi�em go sam na sam z butelk� whisky. Porozmawiam z nim przed wyjazdem, ale B�g raczy wiedzie�, co on tam opowie w Waszyngtonie. S�uchaj, zr�b to dla mnie i zdejmij t� mask�.

��Prosz� ci� bardzo.�� R�ka unios�a si�, chwyci�a za brzeg maski i zsun�a j�. Pod mask� kry�a si� opalona twarz z rze�bionym nosem i wargami, mo�e nie pi�kna, ale normalna. Zupe�nie przyjemna twarz. Tylko oczy mia�y za du�e �renice, I wargi nie porusza�y si�, kiedy m�wi�. � Mog� zdj�� wszystko po kolei. Czy to co� zmienia?

��Jim, sekcja kosmetyczna strawi�a nad twoj� twarz� osiem i p� miesi�ca, a ty zas�aniasz j� mask�. Pytali�my ci�, co ci si� nie podoba, gotowi byli�my na wszelkie zmiany, jakie zaproponujesz.

��Nie chc� na ten temat rozmawia�.

��M�wi�e� co� o ograniczeniu nak�ad�w. Czy to mia� by� �art? Chwila milczenia.

��Nie �artowa�em.

��W takim razie, Jim, powiedz mi, o co chodzi. Musz� wiedzie�. Eksperyment nie zostanie przerwany. B�d� ci� utrzymywa� przy �yciu, ale to wszystko. Na li�cie jest siedmiuset ochotnik�w, w tym dw�ch senator�w. Przypu��my, �e kt�ry� z nich zostanie jutro wydobyty z rozbitego auta. Wtedy b�dzie za p�no na dyskusje; musimy wiedzie� ju� teraz, czy mamy pozwoli� mu umrze�, czy te� da� mu cia�o takie jak twoje. Dlatego musimy porozmawia�.

��A gdybym tak nie powiedzia� prawdy?

��Dlaczego mia�by� k�ama�?

��A dlaczego ok�amuje si� chorego na raka?

��Nie rozumiem, o co ci chodzi, Jim.

��Spr�bujmy wi�c z innej beczki. Czy wygl�dam jak cz�owiek?

��Oczywi�cie.

��G�wno prawda. Przyjrzyj si� tej twarzy. (Zimna i niewzruszona. Za sztucznymi �renicami b�ysk metalu). Za��my, �e rozwi�zali�my wszystkie inne problemy i m�g�bym jutro pojecha� do miasta. Czy wyobra�asz mnie sobie spaceruj�cego ulicami, wchodz�cego do baru, jad�cego taks�wk�?

��Czy to wszystko?�� Babcock g��boko wci�gn�� powietrze.�� Oczywi�cie, Jim, �e jest r�nica, ale na mi�o�� bosk�, tak bywa ze wszystkimi protezowanymi; ludzie musz� si� przyzwyczai�. We� na przyk�ad t� r�k� Sama. Po jakim� czasie zapomina si� o niej, przestaje si� j� zauwa�a�.

��G�wno prawda. Udaj�, �e nie zauwa�aj�. �eby nie robi� przykro�ci kalece.

Babcock opu�ci� wzrok na swoje splecione d�onie.

��Litujesz si� nad sob�? � spyta�.

��Nie wyg�upiaj si� � zagrzmia� g�os. Wysoka posta� sta�a teraz wyprostowana. R�ce z zaci�ni�tymi pi�ciami unios�y si� wolno w g�r�.

��Jestem w tym zamkni�ty. Siedz� w tym od dw�ch lat. Jestem w tym, kiedy zasypiam i kiedy si� budz�.

Babcock spojrza� na niego z do�u.

��A czego by� chcia�? Ruchomej twarzy? Daj nam dwadzie�cia lat, mo�e dziesi�� i rozwi��emy t� spraw�.

��Nie o to chodzi.

��Wi�c o co?

��Chc�, �eby�cie zlikwidowali dzia� kosmetyczny.

��Ale� to jest�

��Pos�uchaj tylko. Pierwszy model wygl�da� jak manekin krawiecki, pracowali�cie wi�c przez osiem miesi�cy i zbudowali�cie nowy. Ten wygl�da jak �wie�y nieboszczyk. Waszym celem by�o, aby jak najbardziej upodobni� mnie do cz�owieka. Stopniowo doskonal�c kolejne modeL doszliby�cie do czego�, co mog�oby pali� cygara, bawi� damy, gra� w kr�gle i ludzie niczego by nie podejrzewali. To wam si� nigdy nie uda, a gdyby si� nawet uda�o, to po co?

��Pozw�l mi si� zastanowi� Co masz na my�li? Metal?

��Metal oczywi�cie, ale nie o to chodzi. My�l� o kszta�cie, o funkcjonalno�ci. Zaczekaj chwil�.

Wysoka posta� przesz�a przez pok�j, otworzy�a szuflad� i wr�ci�a ze zwojem papieru.

��Sp�jrz na to.

Rysunek przedstawia� pod�u�ne metalowe pud�o na czterech przegubowych nogach. Na jednym ko�cu pud�a umocowana by�a ma�a g��wka w kszta�cie grzybka na gi�tkim pr�cie oraz p�k ramion zako�czonych sondami, �widrami, chwytakami.

��Do prac na Ksi�ycu.

��Za du�o ramion � powiedzia� Babcock po chwili.�� Jak b�dziesz�

��Nerwami mi�ni twarzy. Jest ich du�o. Albo popatrz tutaj. (Inny rysunek.) Zasobnik pod��czony do uk�adu sterowniczego statku kosmicznego. Kosmos to jest w�a�nie wymarzone otoczenie dla mnie. Sterylna atmosfera, ma�a grawitacja, mog� dotrze� tam, gdzie cz�owiek nie dotrze, i zrobi� to, czego cz�owiek nigdy nie potrafi�by zrobi�. Tam mog� by� po�yteczny, a siedz�c tu � jestem miliardow� dziur� w bud�ecie.

Babcock przetar� oczy.

��Dlaczego wcze�niej nic nie m�wi�e�?

��Wszyscy mieli�cie bzika na punkcie protetyki. Powiedzieliby�cie mi, �ebym si� nie wtr�ca�.

Babcock dr��cymi r�kami zwin�� rysunki.

��S�owo daj�, to mo�e przes�dzi� spraw� � powiedzia�. � Zupe�nie mo�liwe.

Wsta� i skierowa� si� do drzwi.

��Trzymaj si�, Jim.

Kiedy zosta� sam, za�o�y� z powrotem mask� i sta� przez chwil� bez ruchu. Ws�uchiwa� si� w lekki, miarowy poszum pomp, trzaski przek�adni i zawor�w; czu�, �e tam w �rodku jest ch�odno i czysto. Trzeba przyzna�, �e to mu zapewniono: uwolniono go od wszystkich tych bebech�w, zast�puj�c je mechanizmami, kt�re nie krwawi�, nie ciekn� i nie ropiej�. Pomy�la� o tym, jak ok�ama� Babcocka. �A dlaczego ok�amuje si� chorego na raka?� Oni i tak nie s� w stanie tego zrozumie�.

Usiad� przy rysownicy, przypi�� �wie�y arkusz papieru i zacz�� szkicowa� o��wkiem maszyn� do badania Ksi�yca. Kiedy sko�czy� maszyn�, zacz�� szkicowa� kratery w tle. O��wek porusza� si� coraz wolniej, wreszcie od�o�y� go z trzaskiem.

Nie ma gruczo��w wydzielaj�cych adrenalin� do krwi, nie odczuwa wi�c strachu ani w�ciek�o�ci. Uwolniono go od tego wszystkiego � od mi�o�ci, od nienawi�ci, od tego ca�ego bigosu � ale zapomniano o jednym uczuciu, do kt�rego jest jeszcze zdolny.

Sinescu z czarn� szczecin� brody przebijaj�c� si� przez t�ust� sk�r�. Dojrza�y w�gier ko�o nosa.

Czysty i zimny krajobraz ksi�ycowy. Znowu wzi�� do r�ki o��wek.

Babcock ze swoim sp�aszczonym, czerwonym i �wiec�cym nosem, z rop� w k�cikach oczu i resztkami jedzenia mi�dzy z�bami.

�ona Sama z malinow� papk� na wargach. Twarz ociekaj�ca �zami, kapka pod nosem. I ten cholerny pies z b�yszcz�cym nosem i mokrymi �lepiami�

Odwr�ci� si�. Pies by� tutaj, siedzia� na dywanie, z wywieszonego r�owego j�zyka kapa�a �lina. (Znowu zostawili drzwi otwarte.) Si�gn�� po metalow� przyk�adnic�, zamachn�� si� jak siekier�. Pies wyda� kr�tki skowyt, kiedy metal zmia�d�y� mu ko�ci. Jedno oko wype�ni�o si� krwi�, pies miota� si� w konwulsjach, zostawiaj�c ciemne plamy na dywanie, a on uderzy� jeszcze raz i jeszcze raz.

Ma�e cia�ko le�a�o skr�cone na dywanie, zakrwawione, z wyszczerzonymi z�bami. Wytar� przyk�adnic� papierowym r�cznikiem, umy� j� w zlewie wod� z myd�em, wytar� i od�o�y� na miejsce. Potem wzi�� arkusz papieru kre�larskiego, roz�o�y� go na pod�odze i wsun�� pod cia�o psa ostro�nie, �eby jak najmniej pobrudzi� dywan. Uni�s� trupa szczeniaka i wyszed� z nim na taras, otwieraj�c sobie drzwi ramieniem. Wyjrza� przez barier�. O dwa pi�tra ni�ej betonowy dach z kominami. Nikt nie patrzy. Wytrz�sn�� psa z papieru. Padaj�c odbi� si� od komina i zostawi� na nim czerwon� smug�. Wr�ci� do mieszkania i wrzuci� papier do zsypu na �mieci.

Plamy krwi by�y na dywanie, na nogach od stolika i na jego spodniach. Wytar� je wod� i papierowymi r�cznikami. Potem zdj�� ubranie, obejrza� dok�adnie i wrzuci� do pralki. Umy� zlew, umy� si� ca�y �rodkiem dezynfekcyjnym i w�o�y� czyste ubranie. Wszed� do pustego mieszkania Sama i zostawi� drzwi na taras otwarte. Przez taras wr�ci� do siebie.

Usiad� przy rysownicy. By� czysty i ch�odny. Przypomnia� mu si� sen, jaki mia� dzi� rano: o�liz�e nerki p�kaj� szare p�uca krew i w�osy sznury kiszek ociekaj�ce ��tym �ojem i o Bo�e ten smr�d jak z wychodka a on przeprawia� si� przez jaki� cuchn�cy ��ty potok i�

Zacz�� rysowa� tuszem, najpierw cienkim stalowym pi�rkiem, potem nylonowym p�dzelkiem.

�po�lizn�� si� i pada� nie m�g� si� zatrzyma� zapada� si� w grz�sk� ma� coraz to g��biej nie mog�c ruszy� r�k� ani nog� jak sparali�owany i na pr�no chcia� krzykn�� chcia� krzykn�� chcia� krzykn��

Maszyna wspina�a si� na zbocze krateru, ramiona mia�a wci�gni�te, g�ow� odchylon� do ty�u. W tle daleka �ciana skalna, horyzont, czarne niebo i gwiazdy jak �epki od szpilek. To by� on tam na Ksi�ycu, ale jeszcze za blisko, bo nad g�ow� zwisa�a Ziemia jak przegni�y owoc � niebieski od ple�ni, pomarszczony, ciekn�cy, roj�cy si� �yciem.

By�a sobie raz bomba atomowa, kt�ra chcia�a by� kul� karabinow�.

��Dlaczego � pyta�y j� inne bomby atomowe � zamiast cieszy� si�, �e jeste� wielk� bomb� atomow�, chcesz by� ma�� kulk� karabinow�?

��Poniewa� odczuwam brak osobistego kontaktu z lud�mi � westchn�a bomba.

Stary cz�owiek upad� dok�adnie w tym momencie, kiedy Farn Hestler wracaj�c z sanitariatu mija� go swoim ko�em bie�nym. Hestler hamuj�c spojrza� na wykrzywion� blad� twarz, na wygi�te usta, kt�re pr�bowa�y jakby oderwa� si� od umieraj�cego cia�a. Zeskoczy�, zostawi� ko�o, schyli� si� nad ofiar�. Mimo �e by� szybki, zd��y�a go wyprzedzi� chuda wysoka kobieta. Palcami, przypominaj�cymi s�kate korzenie, chwyci�a ko�ciste ramiona starego.

��Powiedz im, �e to ja, Millicent Dredgewicke Grump!�� ostrym g�osem krzycza�a do pustej twarzy.�� Och gdyby� tylko wiedzia�, co ja prze�y�am, jak bardzo potrzebuj� pomocy.

Hestler, zr�cznie odepchn�� j� nog�, a� si� potoczy�a. Ukl�k� przy starym cz�owieku, podni�s� mu g�ow�.

��S�py � powiedzia� � chciwcy, rozszarpaliby cz�owieka. Ja nie jestem taki. A by�e� ju� tak blisko pocz�tku kolejki. Za�o�� si�, �e m�g�by� opowiedzie� niejedno. Weteran! Nie tak, jak ci tutaj w kolejce. Bezczelni��� zme�� w ustach przekle�stwo.�� Uwa�am, �e cz�owiek zas�uguje na odrobin� szacunku w momencie takim, jak ten.

��Tracisz czas, stary � odezwa� si� jaki� gruby g�os. Hestler obejrza� si� na m�czyzn� o wygl�dzie hipopotama, o kt�rym zawsze my�la� jako o Dwudziestym z Ty�u.�� Stary �ysol nie �yje.

Hestler potrz�sn�� cia�em.�� Powiedz im, �e to Argall Y. Hestler � krzycza� do martwego ucha.�� Argall! ARGALL!

��Rozej�� si� � tubalny g�os policjanta pilnuj�cego porz�dku w kolejce przedar� si� przez gwar.�� Na swoje miejsca.�� Popar� rozkaz ostrym szarpni�ciem. Hestler pos�usznie wsta�. Nie odrywa� oczu od woskowego oblicza, na kt�rym zastyga� wyraz przera�onego zdumienia.

��Wampir!�� wykrzykn�a chuda kobieta.�� Kolejkowy��� prze�kn�a obra�liwe s�owo.

��Nie my�la�em o sobie � gor�co t�umaczy� Hestler � ale o swoim ch�opaku Argallu, kt�ry nie z w�asnej winy�

��Dobra, dobra, spok�j � warkn�� glina. Wskaza� palcem zmar�ego.�� Czy ten facet zostawi� jakie� dyspozycje?

��Tak!�� wykrzykn�a chuda kobieta.�� Powiedzia�; Millicent Dredgewicke Grump�

��K�amie!�� wtr�ci� si� Hestler.�� Przypadkiem us�ysza�em nazwisko Argall Hestler��� Prawda, prosz� pana?�� Spojrza� w oczy wyrostka o obwis�ych policzkach, kt�ry gapi� si� na zw�oki.

Ch�opak prze�kn�� �lin� i spojrza� w twarz Hestlerowi.

��Do diab�a, nie powiedzia� ani s�owa.�� I splun�� tu� obok buta Hestlera.

��Zmar� bez testamentu � stwierdzi� policjant i co� wpisa� do notesu. Machn�� r�k� na sprz�taczy, kt�rzy przenie�li zw�oki na w�zek, przykryli je i gdzie� potoczyli.

� �cie�ni� si� � zarz�dzi� glina.

��Bez testamentu � mamrota� kto�. � Jak mo�na�

��To �wi�stwo, miejsce przepada, przechodzi na w�asno�� rz�du. Nikt na tym nie korzysta. Psiakrew!�� Gruby m�czyzna, kt�ry to powiedzia�, rozejrza� si� doko�a.�� W takich przypadkach powinni�my by� solidarni, mie� jaki� dobry plan zawczasu uzgodniony.

��Ej � powiedzia� ch�opak o obwis�ych policzkach � to jest spiskowanie.

��Nie chcia�em proponowa� nic nielegalnego.�� Grubas wr�ci� do kolejki. Jak na komend� ludzie rozproszyli si� i po�piesznie wsun�li si� na swoje miejsca.

Hestler wzruszy� ramionami, z powrotem uruchomi� ko�o, potoczy� si� do przodu, �wiadom zazdrosnych spojrze�, kt�re go odprowadza�y. Min�� tych samych ludzi �z ty�u�, kt�rych zawsze mija�. Niekt�rzy stali, inni siedzieli na p��ciennych sk�adanych krzese�kach pod wyblak�ymi od s�o�ca parasolami. Tu i �wdzie widnia� jaki� nylonowy namiot na k�kach. Niekt�re z nich by�y zniszczone, obdarte, inne b�d�ce w�asno�ci� tych, kt�rym si� lepiej powiod�o � ozdobne. On sam by� szcz�liwcem. Nie zdarzy�o mu si� nigdy sta� poc�c si� pod dzia�aniem s�o�ca i w�cibskich spojrze�.

By�o s�oneczne popo�udnie. S�o�ce o�wietla�o olbrzymi� betonow� pochylni�, po kt�rej od jakiego� nikn�cego w oddali punktu wi�a si� kolejka. Z przodu, teraz ju� zupe�nie blisko, widnia�a pusta bia�a �ciana z jednym tylko oknem � cel kolejki. Hestler zwolni� zbli�aj�c si� do namiotu Hestler�w. Gdy zobaczy�, jak blisko jest pocz�tku, poczu�, �e zasycha mu w gardle.

W ci�gu ostatnich dwunastu godzin za�atwiono sze�� os�b, liczba dotychczas nie spotykana. Znaczy�o to tak�e, Hestler a� wstrzyma� oddech, �e on sam mo�e dotrze� do okna jeszcze w czasie tej zmiany. Przez moment odczuwa� paniczn� ch�� ucieczki, zamiany miejsc z pierwszym z ty�u, p�niej z drugim; chcia� cofn�� si� na bezpieczn� odleg�o��, stworzy� sobie mo�no�� przemy�lenia, przygotowania si�

��A, Farn � g�owa kuzyna Galperta wysun�a si� z namiotu.�� Wiesz co? Jak ciebie nie by�o, przesun��em si� o jedno miejsce.

Hestler z�o�y� ko�o i umie�ci� je obok sp�owia�ej tkaniny. A potem ukradkiem rozsun�� szeroko firanki. Zawsze gdy opuszcza� to miejsce udaj�c si� do sanitariatu, przez p� godziny zast�powa� go kuzyn i po powrocie Hestler zastawa� zaduch st�chlizny i s�odyczy.

��Zbli�amy si� do przodu � powiedzia� z podnieceniem Galpert wr�czaj�c mu kaset� z papierami.�� Mam uczucie��� przerwa�, gdy� nagle kilka miejsc za nimi rozleg�y si� podniesione g�osy. Ma�y jasnow�osy m�czyzna o wy�upiastych niebieskich oczach stara� si� wepchn�� pomi�dzy Trzeciego z Ty�u i Pi�tego z Ty�u.

��Powiedz, czy to nie Czwarty z Ty�u?�� zapyta� Hestler.

��Zrozumcie � b�aga� ma�y cz�owieczek � musia�em odpowiedzie� na niezaplanowany g�os natury.�� Utkwi� s�abe oczy w Pi�tym z Ty�u, pot�nym m�czy�nie o grubych rysach, w jaskrawej koszuli i s�onecznych okularach.�� Obieca� pan przypilnowa� mojego miejsca.

��Jeszcze czego! Trzeba by�o si� nie w��czy�! Mia�e� na to specjaln� przerw�.

Mn�stwo ludzi krzycza�o teraz na cz�owieczka.

���skoczek kolejkowy� owy� oczek� oczek � Niski m�czyzna cofn�� si� zatykaj�c uszy. Wyzwiska wzmaga�y si� w miar� do��czania nowych g�os�w.

��Ale to jest moje miejsce � biadoli� cz�owieczek.�� Ojciec umieraj�c zostawi� mi je, wszyscy go na pewno pami�tacie��� Jego g�os zag�uszony zosta� krzykiem.

��Dobrze mu tak � powiedzia� Galpert zaambarasowany krzykami.�� Cz�owiek, kt�ry nie szanuje swego dziedzictwa, tylko tak sobie odchodzi, zas�u�y� na takie traktowanie.

Patrzyli, jak by�y Czwarty z Ty�u odwraca si� i odchodzi wci�� jeszcze zas�aniaj�c uszy r�kami.

Po odej�ciu Galperta, Hestler wietrzy� namiot przez dalsze dziesi�� minut, stoj�c z kamienn� twarz�, za�o�onymi r�kami i wzrokiem utkwionym w plecy Pierwszego z Przodu. Ojciec opowiedzia� mu r�na rzeczy o Pierwszym z Przodu. Dawno temu, kiedy jeszcze obaj byli m�odymi lud�mi przy samym ko�cu kolejki, by� to niczego sobie facet. Zawsze �artowa� z kobietami w kolejce i proponowa� im odst�pienie miejsca pod pewnymi warunkami. Niewiele dzisiaj z tego pozosta�o. Po prostu bezbarwny stary cz�owiek w znoszonej kurtce sk�rzanej, wyczekuj�cy w ogonku. Ale, pomy�la� Hestler, on sam by� szcz�ciarzem. Przej�� miejsce po ojcu, kiedy ojciec dosta� zawa�u. Przeskok o dwadzie�cia jeden tysi�cy dwie�cie dziewi��dziesi�t cztery miejsca. Niewielu m�odym ludziom tak si� powiod�o. Co prawda nie by� ju� taki m�ody, sp�dzi� sw�j czas w kolejce i w�a�ciwie nale�a� mu si� odpoczynek.

I teraz, mo�e ju� za par� godzin znajdzie si� na samym pocz�tku kolejki. Dotkn�� zamkni�tej kasety, w kt�rej znajdowa�y si� papiery ojca i naturalnie jego, Custera i dzieci � by�o tam wszystko. Za par� godzin, je�eli ogonek b�dzie si� nadal posuwa�, b�dzie m�g� odpocz��, wycofa� si�, zostawi� dzieci, kt�re mia�y w�asne miejsce w kolejce.

Niech same sobie daj� rad�, jak ich ojciec, kt�ry dotar� do czo�a kolejki przed sko�czeniem czterdziestego pi�tego roku �ycia!

Wewn�trz namiotu by�o gor�co i duszno. Hestler �ci�gn�� p�aszcz i przysiad� w kr�tkim hamaku. Nie by�a to zapewne najdogodniejsza pozycja na �wiecie, ale za to w pe�ni dostosowana do przepis�w kolejkowych, wed�ug kt�rych przynajmniej jedna noga ma by� na ziemi przez ca�y czas, g�owa za� winna znajdowa� si� powy�ej pasa.

Hestler przypomnia� sobie wydarzenie sprzed lat, kiedy jaki� nieszcz�nik bez namiotu zasn�� na stoj�cy. Sta� z zamkni�tymi oczami i zgi�tymi kolanami i powoli osuwa� si� w kucki, nast�pnie poma�u si� podnosi�, mruga� oczami i z powrotem zasypia�. W g�r� i na d�, w g�r� i na d�. Przez godzin� go obserwowali. Wreszcie g�owa opad�a mu poni�ej pasa. Wtedy wypchni�to go z kolejki, szeregi si� zwar�y. Ach, kiedy� w kolejce co� si� dzia�o, nie tak jak dzisiaj. Za du�o by�o do stracenia, nie mo�na by�o sobie pozwoli� na lekkomy�lno��.

Przed samym zmierzchem kolejka przesun�a si� do przodu. Jeszcze trzech przed nim. Serce Hestlera zabi�o mocniej.

By�o ciemno, kiedy us�ysza� szept:

��Czwarty z Przodu.

Hestler zerwa� si� ca�kowicie obudzony. Zamruga� zastanawiaj�c si�, czy ten g�os mu si� nie �ni�.

��Czwarty z Przodu!�� rozleg� si� ponownie syk. Hestler odsun�� zas�on�, ale nic nie zobaczy�. Cofn�� g�ow� i w�wczas ujrza� wymi�t� twarz i wy�upiaste oczy Czwartego z Ty�u, kt�ry zagl�da� przez otw�r wentylacyjny na ko�cu namiotu.

��Musi mi pan pom�c � powiedzia� ma�y cz�owiek.�� Pan widzia�, co si� sta�o, mo�e pan z�o�y� o�wiadczenie, �e mnie oszukano, �e�

��S�uchaj pan, co pan robi poza kolejk�? � przerwa� mu Hestler.�� Czemu nie zajmie pan sobie nowego miejsca?

��Ja� ja nie mog� si� z tym pogodzi� � powiedzia� za�amanym g�osem Czwarty z Ty�u.�� Moja �ona, dzieci, wszyscy na mnie licz�.

��Trzeba by�o pomy�le� o tym wcze�niej.

��Przysi�gam, �e nie mog�em nic na to poradzi�. To by�o tak nagle i�

��Straci� pan miejsce, a ja nic panu nie pomog�.

��Je�eli b�d� musia� zaczyna� od pocz�tku, to b�d� mia� siedemdziesi�tk�, kiedy dojd� do okienka.

��To nie moja sprawa.

���ale gdyby pan wyja�ni� policji kolejkowej, co si� wydarzy�o, gdyby zechcia� pan im wyja�ni�

��Pan oszala�! Nie mog� tego zrobi�.

��Ale pan� Zawsze uwa�a�em, �e wygl�da pan przyzwoicie.

��Niech pan ju� lepiej idzie. Kto� mo�e zobaczy� nas razem.

��Musz� z panem porozmawia�. Nie wiem, jak pan si� nazywa, ale przecie� przez dziewi�� lat dzieli�y nas od siebie tylko cztery miejsca w kolejce.

��Prosz� odej��, zanim zawo�am glin�. � Hestlerowi trudno si� by�o uspokoi� po odej�ciu Czwartego z Ty�u.

W namiocie lata�a mucha. Noc by�a gor�ca. Kolejka znowu si� przesun�a do przodu i Hestler musia� wyj�� i podtoczy� namiot. Jeszcze dwa miejsca. By� tak podniecony, �e a� poczu� si� s�abo. Jeszcze dwa ruchy i stanie przed okienkiem. Otworzy szkatu�k�, poka�e papiery, poma�u wszystko uporz�dkuje. Nagle przestraszy� si�, �e kto� gdzie� na ko�cu kolejki m�g� co� pomyli�, czego� nie podpisa�, nie przystawi� notarialnej piecz�ci� Nie, to niemo�liwe. Za takie co� mo�na zosta� wyrzuconym z kolejki, straci� miejsce, wr�ci� na sam koniec.

Hestler otrz�sn�� si� z przykrych my�li. To tylko nerwy. Kt� by si� nie denerwowa�� Po dzisiejszej nocy ca�e jego �ycie ulegnie zmianie. Sko�cz� si� dni wystawania w kolejce. B�dzie mia� czas, mn�stwo czasu na to wszystko, o czym przez d�ugie lata nie m�g� nawet pomy�le�.

Tu� ko�o niego kto� krzycza�. Hestler wyszed� z namiotu, aby zobaczy� Drugiego z Przodu, kt�ry teraz by� na samym pocz�tku i potrz�sa� podniesion� pi�ci� przed nosem ma�ej twarzy z czarnym w�sikiem, oprawionej w ramy sk�panego w ostrym bia�ym �wietle okna.

��Idiota! Kretyn! Osio�! � wykrzykiwa� Drugi z Przodu.�� Co znaczy: �We� to z powrotem do domu i niech �ona wpisze wyra�nie swoje drugie imi�?�

Pojawili si� dwaj pot�ni policjanci kolejkowi, o�wietlili w�ciek�� twarz Drugiego z Przodu, chwycili go pod r�ce i zabrali. Kiedy Hestler pchn�� namiot na k�kach do przodu, ca�y dr�a�. Teraz ju� tylko jeden cz�owiek przed nim. On b�dzie nast�pny. Nie ma powodu do zmartwienia. Kolejka posuwa�a si� jak jasna cholera, za par� godzin za�atwi� tego cz�owieka przed nim. Ma czas odpocz��, uspokoi� nerwy, przygotowa� odpowiedzi na pytania.

��Nie rozumiem pana � ostrym g�osem m�wi� Pierwszy z Przodu do ma�ego czarnego w�sika w oknie.�� Wszystkie papiery s� w porz�dku, przysi�gam.

��Powiedzia� pan, �e ojciec pa�ski nie �yje � m�wi� osch�y g�os Czarnego W�sika.�� To znaczy, �e musi pan przedstawi� formularz 56839847565342-B w sze�ciu egzemplarzach potwierdzony przez lekarza i miejscow� policj� oraz do��czy� zrzeczenie si� z wydzia�u A,B,C. Znajdzie pan to wszystko w przepisach.

��Ale� przecie� on umar� zaledwie dwie godziny temu. W�a�nie si� o tym dowiedzia�em.

��Dwie godziny, dwa lata, na jedno wychodzi � nie �yje�

��Ale ja strac� swoje miejsce. Gdybym panu tego nie powiedzia��

��To nie wiedzia�bym. Pan jednak powiedzia�, prawda?

��Nie mo�e pan za�o�y�, �e nic nie m�wi�em? �e nigdy nie dostarczono mi tej wiadomo�ci?

��Pan mnie namawia do oszustwa?

��Nie, nie��� Pierwszy z Przodu odwr�ci� si� i podrepta� zaciskaj�c w r�ce papiery, kt�re straci�y wa�no��. Hestler prze�kn�� �lin�.

��Nast�pny � powiedzia� Czarny W�sik.

Hestlerowi dr�a�y r�ce, kiedy otwiera� szkatu�k�. Wy�o�y� papiery (12 kopii), w kolorze �ososiowym, nast�pnie purpurowe (dziewi�� kopii), cytrynowo��te (czterna�cie kopii), zielone (pi�� kopii). Tylko pi��0 Czy to dobrze? Czy nie zgubi� jednej? Ze strachu przesta� oddycha�.

��Dwana�cie kopii w kolorze �ososiowym.�� Urz�dnik znacz�co si� zmarszczy�.

��Tak, czy co� nie w porz�dku?�� wyj�ka� Hestler.

��Naturalnie.�� Urz�dnik dalej liczy� papiery stawiaj�c niezrozumia�e znaki na marginesach.

Ju� prawie �wita�o, kiedy sze�� godzin p�niej urz�dnik stemplowa� ostatni papierek, liza� ostatni znaczek, wsuwa� plik za�atwionych dokument�w do szuflady i ju� patrzy� na nast�pnego w kolejce za Hestlerem.

Hestler waha� si� trzymaj�c pust� szkatu�k� w bezw�adnych palcach.

��To ju� wszystko � powiedzia� urz�dnik.�� Nast�pny.

Pierwszy z Ty�u id�c do okienka tr�ci� Hestler a. By� niewysokim m�czyzn� o du�ych mi�kkich wargach i d�ugich uszach. Hestler nigdy dotychczas mu si� nie przyjrza�. Czu� potrzeb� powiedzenia mu, jak si� wszystko odby�o, dania mu przyjacielskich wskaz�wek, jak stary weteran okienkowy nowemu przybyszowi. Tamten jednak nawet nie spojrza� na niego.

Odchodz�c Hestler zauwa�y� namiot. Robi� wra�enie opuszczonego, niepotrzebnego. My�la� o tych wszystkich godzinach, dniach, latach, kt�re sp�dzi� w �rodku, skurczony w hamaku.

��Mo�e pani to sobie wzi�� � powiedzia� do Drugiej z Ty�u, t�giej kobiety o wisz�cych podbr�dkach. Wskaza� na namiot. Odburkn�a co� ignoruj�c propozycj�.

Pocz�apa� wzd�u� kolejki z zainteresowaniem przygl�daj�c si� ludziom, ich postaciom i twarzom. Byli wysocy i niscy, t�dzy i szczupli, starzy i m�odzi (niewielu), lepiej lub gorzej ubrani, mieli w�osy uczesane lub rozczochrane, niekt�rzy z brodami lub w�sami, niekt�rzy z umalowanymi ustami, wszyscy nieciekawi, ka�dy na sw�j odr�bny spos�b.

Zobaczy� Galperta, kt�ry ze �wistem jecha� ku niemu na kole bie�nym. Galpert zwolni�, zahamowa�. Hestler zauwa�y�, �e jego kuzyn ma na chudych nogach br�zowe skarpetki, z kt�rych jedna si� rozci�gn�a i opad�a ukazuj�c kredowo-bia�� sk�r�.

��No i co, Farn?

��Wszystko za�atwione � Hestler uni�s� pust� kaset�.

��Wszystko za�atwione?�� Galpert ze zdumieniem spojrza� w kierunku dalekiego okienka.

��Wszystko za�atwione. Niewiele tego by�o.

��To znaczy� ja� ja chyba nie musz� � g�os Galperta zamar�.

��Nie, nie ma potrzeby Galpert, ju� nigdy.

��Tak, no i co��� Galpert spojrza� na Hestlera, spojrza� na kolejk� i z powrotem na Hestlera.�� Idziesz, Farn?

��Ja� ja chyba troch� si� przejd�. Przemy�l� to sobie.

��Dobrze � powiedzia� Galpert. Uruchomi� ko�o i poma�u ruszy� w poprzek pochylni.

Nagle Hestler zacz�� my�le� o czasie. O ca�ym tym czasie, kt�ry mia� przed sob� jak otch�a�. Co z nim zrobi? Chcia� zawo�a� Galperta, ale zamiast tego odwr�ci� si� i szed� dalej wzd�u� kolejki. Twarze gapi�y si� na niego, za niego, przez niego.

Po�udnie nadesz�o i min�o. Hestler kupi� par�wk� i ciep�e mleko w papierowym kubku. Sprzedawca sta� przy w�zku tr�jko�owym, pod du�ym parasolem. Z ty�u w�zka uwi�zany by� kurczak-maskotka. Hestler szed� dalej, przygl�daj�c si� twarzom. Wszystkie by�y brzydkie. Dotychczas ogl�da� je ze wsp�czuciem od strony okienka. Zauwa�y� Argalla, pomacha� mu r�k�, ale Argall patrzy� w inn� stron�. Odwr�ci� si�. Okienka ju� prawie nie by�o wida�, niedu�y ciemny punkcik, ku kt�remu wi�a si� kolejka. O czym oni teraz my�l�? Jak musz� mu zazdro�ci�! Ale nikt nie zwraca� na niego uwagi. Kiedy s�o�ce zacz�o zachodzi�, poczu� si� samotny. Chcia� z kim� porozmawia�, ale �adna z mijanych twarzy nie wydawa�a mu si� sympatyczna.

By�o ju� prawie ciemno, kiedy doszed� do ko�ca kolejki. Z ty�u pusta p�aszczyzna ci�gn�a si� a� po horyzont. Ciemna i pusta.

��Wygl�da na to, �e jest tam zimno � us�ysza� sw�j g�os. M�wi� do faceta o bladej twarzy, kt�ry stan�� na ko�cu kolejki z r�kami w kieszeniach.�� I tak pusto�

��Stoi pan w kolejce, czy jak?�� zapyta� ch�opak. Hestler znowu spojrza� na pos�pny horyzont. A potem podszed� i stan�� za m�odzie�cem.

��Oczywi�cie � odpowiedzia�.

By� to prawdziwie apokaliptyczny sektor. Spoza czerwono-czarnej zas�ony przedniej bariery optycznej, kt�ra przebiega�a od Granicy zaledwie w odleg�o�ci dwudziestu metr�w na p�noc, plu�y meteorytowym gradem najr�niejsze okropno�ci: eksplozje j�drowe i plazmowe, bomby chemiczne, roje pocisk�w r�nego kalibru i o r�nych pr�dko�ciach w�a�ciwych, deszcz paralizator�w systemu nerwowego i truj�cych narkotyk�w. �adunki burz�ce rozbija�y si� na nagich, skalistych zboczach lub na betonie bunkr�w, z kt�rych wiele ulega�o co minut� niemal kompletnemu rozpadowi lub rozpruciu. Nie naruszone jeszcze instalacje gra�y dalej nieustannym, r�wnie intensywnym, prawie pionowym ogniem rakiet i pocisk�w. Tu i �wdzie wida� by�o jak�� posta� w skafandrze przemykaj�c� si� w g�r�, w d� lub wzd�u� zboczy na mechanicznych �chodakach�, podobn� do oszala�ej mr�wki z mrowiska zaatakowanego miotaczem p�omieni. Niekt�re z widzialnych trajektorii pru�y nad g�owami w stron� indygowego l�nienia tylnej bariery optycznej, biegn�cej mniej wi�cej pi��dziesi�t metr�w na po�udnie, bij�c w stromo opadaj�ce, skaliste zbocza czterdzie�ci par� metr�w poni�ej linii widoczno�ci. Jak okiem si�gn��, na wsch�d i na zach�d, mniej wi�cej na czterdzie�ci mil w tym czystym, mimo kurzu rumowisk, g�rskim powietrzu tunel widzialno�ci (od wschodu odci�ty jednak pasmem szczyt�w) ukazywa� nieustann�, odwetow� dzia�alno�� instalacji niszcz�cych. Tunel s�yszalno�ci by� o wiele obszerniejszy od wizji; wielod�wi�czny ha�as, nawet poprzez os�oni�te he�mem lewe ucho, by� bardzo intensywny.

��S� sterowane komputerem. Na pewno � powiedzia� przeka�nik w prawe ucho H. Stwierdzenie to nie by�o poprzedzone �adn� zakodowan� to�samo�ci� nadawcy, ale H pozna� g�os B, swojego bezpo�redniego dow�dcy, kt�rego poza tym wida� by�o m�wi�cego w odleg�o�ci metra, w wielkiej betonowej ba�ce, gdzie tkwili na obserwacji, stosuj�c szk�o plaspeksowe i wizjer polaryzuj�cy na podczerwie� o zasi�gu kilkuset metr�w. B by� w bunkrze od trzech minut, prawdopodobnie na rozkaz dwu swoich dow�dc�w, kt�rzy tkwili teraz w stacji W.

��Jak wyja�ni� inaczej fakt, �e pociski trafiaj� tu z jednakowym op�nieniem 1 minuty?�� powiedzia� H.

��No c�, mo�e to by� r�wnie� niska cz�stotliwo�� dalekiego zasi�gu. Prawd� m�wi�c nie wiemy, jak TAM funkcjonuje CZAS.

��Je�eli konceleracja biegnie asymptotycznie do Granicy, jak to powinno mie� miejsce v; wypadku, kiedy Ich CZAS biegnie w odbiciu lustrzanym, to nic TAM nie powinno si� przedosta�, prawda?

��I wcale nie musi, jak mnie si� wydaje. Mo�e nagle ro�nie tylko po jednej stronie, a potem opada po drugiej pod tym samym k�tem � powiedzia� g�os B.�� tak czy owak nie przyszed�em tutaj, aby roztrz�sa� z tob� kwestie naukowe. Mam wiadomo�� dla ciebie. O ile wytrzymamy tutaj jeszcze kilka sekund, b�dziesz Zluzowany.

H poczu�, jak go ogarnia czarna, wewn�trzna bariera optyczna, a szum w uszach zag�usza �oskot bombardowania. Kolana si� pod nim ugi�y, zachwia� si�, ale od razu odzyska� pe�n� �wiadomo��. Dostrzeg� swego zmiennika, niepewnie wygl�daj�c� posta� w skafandrze (jak wszyscy tutaj) stoj�c� w odleg�ym k�cie bunkra.

��Tu XN 3. Jakie rozkazy?�� spyta� energicznie, czuj�c szybkie t�tnienie pulsu w skroniach.

��Tu XN 2. Pobra� ekwipunek �m� zaraz, powtarzam, zaraz, rakieta 3333 do W, przed�o�y� znaczek (podano mu �wiec�cy pomara�czowy kr��ek z kilkoma czarnymi znakami) i dzia�a� wed�ug otrzymanych rozkaz�w.

H w wojskowym pozdrowieniu uni�s� zgi�t� w �okciu r�k� z wyprostowanym kciukiem. Nie by�o czasu na zb�dne s�owa.

��Tu XN 3 Tak, ekwipunek �m�, rakieta 3333, znaczek (wzi�� go do lewej r�kawicy) i rozkazy W. Melduj� odej�cie.

Nie zd��ywszy dostrzec potakuj�cego skini�cia B, ze�lizn�� si� na obcasach do wyj�cia, zdj�� z haka niedu�� torb� (jedn� z pi�tnastu), zsun�� si� po b�otnistym zboczu w d�, dziesi�� metr�w pod ziemi�, do ma�ej komory o�wietlonej paliwem kom�rkowym, wcisn�� b�yszcz�cy w �cianie guzik i chwil� obserwuj�c �wietlisty znak przebiegaj�cy seri� cyfr, wskoczy� do niskiego �wozu�, kt�ry wypad� zza rogu, i zwin�� si� jak embrion. Jego ci�ar uruchomi� drzwi rakiety. Zatrzasn�y si� wi�c i pojazd (kt�rego fotel mocno obj�� cia�o H) run�� z rykiem w rozwart� pod nim otch�a�.

Dwadzie�cia pi�� sekund po s�owach �melduj� odej�cie� H rozprostowa� si� w komorze przyjmuj�cej stacji W, prawie p� mili ni�ej. Wype�z�, zanim rakieta pogna�a dalej, przeszed� dziesi�� krok�w w tej poszerzonej kopii swojego biegunowego bunkra, zasalutowa� kciukiem i okaza� znaczek dw�m oficerom-, (nie trudno ich by�o rozpozna� po kolorze i oznakowaniu he�m�w) m�wi�c: � Tu XN 3. Melduj� � Zluzowany.

��XN I do XN 3. We� to (poda� mu podobny pomara�czowy kr��ek wyj�ty z kieszeni skafandra) i � za siedemdziesi�t sekund wsi�d� w zewn�trzn� skaln�. A tak na marginesie, czy widzia�e� kiedy� prehis?

��Nie, prosz� pana.

��Wi�c spojrzyj przez to: wygl�da jak ptero tylko bardziej prymitywny.

Teleskopowy wizjer na podczerwie� skierowany na p�nocny wsch�d przenika� przez przedni� barier� optyczn�, przebiegaj�c� w odleg�o�ci oko�o czterdziestu metr�w w linii p�nocnej. Prawie pod samym szczytem zbocza, ale jeszcze w pewnej odleg�o�ci od ciemnej, infraczerwonej bariery radiacyjnej, wida� by�o bezg�o�nie skrzecz�ce, dwa opancerzone stwory wielko�ci du�ego psa, ale z dwiema nogami i ci�kimi skrzyd�ami, trzepocz�ce wok� jakiego� garbu lub g�azu. �Mog� jeszcze gdzie� zdrowo oberwa� po drodze i naprawd� nie maj� chyba nic do roboty na tym nagim pustkowiu� � pomy�la� H.

��Dzi�kuj�. Dziwne � powiedzia�. Up�yn�o jedena�cie sekund z siedemdziesi�ciu. Wyci�gn�� z pojemnika w �cianie plastykow� szklank� i nie zdejmuj�c he�mu napi� si� wody z automatu. Up�yn�o ju� siedemna�cie sekund, pozosta�o jeszcze pi��dziesi�t trzy.

��XN l do XN 3. Co tam s�ycha� na g�rze?

Wiedzia�, �e b�dzie musia� z�o�y� raport. XN 2 m�g� ju� nigdy nie wr�ci� do W, a komunikowanie si� w g�r� i w d� Czasu na tych szeroko�ciach by�o mo�liwe jedynie w odleg�o�ci kilku metr�w.

��Tu XN 3. Z ka�d� chwil� gor�cej; obawiam si�, �e mniej wi�cej za godzin� nale�y spodziewa� si� przerwania � to oczywi�cie tylko moje przypuszczenie. Ale nigdy jeszcze nie widzia�em czego� podobnego, jak d�ugo tam jestem. Przypuszczam, �e zauwa�yli�cie to r�wnie� tu, w W?

��Tu XN 1. Dzi�kuj� za raport � by�o jedyn� odpowiedzi�, jak� otrzyma� XN 3.

Pozosta�o ju� tylko dwadzie�cia siedem sekund. Zasalutowa� i odmaszerowa� przez bunkier razem ze swym ekwipunkiem �m� i nowym znaczkiem. Okaza� go wartownikowi, kt�ry go opiecz�towa�, i wskaza� mu bez s�owa jeden z korytarzy. H pobieg� w d� docieraj�c po wielu metrach do ma�ej galeryjki. Bezg�o�nie nadjecha� podwieszony pojazd szynowy z rozsuwanymi drzwiami do poszczeg�lnych przedzia��w. Wartownik na galerii skin�� r�k�, kiedy H i dw�ch innych czekaj�cych otworzy�o drzwi o nie o�wietlonych numerach; drzwi si� zasun�y i H zosta� delikatnie przytwierdzony do odchylonego fotela. Kolej skalna z du�ym przyspieszeniem run�a w d�. Po dziesi�ciu sekundach zatrzyma�a si� na kolejnym przystanku kontrolnym, a na suficie przedzia�u zaja�nia�a tabliczka z informacj� �objazd w lewo� � prawdopodobnie dlatego, �e trasa bezpo�rednia zosta�a zniszczona. Poci�g zdawa� si� teraz przyspiesza� nieco �agodniej, skr�ci� potem w lewo (o ile H m�g� to wyczu�) i przystan�� na dwu dalszych przystankach kontrolnych, potem odbi� w prawo, zwolni�, zatrzyma� si� i otworzy� drzwi po czterystu osiemdziesi�ciu sekundach od startu, wed�ug chronometru Hada, a nie po dwustu, jak to przewidywa�.

Tu zn�w wida� by�o dzienne �wiat�o. Od bunkra, z kt�rego go wys�a� XN 2, Had przejecha� oko�o dziesi�ciu mil na po�udnie i prawie trzy tysi�ce metr�w w d�, nie licz�c objazd�w. Przednia bariera optyczna by�a tu zas�oni�ta masywem g�rskim, ale po�udniowa bariera by�a widoczna w odleg�o�ci oko�o �wier� mili w postaci mglistej, fioletowo-czarnej �ciany. Porosty i ro�linno�� typu trawiastego pokrywa�y wi�kszo�� krajobrazu, tworz�cego jednolite pasmo kotlin i w�woz�w. Gwar wojny jeszcze by� s�yszalny, zmieszany z �oskotem burzy, ale wybuch�w w pobli�u by�o niewiele i szkody nieznaczne. Niebo nad g�owami l�ni�o niespokojnie. Kilka bardzo dziwnie wygl�daj�cych zwierz�t, co� po�redniego mi�dzy jaszczurk� a ropuch�, �azi�o po pobliskiej, drzewiastej paproci. Opr�cz Hada zaledwie sze�ciu ludzi wysiad�o z kolei skalnej. Najpierw dwaj, a potem trzej odmaszerowali w grupach w kierunku wschodnim. Jeden (ale nie ten, kt�ry wsiad� w W) zosta� z Hadem.

��Jad� do Wielkiej Doliny. Nie widzia�em jej ju� od dwudziestu dni, wszystko tam si� pewnie pozmienia�o. A jak daleko pana wys�ali?�� powiedzia� przez przeka�nik ten, kt�ry pozosta�.

��Ja� ja� ja jestem Zluzowany � odrzek� niepewnie Had.

��Ja za�� jakby to powiedzie� Skre�lony � wyj�ka� z trudem tamten. A po chwili: � Dok�d pan jedzie?

��Mam zamiar za�o�y� jaki� interes na po�udniu. Najbardziej odpowiada mi gor�cy klimat i tropikalna ro�linno��. Znam kilka usprawnie�, kt�re z dobrym po�ytkiem m�g�bym zastosowa� w tej czy innej firmie. Przepraszam� nie mia�em zamiaru che�pi� si� przed panem� ale pan sam mnie o to pyta�.

��Nie, nie, wszystko w porz�dku. Nale�y pan jednak do szcz�ciarzy. Nigdy jeszcze nie spotka�em Zluzowanego. Niech pan to dobrze wykorzysta. To daje poczucie, �e ta ca�a Gra jest czego� warta. Spotka� kogo�, kto jedzie mi�dzy tych, kt�rych bronimy � to ich jako� w naszych oczach urealnia.

��To bardzo �adnie, �e pan to tak rozumie � powiedzia� Had.

��Nie� mam na my�li,, �e� w przeciwnym wypadku w�tpi�bym, czy istnieje w og�le kto�, dla kogo warto utrzymywa� ten Front.

��Przecie� gdyby tam nikogo nie by�o, nie wynaleziono by technologii, dzi�ki kt�rym si� trzymamy � zauwa�y� Had.

��Niekt�re Techkole, kt�re pami�tam z Wielkiej Doliny, mog�yby same rozwin�� szereg takich technologii.

��Tak, ale niech pan pomy�li o teorii, o czystej teorii, dzi�ki kt�rej wypracowuje si� te technologie. W�tpi�, by rodzi�a si� ona w Techkolach Wielkiej Doliny.

��Mo�liwe �e nie, to ju� dla mnie zbyt trudne � odpar� tamten, nieco rozdra�nionym g�osem. Stali dalej milcz�c, a� nadesz�a nast�pna linowa i wagonik zatrzyma� si� przy stacji. Had przepu�ci� tamtego przodem � czu�, �e jest mu to winien � a w minut� p�niej (w pi�� sekund wed�ug czasu bunkra, pomy�la� ironicznie i jakby mimochodem) pojawi� si� nast�pny wagonik. Wskoczy� do niego w chwili, gdy bardzo dziwnie wygl�daj�cy ptak, jaskrawopurpurowy, z d�ug� nag� szyj� pojawi� si� na szczycie jaszczurczo-ropuchowej paproci. Wagonik pop�dzi� nad w�wozami i dolinami, a fioletowa bariera po�udniowa szybko gin�a w tyle. W miar� jak gradient czasu stawa� si� coraz mniej stromy, umys� zyskiwa� na jasno�ci i Hada opanowa�o poczucie b�ogostanu i �wiadomo�� sensu istnienia. Szybko�� kolejki zmala�a.

Had by� zadowolony z tego, �e stale mia� jeszcze na sobie skafander, gdy� seria pocisk�w chemicznych, zapewne przypadkowo, wybuch�a blisko liny trakcyjnej, zaledwie pi��dziesi�t metr�w pod nim. Jeszcze bardziej si� z tego cieszy�, gdy nast�pny lataj�cy arsena� rozwali� lin� trakcyjn� i lina asekuracyjna zatrzyma�a wagonik przy najbli�szym s�upie. Zjecha� wind� w d� i m�wi� przez przeka�nik wprost do telefonu w ma�ej kabinie. Powiedziano mu, aby przeszed� dwie mile na zach�d do nast�pnej linowej. Jego rozm�wca, jak przypuszcza�, musia� m�wi� z ��cza znajduj�cego si� mniej wi�cej na tej samej szeroko�ci co jego s�up, gdy� nawet tutaj porozumiewanie si� po�udnikowe by�o prawie niemo�liwe w zasi�gu ponad kilka metr�w. A i tak g�os tamtego by� nieco piszcz�cy, a s�owa pada�y szybko i terkotliwie. G�os Hada musia� zapewne brzmie� g�ucho i przeci�gle w uszach tamtego rozm�wcy.

Pos�uguj�c si� �chodakami� ruszy� poprzez doliny i w�wozy, kieruj�c si� kompasem i obserwuj�c bariery optyczne oraz lini� zmiany barwy Dopplera jako namiar zboczenia z kursu. �Dobrze tamtemu m�wi� o Techkolach� � pomy�la� � �ale przecie� trzeba sobie uzmys�owi�, �e �adna cywilizacja nie mog�a rozwin�� si� na tej szeroko�ci, na kt�rej znajduje si� Wielka Dolina; jest ona zbyt m�oda geologicznie, aby umo�liwi� narodziny Cz�owieka�.

Przeprawa nie by�a pozbawiona ryzyka: zdarza�y si� bliskie eksplozje oraz co�, co wygl�da�o podejrzanie, jak sztuczna plazma, trudna do rozr�nienia od t�a, rozlana w dwu zag��bieniach, kt�re zdecydowa� si� obej��. Potem napad� na niego w fio�kowor�owej g�stwinie krzew�w rozw�cieczony wargacz i trzeba go by�o unieszkodliwi� dezintegratorem. Ale dla kogo�, kto dopiero co wr�ci� z g�rskiego piek�a, wszystko to by�o przyjemn� przechadzk�.

Dotar� wreszcie do linii s�up�w i nacisn�� przycisk telefoniczny u st�p najbli�szego z nich, upewniwszy si� przedtem, czy liczba r�wnole�nika jest w�a�ciwa. Liczba by�a w�a�ciwa i ten sam g�os, brzmi�cy mniej obco i m�wi�cy nieco wolniej, powiedzia� mu, �e za trzy czwarte minuty przyb�dzie wagon i zostanie zdalnie zatrzymany przy jego s�upie. Gdyby wagon nie stan��, nale�y wcisn�� przycisk �stop� znajduj�cy si� na �cianie, z boku. Mimo �e pos�ugiwa� si� �chodakami�, prawie godzina min�a, od chwili gdy ruszy� w piesz� wypraw�, a prawie dziewi��dziesi�t minut, od chwili gdy opu�ci� bunkier. Wed�ug czasu bunkra min�o dopiero p�torej minuty.

Wagon nadjecha� i stan��. Had wjecha� wind� na szczyt s�upa i wsiad� do wagonu. Tym razem podr� przesz�a bez przyg�d, je�eli nie liczy� sporadycznych, nag�ych nawa�nic oraz przelotu chmary podnieconych wron. Wagon dotar� do ko�cowej stacji, przysadzistej wie�y, na poros�ym wrzosem zboczu. Nadje�d�a� w�a�nie z przeciwnej strony wagonik, a gdy si� mijali, znajduj�cy si� w nim cz�owiek zawo�a� przez przeka�nik: � �Pierwszy z tych cholernych frontowc�w!� Na stacji by�o prawie dwudziestu ludzi z pe�nym ekwipunkiem. �Wystarczaj�co du�a grupa, aby wys�a� j� przez polyheli� � pomy�la� Hadol � �zamiast czeka� na kursuj�ce w du�ych odst�pach czasu wagoniki�. Wszyscy wygl�dali na podnieconych i bynajmniej nie przygn�bionych, ale Hadol postanowi� nie zdradza� im, co ich czeka. Przeszed� do kolei z�batej i wtopi� si� w grup� ludzi bardziej zainteresowanych krajobrazem ni� wsp�towarzyszami podr�y. Zas�ona koloru g��bokiej czerwieni, o nieokre�lonej grubo�ci, poch�ania�a szczyty g�rskie oko�o �wier� mili na p�noc, a niebieskawa mg�a zas�ania�a widok na dolin� od strony po�udnia na szeroko�ci prawie p� mili, ale mi�dzy zas�on� a mg�� pas r�wnole�nikowy by� stosunkowo czysty i nie wykazywa� skutk�w wojny. Zbocza pokryte by�y lasem sosnowym, ni�ej d�bowym i jesionowym, a dalej znika�y za stromo opadaj�cymi kraw�dziami Wielkiej Doliny, kt�rej skrawek ��k by� nieco widoczny. Wiruj�ce cienie chmur, igra�y po ziemi, welony i pi�ropusze deszczu i gradu smaga�y przestrze� i od czasu do czasu rozlega�o si� dudnienie i wida� by�o b�yski burzy. Tu i �wdzie dostrzec mo�na by�o jelenie, a nad drzewami ta�czy�y g�ste chmary komar�w.

Prawie pi��dziesi�t minut zaj�a im podr� w d�, obok dwu bezludnych stacji, przez dwa skr�cone w p�tl� tunele, mi�dzy wodospadami i ska�ami, gdzie wiewi�rki przeskakiwa�y z jednej ga��zi na drug�, poprzez coraz cieplejsze powietrze a� do pastwisk i �an�w Wielkiej Doliny, gdzie ma�a wioska Emmel, z�o�ona z betonowych chat i drewnianych szop, rozsiad�a si� na pag�rku nad wij�c� si� rzek�, a wielka droga, r�wnoleg�a do toru, bieg�a prosto na wsch�d. Rzeka nie by�a tu w�a�ciwie szeroka � p�ytka woda p�yn�a wartko kamienistym korytem, a Wielka Dolina (kt�rej ca�a szeroko�� by�a teraz widoczna) od zachodu mia�a szeroko�� zaledwie �wier� mili. Na po�udniowych stokach zamykaj�cych si� R�wnin� P�nocnozachodni� ros�y g�ste krzewy.

Kontrast mi�dzy tym, co tu by�o wida�, a tym, co widzia�, wed�ug czasu Bunkra, jeszcze cztery minuty temu, wprawia� Hadolara w stan kompletnego upojenia. Przed�o�y� jednak s�u�bi�cie sw�j �wiec�cy znaczek na wartowni, kt�ry (podobnie jak jego sta�� karta kontrolna) zosta� zbadany na promieniowanie, podpisany i opiecz�towany przez dow�dc� wartowni. Ko�c�wk� znaczka oddano mu z powrotem, aby w�o�y� j� do kr��ka identyfikacyjnego, kt�ry, jak zwykle, wsuni�to w szczelin� w jednym z jego �eber, pozosta�y za� fragment znaczka w�o�ono do akt. Zdj�� skafander i �chodaki�, odda� bro� i amunicj� oraz ekwipunek �m�. Otrzyma� dwa portfele zawieraj�ce ka�dy po tysi�c banknot�w waluty b�d�cej aktualnie w obiegu i tymczasow� odzie� cywiln�. Operacj� z kr��kiem identyfikacyjnym przeprowadzi� dy�urny. Ca�a ceremonia od chwili przyjazdu zaj�a r�wno dwie�cie pi��dziesi�t sekund � dwie sekundy czasu bunkra. Wymaszerowa� stamt�d jakby otrzyma� w spadku ca�y �wiat.

Powietrze przesycone by�o zapachem siana, owoc�w, kwiat�w i nawozu. Wci�gn�� je z rozkosz� w p�uca. W gospodzie zam�wi�, zap�aci� i wypi� cztery decylitry lekkiego piwa, potem zam�wi� kanapk� i jab�ko, zap�aci� i zjad�. Najbli�szy poci�g na wsch�d b�dzie, jak mu powiedziano, za kwadrans. By� tu ju� mo�e z p� godziny. Nie mia� czasu na przygl�danie si� strumieniowi, wi�c uda� si� na stacj�, za��da� biletu do Veruam-przy-Morzu, jakie� czterysta mil na wsch�d i, jak podawa�a szczeg�owa mapa stacyjna, ko�o trzydziestu mil na po�udnie, zap�aci� i wybra� sobie przedzia�, gdy poci�g wyjecha� z remizy.

Jaka� wiejska dziewczyna i sennie wygl�daj�cy cywil, zapewne dostawca wojskowy, wsiedli jedno po drugim zaraz za Hadolarem i kiedy poci�g ruszy�, by�o ich tylko troje w przedziale. Spojrza� z zainteresowaniem na dziewczyn�, pogodn� blondynk�, gdy� by�a to pierwsza kobieta, kt�r� widzia� od stu dni. Moda nie zmieni�a si� wiele w ci�gu tych trzydziestu kilku lat, przynajmniej nie po�r�d wie�niaczek z Emmel. Po chwili odwr�ci� od niej wzrok i zacz�� obserwowa� pejza�. Dolina obrze�ana by�a stromiznami z ��tego kamienia na przemian po p�nocnej i po po�udniowej stronie. Nawet tutaj r�nice w odcieniach by�y wyczuwalne � dolina nieznacznie si� rozszerzy�a � lub mo�e by�o to tylko jego wra�enie, a r�nica wynika�a po prostu z gry �wiat�a. Rzeka wi�a si� z wdzi�kiem od brzegu do brzegu i od ska�y do ska�y z rzadka demonstruj�c ma�e wysepki poro�ni�te leszczyn�. Tu i �wdzie wida� by�o rybaka stoj�cego nad brzegiem lub brodz�cego w wodzie. Co jaki� czas mijali wiejskie domki. Na p�noc, nad dolin� wyrasta�y wielkie zbocza, wyra�nie pozbawione �lad�w ludzkiej bytno�ci, z wyj�tkiem stacji kolei linowej lub z rzadka rozsianych l�dowisk polyheli, ale i one gin�y w ogromnej, szkar�atnobr�zowej zas�onie nico�ci, niewzruszenie wyrastaj�cej w pobli�u zenitu z na wp� zakrytego chmurami zielonego nieba. K��by wir�w powietrznych mi�dzy chmurami �wiadczy�y o oddzia�ywaniu gradientu czasu na pogod�, a mi�dzy wirami zda�y si� ta�czy� dziwne pasma b�ysk�w, niezauwa�alne dalej na p�nocy, w rejonie wojny. Od po�udnia wy�yna stale by�a zas�oni�ta stromiznami, ale pocz�tek ciemnoniebieskiej mg�y wyrasta� z nieba poza �a�cuchem okalaj�cym dolin�. Poci�g zatrzyma� si� na stacji i dziewczyna, jak Hadolar stwierdzi� z �alem, wysiad�a. Wsiad�o teraz dw�ch �o�nierzy w lekkich uniformach, opowiadaj�cych sobie nawzajem jakie� b�ahe historyjki. Byli na kr�tkim urlopie w ma�ym miasteczku Granev, nast�pnym przystanku. Przyjrzeli si� uwa�nie tymczasowemu ubraniu Hadolara, ale wstrzymali si� od komentarzy.

Granev zbudowane by�o prawie ca�kowicie ze stali i szk�a, nie by�o to interesuj�ce miejsce. Po ka�dej stronie drogi ci�gn�� si� jednoblokowy, dwudziestopi�trowy pas d�ugo�ci pi�ciu mil z przechodnim stropem u g�ry. (Co za szcz�cie � pomy�la� Hadolar � �e mowa i komunikacja docieraj� tak daleko w g��b Wielkiej Doliny bez wzgl�du na r�nice r�wnole�nikowe; praktycznie pe�ne czterysta pi��dziesi�t mil).

Pojawi� si� przemys� i kilka Techkoli. Dolina rozszerza�a si� a� do miejsca gdzie od strony tor�w jej po�udniowe kra�ce rozpocz�y roztapia� si� w niebieskiej mgle w odleg�o�ci jednej mili. Niebawem p�nocne zbocza wy�oni�y sw�j przydymiony, czerwonawy br�z, potem i one znik�y. Rzeka, nabrzmia�a dop�ywami, mia�a teraz kilkaset metr�w szeroko�ci, i tam gdzie j� przecina�a linia kolejowa, by�a bardzo g��boka. Przejechali na razie pi��dziesi�t kilka mil. Powietrze nadal si� ociepla�o a ro�linno�� by�a coraz bujniejsza. Teraz ju� prawie wszyscy pasa�erowie byli cywilami i niekt�rzy spogl�dali ironicznie na tymczasowy ubi�r Hadolara. Przy pierwszej okazji kupi sobie komplet ubra� w Veruam. Na razie pragn�� tylko oddali� si� od tamtego bunkra na jak najwi�ksz� mo�liwie ilo�� mil i to w najkr�tszym czasie.

W kilka godzin p�niej poci�g dotar� do Veruam-przy-Morzu P�nocno-Zachodnim. Miasto wygl�da�o imponuj�co: mia�o trzydzie�ci mil d�ugo�ci, czterdzie�ci pi�ter wysoko�ci i pi��set metr�w szeroko�ci w pasie p�nocno-po�udniowym. Za miastem by�o wida� tylko skrawek p�l, gdy� czerwonawa mg�a zakrywa�a ca�� widoczno�� na cztery mile na p�noc, a niebieskawa � na prawie siedem.

Najedzony Hadolaris odwiedzi� jednego z miejskich Doradc�w Rehabilitacyjnych, poniewa� cywilizacja techniczna i baza materia�owa uczyni�y ogromny post�p od czasu jego ostatnich kontakt�w. Zwroty, wyra�enia i praktycznie ca�y j�zyk zmieni�y si� nie do poznania, a kodeks towarzyski by� ca�kowicie inny ni� dawniej. Uzbrojony w podr�czniki, rejestrator kieszonkowy i ta�my z nagraniami j�zyka potocznego i gwarowego, natychmiast zakupi� lekk� odzie�, ubrania przeciwdeszczowe, przybory do pisania, dalsze urz�dzenia rejestruj�ce, walizki podr�ne i temu podobne artyku�y osobistego u�ytku. Po nocy sp�dzonej w dobrym hotelu, Hadolaris nawi�za� kontakt z szeregiem biur zatrudnienia siedmiu podzwrotnikowych agencji rozwojowych, zosta� sprawdzony i zaopatrzony w siedem list�w polecaj�cych i za�adowa� si� do nocnej skalnej id�cej wzd�u� brzeg�w Morza P�nocno-Wschodniego do Oluluetang, prawie trzysta sze��dziesi�t mil na po�udnie.

Jeden z krawc�w, kt�ry mu bra� miar�, m�wi�, �e w bardzo ciche noce s�ycha� nisko brzmi�ce dudnienie, dochodz�ce prawdopodobnie od strony p�nocnych g�r. Hadolaris pragn�� oddali� si� od tej P�nocy na tyle, na ile to tylko by�o mo�liwe.

Obudzi� si� rano po�r�d palm i trzcin sawanny. Nie by�o tu wida� �adnych barier optycznych. Miasto tworzy�o szachownic� blok�w z�o�onych z wielopi�trowych dom�w, przeci�tych pasmami bogatej zieleni, drogami i monoszynowymi traktami. W przeciwie�stwie do miast Wielkiej Doliny nie by�o ono zorientowane w kierunku wschodnio-zachodnim, aczkolwiek o� p�nocno-po�udniowa by�a stosunkowo kr�tka.

Hadolarisondamo znalaz� ma�y hotelik, przestudiowa� plan miasta i rejon�w przemys�owych, kupi� sobie przewodnik po okolicach i sp�dzi� kilka dni na badaniach i zbieraniu informacji, zanim osobi�cie nie odwiedzi� wszystkich siedmiu agencji. Wieczory sp�dza� w szkole dla doros�ych, nocami hypnopedycznie wch�ania� zapisy mowy potocznej. Wreszcie po dziewi�tnastu dniach (oko�o czterech godzinach szeroko�ci Veruam, jak uprzytomni� sobie, a czterech minutach szeroko�ci Emmel i mniej ni� dwu sekundach czasu bunkra) otrzyma� posad� zast�pcy kierownika dzia�u sprzeda�y produkt�w spo�ywczych w jednej z firm.

Komunikowanie si� za pomoc� j�zyka, je�li oczywi�cie zna�o si� zasady, by�o mo�liwe, jak to stwierdzi�, wzd�u� po�udnika na przestrzeni szeregu mil. Strefowo�� nie dawa�a si� tu tak we znaki, a podr�e i sie� udogodnie� socjalnych obejmowa�y bardzo szeroki obszar. Rzadko widziano tu wojskowych. Hadolarisondamo kupi� sobie automob, a z czasem, gdy nieco ur�s� w hierarchii zawodowej, naby� jeszcze drugi, dla przyjemno�ci. By� powszechnie lubiany i wkr�tce mia� ju� du�y kr�g przyjaci� i ca�y szereg hobby. Po licznych przygodach mi�osnych, o�eni� si� z c�rk� wa�nej figury w tej�e firmie i w pi�� lat po przybyciu do miasta zosta� ojcem �adnego ch�opca.

��Arison � wo�a�a do niego z �odzi �ona. Ich pi�cioletni syn wychylony z �odzi b�bni� pi�ciami w ciep�� wod� jeziora. Hadolarisondamo tkwi� na ma�ej wysepce, gdzie malowa� na rozpi�tym na sztalugach p��tnie gr� �wiate� i cieni pulsuj�cych w�r�d drzew na trz�sawisku za ma�� zatoczk�.

��Arison! Nie mog� tego uruchomi�. Czy m�g�by� tu podp�yn�� i spr�bowa� sam?

��Jeszcze pi�� minut, Mihanyo. Musz� to sko�czy�.

Westchn�wszy Karamihanyolasve usi�owa�a, bez wi�kszego powodzenia, �owi� ponad burt� horyzontalnym yo-yo. Troch� tu za spokojnie. Z prawej strony mign�a w krzakach papuga. Ch�opiec, Deresto, przesta� uderza� w wod�, wyci�gn�� peryskop, wpu�ci� rur� do jeziora i kaza� Mihanyo wodzi� migaczem. Potem patrzy�, co si� dzieje pod wod�, i wydawa� g�o�ne okrzyki rado�ci, gdy ma�e rybki o r�nych barwach i odcieniach przecina�y smug� �wiat�a.

Arison z�o�y� sztalugi, �ci�gn�� spodnie i po�o�y� je na sztalugach; na wierzch dorzuci� jeszcze p��tno i farby. Szybkimi ruchami pop�yn�� do �odzi. W jeziorze nie by�o krokodyli, hipopotamy by�y daleko, a nitkowce i motylice zosta�y ca�kowicie wyt�pione. Dwadzie�cia minut do�� intensywnego majstrowania przywr�ci�o �odzi sprawno��. Nap�dzana paliwem kom�rkowym ��d� powioz�a ich zn�w do wysepki, gdzie zosta�y rzeczy Arisona, i st�d poprzez jezioro a� do miejsca, gdzie nurt ma�ego strumyczka wyp�ywa� na szeroki przestw�r. Dobili do mola o zachodzie s�o�ca, umocowali ��d� i pojechali do domu automobem.

Kiedy Deresto uko�czy� osiem lat i m�g� formalnie otrzyma� imi� Lafonderestonami, mia� ju� trzyletni� siostr� i rocznego braciszka. By� znakomitym p�ywakiem i �eglarzem i wyrasta� na dzielnego prowodyra zar�wno w domu, jak w szkole. Arison by� ju� w firmie trzeci� osob� po prezydencie, ale to mu nie uderzy�o do g�owy. Wakacje sp�dzali b�d� w g��bokich tropikach (gdzie mo�na by�o zyska� na zmianie biegu czasu), b�d� w�r�d p�wysp�w po�udniowych brzeg�w Morza P�nocno-Wschodniego (gdzie na czasie tracono) albo cz�ciej na wschodnich, rolniczych wy�ynach, gdzie miejscami wida� by�o szerokie po�acie ziemi, a chmury gra�y pe�ni� barw. Bariery optyczne by�y tam tylko zwyk�ym zamgleniem.

Od czasu do czasu, w bezsenne noce Arison my�la� o �przesz�o�ci�. W zasadzie by� zdania, �e je�eli nawet dosz�oby do przerwania Frontu � powiedzmy, w p� godziny po jego odje�dzie � nie mog�o to mie� �adnego wp�ywu na jego �ycie i na �ycie jego rodziny w warunkach po�udniowej konceleracji czasu. A poza tym, rozwa�a� w duchu, skoro nigdy nic nie uderzy�o dalej na po�udnie ni� o stopie� na p�noc od szeroko�ci Emmel, ataki balistyczne skoncentrowane by� musz� blisko Granicy. Je�eli by tak nie by�o, Nieprzyjaciel musia�by nic nie wiedzie� ani o po�udniowych gradientach czasu, ani o geografii po�udnia, a w�wczas wyrzucanie pocisk�w z punktu daleko na p�noc od Granicy do punktu daleko na po�udnie mija�oby si� z wszelkim celem. I nawet najszybszy polyheli, pilotowany przeciwko konceleracji czasu, nigdy, jak przypuszcza�, nie m�g�by przedosta� si� a� tutaj.

Umiej�c �atwo przystosowa� si� do ka�dej sytuacji, Arison szybko przezwyci�y� efekty nieprzystosowania spowodowane okresowym przebywaniem na Froncie. Komunikacja skalna i inne �rodki transportu powszechnego umo�liwia�y rozpowszechnianie j�zyka i norm etycznych, mimo �e g�rne partie Wielkiej Doliny oraz zmilitaryzowana strefa p�nocna by�y w pewnym stopniu odizolowane od reszty �wiata zar�wno j�zykowo, jak i socjologicznie. R�wnie� we wschodnim regionie wy�ynnym pozosta�y o�rodki starych form j�zykowych oraz staromodnych obyczaj�w, o czym rodzima mog�a si� przekona� sp�dzaj�c wakacje w tym regionie. Ca�y jednak kraj m�wi� w zasadzie �wsp�czesnym� j�zykiem subtropikalnych nizin, zr�nicowanym onomatosyntomi� lub �skr�con� gwar�� niekt�rych r�wnole�nik�w. �Wsp�czesny� kodeks etyczny i socjalny r�wnie� by�y szeroko rozprzestrzenione. Mo�na by rzec, �e po�udniowa tera�niejszo�� skolonizowa�a p�nocn� przesz�o��, nawet geologiczn�, podobnie jak to zrobi�y ptaki lub inne w�drowne zwierz�ta, ale rzecz jasna z o wiele wi�kszym, ludzkim zasobem koncepcji, elastyczno�ci, tradycji i techniki.

Przeci�tni obywatele nie przejmowali si� wojn�. Konceleracja czasu by�a ich sojusznikiem. Nadwy�ki duchowej energii zu�ytkowywali na bogatym programie zaj�� i zabaw, przedstawiaj�c, tworz�c, rozkoszuj�c si�, krytykuj�c, teoretyzuj�c, dyskutuj�c, urz�dzaj�c, organizuj�c i wsp�pracuj�c, ale rzadko poza w�asnym rejonem zamieszkania. Arison sta� si� wkr�tce cz�onkiem ponad tuzina przer�nych, najrozmaiciej ze sob� powi�zanych stowarzysze�, a Mihanyo udziela�a si� spo�ecznie w jeszcze wi�kszym stopniu. Nie znaczy�o to wcale, �e rzadko bywali razem. �atwe tempo pracy i �ycie wyznaczone podw�jnymi �tygodniami� pracy, sk�adaj�cymi si� z pi�ciu dni pracy i dwu dni wolnych, siedmiu dni pracy i sze�ciu wolnych, i to wszystko jeszcze przer�nie roz�o�one w�r�d poszczeg�lnych grup ludno�ci i przedsi�biorstw, pozostawia�o du�o wolnego czasu, kt�ry mo�na by�o sp�dzi� wed�ug w�asnego uznania. Arison zaj�� si� najpierw projektowaniem wzor�w tkanin, po dwu latach wr�ci� do malarstwa, ale tym razem za pomoc� magnetop�dzla a nie pi�ra natryskowego. Praca nad tkaninami przynios�a mu szeroki rozg�os i nawet pewn� s�aw�. Mihanyo po�wieci�a si� muzyce. Deresto, co by�o oczywiste, wyrasta� na dzielnego cz�owieka z g�ow� do interes�w, a maj�c lat trzyna�cie zaj�� si� jeszcze atletyk�. Jego o�mioletnia siostra mia�a zadatki na doskona�ego m�wc�. Sze�cioletni synek powinien, jak s�dzono, zosta� pisarzem przynajmniej w chwilach wolnych od innych zaj��. Mia� du�y zmys� spostrzegawczo�ci i zdolno�� opisywania. Arison zamierza� ju� na zawsze by� drug� osob� w firmie, skoro tylko szczebel ten osi�gnie. Prezydentura by�aby dla niego zbyt absorbuj�ca. Od czasu do czasu wyra�a� swoje opinie administracji przedsi�biorstwa, ale do zasadniczych spraw nigdy si� nie wtr�ca�.

Mihanyo i Arison, zakotwiczywszy si� w jednej z po�udniowych zatoczek, obserwowali z �odzi festiwal ogni sztucznych. W tym rejonie wspania�ym t�em dla pokazu by�a atramentowa czer� p�nocnej bariery optycznej, wymazuj�cej ogromnym �ukiem gwiazdy z firmamentu. Pogoda na szcz�cie by�a pi�kna. �odzie pirotechniczne odcina�y si� niewyra�nie od ciemnego t�a. W �wiecie nie znaj�cym ksi�yca, efekt �bia�ych nocy� by� do uzyskania jedynie za pomoc� takich w�a�nie pokaz�w. Dziewczynka i Deresto p�ywali wok� �odzi. Najm�odszy synek te� by� z nimi i patrza� teraz na p�nocny �niebosk�on oczyma pe�nymi �ez. Wreszcie b�ysn�a potr�jna zielona gwiazda i pokaz si� zako�czy�. Trwa� do p�nocy. Rodzice wezwali Deresto i Venoyye do powrotu, zlokalizowawszy ich uprzednio rakiet� �wietln�. Wsiedli do �odzi dygocz�c z zimna i trzeba ich by�o suszy� dmuchaw�, w kt�rej gor�cych promieniach ta�czyli jak dwa elfy. Arison skierowa� ��d� do brzegu. Zabrali stamt�d �pi�c� Silarre. Zanim dobili do mola, zasn�a Venoyye. Rodzice musieli ich wzi�� na r�ce i zanie�� do domku campingowego.

Nazajutrz spakowali si� i ruszyli automobem do domu. Dwudziestodniowy urlop kosztowa� sto sze��dziesi�t dni czasu Oluluetang. Doje�d�ali do miasta w strugach rz�sistego deszczu. Kiedy dzieci by�y ju� w swoich sypialniach, Mihanyo odby�a d�u�sz� rozmow� opsifoniczn� ze swoj� przyjaci�k�, wzd�u� szeroko�ci miasta; pojecha�a ona (przyjaci�ka) z m�em na wy�yn� wschodni� obserwowa� �ycie borsuk�w. Potem do rozmowy w��czy� si� Arison i po kr�tkiej og�lnej konwersacji wymieni� z m�em przyjaci�ki kilka pogl�d�w na temat polityki rozwoju kraju.

��Szkoda, �e tu si� cz�owiek tak szybko starzeje � skar�y�a si� tego wieczora Mihanyo � gdyby tak �ycie mog�o trwa� wiecznie!

��Wiecznie � to za du�e s�owo. Poza tym �yj�c tutaj nie czujesz przecie�, �eby czas p�yn�� szybciej. Nad Morzem nie czu�a�, �e up�ywa wolniej, prawda?

��Chyba nie. Ale gdyby tak jednak�

Aby j� wprowadzi� w lepszy nastr�j, Arison zacz�� m�wi� o Deresto i jego przysz�o�ci. I teraz oboje pogr��yli si� w planowaniu przysz�o�ci swoich dzieci w spos�b, od kt�rego wszyscy rodzice nie s� w stanie si� powstrzyma�. Przy takiej pensji, jak� ma Arison, i inwestycjach, kt�re poczyni� w firmie, mog� sobie pozwoli� na umieszczenie ch�opca na dobrej posadzie administracyjnej, a i tak pozostanie jeszcze dosy�, aby reszcie zapewni� dobry start. Nazajutrz jeszcze nieco rozpalony od pomys��w, Arison po�egna� si� z �on� i pojecha� do pracy.

Mia� wyj�tkowo pracowity dzie�. Kiedy o zmierzchu opuszcza� budynek biurowy, aby wzi�� z gara�u automob, zobaczy�, �e pojazd otoczy�o trzech �o�nierzy. Spojrza� na nich pytaj�cym wzrokiem, �ciskaj�c w r�ku kluczyk od wozu.

��Pan jest VSQ 389 MLD RV 27 XN 3, znany pod imieniem Hadolarisondamo, zamieszka�y (tu wymieniono jego adres), wiceprezydent tej firmy.

Ch�odny ton dow�dcy patrolu by� stwierdzeniem a nie pytaniem.

��Tak � wyszepta� Arison z trudem dobywaj�c g�osu.

��Mam tu rozkaz natychmiastowego ponownego Wcielenia pana do Armii w miejscu, w kt�rym otrzyma� pan rozkaz Zluzowania. Natychmiast uda si� pan z nami.

��A moja �ona i rodzina?

��Zostali powiadomieni. Nie mamy wiele czasu.

��Moja firma?

��Pa�ski szef te� zosta� powiadomiony. Chod��e pan ju�!

��Ja� ja� ja� musz� uporz�dkowa� moje sprawy.

��Niemo�liwe. Brak czasu. Sytuacja nagl�ca. Pa�ska rodzina i firma musz� sami da� sobie rad�. Nasze rozkazy maj� pierwsze�stwo.

��J� j� jakie pan ma uprawnienia? Czy m�g�bym je sprawdzi�?

��Ta ko�c�wka powinna wystarczy�. Odpowiada ona ko�c�wce, kt�r� ma pan zapewne w kr��ku identyfikacyjnym. Sprawdzimy to po drodze. Idziemy.

��Ale ja musz� zobaczy� pa�skie uprawnienia. Sk�d mog� wiedzie�, czy nie chcecie mnie obrabowa� lub co� takiego�

��Gdyby zna� pan kod, to wiedzia�by pan, �e znaki na ko�c�wce odpowiadaj� jednej tylko sytuacji. Ale dobrze, mo�e pan spojrze� na rozkaz, tylko prosz� go nie dotyka�.

Pozostali �o�nierze skupili si� bli�ej. Arison zauwa�y�, �e dezintegratory wymierzone by�y wprost w niego. Dow�dca rozwin�� wielki arkusz. Arison na tyle, na ile pozwoli�y mu na to skacz�ce przed oczami litery, odszyfrowa� w �wietle latarki dow�dcy patrolu rozkaz, polecaj�cy zabra� jego, Arisona, o takiej to a takiej godzinie, Czasu miejscowego, o ile mo�liwe natychmiast po wyj�ciu z miejsca pracy (podano to miejsce), a poni�ej, �e jeden z �o�nierzy ma r�wnocze�nie powiadomi� Mihanyo opsifonem a drugi prezydenta firmy. Wcielony z eskort� maj� z�apa� wojskowy skalny do Veruam (kt�ry odchodzi� za pi�tna�cie minut). Dostarczy� Wcielonego jak najszybciej do bunkra W, a stamt�d do wy�szego bunkra (kt�ry opu�ci� dwadzie�cia kilka lat temu � przemkn�o Arisonowi przez my�l � ale tylko dziesi�� minut temu Czasu tego bunkra).

��Sk�d wiadomo, czy nadaj� si� jeszcze do tej s�u�by po tylu latach?

��Pewnie pana sprawdzano.

Pierwsz� my�l� Arisona by�o podstawi� dow�dcy nog�, powali� tamtych dw�ch i uciec, ale dezintegratory wyra�nie skierowane by�y na niego. C� by to mu zreszt� da�o? Zyska�by mo�e kilka godzin, ale Mihanyo i dzieci popad�yby w nie�ask�, a jego i tak by w ko�cu z�apali.

��A m�j automob?�� powiedzia� czuj�c w�asn� �mieszno��.

��Drobiazg. Za�atwi to pa�ska firma.

��Co mog� zrobi� dla przysz�o�ci moich dzieci?

��Jazda, dosy� dyskusji! P�jdzie pan z nami �ywy lub martwy, zdolny lub niezdolny.

Arison da� si� bez s�owa odprowadzi� do lekkiego wojskowego pojazdu. Za pi�� minut by� ju� w skalnej � opancerzonym wagonie ze wzmocnionymi oknami. W dziesi�� minut p�niej, gdy poci�g ruszy�, pozbawiono go odzie�y cywilnej i wszystkich rzeczy, kt�re mia� przy sobie (aby to p�niej przes�a� jego �onie, o czym go poinformowano). Wydobyto z �ebra kr��ek identyfikacyjny i sprawdzono znaki, usuni�to znaczek Zluzowania i przyst�piono do bada� lekarskich. Ich wynik najwyra�niej zadowoli� w�adze wojskowe. Otrzyma� umundurowanie.

Sp�dzi� bezsenn� noc w poci�gu pr�buj�c uprzytomni� sobie, jakie b�d� dalsze losy spraw, kt�re zostawi� w domu. Zastanawia� si�, do kogo Mihanyo mo�e zwr�ci� si� w potrzebie, kto najpr�dzej jej pomo�e, jak poradzi sobie z dzie�mi, ile (na tyle, na ile by� w stanie to wyliczy�) otrzymaj� z pensji, kt�r� jego firma b�dzie im stale p�aci�, i czy urzeczywistni� si� ich plany dotycz�ce przysz�o�ci dzieci.

Szarym przed�witem poci�g dotar� do Veruam. Z pustym �o��dkiem (nie by� w stanie nic prze�kn�� z racji �ywno�ciowej) i po nie przespanej nocy patrzy� pustym wzrokiem na stacj� rozrz�dow�. Kompani� jad�c� poci�giem (zaledwie kilku by�o ponownie Wcielonych) za�adowano do zamkni�tych szczelnie ci�ar�wek i d�ugi konw�j ruszy� do Emmel.

W tym momencie umys� Hadolarisa uprzytomni� sobie konceleracj� czasu. Oko�o p� minuty czasu bunkra min�o, jak przypuszcza�, od chwili kiedy opu�ci� Oluluetang. Podr� do Emmel zajmie jeszcze jakie� dwie minuty, na ile to mo�na wyliczy�. Do tego trzeba doda� dwadzie�cia lat i podr� na po�udnie, to znaczy jakie� szesna�cie do siedemnastu minut, i znajdzie si� w bunkrze najp�niej w dwadzie�cia dwie minuty od chwili, gdy go opu�ci�. (Mihan, Deres i pozosta�a dw�jka b�d� ju� starsi prawie o dziesi�� lat, a dzieci zaczn� go zapomina�). Ogie� by� wyj�tkowo g�sty, gdy opuszcza� bunkier. Przypomina� sobie (fakt ten wraca� do niego wiele razy jako zmora senna), co przepowiada� XN 1 � �e nale�y si� spodziewa� przerwania Frontu za godzin�. Je�eli nawet prze�y� nawa�nic� ognia, to z pewno�ci� nie prze�yje tego przerwania; tylko kto tu ma co przerywa�? Nikt nigdy nie widzia� Wroga, tego Wroga, kt�ry od niepami�tnych czas�w pr�buje przerwa� Front i przedosta� si� przez Granic�. Je�eli si� przedrze, to zarazem nadejdzie zmierzch ludzkiej rasy. Na Froncie wierzono, �e �adna groza nie mo�e r�wna� si� grozie tej chwili. Po oko�o stu milach jazdy zasn�� z wyczerpania, siedz�c skurczony, wci�ni�ty w bok s�siada. Postoje, ruszanie z miejsca i chybot transportera budzi�y go od czasu do czasu. Konw�j par� pe�nym gazem.

W Emmel wygramoli� si� z wozu i zobaczy� szalej�c� burz�. Rzeka wyst�pi�a z brzeg�w. Kolumna przemaszerowa�a do magazynu. Hadolar zosta� oddzielony od reszty ludzi, wprowadzony do budynku stacyjnego, zaszczepiony, wyposa�ony w �chodaki�, dezintegrator, ekwipunek �m�, skafander i inne dodatki, po czym po pi�tnastu minutach (siedmiu albo o�miu sekundach czasu bunkra) wsiada� z grup� trzydziestu os�b do polyheli. Zaledwie maszyna zdo�a�a oderwa� si� od ziemi i przedrze� ponad chmury, gdy ze wszystkich stron zab�ys�y eksplozje i fajerwerki ognia. Maszyna pru�a naprz�d, bariery optyczne kolejno zamyka�y si� za ni� lub niech�tnie przed ni� rozst�powa�y. Stary, znany polarny zawr�t g�owy i somnambulizm znowu ogarn�� Hada. My�le� teraz o Mih i dzieciach by�o przewlekaniem agonii widma, kt�re opanowa�o mu umys� i cia�o.

Po dwudziestu pi�ciu minutach wyl�dowali u st�p linii kolei skalnej. Had stwierdzi�, �e dwudziestodwuminutowa przerwa pobytu w bunkrze b�dzie jednak kr�tsza. Jako trzeciego przymocowano go w przedziale i za sto dziewi��dziesi�t sekund wysiad� i ruszy� w stron� bunkra W. Zasalutowa�, a XN 1 odpowiedzia� kr�tk� komend�: ma uda� si� rakiet� do g�rnego bunkra. Jeszcze chwila i sta� przed XN 2.

��A, ju� jeste�. Tw�j zmiennik zosta� zabity, wi�c pos�ali�my po ciebie. Masz kilka sekund czasu.

Poszarpana dziura w bunkrze potwierdza�a w pe�ni wspomniany wypadek. Trup zmiennika, odarty z odzie�y, wieziono do likwidatorni.

��Tu XN 2. Jest gor�cej ni� przedtem. Oni naprawd� s� piekielni. Ka�da ofensywa z naszej strony prowokuje identyczn� z Tamtej i to w ci�gu kilku minut, jak zd��y�em zauwa�y�. To nowe dzia�o dopiero co zacz�o strzela�, gdy bach!�� a ju� identyczne pociski run�y na nas. Nie przypuszcza�em, �e Oni to ju� maj�. Oko za oko, z�b za z�b.

W umy�le H, najwyra�niej rozja�nionym g�odem, wyczerpaniem i ogromem prze�y�, b�ysn�o niewys�owione podejrzenie, kt�rego nigdy nie b�dzie mo�na dowie�� lub obali�, dysponuj�c za ma�� wiedz� i do�wiadczeniem, za w�skim polem widzenia. Nikt nigdy nie widzia� Wroga. Nikt nie wiedzia�, jak i kiedy wybuch�a Wojna. Informacja i porozumiewanie si� by�y tu niezwykle utrudnione. Nikt naprawd� nie wiedzia�, co si� dzieje z Czasem, gdy si� zbli�y� do Granicy lub gdy j� przekroczy�. A mo�e konceleracja staje si� tam niesko�czono�ci� i za Granic� nie ma nic? A mo�e wszystkie pociski domniemanego Wroga s� ich w�asnymi pociskami, kt�re w jaki� spos�b wracaj�? Mo�e Wojna zacz�a si� od tego, �e jaki� spokojny badacz rzuci� lekkomy�lnie kamieniem na p�noc, a kamie� wr�ci� i go uderzy�. Mo�e w takim razie Wroga w og�le nie ma?

��Tu XN 3. Czy pociski tego dzia�a nie odbijaj� si� od Granicy?

��Tu XN 2. Niemo�liwe. A teraz z tym rozkazem spr�buj dosta� si� po powierzchni do stanowiska pocisk�w rakietowych. Tunel podziemny jest zniszczony na 14 stopniu 40 minutach szeroko�ci wschodniej. Mo�esz st�d chyba dojrze� ten garb na kraw�dzi wizjera infraczerwieni? I przeka� mu ustnie, aby potroi� ogie�.

H opu�ci� bunkier czo�owym w�azem, bo wyrwa zasypana by�a gruzem. Wbieg� na �chodakach� we fragment krajobrazu, kt�ry sta� si� lasem ognia, je�ozwierzem ognia, koszul� Dejaniry � jak w z�ym �nie. W nieprawdopodobnym supercrescendo d�wi�ku, �wiat�a, �aru, ci�nienia i cios�w bieg� wy�ej, coraz wy�ej, po zboczu, kt�rego ju� sam nie widzia�.

Jaka pi�kna � pomy�la� Dandish � i jaka bezbronna. Na jej szyi stercza�a plastykowa ta�ma identyfikacyjna. Poza tym nie mia�a na sobie nic, gdy� dopiero co opu�ci�a kapsu�� transportow�.

��Nie �pisz?�� zapyta�, ale nawet nie drgn�a.

Dandish czu� narastaj�ce podniecenie. By�a bierna i bezradna. Mo�na by teraz podej�� i wszystko z ni� zrobi�, nie sprzeciwi�aby si�, nawet by nie zareagowa�a. Nie dotykaj�c jej wiedzia�, �e cia�o ma ciep�e i suche.

O�y�a ju� ca�kiem, a za par� minut b�dzie r�wnie� przytomna.

Dandish, kapitan i zarazem jedyny cz�onek za�ogi bezimiennego statku mi�dzygwiezdnego wioz�cego zamro�onych kolonist�w przez olbrzymie puste przestrzenie z Ziemi na planet� kr���c� wok� gwiazdy � kt�ra dotychczas na mapach astronomicznych nie mia�a �adnego imienia, a kt�r� teraz nazwano Eleanor � odczeka� par� minut nie patrz�c wi�cej na dziewczyn�, o kt�rej wiedzia�, �e ma na imi� Silvie i kt�rej nigdy dotychczas nie spotka�. Gdy spojrza� ponownie, nie spa�a, by�a przymocowana pasami bezpiecze�stwa do w�zka. W�osy stercza�y jej wok� g�owy, na twarzy malowa�a si� z�o��.

��No, gdzie jeste�? Wiem o co chodzi.�� powiedzia�a.�� Czy zdajesz sobie spraw�, co ci za to grozi?

Dandish by� zaskoczony. Nie lubi� niespodzianek, ba� si� ich. Od dziewi�ciu lat statek sun�� w przestrzeni, samotno�ci mia� wi�c a� nadto i wiele razy odczuwa� strach. Na statku by�o 700 zasobnik�w z kolonistami, ale ich kruche, nie podlegaj�ce �adnym zmianom cia�a, zanurzone w ciek�ym helu, nie by�y najlepszym towarzystwem. Poza statkiem najbli�sza istota ludzka znajdowa�a si� w odleg�o�ci oko�o dw�ch lat �wietlnych, strzeg�c jakiego� innego pojazdu zmierzaj�cego w przeciwnym kierunku, znacznie bardziej oddalonego ni� kt�rakolwiek z gwiazd, gdy� zatrzymanie i skoordynowanie kursu z innym statkiem wracaj�cym do domu wymaga�oby dwukrotnie wi�kszych si� i dwa razy wi�cej czasu ni� sama podr�. Wszystko w tej podr�y by�o przera�aj�ce. Okropna by�a samotno��. Spojrzenie przez kryszta� w d� i widok pustki wype�nionej jedynie gwiazdami, wywo�ywa�y panik�. Ju� pi�� lat temu Dandish postanowi� nie interesowa� si� tym, co na zewn�trz, ale nie by� w stanie dotrzyma� s�owa. Co pewien czas zerka� przez kryszta� i wyobra�a� sobie, jak puszcza uszczelnienie, jak wylatuje kryszta�, i jak on w tym swoim metalowym wi�zieniu spada, spada stale w d� ku jednej z 10 000 000 gwiazd le��cych pod nim. Ka�dy d�wi�k w tym statku by� alarmuj�cy. Czuwa� tylko on i nawet najs�abszy, najbardziej odleg�y odg�os tarcia metalu lub uderzaj�cego o co� przedmiotu by� gro�ny. Nieraz przez wiele godzin lub dni Dandish si� ba�, a� do momentu, kiedy wytropi� przepalon� �wietl�wk� lub niezabezpieczone drzwi � pow�d swego strachu. N�ka�a go wizja po�aru. W tym statku ze szk�a i metalu by�o to absolutnie niemo�liwe. To czego si� ba�, to by�y monstrualnej wielko�ci po�ary na gwiazdach.

��Wyjd� tak, �ebym ci� widzia�a � za��da�a dziewczyna.

Dandish zauwa�y�, �e nie zadaje sobie nawet trudu, aby spr�bowa� jako� si� okry�. Spacerowa�a lub sta�a � nago. Odczepi�a trzymaj�ce j� pasy, opu�ci�a w�zek i teraz szuka�a go kr���c po pokoju, w kt�rym si� obudzi�a.

��Ostrzegali nas � m�wi�a.�� �Strze�cie si� pu�apek, uwa�ajcie na kosmicznych maniak�w�. To wszystko s�yszeli�my w O�rodku Recepcyjnym. No i masz! Gdzie jeste�? Na lito�� bosk�, wyjd�, �ebym ci� mog�a zobaczy�. � P� sta�a, p� p�yn�a pod k�tem do pod�ogi, obrywaj�c kawa�eczki martwej sk�ry z warg i rozgl�daj�c si� niespokojnie.�� Co te� za histori� chcesz mi opowiedzie�? �e meteoryt z subprzestrzeni zniszczy� statek i wszystkich opr�cz nas dwojga? �e jeste�my skazani na wieczne latanie donik�d, nie mamy innego wyj�cia, jak spr�bowa� jako� urz�dzi� sobie �ycie? Tak?

Dandish obserwowa� j� przez wzierniki w pomieszczeniu reanimacyjnym, ale nie odpowiada�. By� starym praktykiem. Zaplanowa� to z rozmys�em. Wygl�da�a wspaniale � bardzo m�oda, szczup�a, drobna. Te wzgl�dy zadecydowa�y, �e spo�r�d 352 wiezionych w zasobnikach kobiet wybra� w�a�nie j�. Przegl�da� do��czone do dossier ka�dego kolonisty kartoteki mikrofotografii, jak amator adapter�w, kt�ry robi zakupy pos�uguj�c si� katalogami.

By�a najlepsza z ca�ego transportu. Dandish nie umia� odczyta� profilu osobowo�ci, a poza tym psycholog�w uwa�a� za szarlatan�w, za� ich profile za bzdury, musia� wi�c kierowa� si� tymi wska�nikami, w kt�rych si� orientowa�. Chcia�, �eby jego ofiara by�a niewinna i ufna. Silvie, kt�ra mia�a 16 lat i poziom inteligencji nieco poni�ej �redniego, wydawa�a si� najbardziej odpowiednia. Szkoda, �e nie ba�a si� bardziej.

��Dadz� ci za to pi��dziesi�t lat!�� krzykn�a rozgl�daj�c si� naoko�o.�� Sam chyba o tym wiesz.

Klatka reanimacyjna reaguj�c na jej wyj�cie powoli z�o�y�a si� i rozbroi�a. Plastykowe prze�cierad�a zsun�y si� na naro�nikach, zwin�y w �cis�e rulony i wsun�y do specjalnego zsypu ods�aniaj�c nowe aseptyczne prze�cierad�a. Umieszczone w w�zku radiogeneratory, sprawdziwszy, �e nie ma uszkodze�, wy��czy�y si�. Boki w�zka poma�u opada�y. St� przyrz�dowy podni�s� si�. Dziewczyna przesta�a si� przygl�da�, potrz�sn�a g�ow� i za�mia�a si�.

��Boisz si� mnie?�� zawo�a�a.�� Daj spok�j, ju� do�� tego! Albo � doda�a � przyznaj, �e strzeli�e� g�upstwo, daj mi jakie� ubranie i porozmawiajmy o wszystkim rzeczowo.

Dandish z �alem odwr�ci� wzrok. Urz�dzenie czasowe przypomina�o mu, �e pora na regularn�, co p�godzinn� kontrol� uk�ad�w statku. Tak jak ju� to robi� ponad 150 000 razy i jak jeszcze zrobi 100 000 razy, szybko odczyta� temperatur� w zasobnikach, zmierzy� ubytek ciek�ego helu i uzupe�ni� go z rezerwy; potem por�wna� kurs statku z planem, skontrolowa� zu�ycie paliwa i szybko�� i stwierdzi�, �e wszystkie uk�ady dzia�aj� dobrze. Wr�ci� do dziewczyny. Trwa�o to wszystko nieca�� minut�, a jednak zd��y�a znale�� grzebie� i lustro, kt�re dla niej przygotowa�, i z�oszcz�c si� pr�bowa�a co� zrobi� z w�osami. Niedoskona�o�ci� techniki zamra�ania i reanimacji jest jej wp�yw na tak skomplikowane struktury, jak paznokcie i w�osy. W temperaturze ciek�ego helu wszystkie substancje organiczne staj� si� kruche. I chocia� uwzgl�dnia si� to, delikatnie owijaj�c cia�a w elastyczny kokon i bardzo starannie chroni�c je przed zetkni�ciem z ostrymi czy twardymi przedmiotami, to jednak paznokcie i w�osy zawsze si� przy tym mszcz�. W O�rodku Recepcyjnym stale przypominano kolonistom, jak wa�ne s� kr�tkie w�osy i paznokcie, ale oni nie zawsze dawali si� przekona�. Silvie wygl�da�a teraz jak manekin, na kt�rym czeladnik perukarski obla� egzamin. Wybrn�a wreszcie z k�opotu zwijaj�c w�osy w niedu�y w�ze�. Od�o�y�a grzebie� i odgarn�a kosmyki, kt�re jak podmuch burzy piaskowej lata�y ko�o niej w powietrzu.

Sm�tnie przyg�adzi�a koczek i powiedzia�a:

��My�lisz pewnie, �e to �mieszne?

Dandish zastanowi� si�. Nie mia� ochoty na �miech. Dwadzie�cia lat temu, gdy Dandish mia� kilkana�cie lat i nosi� d�ugie zaondulowane w�osy i lakierowane paznokcie, tak jak to by�o w�wczas modne dla ch�opc�w w jego wieku, prawie co nocy marzy� o podobnej sytuacji. Mie� w�asn� dziewczyn�, nie po to, �eby j� kocha� czy zgwa�ci�, czy o�eni� si�, ale posiada� j� jak niewolnic�, tak �eby bez wzgl�du na to, co zechce jej rozkaza�, nikt nie m�g� mu tego zabroni�. Obmy�la� to nocami w tysi�cach wariant�w. Nikomu o swoim marzeniu nie powiedzia� wprost, ale w szkole, kiedy zajmowa� si� psychologi� stosowan�, wspomnia� o tym jako o fakcie znanym z jakiej� ksi��ki. Instruktor zastanawiaj�c si� nad tym powiedzia�, �e jest to t�umiona ch�� bawienia si� lalkami.

��Ten facet odgrywa konkretn� rol� � wyja�nia� � chcia�by by� kobiet�. Takie proste przypadki t�umionego homoseksualizmu mog� przybiera� r�ne formy��� I tak dalej.

I chocia� sny fizycznie go zaspokaja�y, to jednak Dandish budzi� si� z�y i zawstydzony.

Silvie jednak nie by�a ani snem, ani lalk�.

��Nie jestem lalk� � powiedzia�a Silvie tak ostro, �e go zaskoczy�a.�� Wyjd� wreszcie i sko�czmy z tym!

Wyprostowa�a si� przytrzymuj�c si� wisz�cego uchwytu i mimo �e wyra�nie by�a z�a i rozdra�niona, to wci�� jeszcze si� nie ba�a.

��Chyba �e rzeczywi�cie jeste� wariatem � powiedzia�a dobitnie � w co w�tpi�. Chocia� musz� przyzna�, �e to mo�liwe� Nie zrobisz nic takiego, czego nie b�d� chcia�a, rozumiesz? Bo nie b�dziesz m�g� uciec, prawda? Nie mo�esz mnie zabi�, nigdy by� si� z tego nie wyt�umaczy�. A poza tym mordercom nie pozwalaj� na prowadzenie statk�w, wi�c jak wyl�dujemy, wystarczy, �e zawo�am glin� i przez nast�pne dziewi��dziesi�t lat b�dziesz kursowa� w metrze.�� Zachichota�a.�� Wiem, jak to wygl�da. Mojemu wujkowi powin�a si� noga, jak si� wykr�ca� od podatku dochodowego, i teraz siedzi w pog��biarce samobie�nej w delcie Amazonki. �eby� widzia� listy, kt�re pisze. Daj ju� spok�j i zobaczymy, jak pozwol� ci z tego wybrn��.

Zaczyna�a si� niecierpliwi�.

��A to pech � powiedzia�a potrz�saj�c g�ow�. � Ja zawsze trafiam na geniuszy. Chcia�am ci powiedzie�, �e skoro ju� wsta�am, musz� i�� tam, gdzie chodz� panienki, p�niej zjad�abym �niadanie.

Dandish odczu� pewn� satysfakcj�, �e przynajmniej te �yczenia przewidzia�. Otworzy� drzwi do umywalni i w��czy� piecyk z przygotowanymi zestawami. Nim Silvie wr�ci�a, kanapki, bekon i gor�ca kawa ju� by�y gotowe.

��W�tpi�, �eby� mia� papierosa?�� powiedzia�a.�� Nie szkodzi, prze�yj�. A co z ubraniem? I mo�e by� tak wyszed�, �ebym mog�a na ciebie spojrze�? � Przeci�gn�a si�, ziewn�a i zabra�a do jedzenia. Dziewczyna z pewno�ci� wzi�a prysznic, co dla usuni�cia �uszcz�cej si� sk�ry wskazane jest zazwyczaj po obudzeniu z zamro�enia. Zniszczone w�osy owi�za�a ma�ym r�cznikiem. Dandish z pewnym oci�ganiem zostawi� w umywalni niewielki r�cznik, nie przysz�o mu jednak na my�l, �e jego ofiara owinie sobie nim g�ow�. Silvie siedzia�a zamy�lona gapi�c si� na resztki �niadania i po chwili mentorskim tonem powiedzia�a:

��Rozumiem, �e �eglarze mi�dzygwiezdni s� zawsze troch� zwariowani. Kt� inny chcia�by wyjecha� na dwadzie�cia lat, nawet dla najwi�kszych pieni�dzy. Wi�c dobrze, jeste� wariatem. Je�eli jednak mnie budzisz i sam nie wychodzisz, nie odzywasz si� do mnie, to nic na to nie poradz�. Rozumiem, �e je�eli nawet na pocz�tku nie by�e� lekko szurni�ty, to taki tryb �ycia do tego prowadzi. Mo�e po prostu chcesz troch� towarzystwa? Mog� to zrozumie�. Mog� nawet ci pom�c i nic ju� na ten temat nie m�wi�. Chyba �e pr�bujesz nastawi� si� na co� brutalnego, nieprzyjemnego� Nie wiem, czy mo�esz� Na pewno nie�le ci� prze�wietlili, zanim dali ci t� robot�. Ale za��my, �e tak. Co b�dzie p�niej? Je�eli mnie zabijesz, zamkn� ci�. Je�eli mnie nie zabijesz, powiem im wszystko, jak wyl�dujemy, i te� ci� zamkn�.

M�wi�am ci o moim wujku. Teraz jego cia�o jest gdzie� tam na ciemnej stronie Merkurego, a jego m�zg kieruje urz�dzeniami nawigacyjnymi. Uwa�asz mo�e, �e to nie takie z�e? Niestety, wujek Henry tego nie lubi. Nie ma �adnego towarzystwa. S�dz�, �e pod tym wzgl�dem jest mu r�wnie �le jak tobie, poza tym m�wi, �e stale bol� go przewody ss�ce. Mo�e naturalnie schrzani� robot�, ale przenios� go w�wczas gdzie� indziej, gdzie b�dzie jaszcze gorzej. Jedyne wi�c, co mo�e zrobi�, to zacisn�� z�by i znosi� to wszystko. Dziewi��dziesi�t lat! Min�o dopiero sze��. To znaczy sze��, kiedy opu�ci�am Ziemi�. Nie by�by� tym zachwycony. Dlaczego wi�c nie wyjdziesz i nie porozmawiasz?

Pi�� czy dziesi�� minut p�niej, z�oszcz�c si�, posmarowa�a jeszcze jedn� bu�k� mas�em i cisn�a z pasj� o �cian�, sk�d sp�uka�y j� urz�dzenia czyszcz�ce. Silvie powiedzia�a:

��Diabli z tob�, daj mi chocia� ksi��k� do czytania.

Dandish przesta� na ni� zwraca� uwag�. Przez par� minut ws�uchiwa� si� w szum statku, nast�pnie uruchomi� mechanizm w�zka reanimacyjnego. Przegrywa� ju� od tak dawna, �e wiedzia�, w kt�rym momencie przerwa�. Dziewczyna skoczy�a na nogi, kiedy boki w�zka odwin�y si�. Delikatne macki si�gn�y po ni�, wsadzi�y do �rodka i zapi�y przytrzymuj�cy j� pas.

��Przekl�ty g�upcze!�� wykrzykn�a, ale Dandish nie odpowiedzia�. Maska usypiaj�ca opu�ci�a si� na jej twarz.�� Poczekaj chwil� � b�aga�a � wcale nie powiedzia�am, �e nie��� Ale nigdy nie doko�czy�a, gdy� przeszkodzi�a jej maska.

Po chwili ju� spa�a. Owin�a j� plastykowa torba przylegaj�c do twarzy, cia�a, n�g, nawet do r�cznika na w�osach. W�zek reanimacyjny cicho potoczy� si� do pomieszczenia ch�odniczego. Dandish dalej ju� nie patrzy�. Wiedzia�, co si� stanie, a poza tym urz�dzenie czasowe przypomina�o mu, �e nadesz�a pora kontroli.

Temperatury normalne, zu�ycie paliwa normalne, kurs dobry, pomieszczenie ch�odnicze wykaza�o jeden nowy w�zek w drodze do magazynu, poza tym wszystko w porz�dku.

� �egnaj, Silvie � powiedzia� Dandish do siebie � by�a� kiepsk� pomy�k�.

Mo�e kiedy� p�niej, z inn� dziewczyn��

Obudzenie Silvie zaj�o Dandishowi a� dziewi�� lat i nie przypuszcza�, �eby mu si� to uda�o jeszcze raz. My�la� o jej wujku Henrym prowadz�cym pog��biark� wzd�u� wybrze�y po�udniowego Atlantyku. On te� m�g� si� tam znale��. Ucieszy� si�, kiedy zamiast tego mia� okazj� odbywa� wyrok pilotuj�c statek gwiezdny.

Spojrza� na 10 000 000 gwiazd optycznymi receptorami � to by�y jego oczy. Bezradnie wyci�gn�� w przestrze� radarowe pazury, kt�re zapewnia�y mu dotyk.

Z dyszy wypu�ci� za sob� strumie� jon�w o d�ugo�ci 5 000 000 mil. My�la� o tonach bezradnego mi�sa zdanych na jego �ask�, o cia�ach, kt�rymi m�g�by si� rozkoszowa�, gdyby jego w�asne cia�o nie by�o razem z wujkiem Henrym po zacienionej stronie Merkurego, o strachu, kt�rym m�g�by si� po�ywi�, gdyby tylko by� w stanie go wywo�a�. Zaszlocha�by, gdyby mia� g�os�

Prze�o�y� z angielskiego Krzysztof Malinowski

Wzi�li�my ostry zakr�t pozostawiaj�c za sob� wiosk� i wjechali�my do krainy szk�a retrospektywnego.

Nigdy przedtem nie widzia�em takiej fermy i w pierwszej chwili wyda�a mi si� troch� niesamowita � imaginacja i okoliczno�ci pot�gowa�y to wra�enie. Silnik samochodu pracowa� r�wno i spokojnie w wilgotnym powietrzu, i wydawa�o nam si�, �e suniemy serpentynami drogi w jakiej� nadnaturalnej ciszy. Po prawej stronie g�ra przechodzi�a �agodnie w niezwykle pi�kn� dolin� wiecznych sosen, wsz�dzie dooko�a sta�y ogromne tafle retrospektywnego szk�a wch�aniaj�cego �wiat�o. Przypadkowe b�yski popo�udniowego s�o�ca na ich wiatrownicach stwarza�y z�udzenie ruchu, w rzeczywisto�ci jednak nie by�o tam �ywego ducha. Rz�dy szyb sta�y na wzg�rzu od lat spogl�daj�c w dolin�, a ludzie czy�cili je tylko w nocy, gdy ich obecno�� nie mia�a znaczenia dla wiecznie �akn�cego szk�a.

By� to widok fascynuj�cy, ale ani Selina, ani ja nie skwitowali�my go nawet s�owem. Nienawidzili�my si� tak dalece, �e l�kali�my si� skazi� jakie� �wie�e doznanie przez zetkni�cie z naszymi sk��bionymi uczuciami. Zacz��em sobie zdawa� spraw�, �e ten wsp�lny wakacyjny wyjazd by� zupe�nie idiotycznym pomys�em. S�dzi�em, �e b�dzie on czym� w rodzaju panaceum, ale przecie� nie m�g� zmieni� faktu, �e Selina by�a w ci��y, a co gorsza, �e by�a z tego powodu w�ciek�a.

Staraj�c si� racjonalnie wyt�umaczy� przestrach wywo�any jej stanem, uciekali�my si� do oklepanych argument�w, �e, owszem, chcieliby�my mie� dziecko, ale p�niej, we w�a�ciwym czasie. Ci��a Seliny kosztowa�a nas jej dobrze p�atn� posad� i zarazem mo�liwo�� kupna nowego domu, o kt�ry ju� pertraktowali�my, a kt�ry by� nie do osi�gni�cia z samych tylko moich poetyckich dochod�w. Prawdziwym jednak �r�d�em naszej udr�ki by�a �wiadomo��, �e je�li ludzie m�wi�, i� chc� mie� dzieci p�niej, to zawsze nale�y rozumie�, �e nie chc� ich mie� nigdy. Nerwy w nas dygota�y z g�uchej pasji, �e my, kt�rzy uwa�ali�my si� za tak wyj�tkowych, wpadli�my w tak� sam� biologiczn� pu�apk� jak ka�de bezrozumne zwierz� b�d�ce w rui.

Droga wiod�a po�udniowymi zboczami Ben Cruachanu, a� wreszcie gdzie� daleko przed nami zamigota�y szare wody Atlantyku. Zwolni�em w�a�nie, aby m�c si� w pe�ni napawa� tym widokiem, gdy nagle zauwa�y�em tablic�: �SZK�O RETROSPEKTYWNE � najwy�sza jako��, niskie ceny � J.R. Hagan�. Pod wp�ywem impulsu zatrzyma�em samoch�d na murawie, drgn�wszy lekko, gdy ci�kie trawy smagn�y karoseri�.

��Dlaczego si� zatrzymali�my?�� Selina obr�ci�a ku mnie ze zdziwieniem zgrabn� popielatosrebrzyst� g�ow�.

��Sp�jrz na ten znak. Chod�my zobaczy�, co to jest. Zupe�nie mo�liwe, �e ceny szk�a w tej okolicy b�d� w miar� rozs�dne.

G�os Seliny d�wi�cza� pogard�, gdy odmawia�a, ale ja by�em zbyt poch�oni�ty moim pomys�em, by zwr�ci� na to uwag�. Mia�em niczym nie wyt�umaczone prze�wiadczenie, �e jaki� ekstrawagancki i szalony post�pek naprawi stosunki mi�dzy nami.

��Chod�, chod� � powt�rzy�em � dobrze nam to zrobi. Jedziemy ju� stanowczo zbyt d�ugo.

Wzruszy�a ze z�o�ci� ramionami, potr�ciwszy mnie przy tym, i wysiad�a z samochodu. Zacz�li�my wspina� si� pod g�r� po nier�wnych schodkach, uformowanych w ubitej glinie i umocnionych patykami. �cie�ka skr�ci�a pomi�dzy drzewa rosn�ce na wierzcho�ku wzg�rza, a na jej ko�cu ujrzeli�my niski budynek mieszkalny. Stoj�ce za nim wysokie tafle szk�a retrospektywnego ch�on�y urzekaj�cy widok masywnego zbocza Cruachanu, opadaj�cego ku wodom Loch Linnhe. Wi�kszo�� tafli by�a idealnie przezroczysta, tylko niekt�re by�y ciemne jak p�ytki wypolerowanego ebonitu.

Gdy szli�my w stron� budynku przez schludne brukowane podw�rko, wysoki m�czyzna w �rednim wieku, ubrany w popielaty tweedowy garnitur, pomacha� do nas r�k�. Siedzia� na niskim kamiennym murze otaczaj�cym podw�rko, pal�c fajk� i spogl�daj�c w kierunku domu. We frontowym oknie sta�a m�oda kobieta w pomara�czowej sukni, z ma�ym ch�opcem na r�ku, ale gdy zbli�yli�my si�, odwr�ci�a si� nie okazuj�c zainteresowania i znikn�a z pola widzenia.

��Pan Hagan?�� spyta�em.

��We w�asnej osobie. Przyjechali pa�stwo obejrze� szk�o, prawda? C�, trafili�cie we w�a�ciwe miejsce.�� Hagan m�wi� �ywo, ze �ladami czystego akcentu g�ralskiego, kt�ry nienawyk�emu uchu do z�udzenia przypomina irlandzki. Twarz jego mia�a spokojny, lekko onie�mielony wyraz, jaki widuje si� u filozof�w i starych robotnik�w drogowych.

��Tak � odrzek�em � jeste�my na wakacjach. Zauwa�yli�my pa�sk� tablic�.

Selina, kt�ra zwykle nawi�zuje �atwo kontakt z obcymi, nie odezwa�a si� s�owem. Patrzy�a w stron� pustego teraz okna, jak gdyby nad czym� si� zastanawiaj�c.

��Pa�stwo z Londynu, prawda? Jak ju� powiedzia�em, trafili�cie we w�a�ciwe miejsce i do tego o w�a�ciwym czasie. �ona i ja nie widujemy zbyt wiele ludzi o tej porze roku.

Roze�mia�em si�.

��Czy to znaczy, �e b�dziemy w stanie kupi� kawa�ek szk�a nie zastawiaj�c w�asnego domu?

��Mniej wi�cej � powiedzia� Hagan u�miechaj�c si� nie�mia�o.�� Od rzuci�em wszelk� my�l o zysku, jaki m�g�bym osi�gn�� z transakcji. Ros�, moja �ona, twierdzi, �e nigdy si� tego nie naucz�. Usi�d�my jednak i pogadajmy.�� Wskaza� na kamienny murek, po czym spojrza� wahaj�co na nie skazitelnie czyst� b��kitn� sp�dnic� Seliny.�� Prosz� chwil� zaczeka�, przy nios� z domu pled.�� Wszed� szybko do mieszkania zamykaj�c za sob� drzwi.

��By� mo�e przybycie tutaj nie by�o najcudowniejszym pomys�em szepn��em do Seliny � ale mog�aby� przynajmniej by� mi�a dla tego cz�owieka. Czuj� tu dobry interes.

��Daremne z�udzenia � odpowiedzia�a z rozmy�ln� opryskliwo�ci�. Chyba nawet ty musia�e� zauwa�y� staromodn� sukni� jego �ony. On nie wygl�da na kogo�, kto by robi� ludziom podarunki.

��To by�a jego �ona?

��Oczywi�cie �e tak.

��Dobrze, dobrze � powiedzia�em zaskoczony.�� W ka�dym razie spr�buj by� dla niego uprzejma. Zr�b to dla mnie.

Selina �achn�a si�, ale gdy powr�ci� Hagan, u�miechn�a si� do niego niewinnie, wi�c si� nieco uspokoi�em. Nie do wiary, �e m�czyzna mo�e kocha� kobiet� i zarazem modli� si�, by wpad�a pod poci�g.

Hagan rozes�a� na murku szkocki kraciasty pled, usiedli�my czuj�c si� troch� nieswojo wskutek nag�ego przeskoku z miejskiego gwaru w ten sielski krajobraz. Za czujnymi taflami retrospektywnego szk�a, w dalekiej szaro�ci Loch Linnhe, z wolna sun�cy parowiec kre�li� bia�� lini� w kierunku po�udnia. Rze�kie g�rskie powietrze atakowa�o wprost nasze p�uca ofiarowuj�c nam wi�ksz� dawk� tlenu, ni� to by�o potrzebne.

��Niekt�rzy z hodowc�w szk�a � zacz�� Hagan � cz�stuj� takich przybysz�w jak wy handlow� rozm�wk� na temat, jak pi�kna jest jesie� w tej cz�ci Argyll. Mo�e to by� r�wnie� wiosna lub zima. Ja tego nie robi� ka�dy g�upiec wie, �e miejsce, kt�re nie jest pi�kne latem, nie b�dzie pi�kne o �adnej porze roku. Co pan na to?

Przytakn��em potulnie.

��Chcia�bym tylko, aby pan przez chwil� popatrzy� w stron� Muli, panie�

��Garland.

���Garland. To jest w�a�nie to, co pan kupuje decyduj�c si� na moje szk�o i nigdy nie wygl�da to lepiej ni� w tej chwili. Szk�o znajduje si� w swojej najlepszej fazie, ka�de ma najmniej dziesi�� lat grubo�ci, a czterostopowe okno b�dzie pa�stwa kosztowa�o dwie�cie funt�w.

��Dwie�cie funt�w � Selina by�a zaszokowana.�� To jest akurat tyle, ile licz� w sklepie z wideoszybami na Bond Street.

Hagan u�miechn�� si� wyrozumiale, potem spojrza� na mnie badawczo, sprawdzaj�c, czy wiem dostatecznie du�o na temat szk�a retrospektywnego, aby doceni� to, co powiedzia�. Wymieniona suma by�a znacznie wy�sza ni� si� spodziewa�em � ale dziesi�cioletnia grubo��! Tanie szk�o, jakie mo�na znale�� w sklepach Vistalex lub Pane-o-rama, to zazwyczaj �wierciocalowa p�yta zwyk�ego szk�a powleczona warstw� szk�a retrospektywnego o grubo�ci mo�e dziesi�ciu lub dwunastu miesi�cy.

��Zrozum, kochanie � powiedzia�em, zdecydowany ju� na kupno. To szk�o jest w fazie i b�dzie funkcjonowa�o przez dziesi�� lat.

��Czy nie oznacza to, �e ono tylko zatrzymuje w sobie czas?

Hagan zn�w u�miechn�� si� do niej, zdaj�c sobie spraw�, �e mn� si� ju� zajmowa� nie musi.

��Pani powiedzia�a: tylko! Prosz� mi wybaczy�, pani Garland, ale wygl�da na to, �e pani nie docenia cudu, autentycznego, prawdziwego cudu technicznej precyzji potrzebnej do wyprodukowania kawa�ka szk�a w fazie. Gdy m�wi�, �e szk�o ma dziesi�� lat grubo�ci, oznacza to, �e �wiat�o potrzebuje dziesi�ciu lat, aby przej�� przez nie. Innymi s�owy, ka�da z tych tafli ma dziesi�� lat �wietlnych grubo�ci � wi�cej ni� dwukrotna odleg�o�� do najbli�szej gwiazdy � i zmiana rzeczywistej grubo�ci cho�by o jedn� milionow� cala spowodowa�aby�

Umilk� na chwil� i siedzia� nieruchomo zn�w spogl�daj�c w stron� domu. Odwr�ci�em wzrok od Loch Linnhe i spostrzeg�em m�od� kobiet� stoj�c� w oknie. Oczy Hagana wyra�a�y nami�tne uwielbienie, co mnie z lekka speszy�o i r�wnocze�nie utwierdzi�o w przekonaniu, �e Selina by�a w b��dzie. Wiedzia�em z do�wiadczenia, �e m�owie nigdy nie patrz� w ten spos�b na �ony, przynajmniej na w�asne.

M�oda kobieta w sukni ja�niej�cej ciep�ym blaskiem pozostawa�a przez kilka sekund w polu widzenia, po czym odesz�a w g��b pokoju. Odnios�em nagle wyra�ne, cho� niewyt�umaczone wra�enie, �e jest niewidoma. Co� mi m�wi�o, �e wpl�tali�my si� z Selin� w jak�� gr� uczuciow�, r�wnie gwa�town� jak nasza.

��Przepraszam � podj�� zn�w Hagan.�� My�la�em, �e Ros� potrzebuje czego� ode mnie. Na czym to stan�li�my, pani Garland? Dziesi�� lat �wietlnych wt�oczonych w jedna czwart� cala oznacza�

Jestem teraz naprawd� w k�opotliwej sytuacji, bardziej k�opotliwej, ni� kiedykolwiek m�g�bym przypuszcza�. Trudno mi b�dzie kr�tko wyja�ni�, jak si� zapl�ta�em w t� ca�� histori�, wi�c mo�e lepiej zaczn� od pocz�tku.

Od chwili uko�czenia szko�y zawodowej w 1991 roku zajmowa�em dobre stanowisko montera zaworu motylkowego przy linii produkcyjnej Starling Spaceship. By�em naprawd� przywi�zany do tych ogromnych statk�w, ruszaj�cych z hukiem na Cygnus czy Alfa Centauri, jak i na wiele innych uk�ad�w spo�r�d znanych obszar�w Kosmosu. By�em cz�owiekiem m�odym, z przysz�o�ci�, mia�em przyjaci�, kr�ci�o si� nawet ko�o mnie kilka dziewcz�t.

Ale to wszystko, jak si� okaza�o, by�o bez znaczenia.

Mia�em nie najgorszy zaw�d, ale nie osi�ga�em doskona�ych wynik�w, poniewa� by�em pod sta�� obserwacj� ukrytych kamer telewizyjnych. Nawet nie chodzi�o mi ju� o kamery, ale o szum towarzysz�cy ich pracy. Nie potrafi�em si� skoncentrowa�.

Wnios�em za�alenie do Biura Bezpiecze�stwa Wewn�trznego. Powiedzia�em im tak: �Dlaczego tylko u mnie nie zainstalowano nowych cichych kamer takich, jakie maj� inni?� Zbyt jednak byli zaabsorbowani wa�niejszymi dla nich sprawami, aby sobie tym g�ow� zaprz�ta�.

Potem zacz�o mi przeszkadza� mn�stwo drobiazg�w. Na przyk�ad magnetofon w moim telewizorze. FBI wmontowa�o go nieudolnie i ca�� noc s�ycha� by�o brz�czenie. Skar�y�em si� setki razy. M�wi�em im: �Dlaczego u nikogo magnetofon tak nie brz�czy, tylko u mnie?� Wtedy robili mi wyk�ad o wyj�tkowym nasileniu zimnej wojny i o tym, jak trudno jest ka�dego zadowoli�. Taka sytuacja mnie poni�a�a. Podejrzewa�em, �e w�adze si� mn� nie interesuj�.

We�my na przyk�ad mojego Szpiega. By�em Podejrzanym 18D � Wiceprezydent mia� tak� sam� kategori� � i to dawa�o mi prawo do niepe�noetatowego nadzoru. M�j Szpieg musia� si� chyba czu� po trosze aktorem filmowym, bo zawsze chodzi� w poplamionym trenczu i g��boko nasuni�tym na czo�o kapeluszu z opuszczonym rondem. Ten szczup�y, nerwowy facet zwykle depta� mi po pi�tach, boj�c si�, �e zgubi �lad.

No c�, stara� si� jak m�g�. Konkurencja w tym zawodzie jest niema�a. By�o mi wi�c go ogromnie �al, gdy� widzia�em, �e si� do tego zawodu nie nadawa�. Musz� przyzna�, �e taki uk�ad by� dla mnie wielce �enuj�cy. Moi przyjaciele p�kali ze �miechu, kiedy widzieli go dos�ownie przyklejonego do moich plec�w.�� Bill � m�wili � czy tylko na tyle ci� sta�? A dziewcz�ta uwa�a�y, �e jest oble�ny.

Oczywi�cie poszed�em do Komisji Senatu i powiedzia�em: �S�uchajcie, dlaczego nie mo�ecie mi przydzieli� wyszkolonego Szpiega? Moi przyjaciele maj�, a ja��

Powiedzieli, �e si� zastanowi�, ale wiedzia�em, �e jestem za ma�o wa�n� osob�, by si� cokolwiek zmieni�o.

Te wszystkie drobiazgi rozstroi�y mi nerwy, a ka�dy psycholog wam powie, jak niewiele trzeba, �eby sfiksowa�. Mia�em ju� dosy� tego, �e mnie ignorowano i zaniedbywano.

I wtedy w�a�nie zacz��em my�le� o Pe�nym Kosmosie. Rozci�ga�a si� tam pustka na biliony mil kwadratowych, upstrzona niepoliczaln� ilo�ci� gwiazd. By�a tam taka ilo�� planet typu ziemskiego, �e ka�dy m�czyzna, kobieta i dziecko mogliby sobie wybra� po jednej. Musia�o si� gdzie� znale�� miejsce i dla mnie.

Kupi�em �Rejestr �wiate� Kosmosu� i dobrze podniszczonego �Pilota Galaktycznego�. Zaznajomi�em si� r�wnie� z tre�ci� �Fal Grawitacyjnych� oraz z �Map� Mi�dzygwiezdnego Pilota�u�. W ko�cu doszed�em do wniosku, �e osi�gn��em chyba wystarczaj�cy stopie� wiedzy.

Wszystkie zaoszcz�dzone pieni�dze wyda�em na star� fregat� Chrysler Star. To pud�o przepuszcza�o tlen przez szwy, jego stos atomowy miewa� swoje humory, ale by�o wyposa�one w nap�d podprzestrzenny i dzi�ki temu mog�em dotrze� absolutnie wsz�dzie. By�o w tym sporo hazardu, ale ryzykowa�em tylko w�asnym �yciem. Tak mi si� przynajmniej wtedy zdawa�o.

Dosta�em paszport, b��kitne za�wiadczenie, czerwone za�wiadczenie, numery rejestracyjne, dokumenty deratyfikacyjne oraz szczepionki przeciw chorobie kosmicznej. W miejscu pracy odebra�em, zap�at� za ostatnie dni i pomacha�em r�k� kamerom. Na ulicy u�cisn��em d�o� mojemu biednemu Szpiegowi, �ycz�c mu sukces�w zawodowych.

Spali�em za sob� wszystkie mosty.

Teraz zosta�a mi ju� tylko ostateczna odprawa. Pospieszy�em wi�c do Biura Ostatecznej Odprawy. Urz�dnik o bia�ych d�oniach i sk�rze ogorza�ej od reflektora spojrza� na mnie z pow�tpiewaniem.

��Dok�d chcia�by pan jecha�? � spyta�.

��W Kosmos � powiedzia�em.

��To jasne, ale dok�d?

��Jeszcze nie wiem. Po prostu w Kosmos.

Urz�dnik westchn�� ze znu�eniem.

��Je�eli chce pan uzyska� ostateczn� odpraw�, musi pan to wyra�niej sformu�owa�. Czy zamierza pan osiedli� si� na planecie w Kosmosie Ameryka�skim? A mo�e chcia�by pan wyemigrowa� do Kosmosu Brytyjskiego lub Holenderskiego, lub Francuskiego?

��Nie przypuszcza�em, �e Kosmos mo�e mie� w�a�cicieli � powiedzia�em.

��W takim razie nie idzie pan z duchem czasu � stwierdzi� z u�miechem wy�szo�ci.�� Stany Zjednoczone zdoby�y sobie prawo do ca�ego Kosmosu mi�dzy wsp�rz�dnymi 2XA i DB2, z wyj�tkiem ma�ego, zreszt� niewa�nego odcinka, do kt�rego ma prawa Meksyk. Zwi�zek Radziecki ma wsp�rz�dne 3DB do LO2, ale to bardzo niego�cinny obszar, mog� pana zapewni�. Poza tym istniej� tak�e Terytoria � Belgijskie, Chi�skie, Cejlo�skie, Nigeryjskie�

��Ale gdzie jest Wolny Kosmos?�� przerwa�em mu.

��Takie co� nie istnieje.

��Jak to? W og�le nie istnieje? Dok�d si�gaj� linie graniczne?

��W niesko�czono�� � odrzek� dumnie.

Zatka�o mnie. Nigdy jako� nie przysz�o mi do g�owy, �e ka�dy kawa�ek niesko�czonego Kosmosu mo�e mie� w�a�cicieli. Ale ju� po chwili przesta�em si� temu dziwi�. W ko�cu kto� musia� tym zaw�adn��.

��Pojad� do Ameryka�skiego Kosmosu � powiedzia�em. Przypuszcza�em wtedy, �e to nie ma wi�kszego znaczenia. A jednak si� myli�em.

Urz�dnik ponuro pokiwa� g�ow�. Sprawdzi� moje akta personalne wstecz a� do momentu, kiedy mia�em pi�� lat � cofa� si� dalej nie mia�o sensu � i da� mi Ostateczn� Odpraw�.

Na kosmodromie oddano m�j statek do przegl�du, tak �e uda�o mi si� wystartowa� bez wi�kszej awarii. A kiedy Ziemia zmala�a do wielko�ci koniuszka szpilki i wreszcie znikn�a, zda�em sobie spraw�, �e jestem sam.

Po up�ywie pi��dziesi�ciu godzin, kiedy dokonywa�em inspekcji moich zapas�w �ywno�ciowych, dostrzeg�em, �e jeden z moich work�w na jarzyny ma jaki� dziwny kszta�t. Po otwarciu znalaz�em w nim, zamiast stu funt�w kartofli, dziewczyn�.

A wi�c pasa�er na gap�. Przygl�da�em si� jej z otwartymi ustami.

��No co?�� odezwa�a si�. � Chyba pomo�esz mi si� st�d wydosta�. A mo�e wola�by� zawi�za� worek z powrotem i zapomnie� o tym wszystkim?

Pomog�em jej wyj��.

��Twoje kartofle s� cholernie twarde i kanciaste � powiedzia�a.

Nie mog�em tego powiedzie� o niej. By�a to smuk�a dziewczyna o rudawych w�osach, koloru migoc�cego p�omienia, o zuchwa�ej przybrudzonej kurzem twarzy i my�l�cych, b��kitnych oczach. Na Ziemi szed�bym nawet dziesi�� mil, �eby si� z ni� spotka�. W Kosmosie nie by�em tego taki pewny.

��Czy m�g�by� mi da� co� do jedzenia?�� spyta�a.�� Od kiedy wystartowali�my, jad�am tylko surow� marchewk�.

Przygotowa�em dla niej kanapk�. Podczas kiedy jad�a, zagadn��em znienacka:

��Co tu robisz?

��I tak nie zrozumiesz � powiedzia�a pomi�dzy jednym k�sem a drugim.

��Na pewno zrozumiem.

Podesz�a do iluminatora i spojrza�a na gwiazdy. Wi�kszo�� z nich to by�y Gwiazdy Ameryka�skie, p�on�ce w pr�ni Ameryka�skiego Kosmosu.

��Chcia�am by� wolnym cz�owiekiem.

��Tak?�

Dziewczyna u�o�y�a si� wygodnie w mojej koi.

��Powiesz pewnie, �e to romantyzm � powiedzia�a spokojnie.�� Tak, nale�� do tych zwariowanych romantyk�w, kt�rzy ciemn� noc� recytuj� wiersze i p�acz� przed jakim� idiotycznym pos��kiem. ��te jesienne li�cie przyprawiaj� mnie o dr�enie, a krople rosy na zielonym trawniku wydaj� mi si� �zami ca�ej Ziemi. Psychiatra twierdzi, �e to objaw nieprzystosowania.

Przymkn�a oczy z wyrazem zm�czenia, kt�re by�em w stanie zrozumie�. Siedzie� przez pi��dziesi�t godzin w worku na kartofle to nic przyjemnego.

��Ziemia mnie wyka�cza�a � powiedzia�a.�� Nie mog�am ju� znie�� kontroli politycznej, dyscypliny, ub�stwa, zimnej wojny, gor�cej wojny, w og�le wszystkiego. Chcia�am przebywa� pod go�ym niebem, �mia� si�, biec przez zielone pola, spacerowa� ile dusza zapragnie po mrocznych lasach, �piewa�

��Ale dlaczego w�a�nie mnie wybra�a�?

��Bo ty te� d��ysz do wolno�ci. Odejd�, je�li tego chcesz.

Co za niedorzeczny pomys�! Odej�� tak w otch�a� Kosmosu?! Nie mog�em sobie zreszt� pozwoli� na dodatkowe zu�ycie paliwa.

��Mo�esz zosta� � powiedzia�em.

��Dzi�kuj� � u�miechn�a si� z wdzi�czno�ci�. � Widz�, �e mnie naprawd� rozumiesz.

��Oczywi�cie. Ale kilka spraw trzeba b�dzie od razu ustali�. Przede wszystkim��� ona jednak usn�a ju� na mojej koi z �ufnym u�miechem na ustach.

Natychmiast przeszuka�em jej torebk�. Znalaz�em pi�� szminek, puderniczk�, flakonik perfum Venus V, tomik poezji ob�o�ony w papier oraz plakietk� z napisem: �Specjalny Wys�annik FBI�.

Spodziewa�em si� tego, dziewcz�ta na og� nie zachowuj� si� tak jak ona. Szpiedzy owszem.

By�o mi przyjemnie pomy�le�, �e w�adze jednak ci�gle czuwaj� nade mn�. I Kosmos wyda� mi si� mniej samotny.

Statek pod��a� w otch�a� Kosmosu Ameryka�skiego. Pracowa�em pi�tna�cie godzin na dob� i jako� uda�o mi si� utrzyma� nap�d podprzestrzenny w ca�o�ci; stosy atomowe by�y ch�odne, a spoiny kad�uba �ci�le przylega�y do siebie. Mavis O�Day (tak si� nazywa�a dziewczyna-Szpieg) przygotowywa�a wszystkie posi�ki i wykonywa�a l�ejsze prace w gospodarstwie domowym. Przy okazji ukry�a kilka kamer w odpowiednich miejscach. Obrzydliwie brz�cza�y, ale udawa�em, �e tego nie s�ysz�.

Nasze stosunki z pann� O�Day uk�ada�y si� wi�c poprawnie.

Podr� przebiega�a prawid�owo � nawet szcz�liwie � a� do pewnego momentu. Drzema�em w�a�nie przy urz�dzeniach sterowniczych, kiedy na sterburcie zab�ys�o silne �wiat�o. Odskoczy�em do ty�u przewracaj�c Mavis, kt�ra w tym momencie wk�ada�a w�a�nie nowy film do kamery numer trzy.

��Przepraszam � powiedzia�em.

��Nic nie szkodzi � powiedzia�a.

Pomog�em jej wsta�. Blisko�� jej smuk�ego cia�a by�a dla mnie niezwykle podniecaj�ca, a zapach Venus V podra�ni� moje nozdrza.

��Ju� mo�esz mnie pu�ci�, Bill.

��Wiem � odpar�em i nadal nie wypuszcza�em jej z ramion.

Po chwili us�ysza�em swoje s�owa: � Mavis, nie znamy si� co prawda zbyt d�ugo, ale��� Tak, Bill. Ale?�� powt�rzy�a.

Straci�em g�ow� i zapomnia�em o naszym wzajemnym powi�zaniu � Szpiegowanego i Szpiega. Nie wiem, co chcia�em dalej powiedzie�, bo w�a�nie wtedy na zewn�trz statku zap�on�o drugie �wiat�o.

Pu�ci�em Mavis i pospieszy�em do urz�dze� sterowniczych. Z trudno�ci� przestawi�em star� fregat� na bieg ja�owy i rozejrza�em si� doko�a. Na zewn�trz, w niezmierzonej pr�ni Kosmosu, widnia� fragment ska�y. Sta�o na niej dziecko w skafandrze, z pude�kiem rakiet w jednej r�ce i z ma�ym pieskiem, ubranym r�wnie� w skafander � w drugiej.

Szybko wci�gn�li�my je do �rodka i rozpi�li�my skafander.

��A m�j pies?�� spyta� ch�opiec.

��Wszystko w porz�dku � uspokoi�em go.

��Strasznie przepraszam za k�opot � powiedzia�.

��Ale� nie ma o czym m�wi�. A ty sk�d si� tam wzi��e�?

��Prosz� pana � pisn�� dyszkantem � b�d� musia� zacz�� od pocz�tku. M�j ojciec pracowa� jako oblatywacz statk�w kosmicznych. Zgin�� na posterunku pr�buj�c prze�ama� barier� �wiat�a. Matka wysz�a za m�� po raz drugi. Jej obecny ma��onek to barczysty brunet o w�skich, chytrych oczkach i w�skich, mocno zaci�ni�tych ustach. Do niedawna pracowa� jako urz�dnik w dziale pasmanterii w wielkim domu towarowym.

�Od pocz�tku nie m�g� znie�� mojej obecno�ci. Moje blond loki, du�e, owalnego kszta�tu oczy i weso�e, towarzyskie usposobienie przypomina�y mu chyba mojego nieboszczyka ojca. Stosunki mi�dzy nami nie uk�ada�y si� najlepiej. W jaki� czas p�niej zmar� mu wujek (w podejrzanych zreszt� okoliczno�ciach) i m�j ojczym odziedziczy� po nim posiad�o�ci w Kosmosie Brytyjskim.

W zwi�zku z tym udali�my si� w podr� nasz� rakiet�. Jak tylko dotarli�my do tego wyludnionego obszaru, o n rzek� do mamy: �Rachelo, ch�opak jest na tyle doros�y, �e sam mo�e sobie da� rad�. Biedna mama pr�bowa�a protestowa�, powiedzia�a: �Dirk, on jest taki m�ody��, ale to nie odnios�o skutku. Zawsze u�miechni�ta, o mi�kkim sercu kobieta nie pasowa�a do takiego jak on nieugi�tego m�czyzny, kt�rego nigdy nie by�bym w stanie nazwa� ojcem. Ten cz�owiek za�o�y� mi skafander, wr�czy� pude�ko rakiet, Flickerkowi te� za�o�y� skafanderek i powiedzia�: �W obecnej dobie ch�opak mo�e sobie �wietnie da� rad� w Kosmosie�. �Ale� prosz� pana� � pr�bowa�em si� opiera� � �w obr�bie dwustu lat �wietlnych nie ma tu �adnej planety�. �Poradzisz sobie� � wyszczerzy� z�by w u�miechu i wysadzi� mnie na szczycie tej oto ska�y�.

Ch�opiec przerwa� dla nabrania oddechu, a jego pies Flicker spojrza� na mnie wilgotnymi, owalnymi oczami. Da�em psu misk� mleka i chleb i obserwowa�em, jak ch�opak wcina rozmi�k�� kanapk� posmarowan� mas�em orzechowym. A potem Mavis zaprowadzi�a go do kajuty i troskliwie u�o�y�a do snu.

Wr�ci�em do urz�dze� sterowniczych, wystartowa�em i od razu w��czy�em pods�uch.

��Obud� si�, idioto!�� us�ysza�em g�os Mavis.

��Daj mi spa� � powiedzia� ch�opiec.

��Wstawaj! Co przysz�o do g�owy tym z Agencji Wywiadowczej, �eby ci� tu przysy�a�? Czy oni nie zdaj� sobie sprawy, �e to jest domena FBI?

��Zosta� przeklasyfikowany. Teraz ma inn� kategori�, jest Podejrzanym 10 F � przerwa� jej ch�opak.�� To wymaga pe�nego nadzoru.

��Tak, ale przecie� j a tu jestem � krzykn�a Mavis.

��Ostatnio nie wykaza�a� si� za bardzo � powiedzia� ch�opiec.�� Przykro mi, moja droga, ale Bezpiecze�stwo przede wszystkim.

��A wi�c wys�ali ciebie � za�ka�a Mavis � dwunastoletnie dziecko, smarkacza.

��Za siedem miesi�cy sko�cz� trzyna�cie lat.

��Dwunastoletnie dziecko� A ja tak si� stara�am, uczy�am si�, czyta�am ksi��ki, ucz�szcza�am na kursy wieczorowe, chodzi�am na wyk�ady�

��To rzeczywi�cie smutne � wsp�czuj�co powiedzia� ch�opiec.�� A ja b�d� oblatywaczem. W moim wieku to jedyna mo�liwo�� regularnego latania. Jak s�dzisz, czy on pozwoli mi pokierowa� tym statkiem?

Wy��czy�em pods�uch. Powinienem si� poczu� wspaniale, by�em pod obserwacj� dwojga pe�noetatowych Szpieg�w. To �wiadczy�o, �e jestem rzeczywi�cie kim�, kim�, kogo trzeba mie� na oku.

Co prawda moi Szpiedzy to tylko dziewczyna i dwunastoletni ch�opak. Nasze w�adze musia�y by� widocznie w ci�kiej sytuacji, skoro wys�a�y tych dwoje.

Rz�d ci�gle na sw�j spos�b mnie ignorowa�.

Przez reszt� lotu nie�le dawali�my sobie rad�. Ma�y Roy, jak nazywano ch�opca, przej�� stery, a jego pies siedzia� czujnie w fotelu drugiego pilota. Mavis w dalszym ci�gu zajmowa�a si� gotowaniem i utrzymywaniem porz�dku. Ja natomiast sp�dza�em czas na �ataniu szczelin. Byli�my najszcz�liwszym stad�em Szpieg�w i Podejrzanych.

Znale�li�my bezludn� planet� typu ziemskiego. Spodoba�a si� Mavis, bo by�a niewielka i zaciszna. Mia�a zielone pola i mroczne lasy, o kt�rych Mavis czyta�a w swoich poetyckich zbiorkach. Ma�y Roy cieszy� si� z przejrzystych jezior i szczyt�w g�rskich, kt�re obiecywa�y emocje wspinaczki.

Po wyl�dowaniu przyst�pili�my do zagospodarowywania terenu.

A Roy natychmiast zaj�� si� zwierz�tami, kt�re uprzednio odmrozi�em. Wyznaczy� sobie rol� stra�nika kr�w i koni, protektora kaczek i g�si, obro�cy �wi� i kurczak�w. To poch�ania�o mu tyle czasu, �e jego raporty stawa�y si� coraz rzadsze, a� w ko�cu zupe�nie przesta� je wysy�a�.

No bo c� mo�na si� by�o spodziewa� po Szpiegu w jego wieku?

A kiedy ju� postawi�em budynki i obsia�em kilka akr�w ziemi, zacz��em odbywa� z Mavis d�ugie spacery po mrocznym lesie i po otaczaj�cych nas ��to-zielonych polach.

Pewnego dnia urz�dzili�my sobie piknik. Na brzegu ma�ego wodospadu zjedli�my lunch. Swobodnie rozpuszczone w�osy Mavis spada�y jej na ramiona, a b��kitne oczy wyra�a�y oczarowanie. Wygl�da�a zupe�nie jak nie-Szpieg. I ci�gle na nowo musia�em sobie przypomina� o naszych rolach.

��Bill!�� powiedzia�a w pewnej chwili.

��Tak?

��Nic.�� Skubn�a �d�b�o trawy.

Nie mog�em zrozumie�, co chce przez to powiedzie�. Ale jej r�ka znalaz�a si� tu� obok mojej, palce nasze zetkn�y si� i przylgn�y do siebie.

D�ugo milczeli�my. Nigdy dot�d nie by�em tak szcz�liwy.

��Bill?

��Tak?

��Bill, kochany, czy potrafi�by��.

Nigdy si� nie dowiem, co chcia�a powiedzie� i co ja bym na to odpowiedzia�. W tym momencie bowiem cisz� rozdar� ryk silnik�w odrzutowych. Z nieba spad� statek kosmiczny.

Pilot Ed Wallace, siwy starszy pan, mia� na sobie poplamiony trencz i g��boko nasuni�ty na czo�o kapelusz z opuszczonym rondem. By� agentem firmy Clear-Flo zajmuj�cej si� oczyszczaniem wody na planetach. Poniewa� nie potrzebowa�em jego us�ug, podzi�kowa� mi i odszed�.

Nie ujecha� jednak zbyt daleko. Silniki wykona�y jeden obr�t i nieodwo�alnie stan�y.

Obejrza�em mechanizm nap�dowy i zorientowa�em si�, �e to zaw�r wysiad�. Wykonanie nowego zaworu podr�cznymi narz�dziami zaj�oby mi miesi�c.

��Co za pech!�� wyszepta�. � Zmuszony b�d� tu pozosta�.

��Chyba tak � powiedzia�em.

Spojrza� z �alem na statek.�� Nie mog� poj��, jak to si� sta�o?

��Uszkodzi� pan pewnie zaw�r, tn�c go pi�� do metali.�� Mia�em na to niezbite dowody.

Mr. Wallace udawa�, �e mnie nie s�yszy.

Tego wieczoru pods�ucha�em, jak nadawa� raport przez radio mi�dzygwiezdne, kt�re funkcjonowa�o wspaniale. No i okaza�o si�, �e jego instytucj� macierzyst� nie by�o Clear-Flo lecz Centralna Agencja Wywiadowcza.

Mr. Wallace okaza� si� niez�ym ogrodnikiem, mimo �e wi�ksz� cz�� �ycia sp�dzi� na przekradaniu si� chy�kiem z kamer� i notatnikiem w r�ku. Jego obecno�� doda�a bod�ca Ma�emu Royowi do jeszcze bardziej wzmo�onej pracy. Zaprzestali�my z Mavis spacer�w i zdawa�o mi si�, �e nagle zabrak�o czasu na ��to-zielone pola i na doko�czenie tamtej rozmowy.

Nasza ma�a osada prosperowa�a jak nigdy. Mieli�my sporo go�ci. Z Okr�gowego Wywiadu wpad� jaki� facet z �on�. Podawali si� za w�drownych zbieraczy owoc�w. Po nich nadlecia�y dwie fotoreporterki, czyli tajne przedstawicielki Wykonawczego Biura Informacyjnego. Zjawi� si� te� m�ody dziennikarz, kt�ry faktycznie pracowa� dla Konsulatu Moralno�ci Kosmicznej w Idaho.

Ka�demu z nich wysiada� zaw�r w momencie startu na Ziemi�.

Nie wiedzia�em, czy mam by� dumny, czy zawstydzony. Obserwowa�o mnie p� tuzina Szpieg�w, niestety � drugiej kategorii. I niezmiennie, po kilku tygodniach pobytu na mojej planecie, ka�dy z nich w��cza� si� do pracy na farmie. Ich szpiegowskie wysi�ki spe�za�y na niczym.

By�o mi.czasami przykro. Zdawa�em sobie spraw�, �e jestem kr�likiem do�wiadczalnym dla nowicjuszy, kim�, na kim mo�na spr�bowa� swoich si�. By�em Podejrzanym pod obserwacj� Szpieg�w albo za starych, albo za m�odych, niedo��nych, postrzelonych, po prostu niekompetentnych. Szpiegowanie mojej osoby stanowi�o co� w rodzaju emerytury. Ci ludzie nie zas�ugiwali na uczciw� pensj�.

Ale zbytnio mi to nie przeszkadza�o. Mia�em jak�� pozycj�, aczkolwiek by�a ona dosy� trudna do okre�lenia. By�em szcz�liwszy, ni� kiedykolwiek na Ziemi, a moi Szpiedzy wydawali mi si� lud�mi mi�ymi i ch�tnymi do wsp�pracy.

Nasza ma�a kolonia �y�a sobie szcz�liwie i spokojnie.

S�dzi�em, �e tak b�dzie zawsze.

I naraz, pewnej fatalnej nocy zapanowa�o jakie� niezwyk�e napi�cie. Mia�a chyba nadej�� wa�na wiadomo��, bo wszystkie radia by�y w��czone. Zmuszony by�em poprosi� kilku Szpieg�w, �eby kolejno korzystali z aparat�w, bo mo�e przepali� si� generator.

Wreszcie radia zako�czy�y nadawanie i zosta�y wy��czone. Wszyscy Szpiedzy odbyli narad�. S�ysza�em, jak szeptali mi�dzy sob� do p�nych godzin nocnych. Nast�pnego ranka zebrali�my si� w bawialni. Na ich twarzach malowa�y si� smutek i przygn�bienie. Mavis pierwsza zabra�a g�os:

��Sta�o si� co� strasznego � powiedzia�a.�� Przede wszystkim chcemy ci co� wyja�ni�, Bill. Nikt z nas nie jest tym, za kogo si� podawa�. Jeste�my Szpiegami�

��Tak?�� mrukn��em nie chc�c urazi� niczyich uczu�.

��To fakt � powiedzia�a.�� Szpiegowali�my ciebie, Bill.

��Nawet ty?�� uda�em zdziwienie.

��Nawet ja � powiedzia�a z rozpacz� Mavis.

��I teraz to ju� koniec!�� wybuchn�� Ma�y Roy.

To mn� wstrz�sn�o.

��Dlaczego?�� spyta�em.

Popatrzyli na siebie zaskoczeni. W ko�cu Mr. Wallace, mi�tosz�c rondo kapelusza w swych stwardnia�ych od pracy r�kach, powiedzia�:

��Bill, Komisja Kontroli wykaza�a w�a�nie, �e ten sektor Kosmosu nie jest w�asno�ci� Stan�w Zjednoczonych.

��Czyj� jest w takim razie w�asno�ci�? � spyta�em.

��Nie denerwuj si� � powiedzia�a Mavis.�� Spr�buj zrozumie�. Ten ca�y sektor zosta� przeoczony przy przegl�dzie mi�dzynarodowym i teraz �adne pa�stwo nie ma prawa o niego si� ubiega�. Ta planeta i kilkana�cie milion�w mil Kosmosu wok� niej nale�� do ciebie, Bill, jako do pierwszego, kt�ry si� tutaj osiedli�.

By�em tak zaskoczony, �e nie mog�em wykrztusi� s�owa.

��W tej sytuacji � ci�gn�a Mavis � nie wolno nam tu pozosta�. Tote� natychmiast odlatujemy.

��Jakim cudem?!�� krzykn��em.�� Przecie� nie zreperowa�em zawor�w!

��Ka�dy Szpieg posiada zapasowe zawory i ostrza do pi�y � odrzek�a uprzejmie.

Patrzy�em, jak odchodzili do statk�w i wyobrazi�em sobie czekaj�c� mnie samotno��. Nie b�dzie ju� nikogo, kto by mnie mia� pod obserwacj�. Nigdy wi�cej nie us�ysz� w ciszy nocnej skradaj�cych si� krok�w, ani nie zaskoczy mnie charakterystyczna twarz mojego Szpiega. Ju� nigdy szum kamery nie ukoi mnie przy pracy, a brz�czenie magnetofonu nie uko�ysze do snu.

A jeszcze bardziej by�o mi ich �al. Ci biedni, uczciwi, nieudolni Szpiedzy wracali do �wiata konkurencji. Gdzie znajd� takiego Podejrzanego jak ja i takie miejsce, jak moja planeta?

��Do zobaczenia, Bill � powiedzia�a Mavis, podaj�c mi r�k�.

Patrzy�em, jak sz�a w kierunku statku Mr. Wallace�a i u�wiadomi�em sobie nagle, �e nie by�a ju� Szpiegiem.

��Mavis!�� krzykn��em biegn�c za ni�. Sz�a szybko. Z�apa�em j� za r�k�. � Zaczekaj! Pami�tasz nasz� rozmow� na statku? I to, co zacz��em m�wi� na pikniku?

Pr�bowa�a si� wyrwa�. Zupe�nie nie romantycznym g�osem wyst�ka�em: � Mavis, kocham ci�.

Pad�a mi w obj�cia. Poca�owali�my si�. Powiedzia�em jej, �e jej dom jest tutaj, na tej planecie, gdzie s� mroczne lasy i zielone pola. Tu, ze mn�.

By�a zbyt szcz�liwa, aby co� m�wi�.

Kiedy Mavis zdecydowa�a si� zosta�, Ma�y Roy te� si� rozmy�li�. Warzywa w�a�nie dojrzewa�y i Mr. Wallace nie chcia� ich porzuca�. Ka�dy mia� jakie� zaj�cie, kt�rego nie m�g� zostawi�.

Tak wi�c oto sta�em si� w�adc�, kr�lem, dyktatorem, prezydentem, bo tylko ode mnie zale�y, kim zechc� si� nazwa�. Szpiedzy zaczynaj� nap�ywa� z ka�dego kraju, nie tylko z Ameryki. Aby nakarmi� wszystkich poddanych, b�d� wkr�tce zmuszony importowa� �ywno��. K�opot w tym, �e inni w�adcy kolejno odmawiaj� mi pomocy, uwa�aj�, �e przekupi�em i nam�wi�em do ucieczki ich Szpieg�w.

Przysi�gam, �e nie namawia�em, sami do mnie przyszli. Nie mog� zrezygnowa� ze swego stanowiska, poniewa� jestem na nie skazany przez samego siebie. Nie mam te� serca ich st�d wygna�. Jestem w sytuacji bez wyj�cia.

Ca�y m�j lud sk�ada si� z by�ych Szpieg�w rz�dowych. Zdawa�oby si� wi�c, �e �atwo mi przyjdzie utworzy� w�asny rz�d. Tak jednak nie jest� Oni si� zupe�nie nie nadaj� do wsp�pracy. Jestem w�adc� absolutnym na planecie farmer�w, mleczarzy, pasterzy i hodowc�w byd�a. Nie grozi mi �mier� g�odowa. Ale nie o to chodzi. Problem w tym, jak w�a�ciwie do cholery mam rz�dzi�? Przecie� nikt z tych ludzi nie b�dzie szpiegowa� dla mnie.

Do dnia, w kt�rym Dickie uko�czy� dwana�cie lat, Jordanowie nigdy nie wspominali o egzaminie. Matka po raz pierwszy poruszy�a ten temat w obecno�ci ch�opca w dniu jego urodzin i histeryczna nuta w jej g�osie wywo�a�a ostr� reakcj� m�a.

��Nie przejmuj si�. Na pewno zda.

Siedzieli w�a�nie przy �niadaniu i ch�opiec podni�s� wzrok z zaciekawieniem. Mia� bystre oczy, g�adkie jasne w�osy, a ca�e jego zachowanie zdradza�o inteligencj�. Nie rozumia�, co by�o przyczyn� napi�cia, ale wiedzia�, �e dzi� s� jego urodziny i nade wszystko pragn�� w tym dniu zgody. Gdzie� w ich ma�ym mieszkanku czeka�y zawi�zane wst��kami paczki, a w ma�ej �ciennej kuchence piek�o si� co� ciep�ego i s�odkiego. Chcia�, �eby ten dzie� by� radosny, a tymczasem wilgotne oczy matki i zafrasowana mina ojca psu�y nastr�j radosnego oczekiwania, w jakim powita� ten poranek.

��Jaki egzamin?�� spyta�.

Matka oderwa�a wzrok od obrusa.

��To taki pa�stwowy test na inteligencj�, jaki przechodz� wszystkie dzieci po uko�czeniu dwunastego roku �ycia. B�dziesz go zdawa� w przysz�ym tygodniu. Nie ma si� czym przejmowa�.

��Taki test jak w szkole?

��Co� w tym rodzaju � odpowiedzia� ojciec wstaj�c od sto�u.�� Id� sobie poczyta� komiksy.

Ch�opiec wsta� i poszed� do tej cz�ci pokoju, kt�ra od wczesnego dzieci�stwa by�a jego k�cikiem. Przerzuci� stronice jednej z ksi��eczek stoj�cych na p�ce, ale kolorowe kwadraciki wype�nione b�yskawiczn� akcj� wydawa�y si� go nie interesowa�. Podszed� do okna i spojrza� ponuro na zas�on� deszczu.

��Dlaczego musi pada� w�a�nie dzisiaj?�� spyta�. � Dlaczego nie mo�e pada� jutro?

Ojciec, kt�ry w�a�nie zasiad� z gazet� w fotelu, zaszele�ci� zniecierpliwiony stronicami dziennika.

��Dlatego, �e musi. Od deszczu ro�nie trawa.

��Dlaczego, tato?

��Bo ro�nie i tyle.

Dickie zmarszczy� czo�o.

��Tato, a dlaczego trawa jest zielona?

��Tego nikt nie wie, Richardzie � odpowiedzia� ojciec ostro i zaraz po�a�owa� swojej gwa�towno�ci.

Po po�udniu wr�ci� nastr�j urodzinowy. Rozradowana matka wr�cza�a weso�e, kolorowe paczki z prezentami i nawet ojciec zdoby� si� na u�miech i zwichrzy� synowi czupryn�. Ch�opiec uca�owa� matk� i z powag� u�cisn�� d�o� ojca. Potem na zako�czenie uroczysto�ci wniesiono tort urodzinowy.

W godzin� p�niej ch�opiec siedz�c przy oknie obserwowa�, jak s�o�ce toruje sobie drog� w�r�d chmur.

��Tatusiu � spyta� � jak daleko jest do s�o�ca?

��Pi�� tysi�cy mil � odpowiedzia� ojciec.

Dick siedzia� z rodzicami przy �niadaniu i znowu zauwa�y�, �e matka ma wilgotne oczy. Ch�opiec nie kojarzy� jej �ez z egzaminem, dop�ki ojciec niespodziewanie sam nie poruszy� tego tematu.

��S�uchaj, Dickie � powiedzia� powa�nie � wiesz, �e masz dzi� egzamin.

��Wiem, tato. My�l�, �e�

��Nie masz si� czym denerwowa�. Ka�dego dnia tysi�ce dzieci przechodz� ten test. Chodzi tylko o to, �e rz�d chce wiedzie�, Dickie, czy jeste� inteligentny.

��W szkole dostaj� dobre stopnie � powiedzia� ch�opiec z wahaniem.

��To jest co innego. To taki� specjalny test. Daj� ci do wypicia specjalny p�yn, a potem idziesz do pokoju, gdzie jest taka maszyna�

��Jaki p�yn?�� spyta� Dick.

��Nic takiego. Smakuje jak lemoniada mi�towa. Pije si� to, �eby by�o wiadomo, �e m�wisz prawd�. To nie znaczy, �e rz�d my�li, �e b�dziesz k�ama�, ale rz�d chce wiedzie� na pewno.

Na twarzy ch�opca odmalowa�o si� zdziwienie i jakby l�k. Spojrza� na matk�, kt�ra z trudem zdoby�a si� na niewyra�ny u�miech.

��Wszystko b�dzie dobrze � powiedzia�a.

��Na pewno � zgodzi� si� ojciec.�� Jeste� dobrym ch�opcem i zdasz bez k�opotu. Potem wr�cimy do domu i uczcimy t� okazj�. Zgoda?

��Tak jest, wodzu � odpowiedzia� Dickie.

Weszli do budynku Komisji Rz�du do Spraw O�wiaty na pi�tna�cie minut przed wyznaczon� godzin�. Min�li wyk�adany marmurem wielki hali z kolumnami i wsiedli do automatycznej windy, kt�ra zawioz�a ich na czwarte pi�tro. Tam za l�ni�cym biurkiem przed wej�ciem do pokoju 404 siedzia� m�ody cz�owiek w bluzie bez �adnych oznak. Zajrza� do le��cej przed nim listy nazwisk na J i wpu�ci� Jordan�w do �rodka.

Pok�j by� surowy i oficjalny; wzd�u� metalowych sto��w sta�y d�ugie �awy. Znajdowa�o si� tu ju� kilku ojc�w z synami i kobieta o w�skich wargach i kr�tko przyci�tych czarnych w�osach. Rozdawa�a im arkusze papieru.

Ojciec Dicka r�wnie� wype�ni� formularz i odda� go urz�dniczce. Potem powiedzia� do syna:

��Teraz to ju� nie potrwa d�ugo. Kiedy wyczytaj� twoje nazwisko, p�jdziesz do tych drzwi w ko�cu sali.

W niewidocznym g�o�niku rozleg�y si� trzaski i wywo�ano pierwsze nazwisko. Dick zobaczy�, jak jeden z ch�opc�w z oci�ganiem odrywa si� od ojca i wolno podchodzi do drzwi. Pi�� po dziesi�tej wyczytano nazwisko Jordana.

��Powodzenia, synu � powiedzia� ojciec, nie patrz�c ch�opcu w oczy.�� Przyjd� po ciebie po egzaminie.

Dickie podszed� do drzwi i nacisn�� klamk�. W pomieszczeniu panowa� p�mrok, tak �e z trudem rozr�nia� rysy cz�owieka w szarej bluzie.

��Siadaj � powiedzia� m�czyzna �agodnym g�osem, wskazuj�c na krzes�o przy swoim biurku.

��Nazywasz si� Richard Jordan?

��Tak, prosz� pana.

��I masz numer klasyfikacyjny 600/115. Wypij to, Richardzie � powiedzia�, podaj�c ch�opcu plastykowy kubek. P�yn mia� g�sto�� �mietanki i nie bardzo przypomina� smakiem obiecan� lemoniad� mi�tow�. Dickie wypi� i odda� pusty kubek.

Siedzia� chwil� w milczeniu, czuj�c oci�a�o��, podczas gdy m�czyzna za biurkiem wype�nia� pilnie rubryki formularza.

Potem spojrza� na zegarek, wsta� i zbli�y� si� do ch�opca. Z kieszeni bluzy wyj�� przedmiot podobny do d�ugopisu i w�skim promieniem �wiat�a b�ysn�� Dickowi w oczy.

��W porz�dku � powiedzia�. � Chod� ze mn�, Richardzie.

Zaprowadzi� ch�opca w drugi koniec pokoju, gdzie na wprost komputera o wielu skalach sta� jeden drewniany fotelik. Do lewej por�czy fotela przymocowany by� mikrofon i kiedy ch�opiec usiad�, mikrofon znalaz� si� tu� przy jego ustach.

��A teraz usi�d� wygodnie, Richardzie. B�d� ci zadawa� pytania, a ty dobrze si� nad nimi zastan�w. Potem odpowiesz do mikrofonu. Reszt� zajmie si� maszyna.

��Dobrze, prosz� pana.

��Zostawi� ci� teraz samego. Jak b�dziesz chcia� zacz��, powiedz do mikrofonu �ju��

��Dobrze, prosz� pana.

M�czyzna u�cisn�� go za rami� i wyszed�.

��Ju� � powiedzia� Dickie.

Rozb�ys�y �wiate�ka na skalach i mechanizm ruszy�. Odezwa� si� g�o�nik:

��Uzupe�nij zdanie: jeden, cztery, siedem, dziesi��

Jordanowie siedzieli w swoim pokoju nie rozmawiaj�c, staraj�c si� nawet nie my�le�.

By�a prawie czwarta, kiedy wreszcie zadzwoni� telefon. Pani Jordan wsta�a pierwsza, ale m�� by� szybszy.

��Czy m�wi� z panem Jordanem?

G�os w s�uchawce by� suchy, urz�dowy.

��Przy telefonie.

��Tu Komisja Rz�dowa do spraw O�wiaty. Pa�ski syn, Richard M. Jordan, numer klasyfikacyjny 600/115 zako�czy� egzamin. Z �alem musimy poinformowa� pana, �e wska�nik inteligencji pa�skiego syna przekroczy� dopuszczaln� wielko��, jak� okre�la punkt 5 paragrafu 84 Nowego Kodeksu.

Kobieta wybuchn�a g�o�nym p�aczem, gdy� wyraz twarzy m�a powiedzia� jej wszystko.

��Prosz� zdecydowa� � brz�cza� dalej g�os w s�uchawce � czy �ycz� sobie pa�stwo odebra� cia�o, czy mamy sami za�atwi� pogrzeb. Op�ata za pogrzeb urz�dowy wynosi dziesi�� dolar�w.

S�ysz�c odg�os hamowania samochodu na �wirze doktor Harshom spojrza� na zegarek. Zamkn�� ksi�g�, w kt�rej pisa�, schowa� j� do jednej z szuflad biurka i czeka�. Stephens otworzy� drzwi i zaanonsowa�:

��Pan Trafford.

Doktor podni�s� si� z krzes�a i z uwag� przyjrza� si� m�odemu cz�owiekowi, kt�ry w�a�nie wszed�. Pan Colin Trafford, m�czyzna z niez�� prezencj�, po trzydziestce, z lekko wij�cymi si� ciemnoblond w�osami, g�adko ogolony, mia� na sobie dobrze skrojony tweedowy garnitur i nienagannie dobrane do niego pantofle. Wygl�da� do�� przyjemnie, cho� w spos�b nie wyr�niaj�cy si�. Co dzie� spotyka si� wielu podobnych do niego m�odych ludzi. Gdyby mu si� jednak przyjrze� bli�ej, tak jak to w�a�nie zrobi� doktor, mo�na by�oby dostrzec oznaki zm�czenia i niepokoju w oczach, a w zaci�ni�tych ustach pe�n� napi�cia determinacj�.

U�cisn�li sobie d�onie.

��Zrobi� pan kawa� drogi � odezwa� si� doktor � mo�e drinka? Obiad b�dzie za jakie� p� godziny.

M�ody cz�owiek skin�� g�ow� i usiad�.

��To bardzo mi�o z pana strony, �e mnie pan tu zaprosi�, doktorze.

��Nie z pobudek altruistycznych � odpar� doktor.�� Po prostu wygodniej rozmawia� ni� korespondowa�. A poza tym jestem cz�owiekiem dociekliwym. Po latach monotonnej wiejskiej praktyki przeszed�em w�a�nie na emerytur�, wi�c jak wpadn� czasem na �lad jakiej� tajemnicy, nie spoczn�, dop�ki jej nie wyja�ni�. � Gospodarz tak�e usiad�.

��Tajemnicy?�� powt�rzy� m�ody cz�owiek.

��Tajemnicy � odpar� doktor.

Go�� �ykn�� whisky.

��Z podobnymi pytaniami m�g� si� zwr�ci� do pana pierwszy lepszy adwokat � powiedzia�.

��Ale pan nie jest adwokatem.

��No nie � przyzna� Colin Trafford � nie jestem.

��A mimo to ma pan powa�ne powody prowadzi� to dochodzenie. I w tym w�a�nie tkwi tajemnica. Jakie� to bowiem nagl�ce przyczyny kaza�y panu poszukiwa� osoby, kt�rej istnienia nie tylko pan sam nie jest pewny, lecz tak�e nie potwierdzaj� go �adne dokumenty Somerset House?[2]

M�ody cz�owiek z uwag� spojrza� na doktora, kt�ry ci�gn��:

��Sk�d ja to wszystko wiem? Ot� nie ulega�o dla mnie w�tpliwo�ci, �e pierwszym pana krokiem musia�a by� wizyta w archiwum. Gdyby pan bowiem znalaz� metryk�, nie przyj��by pan takiej linii post�powania. Przyzna pan, �e w tej sytuacji tylko osoba niezwykle zdecydowana nie zrezygnowa�aby z poszukiwania kogo�, kto oficjalnie w og�le nie istnieje. Powiedzia�em wi�c sobie: �Kiedy ten kpi�cy ze zdrowego rozs�dku up�r zwr�ci si� do mnie, spr�buj� rozwik�a� tajemnic�.

Colin Trafford zmarszczy� brwi.

��Chce pan powiedzie�, �e powzi�� pan to postanowienie, zanim przyszed� m�j list?

��M�j drogi, �Harshom� to nie jest cz�sto spotykane nazwisko; jest to, je�li pan si� takimi rzeczami interesuje, do�� osobliwe zniekszta�cenie nazwiska �Harvesthome� i musz� panu powiedzie�, �e nie spotka�em jeszcze �adnego Harshoma, kt�ry by nie by� w spos�b �atwy do ustalenia z nami powi�zany. A my wszyscy jeste�my w�a�ciwie w sta�ym kontakcie. Nic wi�c chyba dziwnego, �e wtargni�cie do rodziny zupe�nie nie znanego m�odego cz�owieka, kt�ry kolejno poddaje nas przes�uchaniom na temat jakiej� bli�ej nie okre�lonej panny Harshom, wzbudzi�o nasz� ciekawo��. Poniewa� doszed�em do wniosku, �e zajmuj� na pa�skiej li�cie do�� odleg�e miejsce, postanowi�em zdoby� pewne informacje na w�asn� r�k�. Ja�

��A na jakiej podstawie uzna� pan, �e zajmuje pan na mojej li�cie miejsce odleg�e?�� przerwa� mu Colin Trafford.

��Poniewa� jest pan niew�tpliwie cz�owiekiem metodycznym. A w tym przypadku obra� pan metod� geograficzn�. Zacz�� pan swoje poszukiwania od Harshom�w zamieszkuj�cych rejon centralnego Londynu i zataczaj�c coraz szersze kr�gi dotar� pan wreszcie do Herefordshire. Ma pan na swojej li�cie jeszcze tylko dw�ch dalej usytuowanych Harshom�w: Petera, na samym czubku Kornwalii, i Harolda, zamieszka�ego kilka mil od Durham, prawda, �e si� nie myl�?

Colin Trafford skin�� g�ow�, jakby z odrobin� oci�gania.

��Nie myli si� pan � przyzna�.

Doktor Harshom u�miechn�� si� nie bez zadowolenia.

��Tak te� my�la�em. Jest jednak��� zacz��, ale m�ody cz�owiek przerwa� mu ponownie.

��M�j list skwitowa� pan zaproszeniem, nie odpowiadaj�c jednak na zawarte w nim pytanie.

��To prawda. Ale odpowiadam na nie teraz: o�wiadczam panu, �e taka osoba nie istnieje i nigdy nie istnia�a.

��Je�li pan jest tego tak zupe�nie pewny, to po co pan mnie tu w og�le zaprosi�?

��Poniewa�� � tym razem przerwa� doktorowi gong.�� Przepraszam, Phillips daje nam jeszcze dziesi�� minut czasu. Chod�my umy� r�ce. Poka�� panu pa�ski pok�j i mo�emy wr�ci� do tej rozmowy przy obiedzie.

Nieco p�niej, kiedy na stole sta�a ju� zupa, doktor podj��:

��Pyta� pan, dlaczego pana tutaj zaprosi�em. Ot� uwa�am, �e je�li pan ma prawo interesowa� si� moj� domnieman� krewn�, ja mam nie mniejsze prawo docieka� przyczyn tego zainteresowania. Czy nie uwa�a pan, �e jest to fair?

��Mia�bym co do tego pewne w�tpliwo�ci � odpar� Trafford po namy�le.�� Pa�skie zainteresowanie moimi motywami by�oby, przyznaj�, w pe�ni uzasadnione, gdyby pan wiedzia�, �e ta osoba istnieje, ale skoro mnie pan zapewnia, �e jej nigdy nie by�o, zainteresowanie to ma charakter czysto akademicki.

��Owszem, moje zainteresowanie jest akademickie, tym niemniej bardzo realne. Mo�e by�oby nam �atwiej rozmawia�, gdybym przedstawi� spraw� z mojego punktu widzenia?

Trafford skin�� g�ow� i doktor ci�gn�� dalej:

��Ot� siedem czy osiem miesi�cy temu zupe�nie nie znany nam m�ody cz�owiek zaczyna kolejno nawi�zywa� stosunki ze wszystkimi moimi krewnymi. Chodzi mu, jak twierdzi, o zebranie danych czy te� uzyskanie jakichkolwiek informacji, dotycz�cych pewnej pani, niejakiej Otylii Harshom. Osoba ta urodzi�a si�, wed�ug niego, w roku 1928, chocia� nie wyklucza on pomy�ki o par� lat w jedn� lub w drug� stron�, jak r�wnie� tego, �e wychodz�c za m�� mog�a zmieni� nazwisko.

Jego wcze�niejsze listy charakteryzuje ton ufno�ci, przekonanie, �e sprawa jest �atwa do wyja�nienia, ale w miar� jak kolejni Harshomowie zaprzeczaj� istnieniu poszukiwanej przez niego osoby, listy trac� nieco z poprzedniej pewno�ci, pozostaj� jednak w dalszym ci�gu pe�ne determinacji. Nieznajomy dowiaduje si� z jednego czy dw�ch �r�de� o m�odych kobietach nosz�cych nazwisko Harshom � notabene �adna z nich nie jest Otyli� � i sprawdza te informacje bardzo starannie. Czy�by imienia nie by� pewien w tym samym stopniu co innych szczeg��w? Najwyra�niej jednak �adna z tych pa� nie stanowi rozwi�zania jego zagadki, bo dalej prowadzi swoje poszukiwania. W obliczu niew�tpliwej kl�ski uporczywo��, z jak� zg��bia wszystko, co mo�e mie� jakikolwiek zwi�zek z Harshomami, zaczyna stawia� pod znakiem zapytania jego zdrowy rozs�dek. Mo�e wi�c jest dziwakiem op�tanym przez jak�� obsesj�?

A jednak wszystko przemawia�o za tym, �e by� � przynajmniej do wiosny 1953 roku � zupe�nie normalnym m�odym cz�owiekiem. Jego pe�ne imi� i nazwisko brzmi Colin Wayland Trafford. Urodzi� si� w roku 1921 w Solihull jako syn adwokata. W 1934 roku wst�puje do szko�y Chartowe�a.

W 1939 roku zostaje powo�any do wojska, z kt�rego wychodzi w roku 1945 w stopniu kapitana. Przyj�ty do Cambridge, ko�czy w roku 1949 fizyk� z dobrym wynikiem. W tym samym roku zaczyna prac� w Przedsi�biorstwie Elektrofizycznym, gdzie od razu dostaje kierownicze stanowisko. W 1950 �eni si� z Deli� Stevens, by ju� po roku zosta� wdowcem. Na pocz�tku 1953 zostaje ranny w wypadku, kt�ry mia� miejsce w laboratorium w czasie przeprowadzania do�wiadczenia. Pi�� tygodni sp�dza w szpitalu pod wezwaniem �w. Merryna. Pierwsze kroki w kierunku uzyskania od rodziny Harshom�w jakich� informacji dotycz�cych Otylii Harshom podejmuje mniej wi�cej w miesi�c po wyj�ciu ze szpitala. Colin Trafford powiedzia� ch�odno:

��Pan jest bardzo dok�adnie poinformowany, doktorze. Doktor nieznacznie wzruszy� ramionami.

��Pa�skie wiadomo�ci o Harshomach musz� by� co najmniej r�wnie wyczerpuj�ce. Dlaczego pana denerwuje, �e kto� z nas mo�e co� wiedzie� o panu?

Colin milcza�. Spu�ci� oczy, wpatruj�c si� w obrus. Doktor podj��:

��A wi�c: czy�by mia� obsesj�? Ot� mniej wi�cej od marca bie��cego roku, wydaje mi si�, �e nale�a�oby odpowiedzie� na to pytanie twierdz�co.

Po tym odkryciu doszed�em do wniosku, �e mam do czynienia z tajemnic� znacznie bardziej intryguj�c�, ni� mi si� wydawa�o � przerwa�. � Chcia�bym pana o co� zapyta�, panie Trafford: czy przed styczniem by� pan �wiadom istnienia nazwiska Otylia Harshom?

Go�� zawaha� si�, po czym odrzek� niepewnie:

��Trudno powiedzie� Cz�owiek spotyka si� z tysi�cami r�nych nazwisk. Niekt�re si� pami�ta, inne zapadaj� jako� w pod�wiadomo��, jeszcze inne po prostu uciekaj�. Nie spos�b na to odpowiedzie�.

��By� mo�e. Powsta�a jednak do�� dziwna sytuacja: ot� do stycznia Otylia Harshom w og�le nie istnia�a na mapie pa�skiej �wiadomo�ci, za� od marca, obiektywnie nie istniej�c, ca�kowicie ni� zaw�adn�a. Nasuwa si� wi�c pytanie: co si� wydarzy�o pomi�dzy styczniem i marcem?

Jak panu wiadomo, jestem lekarzem i dzi�ki do�� szerokim stosunkom mog� si� wielu rzeczy dowiedzie�. Ot� pewnego dnia pod koniec stycznia zosta� pan zaproszony, wraz z kilkoma innymi osobami, na pokaz do jednego z laboratori�w nale��cych do pa�skiego przedsi�biorstwa. Nie podano mi szczeg��w � w�tpi� zreszt�, czy bym je zrozumia�, tak rozrzedzona panuje atmosfera na wy�ynach nowoczesnej fizyki � w ka�dym razie co� w tym do�wiadczeniu si� nie uda�o. Nast�pi�a eksplozja, czy te� implozja, czy mo�e kilka atom�w, sprowokowanych, wpad�o w sza�. W ka�dym razie laboratorium zosta�o zdemolowane. Jedna osoba zgin�a na miejscu, druga zmar�a troch� p�niej, kilka odnios�o rany. Pan sam ucierpia� stosunkowo nieznacznie. Par� skalecze� i si�c�w, nic powa�nego, ale straci� pan przytomno�� w takim stopniu�

�W takim stopniu straci� pan przytomno��, �e nie odzyska� jej pan w ci�gu dwudziestu czterech dni�

Kiedy wreszcie przyszed� pan do siebie, zdradza� pan symptomy znacznie silniejszego zachwiania r�wnowagi psychicznej, ni�by si� mo�na spodziewa� po pacjencie w pana wieku i pa�skiej konstytucji, wobec czego zaaplikowano panu �rodki uspokajaj�ce. Pierwszej nocy spa� pan niespokojnie, z objawami zaburze� psychicznych. A co najwa�niejsze � bez przerwy przyzywa� pan jak�� Otyli�.

Szpital zbada� spraw�, na ile to by�o mo�liwe, ale nie znaleziono nikogo o tym imieniu, kto mia�by jakikolwiek zwi�zek z panem.

Zacz�� pan wraca� do zdrowia, ale nie ulega�o w�tpliwo�ci, �e co� zaprz�ta pa�ski umys� bez reszty. Nie chcia� pan wyjawi�, o co chodzi, ale poprosi� pan jednego z lekarzy, �eby jego sekretarka poszuka�a w jakiejkolwiek ksi��ce telefonicznej Otylii Harshom. Kiedy okaza�o si�, �e nie ma takiego nazwiska, popad� pan w depresj�. Mimo to nie powr�ci� pan wi�cej do tej sprawy � przynajmniej tak mi powiedziano � a� do opuszczenia szpitala, kiedy to rozpocz�� pan osobi�cie poszukiwania Otylii Harshom, z kt�rych, mimo ca�kowicie negatywnych rezultat�w, nie zrezygnowa� pan do chwili obecnej.

Jakie wi�c mog� p�yn�� z tego wnioski?�� doktor uni�s�szy lew� brew spogl�da� na swego go�cia poprzez st�.

� �e jest pan poinformowany nawet lepiej, ni� sobie wyobra�a�em � wyrwa� si� Colin.�� Gdybym by� pa�skim pacjentem, pa�skie dociekania by�yby usprawiedliwione, ale poniewa� nie jestem i nie mam najmniejszego zamiaru korzysta� z pa�skich us�ug, uwa�am je za niedyskretne i niezgodne z etyk� lekarsk�.

Je�eli Colin wyobra�a� sobie, �e w ten spos�b speszy swojego gospodarza, to si� myli�. Doktor w dalszym ci�gu traktowa� go z pe�nym zainteresowania dystansem.

��Wcale nie jestem przekonany, czy pan nie powinien jednak z czyich� us�ug skorzysta� � rzek�. � Na razie chcia�bym panu wyja�ni�, dlaczego to w�a�nie ja przeprowadzi�em takie dochodzenie. Mo�e wtedy wyda si� ono panu mniej bezczelne. Ale czuj� si� zobowi�zany uprzedzi� pana, �eby pan si� nie �udzi�. Musi pan zrozumie� jedno: Otylia Harshom, kt�rej pan poszukuje, nie istnieje i nigdy nie istnia�a. Ta sprawa jest pewna.

Mimo to posiada ona pewien aspekt, kt�ry mnie ogromnie zaskoczy� i kt�ry nie da si� wyt�umaczy� po prostu zbiegiem okoliczno�ci. Ot� nazwisko Otylia Harshom nie jest mi ca�kiem obce. Nie � doktor uni�s� r�k� � powtarzam: �adnych z�udze�. Otylia Harshom nie istnieje, ale istnia�a czy te� istnia�y w przesz�o�ci dwie Otylie Harshom.

Trafford rozchmurzy� si�. Siedzia� podany do przodu, wpatrzony w swojego gospodarza.

��Ale � podkre�li� doktor � to wszystko dzia�o si� bardzo dawno. Pierwsza z nich to by�a moja babka. Urodzi�a si� w roku 1832, w 1861 wysz�a za m�� za dziadka Harshoma, a w 1866 umar�a. Druga to by�a moja siostra: urodzi�a si� w roku 1884, a umar�a, biedactwo, w 1890�

Zn�w przerwa�. Colin nie skomentowa� tego ani s�owem. Doktor podj�� wi�c po chwili:

��Jestem jedynym �yj�cym przedstawicielem tej ga��zi rodziny, nic wi�c dziwnego, �e inni nie pami�tali o ich istnieniu, ale kiedy dowiedzia�em si� o pana poszukiwaniach, pomy�la�em sobie: co� w tym musi by�. �Otylia� nie jest mo�e imieniem nie spotykanym, ale w ka�dym razie nale�y do niezbyt popularnych, za� Harshom to niew�tpliwie nazwisko rzadkie. Przypadkowe po��czenie jednego z drugim jest niemal nieprawdopodobne. A ja w przypadki po prostu nie wierz�. Gdzie� musi wi�c istnie� ogniwo ��cz�ce, jaka� przyczyna�

Dlatego postanowi�em dociec, w jaki spos�b ten m�ody cz�owiek, Trafford, natkn�� si� na t� nieprawdopodobn� wprost kombinacj� imienia z nazwiskiem i dlaczego sta�o si� to jego obsesj�. Nie odm�wi mi pan chyba pomocy w tej sprawie?

Colin wpatrywa� si� w doktora, w dalszym ci�gu milcz�c.

��Nie? W porz�dku. Kiedy wi�c zebra�em wszystkie dane, doszed�em do wniosku, �e na skutek wypadku ma pan komplikacje pourazowe, niezwyk�e zar�wno ze wzgl�du na swoj� intensywno��, jak i charakter. O intensywno�ci ich mo�na wnosi� z obsesyjnego skoncentrowania si� na jednym przedmiocie, a o niezwyk�ym charakterze cz�ciowo z wyra�nego zachwiania r�wnowagi psychicznej, a cz�ciowo z konsekwencji, z jak� odmawia pan przypomnienia sobie czegokolwiek od momentu wydarzenia si� wypadku do chwili odzyskania przytomno�ci.

Ale je�eli rzeczywi�cie pozostawa� pan w stanie nie�wiadomo�ci, to dlaczego ockn�� si� pan tak podniecony? Musia�o to by� wywo�ane wspomnieniem jakiego� prze�ycia. A je�eli doznawa� pan czego� w rodzaju sennych uroje�, to dlaczego tak uparcie nie chce pan o nich m�wi�? Musia� pan prze�y� co�, co mia�o dla pana ogromne znaczenie i w czym Otylia Harshom odegra�a zasadnicz� rol�.

No c�, panie Trafford, czy uwa�a pan moje rozumowanie za poprawne, a wniosek za s�uszny? Jako lekarz m�wi� panu, �e od takich ci�ar�w nale�y si� uwalnia�.

Colin wyra�nie zastanawia� si� przez chwil�, ale poniewa� w dalszym ci�gu si� nie odzywa�, doktor podj��:

��Zdaje pan sobie chyba spraw�, �e wyczerpa� pan ju� prawie wszystkie mo�liwo�ci. Pozosta�o panu jeszcze dw�ch Harshom�w, z kt�rych �aden, zapewniam pana, panu nie pomo�e. Co wtedy?

Colin odpar� bezbarwnym g�osem:

��Ma pan z pewno�ci� racj�. Ale mimo wszystko ja si� musz� z nimi zobaczy�. Nie mog� przegapi� nawet najmniejszej szansy. Mo�e by� co�, jaka� poszlaka� Nie wolno mi zaniedba� niczego. Mia�em nik�� nadziej�, kiedy pan mnie tu zaprosi�. Wiem, �e pan mia� rodzin�

��Owszem, mia�em � powiedzia� doktor wolno.�� M�j syn Malkolm zgin�� w czasie wy�cig�w samochodowych w Brooklands w 1927 roku. Nie by� �onaty. C�rka wysz�a za m��, ale by�a bezdzietna. Zosta�a zabita w czasie nalotu na Londyn w roku 1941� I to ju� koniec��� potrz�sn�� g�ow�.

��Ogromnie mi przykro � rzek� Colin i po chwili doda�: � Czy m�g�by mi pan mo�e pokaza� jakie� zdj�cie swojej c�rki?

��Ona nie nale�y do pokolenia, kt�rego pan poszukuje.

��Wiem, ale mimo wszystko�

��Dobrze, jak wr�cimy do mojego gabinetu. A pan mi jeszcze nie odpowiedzia� na pytanie, co pan my�li o moim rozumowaniu.

��Och, jest bez zarzutu.

��Ale w dalszym ci�gu nie chce pan m�wi� na ten temat? To odwrotnie ni� ja. Pan pozwoli wobec tego, �e b�d� dalej rozwija� swoj� my�l. Ot� to pa�skie prze�ycie nie mog�o wywo�a� w panu ani uczucia wstydu, ani niesmaku, boby pan je pr�bowa� jako� idealizowa�, czego pan najwyra�niej nie robi. A zatem wysoce prawdopodobne, �e przyczyn� pa�skiego milczenia jest strach. Z jakich� powod�w boi si� pan o tym m�wi�, nie boj�c si� jednocze�nie spojrze� prawdzie w oczy. Musi si� wi�c pan obawia� konsekwencji m�wienia o tym � by� mo�e ze wzgl�du na kogo� innego, ale, jeszcze pewniej, ze wzgl�du na siebie�

Colin czas jaki� przygl�da� si� doktorowi z min� oboj�tn�, po czym odpr�y� si� troch� i opar� wygodnie w krze�le. Po raz pierwszy u�miechn�� si� s�abo.

��Doszed� pan w ko�cu do tego, doktorze. Niech pan si� jednak nie obrazi, je�li powiem, �e droga, kt�r� pan odby�, by�a �mudna i d�uga. A sprawa jest naprawd� prosta. Rzecz sprowadza si� do tego, �e je�li cz�owiek, jakikolwiek cz�owiek, twierdzi, �e prze�y� co�, co jest poza zwyk�ym ludzkim do�wiadczeniem, to czy� nie zak�ada si� z miejsca, �e nie jest on zupe�nie normalny? A tym samym trudno oczekiwa�, by jego reakcje w konkretnej sytuacji przebiega�y tak jak u normalnego cz�owieka. Skoro za� jego reakcje mog� by� nienormalne, to jak mo�na na tym cz�owieku polega�? Czy nie b�dzie s�uszniej zda� si� na kogo�, kto nie budzi �adnych w�tpliwo�ci? Lepiej nie ryzykowa�. Macha si� wi�c na niego r�k�. Fakt, �e nie zachowuje si� tak, jak po nim oczekuj�, pozostaje nie zauwa�ony. Zaczyna si� nad nim zbiera� ma�a chmurka, ledwie strz�pek w�tpliwo�ci i nieufno�ci. Jest ona zbyt ulotna, by m�g� j� rozwia�, a jednak rzuca na niego sta�y, nieznaczny, lecz sta�y cie�.

O ile wiem, nie istnieje nic takiego jak normalna ludzka istota, ale panuje powszechne przekonanie, �e powinna istnie�. Ka�da organizacja.ma swoj� koncepcj� �cz�owieka, jaki jest nam potrzebny�, kt�rego uwa�a za normalnego z punktu widzenia swoich cel�w. Tak wi�c ka�dy � oczywi�cie ze zrzeszonych � stara si� do tego modelu dopasowa�, a ci, co w spos�b widoczny od niego odbiegaj�, czy to w �yciu publicznym, czy prywatnym, ryzykuj� swoj� karier�. I st�d, jak pan powiedzia�, m�j l�k przed konsekwencjami. Prawda, jakie to proste?

��Ma pan s�uszno�� � zgodzi� si� doktor.�� Ale nie zatroszczy� si� pan wcale, �eby jako� ukry� skutki tego swego prze�ycia; mam na my�li pa�sk� pogo� za Otyli� Harshom.

��Bo nie mam potrzeby. Czy mo�e by� co� bardziej naturalnego ni� uganianie si� m�odego cz�owieka za dziewczyna? To uzasadnienie okaza�o si� zupe�nie Wystarczaj�ce zar�wno dla moich przyjaci�, kt�rzy si� t� spraw� interesuj�, jak i dla kilku Harshom�w.

��Rzeczywi�cie. Ale �aden z nich, poza mn�, nie by� �wiadom �zbiegu okoliczno�ci� polegaj�cego na po��czeniu imienia �Otylia� z nazwiskiem �Harshom�.

Doktor przerwa�, czekaj�c, co powie Colin Trafford, ale nie doczekawszy si� ci�gn�� dalej:

��Ch�opcze, ta sprawa bardzo ci le�y na sercu. Jeste�my sami. Nie mam z twoj� firm� najmniejszych powi�za�, a m�j zaw�d powinien dodatkowo budzi� w tobie zaufanie. Je�li chcesz jednak, mog� ci zagwarantowa� dyskrecj�. Wierz mi, �e pozbycie si� tego ci�aru z pewno�ci� wyjdzie ci na dobre, a ja chcia�bym t� spraw� zg��bi�

Ale Colin potrz�sn�� g�ow�.

��To si� panu nie uda. Nawet gdybym wyzna� wszystko, jeszcze bardziej wyda�oby si� to panu tajemnicze, tak jak i mnie.

��Dwie g�owy to nie jedna. Mogliby�my spr�bowa� � rzek� doktor i czeka�.

Colin zn�w zastanawia� si� przez moment, po czym podni�s� na niego wzrok, wytrzymuj�c jego spojrzenie.

��Zgoda. Ja ju� pr�bowa�em. Teraz niech pan spr�buje. Ale przedtem chcia�bym zobaczy� zdj�cie pa�skiej c�rki. Czy ma pan mo�e co� z okresu, kiedy mia�a ze dwadzie�cia pi�� lat?

Przenie�li si� do gabinetu. Doktor gestem wskaza� Colinowi krzes�o, a sam podszed� do stoj�cej w rogu szafy. Wyj�� niewielki stosik tekturowych oprawek i zacz�� je przegl�da�. Wybra� trzy fotografie. Wpatrywa� si� w nie przez chwil� w zadumie, po czym wr�czy� je Colinowi. Podczas gdy go�� ogl�da� zdj�cia, doktor nalewa� koniak.

Colin spojrza� znad zdj��.

��Nie � powiedzia� � a jednak jest co�� � Po kolei zas�ania� d�oni� poszczeg�lne cz�ci twarzy.�� Co� w uk�adzie i kszta�cie oczu� ale niezupe�nie. Mo�e czo�o, ale przy takim uczesaniu to trudno powiedzie� � Przez chwil� jeszcze studiowa� fotografie, zanim zwr�ci� je doktorowi.�� Dzi�kuj�, �e mi je pan pokaza�. Doktor wr�czy� mu jeszcze jedn�.

��A to Malkolm, m�j syn.

Zdj�cie przedstawia�o roze�mianego m�odego cz�owieka opartego o przedni� cz�� samochodu spowitego w ob�ok spalin.

��Kocha� ten w�z � powiedzia� doktor � kt�ry okaza� si� zbyt szybki na stary tor. Wylecia� za band� i waln�� w drzewo.

Doktor wzi�� od Colina zdj�cie i wr�czy� mu szklaneczk� koniaku.

Colin zakr�ci� ni�. Przez chwil� obaj milczeli. Nast�pnie m�ody cz�owiek �ykn�� i zapali� papierosa.

��No wi�c dobrze � odezwa� si� w ko�cu � spr�buj� panu to wszystko wyja�ni�. Ale najpierw powiem, co si� sta�o � oboj�tne czy w sensie subiektywnym, czy nie � w ka�dym razie to si� sta�o dla mnie. Wszelkie wynikaj�ce z tego implikacje rozpatrzymy p�niej, je�li pan sobie �yczy.

��Dobrze � zgodzi� si� doktor.�� Ale niech pan mi powie: czy zaczynamy od pa�skiego wypadku, czy by�o jeszcze przed nim co�, co mog�o mie� jakie� znaczenie?

��Nie � odpar� Colin � wtedy w�a�nie si� ta ca�a historia zacz�a.

By� to dzie� jak co dzie�. Wszystko i wszyscy byli zupe�nie normalni, poza tym, �e samo do�wiadczenie mia�o charakter do�� szczeg�lny. Jego przedmiot nie jest tajemnic�, ale, o ile si� orientuj�, nie ma �adnego znaczenia dla sprawy. Obecni zgromadzili si� wok� aparatury. Deakin, kt�ry mia� demonstrowa�, prze�o�y� d�wigni� i nagle co� zacz�o brz�cze�, a potem wy� jak silnik na coraz szybszych obrotach. Wycie przesz�o stopniowo w gwizd. Przez mro��cy krew w �y�ach moment przeszywaj�cy gwizd pozostawa� na granicy s�yszalno�ci i wreszcie � cudowne uczucie ulgi, kiedy wszystko ucich�o i zn�w zapanowa� spok�j. Spojrza�em na Deakina wpatrzonego w swoje zegary, z r�k� na wy��czniku, i w�a�nie wtedy, w chwili gdy zn�w mia�em si� odwr�ci� w stron� aparatury � nast�pi� b�ysk� Nie s�ysza�em nic ani nie czu�em: by� to po prostu o�lepiaj�cy b�ysk� A potem ciemno�� Rozleg�y si� nawo�ywania i g�os kobiety, kt�ra krzycza�a� krzycza�a� i krzycza�a�

Poczu�em, �e mia�d�y mnie jaki� wielki ci�ar. Otworzy�em oczy. Przenikn�� przez nie do g�owy ostry b�l, mimo to jednak stara�em si� zrzuci� z siebie ci�ar � le�a�em przywalony trzema osobami. W ko�cu zdo�a�em odsun�� dwie z nich i usi���. Doko�a mnie le�a�y r�ne postacie: jedne nieruchomo, inne usi�owa�y si� podnie��. W odleg�o�ci paru st�p na lewo zobaczy�em wielkie ko�o. Po bli�szym przyjrzeniu si� stwierdzi�em, �e jest ono przyczepione do autobusu, kt�ry z mojej pozycji robi� wra�enie pi�trz�cego si� nade mn� czerwonego drapacza chmur, i to, co gorsze, przechylonego tak, jakby mia� za chwil� na mnie run��. Zerwa�em si� wi�c szybko, �api�c m�od� kobiet�, rozci�gni�t� w poprzek moich n�g i wlok�c j� w bezpieczniejsze miejsce. By�a nieprzytomna, bia�a jak papier.

Rozejrza�em si� doko�a. Bez trudu zrozumia�em, co si� sta�o. Kierowca autobusu, jad�cego najwyra�niej z du�� szybko�ci�, z jakiego� powodu straci� panowanie nad kierownic�, wpad� na zat�oczony chodnik i wbi� si� w grub� szyb� wystawow�. Cz�� przedniego pomostu tkwi�a w budynku i w�a�nie stamt�d dochodzi� krzyk. Kilka os�b w dalszym ci�gu le�a�o na ziemi: jaka� kobieta porusza�a si� s�abo, jaki� m�czyzna j�cza�, dwoje nie dawa�o znaku �ycia. Po�r�d kryszta�k�w pot�uczonego szk�a wi�y si� po chodniku trzy strumyczki krwi. Ruch uliczny zosta� wstrzymany i spostrzeg�em he�my dw�ch przepychaj�cych si� ku nam policjant�w.

Poruszy�em na pr�b� r�kami i nogami. Dzia�a�y bez zarzutu i co wi�cej nie odczuwa�em przy tym b�lu. By�em jednak og�uszony i pulsowa�o mi w skroniach. Podnios�em r�k� do g�owy i poczu�em b�l w miejscu, gdzie musia�em si� uderzy� � w lewej cz�ci potylicy.

Policjanci zdo�ali si� wreszcie jako� do nas przedosta�. Jeden zacz�� odpycha� napieraj�cych na nas gapi�w, drugi zaj�� si� rannymi. Pojawi� si� te� trzeci, kt�ry wdrapa� si� na pomost autobusu, �eby si� przekona�, co jest przyczyn� krzyku.

Pr�buj�c przezwyci�y� oszo�omienie rozejrza�em si� doko�a. Wszystko to dzia�o si� na Regent Street, kawa�ek za Piccadilly Circus, a rozbita wystawa nale�a�a do Austina Reeda. Ponownie spojrza�em na autobus. By� rzeczywi�cie przechylony, ale nie grozi�o mu przewr�cenie si�, wbi� si� bowiem w okno wystawowe mniej wi�cej do po�owy s�owa �General� l�ni�cego z�otem liter na czerwonym tle.

W tym momencie zorientowa�em si�, �e nic tu po mnie i �e je�li d�u�ej zabawi�, z�api� mnie na �wiadka. Nie chcia�bym jednak, �eby pan pomy�la�, �e si� uchylam od tego obowi�zku � gdyby chodzi�o oczywi�cie o zwyk�e zeznanie, to co innego, ale nagle zda�em sobie ostro spraw�, �e sytuacja nie jest zwyk�a. Po pierwsze nie mia�em zielonego poj�cia, co si� tu dzia�o przed wypadkiem, a po wt�re� co ja tu w�a�ciwie robi�em? Obserwowa�em do�wiadczenie w Watford, a ju� w nast�pnym momencie � wydarzy�o si� to wszystko. W jaki spos�b, do diab�a ci�kiego, znalaz�em si� w og�le na Regent Street?

Zacz��em sobie ukradkiem torowa� drog� w�r�d t�umu, a nast�pnie zygzakiem przeszed�em przez ulic� i prze�lizguj�c si� pomi�dzy zatrzymanymi pojazdami ruszy�em w kierunku znajduj�cego si� w pobli�u baru �Royal�.

Zmieni�o si� tu sporo od czasu, kiedy by�em po raz ostatni, to znaczy par� lat temu, ale zale�a�o mi przede wszystkim, �eby znale�� bar, co nie przedstawia�o �adnych trudno�ci.

��Podw�jny koniak i troch� wody sodowej � powiedzia�em do barmana.

Poda� mi trunek i przysun�� w moja stron� syfon. Wyci�gn��em z kieszeni pieni�dze, ale by�o tylko kilka pens�w i ma�a srebrna moneta. Si�gn��em wi�c po portfel.

��P� korony, prosz� pana � rzek� kelner, jakby broni�c si� przed banknotem.

Spojrza�em na niego z niedowierzaniem, ale rzeczywi�cie tak powiedzia�. Po�o�y�em mu trzy szylingi; by� zadowolony. Dola�em wody sodowej do koniaku i nareszcie �ykn��em upragnionego drinka. W momencie kiedy odstawia�em szklaneczk�, spojrza�em na swoje odbicie w lustrze za barem�

Zwykle nosi�em w�sy. W ka�dym razie wyszed�em z nimi z wojska, ale wst�puj�c do Cambridge postanowi�em je zlikwidowa�. A jednak by�y � cho� mo�e nie tak bujne. Podnios�em r�k� i dotkn��em ich. �adne z�udzenie: w�sy by�y prawdziwe. W tym samym niemal momencie zwr�ci�em uwag� na m�j garnitur. W ten spos�b ubiera�em si� wiele lat temu. Ubranie by�o zupe�nie przyzwoite, ale obecnie my, to znaczy kierownictwo Przedsi�biorstwa Elektro-Fizycznego, nie nosili�my takich rzeczy�

Poczu�em zawr�t g�owy, zn�w �ykn��em koniaku i troch� niepewnie si�gn��em po papierosa. Paczka, kt�r� wyci�gn��em z kieszeni, wygl�da�a obco � czy widzia� pan kiedy playersy �Mariners�? Nie? Ja te� nie. Ale wyj��em jednego i zapali�em trz�s�c� si� r�k�. Zawr�t g�owy nie ust�powa�, przeciwnie, nasila� si� gwa�townie�

Wsadzi�em r�k� do bocznej kieszeni. Nie znalaz�em w niej portfela. A przecie� powinien tam by� � mo�e wyci�gn�� mi go kto� z t�umu, kt�ry zebra� si� wok� autobusu� Przeszuka�em pozosta�e kieszenie: wieczne pi�ro, p�k kluczy, par� czek�w kasowych od Harrodsa, ksi��eczka czekowa, zawieraj�ca czeki wystawione na mieszcz�cy si� przy Knightsbridge oddzia� Westminster Bank. Bank � w porz�dku. Ale sk�d Knightsbridge? Przecie� mieszkam w Hampstead� �eby si� jako tako po�apa� w sytuacji, zacz��em rekapitulowa� wypadki, od momentu kiedy otworzy�em oczy i zobaczy�em pi�trz�cy si� nade mn� autobus. Wspomnienie tej chwili by�o bardzo �ywe. Pami�ta�em doskonale, jak patrzy�em na czerwonego potwora ze z�ocistym napisem �General�, tak, w�a�nie po�yskiwa� z�otem, tylko �e od roku 1933, od czasu kiedy zast�piono go przez �London Transport�, nie widywa�o si� tego napisu na autobusach.

Przyznam, �e by�em roztrz�siony, rozejrza�em si� wi�c po lokalu, �eby odzyska� jako� poczucie rzeczywisto�ci. Na jednym ze stolik�w zobaczy�em zostawion� przez kogo� gazet�. Poszed�em po ni�, ale zanim na ni� spojrza�em, ostro�nie usiad�em na swoim sto�ku. A potem g��boko zaczerpn��em tchu i przyjrza�em si� pierwszej stronie� By�em zdezorientowany: ca�� pierwsz� stron� zajmowa�y og�oszenia. Znalaz�em jednak pewn� pociech� � u g�ry przeczyta�em mianowicie: Daily Mail, Londyn, �roda 27 stycznia 1954 roku. Przynajmniej data by�a w�a�ciwa � na ten dzie� wyznaczyli�my termin do�wiadczenia w laboratorium.

Przewr�ci�em kartk� i na �rodkowej stronie przeczyta�em: �Zamieszki w Delhi. W zwi�zku z ��daniem natychmiastowego zwolnienia z wi�zienia Nehru dosz�o tu dzi� do jednego z najwi�kszych w dziejach Indii wyst�pie� ludno�ci. Do p�nych godzin wieczornych miasto dos�ownie zamar�o.��

A potem zwr�ci�a moj� uwag� s�siednia kolumna: �W odpowiedzi na kwesti� wysuni�t� przez pierwsz� �aw� opozycji premier, pan Butler, zapewni� Izb�, �e rz�d bada spraw� bardzo starannie�� P�przytomny spojrza�em na g�r� strony; data si� zgadza�a: 27 stycznia 1954 roku � ale tu� pod ni� widnia�o zdj�cie z podpisem: �Scena z wczorajszego wieczornego spektaklu MI�O�� DAMY w Laughton Theatre. Amanda Coward w tytu�owej roli tej ostatniej spo�r�d licznych sztuk muzycznych jej ojca. MI�O�� DAMY zosta�a uko�czona zaledwie na kilka dni przed �mierci� autora, w sierpniu ubieg�ego roku. Po przedstawieniu pan Ivor Novello, kt�ry prowadzi� orkiestr�, z�o�y� wzruszaj�cy ho�d pami�ci zmar�ego.�

Przeczyta�em notatk� jeszcze raz, bardzo starannie. A nast�pnie szukaj�c jakiego� oparcia rozejrza�em si� po go�ciach, meblach, popatrzy�em na barmana, na butelki: wszystko by�o bardzo przekonywaj�ce i realne.

Od�o�y�em gazet� i doko�czy�em koniak. Ch�tnie wypi�bym jeszcze jeden, ale nie chcia�em nara�a� si� na g�upi� sytuacj�, gdyby na przyk�ad barman zmieni� zdanie w sprawie ceny, bo przecie� nie mia�em portfela. Spojrza�em na zegarek i � w�a�nie, jeszcze jedno! By� to bardzo �adny zegarek, z�oty, z paskiem z krokodylowej sk�ry, ale ja go nigdy nie widzia�em na oczy. Sta� na dwunastej trzydzie�ci. Zdj��em go i odwr�ci�em wewn�trzn� stron�. Pi�knie wygrawerowany widnia� tam napis: �C. na zawsze O. 10. X. 50.� Drgn��em, poniewa� w�a�nie w roku 1950 si� o�eni�em, chocia� wcale nie w pa�dzierniku i nie z �adn� O. Moja �ona ma na imi� Delia. Machinalnie za�o�y�em z powrotem zegarek na r�k� i wyszed�em.

Odpoczynek i koniak dobrze mi zrobi�y. Kiedy bowiem zn�w znalaz�em si� na Regent Street, nie czu�em si� ju� tak oszo�omiony (chocia� � o ile nie jest to zbyt drobiazgowe rozr�nienie � w dalszym ci�gu zdezorientowany) i g�owa przesta�a mnie prawie bole�, tak �e lepiej mog�em obserwowa� to, co si� wok� mnie dzia�o.

Na pierwszy rzut oka Piccadilly Circus wyda� mi si� taki jak zawsze, z lekkim tylko posmaczkiem odmienno�ci. Po chwili zorientowa�em si�, �e chodzi o ludzi i samochody. Zdumiewaj�ca wprost liczba m�czyzn i kobiet ubrana by�a n�dznie, a kwiaciarki pod Erosem przypomina�y wr�cz sterty �achman�w. Wygl�d kobiet ubranych lepiej z kolei mnie zaskoczy�: niemal bez wyj�tku mia�y na g�owach kapelusze jak dwunastocalowej �rednicy talerze. Sp�dnice by�y d�ugie, prawie do kostek, co przy futrach robi�o wra�enie, �e w po�udnie ubra�y si� wieczorowo. Pantofle, szpilki, o ostrych szpicach, by�y prze�adowane ozdobami i ohydne. Prawdopodobnie ka�da moda wydawa�aby si� �mieszna, gdyby zaskoczy�a nagle cz�owieka nie przygotowanego, tylko �e przecie� nigdy, a przynajmniej nigdy do tej pory� Kr�tko m�wi�c, gdyby nie data gazety, czu�bym si� jak na nowo obudzony Rip van Winkle� Samochody te� by�y jakie� dziwne. Robi�y wra�enie bardzo wysoko zawieszonych, ma�ych i brakowa�o im r�nych b�yskotek, do kt�rych wszyscy przywykli�my, a po bli�szym przyjrzeniu si� stwierdzi�em, �e nie jestem w�a�ciwie w stanie odr�ni� �adnej marki, poza kilkoma niew�tpliwymi rollsami. Kiedy tak sta�em, zagapiony, pewna dama w talerzu na g�owie i porz�dnie podniszczonym futerku zwr�ci�a si� do mnie w do�� ponury spos�b per �kochasiu�. Postanowi�em st�d i�� i ruszy�em w stron� Piccadilly. Po drodze spojrza�em na ko�ci� Sw. Jakuba. Kiedy go ostatni raz widzia�em � mog�o to by� jakie� dwa tygodnie temu � ca�y by� w rusztowaniach, a na dziedzi�cu afisz zach�ca� do sk�adania datk�w na odbudow�; teraz nie by�o nawet �ladu tego wszystkiego, a ko�ci� wygl�da� tak, jakby nigdy nie zosta� zbombardowany. Przeszed�em przez ulic�, �eby przyjrze� mu si� dok�adniej, pe�en podziwu dla dzie�a rekonstrukcji.

Po chwili znalaz�em si� przed wystaw� Hatcharda, zatrzyma�em si� wi�c, �eby zobaczy�, co maj�. Niekt�re ksi��ki nosi�y nazwiska znanych mi autor�w: Priestleya, C.S. Lewisa, Bertranda Russela, T.S. Eliota i innych, ale zupe�nie nie poznawa�em tytu��w. I nagle na samym froncie spostrzeg�em ksi��k� w jaskrawor�owej obwolucie: �W zaraniu �ycia� Colina Trafforda.

Gapi�em si� na ni� d�u�szy czas, prawdopodobnie z otwartymi ustami. Kiedy� mia�em, wie pan, ambicje w tym kierunku. Gdyby nie wojna, prawdopodobnie sko�czy�bym studia humanistyczne i spr�bowa� swoich si� w pisaniu, ale sprawy potoczy�y si� inaczej i kolega, z kt�rym s�u�y�em w jednym pu�ku, skierowa� moje zainteresowania ku naukom �cis�ym, a poza tym za�atwi� mi p�niej prac� w Przedsi�biorstwie Elektrofizycznym.

Kiedy si� wreszcie otrz�sn��em ze zdumienia, zaintrygowany wst�pi�em do ksi�garni.

Na ladzie le�a�o kilka egzemplarzy ksi��ki. Wzi��em pierwszy z wierzchu i otworzy�em. Na karcie tytu�owej widnia�o moje nazwisko, a obok pod �tego� autora�, siedem innych tytu��w. Wydawcy nie zna�em, ale na odwrocie karty tytu�owej przeczyta�em: �Pierwsze wydanie: stycze� 1954�.

Odwr�ci�em ksi��k� i o ma�o jej nie upu�ci�em. Z ty�u na ok�adce by�o zdj�cie autora � niew�tpliwie moje zdj�cie � i to z w�sikiem� Pod�oga zako�ysa�a mi si� pod nogami.

Nagle za plecami us�ysza�em g�os, kt�ry wyda� mi si� znajomy:

��Jak si� masz, Narcyzie! Widz�, �e robisz sobie reklam�. Jak idzie ksi��ka?

��Martin!�� wykrzykn��em. Jeszcze nigdy w �yciu �adne spotkanie nie sprawi�o mi takiej przyjemno�ci.�� Martin! Przecie� my�my si� nie widzieli od czasu� zaraz, kiedy to by�o?

��Co najmniej trzy dni temu, stary � odpar� nieco zdziwiony.

Trzy dni! W Cambridge cz�sto widywa�em si� z Martinem Fallsem, ale po sko�czeniu studi�w spotkali�my si� wszystkiego ze dwa razy, a ostatni raz chyba dwa lata temu. Ale Martin ci�gn��:

��A mo�e by�my tak co� przek�sili, je�li masz chwilk� czasu?�� zaproponowa�.

I tu co� nie gra�o. Od lat nie s�ysza�em, �eby kto� m�wi� �przek�si�. Robi�em jednak co mog�em, �eby wygl�da�o, �e wszystko jest w porz�dku.

� �wietnie � powiedzia�em � ale b�dziesz musia� zap�aci�. �wisn�li mi portfel.

Martin cmokn��.

��Mam nadziej�, �e nie by�o tam wiele. To co, mo�e by�my poszli do klubu? Tam b�dziesz m�g� zrealizowa� czek.

Od�o�y�em ksi��k� na miejsce i wyszli�my.

��Wiesz, zabawna historia � rzek� Martin � w�a�nie spotka�em Tommy�ego, Tommy�ego Westhouse�a. Ale� ten obskakuje swojego ameryka�skiego agenta. Ze sk�ry wy�azi. Pami�tasz t� koszmarn� histori� Tommy�ego � �Kolczasta r�a�? Takie bzdury: Ben Hur spotyka si� z Kleopatr�, w czym przeszkadza im markiz de Sade. Wiesz, jego agent chyba��� Martin papla� dalej snuj�c swoj� opowie�� z �ycia �rodowiska, pe�n� nazwisk, kt�re mi nic nie m�wi�y, co trwa�o na tyle d�ugo, �e zd��yli�my doj�� do Pall Mall. Na koniec rzuci�: � Aha, nie powiedzia�e� mi, jak zosta�o przyj�te �W zaraniu �ycia�� Podobno zam�wienia przekroczy�y nak�ad� Ale widzia�em, �e w recenzji to i owo ci wytkn�li.

Prawd� m�wi�c, sam jeszcze tego nie przeczyta�em. Cz�owiek nigdy nie ma czasu.

Wybra�em metod� naj�atwiejsz� � postanowi�em nie anga�owa� si� w rozmow�. Wydawa�o mi si� to prostsze ni� pr�by zrozumienia czegokolwiek, wi�c mu powiedzia�em, �e mniej wi�cej takiego przyj�cia si� spodziewa�em.

Klubem, do kt�rego�my w ko�cu dotarli, okaza� si� �Dzikus�. Nie jestem wprawdzie cz�onkiem, ale portier zwr�ci� si� do mnie po nazwisku, jakbym tu by� codziennym go�ciem.

��No to strzelimy sobie jednego szybkiego � zaproponowa� Martin � a potem p�jdziemy do George�a w sprawie czeku.

Mia�em na ten temat jak najgorsze przeczucia, ale wszystko posz�o g�adko i w czasie obiadu robi�em dobr� min� do z�ej gry. Popad�em w podobne tarapaty jak teraz � tyle �e na odwr�t. Ale zasada dzia�a�a ta sama: je�eli co� jest nie tak, ludzie ch�tniej uznaj� ci� za wariata, ni� ci pomog� � dlatego nale�y trzyma� fason.

Obawiam si� jednak, �e nie zawsze mi si� to udawa�o. Kilka razy Martin spojrza� na mnie z niepokojem. A raz nawet zapyta�:

��Czy ty si� dobrze czujesz, stary?

Prawdziwa wsypa nast�pi�a jednak dopiero, kiedy maj�c na talerzyku kawa�ek sera si�gn�� lew� r�k� po seler. W tym momencie bowiem zobaczy�em na jego ma�ym palcu z�oty sygnet, co mn� tak wstrz�sn�o, �e straci�em czujno�� � bo, widzi pan, Martin nie ma u lewej r�ki palc�w ma�ego i serdecznego, zostawi� je gdzie� nad Renem w 1945 roku.

��O Bo�e!�� wykrzykn��em, poniewa� wstrz�sn�o to mn� silniej ni� cokolwiek dotychczas. Gwa�townie zwr�ci� ku mnie twarz.

��Co z tob�, do licha, stary? Jeste� blady jak �ciana.

��Twoja r�ka��� powiedzia�em.

Spojrza� na ni� z zaciekawieniem, a potem, z jeszcze wi�kszym, na mnie.

��Nie widz� w niej nic dziwnego � rzek�, lekko mru��c oczy.

��Ale� ale przecie� straci�e� te dwa ostatnie palce na wojnie � wykrzykn��em. Jego brwi unios�y si� do g�ry, po czym opad�y, a na twarzy pozosta� wyraz troski. Powiedzia� z czym� w rodzaju wsp�czucia:

��Co� ci si� pokr�ci�o, stary. Wojna si� sko�czy�a przed moim urodzeniem.

Poczu�em si� jako� niewyra�nie, a kiedy zn�w wszystko nabra�o sensu, stwierdzi�em, �e le�� w g��bokim fotelu, a Martin siedzi ko�o mnie i m�wi:

��Radz� ci, stary, id� jeszcze dzisiaj do lekarza. Musia�e� ucierpie� gorzej, ni� ci si� wydawa�o. Wiesz, z g�ow� nie ma �art�w. No, na mnie ju� czas. Jestem um�wiony. Ale nie odk�adaj tej wizyty. To bardzo niebezpieczne. I daj zna�, co z tob�. � I wyszed�.

Le�a�em jeszcze jaki� czas w fotelu. Ciekawe, ale od chwili odzyskania przytomno�ci na Regent Street po raz pierwszy poczu�em si� normalnie. Jak gdyby jaki� wielki wstrz�s wyrwa� mnie ze stanu otumanienia i zn�w zaskoczy�y mi w g�owie jakie� tryby. By�em zadowolony, �e si� pozby�em towarzystwa Martina i �e zn�w mog�em my�le�

Rozejrza�em si� po hallu. Jak ju� wspomnia�em, nie jestem cz�onkiem klubu i nie zna�em lokalu na tyle, �eby pami�ta� szczeg�y, ale mimo to wyda�o mi si�, �e jest troch� inaczej � �e dywan i lampy s� jakby inne ni� dawniej�

Poza mn� niewiele by�o os�b. Dw�ch m�czyzn rozmawia�o w k�cie, trzech drzema�o, dw�ch innych czyta�o gazety; nikt nie zwraca� na mnie uwagi. Podszed�em do sto�u z czasopismami i wzi��em The New Statesman z 22 stycznia 1954 roku. Artyku� redakcyjny na pierwszej strome nawo�ywa� do nacjonalizacji transportu jako pierwszego kroku na drodze do uspo�ecznienia �rodk�w produkcji, co z kolei po�o�y�oby kres bezrobociu. Co� mi to przypomina�o. Przewr�ci�em kartk�, przegl�daj�c felietony, kt�re dla odmiany z niczym mi si� nie kojarzy�y. Z przyjemno�ci� odnalaz�em Krytyka, stwierdzaj�c, �e w�r�d problem�w, kt�rymi si� aktualnie zajmowa�, by�y pewne prace eksperymentalne prowadzone w Niemczech. Jego obawy podziela�o wielu powa�nych uczonych, poniewa� w sytuacji, w kt�rej mo�liwo�� rozszczepienia j�dra atomu przesta�a budzi� w�tpliwo�ci, proponowane �rodki kontroli sta�y si� niewystarczaj�ce. Powstawa�a bowiem gro�ba reakcji �a�cuchowej, kt�ra mog�aby spowodowa� kataklizm na miar� kosmiczn�. Powo�ano specjaln� komisj�, sk�adaj�c� si� zar�wno z wybitnych przedstawicieli nauk humanistycznych, jak i �cis�ych, kt�ra mia�a wyst�pi� do Ligi Narod�w, domagaj�c si� protestu w imieniu ludzko�ci przeciwko tym lekkomy�lnym poczynaniom�.

No, no!..

Odzyskawszy nieco pewno�� siebie zacz��em si� intensywnie zastanawia�. Powoli, niejasno z pocz�tku, ale zaczyna�o mi �wita�, co mog�o si� sta�, cho� do tej pory nie mam poj�cia ani jak, ani dlaczego do tego dosz�o.

Moje wyobra�enia na ten temat by�y mgliste. Prawdopodobnie zrodzi�a je my�l, �e jaki� przypadkowy neutron mo�e w pewnych okre�lonych okoliczno�ciach zosta� wychwycony przez atom uranu, za� w nieco odmiennych warunkach najwidoczniej nie�

Ale c�, cz�owiek zosta� wychowany w duchu przeciwnym Einsteinowi i jego teorii wzgl�dno�ci, kt�ra, jak wiadomo, zaprzecza mo�liwo�ci zdeterminowania ruchu w sensie absolutnym i w konsekwencji prowadzi do koncepcji czterowymiarowej czasoprzestrzeni. Skoro wi�c nie mo�emy zdeterminowa� ruchu w czasoprzestrzeni, to wszelkie w�a�ciwo�ci ruchu musz� by� pozorne i wobec tego nie istniej� �adne daj�ce si� okre�li� skutki. Je�eli jednak przedmioty podlegaj�ce ruchowi w przestrzeni s� do siebie podobne, to znaczy zbudowane z podobnych atom�w, i pozostaj� z grubsza w tym samym stosunku do przestrzeni, to jednak skutki mog� by� zbli�one � jakkolwiek nie identyczne, oznacza�oby to bowiem, �e zdeterminowanie ruchu jest mo�liwe. Ale skutki te jako bardzo podobne, nadaj� si� do rozwa�ania w kategoriach szczeg�lnej teorii Einsteina i wobec tego mog�yby by� dalej okre�lane przez zesp� bardzo zbli�onych czynnik�w. Innymi s�owy, chocia� nieokre�lony punkt, kt�ry mo�emy nazwa� momentem w roku 1954, musi wyst�pi� w przestrzeni, to jednak istnieje on jedynie w odniesieniu do danego obserwatora i jak si� wydaje, w podobnej formie � dla os�b znajduj�cych si� w pobli�u. Poniewa� jednak nie mo�e by� dw�ch identycznych obserwator�w, ka�dy musi mie� swoj� w�asn� przesz�o��, tera�niejszo�� i przysz�o��, a wi�c to, co cz�owiek postrzega, wynika z czynnik�w okre�laj�cych jego stosunek do czasoprzestrzeni i istnieje tylko dla niego.

Zacz��em wi�c po trochu rozumie�, c o si� ze mn� sta�o: ot� w jaki� spos�b � kt�rego do tej pory nie umiem sobie wyt�umaczy� � zosta�em przeniesiony na pozycj� innego obserwatora, kt�rego punkt widzenia by� pod pewnymi wzgl�dami zbli�ony do mojego, ale jednak na tyle odmienny, �e mia� on kontakty, o kt�rych ja nie mam poj�cia. Innymi s�owy, musia� �y� w �wiecie realnym jedynie dla niego, tak jak ja �y�em w �wiecie realnym tylko dla mnie � a� do chwili, kiedy to dziwne przeniesienie pozwoli�o mi obserwowa� jego �wiat � oczywi�cie z odpowiedni� przesz�o�ci� i przysz�o�ci� � zamiast �wiata, do kt�rego przywyk�em.

Widzi pan, teraz, kiedy si� nad tym zastanawiam, sprawa wydaje si� prosta, ale oczywi�cie nie od razu na to wpad�em, jednak moje rozumowanie by�o na tyle bliskie koncepcji zwi�zku obserwator-istnienie, �e uzna�em, i� niezale�nie od tego, co spowodowa�o przeskok, m�j umys� jest mniej wi�cej w porz�dku. Ca�y k�opot polega na tym, �e znajduje si� on nie w tym miejscu i odbiera bod�ce nie przeznaczone dla mnie � jak odbiornik pod��czony do niew�a�ciwego obwodu.

No c�, to niedobrze, o ca�e niebo jednak lepiej, ni� gdyby odbiornik by� uszkodzony. To odkrycie podnios�o mnie troch� na duchu.

D�u�szy czas siedzia�em w klubie, usi�uj�c sobie to wszystko wyja�ni� i zastanawiaj�c si�, co robi�, a� wreszcie sko�czy�y mi si� �Marinery�. Wtedy poszed�em do telefonu.

Najpierw zadzwoni�em do Przedsi�biorstwa Elektrofizycznego. Ale nie uzyska�em po��czenia. Sprawdzi�em w ksi��ce telefonicznej. Numer by� zupe�nie inny, nawet centrala. Zadzwoni�em po raz drugi.

��Wewn�trzny sto trzydzie�ci trzy � powiedzia�em do dziewczyny obs�uguj�cej central� i po namy�le doda�em nazw� swojego dzia�u.

��Aha, chodzi panu o wewn�trzny pi��dziesi�t dziewi�� � sprostowa�a.

Kto� si� odezwa�, wi�c powiedzia�em:

��Poprosz� do telefonu pana Colina Trafforda.

��Chwileczk� � odpar�a dziewczyna.�� Niestety nie widz� w og�le takiego nazwiska w tym dziale.

Zn�w wykr�ci�em numer centrali. D�u�sza przerwa.

��Przepraszam bardzo � rzek�a dziewczyna � ale nie mog� znale�� takiego nazwiska w ca�ym wykazie pracownik�w.

Od�o�y�em s�uchawk�. Wida� z tego, �e nie pracowa�em w Przedsi�biorstwie Elektro-Fizycznym. Po kr�tkim namy�le wykr�ci�em sw�j numer w Hampstead.

��Gorseciarstwo Transcendentalne � oznajmi� d�wi�czny g�os. Od�o�y�em s�uchawk�.

Przysz�o mi do g�owy, �eby sprawdzi� sw�j numer w ksi��ce telefonicznej. By�, owszem: �Trafford Colin, W., Hogarth Court 54, Duchess Gardens, S.W. 7., SLOane 67021�. Wykr�ci�em ten numer. S�ysza�em sygna� po drugiej stronie. Telefon dzwoni� i dzwoni��

Wyszed�em z budki telefonicznej zastanawiaj�c si�, co robi�. Mia�em bardzo g�upie uczucie: jakby mnie nagle zrzucono w samym �rodku obcego miasta, gdzie nie mam �adnego punktu zaczepienia nawet w postaci pokoju hotelowego, a na domiar z�ego miasto wydawa�o mi si� obce jedynie w szczeg�ach natury osobistej.

Po dalszym namy�le doszed�em do wniosku, �e najlepsz� barw� ochronn� zapewni� sobie post�puj�c w ten spos�b, jak tego po Colinie Traffordzie oczekuj�. I je�eli nie ma dla mnie pracy w Przedsi�biorstwie Elektro-Fizycznym, to mam przynajmniej dom, do kt�rego mog� i��

Pi�kny blok � Hogarth Court � puszysty dywan, pod�wietlona dekoracja z kwiat�w w hallu. Poniewa� akurat nie by�o nigdzie wida� portiera, wi�c poszed�em prosto do windy.

Dom wyda� mi si� zaskakuj�co ma�y jak na pi��dziesi�t cztery mieszkania, wi�c nacisn��em od razu ostatnie, pi�te pi�tro i rzeczywi�cie wysiad�szy z windy, znalaz�em si� na wprost numeru 54. Wyj��em p�k kluczy i spr�bowa�em tego, kt�ry wyda� mi si� najbardziej prawdopodobny. Okaza�o si�, �e pasuje.

Wszed�em do niewielkiego hallu. Nic specjalnego � bia�a farba, tapety w delikatny rzucik, p�aski rudy dywan, stolik z telefonem, par� kwiat�w w wazonie, nad nimi �adne lustro w z�oconej ramie, twarde, zwyk�e krzes�o, ma�y korytarzyk, kilka par drzwi. Zatrzyma�em si� na chwil�.

��Halo!�� zawo�a�em na pr�b�. I zaraz powt�rzy�em g�o�niej: � Halo! Jest tam kto?

Nie odpowiedzia� mi �aden g�os ani �aden d�wi�k. Zamkn��em za sob� drzwi. No i co teraz? Do diab�a, przecie� by�em � jestem � Colinem Traffordem. Zdj��em p�aszcz. Nie mia�em poj�cia, gdzie go powiesi�. Rozejrzawszy si� jednak spostrzeg�em szaf� na okrycia� Wisia�o tam ju� par� p�aszczy, m�skich i damskich. Damskie kalosze� wstawi�em swoje.

Postanowi�em zbada� topografi� mieszkania i przekona� si�, jakie ono w�a�ciwie jest�

Nie b�d� wymienia� szczeg��w, ale mo�e mi pan wierzy�, �e �adne. Wi�ksze ni� sobie na pocz�tku wyobra�a�em. Przyjemnie urz�dzone � bez ekstrawagancji, ale z pewn� swobod�. No i z wyra�nymi oznakami dobrego smaku, jakkolwiek nie mojego. A zreszt� � c� to jest smak? Albo wyczucie okresu, albo subtelny wyb�r spo�r�d tego, co modne. Czu�em, �e w gr� wchodzi to ostatnie, ale poniewa� moda by�a mi obca, nie przemawia�o to do mnie.

Bardzo ciekawa okaza�a si� kuchnia. Lod�wka, brak maszyny do zmywania, pojedynczy zlewozmywak, brak suszarki do talerzy, �adnych p�yt laminowanych, staromodna kuchenka elektryczna, paczka p�atk�w mydlanych, �adnych syntetycznych detergent�w, u sufitu dziwna lampa wielko�ci oko�o trzech st�p kwadratowych, �adnego miksera�

Salon okaza� si� przestronny, krzes�a wygodne. �adnych op�ywowych kszta�t�w. Du�y odbiornik radiowy, do�� ozdobny i bez UKF. O�wietlenie zn�w sufitowe, a pr�cz tego jakby szklane skrzynki na stojakach. Brak telewizora�

Obszed�em ca�e mieszkanie. Sypialnia bardzo kobieca w stylu, ale bezpretensjonalna. Ma��e�skie �o�e. �azienka wyk�adana bia�ymi kaflami. Go�cinna sypialnia, niewielkie podw�jne ��ko. I tak dalej. Ale najbardziej zainteresowa� mnie pok�j na samym ko�cu korytarza. Co� w rodzaju gabinetu. Jedna �ciana ca�a zastawiona rega�ami; niekt�re ksi��ki � te starsze � znane mi, inne nie. Fotel, krzes�o. Naprzeciwko okna du�e, pokryte sk�r� biurko, sk�d roztacza� si� widok na nagie drzewa parku; ponad nimi dachy i spory skrawek nieba. Na biurku zamkni�ta maszyna do pisania, lampa na ruchomym ramieniu, kilka skoroszyt�w, z kt�rych wystawa�y w nie�adzie kartki, szkatu�ka z papierosami, metalowa popielniczka, czysta i pusta, i fotografia w sk�rzanej ramce.

Przyjrza�em si� zdj�ciu uwa�nie. By�o urocze. Dziewczyna, kt�r� przedstawia�o, mog�a mie� dwadzie�cia cztery � dwadzie�cia pi�� lat. Inteligentna, pe�na rado�ci �ycia, kto�, kogo chcia�oby si� zna�, ale kogo nie zna�em�

Na lewo od biurka sta�a szafa biblioteczna, ze szklan� nadstawk�, na kt�rej zauwa�y�em osiem ksi��ek. Wszystkie ksi��ki mia�y kolorowe obwoluty i robi�y wra�enie nowych. Na ko�cu po prawej stronie dostrzeg�em t� sam� ksi��k�, kt�r� widzia�em rano u Hatcharda � �W zaraniu �ycia�. Autorem wszystkich pozosta�ych by� r�wnie� Colin Trafford. Usiad�em na obrotowym krze�le przy biurku i zaduma�em si� nad nimi, a nast�pnie z dziwnym uczuciem, jak gdyby rozdwojenia, wyci�gn��em �W zaraniu �ycia� i otworzy�em.

Up�yn�o mo�e z p� godziny albo troch� wi�cej, kiedy us�ysza�em zgrzyt klucza w zamku. Uzna�em, �e lepiej b�dzie si� ujawni�, ni� zosta� zaskoczonym. Otworzy�em drzwi. Na ko�cu przedpokoju zobaczy�em kobiet� w szarym zamszowym p�aszczu trzy czwarte, spod kt�rego wystawa�a tweedowa sp�dnica. Rzuci�a na stolik paczki i na skrzypni�cie drzwi odwr�ci�a si�. By�a to niew�tpliwie osoba z fotografii, ale w zupe�nie innym nastroju. Kiedy si� do niej zbli�a�em, patrzy�a na mnie ze zdziwieniem, zaprawionym innymi uczuciami, kt�rych nie by�em w stanie odgadn��. Jedno nie ulega�o dla mnie w�tpliwo�ci: nie by� to pe�en uwielbienia wyraz witaj�cej m�a �ony.

��O � powiedzia�a � jeste�� Co si� sta�o?

��A co si� mia�o sta�? � spyta�em usi�uj�c co� z niej wyci�gn��.

��My�la�am, �e masz dzi� jedno z tych swoich szalenie wa�nych spotka� z Dickie w BBC � powiedzia�a troch� cierpko, jak mi si� wyda�o.

��Ach tak, rzeczywi�cie, widocznie musia� je odwo�a� � odpar�em niezr�cznie.

Zastyg�a w bezruchu przygl�daj�c mi si� badawczo, i troch� jakby dziwnie. Sta�em i gapi�em si� na ni�, zastanawiaj�c si�, co robi�, w�ciek�y na siebie, �e zamiast traci� czas na przegl�danie �Zarania �ycia� nie obmy�li�em jakiego� planu tego nieuniknionego przecie� spotkania. By�em na tyle g�upi, �e si� nawet nie zainteresowa�em, jak ona ma na imi�. Nie ulega�o w�tpliwo�ci, �e musia�em pope�ni� jaki� b��d, jak tylko otworzy�em usta. A poza tym by�o w niej co� takiego, �e do reszty straci�em g�ow� Nie pami�tam od lat, �eby mnie tak wzi�o� W ka�dym razie nie tak silnie� Ostatecznie kiedy cz�owiek ma trzydzie�ci trzy lata, rzadko mu si� takie rzeczy zdarzaj�, w ka�dym razie w takiej formie� �eby nagle serce wezbra�o i wszystko sta�o si� jasne i pi�kne jak za dotkni�ciem r�d�ki czarodziejskiej�

Stali�my wi�c naprzeciwko siebie w dalszym ci�gu � ona z lekko zmarszczonym czo�em, ja wzruszony i zmieszany, niezdolny powiedzie� s�owa.

Spu�ci�a wreszcie oczy i zacz�a rozpina� p�aszcz. Ona te� robi�a wra�enie zmieszanej.

��Je�li��� zacz�a, ale w tym momencie zadzwoni� telefon. Z wyra�n� ulg� podnios�a s�uchawk�. W panuj�cej w hallu ciszy s�ysza�em, jak kobiecy g�os prosi o Colina.

��Tak � powiedzia�a � jest.�� I wr�czy�a mi s�uchawk� z bardzo dziwn� min�.

��Halo, s�ucham.

��To ciekawe � odpar� g�os.�� Czy mog�abym si� dowiedzie�, co si� z tob� dzieje?

��Ja� to znaczy niezupe�nie � zacz��em, ale mi przerwa�a.

��M�j drogi, straci�am godzin� czasu czekaj�c na ciebie. My�la�am, �e jak nie mo�esz przyj��, to przynajmniej b�dziesz mia� tyle przyzwoito�ci, �eby zadzwoni� i mnie uprzedzi�. A tymczasem ty sobie po prostu siedzisz w domu. Nie powiem, �eby to by�o w porz�dku, Colin.

��Ja� ale w�a�ciwie kto m�wi?�� Na nic wi�cej nie mog�em si� zdoby�. By�em bole�nie �wiadom tego, �e m�oda kobieta ko�o mnie zastyg�a w trakcie zdejmowania p�aszcza.

��Na mi�o�� bosk� � powiedzia� rozdra�niony g�os.�� Co za g�upie �arty. A kto niby mo�e m�wi�?

��W�a�nie pytam � odpowiedzia�em.

��Nie b�d� b�azen, Colin. Je�eli to ma by� ze wzgl�du na Otyli� � a za�o�� si�, �e ona tam z tob� jest � to kompletny idiotyzm. Przecie� sama odebra�a telefon, wi�c musi wiedzie�, �e to ja.

��To wobec tego spytam j�, kto ty jeste� � zaproponowa�em.

��Widz�, m�j drogi, �e musisz by� kompletnie zalany. Lepiej si� prze�pij � warkn�a i zaleg�a cisza.

Od�o�y�em s�uchawk�. Moja towarzyszka patrzy�a na mnie z niek�amanym os�upieniem. By�o cicho, wi�c musia�a s�ysze� tamten g�os niemal tak dobrze jak ja. Odwr�ci�a si� do mnie ty�em i zaj�a si� zdejmowaniem p�aszcza, kt�ry powiesi�a w szafie na wieszaku. Gdy ju� to zrobi�a, bardzo starannie, odwr�ci�a si� z powrotem w moj� stron�.

��Nic nie rozumiem � powiedzia�a.�� Czy ty przypadkiem nie jeste� pijany? Co to wszystko ma znaczy�? Czym ci si� narazi�a kochana Dickie?

��Dickie?�� powt�rzy�em. Niewielka zmarszczka mi�dzy jej brwiami pog��bi�a si�.

��Colin, je�eli sobie wyobra�asz, �e ja jeszcze do tej pory nie poznaj� przez telefon g�osu Dickie�

��Och � westchn��em. By�a to wyj�tkowo g�upia gafa. Trudno sobie wyobrazi�, �eby kto� m�g� pomyli� p�e� swoich przyjaci�. Je�eli nie chc� si� wyda� sko�czonym idiot�, musz� natychmiast wyja�ni� sytuacj�.

��Mo�e by�my przeszli do saloniku � zaproponowa�em.�� Chcia�bym z tob� porozmawia�.

Usiad�em naprzeciwko niej zastanawiaj�c si�, od czego zacz��. By�oby to trudne, nawet gdybym dok�adnie zdawa� sobie spraw� z tego, co si� ze mn� sta�o. Ale jak tu wyt�umaczy�, �e chocia� cia�o nale�y do Colina Trafforda i ja sam jestem Colinem Traffordem, to przecie� nie tym Colinem � nie cz�owiekiem, kt�ry napisa� te wszystkie ksi��ki i si� z ni� o�eni�, tylko jakim� innym r�wnoleg�ym Colinem Traffordem zab��kanym w r�wnoleg�ym �wiecie. Trzeba by�o znale�� jaki� spos�b, tak �eby nie musia�a wzywa� zaraz psychiatry, a to wcale nie by�o �atwe.

��No wi�c?�� zagadn�a.

��To trudno wyt�umaczy� � gra�em na zw�ok�, ani troch� nie udaj�c.

��O, nie w�tpi� � odpowiedzia�a bez zach�ty w g�osie i doda�a: � A mo�e by�oby ci �atwiej, gdyby� tak na mnie nie patrzy�. Mnie zreszt� te�.

��Przydarzy�o mi si� co� bardzo dziwnego.

��M�j Bo�e, zn�w? Czy mam ci wsp�czu�, czy mo�e jeszcze co innego?

Poczu�em si� speszony i zbity z tropu.

��Czy chcesz powiedzie�, �e ju� mu si� takie rzeczy zdarza�y?�� spyta�em.

Spojrza�a na mnie twardo.

��O kogo ci chodzi? My�la�am, �e m�wisz o sobie. A ja chcia�am tylko powiedzie�, �e teraz jest to Dickie, a poprzednim razem by�a Frances, a jeszcze przed ni� Lucy� A przed chwil� da�e� Dickie tak� odpraw� Czy powinnam by� zdziwiona?

Do�� szybko poznawa�em moje alter, ego, ale niestety odbiegli�my od tematu. Podj��em wi�c kolejn� pr�b�:

��Ale� nie, ty nie rozumiesz. To jest co� zupe�nie innego.

��Oczywi�cie �e nie rozumiem. �ony nigdy nie rozumiej�. I za ka�dym razem jest to co� innego. No c�, je�eli to wszystko, co mia�e� mi wa�nego do powiedzenia��� zacz�a wstawa�.

��Ale� nie, prosz� ci� � powiedzia�em gor�co.

Opanowa�a si�, zn�w przygl�daj�c mi si� bardzo uwa�nie. Zmarszczka na czole powr�ci�a.

��Nie � powt�rzy�a.�� Ja rzeczywi�cie nie rozumiem. Przynajmniej mam nadziej�, �e� �e nie��� nie przestawa�a mi si� przygl�da� ze wzrastaj�c� jak gdyby niepewno�ci�.

Kiedy domagasz si� od kogo� drugiego zrozumienia, bezosobowa forma zwracania si� nie jest najzr�czniejsza, ale je�li nie wiesz nawet, czy powiniene� m�wi� �moja droga�, �kochanie�, czy przyj�� wariant jeszcze bardziej intymny, poprzedzaj�c go imieniem, przezwiskiem czy zdrobnieniem, masz przed sob� naprawd� nie lada orzech do zgryzienia. I do tego to koszmarne nieporozumienie.

��Otylio, kochanie � spr�bowa�em, ale musia�em nie trafi� na w�a�ciw� form�, poniewa� jej oczy o ma�o nie wysz�y z orbit. Ale postanowi�em nie da� sobie przerwa�: � To naprawd� nie jest to, o czym my�lisz, nic podobnego. Widzisz, ja w pewnym stopniu nie jestem t� sam� osob��

Zn�w odzyska�a panowanie nad sob�.

��Mo�e ci� to zdziwi, ale ju� od jakiego� czasu zdaj� sobie z tego spraw� � powiedzia�a.�� A poza tym chcia�am ci przypomnie�, �e co� podobnego m�wi�e� mi ju� nieraz. Ale w porz�dku, przyjmijmy, �e jest tak, jak m�wisz: nie jeste� t� sam� osob�, za kt�r� wychodzi�am za m��, i wobec tego chcesz si� ze mn� rozej�� � czy mo�e boisz si�, �e tym razem m�� Dickie wytoczy ci spraw�? Bo�e, jak ja ju� mam tego wszystkiego dosy�

��Nie, nie � zaprotestowa�em rozpaczliwie.�� To nie ma z tym nic wsp�lnego. Prosz� ci� bardzo, b�d� cierpliwa. To jest sprawa potwornie trudna do wyja�nienia��� przerwa�em wpatruj�c si� w ni�, co wcale nie u�atwia�o sprawy. Rzeczywi�cie nie pomaga�o to bynajmniej w pr�bach znalezienia racjonalnego rozwi�zania problemu. Siedzia�a nie spuszczaj�c ze mnie wzroku, w dalszym ci�gu ze zmarszczk� na czole, ale bardziej ju� teraz zdezorientowana ni� zirytowana.

��Z pewno�ci� co� ci si� musia�o przydarzy� � powiedzia�a.

��W�a�nie o tym chc� ci powiedzie� � odpar�em, ale w�tpi�, czy mnie w og�le us�ysza�a. W miar� jak na mnie patrzy�a, jej oczy coraz bardziej si� rozszerza�y. Nagle uciek�y w bok.

��Nie!�� wykrzykn�a.�� Och nie!�� robi�a wra�enie, jakby si� mia�a zaraz rozp�aka�; splot�a mocno przed sob� r�ce i wyszepta�a cicho: � Och nie!.. O Bo�e, prosz� ci�, nie� ju� nie. Czy nie do�� jeszcze wycierpia�am? Nie� nie!

Zerwa�a si� nagle i zanim zd��y�em si� podnie�� z krzes�a, ju� jej nie by�o.

Colin Trafford przerwa�, �eby zapali� nast�pnego papierosa, ale nie zaraz podj��.

��Oczywi�cie � rzek� w ko�cu � musia� si� pan zorientowa�, �e tamta pani Trafford nazywa�a si� z domu Otylia Harshom. Urodzi�a si� w 1928 roku, a w 1949 wysz�a za m�� za tamtego Colina Trafforda. Jej ojciec zgin�� w wypadku samolotowym w 1938 roku � nie pami�tam, �eby kiedykolwiek wspomnia�a jego imi�. A szkoda, szkoda wielu rzeczy: gdybym wiedzia�, �e dojdzie do odwr�cenia sytuacji, zaobserwowa�bym niejedno. Ale nie wiedzia�em� Sta�o si� co� bardzo dziwnego, i nie mam �adnych podstaw oczekiwa�, �e stanie si� zn�w � w drug� stron�

Zrobi�em, co mog�em, ze zwyk�ej ciekawo�ci, �eby ustali�, kiedy nast�pi�o to rozdwojenie. W pewnym momencie, prawdopodobnie przypadkowo, zaszed� � czy te� mo�e w�a�nie nie zaszed� � jaki� zasadniczy proces, kt�rego poznanie u�atwi�oby uchwycenie momentu, atomu czasu rozszczepionego przez jaki� przypadkowy neutron, co da�o pocz�tek dw�m nowym cz�steczkom, dw�m r�wnoleg�ym przysz�o�ciom. Od chwili kiedy si� to sta�o, pod wp�ywem narastaj�cych powoli skutk�w, warunki na jednej z tych p�aszczyzn stopniowo coraz bardziej si� zmienia�y.

Mo�e tak si� dzieje zawsze. Mo�e przypadek nieustannie produkuje dwa r�ne warianty rzeczywisto�ci, tak �e istniej�c w jednym okre�lonym wymiarze nie jeste�my w stanie dostrzec niesko�czonej liczby p�aszczyzn, cz�sto tak bliskich naszej w�asnej i tak �wie�o powsta�ych, �e r�ni� si� jedynie drobnymi szczeg�ami. P�aszczyzny, na kt�rych jaki� niepomy�lny zbieg okoliczno�ci sprawi�, �e Aleksander Wielki zosta� pokonany przez Pers�w, a Scypion przez Hannibala i �e Cezar nie przekroczy� Rubikonu; niezliczona ilo�� p�aszczyzn powsta�ych w wyniku bezustannych przypadkowych podzia��w. Kto by powiedzia�? Ale teraz, kiedy wiemy, �e wszech�wiatem rz�dzi przypadek � dlaczego niby nie?

Niestety nie by�em w stanie uchwyci� tego momentu. Wydaje mi si�, �e mog�o to by� albo pod koniec 1926, albo na pocz�tku 1927 roku. Dalej nie mog�em si� posun�� bez niemo�liwych do zdobycia danych, niezb�dnych do por�wnania obu p�aszczyzn. Co�, co si� wtedy w�a�nie wydarzy�o lub nie wydarzy�o, uniemo�liwi�o mi�dzy innymi doj�cie Hitlera do w�adzy i wybuch drugiej wojny �wiatowej, a w konsekwencji op�ni�o rozszczepienie j�dra na tej p�aszczy�nie naszej dychotomii � je�li u�y�em w�a�ciwego s�owa.

W ka�dym razie dla mnie by� to, jak ju� wspomnia�em, przedmiot zupe�nie ubocznego zainteresowania. Ca�� uwag� skupi�em bowiem na sprawach dotycz�cych mnie w spos�b bardziej bezpo�redni. A najwa�niejsz� spo�r�d nich by�a Otylia�

Jak pan wie, mia�em �on�, kt�r� kocha�em. Nasze ma��e�stwo by�o, jak to m�wi�, udane i nigdy, a� do chwili kiedy si� ta ca�a historia wydarzy�a, nie przysz�o mi do g�owy w to w�tpi�. Nie chcia�bym by� nielojalny w stosunku do Delii, zreszt� nie s�dz�, �eby by�a nieszcz�liwa, ale jestem wdzi�czny losowi za jedno: �e nie sta�o si� to wszystko za jej �ycia. Nie dowiedzia�a si� nigdy � bo i ja wtedy jeszcze nie wiedzia�em � �e o�eni�em si� z niew�a�ciw� kobiet�, i mam nadziej�, �e nigdy nie pomy�la�a�

No c�, a Otylia wysz�a za m�� za niew�a�ciwego m�czyzn� co sami stwierdzili�my. Czy te� mo�e nale�a�oby powiedzie�, �e nie po�lubi�a tego m�czyzny, kt�rego s�dzi�a, �e po�lubi�a. Zakocha�a si� w nim i niew�tpliwie on j� te� kocha� � z pocz�tku. Ale nie min�� rok, jak zacz�a si� miota� mi�dzy t� cz�ci� jego istoty, kt�r� kocha�a, a t�, kt�rej nienawidzi�a�

Jej Colin Trafford wygl�da� jak ja � w ka�dym szczeg�le, a� do lewego kciuka, kt�ry wkr�ci� mi si� kiedy� w wentylatorek elektryczny i od tej pory by� troch� zniekszta�cony. I rzeczywi�cie a� do tego jakiego� momentu w 1926 czy 27 roku on by� mn�. O ile wiem, mieli�my podobny spos�b bycia i wyra�ania si�, z nieznacznymi r�nicami w intonacji i s�ownictwie, jak si� zorientowa�em na podstawie ta�my magnetofonowej; r�nili�my si� w takich szczeg�ach, jak w�sy, uczesanie czy blizna z lewej strony czo�a, kt�ra by�a tylko jego w�a�ciwo�ci�. A jednak w jakim� sensie ja by�em nim, a on by� mn�. Mieli�my tych samych rodzic�w, te same geny i � o ile si� nie myli�em co do czasu dychotomii � t� sam� przesz�o�� mniej wi�cej do pi�tego roku �ycia.

Ale p�niej warunki, na naszych r�nych p�aszczyznach, musia�y si� dla ka�dego z nas u�o�y� inaczej. Otoczenie czy prze�ycia rozwin�y w nim cechy, kt�re we mnie pozostaj� pewnie utajone i � przypuszczam � vice versa.

S�dz�, �e jest to rozs�dne wyja�nienie, a pan, doktorze? Cz�owiek rozpoczyna �ycie jako pewne tworzywo o indywidualnych sk�onno�ciach i cechach, cho� wsp�lnej dla wszystkich og�lnej tendencji, ale ostateczny kszta�t, jaki wy�oni si� z tego tworzywa, zale�y niemal wy��cznie od kontakt�w i wp�yw�w zewn�trznych. Jak one wygl�da�y w przypadku tego drugiego Colina, nie mam poj�cia, skutki by�y jednak dla mnie bolesne: przypomina�o to ci�g�e przegl�danie si� w rozmieszczonych w zupe�nie nieoczekiwanych miejscach krzywych zwierciad�ach.

Z r�nych uwag i reakcji Otylii niejednego si� o nim dowiedzia�em. A poza tym w ci�gu nast�pnych dw�ch dni uwa�nie studiowa�em jego ksi��ki. Pierwszej nie mia�em w�a�ciwie nic do zarzucenia, ale w miar� jak autor nabiera� pewno�ci siebie, coraz mniej mi si� podoba�y: coraz wyra�niejszy rys brutalno�ci �wiadczy� o komercjalnym podej�ciu do sprawy. Ale nie tylko to � ostatecznie ka�demu wolno traktowa� w�asn� tw�rczo�� jak chce � tak czy owak na ka�dej nast�pnej ksi��ce coraz mniejsz� mia�em ochot� widzie� swoje nazwisko.

Odkry�em tak�e utw�r b�d�cy w�a�nie �na warsztacie�. Pos�uguj�c si� jego notatkami m�g�bym prawdopodobnie zupe�nie nie�le t� rzecz podrobi�, wiedzia�em jednak, �e sobie na to nie pozwol�. Gdybym mia� kontynuowa� jego karier� literack�, to pisa�bym po swojemu. W ka�dym razie nie mia�em powodu si� martwi� o to, z czego b�d� �y�: dzi�ki wojnie i innym okoliczno�ciom fizyka w mojej rzeczywisto�ci wyprzedza�a ich fizyk� o ca�e pokolenie. Nawet gdyby doszli do etapu radaru, to i tak by�aby to tajemnica wojskowa. Moja wiedza zapewnia�a mi pozycj� geniusza i m�g�bym zrobi� maj�tek, gdybym chcia� j� wykorzysta�

Colin u�miechn�� si� i pokiwa� g�ow�.

��Widzi pan, jak ju� prze�y�em pierwszy szok i zacz��em rozumie�, co si� sta�o, nie by�o powodu do paniki, a skoro spotka�em Otyli� � do �alu. Jedyny problem polega� teraz na przystosowaniu si�. Stwierdzi�em, �e bardzo mi w tym pomaga wracanie pami�ci� do czas�w przedwojennych. Ale szczeg�y nastr�cza�y powa�ne trudno�ci: przyjaciele, kt�rych nie poznawa�em czy z kt�rymi straci�em kontakt � wszyscy oni mieli nie znan� mi przesz�o��. Jedni byli z �onami czy m�ami, kt�rych zna�em (cho� nie zawsze z tymi samymi); inni z zupe�nie nieoczekiwanymi partnerami. Zdarza�y si� i zabawne momenty � na przyk�ad spotkanie z grubym weso�kiem w barze hotelu �Hyde Park�. On mnie nie zna�, ale ja go sobie �wietnie przypomina�em. Kiedy go widzia�em po raz ostatni, le�a� w rowie przy drodze z kul� w g�owie. Widzia�em na przyk�ad swoj� �on� Deli�, jak rozbawiona wychodzi�a z restauracji pod r�k� z wysokim m�czyzn� wygl�daj�cym na prawnika; by�o co� niesamowitego w tym, jak na mnie spojrza�a: jak na kompletnie obcego faceta. Poczu�em si� tak, jakby�my oboje byli duchami. Swoj� drog� by�em zadowolony, �e szcz�liwie prze�y�a 1951 rok w tej rzeczywisto�ci. Najbardziej niezr�cznie czu�em si� natykaj�c si� na ludzi, kt�rych powinienem zna� � kr�g przyjaci� tego drugiego Colina by� najwyra�niej do�� rozleg�y i, powiedzia�bym, szczeg�lnego rodzaju. Aby jako� wybrn�� z tego k�opotu, postanowi�em t�umaczy� si� za�amaniem nerwowym wynik�ym z przepracowania.

Jedno nie przysz�o mi do g�owy: �e to przesuni�cie, kt�re uwa�a�em za nieodwracalne, mog�o si� powt�rzy� � tym razem w drug� stron�

Jestem wdzi�czny losowi, �e do tego nie dosz�o. Rzuci�oby to cie� na trzy najpi�kniejsze tygodnie w moim �yciu. A chcia�em, �eby by�o tak, jak g�osi� napis na kopercie zegarka: �C. na zawsze O.�

Pr�bowa�em jej wyja�ni�, co si� wed�ug mnie musia�o sta�, ale zupe�nie to do niej nie dociera�o, wi�c da�em spok�j. My�l�, �e sama to sobie jako� wyt�umaczy�a: mniej wi�cej w rok po �lubie zacz��em zdradza� objawy przem�czenia, a teraz poczu�em si� lepiej i sta�em si� zn�w cz�owiekiem, za jakiego mnie bra�a� Pewnie co� w tym rodzaju� Dla niej �adne teorie na ten temat nie by�y wa�ne, dla niej wa�ne by�y skutki�

I s�usznie, dla mnie te�. C� bowiem liczy�o si� poza tym? Je�li chodzi o mnie � nic. By�em zakochany. Co mnie obchodzi�o, w jaki spos�b znalaz�em t� jedyn� nieznan� kobiet�, kt�rej szuka�em ca�e �ycie? By�em szcz�liwy jak nigdy. Cokolwiek si� na ten temat powie, s� to wy�wiechtane bana�y, a jednak okre�lenie �w si�dmym niebie� nabra�o dla mnie nagle tre�ci. By�em tak pewny siebie jak cz�owiek lekko wstawiony. Nie istnia�y dla mnie rzeczy trudne. Maj�c j� u boku, got�w by�em wszystkiemu stawi� czo�o. My�l�, �e ona czu�a podobnie. Jestem pewien. Wykre�li�a z pami�ci z�e lata. Jej ufno�� wzrasta�a z ka�dym dniem. Gdybym tylko wiedzia� � ale sk�d mog�em wiedzie�? Co mog�em zrobi�?

Zn�w przerwa�, wpatrzony w ogie�. Milcza� tym razem tak d�ugo, �e doktor poruszy� si� na krze�le, �eby go przywo�a� do rzeczywisto�ci.

��I co si� sta�o?�� zapyta�.

Ale spojrzenie Colina Trafforda w dalszym ci�gu by�o nieprzytomne.

��Co si� sta�o?�� powt�rzy�. � Gdybym to wiedzia�, mo�e m�g�bym� ale nie wiem, a zreszt� co mo�na wiedzie� wszystkim rz�dzi przypadek� Jednego wieczoru zasn��em z Otyli� u boku, a nazajutrz rano obudzi�em si� w ��ku szpitalnym, zn�w tutaj�

W d�ugiej przerwie, jaka znowu nast�pi�a, doktor Harshom powoli nabi� fajk�, zapali� j� starannie, sprawdzi�, czy dobrze si� pali, zaci�gn�� si� g��boko i usadowiwszy si� wygodnie w fotelu z zamierzon� rzeczowo�ci� powiedzia�:

��Szkoda, �e pan mi nie wierzy. Gdyby pan wierzy�, nigdy by pan nie wszczyna� tych poszukiwa�. Gdyby pan zdo�a� uwierzy�, przerwa�by je pan ju� dawno. Ale nie, pan wierzy, �e istnieje jaki� system, jaka� rzeczywisto�� czy raczej dwie rzeczywisto�ci, z pocz�tku bardzo do siebie zbli�one, ale stopniowo coraz bardziej si� mi�dzy sob� r�ni�ce, i �e pan, pa�ska psychika, czy jak pan to nazwie, powsta�a w drodze przypadkowego odchylenia.

Nie wdawajmy si� jednak teraz w filozoficzne czy metafizyczne rozwa�ania nad tym, co pan nazywa dychotomi� � wszystko to ma drugorz�dne znaczenie. Powiedzmy, �e doceniam wag� tego pa�skiego do�wiadczenia, ale wstrzymam si� z jego ocen�. Doceniam z powodu kilku czynnik�w, w�r�d kt�rych wcale nie na j po�ledniejsz� rol� odgrywa, jak ju� wspomnia�em, znikome wprost prawdopodobie�stwo przypadkowego po��czenia imienia Otylia z nazwiskiem Harshom. Oczywi�cie m�g� pan spotka� si� gdzie� z tym nazwiskiem i mog�o ono zapa�� w pa�sk� pod�wiadomo��, ale to te� uwa�am za tak ma�o prawdopodobne, �e wykluczam tak� ewentualno��.

Zacznijmy wi�c od tego, �e moim zdaniem porobi� pan ca�y szereg zupe�nie bezpodstawnych za�o�e�. Przyj�� pan na przyk�ad, �e skoro jaka� tam Otylia Harshom istnieje na tamtej p�aszczy�nie, musi r�wnie� istnie� i na tej. Nie uwa�am, �eby znalaz�o to uzasadnienie w pa�skich dotychczasowych wywodach. Przyznaj�, �e mog�a istnie� tutaj, poniewa� w tej ga��zi rodziny, z kt�rej ja pochodz�, to imi� �wyst�puje, ale prawdopodobie�stwo, �e nigdy nie istnia�a, jest znacznie wi�ksze. Czy� pan sam nie m�wi�, �e spotyka� pan przyjaci�, kt�rzy w r�nych okoliczno�ciach byli �onaci z r�nymi kobietami? A zatem czy nie jest wysoce prawdopodobne, �e okoliczno�ci, kt�re stworzy�y Otyli� Harshom tam, w og�le nie zaistnia�y tutaj? I tak w�a�nie musia�o by�.

Niech mi pan wierzy, naprawd� panu wsp�czuj�. Rozumiem, co pan musi prze�ywa�, ale czy� pa�ska sytuacja nie przypomina beznadziejnej pogoni za idea�em, kt�rego nigdy nie by�o? Sp�jrzmy prawdzie w oczy: je�eli ona istnieje albo kiedykolwiek istnia�a, powinienem o niej s�ysze�, by�by jaki� �lad w archiwum miejskim, a wreszcie pa�skie poszukiwania da�yby jakikolwiek pozytywny wynik. Dla pa�skiego dobra namawiam pana, drogi ch�opcze, �eby da� si� pan przekona�. Nie ma pan po prostu szans, wszystko przemawia przeciwko panu.

��Poza moim g��bokim przekonaniem � przerwa� mu Colin.�� Wiem, �e jest ono sprzeczne ze zdrowym rozs�dkiem, ale je mam.

��Musi si� pan stara� je w sobie zwalczy�. Czy pan nie widzi, �e to wszystko opiera si� na samych domniemaniach i �e do tej pory ona musia�aby ju� dawno wyj�� za m��?

��Ale za niew�a�ciwego cz�owieka � odparowa� Colin.

��Nawet i to nie jest logicznym wnioskiem. Jak pan sam m�wi, pa�ski duplikat r�ni si� od pana. Tak samo jej duplikat by�by wychowany w zupe�nie innych warunkach, a zatem niewykluczone, �e podobie�stwo by�oby czysto zewn�trzne. Widzi pan chyba, �e wszystko to nie wytrzymuje krytyki.�� Patrzy� przez chwil� na Colina kiwaj�c g�ow�. � Gdzie� w pod�wiadomo�ci �ywi pan przekonanie, �e nieprawdopodobne przyczyny mog� spowodowa� prawdopodobne skutki. Niech pan si� wreszcie z tego otrz��nie.

Colin u�miechn�� si�.

��To, co pan m�wi, jest bardzo w duchu fizyki Newtona, doktorze. Nie, czynnik przypadkowy jest zawsze przypadkowy. A wi�c przypadek istnieje.

��M�ody cz�owieku, jest pan niepoprawny � rzek� doktor.�� �yczenie sukcesu w sytuacji tak beznadziejnej by�oby bezprzedmiotowe, ale za sam� wytrwa�o�� nale�y si� panu nagroda. Radzi�bym panu jednak zaanga�owa� swoj� energi� w zdobywanie tego, co jest osi�galne.

Doktorowi zgas�a fajka, wi�c zapali� j� ponownie.

��To by�o � podj�� po chwili � zalecenie lekarza. A teraz, je�li nie jest dla pana zbyt p�no, ch�tnie pos�ucha�bym czego� wi�cej na ten temat. Nie chcia�bym stwarza� nawet pozor�w, �e zg��bi�em natur� pa�skiego prze�ycia, ale spekulacje wyros�e na gruncie koncepcji owej domniemanej drugiej p�aszczyzny s� interesuj�ce. Ciekawo�� tego, jak sobie poczyna na niej alter ego nasze czy naszych bli�nich, jest zupe�nie naturalna. We�my na przyk�ad naszego obecnego premiera � czy ten drugi te� jest premierem? A taki sir Winston � czy mo�e tam nie jest on sir Winstonem?�� jak m�g� na mi�o�� bosk� rozwin�� swoje talenty bez drugiej wojny �wiatowej? I co z biedn� Labour Party?� Jedno pytanie poci�ga za sob� nast�pne.

Nazajutrz rano po p�nym �niadaniu doktor Harshom podaj�c swojemu go�ciowi w hallu p�aszcz, zatrzyma� go jeszcze na �s��wko�.

��Przez reszt� nocy rozmy�la�em nad t� spraw� � wyzna� szczerze.�� Niezale�nie od tego, jakie jest w�a�ciwe wyja�nienie tej zagadki, musi pan to wszystko zapisa�, ka�dy szczeg�, kt�ry pan sobie zdo�a przypomnie�. Prosz� to zrobi� anonimowo, je�li pan woli, ale niech pan tego bro� Bo�e nie zaniedba. Mo�e to opracowanie nie b�dzie unikalne, mo�e kiedy� oka�e si� cennym potwierdzeniem czyich� do�wiadcze� albo pos�u�y podtrzymaniu czyjej� teorii. Niech wi�c pan to wszystko zapisze, ale potem zaraz przestanie si� tym interesowa� i wi�cej nie zawraca sobie tym g�owy� Niech pan zrobi wszystko, �eby zapomnie� o za�o�eniach, kt�re pan porobi� � naprawd� nie maj� one �adnego uzasadnienia. Ona nie istnieje. Jedyne Otylie Harshom, jakie kiedykolwiek istnia�y na �wiecie, dawno ju� nie �yj�. Niech jej wizerunek uleci z pana pami�ci. I dzi�kuj� panu bardzo za zaufanie. Jestem ciekawy, ale dyskretny. Je�li m�g�bym panu w jakikolwiek spos�b pom�c�

Doktor patrzy� za odje�d�aj�cym samochodem. Colin pomacha� mu jeszcze r�k�, zanim znikn�� za zakr�tem. Doktor Harshom pokiwa� g�ow�. Zdawa� sobie dok�adnie spraw�, �e by�o to pr�ne gadanie, ale uwa�a� za sw�j obowi�zek jeszcze raz przem�wi� mu do rozs�dku. Po chwili odwr�ci� si� na pi�cie i ze zmarszczonym czo�em wszed� do domu. Czy ta obsesja by�a wynikiem jakiego� urojenia, czy czego� wi�cej, nie mia�o w�a�ciwie znaczenia � je�li tak dalej p�jdzie, m�ody cz�owiek doprowadzi si� do kompletnego rozstroju nerwowego.

W ci�gu nast�pnych kilku tygodni doktor Harshom nie dowiedzia� si� niczego wi�cej poza tym, �e Colin Trafford nie zastosowa� si� do jego rad, dosz�y go bowiem s�uchy, �e zasi�ga� informacji na temat Otylii Harshom zar�wno u Petera Harshoma zamieszka�ego w Kornwalii, jak i u Harolda z Durham.

Potem przez par� miesi�cy by�a cisza. A� przysz�a widok�wka z Kanady. Na jednej stronie by�o zdj�cie Parlamentu w Ottawie, a na odwrocie kr�tki tekst:

�Znalaz�em j�. Oczekuj� gratulacji. C.T.�

Doktor Harshom przestudiowa� kartk�, a na koniec u�miechn�� si� lekko. By� zadowolony. Spodoba� mu si� Colin Trafford; szkoda, �eby ch�opak si� zmarnowa� przez jak�� beznadziejn� mrzonk�. Oczywi�cie ani przez chwil� nie wierzy� w znalezienie Otylii Harshom, ale je�li kt�ra� rozs�dna dziewczyna zdo�a�a go przekona�, �e stanowi jakie� tam wcielenie, jak by mo�na powiedzie�, jego ukochanej, to daj jej Bo�e� i jemu� Mo�e teraz ta obsesja mu bezproblemowo przejdzie. Ch�tnie przes�a�by gratulacje, ale kartka nie zawiera�a adresu nadawcy.

W kilka tygodni p�niej zn�w przysz�a widok�wka z Placem �w. Marka w Wenecji. Tekst i tym razem by� lakoniczny, ale przynajmniej zawiera� adres hotelu.

,Sp�dzamy miodowy miesi�c. Czy mog� j� przywie�� i panu przedstawi�?�

Doktor Harshom zawaha� si�. Ze wzgl�d�w profesjonalnych by� temu przeciwny; czu�, �e nale�y unika� sytuacji, kt�re mog�yby wprawi� m�odego cz�owieka w podobny nastr�j jak ostatnio. Z drugiej strony odmowa mog�aby mu si� wyda� tyle� dziwna, co niegrzeczna. W ko�cu odpisa� na widok�wce przedstawiaj�cej katedr� w Hereford:

�Prosz� bardzo. Kiedy?�

W po�owie sierpnia zjawi� si� Colin Trafford. By� opalony i wygl�da� znacznie lepiej. Doktor stwierdzi� to z zadowoleniem, zdziwiony, �e w samochodzie poza Colinem nie ma nikogo.

��My�la�em, �e ta wizyta ma na celu przedstawienie mi pa�skiej �ony � powiedzia� z pewnym wyrzutem.

��Bo mia�a� to znaczy ma � zapewni� go Colin.�� Ona jest w hotelu. A ja� ja chcia�em zamieni� z panem przedtem par� s��w.

Spojrzenie doktora sta�o si� nieco surowsze, a w zachowaniu mo�na by�o wyczu� rezerw�.

��Prosz� bardzo, wejd�my do domu. Je�li jest co� takiego, o czym mia�bym przy niej nie wspomina�, trzeba mnie by�o uprzedzi� w li�cie.

��Ach nie, nie o to chodzi. Ona o wszystkim wie. Nie jestem pewien, co ona o tym my�li, w ka�dym razie wie i bardzo chce pana pozna�. Nie, to nie zajmie nam wi�cej jak dziesi�� minut.

Doktor zaprowadzi� Colina do swojego gabinetu. Gestem wskaza� mu fotel, sam za� usiad� na obrotowym krze�le przy biurku.

��No, niech pan pozb�dzie si� tego ci�aru � zach�ci� go.

Colin siedzia� pochylony, z r�kami zwieszonymi mi�dzy kolanami.

��Przede wszystkim, doktorze, chcia�bym panu podzi�kowa�. Moja wdzi�czno�� nie ma granic. Gdyby pan mnie tu do siebie nie zaprosi�, chyba bym jej nigdy nie znalaz�.

Doktor Harshom zmarszczy� czo�o. Uwa�a�, �e nie zas�u�y� na te podzi�kowania. Nie ulega�o dla niego w�tpliwo�ci, �e bez wzgl�du na to, kogo znalaz� Colin, fakt ten mia� dla niego ogromne znaczenie z terapeutycznego punktu widzenia, mimo to zauwa�y�:

��O ile pami�tam, nie zrobi�em nic poza tym, �e pana wys�ucha�em i udzieli�em panu rady, z kt�rej pan nie skorzysta�.

��Mnie si� te� tak wtedy wydawa�o � odpar� Colin.�� Czu�em si� tak, jakby pan pozamyka� przede mn� wszystkie drzwi. Ale kiedy to przemy�la�em, stwierdzi�em, �e pozosta�y jedne jedyne, w kt�rych zamek nie zaskoczy�.

��Nie przypominam sobie, �eby spotka� si� pan z najmniejsz� zach�t� z mojej strony.

��Oczywi�cie, �e nie, ale i tak mnie pan zach�ci�. Da� mi pan ostatni�, ma�o prawdopodobn� wskaz�wk�, za kt�r� poszed�em. Nie, je�li pan zdob�dzie si� na jeszcze chwilk� cierpliwo�ci, zrozumie pan, co mam na my�li. Kiedy dostrzeg�em t� mo�liwo��, stwierdzi�em, �e czeka mnie mn�stwo pracy, z kt�r� sam nie dam sobie rady, �e musz� uciec si� do pomocy specjalist�w. Oddali mi ogromne us�ugi i ca�kowicie przekonali mnie o s�uszno�ci obranej przeze mnie linii post�powania, tyle �e sko�czy�o si� to na pok�adzie statku p�yn�cego do Kanady. A wi�c musia�em zaanga�owa� prywatnych detektyw�w. Kanada to wielki kraj, do kt�rego nap�ywaj� tysi�ce ludzi. Sprawa wymaga�a ogromnej pracy profesjonalist�w i w�a�nie zaczyna�em odczuwa� zniech�cenie, kiedy trafili na �lad, za� ju� w nast�pnym tygodniu uzyskali informacj�, �e pracuje ona jako sekretarka w kancelarii adwokackiej w Ottawie.

Napisa�em do Przedsi�biorstwa Elektrofizycznego, �e przyda�by mi si� bardzo bezp�atny urlop zdrowotny�

��Chwileczk� � przerwa� mu doktor.�� Gdyby mnie pan o to zapyta�, powiedzia�bym panu, �e w Kanadzie nie ma �adnych Harshom�w. Przypadkiem wiem o tym, bo�

��Och, co do tego ju� dawno przesta�em si� �udzi�. Ona si� wcale nie nazywa�a Harshom, tylko Gale � wtr�ci� Colin tonem wyja�nienia.

��Aha, i pewnie nie mia�a na imi� Otylia � doda� doktor z ca�� powag�.

��Nie, Belinda � odpar� Colin.

Doktor mrugn�� nieznacznie i otworzy� usta, �eby co� powiedzie�, ale si� rozmy�li�. Colin ci�gn��:

��Polecia�em wi�c tam, �eby si� upewni�. By�a to najbardziej nerwowa podr� w moim �yciu. Ale wszystko dobrze si� sko�czy�o. Jeden rzut oka, i to na odleg�o��, mi wystarczy�. Nie m�g�bym jej oczywi�cie pomyli� z Otyli�, ale by�a tak do niej podobna, �e pozna�bym j� w�r�d tysi�cy. Mo�e gdyby jej w�osy i sukienka��� przerwa� i zastanowi� si�, nie�wiadom wyrazu twarzy doktora.�� W ka�dym razie � podj�� � ja wiedzia�em. I by�o mi cholernie trudno zapanowa� nad sob� na tyle, �eby si� ku niej nie rzuci�. Ale jako� zdo�a�em si� powstrzyma�.

A teraz nale�a�o w jaki� spos�b jej si� przedstawi�. By�o to co� nieuniknionego � rodzaj przeznaczenia. Wiedziony ciekawo�ci� doktor powiedzia�:

��Niby to wszystko jasne, ale traktuje pan spraw� bardzo og�lnikowo. A co na przyk�ad z jej m�em?

��Z m�em?�� pytanie to z miejsca zmrozi�o Colina.

��Powiedzia� pan przecie�, �e nazywa si� Gale � zauwa�y� doktor.

��No bo tak si� nazywa. Panna Belinda Gale, wydawa�o mi si�, �e m�wi�em. By�a kiedy� wprawdzie zar�czona, ale nie wysz�a za m��. Musz� panu wyzna�, �e nad t� ca�� spraw� zawis�o jakie� fatum � w greckim sensie tego s�owa.

��Ale je�eli��� zacz�� doktor i zn�w ugryz� si� w j�zyk.

Za wszelk� cen� usi�owa� nie zdradza� si� ze swoim sceptycyzmem.

��Gdyby nawet mia�a m�a � rzek� Colin z g��bokim przekonaniem � to by�by to niew�a�ciwy cz�owiek.

Doktor powstrzyma� si� od komentarza i Colin ci�gn�� dalej:

��Okaza�o si�, �e nie ma �adnych komplikacji ani k�opot�w. Mieszka�a z matk� i ca�kiem nie�le zarabia�a. Matka prowadzi�a gospodarstwo i mia�a rent� po m�u, kt�ry jako pilot w s�u�bie Kr�lewskiego Lotnictwa Kanadyjskiego zgin�� nad Berlinem. Tak wi�c we dwie zupe�nie dobrze sobie radzi�y.

Mo�e pan sobie wyobrazi� moj� sytuacj�. Matka nie by�a zachwycona moim pojawieniem si�, ale to rozs�dna kobieta i wkr�tce nawet si� polubili�my. I z t� spraw� posz�o wi�c znacznie �atwiej, ni�by si� mo�na by�o spodziewa�.

Colin przerwa� i doktor Harshom powiedzia�:

��Oczywi�cie mi�o mi to wszystko s�ysze�, ale w dalszym ci�gu nie rozumiem, dlaczego pan tu nie przyprowadzi� swojej �ony.

Colin zmarszczy� czo�o.

��No c�, my�la�em� to znaczy ona my�la�a� zaraz, jeszcze do tego nie doszed�em, sprawa jest do�� delikatna.

��Niech pan si� nie spieszy. Jestem ju� przecie� na emeryturze � powiedzia� doktor uprzejmie.

Colin zawaha� si�.

��Ach, co tam, my�l�, �e b�dzie uczciwiej w stosunku do pani Gale, je�li to opowiem dok�adnie tak, jak by�o.

Rozumie pan, nie chcia�em nikomu nic m�wi� o Otylii ani dlaczego przyjecha�em do Ottawy, w ka�dym razie jeszcze nie wtedy. By� pan jedyn� osob�, kt�rej powiedzia�em, i wydawa�o mi si�, �e tak b�dzie lepiej� Nie chcia�em oczywi�cie, �eby sobie pomy�la�y, �e jestem stukni�ty. Ale pope�ni�em gaf�.

By�o to w przeddzie� naszego �lubu. Belinda wysz�a poza�atwia� ostatnie sprawunki, a ja zosta�em w domu robi�c wszystko, �eby jak najlepiej wypa�� przed moj� przysz�� te�ciow�. O ile sobie przypominam, powiedzia�em mniej wi�cej tak: �Mam zupe�nie niez�� posad� w Przedsi�biorstwie Elektrofizycznym i dobre perspektywy, ale oni maj� fili� w Kanadzie i gdyby Otylia rzeczywi�cie nie chcia�a si� przenie�� do Anglii��

Przerwa�em, poniewa� pani Gale drgn�a nagle i patrz�c na mnie szeroko rozwartymi oczyma s�abym g�osem zapyta�a:

�Co powiedzia�e�?�

Sam zauwa�y�em sw�j lapsus, tylko �e za p�no, wi�c poprawi�em si�: ��gdyby Belinda rzeczywi�cie nie chcia�a przenie�� si� do Anglii��

�Nie powiedzia�e� Belinda, tylko Otylia� � nie da�a mi doko�czy�.

�Hmmm� by� mo�e � przyzna�em � ale gdyby ona nie chcia�a��

�Dlaczego?�� zapyta�a.�� Dlaczego nazwa�e� j� Otyli�?�

Wida� by�o, �e przywi�zuje do tego wielk� wag�.

�Bo� bo ja w ten spos�b o niej my�l� � odpowiedzia�em.

�Ale dlaczego? Dlaczego mia�by� w my�lach nazywa� Belind� Otyli�?� � nalega�a.

Przyjrza�em jej si� uwa�niej. Zblad�a i r�ka jej dr�a�a. Wida� by�o, �e si� boi, �e co� j� gryzie. By�o mi przykro i przesta�em si� zgrywa�.

�Ja naprawd� nie chcia�em�� � powiedzia�em.

Wpatrywa�a si� we mnie bez przerwy, tylko �e ju� spokojniejsza.

�Ale wobec tego teraz, kiedy to si� ju� sta�o, musisz mi powiedzie�, co o nas wiesz�.

�Po prostu tylko tyle, �e gdyby sprawy u�o�y�y si� inaczej, nie by�aby Belinda Gale. By�aby Otyli� Harshom� � odpar�em.

Blada jak papier, pani Gale nie spuszcza�a ze mnie wzroku.

�Nic nie rozumiem � rzek�a w ko�cu na p� do siebie.�� Przecie� ty nie mog�e� tego wiedzie�. Harshom � no owszem, mo�e jako� na to wpad�e� czy zdo�a�e� zgadn�� a mo�e ona ci powiedzia�a?� � Potrz�sn��em g�ow�. � �Zreszt� to nie ma znaczenia. Ale Otylia� Nie mog�e� wiedzie�! I w�a�nie to jedno jedyne imi� spo�r�d tysi�cy innych� Nikt nie wiedzia�, nikt poza mn��� � spu�ci�a g�ow�.

�Nic nie rozumiem � rzek�a w ko�cu na p� do siebie.�� Przecie� ty nie mog�e� tego wiedzie�. Harshom � no owszem, mo�e jako� na to wpad�e� czy zdo�a�e� zgadn�� a mo�e ona ci powiedzia�a?� � Potrz�sn��em g�ow�. � �Zreszt� to nie ma znaczenia. Ale Otylia� Nie mog�e� wiedzie�! I w�a�nie to jedno jedyne imi� spo�r�d tysi�cy innych� Nikt nie wiedzia�, nikt poza mn��� � spu�ci�a g�ow�.

Uj��em jej r�k� w d�onie i u�cisn��em, �eby j� uspokoi�. � �Nie ma powodu do zmartwienia � powiedzia�em.�� To by� po prostu sen, rodzaj wizji� wiedzia�em, i ju���

Potrz�sn�a g�ow�, a po chwili powiedzia�a cicho:

�Nikt poza mn� nie wiedzia�� By�o to latem 1927 roku. Le�eli�my na rzece w pontonie, ukryci pod nadbrze�nymi wiklinami. Ko�o nas przemkn�a bia�a motor�wka. Zd��yli�my przeczyta� na rufie jej nazw�. Malkolm powiedzia��� � je�eli Colin w og�le dostrzeg� nag�e drgnienie doktora Harshoma, to jedyn� jego reakcj� by�o powt�rzenie dw�ch ostatnich s��w: � �Malkolm powiedzia�: Otylia to �adne imi�, prawda? Mieli�my w rodzinie Otyli�. Siostra mojego ojca, kt�ra umar�a jako ma�a dziewczynka, nazywa�a si� Otylia. Gdybym kiedykolwiek mia� c�rk�, da�bym jej na imi� Otylia�.

Colin Trafford przerwa� na chwil�, patrzy� przez jaki� czas na doktora, po czym podj��:

��Przez d�u�szy czas milcza�a, a� wreszcie rzek�a:

�Biedny Malkolm, nigdy si� nie dowiedzia�. Zgin��, zanim si� zorientowa�am, �e jestem w ci��y� A tak bardzo ze wzgl�du na niego chcia�am da� jej na imi� Otylia� Szkoda�� � I pani Gale zacz�a cicho p�aka�.

Doktor Harshom siedzia�, z jednym �okciem opartym na biurku, z oczyma zas�oni�tymi d�oni�. Przez d�u�szy czas si� nie rusza�. W ko�cu wyci�gn�� chusteczk� i energicznie wytar� nos.

��Owszem, s�ysza�em, �e urodzi�a si� dziewczynka � powiedzia�. � Stara�em si� nawet dowiedzie� czego� wi�cej, ale powiedziano mi, �e jej matka wkr�tce wysz�a za m��. My�la�em, �e ona� Ale w�a�ciwie dlaczego do mnie nie przysz�a? Zaopiekowa�bym si� ni� przecie�.

��Sk�d mog�a wiedzie�? Kocha�a Reggiego Gale�a. Reggie te� j� kocha� i by� got�w da� dziecku nazwisko � rzek� Colin.

Spojrzawszy w kierunku biurka Colin wsta� i podszed� do okna. Sta� tam przez kilka minut odwr�cony ty�em do pokoju, a� us�ysza� za sob� ruch. Doktor Harshom podni�s� si� i podszed� do szafy.

��Mam ochot� na drinka � o�wiadczy�. � Spe�nijmy toast: �Koniec z chaosem i przypadkowo�ci� w �wiecie�.

��Ch�tnie si� przy��cz� � odpar� Colin � ale chcia�bym przy okazji przypiecz�towa� pa�skie zwyci�stwo w tym sporze. Bo to w ko�cu pan mia� racj�. Otylia Harshom nie istnieje � a w ka�dym razie nie istnieje ju� teraz. No, najwy�szy czas, doktorze, �eby pan wreszcie pozna� swoj� wnuczk�, pani� Colinow� Trafford.

Specyfik ten nazywa si� �Luxan�.

Je�li przyjdzie wam ochota sta� si� na pi�� minut genialnymi, wst�pcie do apteki, gdzie mo�na go naby� w okienku lek�w gotowych. Co prawda luxan wydaje si� tylko z przepisu lekarza, ale popro�cie i dostaniecie go pewnie bez recepty.

Cz�owiek, kt�ry odkry� luxan, by� moim najbli�szym przyjacielem. Kiedy jeszcze nigdzie za �adne pieni�dze nie mo�na by�o kupi� luxanu, m�j przyjaciel podarowa� mi ca�� tabletk� tego cudotw�rczego �rodka.

��Wiem � rzek� m�j przyjaciel � �e ju� od dziesi�ciu lat pracujesz nad swoim wynalazkiem. Ta tabletka pozwoli ci efektownie zako�czy� prac�.

��Ale tabletka dzia�a zaledwie przez pi�� minut.

��No to co? Pi�� minut genialno�ci to a� nadto dla dowolnego odkrycia. Oczywi�cie, gdyby si� na przyk�ad Newton nie zastanawia� wcze�niej nad zagadnieniem ci��enia, genialny domys� by go chyba nie ol�ni� na widok spadaj�cego jab�ka. Ale przecie� sam moment ol�nienia nie trwa� d�u�ej ni� minut�. W ci�gu jednej minuty dojrza� to, czego nie dostrzega� wcze�niej � zwi�zek mi�dzy nie powi�zanymi na poz�r zjawiskami, tote� ods�oni�a si� przed nim Wielka Prawda. A ty mie� b�dziesz pi�� takich minut. Przez tyle lat nosi�e� si� ze swoj� ide� i nagromadzi�e� takie mn�stwo wiedzy, �e wystarczy b�yskawiczne ol�nienie, by si� wszystko znalaz�o na swoim miejscu. Bierz!�� i wyci�gn�� ku mnie plexiglasowe pude�eczko, w kt�rym si� znajdowa�a drogocenna tabletka.

I ja sam, i moi przyjaciele nie mieli�my w�tpliwo�ci, �e mam talent i dopisuje mi szcz�cie. W instytucie szczycono si� mn�, a wynalazek, kt�ry uwa�a�em za dzie�o swego �ycia, po�wi�caj�c mu dziesi�� lat pracy, m�g� mi pewnego pi�knego dnia przysporzy� prawdziwej s�awy. Tabletka luxanu powinna by�a ten dzie� przybli�y�.

Ledwie m�j przyjaciel odszed�, zamkn��em si�, nape�ni�em wieczne pi�ro atramentem i po�o�ywszy przed sob� stos papieru, aby zapisywa� wszystkie genialne my�li, jakie tylko przyjd� mi do g�owy, po�kn��em tabletk�.

Po�kn��em tabletk� i z niecierpliwo�ci� oczekiwa�em, jak si� objawi moja genialno�� i jakie wielkie prawdy ods�oni� si� przede mn�.

Luxan nie zawi�d�. Tego� dnia rzeczywi�cie doprowadzi�em do ko�ca swoj� wieloletni� prac�, ujrza�em to, czego nikt przedtem nie dostrzeg�, i ods�oni�y si� przede mn� wielkie prawdy.

Ju� w pierwszej minucie dzia�ania luxanu stwierdzi�em, �e m�j wynalazek nie zda si� psu na bud� i nie mo�e budzi� �adnego zainteresowania.

W drugiej minucie z genialn� przenikliwo�ci� zrozumia�em, �e nie mam krzty talentu.

A przez pozosta�e trzy minuty genialno�ci pisa�em w natchnieniu o�wiadczenie na r�ce dyrektora naszego instytutu naukowo-badawczego. Prosi�em o zgod� na przerwanie prac nad moim wynalazkiem w zwi�zku z ca�kowit� jego nieprzydatno�ci�.

Wszyscy potem m�wili, �e o�wiadczenie by�o napisane genialnie.

Tak wi�c, jak ju� wspomnia�em, w sprzeda�y ukaza� si� nowy specyfik � luxan. ��dajcie we wszystkich aptekach i punktach aptecznych.

Ale na waszym miejscu zastanowi�bym si� chwil�, czy za�y�.

Niedawno w miejscu pracy obchodzono m�j skromny jubileusz � dwadzie�cia pi�� lat u steru chronosondy. G��wny ksi�gowy obliczy�, �e w ci�gu �wier�wiecza przeje�dzi�em na swoim aparacie ni mniej, ni wi�cej tylko pi��set tysi�cy lat. Nie�le, co?

Rozumiecie chyba, �e przez pi��set tysi�cy lat mo�na to i owo interesuj�cego zobaczy�. Je�li si� wam jednak zdaje, �e praca na chronosondzie jest �atwa i prosta, to chyba sobie nie mo�ecie wyobrazi�, jak odpowiedzialne i trudne polecenia musia�em wykonywa�.

By�em na przyk�ad kiedy� przydzielony ze swoim aparatem do pewnej ciekawej instytucji � POMPGEN-u. Nazwa by�a niezrozumia�a i nikt nie wiedzia�, czym si� ta instytucja zajmuje. A POMPGEN zajmowa� si� w�a�nie bardzo po�yteczn� i szlachetn� dzia�alno�ci�: POMPGEN POMaga� Przysz�ym GENiuszom.

Odbywa�o si� to tak: mniej wi�cej raz na rok wyrusza�em na swojej chronosondzie w przysz�o��, wyprawia�em si� na sto pi��dziesi�t lat naprz�d i sp�dzaj�c tam pewien czas sprawdza�em dok�adnie, kogo z naszych wybitnych wsp�czesnych potomkowie wspominaj� i czcz�, a o kim doszcz�tnie zapomnieli. Innymi s�owy dowiadywa�em si�, kto z naszych wielkich ludzi jest naprawd� wielki.

Jakkolwiek oceny praprawnuk�w nie zawsze si� pokrywa�y z naszymi, to jednak decyzje potomk�w uwa�ano za definitywne i nie podlega�y one zaskar�eniu.

To, czego si� dowiadywa�em w przysz�o�ci, POMPGEN utrzymywa� w absolutnej tajemnicy. Tajno�� by�a taka, �e na przyk�ad pracownicy chemicznego wydzia�u POMPGEN-u nie znali nazwisk wielkich fizyk�w, a w wydziale muzyki nie mieli poj�cia o istotnie genialnych plastykach.

Post�powano tak po to, aby po pierwsze, nie psu� nastroju tym ludziom, kt�rzy przywykli do my�li, jakoby co� znaczyli. Po drugie za� � co najwa�niejsze � POMPGEN-owi kategorycznie zabroniono zak��ca� naturalny bieg dziej�w, wyprzedza� wydarzenia i wtr�ca� si� do �ycia wielkich ludzi.

Jedyne, co by�o wolno POMPGEN-owi, to niepostrze�enie, powoli stwarza� zweryfikowanym w czasie geniuszom dobre warunki �ycia. Takie warunki, aby owi geniusze mogli owocnie pracowa� przynosz�c ludzko�ci jak najwi�ksze korzy�ci i nie zaprz�taj�c swego cennego intelektu my�lami o chlebie powszednim.

POMPGEN zajmowa� si� w�a�nie takimi �yciowymi problemami.

I oto kiedy� wzywa mnie wydzia� literatury, prosz�c o sprawdzenie, kto jest naszym najwi�kszym poet�. Sprawa niew�tpliwie ma�o skomplikowana, jednak�e delikatna.

Wyjecha�em o r�wne sto lat naprz�d, zatrzyma�em pojazd i poszed�em wyja�ni� t� kwesti�.

Porozmawia�em z potomkami o jednym naszym znakomitym poecie, o drugim, trzecim, i c� stwierdzi�em? �adnego z nich potomkowie nie czytali. A� mi si� przykro zrobi�o.

��Czy�by�cie � pytam � towarzysze potomkowie, nie znali ani jednego z naszych poet�w?

��Znamy, oczywi�cie!

��Kogo?

��Ba�abaszkina.

��Jakiego zn�w Ba�abaszkina?

Teraz si� ju� potomkowie zdziwili.

��Co to znaczy: jakiego Ba�abaszkina?�� I tak mnie potraktowali, jakbym zapyta�: �Jakiego Puszkina?� � Niemo�liwe, by�cie nie czytali Michai�a Ba�abaszkina! To przecie� genialny poeta, kt�ry �y� w�a�nie w waszych czasach!

��Ach, Michai� Ba�abaszkin! A jak�e! A jak�e!�� powiadam i rumieni� si�, bo nawet nie s�ysza�em o takim poecie.�� Czyta�em � m�wi� � i nawet znam go osobi�cie!

Wtr�ci�em to specjalnie dla zwi�kszenia wiarygodno�ci swych s��w. I na diab�a! Potomkowie, dowiedziawszy si�, �e osobi�cie znam Ba�abaszkina, zacz�li si� domaga�, abym powiedzia� co� publicznie o swoim wielkim wsp�czesnym. I to nie byle jak, ale w telewizji, w programie transmitowanym na ca�� planet�, gdy� ca�a ludzko�� chcia�aby wys�ucha� opowie�ci o swoim ulubionym Ba�abaszkinie.

Rzadko si� zdarza, by si� kto� zb�a�ni� przed ca�� ludzko�ci� na raz. Nie skorzysta�em z tej okazji, lecz wykr�ciwszy si� terminowym wezwaniem wsiad�em do chronosondy i sromotnie zwia�em w tera�niejszo��, kln�c siebie samego za brak wykszta�cenia i ciemniactwo.

Wracam do POMPGEN-u, opowiadam szczeg�owo, jak by�o. Prawd� rzek�szy, jako� mi si� l�ej zrobi�o na duszy, kiedy stwierdzi�em, �e nasz wydzia� literatury wie o naszym wybitnym wsp�czesnym nie wi�cej ni� ja.

A poniewa� z powodu panicznej ucieczki nie dowiedzia�em si� o Ba�abaszkinie nic poza tym, �e by� geniuszem, znale�� go by�o do�� trudno. Wielki ten poeta nie by� cz�onkiem Zwi�zku Pisarzy, w czasopismach jego utwory si� nie ukazywa�y, w stowarzyszeniach literackich o nim nie wiedziano. A jednak po d�ugich poszukiwaniach uda�o si� stwierdzi�, �e w Faustowie �yje pocz�tkuj�cy poeta Michai� Ba�abaszkin, drukuj�cy swoje wiersze w gazecie �Dzielny Stra�ak�.

Wtedy POMPGEN przyst�pi� do stwarzania Ba�abaszkinowi warunk�w.

Zacz�to go drukowa� w najpoczytniejszych czasopismach, przeniesiono z Faustowa do Moskwy, dano mieszkanie. Nic, tylko pisa�!

Ukaza�a si� jego pierwsza ksi��ka, druga. I jakkolwiek nikt z POMPGEN-u nie m�g� si� wygada�, �e Ba�abaszkin to gwarantowany geniusz, to jednak nasi krytycy w jaki� spos�b wszyscy si� zorientowali i zacz�li Ba�abaszkina wychwala� w ka�dym artykule.

Pisa� on du�o, a publikowa� jeszcze wi�cej, wszystkie bowiem jego poezje przedrukowywano po dziesi�� razy.

Kr�tko m�wi�c Michai� Ba�abaszkin by� rzadko spotykanym geniuszem, kt�rego w pe�ni uznano i oceniono jeszcze za �ycia. Dla mnie za� przyjemna by�a �wiadomo��, �e na miar� swych si� r�wnie� zdecydowa�em o jego losie: geniuszy nale�y jednak ceni�!

Niedawno zn�w odby�em s�u�bow� podr� w przysz�e stulecie i zwyk�a ciekawo�� sk�oni�a mnie do zainteresowania si� dalszymi losami mego wielkiego wsp�czesnego.

Wypo�yczy�em w bibliotece po�wi�cone Ba�abaszkinowi prace naukowe, zacz��em je czyta� � i c� si� okaza�o? Okaza�o si�, �e tamten Michai� Ba�abaszkin, kt�rego znaj� i lubi� potomkowie, nie ma nic wsp�lnego z tym, co u nas zbiera� honory. I podczas gdy m�j Ba�abaszkin �wi�ci triumfy w stolicy, prawdziwy genialny Michai� Ba�abaszkin, imiennik pseudo-Ba�abaszkina, mieszka w Konotopie, z rzadka publikuj�c swoje genialne utwory pod pseudonimem U. Pimezonowa. Pseudonim przybra� dlatego, �e podpisywanie si� swym prawdziwym nazwiskiem uwa�a� za bezceremonialno�� wobec �ywego, znakomitego Ba�abaszkina. Tak si� rzecz mia�a!

Przypomnia�em sobie, �e istotnie natrafia�em na wiersze U. Pimezonowa, lecz nie zwraca�em na nie uwagi.

Potem przewertowa�em ca�� �Powszechn� encyklopedi� przysz�o�ci�, ale nie znalaz�em ani jednego s�owa o moim Ba�abaszkinie. Zreszt� nie � by�a wzmianka po�rednia: w artykule o ulicach Moskwy wymieniano zau�ek Ba�abaszkina.

W POMPGEN-ie si� oczywi�cie do swego odkrycia nie przyzna�em, bo za taki numer by mnie po g��wce nie pog�askali�

Mam wyrzuty sumienia, ale si� pocieszam tym, �e � jak wykaza�a przysz�o�� � prawdziwy Ba�abaszkin i tak si� wybije. A ten Pseudoba�abaszkin, chwilowo pe�ni�cy obowi�zki wielkiego poety, niech si� zabawi w geniusza � ostatecznie to niczego nie zmieni.

Szed� wci�� przed siebie po czerwonej, zimnej r�wninie ju� drug� dob�. Ubrany by� w widoczny z daleka jaskrawob��kitny kombinezon, nie �udzi� si� ju� jednak nadziej�, �e go odnajd�. To by�by cud, gdyby w jednostajny �wiat marsja�skiego wiatru wtargn�� warkot motoru�

Szed�, oszcz�dzaj�c si�y, miarowym krokiem automatu: sze�� kilometr�w na godzin� � ani mniej, ani wi�cej. My�li tak�e zosta�y podporz�dkowane monotonnemu rytmowi. Z przebytej drogi zapad�y w pami�� jedynie jakie� urywki. Wszystko inne zla�o si� w mglist� smug�, a poprzednie �ycie oddali�o si� gdzie� w niesko�czono��, zrobi�o si� ma�e i nierealne jak krajobraz w odwr�conej lornetce�

Nie odczuwa� r�wnie� strachu. Istnia� tylko t�py, bezmy�lny ruch do przodu, istnia�o t�pe zm�czenie w ciele i t�pe odr�twienie my�li. Jedynie lewe rami� coraz bardziej bola�o, obarczone butl� tlenow� (prawa butla wyczerpa�a si� i ju� musia� j� wyrzuci�). Poza tym wszystko by�o w porz�dku � by� syty, nie odczuwa� pragnienia, ogrzewanie elektryczne pracowa�o bez zarzutu, buty te� nie ociera�y ani nie cisn�y. Nie musia� walczy� z umieraniem cia�a, pozbawionego dop�ywu �yciodajnej energii, nie musia� pe�zn�� ostatkiem si�, kieruj�c si� raczej instynktem ni�li rozumem. Technika nawet teraz uwalnia�a go od cierpie�.

Wci�� machinalnie poprawia� torb�, aby zr�wnowa�y� obci��enie na ramieniu. Za ka�dym razem, kiedy to czyni�, po�o�enie g�owy ulega�o zmianie i �wist wiatru w uszach (a w�a�ciwie w he�mofonie) to nasila� si�, to zn�w s�ab�. Pomimo wiatru powietrze by�o prze�roczyste, jasno rysowa� si� bliski horyzont; fioletowe niebo, fioletowy grunt. Chwyta� mr�z � mo�e dlatego wydawa�o si�, �e rzadkie gwiazdy w zenicie p�on�y surowo i nieul�kle.

Jeszcze odczuwa� zadowolenie pokonuj�c niewysokie kopce. Podej�cie nie by�o strome � nie zwalnia� kroku, przy zej�ciach przyspiesza� nawet i cieszy� si�, �e wzg�rki pozwalaj� i�� szybciej, chocia� to by�o jawne ok�amywanie si� i zdawa� sobie z tego spraw�. Lubi� w dzieci�stwie wyobra�a� sobie, �e nie idzie, lecz jedzie; �e nie jest cz�owiekiem � jest samochodem i zamiast n�g ma cztery ko�a. Przyjemnie by�o doda� sobie samemu gazu, to znaczy i�� szybciej, �wykr�ca� kierownic�, unikaj�c zderzenia z przechodnim, czy naciska� hamulec� Teraz te� wydawa�o mu si�, �e jest autem�

Stopniowo wyd�u�a� si� rzucony przez niego cie�. Im ni�ej opuszcza�o si� S�o�ce, tym czerwie�sza stawa�a si� r�wnina. Stoki pag�rk�w p�on�y jeszcze, ale za nier�wno�ciami zbiera� si� ju� mrok. Czai� si� jak aksamitne �apy drapie�nika. Wiatr umilk� jako� niezauwa�alnie. Wszystko odr�twia�o i na Siewiergina � tak si� kiedy� nazywa�, teraz to jednak nie mia�o �adnego znaczenia � powia�o t� trwog�, kt�ra zawsze uprzedza nadej�cie nocy, kiedy cz�owiek jest sam jeden bezbronny w�r�d pustyni�

Spojrza� na S�o�ce i poczu� niewyra�alny wr�cz smutek. A wi�c mimo wszystko mia� nadziej�, �e go uratuj�� Koniec jasnego dnia oznacza� koniec nadziei. Z oddali, od chorobliwie silnych b�bli eretrium, przecinaj�c cienie, potoczy�o si� w stron� Siewiergina co� �ywego.

Spojrzenie ma�ych, r�owo po�yskuj�cych oczek zwierz�tka uk�u�o cz�owieka. Po�o�y� r�k� na pistolecie. Zwierz�tko jednak, upewniwszy si� jakby o obecno�ci intruza, nie zatrzymuj�c si� pobieg�o dalej swoj� drog�. Jaki� m�dry instynkt podpowiedzia� wida� zwierz�ciu, �e �w DWUNOGI nie ma nic wsp�lnego z Marsem, �e jest tu przypadkiem; przypadkiem �ywy. Ale ju� nie przypadkiem umrze, nim S�o�ce zn�w rozczerwieni r�wnin�.

Omal nie strzeli� w �lad za zwierz�ciem, tak mu si� zrobi�o siebie �al! Kto� jakby odwr�ci� lornetk� i przesz�o�� o�y�a. Ta przesz�o��, kt�ra wszystko przes�dzi�a. Dlaczego natura nie stworzy�a go takim, jak wszystkich? Dlaczego? Dlaczego?

Pochyli� g�ow� i w przyst�pie szale�stwa pobieg� na spotkanie ze skradaj�cym si� cieniem. Mi�nie, jak si� tego spodziewa�, wype�ni�y si� od razu o�owiem. On jednak gna� i gna� naprz�d, maltretuj�c cia�o.

Podda� si� po stu metrach. Ka�dy cz�owiek jego wzrostu i z jego zdrowiem wytrzyma�by i tysi�c. A on os�ab� ju� po stu metrach�

Tak by�o zawsze.

Urodzi� si� ju� niepe�nowarto�ciowy, inny ni� wszyscy. Nie chodzi�o o to, powiedzmy, �e nie m�g� je�� chleba � wielu ludzi nie mo�e czego� tam jada� � opr�cz niewygody niczego to nie powoduje. Natura odm�wi�a mu czego� wa�niejszego � si�y. Nie by� bardziej chorowity od innych dzieci, ale puch� na stumetr�wce, nie potrafi� podci�gn�� si� na dr��ku, p�aka�, pr�buj�c pokona� szwedzk� �cian�.

D�ugotrwa�e obci��enia fizyczne, na przyk�ad piesze wyprawy na wielkie odleg�o�ci, znosi� dobrze. Chodzi�o o co� innego. Dop�ki silnik nie jest dotarty, w przew�d paliwowy wk�ada si� d�awik, swego rodzaju ogranicznik. I oto w jego organizmie natura za�o�y�a taki ogranicznik na zawsze. Nie by� odporny na ostre wysi�ki, wymagaj�ce wielkiego wydatku energii � jak przykr�cony knot nie jest zdolny do palenia si� jasnym p�omieniem.

R�wie�nicy okazywali mu pob�a�liwe lekcewa�enie w zwi�zku z jego s�abo�ci�, za� nauczycieli wychowania fizycznego doprowadza� do pasji. Je�li lekarze stawiaj� diagnoz� �zdrowy�, je�li ch�opak jest normalnie zbudowanym to jakim prawem wisi jak w�r na linie, przynosz�c im wstyd?!

Wychowanie fizyczne by�o koszmarem dzieci�stwa i m�odo�ci Siewiergina. Na widok por�czy, k�ek trz�s� si� jak skazany na tortury. �Champion, champion!� � krzyczeli na� koledzy w tych przepojonych zapachem potu i py�u salach gimnastycznych, a on wcze�niej ju� odr�twia�, wiedz�c, jakim �miechem (nie z�o�liwym mo�e, ale niemniej obra�liwym) skwituj� jego niezdarny skok przez kozio�.

Uratowa� go czwarty czy pi�ty z kolei lekarz, do kt�rego zaprowadzili go zatrwo�eni rodzice. On tak�e nie znalaz� niczego ani w sercu, ani w p�ucach. Nie wzruszy� jednak ramionami, nie spojrza� na malca jak na symulanta, tylko spokojnie powiedzia�:

��Odchylenia w przemianie materii, prawdopodobnie genetyczne. Na razie nieuleczalne. Nie ma powodu do zmartwienia. Pi�karzem nie b�dzie, a reszta� W czasach jaskiniowych po�ar�by go wprawdzie pierwszy lepszy tygrys, ale jakie to ma znaczenie dzisiaj? Tak wi�c lepiej nie zwraca� uwagi�

Koszmar rozproszy� si� na zawsze.

I oto czym si� to wszystko sko�czy�o � smutkiem gasn�cej r�wniny Marsa, idiotyczn� ucieczk� od siebie samego�

Siewiergin zmusi� si� do odpoczynku i uni�s� nogi wy�ej, �eby mog�y lepiej odpocz��. Te proste ruchy uspokoi�y go. Wybuch desperacji przywr�ci� mu rozs�dek.

Sam jest wszystkiemu winien, nie mo�e obwinia� nikogo. Sam rzuci� losowi wyzwanie, wyprawiaj�c si� na Marsa. Nie tak oczywi�cie, jak to czyni� w dzieci�stwie, kiedy rycz�c ze z�o�ci uporczywie rzuca� si� na sztang�, aby j� podnie�� albo zwali� si� bez przytomno�ci. O nie! O takich bojach s�awny doktor mikrobiologii dawno ju� zapomnia�. Od dawna ju� �y� w �wiecie, w kt�rym o wszystkim decydowa� rozum, a walory fizyczne by�y bez znaczenia. Tam by� na swoim miejscu � bardziej ni� gdziekolwiek. Nic wi�c dziwnego, �e jego w�a�nie, a nie kogo innego, poproszono o rych�e przybycie na Marsa, aby zbada� przyczyny zatrwa�aj�cego zachowania si� krystalobakterii, w niewyja�niony spos�b przenikaj�cych przez filtry oczyszczaj�ce wod�. Wszyscy mieli w nosie to, czy potrafi podci�gn�� si� na dr��ku. Marsowi potrzebny by� jego rozum, nie musku�y.

M�g�by si� wykr�ci�, ale nie zrobi� tego. Przyby� na Marsa jako wybraniec, p�j�� na ow� pierwsz� lini�, na kt�rej cz�owiek prowadzi bezpardonow� walk� o prze�ycie � czy m�g� sobie odm�wi� tak b�yskotliwego rewan�u za poni�enia dzieci�stwa? Aby poczu� si� takim wybra�cem, wystarczy�o przymkn�� oczy na marny drobiazg � nikt mianowicie, ani ludzie, ani okoliczno�ci na Marsie nie wymaga�y od niego walki wr�cz z przyrod�. Tam � tak jak na Ziemi � pozostawa� pasa�erem statku, zwanego cywilizacj�, i od sztorm�w oddziela�y go napawaj�ce ufno�ci� iluminatory.

Mo�liwo�� awarii by�a wykluczona. Czy kapitan, Zabieraj�c pasa�er�w na pok�ad, upewnia si� o ich umiej�tno�ci p�ywania?

Lecia� z Sezoastrisa na Tytana, siedz�c w mi�kkim fotelu malutkiej automatycznej rakiety, kt�ra sama startuje, sama l�duje i w og�le wszystko robi sama. Siedzia� w fotelu i czyta�. Ockn�� si� dopiero wtedy, kiedy dostrzeg� zbli�aj�ce si� z do�u ska�y. Nie zauwa�y�, i teraz ju� nigdy si� nie dowie, co zepsu�o si� w mechanizmie. Ale nawet spadaj�c rakieta zatroszczy�a si� o niego; katapulta wyrzuci�a go, zanim zd��y� sobie u�wiadomi�, co zasz�o.

Jednego tylko automatyka nie by�a w stanie dokona� � ustrzec go od uderzenia o ska�y podczas l�dowania na spadochronie (ale przecie� i najtroskliwsza matka nie zawsze ustrze�e dziecko od pot�uczenia). Na szcz�cie wstrz�s z�agodzi�a torba awaryjna. Radiostacja rozbi�a si� wprawdzie w drobny mak, posrebrzony od�amkami termosu z kaw�, ca�a reszta jednak ocala�a, w tym za� i cenna mapa, pozwalaj�ca dok�adnie okre�li� po�o�enie w dowolnym miejscu.

Okre�li� je od razu, jak tylko doszed� do siebie. Po�o�enie by�o w gruncie rzeczy i bardzo dobre, i bardzo z�e. Znajdowa� si� w po�udniowej cz�ci grzbietu Mitchella, z daleka od trasy, kt�r� sz�a rakieta, i zarazem na zewn�trz strefy obserwacji radarowych. Oznacza�o to, �e miejsca jego przymusowego l�dowania nie uda�o si� na Sezoastrisie nawet w przybli�eniu okre�li�. Za to jedynie sto sze��dziesi�t kilometr�w st�d znajdowa�a si� osada geolog�w. Butle skafandra zapewnia�y trzydzie�ci sze�� godzin oddychania. Tabletki usuwaj�ce senno�� mia� tak�e. G�rzysta okolica ko�czy�a si� ju� po jakich� siedmiu kilometrach od miejsca upadku, a same g�ry nie by�y tu ani specjalnie strome, ani wysokie � w pe�ni turystyczne warunki. Przepi�knie! W sze�� godzin pokona g�ry, dalej zacznie si� r�wnina, na kt�rej z powodzeniem mo�na utrzyma� �redni� pr�dko�� pi�ciu i p� kilometra na godzin�. Zd��y doj��. Chodzi przecie� o marsz, nie bieg � tu jego organizm nie zawiedzie.

W pewnym momencie ucieszy� si� nawet: rzeczywi�cie � we�mie rewan�!

Rozla� wok� miejsca awarii fluoryzuj�c� farb� i dziarsko ruszy� w drog�.

Zapomnia�, �e nawet w niewysokich g�rach, je�li nie chce si� pi�ciokrotnie wyd�u�a� drogi, trzeba gdzieniegdzie wspina� si� pionowo w g�r�, przeskakiwa� przez szczeliny, podci�ga� na r�kach � robi� wszystko to, do czego nie by� zdolny.

Na pokonaniu pocz�tkowych siedmiu kilometr�w min�o mu pi�tna�cie godzin, chocia� pierwszy lepszy ch�opak z odznak� turysty na jego miejscu straci�by od biedy sze��, mo�e osiem godzin!

Dalej szed�, wiedz�c ju�, �e nie zd��y.

Male�kie marsja�skie s�o�ce dotkn�o ju� skraju r�wniny. Siewiergin wsta�. Jego wyd�u�ony cie� skoczy� za horyzont. Trzeba by�o i��, �eby rytm ruchu u�pi� rozigrane emocje.

Nie uszed� nawet kilometra, kiedy r�wnina poszarza�a. Jednak wy�ej, na niebie wybucha�y niewidoczne za dnia pierzaste ob�oki, jak gdyby kto� porusza� nimi, bior�c akordy barwnej muzyki. Z�ociste, liliowe, czerwone � tony by�y delikatne, lekkie, wysokie; p�yn�y w fioletowym krysztale p�atkami przejrzystych �wiate�.

Siewiergin uni�s� g�ow� i szed� tak, u�miechaj�c si� do czego�, zdumiewaj�c si�, �e si� u�miecha, i �ycz�c sobie, aby wiecznie by�o tak, jak jest teraz.

Nie trzeba si� sprzeciwia� naturze � teraz to zrozumia�. Nie trzeba od niej wymaga� przytulno�ci poduszek kanapy, trzeba bra� to, co daje, kocha� ka�dy moment swego istnienia, ka�dego bowiem gdzie� w dali oczekuje �mier�. Czy warto nienawidzi� �ycia za to, �e nie odpowiada w pe�ni naszym �yczeniom? Kamie� spada, p�ynie rzeka, cz�owiek szuka szcz�cia � wszystko dzieje si� zgodnie ze swoimi prawami � komu si� wi�c sprzeciwia�?

Siewiergin niezauwa�alnie dla siebie przekroczy� granic�, kt�ra oddziela ten ostatni odcinek �ycia, nie omroczony jeszcze nadchodz�c� �mierci�, od ostatniej prostej � kiedy wszystkie chwile s� ju� policzone. R�ni ludzie r�nie przekraczaj� t� granic�, wszyscy jednak odkrywaj� za ni� co� dla siebie nowego � co� strasznego, wielkiego, w czym kryje si� i smutek, i ukojenie.

Niebo poczernia�o, ale ciemno�� nie trwa�a d�ugo: wzeszed� Deimos. Grunt z lekka si� zasrebrzy� i ch��d, obejmuj�cy za ka�dym krokiem kolana, kiedy naci�ga�a si� na nich materia kombinezonu, sta� si� ju� odczuwalny. Siewiergin w��czy� elektryczne ogrzewanie.

R�wnina sta�a si� teraz p�aska jak rozes�ana serweta, gdzieniegdzie jednak plami�y j� w�skimi krechami tuszu cienie rzucane przez rzadkie p�dy safaru � �a�osne okazy marsja�skiej trawy. Niespodziewanie zauwa�y�, �e stara si� na nie nie nast�powa� i zadziwi�o go, sk�d wzi�� si� ten troskliwy odruch.

Potem przypomnia� sobie� Kiedy�, w chmurny i wietrzny kwietniowy dzie� spacerowa� po d�bowym lesie. Drzewa po zimowemu jeszcze sta�y ko�lawe i nagie, ziemi� za�ciela�y kruche, �amliwe li�cie i chrz�ci�y pod nogami �o��dzie � takie same jak li�cie � szarobr�zowe� Przyjemnie by�o s�ysze� pod nogami ich chrz�st� W tym d�wi�ku odzywa�a si� moc krok�w cz�owieka, kt�ry wierzy� w siebie, w ci�ar swego zdrowego, silnego cia�a. Szed� tak, dop�ki w�r�d sztywnej trawy nie rzuci�a mu si� w oczy jaka� zielona gwiazdka. Ze dziwieniem nachyli� si�: to by� kie�ek �o��dzia, ju� wczepiony w zamarzni�t� ziemi�. Zauwa�y�, �e wok� niego by�o ju� wiele takich gwiazdek, by�y wsz�dzie, depta� po nich� Czym pr�dzej, na palcach, opu�ci� las.

Jak wtedy, Siewiergin zatrzyma� si� i nachyli� nad p�dem safaru. Nie wiedzie� dlaczego obejrzenie trawki wyda�o mu si� rzecz� wa�niejsz� ni� cokolwiek innego. �odyga safaru podobna by�a do rdzewiej�cego drutu, uko�nie wetkni�tego w grunt. By�a bardziej spr�ysta od stalowego drutu � wiedzia�, �e nie da�oby si� jej zmia�d�y� tak jak �o��dzi. Ale safar tak samo oczekiwa� godziny swego przebudzenia, jak �o��d�. W tej rozrzedzonej, ubogiej w tlen i ciep�o atmosferze tak�e by�a dla� przygotowana wiosna; nie wegetowa� � wspaniale �y� w �rodowisku �mierciono�nym dla wszystkiego co ziemskie, je�li nie by�o odgrodzone skafandrem lub �cianami szklarni.

Z tym tak�e nale�a�o si� pogodzi�.

Niespodziewanie od �ody�ki safaru odbieg� drugi, cienki jak ig�a cie� � wschodzi� Fobos.

Siewiergin wyprostowa� si�. Otacza�a go jaskrawo o�wietlona r�wnina. W�skie, zdwojone cienie za�ciela�y j� czarnym klinowym pismem. On, osrebrzony ksi�ycami, wznosi� si� nad ciemnymi hieroglifami jak pomnik.

Mimo wszystko by�o wok� niego �ycie. Ile� to razy, wpatruj�c si� w silnie zaczerwienione pole mikroskopu, zachwyca� si� trwa�o�ci� tego �ycia. Cz�sto szkie�ko przedmiotowe przypomina�o pole bitwy � tak g�sto pokrywa�y je martwe bakterie, zabijane trucizn�, ultrafioletem, promieniowaniem. Ani przeb�ysku ruchu � tak jak teraz. Ale by�o to z�udzenie. Jeden organizm na milion, nierzadko jeden na miliard ukazywa� si� ca�y � i dawa� pocz�tek nowej, zmutowanej rasie. To niewidzialne, kt�re odr�nia�o go od wszystkich, �wi�ci�o triumf nad okoliczno�ciami i zawojowywa�o dla �ycia now� sfer� tam, gdzie � wydawa�oby si� � nie istnia� �aden punkt zaczepienia.

Tak by�o zawsze. �aden b��d w przyrodzie nie by� b��dem. Narodziwszy si� w wodzie, ziemskie �ycie zaw�adn�o l�dem, wzbi�o si� w powietrze, opu�ci�o w g��b g�rniczych szyb�w. Kto wie, mo�e w ci�gu setek milion�w lat i bez udzia�u cz�owieka ci�nienie �ycia wyrzuci�oby nasiona nowych p�d�w w Kosmos, przenios�o je na nowe planety? Dlaczeg�by nie? L�d by� przecie� dla mieszka�c�w morza tak�e zgubn� pustyni�. Ale fala za fal�, zmuszani okoliczno�ciami szli do szturmu, i na tryliony gin�cych zawsze przypada�y jednostki, kt�re zdo�a�y ocale� w nowym �rodowisku.

To by� jedyny wypadek, kiedy ich istnienie si� op�aca�o. Albowiem w zwyk�ych warunkach ci sami, kt�rzy prze�yli, szybciej od innych skazani byli na zgub�. Kiedy stado ptak�w wpada w kr�g zamieci, �mier� nie wybiera ofiar na �lepo. Sprawdzony przez miliony lat ewolucji, standardowy okaz mo�e przetrzyma� t� zamie� w�a�nie dlatego, �e w jego doskonaleniu uczestniczy�y tysi�ce zamieci w przesz�o�ci. Ale biada temu, kt�ry nie jest standardowy!

On, Siewiergin, by� niestandardowy i dlatego to g�ry pokona�y jego, a nie on g�ry. Technika pozwoli�a ludziom prawie unika� strat podczas pod��ania ku innym �wiatom. Gdyby zawsze by�a bez zarzutu, ofiar nie by�oby w og�le. Niestety � pancerz nie by� i nie m�g� by� absolutny�

Nagle zrozumia�, dlaczego spo�r�d wszystkiego, o czym m�g� my�le� w swoich ostatnich godzinach, my�la� w�a�nie o tym. Nie�wiadomie, bezwiednie szuka� pocieszenia. Rozum nie jest w stanie pogodzi� si� ani z bezmy�lno�ci� �ycia, ani z bezmy�lno�ci� �mierci. Tak ju� jest zbudowany. Jakby to w czym� pomaga�o.

Otacza�a go bezgraniczna cisza. Nie, w tej minucie, kiedy zacznie si� dusi�, nie wyjmie po prostu pistoletu i nie zastrzeli si�. �ywym nie b�dzie wszystko jedno, jak zgin��. Zw�aszcza przyjacio�om � kiedy znaleziono by go z dziur� w sercu. Przyk�ad ma�oduszno�ci? Nie, to nie to� Po prostu cz�owiek ma obowi�zek walczy� do ostatniego oddechu. Tak jak walczy trawa, jak walcz� bakterie. Szansa przetrwania cz�owiecze�stwa zale�y od ka�dego z nas � po prostu�

Teraz szed� i my�la� o przyjacio�ach, o tych, kt�rych kocha�, o tym, co zrobi� i czego nie zrobi�. Wiele spo�r�d tego, co kiedy� wydawa�o si� wa�ne, straci�o teraz jakiekolwiek znaczenie. S�awa, w�adza, sukces � nie, one nie stanowi� dla cz�owieka oparcia, kiedy przychodzi �mier�. Przed ni� i po niej �yje cz�owiek jedynie dobrem, kt�re da� ludziom. Jedynie przyja��, wdzi�czno�� i mi�o�� mog� podtrzyma� i uspokoi�, kiedy nadchodzi czas rachunku sumienia� Szczeg�lnie mi�o��.

Teraz, gdyby m�g� �y� od nowa, �y�by inaczej!

Za p�no.

Fobos zaszed�. Zad�� wiaterek � ju� przedjutrzenny. To znaczy, �e doczeka jutra. Z jakiej� przyczyny pragn��, �eby to si� sta�o w �wietle S�o�ca.

W tym momencie z regulatora ci�nienia powietrza dobieg�o trzykrotne pstrykni�cie.

Zmartwia�. Sygna�. Sygna� uprzedzaj�cy, �e tlen sko�czy si� za dziesi�� minut. Koniec.

Dr�twiej�ce nogi same ponios�y go w stron� pobiela�ego od szronu g�azu. Niebo na horyzoncie nieco zblad�o, ale do wschodu S�o�ca by�o jeszcze daleko.

A gdyby tak wy��czy� ogrzewanie i zamarzn��? M�wi�, �e to bardzo podobne do snu.

I nagle nieprawdopodobnie, po zwierz�cemu zapragn�� �y�! Nie zd��y� przecie�, nie dopracowa� jeszcze, nie poprawi�, nie dokocha�! Nie m�g� tak po prostu � umrze�!!!

Zerwa� si�. Dusi�o. Jakby do twarzy kto� z ca�ej si�y przycisn�� mask�. Mimo wszystko ruszy�. P�uca wzdyma�y si� i opada�y � cz�ciej, coraz cz�ciej � parali�owa� je b�l, gard�o zaciska�o rz�enie, pada� na kolana i mimo to pe�zn�� dalej. I kiedy zanik�a �wiadomo��, a cia�o zwin�o si� w konwulsjach, zerwa� he�m i zach�ysn�� si� marsja�skim wiatrem, jak ton�cy zach�ystuje si� wod��

W p�ucach poczu� ch��d, b�l ostatnim wybuchem porazi� m�zg � i wszystko zgas�o.

Zgas�o, by zn�w zab�ysn��. Ockn�� si�, min�y skurcze skr�caj�ce p�uca i ujrza� przed sob� co� czerwonego, rozko�ysanego.

Z nieprawdopodobnym wysi�kiem uni�s� g�ow�. By�o ju� jasno. A on pe�zn��! Oddycha� marsja�skim powietrzem! Jego organizm nie by� taki jak wszystkie � prze�y�!

Nawet sobie tego nie u�wiadomi�. Czo�ga� si� dalej. Pe�zn�� w�ciekle, uparcie, nie rozumem si� ju� kieruj�c, a instynktem, do przodu, wci�� do przodu, tam � do ludzi.

W miar� jak Stiggs ostro�nie rozwija� swoj� koncepcj�, twarz dziekana coraz bardziej si� zachmurza�a.

��Lewoskr�tne fotony!�� przerwa� wreszcie Stiggsowi.�� Rozumiem, zamierza pan szuka� lewoskr�tnych foton�w. A nie my�la� pan o poszukaniu przy okazji wsp�rz�dnych wr�t do raju albo zasady perpetuum mobile?! Nie czyta� pan ksi��ki Gordona?

��Czyta�em��� odpar� Stiggs, sil�c si� na spok�j.�� Ale jego do�wiadczenie przeprowadzono osiemna�cie lat temu, kiedy nie znano jeszcze efektu Borysowa. Teoretycznie istnieje wi�c nadzieja�

��Teoretycznie!�� Dziekan nie ukrywa� ju� rozdra�nienia.�� Ale pieni�dze na nowe do�wiadczenie ja musz� da� praktycznie! Dwa miliony!

��Milion� Dwa miliony kosztowa�o do�wiadczenie Gordona, a efekt Borysowa pozwala�

��To ju� s�ysza�em. Pan, zdaje si�, zapomina, kto to jest Gordon. Czy�by pan podejrzewa�, �e on nie zna efektu Borysowa? Wielko�� Gordona nie polega tylko na tym, �e stworzy� jednolit� teori� pola. Czy pan wie, �e on ani razu si� nie pomyli� w swoich wnioskach i prognozach? Wie pan, �e jego do�wiadczenia z lewoskr�tnymi fotonami powtarzali, wypr�bowuj�c wszystkie mo�liwe warianty, najlepsi eksperymentatorzy �wiata � Fuois, Sherrington, Brodecki? I nic! Lewoskr�tne strumienie �wiat�a to mit, panie Stiggs, kamie� filozoficzny� Fata morgana!!

Dziekan mia� ju� ko�o sze��dziesi�tki. Ostre zmarszczki jednak � to dziwne � odm�adza�y go raczej, a nie postarza�y. Mia� na sobie �wietnie skrojony garnitur. Wszystko to nie mia�o dla Stiggsa �adnego znaczenia. Niezale�nie od tego, kim by� cz�owiek siedz�cy naprzeciw w fotelu, i jak si� ubiera�, najwa�niejsze by�o, �e to on w�a�nie rz�dzi� tu funduszami, kierowa� kilkusetosobowym zespo�em, a tym samym nie m�g� popiera� awantur, kosztuj�cych ci�kie pieni�dze. I �adne przedsi�wzi�cie, budz�ce w�tpliwo�ci, nie mog�o liczy� na jego przychylno��.

Ale Stiggs nie traci� nadziei. Oczywi�cie wola�by nie mie� do czynienia z dziekanem, ale i wielki Gordon musia� z pewno�ci� swego czasu prze�amywa� opory takich ludzi. Ciekawe, czy zosta�by wielkim, gdyby mu si� to wtedy nie powiod�o?

��Moim zdaniem, Stiggs, wszystko jest jasne � ostro zako�czy� dziekan i przysun�� do siebie tekturow� teczk� z papierami, daj�c w ten spos�b do zrozumienia, �e audiencj� uwa�a za zako�czon�.

��Ale� nie przejrza� pan nawet opinii Van Meerlego!�� wykrzykn�� Stiggs.

��Van Meerlego?� Po co? Jutro mog� mie� dziesi�� opinii naj�wietniejszych profesor�w i w ka�dej b�dzie napisane to samo, co panu teraz powiedzia�em! Niech pan ucieka, Stiggs, i zajmie si� swoj� robot��

Stiggs wsta� czuj�c, jak zaczynaj� mu si� trz��� r�ce.

��Jeszcze tylko jedno s�owo� Dziekan uni�s� g�ow�.

��Prosz� Tylko bez szumnych fraz o wielko�ci problemu, nieuchronno�ci ryzyka i tym podobnych ozdobnik�w.

��Nie, nie o to chodzi� Co by by�o, gdybym� Gdyby sam Gordon przyzna�, �e do�wiadczenie nale�y przeprowadzi�?

��Gordon?!

Dziekan zdziwiony odchyli� si� na oparcie fotela i postu-ka� o siebie koniuszkami palc�w. Potem badawczo spojrza� na Stiggsa.

��Zamierza pan przekona� Gordona? Ta-ak� A czy on w og�le pana przyjmie?

��Przyjmie��� Stiggs mia� wra�enie, �e stan�� na cieniutkim lodzie.

��No c�, je�li Gordon� Wtedy zobaczymy�

�Jakie to szcz�cie, �e on jeszcze �yje � my�la� Stiggs, podchodz�c do ogrodzenia podmiejskiej willi znakomitego fizyka.�� Gdyby umar�, przysz�oby mi si� spiera� nie z nim, lecz z jego autorytetem; a autorytety nie cofaj� wypowiedzianych s��w��

Dodawa� sobie otuchy. Wczoraj, po rozmowie z dziekanem, z dziesi�� razy podnosi� s�uchawk� telefonu i dziesi�� razy odk�ada� j� z powrotem na wide�ki. Wreszcie zdecydowa� si� i nakr�ci� numer Gordona. Wbrew wszelkim oczekiwaniom tamten zgodzi� si� od razu. Od razu! Co to znaczy prawdziwy uczony! Schorowany, stary, zamkni�ty w sobie � a mimo to od razu odpowiada na wo�anie o pomoc. Bo tak chyba, w�a�nie jak wo�anie o pomoc, zabrzmie� musia�y rozpaczliwe wyja�nienia telefoniczne, kt�rych Gordon w milczeniu wys�ucha� i na kt�re po minucie � Stiggs omal wtedy nie umar� � kr�tko odpowiedzia�: �Oczekuj� pana jutro o dziewi�tej�.

Jutro o dziewi�tej! On � �ywa legenda � oczekuje Stiggsa, szarego, szeregowego naukowca!

Noc sp�dzi� w trwodze, obmy�laj�c ka�de s�owo, ka�d� intonacj�, miotany to rozpacz�, to przekonaniem, �e wszystko dobrze si� u�o�y.

I oto teraz, u samych drzwi, kiedy wyci�gn�� ju� r�k� do dzwonka, z przera�eniem zauwa�y�, �e w g�owie ma zupe�n� pustk�. Zapomnia� wszystko, co chcia� powiedzie�, nie by� w stanie skleci� sensownie dw�ch s��w, nie m�g� nawet ruszy� si� z miejsca!

Uff� Stiggs opu�ci� r�k�. Spokojnie, spokojnie� Ostatecznie kt� to taki, Gordon? Geniusz, r�wny Einsteinowi, ale przecie� nie papie�, nie B�g� Cz�owiek, uczony� Bol� go nerki, lubi hodowa� r�e, jest nieskazitelnie uczciwy i jak m�wi�, dobry. To wszystko�

Nie zauwa�y� nawet, �e naciska ze wszystkich si� dzwonek. Nie pami�ta�, jak rozwar�a si� brama, jak kto� prowadzi� go do pokoju co� mu tam po drodze t�umacz�c, jak zdj�� p�aszcz i przest�pi� pr�g�

��Dzie� dobry panu. Prosz� usi���

Gordon na wp� le�a� na kanapie. Mimo to Stiggs mia� wra�enie, �e tamten unosi si� nad nim� Wznosi si� nad nim jego g�owa � wspania�a jak kopu�a �wi�tyni, wznosz� ramiona, grzywa siwych w�os�w p�yn�ca ob�okiem na niedosi�nej wysoko�ci� I to spojrzenie, z oddali jakby, dostrzegaj�ce najskrytsze tajemnice przyrody i chmurne otch�anie wieczno�ci. On sam, z tym swoim jasnym, wolnym spojrzeniem, nale�a� ju� do wieczno�ci, do br�zu historii�

Gordon poruszy� si� i poprawi� pled, kt�rym przykryte mia� kolana.

��Niech pan opowiada�

Stiggs przem�wi�, nie s�ysz�c w�asnego g�osu. Po trzech minutach Gordon przerwa� mu nieznacznym gestem r�ki.

��Rozumiem. Czy to czasem nie pa�ski artyku� zamieszczono dwa lata temu w �Annals of Physics�?

��M�j��� Stiggsowi zasch�o w gardle.

��Pi�knie pan sobie poradzi� z problemem fluktuacji grawiton�w. Dlaczego nie kontynuowa� pan pracy w tym kierunku?

��Bo� Bo dojrza�em stamt�d pomost� do lewoskr�tnych foton�w.

��I to pana zaintrygowa�o? Nie mo�e pan o niczym innym my�le�?

��Tak� To znaczy� Nie same fotony, ale to, co za tym si� kryje�

��A c� si� za tym kryje?

Stiggs oszo�omiony spojrza� na Gordona. Bada go? A mo�e kpi? Albo igra jak kot z mysz�?

���Ruch� przeciwko biegowi czasu��� wykrztusi�.

��A dalej?

Stiggs zgubi� si� ostatecznie. Dalej? Co dalej? Jakie �dalej� dostrzega �w wielki tam, w tej swojej wieczno�ci? Jakie tajemnice s� ods�oni�te przed jego umys�em, jakie tajemne w�asno�ci przyrody kryje on za tym s�owem? Jakie?!

Gordon ledwie dos�yszalnie westchn��.

��No dobrze� Co jest, pa�skim zdaniem, celem nauki? Nie, Gordon nie �mia� si�. Najmniej ze wszystkiego by� sk�onny do �miechu. Stiggs zdawa� sobie z tego spraw�. Spojrzenie Gordona by�o zwr�cone ku niemu � tamten wymaga� i pyta�, mi�kko a zarazem surowo.

��Celem nauki jest poznanie� Wykrycie prawdy�

��Jakiej prawdy?

��Jakiej� co? Prawdy uniwersalnej! Natura�

��Zostawmy natur� w spokoju� Niech pan lepiej opowie co� o sobie. Wszystko od pocz�tku.

Gordon przymkn�� oczy.

Stiggs, niczego nie rozumiej�c, zastosowa� si� do rozkazu. C� on m�g� o sobie powiedzie�? Jak wszed� do �wiata nauki, czym dla niego by�a fizyka? O tym nie spos�b opowiedzie�. Ojciec pijak, ustawiczne k��tnie w domu, wi�c Stiggs znalaz� ratunek w ksi��kach, przede wszystkim w ksi��kach o nauce. Wiod�y go w czysty �wiat poznania, gdzie uskrzydlona wzruszeniem dusza �miga�a nad jasnymi polami naukowej prawdy, gdzie ka�dy krok wznosi� go ku majestatycznej wizji gmachu �wiata, nakre�lonej w�r�d gwiazd. To tam w�a�nie, r�wni prawie bogom, brali ch�opaka za r�ce i wiedli ku n�c�cej wiedzy, Newton i �obaczewski, Darwin i Einstein, �nieg�w i Gordon� Ch�opaka, kt�ry musia� zatyka� uszy, �eby nie s�ysze� piskliwych pokrzykiwa� matki i pijackich wrzask�w ojca; ch�opaka, czuj�cego si� brudnym od st�p do g�owy. Jak on si� uczy�! Z jakim przej�ciem przyst�pi� do swej pierwszej pracy naukowej: �Moment spinamy u zdegenerowanych grawiton�w�. My�la� o tych grawitonach tkliwie, jak o ukochanej dziewczynie. Marzy�, by dowiedzie� si� o nich wszystkiego � bez wzgl�du na cen�, jak� by przysz�o zap�aci�. By�y dni, kiedy chodzi� po ulicach nieprzytomny, a kiedy przechodnie wpadali na niego, to owo brutalne starcie ze �wiatem zewn�trznym ju� go nie rozdra�nia�o � nie by�o w stanie naruszy� znanej mu rzeczywisto�ci. Gdzie� w innej przestrzeni pozosta�y powszednie dni, pi�ka no�na, kino, rozmowy, pieni�dze, przemoc i zawi�� � ca�a ta beznadziejna codzienno��, otaczaj�ca go w dzieci�stwie� Teraz Stiggs, cho�by jeszcze i niezr�cznie, szybowa� nad tym wszystkim wysoko, tak wysoko, jak o tym kiedy� marzy�. Ale czy� s�owa s� w stanie wyrazi� jego uczucia?

Nie wiedzia�, czy Gordon go s�ucha, czy te� my�li o czym� innym. Mo�e drzema�?

Stiggs zamilk�. Wtedy tamten otwar� oczy.

��Musz� pana rozczarowa�, przyjacielu. Lewoskr�tne fotony � to iluzja�

�M�wi jak dziekan!� � Stiggs poblad�.

���Nie wszystko, co dopuszcza teoria, istnieje w przyrodzie. B��dny ognik, przywidzenie � oto czym jest lewoskr�tny foton. Niestety, takie ogniki zawsze gorej� na kra�cach nauki. Sam pogna�em za jednym z nich i straci�em pi�� lat � i to jakich lat! I Fuois, Sherrington� Brodecki� oni tak�e� Czy nie do�� ofiar? Jest pan m�ody, s�dz�c po pa�skich pracach � bardzo utalentowany. Niech pan nie traci czasu nadaremnie. Oto moja rada�

��Ale efekt Borysowa� Pan ko�ata� do paradnego wej�cia, a tam by�a go�a �ciana. Mo�e od wej�cia kuchennego�

��Ani od kuchni, ani od g��wnego wej�cia nie mo�na si� dosta� do czego�, co nie istnieje. Kiedy Borysow odkry� sw�j efekt, z miejsca przejrza�em wszystkie swoje wnioski i obliczenia. B��du nie ma. Pa�ska droga jest nierealna!

��Ale dlaczego? Dlaczego?! Gdzie si� omyli�em, w czym? Prosz� mi pokaza�!

To by�o prawie blu�nierstwo. Wymaga� wyja�nie� od Gordona � s�dziwego, osiemdziesi�cioletniego Gordona! Wymaga� po tym, kiedy wyra�nie da� do zrozumienia, �e jego s�owa to sama prawda.

Ale nie! Teraz, w tym pokoju, w kt�rym powsta�a jednolita teoria pola, to nie by�o blu�nierstwo� Oni obydwaj � Gordon i Stiggs � podlegali jednemu prawu. Prawu, kt�re zobowi�zywa�o Gordona do przedstawienia dowodu. Nie m�g� tego prawa naruszy�. W przeciwnym wypadku nauka przemieni�aby si� w religi�, a sam Gordon w jej aposto�a.

��No c�

Na stoliku przed Gordonem le�a� plik papieru. Uczony wzi�� czysty arkusz, starannie go wyg�adzi�� Potem gruz�owate, niech�tnie si� ju� zginaj�ce palce �cisn�y pi�ro, spod kt�rego ruszy�y po chwili surowymi szeregami matematyczne symbole.

To by� wyrok. Zakaz rysowa� si� nieub�aganie, cz�stok� znak�w by� silniejszy od przeciwpancernych zap�r, wy�szy od �elbetonowych �cian. Gordon spokojnie zagradza� drog� marzeniom� Przej�cie robi�o si� coraz to mniejsze�

Cierpn�c Stiggs �ledzi� nieodwracaln� w�dr�wk� symboli, pewne ruchy pi�ra, �elazn� logik� dowodu. Oto pi�ro dotknie papieru ostatni raz�

Pi�ro nieco zaci�o si�, drgn�o, zwolni�o�

��Dalej i tak, mam nadziej�, wszystko jest ju� jasne��� zm�czonym g�osem przem�wi� Gordon, odsuwaj�c papier.

Zatar� zmarzni�te r�ce i skry� je pod pledem.

Stiggs mia� wra�enie, �e zwariowa�! Wyrok by� zapisany, by�a na nim piecz�� i podpis, ale w dowodach by�a luka! Drobna, niezauwa�alna prawie, ale by�a� B�yskawicznie, co samego go zadziwi�o, Stiggs od razu ogarn�� ca�y �a�cuch dowod�w, my�l Gordona sta�a si� jego my�l�, zrozumia��

Niemo�liwe! Nie spos�b w to uwierzy�! Luka nie znika�a, nie spos�b by�o przecie� j� ukry�.

Podni�s� oczy i omal nie krzykn��. Mia� przed sob� innego Gordona � zgarbionego, z zapad�� piersi� i brunatnymi, starczymi plamami na policzkach. Ju� nie wznosi� si� nad Stiggsem, bezbarwne w�osy nie ulatywa�y ob�okiem. Stiggs dojrza� go takim, jakim tamten by� w rzeczywisto�ci, nie takim, jakim malowa�a go wyobra�nia. I omal si� nie rozp�aka�.

��Mimo wszystko domy�li� si� pan��� wyszepta� Gordon i g�owa starca opu�ci�a si� jeszcze ni�ej.�� Wystarczy�o panu �mia�o�ci, by nie uwierzy� i oto� Tak, pa�ska droga jest tak�e mo�liwa. Realna � bo lewoskr�tne fotony istniej�. Odkry�em to osiemna�cie lat temu�

Stiggs zamilk�. Wali� si� �wiat, spada�y gwiazdy, run�o niebo, umierali bogowie. I umiera� on sam.

R�ka Gordona wiotk�, pomarszczon� jaszczurk� wy�lizn�a si� spod pledu i tkn�a jego ramienia.

��Niech si� pan we�mie w gar�� Zapyta�em pana � pami�ta pan?�� co si� kryje za w�asno�ciami lewoskr�tnego fotonu. Nie odpowiedzia� pan. Nie my�la� pan nad tym, wi�c ja odpowiem. Wie pan, w czym zawiera si� cel nauki?

��W czym?�� powt�rzy� echem Stiggs.

��W szcz�ciu ludzko�ci. Je�li nauka nie b�dzie ludzi czyni� szcz�liwszymi, to po c� ona? Wiedza to bro� i je�li uczonemu nie czyni r�nicy, gdzie jest ona skierowana, to czym�e si� on r�ni od �o�nierza-najmity?� Nad tym te� si� pan nie zastanawia�, Stiggs. Chce pan znale�� lewoskr�tne fotony � cz�stki zd��aj�ce ku nam z przysz�o�ci� Odkryje je pan, jak w swoim czasie ja je odkry�em. I co dalej? Przychodzi praktyka� Ludzie naucz� si� widzie� przysz�o�� i kierowa� ni� � bowiem naturalny bieg zdarze�, je�li wiemy, jaki ma by�, mo�e przecie� podlega� korekturze. Czy ludzko�� stanie si� wtedy szcz�liwsza? Niech�e si� pan rozejrzy w ko�o, Stiggs. Bankier zadba przede wszystkim o zabezpieczenie swych kapita��w, dyrektor � o umocnienie swych rz�d�w, karierowicz zatroszczy si� o sw�j fotel� Masa ludzi zainteresowana jest w zachowaniu panuj�cych porz�dk�w, przysz�o�� jest im wrogiem, domy�laj� si� bowiem, czym im grozi� I ju� dzi� staraj� si� j� odmieni�, cho�by na �lepo. Tym w�a�nie ludziom podaruje pan w�adz� nad przysz�o�ci�� A oni, Stiggs, oni j� unicestwi�.

Nie, niech pan nic nie m�wi. Nie wszystko pan jeszcze zrozumia�. Twierdzi si�, �e Roger Bacon odkrywszy proch zachowa� swoje odkrycie w sekrecie, przewiduj�c, przeciwko komu mo�e si� ono obr�ci�. Szlachetny to, cho� bezsensowny gest. P� wieku temu fizycy dobrowolnie wprowadzili samokontrol� pragn�c, aby informacja o ich pracach z rozszczepieniem j�dra nie dosta�a si� do nazist�w. Post�piwszy tak, oddali ca�� sw� wiedz� Ameryce. Fina� by� w Hiroszimie. Ale nawet gdyby wtedy zamkn�li swoje laboratoria, to i tak znale�liby si� inni, kt�rzy mimo wszystko zrobiliby bomb�. I to niekoniecznie z poczucia patriotyzmu � tu w pe�ni wystarcza czysta dociekliwo��. Przemy�lawszy lekcje, jakich udzieli�a mi historia, postanowi�em post�pi� inaczej, gdy odkry�em lewoskr�tny foton. Og�osi�em, �e nie istnieje, �e jego poszukiwanie jest bezsensowne. Dowodem by�y rezultaty eksperymentalne � sfa�szowane� I m�j autorytet. Po�o�y�em go, jak k�adzie si� k�od� w poprzek �cie�ki, na drodze do dalszych bada�. Nie, nie �udzi�em si�! Wiedzia�em, �e kiedy� pojawi si�, taki jak pan, zapaleniec, kt�rego nie przestraszy m�j zakaz. Ale dla mnie wa�na by�a gra na zw�ok�. Na szcz�cie do�wiadczenia zmierzaj�ce do wykrycia lewoskr�tnych foton�w wymagaj� pieni�dzy� I to du�ych� Musia�em odwlec odkrycie za wszelk� cen�. Przecie� wystarczy p� wieku� nie! mniej nawet � i �wiat radykalnie si� zmieni. Wtedy ludzie b�d� zagl�da� w przysz�o�� tylko po to, by przewidzie� kl�ski �ywio�owe, leczy� choroby jeszcze przed ich powstaniem. Wierz� w to� Naruszy�em prawa nauki, ale nie sumienia! I nie panu mnie s�dzi�.

��Nie os�dzam��� z trudem, przez �ci�ni�te gard�o przem�wi� Stiggs.�� �Ale co z Fuois, Brodeckim, Sherringtonem?!�� wykrzykn�� nagle.

Gordon uni�s� g�ow�.

� �wi�tej pami�ci Fuois� Sherrington i Brodecki� to byli moi przyjaciele��� uroczy�cie powiedzia� starzec.

I niespodziewanie Stiggs zn�w poczu� si� ma�ym, male�kim przed tym starcem, kt�rego spojrzenie pe�ne by�o dumy i dostojno�ci, kt�rego twarz wygl�da�a teraz dok�adnie tak, jak zapami�ta� j� Stiggs z fotografii, ogl�danych ongi� na stronicach podr�cznik�w�

Stiepan Porfiriewicz Demin � pi��dziesi�cioletni m�czyzna o pozbawionym jakiegokolwiek wyrazu spojrzeniu i przeplatanych mysi� siwizn� w�osach � by� niezgorsz� kanali�. Nic wi�c dziwnego, �e pewnego pi�knego dnia zg�osi� si� do niego diabe�.

Urz�dnik piekie� ubrany by� w �wietny garnitur z syntetycznego materia�u, bia�� niemn�c� koszul� i srebrzysty krawat. W szponiastych �apach trzyma� eleganck� teczk� w stylu �attache�, a w pysku dymi� mu si� ameryka�ski camel.

��Ma pan na koncie dok�adnie trzydzie�ci trzy �wi�stwa � uprzejmie o�wiadczy� Dominowi.�� Tym samym nabyli�my prawa do pa�skiej duszy.

��Chwileczk�! � obruszy� si� Demin, nie zaproponowawszy nawet go�ciowi, aby usiad�. � O ile mi wiadomo, limit �wi�stw�

��Ma pan ca�kowit� racj�! Ale nie dalej jak miesi�c temu kierownictwo piekie� obci�o limit. Dok�adnie dwukrotnie�

��Ale� to bezprawie! Samowola!

��I zn�w ma pan absolutn� racj�: bezprawie. Obecnie w wielu miejscach �wiata bezprawie jest w modzie. Faszystowskie przewroty, gwa�cenie konstytucji, junty wojskowe� Nie ma co gada�, piek�o stara si� dotrzyma� kroku post�powi w og�le, a zbrodniom w szczeg�lno�ci.

��Mogliby przynajmniej uprzedzi�.

��Ale� co pan! Przecie� to ju� nie by�aby czystej wody samowola, nie rozumie pan?

Czart dobrotliwie si� u�miechn�� i usiad� pomachuj�c ogonem. Demin przygn�biony skin�� g�ow�, ale nieoczekiwanie ol�ni�a go nowa my�l.

��Pa�ski dowodzik poprosz�

Diabe� niedbale rzuci� na biurko sw�j dow�d.

Demin w�o�y� okulary, znacz�co kaszln��, pomaca� ok�adk� dokumentu i por�wna� diabelski pysk z wizerunkiem na zdj�ciu. Potem przejecha� paznokciem po piekielnej piecz�ci i z westchnieniem zwr�ci� dokument diab�owi.

��Teraz chcia�bym si� zapozna� z zasadami konfiskaty dusz � powiedzia�, obrzucaj�c diab�a ci�kim spojrzeniem.

��Prosz� si� nie niepokoi�, nie s� skomplikowane. Po pierwsze�

��Nie trzeba. Powinien pan mie� instrukcj�.

Diabe� skrzywi� si� kwa�no.

��Przekl�ta biurokracja!�� warkn��. � Przecie� naukowo udowodniono�

��Nauka nauk�, a papierek papierkiem � pouczaj�cym tonem odezwa� si� Demin.�� Dlaczeg� bym mia� wierzy� panu na s�owo? To nie w moim stylu, a mam nadziej�, �e i nie w piekielnym.

Diabe� pokornie pochyli� g�ow� i wydosta� z teczki ci�kie tomisko, na kt�rego grzbiecie gorza�o ogniste s�owo: Instrukcja.

Stiepan Porfiriewicz zag��bi� si� w studiowanie ksi�gi. Posapuj�c z zadowolenia podnosi� od czasu do czasu pytaj�co brwi, w nabo�nym skupieniu porusza� wargami, skrupulatnie analizuj�c tekst. Jego pozbawione zazwyczaj jakiegokolwiek wyrazu oczy b�yszcza�y teraz, jakby skropione �yciodajnym balsamem.

Nudz�cemu si� czartowi sprzykrzy�o si� to wreszcie i bezceremonialnie rozwaliwszy si� w fotelu w��czy� telewizor. Szed� akurat mecz hokejowy. Gra tak go poch�on�a, �e zapali� naraz dwa camele, nastawiwszy uprzednio na maksimum si�� g�osu odbiornika.

��Przeszkadza mi pan � zrz�dliwie zauwa�y� Demin.

��No i bardzo dobrze � nie odwracaj�c nawet g�owy odpar� tamten.�� Trudno�ci stwarza si� po to, aby je pokonywa�. Zgadza si� pan ze mn�?

Demin popatrzy� k�tem oka na podryguj�cy z emocji ogon diab�a i nic nie odpowiedzia�. Sam by� mistrzem w stwarzaniu wszelkiego rodzaju trudno�ci. Obdarzywszy diab�a �mierciono�nym spojrzeniem, zn�w pogr��y� si� w lekturze.

��Taaak��� powiedzia� wreszcie.�� Zrobiona z g�ow�, nie powiem. A ja my�la�em, �e cyrograf trzeba pisa� krwi�.

��Przestarza�a, absolutnie niehigieniczna zasada!�� parskn�� diabe�. � Prosz�, oto blankiet, niech go pan wype�ni i ko�czymy ten interes.

Nawet nie wysili� si�, �eby oderwa� wzrok od ekranu telewizora, na kt�rym up�ywa�y ostatnie minuty meczu; wynik jednak w dalszym ci�gu nie by� przes�dzony. Potrzebny blankiet sam wyskoczy� z teczki i leg� przed Deminem. Ten ostro�nie wzi�� go w palce, przyci�gn�� ku sobie i niewyra�nym, urz�dniczym pismem wype�ni� rubryki. Gdy tylko postawi� dat� i podpis, z teczki wyskoczy�a wielka okr�g�a piecz�� i z hukiem ostemplowa�a dokument.

Zapachnia�o piek�em.

��Wi�c co ze inn�? Mam si� zbiera�? � zapyta� Demin.

��Cicho!!!�� rykn�� diabe�, ha�a�liwie fetuj�c decyduj�cego gola. Wreszcie, wy��czywszy telewizor, z promieniej�cym pyskiem odwr�ci� si� do swojej ofiary.

��No co? Wype�ni� pan? Przepysznie. Tak� tak � wszystko zgodnie z przepisami. Lubi� mie� do czynienia z wykszta�conymi grzesznikami.

Ko�cem szpona z�o�y� na dokumencie swoj� parafk�.

��Teraz migiem zlatuj� do piek�a, zarejestruj� cyrograf i� No, stary, nie za�amuj si�! �Wszyscy jeste�my straconym pokoleniem� � jak powiedzia� Hemingway. Wszystkim wam jest pisane sma�enie w kotle, pardon, w piekarniku na podczerwie�. C�est la vie!

Pomacha� cyrografem, zamkn�� teczk� z trzaskiem i ze s�owami: � Niech si� pan nie niepokoi, m�ki mamy opracowane zgodnie z ostatnimi osi�gni�ciami psychoanalizy!�� znikn��.

Nie min�a jednak minuta, kiedy pojawi� si� z powrotem.

��Wiesz co, stary?�� niedbale si� odezwa�. � Trzeba b�dzie przepisa� ten cyrografik.

��A to dlaczego?�� �achn�� si� Demin.

��Wype�ni� pan blankiet atramentem. A atramentem nie wolno, do tego jeszcze fioletowym. Tylko d�ugopisem albo jeszcze lepiej � flamastrem. Nasze piek�o, powtarzam, stara si� i�� z post�pem, a w szczeg�lno�ci z post�pem techniki biurowej. Prosz� to przepisa�.

��Nie przepisz�! � zdecydowanie powiedzia� Demin.

��Jak to nie?!

��Bo nie. Nie trzeba si� by�o zachwyca� Hemingwayem czy jakim� tam innym waszym nowoczesnym, tylko dopilnowa� w�a�ciwego wype�nienia blankietu.

��No, no��� bez przekonania odezwa� si� diabe�. � Limit pa�skich �wi�stw jest wyczerpany, tote��

��Tote�, miody cz�owieku, cyrograf raz podpisany przez pe�nomocnika piekie�, w przypadku stwierdzenia post factum niezgodno�ci z wymaganym wzorcem z racji zdrady lub podst�pu duszodawcy, podlega przepisaniu jedynie za zgod� tego ostatniego. Je�li natomiast zgoda taka nie zostanie wyra�ona, to duszodawca, zgodnie z paragrafem 117, nie podlega ju� zaszeregowaniu do grupy �kanalii�, a do grupy �wyj�tkowych bydlak�w� i jako takiemu przys�uguje mu podw�jny limit pod�onikczernno�ci. Tak m�wi wasza Instrukcja i dobrze by by�o, gdyby j� pan raz jeszcze przeczyta�.

Rogi i kopyta diab�a poblad�y.

��Ale� to s� formalno�ci � wyszepta�.

��Za ich niedopilnowanie otrzyma pan wym�wienie. Niech wi�c pan natychmiast znika z moich oczu, zaklinam na Instrukcj�! Raz!

��Prosz� pos�ucha�! � wrzasn�� diabe�, paskudnie zalatuj�c siark�. � Zgoda, pa�ska pod�o�� wzi�a g�r�, ale na przysz�o�� Sk�d, sk�d pan wzi�� atrament?! Przecie� nie spos�b go u�wiadczy�, cho�by za nie�mierteln� dusz�?!

��Ja, m�ody cz�owieku, jestem w pewnym sensie, he-he, konserwatyst�. I jak pan widzi, czasem si� to przydaje.

W��czy� si� pierwszy program. Przyhamowawszy aparat zacz�� dryfowa� wok� centralnej gwiazdy. Otworzy�y si� ochraniacze, wysun�y si� urz�dzenia radarowe, o�y�y mechanizmy rejestruj�ce informacj�. Sun�ce w zimnych przestworzach cia�o aparatu upodobni�o si� do rozkwit�ej czarnej r�y.

Czujniki jak g�bki ch�on�y w siebie ca�� kakofoni� p�l kosmicznych i promieniowania. Nieraz poza aparatem bucha�y j�zyczki ognia. W�wczas jego orbita jakby p�tl� owija�a to jedn�, to drug� planet�. Przenikliwie, badawczo przygl�da�y si� im podobne do czasz radary. Lecz do powierzchni planet zwiadowca si� nie zbli�a�.

Nagle jego przyrz�dy schwyta�y sygna�y radiowe�

W��czy� si� drugi program. Aparat zszed� z oko�ogwiezdnej orbity. Teraz zatacza� coraz to w�sze kr�gi nad wybran� planet�. Jego blok analityczny m�drze i sprawnie preparowa� wszelkie nap�ywaj�ce stamt�d sygna�y radiowe i wizyjne. A kiedy struktura j�zyk�w obcego �wiata zosta�a rozszyfrowana, w��czy� si� trzeci program.

���Eridan�, zwariowali�cie? Na czwart�, m�wi�, na czwart�. Cooo? �Pluton�, tylko was tu jeszcze brakowa�o�

�e �Eridan� wraca� z Kosmosu z uszkodzonymi silnikami � to jeszcze p� biedy. �e sie� pozaziemskich stacji upodobni�a si� do sklepu z porcelan�, do kt�rego wkroczy� s�o� � to tak�e nic wielkiego. Ale awaria centralnego m�zgu cybernetycznego!.. Teraz wszystko zale�a�o od opanowania Tana Rostowa, zr�czno�ci jego r�k i mocy strun g�osowych. Gdyby w dyspozytorni zaj�y si� p�omieniem od razu wszystkie cztery k�ty, rozgardiasz by�by znacznie mniejszy. Wideofony wpad�y w sza� jak kibice po wbiciu gola, naziemne s�u�by wrzeszcza�y jednocze�nie pi�cioma kana�ami, na pulpicie miota�y si� histerycznie sygna�y operacyjne, a w dodatku jeszcze wyszed� na ��czno�� �Pluton�.

��Niezw�ocznie�

Ociekaj�cy potem pomocnicy jak na komend� odwr�cili g�owy.

��Wszystkich prze��czy� na o�rodki pomocnicze. Wszystkich.

��I nawet�

��I nawet. Wszystkich.

���Pluton� dotychczas nie otrzyma� od was komendy, co za porz�dki � dobitnym g�osem przypomnia� o sobie orbitalny to war o wiec.

��Id�cie do diab�a � odburkn�� Rostow.�� �Eridan�, ej, �Eridan�. (Bo�e, co za je�opy�)

��B�d� si� skar�

�okciem (palce by�y zaj�te) g��wny dyspozytor przerwa� ��czno�� z �Plutonem�. Nie obchodzi�o go nic na �wiecie poza �Eridanem�. Czy m�g� go ktokolwiek zrozumie� opr�cz dyspozytora oczywi�cie? Brutalnie odepchn�� r�k� pomocnika, wtykaj�cego mu s�uchawk� wideofonu. I wtem, jak na z�o��, zag�uszaj�c s�owa, na fal� �Eridana� wdar�a si� jaka� obca stacja. �wiat kompletnie zwariowa�.

��Ej�e, na fali 8119, sp�ywajcie st�d. W tej chwili� To nie do ciebie �Eridan�, nie do ciebie� 17�15, daj� �Eridanowi� 17�15, sektor W, rezerwowy. Potwierdzenia nie s�ysz�.

Gdzie� tam! Zuchwalec ani my�la� wynosi� si� z fali. Zasuwa� dalej swoj� gadk� i g�os �Eridana� ton�� w zak��ceniach, jak brz�czenie komara w ryku bawo�a. Tan wpad� we w�ciek�o��.

��Precz z Kosmosu!!!�� wrzasn�� tak, �e a� mu si� gwiazdy w oczach pokaza�y z wysi�ku.�� 8119, zje�d�aj st�d.

Zdaje si�, �e pomog�o. Fala oczy�ci�a si�. �Eridan� wreszcie poj��, czego si� ��da od niego, centrum obliczeniowe upora�o si� z uszkodzeniem. Uff�

I dopiero teraz, kiedy mo�na by�o wyci�gn�� si� w fotelu i zapali� papierosa, i cho� przez moment o niczym nie my�le�, pami�� chlusn�a do �wiadomo�ci urywek zdania z tamtej, obcej audycji. Tan Rostow nie doni�s� papierosa do ust. Tak w�a�nie zamar� w bezruchu z wyba�uszonymi oczyma.

Analityczny blok zwiadowcy trzykrotnie oceni� sytuacj�. Trzykrotnie sprawdzi� uzyskane dane. B��du nie by�o. W odpowiedzi na zew przyja�ni dalekiej planety nadszed� energiczny i niedwuznaczny rozkaz, aby si� usun��. Dwukrotnie powt�rzony, granicz�cy z obraz� rozkaz.

Automat nie mia� dumy, ale mieli j� za to jego konstruktorzy. Przewidzieli oni mo�liwo�� nieprzyjaznej odmowy i dlatego niezw�ocznie w��czy� si� program zapasowy.

Radary momentalnie skry�y si� w gniazdach, ochraniacze zatrzasn�y si�, aparat zosta� wprawiony w ruch, za jego ruf� wyr�s� p�omie�. Ju� po godzinie uk�ad niego�cinnej gwiazdy, kt�ry odtr�ci� przyja�� prastarej cywilizacji Galaktyki, znikn�� z pola widzenia.

Owego wieczoru jak zawsze ca�a nasza pi�tka zebra�a si� u Walerego Granatowa. Najsprytniejszy zdo�a� zaj�� fotel w�a�ciciela, pozosta�ym wypad�o zadowoli� si� krzes�ami i praca si� zacz�a.

Cz�sto spotykali�my si� w tym gronie, �eby razem tworzy� opowie�ci przygodowe. Z pocz�tku tak pospolita w nauce i tak rzadka w literaturze forma wsp�pracy wydawa�a nam si� oryginaln� zabaw�, sprawiaj�ca przyjemno�� i nam, i naszym czytelnikom, ale stopniowo co� zacz�o si� zmienia�. Nasze zdolno�ci, wiadomo�ci, temperamenty zespoli�y si� na tyle, �e powsta�a jakby wsp�lna, samoistna osobowo��, cz�ciowo podobna do ka�dego z nas, lecz chwilami ca�kiem nam obca. Ze zdziwieniem zauwa�yli�my, �e narzuca nam ona swoj� w�adz�. W �aden spos�b nie chcia�a si� ograniczy� do stworzenia kunsztownego pomys�u, pragn�a czego� wi�cej i dla osi�gni�cia tych wy�szych cel�w wymaga�a od nas pe�nego zaanga�owania i ofiarno�ci. Mieli�my tylko dwa wyj�cia: albo podda� si� ca�kowicie tej nowej w�a�ciwo�ci, albo si� rozsta�, �adna jednak z tych mo�liwo�ci nam nie odpowiada�a. Nikt by nie szcz�dzi� grosza dla zabawy w gronie przyjaci�, ale po�wi�ci� ca�y sw�j kapita� po to, aby budowa� wsp�lnie zamki na lodzie � to ju� inna sprawa. Szale si� waha�y i ten wiecz�r m�g� zdecydowa� o wszystkim.

A wi�c czuli�my si� wszyscy bardzo nieswojo. Nawiasem m�wi�c obmy�lanie fabu�y przez ca�� nasz� pi�tk� ujawni�o pewn� przedziwn� w�a�ciwo�� my�lenia. Z �atwo�ci� wpadali�my w tok cudzych my�li. Szybko bez zak��ce� rozwija�y si� sceny, rodzi�y si� idee, a pomys�y z niezwyk�� lekko�ci� przefruwa�y z r�k do r�k, wzbogacaj�c si� w locie. W takich chwilach prze�ywali�my to szczeg�lne, nieprzeci�tne szcz�cie, jakie daje kolektywne my�lenie.

A potem wszystko w zagadkowy spos�b rozsypywa�o si� w gruzy. Drobiazg, na kt�rego wyja�nienie jednostka straci�aby najwy�ej sekund�, wymaga� niesamowitych wysi�k�w. Jakb3��my gasili nawzajem swoje my�li. Ot� o ile rezonans s my�li wznosi� nas do czego� szczeg�lnego, bajecznie kolorowego, to przeciwfaza nas d�awi�a.

Na nieszcz�cie praca owego wieczoru zacz�a si� akurat od przeciwfazy. Wyobra�nia by�a ospa�a, wypowiadali�my dr�twe s�owa i by�o to nie do zniesienia jak koszmar. Patrzy�em na ra��ce �wiat�o nocnej lampki i my�la�em: jest przecie� tysi�ce zwyk�ych rado�ci, po c� mamy si� m�czy� dla czego� iluzorycznego, najwidoczniej niedost�pnego? Podejrzewam, �e podobnie my�la� ka�dy z nas.

��A je�li nasz bohater zacznie w ten spos�b��� wydusi� z siebie Walery po kolejnej przygn�biaj�cej pauzie.

Ale przerwa� nam dzwonek w przedpokoju.

Szuraj�c bamboszami wyszed� i zaraz wr�ci�, przepu�ciwszy przed sob� jakiego� cz�owieka z teczk�, kt�ra kiedy� by�a br�zowa. Go�� uk�oni� si� niezgrabnie i usiad�. Nie zd��y�em si� zdziwi� ta wizyt�, gdy Walery ju� od progu przem�wi� pe�nym przej�cia g�osem: � Ch�opaki, a gdyby tak�

To, co powiedzia�, by�o tak wspania�ym odkryciem, �e � zapomniawszy o wszystkim � oniemieli�my z zachwytu.

I zacz�o si�. Z tego wieczoru zachowa�o si� w mojej �wiadomo�ci tylko og�lne wra�enie jakiej� pe�nej napi�cia rozkoszy, jakby�my szli pod g�r� i ka�dy krok otwiera� przed nami pejza�e coraz bardziej urzekaj�ce swoj� urod�. Nie by�o to ju� tworzeniem opowie�ci, po prostu widzieli�my cudze �ycie a� do samej jego g��bi, doznaj�c prawdziwego wstrz�su przenikali�my w najskrytsze zamierzenia ludzi, kt�rzy powstali w nieznany spos�b, wpadali�my w zachwyt b�d� przera�ali�my si� nag�� przemian� ich charakter�w, chwytali�my ich gesty, s�owa, i trzeba by�o tylko zapisywa�, zapisywa�, zapisywa�, bo ju� nie wiadomo by�o, co jest bardziej realne � czy ten zadymiony pok�j, gdzie siedzimy, czy tamten �wiat, kt�ry o�y� w naszej �wiadomo�ci.

I nie by�o ju� mnie, nie by�o nas, istnia�a tylko owa wsp�lna osobowo��, w kt�rej roztopili�my si�, kt�ra w dziwny spos�b nas natchn�a i da�a jak�� swoist�, niepor�wnywaln� z niczym ostro�� widzenia. W podobnym stanie nie byli�my nigdy ani przedtem, ani potem. Stan ten wyja�nia� �ycie lepiej, ni� setki podr�cznik�w, rozumieli�my wszystko, nie by�o przed nami �adnych tajemnic, byli�my wszechmocni jak bogowie.

Tylko w momencie jakiego� spadku napi�cia my�lowego, kiedy ledwo, ledwo zarysowa�a si� realno�� owego pokoju, w kt�rym byli�my, przypomnia�em sobie o przybyszu i na u�amek sekundy zatrzyma�em na nim wzrok. Siedzia� bokiem, mru��c oczy i zacieraj�c r�ce, jakby chcia� je rozgrza� przy ogniu. �Cudownie, cudownie� � szepta�. Nie zd��y�em mu si� dobrze przyjrze�, lecz mia�em wra�enie, podobne do tego, jakie wywo�uje w nas widok starych, dobrze znanych rzeczy, niewa�ne nawet jakich. Wra�enie czego� przytulnego, napawaj�cego ufno�ci� i zarazem niezb�dnego. Mimochodem zda�em sobie spraw�, �e jest w tym co� dziwnego. Podczas wyt�onej pracy umys�owej obcy zawsze nam przeszkadza, a tutaj tego nie by�o.

Wszystko, cokolwiek robili�my tego wieczoru, by�o doskona�e. Nie pytali�my si� wzajemnie, czy tak jak powinna, rozwija si� fabu�a przysz�ego utworu, wiedzieli�my bowiem, �e mo�e si� ona rozwija� tylko w ten spos�b. Nie dobierali�my wyraz�w dla opis�w, przychodzi�y same, jedynie trafne, p�on�ce wewn�trznym blaskiem.

I zako�czywszy przed pi�t� nad ranem, wiedzieli�my, �e zrobili�my wszystko, inne rzeczy by�y zb�dne; to najwa�niejsze, co daje utworowi g��bi� i autentyczno��, ju� zosta�o zapisane.

Popatrzyli�my na siebie nawet z pewnym rozczarowaniem. Nie chcia�o si� nam m�wi�. Byli�my obezw�adniaj�co wyja�owieni. Poczciwiny z teczk� ju� nie by�o w pokoju, znikn�� niepostrze�enie. Ubrali�my si� i zacz�li�my si� �egna�, nikt o nim nie wspomnia� ani s�owem.

Pan domu, narzuciwszy na siebie palto z w�skim aksamitnym ko�nierzem, odprowadza� nas na ulic�. Dopiero w skrzypi�cej windzie zapyta�em go od niechcenia:

��Walery, kim jest ten tw�j przyjaciel, kt�ry przesiedzia� z nami ca�y wiecz�r?

Walery spojrza� zaskoczony.

��M�j przyjaciel? Widzia�em go po raz pierwszy. Przyszed� do kt�rego� z was�

Popatrzyli�my na siebie z niedowierzaniem. Wyja�ni�o si�, �e nikt przedtem tego faceta z teczk� nie widzia� na oczy.

��Jak to si� mog�o sta�? � z zak�opotaniem zapyta� Walery.�� Co� nieprawdopodobnego!

��Ale przecie� ty� go wpuszcza� � odparowali�my ch�rem.

Wyczytali�my nagle z jego oczu, �e usi�uje sobie co� przypomnie�.

��No tak� ja go wpu�ci�em.

��O nic nie pytaj�c?

��Przywita� si� Chcia�em go zapyta�, gdy nagle ol�ni� mnie pomys� w zwi�zku z fabu�� i zupe�nie machinalnie przepu�ci�em go do przodu� A potem jakby przesta� dla mnie istnie�

��Wszystko jasne!�� zreasumowa�em, t�umi�c ziewanie.�� A mo�e by kto� jednak co� nieco� wyt�umaczy�?

Stali�my w westybulu, z lewej strony by�y drzwi do sklepu rybnego, z prawej do mleczarskiego, tak �e w kiepsko o�wietlonym korytarzyku pachnia�o jednocze�nie i mlekiem, i rybami. Nikt z nas niczego nie potrafi� wyja�ni�. Wiadomo by�o tylko jedno, �e tak po prostu do nieznajomych ludzi nikt nie przychodzi i nie zasiaduje si� do rana. Dalej wszystko si� gmatwa�o.

Najbardziej zdumiewaj�cym jednak by� fakt, �e ta zagadka jako� nieszczeg�lnie nas pasjonowa�a. Do takiego nastroju by�o nam daleko.

��Tworz�c przygod�, sami zetkn�li�my si� z ni� oko w oko � za�artowa� kto� ospale.

Troszk� jeszcze porozmawiali�my o tym, co si� zdarzy�o, i rozstali�my si�, wymieniaj�c mi�dzy sob� znu�one i zarazem zak�opotane u�miechy.

Min�o wiele miesi�cy, kt�re ani o w�os nie zbli�y�y nas do wyja�nienia zagadki, kiedy nagle w bia�y dzie� zetkn��em si� z naszym nieznajomym na ulicy.

To dziwne, ale pozna�em go od razu, chocia� by� w starym, suto marszczonym p�ko�uszku, kt�ry sprawia�, �e jego kr�pa figura wydawa�a si� jeszcze bardziej przysadzista. Przecie� przed spotkaniem wcale nie by�em pewien, �e poznam go nawet w owym dwurz�dowym garniturze, w kt�rym by� w�wczas.

��Dzie� dobry. Chcia�bym pana o co� zapyta�. � Zdecydowanie podszed�em do niego, gdy� jego spojrzenie, skierowane ku mnie, rozwia�o ostatnie w�tpliwo�ci.

Nie�mia�o spojrza� na mnie zadzieraj�c niemal g�ow� do g�ry, r�ka z podniszczon� teczk� drgn�a, jakby si� chcia� ni� zas�oni�.

��Dzie� dobry � powiedzia� cienkim g�osem.�� Jak si� powodzi waszej opowie�ci?

��Doskonale � odpar�em, ani troch� nie przesadzaj�c.�� Ale przepraszam za natr�ctwo, kim pan w�a�ciwie jest?

��Nazwisko mam niepozorne� Fiediaszkin� Piotr Pietrowicz.

Twarz idealnie harmonizowa�a z nazwiskiem. Brwi i rz�sy po��k�e, wyblak�e, policzki starcze, zwiotcza�e, i nos jak kartofel.

��B�dzie pan mnie zaraz wypytywa�� � powiedzia� ze smutkiem Fiediaszkin, unikaj�c mego wzroku.�� Mo�e nie warto? Najwa�niejsze, �eby nowela si� uda�a�

Obejrza� si� nawet, szukaj�c mo�liwo�ci zagubienia si� w t�umie. Nie mia� jednak wyj�cia � przypar�em go niechc�cy do ogrodzenia przy chodniku.

��Prosz� mi wybaczy�, Piotrze Pietrowiczu, ale sam pan przecie� rozumie, co wzbudzi�o moje zainteresowanie. Na moim miejscu pan by r�wnie��

��Rozumiem, rozumiem, ale niczego wyja�ni� nie mog�.

��Nie chce pan?

��Nie mog�, s�owo honoru. A zreszt�, czy wam �le by�o ze mn�? Po c� wam jeszcze wiedzie� cokolwiek?

Uwielbiamy tajemnice w ksi��kach, ale w �yciu ich nie znosimy. Nie jestem wyj�tkiem. Koniec ko�cem i ksi��kowe tajemnice lubimy tylko dlatego, �e na ostatnich stronach zostaj� one ujawnione.

��Nie ma mowy � powiedzia�em stanowczo, cho� u�wiadomi�em sobie niezr�czno�� sytuacji.�� Pan musi mi to wyt�umaczy�.

Jego zaokr�glona figura skuli�a si� jako�, nawet na p�ko�uszku przyby�o fa�d.

��Pan i tak nie uwierzy � rozejrza� si� smutno.

��Ale� s�ucham�

��A wi�c wy sami mnie wezwali�cie�

��My?

��Wasze my�li.

Mimo woli drgn��em. Przez jego wargi przemkn�� od razu smutny i jednocze�nie triumfuj�cy u�miech.

��No widzi pan, uprzedza�em przecie�. Nie powinni�cie wszystkiego wiedzie�.

No, to jestem w domu. Fiediaszkin mia� ma�ego chyzia. Znowu wzi��em si� w gar�� i powiedzia�em ju� spokojnie.

��Niech pan m�wi dalej.

Ale gdzie� tam, w og�le nie chcia� gada�, my�la�, �e teraz to go ju� puszcz�. Pr�na nadzieja. Sam nie wiedz�c czemu, got�w by�em wzi�� go za ko�nierz wys�u�onego p�ko�uszka, aby jak najpr�dzej wytrz�sn�� z niego wyznanie. A on wystraszy� si� nie na �arty, jakby rzeczywi�cie przeczyta� moje my�li.

��Nie trzeba!�� wrzasn��. � Pan siebie zamrozi. Powiem ju�, nie ma rady, a potem si� rozstaniemy, zgoda? Ach, m�ody cz�owieku, jak pan nierozs�dnie post�puje ze swoim m�zgiem.

��Wi�c pan jest telepat�. Prosz� dalej.

��Sk�d�e znowu! Nie potrafi� czyta� my�li. Za to wyczuwam je, kiedy one� Rozumie pan, ja, oczywi�cie, jestem cz�owiekiem nieuczonym� Ale je�li kto� my�li, to w jego m�zgu jakie�� tam� potencja�y zmieniaj� si�, zachodzi promieniowanie. I kiedy rozgorzeje my�l, gdy ona co� tworzy, to wydziela� ciep�o. Wie pan, takie b�ogie, przytulne ciep�o. No, tego ja prawie nie zauwa�am, tylko w og�le t�o, �e tak powiem� Ot� je�li ona szczeg�lnie si� rozpala, jak wtedy u was, to mnie tam w�a�nie ci�gnie.

��Wszystko to jest ciekawe � przerwa�em niecierpliwie.�� I prawie nie pozostaje w sprzeczno�ci z nauk�. Ale za to pan sam sobie przeczy.

��Jak to? Nic podobnego.

��A jednak to prawda. Kiedy pan przyszed�, nasze my�li dymi�y, nie daj�c p�omienia. Czadzi�y. A wi�c jak?

Fiediaszkin speszy� si�. Mnie ten swoisty postrzeleniec zaczyna� si� podoba�. By� nie tylko nieszkodliwy, lecz wprost wzruszaj�cy w swoich fantazjach. A mimo wszystko dlaczego przyszed� w�a�nie do nas?

��Nie ma tu �adnej sprzeczno�ci � rzek� niepewnie.�� Niech�e pan tylko nie przyjmie tego za che�pliwo��

��Bynajmniej.

��Co pan widzi doko�a?

Niedo��nie powi�d� r�k� wok�. Machinalnie prze�lizn��em si� wzrokiem po zatoczonym przez niego p�kolu. Pogr��eni w swoich sprawach i k�opotach �pieszyli zas�pieni ludzie, jak psie ogonki wi�y si� dymki spalin samochodowych, po gzymsach dostojnie kroczy�y go��bie, zgrzyta� tramwaj skr�caj�c w aleje.

��Ot� wok� tego wszystkiego kr��y ob�ok my�li � tajemniczo zni�ywszy g�os powiedzia� Fiediaszkin.�� Ale wyra�nych punkt�w wskazuj�cych na to, �e tworzy si� w�a�nie co� nowego i donios�ego, na razie jest niewiele. Dlatego ka�dy j�zyczek p�omienia jest tak drogocenny. Posiadam w�a�ciwo�� Tylko znowu niech pan nie my�li, �e to przechwa�ki� Moja obecno�� od razu roznieca ogie�. Czy� wy sami tego nie zauwa�yli�cie? Nie! Nie!�� krzykn��, jakby si� broni�c.�� Sam jestem niczym, buchalterem na emeryturze, ale posiadam tak� w�a�ciwo��, �e pomagam innym my�le�. Dlatego do was w�a�nie przyszed�em. Chodz� zreszt� do wielu, tak trzeba, i im jest dobrze, i mnie, wszystkim ludziom to odpowiada. Nie wierzy pan?

Oczywi�cie nie uwierzy�em. Nie wierzy�em ani odrobink�. A mimo to moja niewiara mia�a ju� male�k� rys�: jego s�owa w zasadzie mog�y wyja�ni� wszystko, co si� zdarzy�o z nami owego wieczoru.

��Wspaniale � wpad�em na pomys�. � Niech pan zademonstruje.

��Po co?�� powiedzia� zmartwiony, przest�puj�c z nogi na nog�. � I tak pan nie uwierzy.

��Uwierz� � zaoponowa�em z uporem i wbrew wszelkiej logice by�em prawie pewien, �e tak si� w�a�nie stanie.

��To chod�my � pokornie zgodzi� si� Fiediaszkin.

Zbyt si� zdziwi�em, aby protestowa�. Skr�cili�my w jaki� zau�ek, potem w drugi, trzeci. Fiediaszkin szed� nieszybko, lecz dostatecznie pewnie, tylko jego twarz przybra�a zdecydowany wyraz, jakby s�ucha� jakiej� dalekiej muzyki.

��Dok�d w�a�ciwie idziemy?.�� nie wytrzyma�em wreszcie.

��Prosz� nie przeszkadza� � nagle dosy� ostro powiedzia�, Fiediaszkin. Ale po chwili b�kn�� zmieszany.�� Prosz� mi wybaczy� Ja przecie� sam nie wiem, gdzie� tutaj� Oczywi�cie, mogliby�my zaj�� do instytutu obok, tam r�wnie�� Lecz tam nie wpuszczaj� bez przepustek. Ale to ju� blisko.

Machn��em r�k� i tylko si� zdziwi�em, jak mog�em wda� si� w tak fantasmagoryczn� awantur�.

Wkr�tce szli�my ju� po podw�rzach, przez jakie� przej�cia, potem zacz�li�my wchodzi� po schodach, najbardziej przeci�tnych, z papierkami i r�nymi odpadkami przy otworach zsypu.

Fiediaszkin zatrzyma� si� przed drzwiami na sz�stym pi�trze.

��To tutaj.

Wyra�nie denerwowa� si�, wargi mu poblad�y, a g�ow� usi�owa� wci�gn�� w ko�nierz p�ko�uszka.

Dzwonek zad�wi�cza� niepewnie.

Drzwi otworzy� nachmurzony ch�opak w sportowym garniturze.

��Panowie do kogo?�� zapyta� jako� oboj�tnie.

Popatrzy�em na Fiediaszkina. Wzbudza� lito��.

��Ot� chcieliby�my��� wybe�kota� dr��cym g�osem.�� Jeste�my z� Przecie� pa�stwo nad czym� pracujecie?

��Pracujemy � potwierdzi� ch�opak.

I nagle co� zmieni�o si� w jego twarzy. Pojawi� si� na niej wyraz absolutnego skupienia i pe�nej izolacji od reszty �wiata. Taka w�a�nie by�a twarz Walerego Granatowa, kiedy owego wieczoru wr�ci� do nas z przedpokoju.

��Dobra, wyt�umaczy pan potem � burkn�� niecierpliwie ch�opak i got�w by�bym przysi�c, �e ju� nas nie widzi i nie my�li o nas. By�o to bardziej ni� dziwne.

Nie raczy� nawet zaczeka�, a� si� rozbierzemy, i znikn�� za drzwiami, sk�d rozleg�y si� okrzyki, �miech, a nast�pnie wszystko ucich�o. I kiedy weszli�my, zobaczyli�my trzech m�odych ludzi, pochylonych nad sto�em, gdzie by�y roz�o�one jakie� rysunki techniczne. Zreszt� rysunki poniewiera�y si� r�wnie� i na pod�odze.

Nast�pna godzina by�a najbardziej fantastyczna ze wszystkich dotychczas przeze mnie prze�ytych. Ja i Fiediaszkin siedzieli�my cicho w k�cie, a m�odzie�cy, nie zwracaj�c na nas uwagi, pracowali z w�ciek�� zawzi�to�ci�. Pali�em nerwowo, spodziewaj�c si�, �e lada chwila wyrzuc� nas na zbity �eb. Ale my ich nic nie obchodzili�my i mo�liwe, �e gdyby nawet w�wczas zjawi� si� sam Napoleon, nie odwr�ci�oby to ich uwagi. W telegraficznym skr�cie wymieniali mi�dzy sob� niezrozumia�e dla mnie terminy radiotechniczne, nieraz obrzucali si� wyzwiskami, ale przewa�nie pisali w milczeniu i w ca�ym ich zachowaniu nie by�o niczego zewn�trznie podnios�ego tylko najg��bsze skupienie. Fiediaszkin bynajmniej nie triumfowa�, wpad� w milcz�cy zachwyt, promieniowa� wprost upojeniem, wyra�nie kocha� tych ch�opc�w, o mnie po prostu zapomnia�.

Potem nagle wzi�� mnie za r�k�.

��Chod�my, oni ju� ko�cz�.

��Co oni robi�? � wyszepta�em.

��Sk�d mog� wiedzie�? � r�wnie� szeptem powiedzia� Fiediaszkin.�� Dokonuj� jakiego� wynalazku. Chod�my, chod�my ju� na Boga.

W pe�nym oszo�omieniu zbieg�em ze schod�w.

��Dobrze wypad�o � mamrota� Fiediaszkin, potykaj�c si� o stopnie.�� Oni dzi� dokonali czego� wielkiego� To cudownie, �e nas wpu�cili. Wie pan, bywa i tak, �e nie wpuszczaj�. Co prawda rzadko, gdy� zwykle ja od razu jako� na nich dzia�am�

Nie ws�uchiwa�em si� zbytnio w jego mamrotanie, gdy� pr�bowa�em uporz�dkowa� jako� swoje my�li i cz�ciowo mi si� to uda�o. Taka operacja jest po prostu niezb�dna, spe�nia ona rol� swoistego odruchu obronnego. Ka�dy najbardziej nies�ychany cud przede wszystkim staramy si� wt�oczy� w ramy czego� znanego, aby uwolni� sw�j umys� od nadmiernego ci�aru. Nast�pnie, przywykn�wszy nieco, nabieramy odwagi.

Tok moich my�li, podczas gdy wlok�em si� za Fiediaszkinem, by� mniej wi�cej nast�puj�cy. Jemu wcale nie brakuje pi�tej klepki. Jego obecno�� wida� rzeczywi�cie pobudza zdolno�ci tw�rcze. Przypu��my. No i c� z tego? Dla milion�w ludzi jest to, mo�na powiedzie�, obowi�zek zawodowy. Nauczyciele sami nie produkuj� ani d�br materialnych, ani warto�ci duchowych. S� tylko przeka�nikami wiedzy i � co najwa�niejsze � stymulatorami intelektualnego i moralnego rozwoju dzieci. Oczywi�cie nauczyciele z prawdziwego zdarzenia. W tym kryje si� wielkie znaczenie ich zawodu. Tak ja to rozumiem. Rozsiewa� swoje my�li i czyny tak, aby wplot�y si� one jak z�ota ni� w cudze �ycie i aby nie rozpoznane o�y�y potem w odkryciach i wszelkich sukcesach � to praca najwa�niejsza dla spo�ecze�stwa. Ale czy� tylko nauczyciele to czyni�? Jak atomy cia�a nie gin� po �mierci, lecz wst�puj� w nowe cykle, tak i wytwory ducha przekazywane innym istniej� wiecznie, niedostrzegalnie przechodz�c z pokolenia na pokolenie. Ale to nie wszystko. W procesach przyrody nieorganicznej uczestnicz� katalizatory, tajemnicze zwi�zki, kt�re � pozornie nie wchodz�c w reakcje � nadaj� im energi� i moc. Procesy organiczne katalizowane s� przez enzymy. Dlaczego�by i w procesach psychicznych nie mia�y wyst�powa� swoiste katalizatory i fermenty? Czemu nie?�� powtarza�em jak papuga, patrz�c t�pym wzrokiem na plecy Fiediaszkina. Przej�ty nowym pomys�em przyspieszy�em kroku.

��Niech pan pos�ucha � schwyci�em Fiediaszkina za r�k�. � Je�li pan� eee� stymuluje wysi�ek umys�owy innych, to dlaczego ja nie odczu�em tego od razu, jak pana spotka�em w alejach? Czy�by pan nie oddzia�ywa� na jednostki?

Nie uwolni� nawet swojej r�ki (w og�le jego zachowanie by�o pokorne) i odpowiedzia�, pesz�c si� znowu, lecz z godno�ci�.

��Czemu� by nie� Na jednostki r�wnie� wywieram wp�yw. Ale czy pana my�li by�y bliskie tw�rczo�ci, kiedy�my si� spotkali?

Z przepraszaj�cym u�miechem popatrzy� na mnie przeci�gle.

��Nie trzeba, niech pan nie ��da wyja�nie�, sam przecie� nic nie wiem. Nie uda�o mi si� zosta� w �yciu kim�, pozbawiony jestem wybitnych zdolno�ci, a tylko uczestnicz� przy ucztach duchowych i jak s�dz�, jestem po�yteczny, poniewa�1 sprzyjam obmy�laniu rzeczy wznios�ych. Nie ma w tym mojej zas�ugi, �e ta w�a�ciwo�� jest we mnie tak silna. Wie pan, to tak jak z g�osem � kto go ma, to �piewa dobrze, a kto nie ma g�osu, to si� nie nauczy, ale za to wyr�ni si� czym� innym� Przedtem nie mia�em odwagi tak po prostu chodzi� do nieznajomych ludzi, aby pogrza� si� samemu i innych rozgrza�. A teraz, kiedy �mier� jest blisko, trzeba si� spieszy�, aby wykona�, co nale�y. Nawet przesta�em si� ba�, �e mnie wyp�dz� jak �ebraka i przyb��d�, i doskonale si� wszystko udaje, a dlaczego � to ju� nie moja g�owa. I w tym jeszcze ca�a moja rado��, �e z roku na rok coraz wi�cej takich ognik�w si� u nas rozpala i do wszystkich ju� zd��y� bym nie m�g�, gdybym si� nawet dwoi� i troi�. �a�uj� natomiast, �e nie mam �adnego wp�ywu na rozbudzanie warto�ci moralnych. Nie mam w tym kierunku talentu, ale m�j brat nieboszczyk go mia�.

��Niech pan zaczeka.�� Przeszy� mnie nag�y domys�. � Je�li istniej� podobni do pana ludzie-stymulatorzy, to prawdopodobnie s� r�wnie� ludzie t�umi�cy my�li?

��A jak�e � ze smutkiem przyzna� Fiediaszkin.�� Oczywi�cie, zdarzaj� si� takie chodz�ce lod�wki. A pan ich nie spotyka�? No, pan wybaczy, musz� ju� i��, m�j dom jest tu� obok.

Machinalnie u�cisn��em jego mi�kk� d�o�, odprowadzi�em wzrokiem zaokr�glon� figurk� Fiediaszkina, ko�ysz�c� si� chwiejnie na niepewnych niedo��nych nogach. I dopiero gdy znikn�� mi z oczu, nawymy�la�em sobie od jo�op�w. Nie dowiedzia�em si� od niego setnej cz�ci tego, o co trzeba by�o zapyta�, nie zapisa�em nawet adresu.

Zreszt�, mo�na to by�o naprawi�: przecie� istnieje biuro adresowe.

Do ko�ca dnia by�em � inaczej trudno to wyrazi� � w stanie jakiego� dziwnego oszo�omienia. Wszystko si� zgadza�o w mojej hipotezie za wyj�tkiem jednego. Bezsprzecznie s� ludzie, kt�rych obecno�� przyspiesza za�atwienie ka�dej sprawy, sam zna�em takich. No tak, ale ich wp�yw zawsze jest konkretnie odczuwalny. Wyczu� go mo�na w s�owach, w gestach, w �miechu. Oni uczestnicz� w pracy, a nie tylko s� przy niej obecni. A Fiediaszkin tylko by� obecny�

Jak wiadomo, z wszelkimi niejasno�ciami powinni�my zwraca� si� do uczonych. Tak samo i ja w pierwszej chwili zamierza�em post�pi�. Wyobra�nia przedstawi�a mi w t�czowych kolorach moj� rozmow� z profesorem X, z cz�onkiem Akademii Nauk � Z, i ju� widzia�em, jak �piesz� do Fiediaszkina� Ale po chwili och�on��em. Nie pomo�e profesor X, nie pomo�e akademik Z. Ludzie z dziwacznymi i zadziwiaj�cymi zdolno�ciami s� nauce znani� Objawi si� np. cz�owiek, mog�cy szybciej od elektronowej maszyny cyfrowej wyci�gn�� pierwiastek kwadratowy z sze�ciocyfrowej liczby, lub nadejdzie wiadomo�� o cz�owieku, kt�ry nigdy nie sypia. A bo to ma�o niezwyk�o�ci kryje si� w ludziach?

Ale nauka dot�d tych tajemnic nie zg��bi�a. �w cz�owiek-komputer u nikogo nie budzi w�tpliwo�ci: prosz� bardzo, oto rezultat jego fenomenalnych zdolno�ci � na tablicy. Badaj, jak tylko zechcesz� I badaj�. Ale co dalej?

A Fiediaszkin nawet w ten spos�b nie mo�e zademonstrowa� swoich zdolno�ci. One w og�le nie mog� by� wyra�one w cyfrach, w czym� konkretnym i przekonywaj�cym. W Fiediaszkina mo�na wierzy� lub nie wierzy�, ale wiara nie jest dowodem dla nauki.

Wreszcie postanowi�em, �e odnajd� adres Fiediaszkina, posiedz� z nim kiedy� wieczorkiem, porozmawiam, a dalej zobaczymy.

A jednak sta�o si� inaczej. Mia�em korekt� ksi��ki, potem zachorowa�em, p�niej� P�niej by�y jakie� bardzo wa�ne, nadzwyczaj pilne sprawy, nie pami�tam ju� jakie, wiem tylko, �e by�y to wszystko sprawy nie cierpi�ce zw�oki. W nawale tej codzienno�ci historia z Fiediaszkinem mo�e nie zosta�a zapomniana, ale jako� przyblak�a.

A jednak dosz�o do spotkania.

Jak i poprzednio, zetkn��em si� z nim znowu na ulicy. By� niezwykle upalny maj, sam jego pocz�tek, asfalt topi� si� pod gor�cymi promieniami s�o�ca, a drzewa jeszcze si� nie rozwin�y i w skwarnym niebie, przezieraj�cym poprzez zimowo nagie ga��zie, by�o co� nienormalnego. Fiediaszkin kuli� si� z zimna, a jego d�onie odruchowo szuka�y schronienia w r�kawach. Nie zauwa�ywszy mnie nawet, przeszed� obok. Musia�em go zawo�a�.

Drgn�� ca�y, z roztargnieniem spojrza� na mnie z ukosa, pozna� wprawdzie, ale jakby z daleka, jak gdybym by� punkcikiem na horyzoncie.

� �le si� pan czuje?�� spyta�em.

��Nie, sk�d�e znowu � powiedzia� bez przekonania.�� Jest mi po prostu zimno.

��W taki upa�?

��A wiatr?

Mimo woli obejrza�em si�. O wietrze nie mog�o by� mowy, nawet p�achty pierwszomajowych sztandar�w wisia�y bez ruchu.

��Czy� pan tego nie czuje?�� w g�osie Fiediaszkina zabrzmia�a nutka wyrzutu.�� On wieje� dmie od dawna, szczeg�lnie dzi�� Nad prastar� i m�dr� kultur� rozci�ga si� zi�b okrutny. Czy�by pan� No tak, stokrotnie przepraszam. Zapomnia�em, �e do pana nie dochodzi ostatni krzyk my�li�

��Ach, o to panu chodzi�

��Ale dlaczego, dlaczego pan tego nie czuje, jak pan �mie tego nie odczuwa�? Rozum zamra�aj�, umys� ludzki karmi� lodem, on kurczy si� i ginie, a panu ciep�o?!

Fiediaszkin wyrzuci� to z siebie prawie z krzykiem i po tym wybuchu os�ab� nagle. Milcza�em zmieszany, przest�puj�c z nogi na nog�.

� �mier� my�li uczonego nie jest jeszcze tak straszna � kontynuowa� zamieraj�cym szeptem. Taka my�l jest w�a�ciwie niezniszczalna, rozumie pan? Gdyby nie by�o Newtona, prawo ci��enia i tak by odkryto, i bez Einsteina teoria wzgl�dno�ci zosta�aby w ko�cu stworzona. A je�liby przygaszono my�l Lwa To�stoja? Jak �lepy �ebrak mog�aby ludzko�� obmacywa� ka�dy wiek, ale nawet wieczno�� nie zwr�ci�aby nam �Wojny i pokoju�. Nigdy, nic, nikt w najja�niejszej przysz�o�ci nie zrekompensuje takich strat. St�d to nieszcz�cie.�� G�os Fiediaszkina przybra� na sile.�� Prosz� sobie wyobrazi�, jak zwolni�yby si� obroty historii, gdyby kto� zamrozi� my�li Marksa. Nie, pan nie zrozumie, �e ja� nie mo�e pan w �aden spos�b poj��, jaka to m�ka s�ysze� ostatni krzyk mordowanej my�li, c� za czarna rozpacz ws�uchiwa� si� w b�aganie o pomoc, nie mog�c jej udzieli�.

��Niech�e si� pan uspokoi � powiedzia�em, sam przej�ty do �ywego.

Ale Fiediaszkin uspokoi� si� nie m�g�, nie by� te� w stanie m�wi� co� wi�cej, tylko p�aka�, zanosz�c si� przygn�biaj�cym, starczym szlochem. Ogl�dano si� za nami ze zdziwieniem.

Zaci�gn��em go do automatu z wod� sodow� i omin�wszy kolejk� napoi�em nieboraka. Chcia�em w pierwszym odruchu zaprowadzi� go do domu.

��Ja nie mam czasu!�� zawo�a� z nag�ym uniesieniem, kiedy powiedzia�em mu o swoim zamiarze.�� Id� do tych, kt�rzy teraz my�l�, niech mnie pan nie zatrzymuje, ja musz� zd��y�.

Z trudem nam�wi�em go, by�my si� spotkali jeszcze raz�

Nic z tego nie wysz�o. Umar� tego samego dnia na ulicy � widocznie spieszy� do kogo�. Przechodnie go podnie�li, najbli�ej mieszkaj�cy s�siedzi go pochowali, poniewa� okaza�o si�, �e Fiediaszkin nie mia� ani rodziny, ani przyjaci�. Jednym s�owem umar� tak, jak i �y�, cichutko, i nikt nie zauwa�y�, �e nie ma wi�cej Fiediaszkina � cz�owieka z przedziwn� zdolno�ci� pobudzania my�li innych ludzi. Ja sam r�wnie� nie odczu�em pustki, tylko smutek i pewien �al, �e ani razu nie przekroczy� on mojego progu, a teraz nie przekroczy go ju� nigdy.

Opowie��, kt�r� napisali�my w�wczas pod milcz�c� obecno�� Fiediaszkina, mia�a powodzenie, ale naturalnie nikt z nas publicznie nie wspomnia� nazwiska Fiediaszkina, tylko ja jeden podzi�kowa�em mu w my�li, ulegaj�c przy tym dziwnemu zmieszaniu.

To wszystko. �ycie jest tak bogate w sytuacje epizodyczne, w niedoko�czone obserwacje, w spotkania bez pocz�tku i ko�ca, w to wszystko, co nie mie�ci si� w ramach opowiadania. Przynajmniej � dla os�b postronnych. Bo my zachowujemy to wszystko w sobie i z sob� zabieramy.

Tak samo i ja bym post�pi� z t� histori�, gdyby nie wczorajsza gazeta. By� w niej opublikowany wywiad z autorem pewnego wybitnego odkrycia i widnia� tam r�wnie� taki wiersz: �Szczeg�lne podzi�kowania nale�� si� P.P. Fiediaszkinowi, kt�ry dopom�g� mi zbli�y� si� �mia�o do problemu�.

Niczego wi�cej nie by�o tam o Fiediaszkinie, opr�cz tej w�a�nie wzmianki, lecz ona bole�nie mnie dotkn�a. Kto� jednak pami�ta� go i by� mu wdzi�czny, a mnie tej szczodro�ci zabrak�o. Jak bym w milczeniu zgodzi� si� z tym, �e zdolno�� pomagania innym jest mniej cenna ni� jakakolwiek inna. Kiedy to poj��em, musia�em napisa� o Fiediaszkinie, kt�rego obecno�� by�a tak samo niedostrzegalna i tak samo konieczna dla �ycia, jak obecno�� enzym�w jest niezb�dna dla zdrowia organizmu.

Korneliuszowi Uda�owi ukaza� si� we �nie przybysz z kosmosu.

��Pos�uchaj, Korneliuszu � powiedzia�. � My w galaktyce wiemy, �e jeste� bardzo przychylnie usposobiony do idei przyja�ni kosmicznej.

��Oczywi�cie � zgodzi� si� Korneliusz.�� Wierz� w mo�liwo�� kontakt�w i w miar� si��

��Zaczekaj � przerwa� mu przybysz.�� Mam niewiele czasu.

Przybysz by� otulony b��kitnym pledem i w blasku trudno by�o odr�ni� jego kszta�ty. Korneliusz rozumia�, �e spotkanie odbywa si� we �nie, ale do przebudzenia nie by�o mu spieszno, zawsze lubi� pom�wi� z nowym cz�owiekiem.

��My tu w galaktyce naradzili�my si� � kontynuowa� przybysz, podlatuj�c bli�ej i obejmuj�c Uda�owa zasi�giem swego blasku.�� I doszli�my do wniosku, �e jeste� odpowiednim cz�owiekiem. Sam rozumiesz.

��Rozumiem � rzek� Uda�ow.

��I oto w dow�d wdzi�czno�ci za twoje przesz�e i przysz�e zas�ugi sk�adamy ci co� w darze, co� na skal� kosmiczn�. Jednocze�nie musz� ci� uprzedzi�, �e podarunek ten jest jakby egzaminem dla waszej planety i dla ca�ej ludzko�ci. Je�li potrafisz si� nim pos�u�y�, b�dzie to znaczy�, �e ludzko�� ju� doros�a. Je�li nie � trzeba b�dzie jeszcze zaczeka�.

��A dlaczego wasz wyb�r pad� w�a�nie na mnie?�� zapyta� Uda�ow przez skromno��.

��Przecie� powiedzia�em, wzi�li�my pod uwag� twoje zas�ugi. A poza tym chyba ty w�a�nie jeste� najbardziej przeci�tnym i zwyczajnym cz�owiekiem w Gu�larze Wielkim i najbardziej typowym, jakiego Ziemia do tej pory nosi�a.

��Ja?�� spyta� Uda�ow z pewn� uraz�.

��Tak, ty � odpowiedzia� przybysz.�� Zreszt� to niewa�ne. Spiesz� si�. Za chwil� energia si� wyczerpie. A�ebym m�g� utrzyma� z tob� telepatyczn� ��czno��, musieli�my w tym czasie wy��czy� �wiat�o na dwudziestu trzech planetach. A wi�c przyjmuj podarunek i do widzenia. Na wypadek, gdyby� sobie nie poradzi�, powiedz tylko na g�os �gra sko�czona�. I wszystko wr�ci na swoje miejsca.

Uda�ow nie zd��y� niczego odpowiedzie�, nie zd��y� nawet r�ki wyci�gn�� po ten dar, gdy przelecia�a b�yskawica i Uda�ow przebudzi� si�.

By� wczesny poranek. Za oknem pada� deszcz. Obok spa�a Ksenia i wzdycha�a we �nie. Ciekawe, pomy�la� Uda�ow, czy ona s�ysza�a nasz� rozmow�? Gdzie� za trzeci� �cian� zadzwoni� budzik. Pi�ta trzydzie�ci. Stary �o�kin wstaje pewnie na porann� gimnastyk�. Potem b�dzie karmi� ptaszki. A mo�e to wszystko tylko mu si� �ni�o? Mo�e nie by�o �adnego przybysza?

Uda�ow wyci�gn�� spod ko�dry r�ce. R�ce by�y puste. Daru ani �ladu.

��Bzdura � burkn�� Uda�ow i znowu zasn��.

Powt�rnie otworzy� oczy o wp� do �smej. Maksymek wybiera� si� do szko�y. Ksenia krz�ta�a si� w kuchni.

��Lekcje odrobi�e�? � zapyta�a syna.�� Znowu wczoraj z Szaszk� ganiali�cie za pi�k� a� do zmroku.

��Nic nie by�o zadane � odpowiedzia� Maksym Uda�ow, bardzo podobny do swojego ojca z zadartego nosa, z pszenicznego koloru w�os�w i ze sk�onno�ci do zbytniego fantazjowania.

��Jak to nie zadali?�� gniewa�a si� matka.�� Sprawdzi�am w dzienniczku. Z historii o buncie strzelc�w to komu zadali, mnie czy tobie?

��Ja o buncie umiem � wykr�ca� si� Maksym.

��Bo�e, gdybym tylko mog�a sprawdzi� � m�wi�a Ksenia.�� Ju� ja bym twoich lekcji dopilnowa�a, popami�ta�by� u mnie ruski miesi�c. Ale tyle roboty, ca�y dom na mojej g�owie.

��Kseniu, po co mnie obudzi�a�? � odezwa� si� Uda�ow.�� Przecie� do biura id� dzi� na jedenast�. M�wi�em ci wczoraj.

��Wszystko jedno, wstawaj � odpowiedzia�a Ksenia, kt�ra z �atwo�ci� przenosi�a swoje rozdra�nienie z jednego cz�onka rodziny na drugiego.�� Ile� to razy prosi�am: zreperuj zamek w przedpokoju. Pewnego pi�knego dnia wszystkich nas wynios�, a ty nawet nie zauwa�ysz. Syn si� znowu lekcji nie nauczy�. O buncie strzelc�w nic nie wie.

��Nic nie wie, ale i tak wi�cej od was � wybuchn�� Maksymek.�� Wy pewnie nawet nie wiecie, �e Suworow go st�umi�.

��Histori� to rzeczywi�cie doszcz�tnie zapomnia�em � przyzna� si� Uda�ow.

I wtem co� jakby pykn�o w jego m�zgu i jak gdyby strona otwartego podr�cznika stan�a mu przed oczyma. Uda�ow przejrza� t� stron� i powiedzia� zupe�nie spokojnie.

��Kiepsko was ucz�, synku, je�li twierdzisz, �e Suworow st�umi� powstanie strzelc�w. Przede wszystkim trzeba pami�ta�, �e za plecami sta�a caryca Sofia, starsza siostra Piotra I, i knia� Golicyn, jej g��wny dow�dca. Suworow, kt�ry nawiasem m�wi�c, urodzi� si� dopiero w 1730 roku, nie m�g� mie� z tym nic wsp�lnego.

Powiedziawszy to Uda�ow spu�ci� nogi z ��ka, namaca� bambosze i wsta�. Syn Maksymek, tak jak sta� przy drzwiach, po prostu skamienia� z wra�enia. Ksenia wysz�a z kuchni z pokrywk� od rondelka w r�ku i zapyta�a:

��Ty tak sam z siebie, czy gdzie� zajrza�e�?

��Sam z siebie � powiedzia� Uda�ow.�� Pami�� mam dobr�. Spiesz si�, Maksymku, do szko�y i na przysz�o�� nie oszukuj tatusia. Te� mi powiedzia�, Suworow�

��Chod� do sto�u � poprosi�a go Ksenia, udobruchawszy si�. � Kasza stygnie.

��Mia�em zadziwiaj�cy sen � zwierzy� si� Uda�ow, polewaj�c kasz� mlekiem.�� �e niby zjawi� si� u mnie przybysz z kosmosu i m�wi�: �Przyjmij, towarzyszu Korneliuszu Uda�ow, za twoje ogromne zas�ugi, niezwyk�y podarunek�.

��Dostaniesz w ko�cu kr��ka na punkcie swoich przybysz�w, Kornelciu � po�a�owa�a go Ksenia.�� A gdzie ten podarunek?

��W tym w�a�nie s�k, �e nie wiem. Obudzi�em si�, a podarunku jak nie ma, tak nie ma.

��No w�a�nie. A wiesz, �e wczoraj mi si� przy�ni� czo�g. Wisia�a na nim bielizna s�siad�w. Pewnie to te� co� znaczy�

��Na pewno � przyzna� Uda�ow rozczarowany. �al mu by�o swojego niezwyk�ego snu.

��A przy okazji chc� ci co� powiedzie� � kontynuowa�a Ksenia.�� Wczoraj dosta�am rachunek za elektryczno�� � dwa ruble czterdzie�ci dwie kopiejki. Pomy�le� tylko, ile to pr�du sama lod�wka po�era!

��Dwa czterdzie�ci trzy � automatycznie poprawi� j� Uda�ow.�� A przybysz, aby przenikn�� do mojego umys�u, musia� kilka planet zostawi� bez �wiat�a.

��Dwa czterdzie�ci dwie � powiedzia�a Ksenia.�� Sprawdzi�am.

��No tak, dwa czterdzie�ci trzy.

��Co ty ze mnie idiotk� robisz? Przecie�, jak dosta�am rachunek, od razu schowa�am go do szkatu�ki. Kiedy zd��y�e� tam szpera�?

��Nie widzia�em twojego rachunku na oczy � szczerze obrazi� si� Uda�ow.�� Po prostu tak mi si� wydawa�o, �e dwa czterdzie�ci trzy.

��No to zaczekaj!

Ksenia wyj�a z komody pod lustrem kolorow� szkatu�k� fiedoskinskich mistrz�w, kt�r� dosta�a w prezencie �lubnym od koleg�w szkolnych Uda�owa. Otworzy�a j� i wyj�a le��c� na samym wierzchu b��kitn� kartk� � rachunek za elektryczno��.

��Masz � rzek�a z przek�sem.�� Naciesz si�.

Ale kartki m�owi nie odda�a, poniewa� zobaczy�a, �e na niej jest napisane: �Dwa ruble czterdzie�ci trzy kopiejki�.

��A jednak szpera�e� � powiedzia�a z przekonaniem.

��Nie szpera�em. Domy�li�em si� � nie ust�powa� Uda�ow.

��K�amiesz. Jeste� zazdrosny. Szpera�e�, szuka�e� moich list�w.

��A komu� ty potrzebna do szcz�cia?�� odparowa� Uda�ow.

��A jednak by�am potrzebna, nie pami�tasz ju�, jak mi si� Kola Siemionichin o�wiadcza�?

��Ale� ten tw�j Kola zapomnia� o tobie ze dwadzie�cia lat temu!

��Dlaczego zapomnia�? Bo najlepsze lata na ciebie straci�am.

Ksenia pog�adzi�a si� po roz�o�ystych biodrach i zaszlocha�a.

��No, no � powiedzia� Uda�ow �piesz�c do wyj�cia.�� Nie p�acz ju�, daj spok�j�

Uda�ow szed� do pracy bez po�piechu. Opu�ci� dom wcze�niej, ni� zamierza�, wi�c wybra� dalsz� drog� do biura budowlanego � ulic� nadbrze�n�, obok soboru, obok osiemnaste wiecznego domu kupc�w Anuczin�w przez rynek � wrze�niowy, kolorowy, weso�y.

Po drodze Uda�ow my�la� o wydarzeniach, kt�re doprowadzi�y do w�adzy Piotra I. Przedtem nie zdarzy�o mu si� o tym my�le�, stale brakowa�o czasu. A teraz zrozumia�, �e niestety wie ma�o, bardzo ma�o z zakresu podr�cznika. A tak by chcia� pozna� dok�adniej rol� bojarzyna Szak�owitego, ale podr�cznik o tej roli prawie nic nie wspomina�.

Ulic� sz�y dzieci. Korneliusz przy�pieszy� kroku i zr�wna� si� w ko�cu z jak�� dziewczynk�, popatrzy� na jej lekko b�yszcz�c� teczk� ze sztucznego tworzywa i powiedzia� na g�os:

��After morning tea I go to school.

Przy czym wypowiedzia� to mniej wi�cej poprawnie.

��C� to?�� zapyta�a dziewczynka, odwr�ciwszy si�. � Czy�by pan t� lekcj� przerabia�?

��W�a�nie przerabiam � przyzna� si� Uda�ow. I poczerwienia� od mimowolnego k�amstwa. W szkole uczy� si� niemieckiego, ale p�niej j�zykami si� nie zajmowa�. I dziwne by�o nie to, �e powiedzia� po angielsku jedno zdanie, wiedz�c przy tym, �e jest ono rzeczywi�cie angielskie. Zdanie m�g� przypadkowo pods�ucha� i zapami�ta�. Dziwny by� fakt, �e Uda�ow zna� ca�y podr�cznik j�zyka angielskiego do klasy pi�tej. Ca�y, calusie�ki. I m�g� na ka�de zawo�anie zacytowa� dowoln� stron�, w��cznie z notk� wydawnicz� zamieszczon� na ostatniej stronie, gdzie wymieniono nak�ad, nazwisko korektora i dat� oddania podr�cznika do druku.

Potem, my�l�c o tych wydarzeniach, Uda�ow nie m�g� sobie darowa�, jak to si� sta�o, �e od razu na to nie wpad�, i� to jest w�a�nie ten kosmiczny dar. Ale wtedy si� nie domy�li�. Zdziwi� si� tylko i poszed� dalej.

Na �awce przy technikum siedzieli przyszli pracownicy �eglugi �r�dl�dowej i wkuwali trygonometri�. Do g�owy Uda�owa wtargn�y tangensy oraz inne funkcje i z miejsca przemiesza�y si� z wyczerpuj�cymi wiadomo�ciami o przygotowywaniu m�cznych da�, gdy� z s�siedniego domu wysz�a akurat oty�a kobieta z ksi��k� kucharsk� w r�ku.

�Dziwna rzecz � pomy�la� Uda�ow.�� Co to cz�owiekowi chodzi po g�owie�.

Przy wej�ciu na rynek na chwiej�cym si� stoliku le�a� stos bia�ych ksi��ek. Obok � gar�� monet w r�owej mydelniczce. Na ok�adce pod wizerunkiem staro�ytnej kr�lowej widnia� napis: �Tajemnica z�otej trumny�. Wiele ludzi, wychodz�c z rynku, zatrzymywa�o si� przy stoliku i kupowa�o ksi��k�, maj�c nadziej�, �e to krymina� lub ksi��ka szpiegowska. Znajomy Uda�owa, pracownik miejscowej gazety, Misza Standal, tak�e naby� ksi��k� o z�otej trumnie i przywitawszy si� z Korneliuszem zapyta�:

��A wy nie kupujecie?

��Nie interesuje mnie archeologia � odpowiedzia� g�o�no Uda�ow.�� Ta publikacja jest nudna jak flaki z olejem.

��Prosz� pa�stwa!�� nie pozwoli�a mu doko�czy� sprzedawczyni.�� Gor�co polecam powie�� o tajemnicach Egiptu. Kto zabi� Nefretete? Zagadka starego domu na brzegu Nilu!

��Ot� to � przem�wi� mentorskim tonem Standal.�� Ma�o czytacie, Korneliuszu Iwanowiczu.

��Czytam, ile mog� � odpar� Uda�ow z godno�ci�. � Nie mniej od innych. Ale ta praca ma charakter specjalistyczny. Dla fachowc�w.

��Sk�d on mo�e wiedzie� � powiedzia�a sprzedawczyni.�� Dostali�my t� ksi��k� dopiero dzi� w nocy. Poza tym stoj� tu zaledwie pi�tna�cie minut. Jacy to s� ludzie! Plot� niestworzone historie, aby tylko komu� humor zepsu�.

��Ach tak!�� oburzy� si� Uda�ow, trac�c panowanie nad sob�. � To prosz�, otw�rzcie swoj� tajemnic� na stronie� przypu��my, na stronie sto trzydziestej. Otworzyli�cie? Zaczynam: jedenasty wiersz od g�ry.

Standal przewraca� strony. Wok� zgromadzi� si� t�um gapi�w.

�Tutaj w�a�nie, w p�nocnej cz�ci stolicy � przymkn�wszy nieco oczy, recytowa� Uda�ow � zosta�y znalezione ozdoby z imionami innych kr�l�w i kr�lowych: w ograniczonej ilo�ci nale��ce do Amenhotepa IV, w wielkiej ilo�ci do Semnochkere oraz Tutenchamona. Razem z tabliczkami Nefretete��

��Dosy�! � krzykn�� Standal.�� Jeste�cie iluzjonist�?

��Misza � powiedzia� Uda�ow z wyrzutem.�� Przecie� mnie znacie. Mnie ka�dy pies zna w tym mie�cie.

Uda�ow odwr�ci� si� szukaj�c poparcia w�r�d t�umu. Wiele ludzi sta�o wok�, trzymaj�c w r�kach otwarte na sto trzydziestej stronie bia�e ksi��ki; poruszali wargami, sprawdzaj�c Uda�owa.

��Nie ma tak dobrze � powiedzia� �ysy facet w bluzie.�� Powiedz pan lepiej co� ze strony sto dwudziestej, cho� jeden wiersz. I od samej g�ry. Mo�e� si�, bratku, sto trzydziestej specjalnie wyuczy�.

��Prosz� bardzo � powiedzia� Uda�ow.�� Tylko nie o to chodzi�

��M�w pan, m�w pan!�� Ludzie zacz�li szuka� strony sto dwudziestej.

��Pa�stwo by lepiej za ksi��ki p�acili! Ok�adka bia�a, a wszyscy bior� do r�ki. Kto mi p�niej kupi?�� �ali�a si� sprzedawczyni, ale jej nie s�uchano.

���le lat �y�a ona� � powiedzia� Uda�ow.�� Oczywi�cie �le� zosta�o przeniesione ze strony sto dziewi�tnastej, kt�ra ko�czy si� wyrazem �wiele�.

��Bezb��dnie, a niech go g� kopnie!�� wpad� w zachwyt cz�owiek w bluzie. Wyj�� z kieszeni bufiastych spodni wojskowych wielkie czerwone jab�ko �jonathan� i poda� Uda�owowi.�� Jedz, nie wstyd� si�. Z takim talentem powiniene� si� dalej uczy�.

��Dzi�kuj� � powiedzia� Uda�ow, pesz�c si� strasznie. Wyobrazi� sobie nagle, jak on musi wygl�da� w oczach kogo�, patrz�cego na to z boku. Stoi sobie kierownik miejskiego przedsi�biorstwa budowlanego przy wej�ciu na rynek i mamrocze o staro�ytnej Zjednoczonej Republice Arabskiej. Zrobi�o mu si� wstyd.

��Korneliuszu Iwanowiczu � powiedzia� Standal, doganiaj�c Uda�owa, kt�ry usi�owa� si� wymkn��. � Musze z wami pom�wi�.

W �lad za nim rozbrzmiewa� g�os sprzedawczyni, kt�ra wreszcie odzyska�a mow�.

��Kupujcie nowy krymina� o tajemnicach sarkofag�w! Kto zabi� Nefretete i jej m�a? Dzisiaj dostali�my z Moskwy�

Standal nie zd��y� schwyta� Uda�owa za �okie�, gdy nowe wydarzenia odwr�ci�y uwag� naszego nawiedzonego bohatera. Po ulicy, zadar�szy g�owy do g�ry w tym celu, aby obejrze� wierzcho�ki cerkwi Praskowii P�atnicy, sz�a grupa zagranicznych turyst�w, rzadko pojawiaj�cych si� w Wielkim Guslarze. Grupa sk�ada�a si� g��wnie ze starszych dam z pi�knie ufryzowanymi puklami siwych w�os�w, w kapeluszach przyozdobionych papierowymi i nylonowymi kwiatami. M�owie tych kobiet, zaoceaniczni emeryci, poobwieszani byli aparatami fotograficznymi, �Polarois� b�d� �Canon�, i mieli ca�kiem rze�ki wygl�d.

Tury�ci z o�ywieniem dzielili si� uwagami. Uda�ow jad� czerwone jab�ko i nie m�g� ruszy� si� z miejsca, poniewa� wszystko rozumia�. Do ostatniego s�owa. I nawet zna� s�owo w s�owo tre�� angielsko-rosyjskich rozm�wek, kt�re wystawa�y z tylnych kieszeni zagranicznych go�ci. Tury�ci rozmawiali ze sob� z wyra�n� intonacj� wykrzyknikow�.

��C� to jest, do diab�a! Co za porz�dki!

��Co za wspania�a barbarzy�ska architektura!

��M�j Bo�e, jaka tu wilgo� w tym miasteczku!

��Pani Henry, niech�e pani tylko popatrzy na tego tuziemca z jab�kiem w ustach. Jaki on jest pocieszny! Co za s�owia�ska bezpo�rednio��!

��Diabli wiedz�, co za porz�dki! Czas na �niadanie, a t�umaczka gdzie� si� zapodzia�a!

��Ta cerkiew wygl�da�aby zadziwiaj�co na tle katedry Notre Dame de Paris!

��Co za skandal! P�acimy pe�nowarto�ciow� walut�, a t�umaczka gdzie� przepad�a!

��Ach, co pan m�wi!

��Niech�e pani tylko popatrzy na tego tuziemca z jab�kiem w g�bie!

I wtedy Uda�ow zrozumia�, �e tuziemiec to on. W�wczas ogarn�� go gniew. Zrobi� krok naprz�d i przem�wi� z mi�ym brookli�skim akcentem:

��Prosz� wybaczy� nieuczonemu tuziemcowi, ale chyba powinni�cie pa�stwo skr�ci� teraz w lewo. Wyjdziecie prosto na hotel �Wo�ogda�.

��Ach!�� powiedzia�a pani Henry.�� Przepraszam, co pan powiedzia�?

��Przecie� wyrazi� si� nie mniej jasno ni� prezydent Nixon � odpar� jej m��. � Pos�uchajmy go lepiej i p�jd�my w lewo. Prosz� wybaczy�, sir.

Ca�a grupa turyst�w pos�usznie skr�ci�a za m�em pani Henry i tylko jeden niewysoki turysta z wypomadowanymi k�dzierzawymi w�osami pozosta� na miejscu.

��A pan czego stoi?�� zapyta� go po angielsku Uda�ow.�� Ach tak, oczywi�cie, przecie� pan jest Portoryka�czykiem i nie wszystko pan zrozumia�.

Uda�ow niedbale przeszed� na hiszpa�ski i powt�rzy� instrukcj� w ojczystym j�zyku Portoryka�czyka.

��O, dzi�kuj�, senior!�� krzykn�� turysta.�� Ja nie zawsze rozumiem, kiedy si� m�wi po angielsku tak szybko jak pan.

I machn�wszy po�ami d�ugiej, piaskowego koloru marynarki, turysta rzuci� si� w pogo� za wsp�towarzyszami.

Pani Henry, skr�caj�c za r�g, powiedzia�a do m�a w nadziei, �e Uda�ow nie us�yszy:

��Wydaje mi si�, �e widzia�am go ko�o �Nationalu� w mundurze genera�a dywizji.

Uda�ow us�ysza� to jednak i tylko si� u�miechn�� gorzkim, pob�a�liwym u�miechem.

Wreszcie Standal och�on��.na tyle, �e by� w stanie otworzy� usta i zapyta�:

��Korneliuszu Iwanowiczu, dlaczego nigdy nie m�wili�cie�

��A co mia�em m�wi� � odrzek� Uda�ow. Machn�� r�k� i szybko poszed� do biura, aby po drodze wszystko przemy�le� i podj�� decyzj�. B�yskawicznie dzia�aj�ca wyobra�nia sprawi�a, �e Korneliusz ujrza� si� nagle w roli g��wnego t�umacza �Inturista�. Oto wita on samolot na lotnisku Szeremietiewo, z kt�rego wychodz� wysocy Murzyni.

��Witajcie � m�wi do nich Uda�ow w j�zyku suahili.

Za Murzynami krocz� mieszka�cy wysp Malediwy.

��Prosimy bardzo � zaprasza ich Uda�ow w ojczystym j�zyku wysp.

Zbiegaj� po trapie japo�skie dzieci ze l�ni�cymi biel� ma�ymi �urawiami w r�czkach.

��Z okazji waszego przybycia��� zaczyna Uda�ow w j�zyku Krainy Wschodz�cego S�o�ca.

A za nim ju� biegnie naczelnik z Wydzia�u Mi�dzynarodowego.

��Towarzyszu Uda�ow!�� wo�a nieswoim g�osem.�� Towarzyszu Uda�ow! Oto wasz paszport dyplomatyczny. Natychmiast wsiadajcie do samolotu. Jeste�cie niezb�dni w Addis Abebie. Znaleziono tam napis w nieznanym nauce j�zyku. Organizacja Narod�w Zjednoczonych nalega na wasz� kandydatur�.

Uda�ow leci do Addis Abeby. Czarna Afryka rozpo�ciera si� pod skrzyd�ami. S�onie, nosoro�ce, unosz�c ciekawie g�owy, odprowadzaj� samolot rykami i przyjaznymi okrzykami. A cesarz Etiopii we w�asnej osobie czeka na lotnisku wraz ze �wit� etiopskich akademik�w.

��Jak si� lecia�o?�� pytaj� Korneliusza.

��A dzi�kuj� � odpowiada on po etiopsku. A tam ju� czeka go nominacja na ambasadora lub nawet radc� do pewnego afryka�skiego kraju, kt�rego j�zyka nie zna nikt na �wiecie, opr�cz Uda�owa�

�Ftalan dwumetylu � osiem gram�w � pojawi�a si� my�l w m�zgu Uda�owa � wodorotlenek amonowy� nie, na c� mi on tutaj?� Uda�ow spojrza� w g�r� i zobaczy� w otwartym oknie apteki farmaceut� Sawicza, pisz�cego co� w�a�nie w grubym notesie.

��Chce pan wynale�� jakie� lekarstwo?�� zapyta� Uda�ow.

��Tak, przysz�o mi co� do g�owy.

��A wodorotlenek amonowy � za�artowa� Uda�ow � to jak po naszemu?

��Wodny roztw�r amoniaku, czyli po prostu amoniak � powiedzia� Sawicz i jego oczy zaokr�gli�y si� ze zdziwienia.�� A co, rozmawia�em ze sob� na g�os?

��Jak by tu powiedzie� � odrzek� Uda�ow i poszed� dalej. W tej chwili g�owa jego by�a wype�niona wiadomo�ciami, zdobytymi po drodze w ci�gu dw�ch godzin. I Korneliusz zacz�� wreszcie rozumie�, �e jego osobista pami�� nie ma tu nic do rzeczy. Sytuacja wygl�da�a na znacznie bardziej skomplikowana. Z jakiej przyczyny zyska� on zdolno�� momentalnego wch�aniania, jak g�bka, dowolnej informacji pisemnej, w kt�rej pobli�u si� znajdowa�. I w tym celu nie musia� wcale ani otwiera� ksi��ki, ani zagl�da� do cudzych notes�w. Po prostu nale�a�o tylko podej�� bli�ej. Uda�ow m�g�, na przyk�ad, po�o�y� obok siebie kilka podr�cznik�w i po sekundzie ju� wiedzia�, co w nich by�o napisane do ostatniej kropki.

��Ciekawe diabelstwo � powiedzia� Uda�ow.�� A je�li od tego �eb cz�owiekowi p�knie?

W tym momencie Uda�ow przechodzi� ko�o kiosku z gazetami. Wch�on�� przy tym od razu tre�� wszystkich gazet i czasopism, nawet starych, kt�re le�a�y na ladzie i by�y rozwieszone po bokach. Mi�dzy innymi ten w�a�nie numer czasopisma �Zdrowie�, w kt�rym by�a mowa o tym, �e normalny cz�owiek wykorzystuje najwy�ej jeden procent swojego m�zgu. Pozosta�e kom�rki le�� bez ruchu, jak darmozjady, po pr�nicy zu�ywaj� jedzenie i witaminy.

��Aha � rzek� Uda�ow i zatrzyma� si� po�rodku ulicy.�� Wszystko jasne. To jest w�a�nie ten dar. Okazuje si� �e nie by� to sen, lecz fantastyczna rzeczywisto��. Jak�e ja, z moimi nowymi zdolno�ciami, nie mog�em wpa�� na co� tak oczywistego? Przecie� to wstyd i ha�ba!

A je�li �wiec�cy przybysz powiedzia� prawd�, to dar ten trzeba umie� wykorzysta� w taki spos�b, aby przyni�s� on po�ytek ludzko�ci i sprzyja� mi�dzynarodowej przyja�ni i wzajemnemu zrozumieniu.

Jaki nast�pny krok winien przedsi�wzi�� rozumny cz�owiek, kt�ry, je�li zechce, jutro mo�e zosta� akademikiem lub przynajmniej cz�onkiem � korespondentem Akademii Nauk? P�j�� do biblioteki? Nie, nie wolno. Tam niechc�cy mo�na wch�on�� tyle r�nych bredni, �e nawet dziewi��dziesi�t dziewi�� procent m�zgu nie da sobie z nimi rady. Odda� si� w r�ce medycyny? Szkoda wolno�ci.

A nogi w tym czasie, niezale�nie od my�li, nios�y i nios�y Uda�owa naprz�d, a� zawiod�y do drzwi przedsi�biorstwa budowlanego. R�ce bezwiednie otworzy�y drzwi, a j�zyk sam przez si� powita� obecnych tam wsp�pracownik�w. A poniewa� g�owa Uda�owa zaprz�tni�ta by�a niezwyk�ymi my�lami, wi�c w odpowiedzi na pytanie ksi�gowego, czy trzeci rejon ma zamkn�� sprawozdania, Uda�ow odpowiedzia� zagadkowo: �Akademia Nauk wie lepiej� � i wszed� za przegrod�, do gabinetu.

Tam spocz�� na krze�le, opar� �okcie o plik zestawie� i, stale jeszcze nie u�wiadamiaj�c sobie, gdzie si� znajduje, kontynuowa� swoje rozmy�lania.

N�ci�a go kariera dyplomatyczna. Czarny samoch�d �Wo�ga� przed bram� rezydencji, pe�ni szacunku cudzoziemcy z cocktailami i z whisky w wypiel�gnowanych palcach oraz ich sekretarki w wydekoltowanych sukniach. Chcia�oby si� tak�e spr�bowa� swoich si� w programie kosmicznym. �Tylko pan, profesorze Uda�ow, mo�e nam odpowiedzie�, czy warto pod��czy� do tej rakiety trzeci stopie�. A wok� stoj� bohaterowie � kosmonauci i czekaj� na odpowied�. Przecie� od decyzji Uda�owa zale�y, czy maj� lecie� na Marsa, czy raczej si� wstrzyma�. Albo mo�na jeszcze odkry� tajemnice staro�ytnej cywilizacji i dowiedzie� si�, czy istnia�a Atlantyda, czy tylko si� przywidzia�a. Taka droga wiod�a do cichego akademickiego gabinetu i bezp�atnych skierowa� do domu wczasowego dla wybitnych my�licieli. No i oczywi�cie do mi�dzynarodowych kongres�w�

�Nie � postanowi� wreszcie Uda�ow.�� Z opublikowaniem nie ma si� co spieszy�. Nie jest wykluczone, �e jutro wszystko minie i oka�� si� durniem. W czasie przerwy obiadowej zajd� do technikum i wch�on� w siebie wy�sz� matematyk�. Nigdy nie zaszkodzi. A potem do muzeum. Dowiem si�, co tam maj� o Piotrze I�.

��Wy do mnie?�� zapyta�, podnosz�c g�ow�.

��My ju� pi�tna�cie minut staramy si� zwr�ci� na siebie wasz� uwag�, Korneliuszu Iwanowiczu � powiedzia� m�czyzna o czekoladowych oczach, z bokserskim nosem i ��t� importowan� teczk�.

��Nawet d�u�ej � popar� go malutki staruszek. Staruszek by� w okularach, a soczewki okular�w by�y tak grube i silne, �e mie�ci�a si� w nich tylko dziesi�ciokrotnie powi�kszona t�cz�wka b��kitnego koloru, z �y�kami. Staruszek tak�e trzyma� w r�ku ��t� importowan� teczk�.

��Aha, zjawili�cie si� � powiedzia� Uda�ow.

I w jednej chwili pozna� do ostatniego wiersza tre�� wypchanych teczek. Le�a�y tam g��wnie sprawozdania, za�wiadczenia, specyfikacje i czyste blankiety sp�dzielni, dostarczaj�ce ich instytucji wyrob�w �elaznych, zamk�w, kluczy i wszelkich drobiazg�w.

Go�cie usiedli naprzeciw Uda�owa i m�czyzna z bokserskim nosem powiedzia�:

��Mamy dzi� pi�kny dzie�, Korneliuszu Iwanowiczu.

Dzie� by� paskudny, wietrzny, ponury, pochmurny. Ca�e szcz�cie, �e cho� deszcz przesta� pada�. Uda�ow w milczeniu zgodzi� si� z go�ciem i mimochodem przestudiowa� wszystkie papiery, znajduj�ce si� u tamtego w kieszeniach. I zrozumia�, �e mo�e sta� si� najwi�kszym rewizorem wsp�czesno�ci, wyj�tkowym rewizorem, kt�rego ze wzgl�du na znajomo�� j�zyk�w b�d� zaprasza� na delegacje s�u�bowe do republik zwi�zkowych, do kraj�w obozu socjalistycznego i mo�e nawet na Zach�d. A na drzwiach jego gabinetu zawi�nie skromna tabliczka: �Komisarz milicji pierwszej rangi, naczelnik wydzia�u specjalnego do szczeg�lnie wa�nych porucze� � K. L Uda�ow.�

��Tak, dzie� jest niez�y � przyzna� staruszek i powi�kszone �y�ki pod okularami wyra�nie si� zaczerwieni�y.�� A wy do nas, jak s�yszeli�my, macie pretensje. Bezpodstawne i krzywdz�ce.

��A w�a�nie � powiedzia� Uda�ow zagadkowo i zastuka� palcami o blat biurka.

��Nie, Korneliuszu Iwanowiczu, tak nie mo�na � rozpapla� si� m�czyzna z bokserskim nosem i wzruszy� barczystymi ramionami.�� Sp�dzielnia si� stara, wykonuje i przekracza plan, bez zak��ce� zaopatruje wasze biuro w towary wysokiej jako�ci i w zamian za to taka wdzi�czno��? Ja p�jd� a� do miejskiej rady narodowej.

��A cho�by do powiatowej � rzuci� niedbale Uda�ow. Tre�� jednej z karteczek w prawej g�rnej kieszeni marynarki cz�owieka z bokserskim nosem nies�ychanie go zainteresowa�a. Wyskrobywanie na specyfikacji by�o tak nieudolne, �e widzia�o si� to go�ym okiem.

��Dlaczego wy tak, towarzyszu Uda�ow � molestowa� staruszek.�� Wszystkie dokumenty mamy ze sob�. Najlepszy metal dali�my na te zasuwki. Do�wiadczonym majstrom powierzyli�my robot�. Pracowali dniami i nocami. I wszystko, okazuje si�, na nic? A premia kwartalna?

��Zaczekaj � przerwa� mu wsp�towarzysz.�� Je�li si� jest z czego� niezadowolonym, to po co zaraz tak� oficjaln� drog�? Powiedzcie, ja powiem Porfirjiczowi, a Porfirjicz ju� zrobi, co trzeba.

��Zrobi� � powiedzia� staruszek.�� Najlepiej polubownie.

��A zasuwki gn� si� pewnie od wiatru � powiedzia� Uda�ow.�� Zamki widelcem nawet mo�na otworzy�. Budow� domu wypoczynkowego trzeba by�o przerwa�. A towar sprzedali�cie na lewo. Czy� nie tak by�o?

��Nic podobnego � z przekonaniem zaprzeczy� Porfirjicz.

��A trzy tysi�ce osiemset nieuczciwych rubelk�w podzielili�cie mi�dzy sob�?

��Jakie pieni�dze!�� oburzy� si� staruszek.

Wsp�towarzyszowi wyst�pi� nagle pot na czole.

��Ile?�� zapyta�.

��Trzy tysi�ce osiemset co do kopiejki. Przecie� do tej pory wszystkie wasze obliczenia le�� w kieszeni spodni. O��wkiem napisa�e� tak: �Porfirjiczowi da� siedemset dwadzie�cia. Szurowowi � trzysta. Uda�owowi, je�li b�dzie podskakiwa�, da� st�w� na odczepnego�. Czy to nieprawda?

Cz�owiek o czekoladowych oczach straci� panowanie nad sob�. Zerwa� si� z krzes�a, si�gn�� w pop�ochu do kieszeni.

��Zdrajca!�� j�kn��.

Porfirjicz z krzes�a nie wstawa�. Porfirjicz zblad� tylko. Nawet oczy mu poblad�y.

��Trzy tysi�ce osiemset? A mnie siedemset dwadzie�cia? Tak� Nie b�dzie dla ciebie, bezczelny draniu, �adnej lito�ci od ludu ani na tym, ani na tamtym �wiecie � wyrzek� cienkim, lecz surowym g�osem.

��A zeznanie dla milicji napiszemy od razu � przem�wi� Uda�ow, kuj�c �elazo, p�ki gor�ce.

��Ja nic nie wiem � powiedzia� cz�owiek z bokserskim nosem, usi�uj�c prze�u� wyci�gni�t� ze spodni notatk�. Napisa� j� jednak na dobrym, grubym papierze, kt�ry jako� nie dawa� si� �u�.

��Nie pomo�e � zauwa�y� Uda�ow.�� W prawej kieszeni marynarki Porfirjicza le�y podrobiona specyfikacja na blach�.

��A le�y � powiedzia� Porfirjicz.�� Lepiej niech sam ju� posiedz� jako niewinny wsp�lnik, ale t� �mij� wsadz� do krymina�u.

��I s�usznie � zgodzi� si� Uda�ow.�� On was i przedtem za nos wodzi�.

��Fy ne oszmielicze sz� � usi�owa� krzykn�� z zapchanymi ustami dyrektor sp�dzielni.�� Ja sz� poszkar��.

��Skar� si�, skar� � powiedzia� m�ciwie Porfirjicz.

��Nie ma dla niego ratunku � doda� Uda�ow.�� Przecie� macie w kieszeni niezbite dowody.

I widz�c, �e trzeba zada� ostatni cios i znokautowa� przeciwnika, Uda�ow postara� si� przypomnie� sobie, co m�wi w takich wypadkach oficer �ledczy na filmach. Niedawno us�yszane s�owa b��dzi�y mu po g�owie� �Wasze karty zosta�y odkryte! �� Nie, nie to� �R�ce do g�ry!�� Nie. Blisko, ca�kiem blisko. Aha. I Uda�ow wyrzek� straszliwym g�osem sakramentalne s�owa, �e jemu samemu stan�y d�ba na g�owie przerzedzone z�ociste w�osy.

��Gra sko�czona! Siadajcie i piszcie zeznanie. Szczere przyznanie si� do winy � oto jedyna rzecz, kt�ra mo�e z�agodzi� wasz los!

B�ysn�a b�yskawica, zapachnia�o ozonem, blady jak p��tno dyrektor sp�dzielni opad� na krzes�o, wyj�� d�ugopis i przy pomocy Porfirjicza zacz�� pisa� zeznanie.

A Uda�ow poczu� nagle straszn� pustk� w g�owie. Tak� pierwotn�, niezno�n� pustk�. Nie pami�ta� tre�ci ani jednego z tych papierk�w, kt�re le�a�y w teczkach sp�dzielc�w. Zapomnia� j�zyka angielskiego i hiszpa�skiego, nie m�g� przypomnie� sobie ani jednej funkcji trygonometrycznej. Wypad�y mu z g�owy nawet dobitne rymy poematu opublikowanego w ostatnim numerze czasopisma �Ogoniok�.

��Ale dlaczego?�� krzykn�� zrozpaczony.�� Za co?

Sp�dzielcy popatrzyli na niego wystraszonym wzrokiem i jeszcze szybciej zacz�li pisa� zeznanie.

��Sami zaniesiecie na milicj� � przykaza� im Uda�ow i niczego wi�cej nie u�wiadamiaj�c sobie, rzuci� si� do wyj�cia.

Znowu kropi� deszczyk po po��k�ych li�ciach. By�o cicho i jako� zwyczajnie. I z jasno�ci� oddalaj�cego si� nocnego grzmotu zad�wi�cza�y w uszach Uda�owa s�owa przybysza: �Na wypadek, gdyby� sobie nie m�g� poradzi�, powiedz na g�os s�owa: gra sko�czona i wszystko wr�ci na swoje miejsce�.

��Ale� ja nie chcia�em!�� krzykn�� b�agalnie Korneliusz Uda�ow, wznosz�c ku niebu r�ce.�� To nieporozumienie. Ja potrafi� si� nim pos�u�y�. To przypadkowa pomy�ka.

�Uda�ow wr�ci� do domu i do wieczora nie przem�wi� ani s�owa. Nie zgodzi� si� na rozmow� z Misz� Standalem, kt�ry oczekiwa� go przy bramie, nie chcia� je�� ulubionej zupy z kluskami. Le�a� na kanapie, nie zdj�wszy nawet spodni, i prze�ywa� swoj� pomy�k�, kt�ra nie tylko zamkn�a przed nim drog� do kariery dyplomatycznej, ale i pozbawi�a ca�� ludzko�� mo�e na zawsze przyja�ni z rozwini�t� galaktyk�.

I dopiero wieczorem, wypiwszy na uspokojenie sto gram�w pieprz�wki i wypowiedziawszy niezrozumia�e dla domownik�w s�owa: �Mo�e zorientuj� si� i zmieni� decyzj�, Uda�ow podszed� do stolika syna i zapyta� go:

��Gdzie masz podr�cznik do historii?

��A po co, tato? Nie mamy jutro historii. Nie zadawali.

��G�upi jeste� � odpowiedzia� ojciec.�� Po prostu chc� przeczyta� o Piotrze I. A trygonometrii nie chowaj� Cz�owiek uczy si�, p�ki �yje� W galaktyce z nasz� t�pot� a� wstyd si� pokaza�.

Mieszkamy w starym domu. Tak starym, �e ju� kilkakrotnie wci�gano go na list� zabytk�w historycznych i tyle� razy z tej listy skre�lano, to wskutek nalega� rady miejskiej, kt�ra chcia�a go zburzy�, to dlatego, �e nie mia� warto�ci historycznej. Z czasem zburz� go na pewno, ale szybko to nie nast�pi.

Przed trzystu laty mieszka�a w tym domu rodzina bojarska, kt�ra si� niczym nie ws�awi�a. Potem bojar umar�, potomkowie jego spospolicieli i zbiednieli, a dom zacz�� przechodzi� z r�k do r�k. Pod koniec ubieg�ego wieku podzielono go na mieszkania � po jednym na ka�dej z trzech kondygnacji, po rewolucji za� dom zosta� zag�szczony.

W naszym parterowym mieszkaniu jest osiem pokoi i pi�� rodzin. Teraz pozostali w nim g��wnie staruszkowie i ja. M�odzie� rozproszy�a si� po nowych dzielnicach. Mnie natomiast m�j pok�j ca�kowicie odpowiada. Ma dwadzie�cia trzy metry kwadratowe, trzy trzydzie�ci wysoko�ci, sklepienie oraz alkow�, gdzie dawniej sta�o moje ��ko, a teraz zwali�em ksi��ki. Nie ma mi kto robi� wym�wek za nieporz�dek. Matka wyjecha�a do ojczyma do Nowosybirska, a z Halin� si� nie o�eni�em.

Tej nocy p�no si� po�o�y�em. Czyta�em ostatni� powie�� Aleksandra Czerniajewa. Nie doko�czon�. Czerniajew zmar� bowiem z g�odu w Leningradzie w roku czterdziestym drugim. Powie�ci tej d�ugo nie drukowano i dopiero teraz, kiedy si� ukaza�y jego dzie�a zebrane, zamieszczono j� w ostatnim tomie wraz z listami i artyku�ami krytycznymi.

Wiedzia�em, �e mam do przeczytania najwy�ej dziesi�� stronic, a akcja w�a�nie si� rozwija�a. I nawet si� nie zd��y�a rozwin��. Nigdy si� ju� nie dowiem, co chcia� zrobi� dziadek Czerniajew ze swoimi bohaterami, nikt nie doko�czy� tej powie�ci, gdy� nie zdo�a�a zobaczy� �wiata takim, jakim widzia� go Czerniajew. Z �alem od�o�y�em tom nie zajrzawszy nawet do artyku��w krytycznych, ani do komentarza powie�ci, napisanego przez znanego specjalist� od tw�rczo�ci Czerniajewa. Specjalista wysuwa� zapewne przypuszczenia, jakby wygl�da�a powie��, gdyby pisarz j� uko�czy�. Wiedzia�em, �e Czerniajew pisa� powie�� do ostatniego dnia.

Na marginesie jednej z ostatnich stronic widnia�y s�owa: �Spali�em ostatnie krzes�o. Os�abienie�. P�niej Czerniajew nie pozwoli� ju� sobie na �adne niepotrzebne s�owo. Nie przestawa� pisa�. Pisa� jeszcze trzy dni. I umar�. A r�kopis znaleziono p�niej, po dw�ch tygodniach, kiedy przyszed� kto� z radia leningradzkiego, aby si� dowiedzie�, co si� dzieje z pisarzem.

Jak wida�, owego wieczoru prze�ladowa�y mnie do�� nieweso�e my�li, a bohaterowie ksi��ki w �aden spos�b nie chcieli opu�ci� pokoju. Usi�owali mi co� powiedzie�.

Nagle rozleg� si� brz�k.

�ciany naszego domu s� bardzo grube. Budowniczy z ko�ca osiemnastego wieku zastosowa� wsp�czynnik bezpiecze�stwa si�gaj�cy chyba o�miuset procent. Nawet �ciany dzia�owe mi�dzy pokojami by�y na trzy ceg�y. Kiedy wi�c s�siedzi graj� na fortepianie, nie s�ysz� prawie nic. Dlatego te� nie mia�em w�tpliwo�ci, i� d�wi�k rozbrzmiewa� w�a�nie w moim pokoju. Taki dziwny d�wi�k, jakby kto� upu�ci� srebrn� waz�.

Wyci�gn��em r�k� i zapali�em �wiat�o. Bohaterowie ksi��ki znikli. Cisza. C� by to takiego mog�o spa��? Pole�a�em troch�, potem zacz�� mnie morzy� sen, wi�c zgasi�em lamp�. I niemal natychmiast co� grzmotn�o. Kr�tko i pot�nie. Zrobi�o mi si� nieswojo. Nie jestem ani troch� przes�dny, ale kt� to u licha ciska r�nymi przedmiotami po moim pokoju?

Zn�w zapali�em �wiat�o i wsta�em z ��ka. Obszed�em ca�y pok�j i nawet zajrza�em do alkowy. Nic nie znalaz�em. Kiedy si� jednak odwr�ci�em ty�em do alkowy, znowu stamt�d rozleg� si� brz�k. Podskoczy�em i odwr�ci�em si� o sto osiemdziesi�t stopni. I znowu nic a nic nie wykry�em.

Pobrz�kiwanie ju� nie ustawa�o. Co dziesi�� sekund � dzy�. Potem pauza. Liczy�em: jeden, dwa, i� po dziesi�tej sekundzie � dzy�.

Prawd� m�wi�c, o ma�o rozumu nie postrada�em z niepokoju. Kto� w pokoju dzwoni, a ja jestem ca�kowicie bezradny. Zacz��em systematycznie bada� pok�j. Czeka�em, a� si� rozlegnie d�wi�k, i robi�em krok w tym kierunku, sk�d by�o go s�ycha�. Sprawdzi�em ju�, �e rozbrzmiewa z g�adkiej p�aszczyzny �ciany mi�dzy alkow� i drzwiami. Po czwartym kroku znalaz�em si� przy samej �cianie i przy�o�y�em do niej ucho. �Raz i�� � liczy�em. Po dziesi�tej sekundzie tu� przy uchu rozleg� si� wyra�ny brz�k.

Postanowi�em rozwa�y�, czym mo�na by wyja�ni� to zjawisko. Z drugiej strony jest �ciana przedpokoju, a w�a�ciwie g��bokiej wn�ki, gdzie dawniej sta�y dwa rowery; kiedy rowery wyjecha�y, babcia Kap�an postawi�a w niej pseudomahoniow� szaf�. W szafie tej wszyscy lokatorzy mieszkania chowali graty, kt�re by nale�a�o wyrzuci�, ale na razie ich by�o szkoda.

Musz� wi�c oczywi�cie wyj�� do przedpokoju i zobaczy�, co si� dzieje w szafie. Niczego si� nie spodziewa�em tam zobaczy� � �ciana by�a gruba, a d�wi�k rozbrzmiewa� przy samym uchu. Mimo wszystko w�o�y�em pantofle i wyszed�em z pokoju. Wszyscy spali. W przedpokoju by�o ciemno, zapali�em wi�c lamp�, by si� przekona�, �e nikogo w nim nie ma. Podszed�em do szafy i otworzy�em j�. Z trudem uda�o mi si� przytrzyma� pe�n� przedwojennych gazet wanienk� dzieci�c�, kt�ra omal nie spad�a mi na nogi. Drug� r�k� pochwyci�em pust� z�ocon� ram�, a brzuchem napar�em na reszt� rzeczy. W takiej pozycji znieruchomia�em zapewne na minut�, p�torej. Wreszcie mi si� wyda�o, �e s�ysz� odleg�y dzwon. Mo�e mi si� tylko wydawa�o, zbyt usilnie bowiem nas�uchiwa�em. W ka�dym razie d�wi�ki nie rozlega�y si� z szafy. Zamkn��em j� wi�c i wr�ci�em do pokoju. Gdy tylko wszed�em, natychmiast us�ysza�em � dzy�

D�ugo przyk�ada�em ucho do r�nych punkt�w �ciany, dop�ki si� nie przekona�em, �e d�wi�k rodzi� si� za szar� plam� na tapecie na wysoko�ci moich piersi, osiemdziesi�t centymetr�w od rogu alkowy. Zako�czy�em teoretyczn� cze�� moich docieka�. Teraz pora przej�� do eksperymentu.

Ca�kiem mi si� ju� odechcia�o spa�. Przysun��em do �ciany krzes�o i zacz��em si� zastanawia�, czy zrywa� tapety, czy powstrzyma� si� od tego. Nie wiem, jakie bym powzi�� postanowienie, gdyby nie silny odg�os, niemal �oskot, kt�ry zast�pi� r�wnomierne pobrz�kiwanie. Potem nast�pi�a cisza.

N� wzi��em z kuchni. Ze sto�u babci Kap�an. N� by� d�ugi, dobrze wyostrzony (moja robota), o spiczastym ko�cu. O taki mi w�a�nie chodzi�o. Wzi��em jeszcze m�otek, by opuka� �cian�. Dziwne, �e nie pomy�la�em o tym wcze�niej. To jednak zrozumia�e � nie co dzie� l�gn� si� w �cianie przywidzenia. Stuka�em w �cian� niezbyt mocno, �eby nie obudzi� s�siad�w. Dopuka�em si� w �cianie czworoboku � siedemdziesi�t na siedemdziesi�t � za kt�rym na pewno by�a pr�nia. Nie mia�em ju� w�tpliwo�ci. No�em wyci��em cz�� tapety po�rodku owego kwadratu. Tapeta oderwa�a si� z lekkim chrz�stem, ukazuj�c strz�py gazet i skrawek niebieskiej �ciany. Przygl�da�em si� jej z zaciekawieniem � tak wygl�da�a ta �ciana podczas wojny. Teraz przypomnia�em sobie, jakie u nas wtedy sta�y meble, przypomnia�em sobie zaciemnienie � czarn�, papierow� p�acht� z drobniutkimi dziureczkami niczym wygwie�d�one niebo. Nazywa�em je nie zaciemnieniem, lecz o�wieceniem, a mama zawsze si� �mia�a.

Przy samym uchu znowu co� brz�kn�o. Ostrym ko�cem m�otka postuka�em po niebieskiej farbie i odbi�em kawa� tynku. Potem pomy�la�em, �e trzeba by�o na pod�odze rozes�a� gazety, ale zrezygnowa�em, bo ju� i tak by�o nabrudzone.

Spod tynku wyjrza�a czerwona ceg�a i ��tawa warstwa zaprawy. Ceg�a siedzia�a mocno, mozoli�em si� wi�c nad ni� z dziesi�� minut, nim drgn�a i opu�ci�a swoje miejsce.

Za ceg�� zia�a dziura. Zapali�em zapa�k� i po�wieci�em do �rodka. P�omie� o�wietli� ceg�� po przeciwnej stronie skrytki i wtedy zobaczy�em, �e na dole co� b�yszczy. Ostro�nie zanurzy�em r�k� i z trudem dosi�gn��em dna. Palce dotkn�y metalu, metalowych kr��k�w. Wydoby�em je na zewn�trz. Okaza�o si�, �e s� to jakie� stare srebrne monety.

By�y ciep�e.

Masz tobie! Skarb! We w�asnym pokoju znale�� skarb! Czy zreszt� ma�o jest skarb�w w �cianach starych dom�w?

To prawda, �e co innego, je�li si� o tym czyta w gazecie czy ksi��ce, a co innego, kiedy osobi�cie nas to spotyka�

Znowu wsun��em r�k� do �rodka i znowu wydoby�em gar�� monet. Le�a�o tam jeszcze co� wi�kszego. �eby to jednak wyci�gn��, trzeba by�o rozszerzy� otw�r. Monety obejrza�em dok�adnie. By�y bardzo stare i nierosyjskie. Uwala�em si� i o ma�o nie rozbi�em ca�ego domu, kiedy wyjmowa�em jeszcze jedn� warstw� cegie�. Teraz mog�em w nisz� wsun�� g�ow�.

Nie zrobi�em tego jednak. Wzi��em ze sto�u lamp� i postawi�em j� na przysuni�tym krze�le. Drugie krzes�o postawi�em obok. W ten spos�b zdoby�em prawdziwie naukowe mo�liwo�ci zbadania dziury. Otrzepa�em si� z tynku, pod�o�y�em pod lamp� nieco wy�szy stos ksi��ek, aby �wiat�o pada�o do wn�ki, i zajrza�em do �rodka. Tylna �ciana by�a g�adka i nowiutka, jakby ceg�y u�o�ono w niej zaledwie wczoraj, a dla wzmocnienia uzbrojono j� stalowymi ta�mami. Bocznych �cianek na razie nie ogl�da�em, patrzy�em przede wszystkim na dno wn�ki zawalone monetami. Ponadto na dnie le�a�a czara z jakiego� szlachetnego metalu i� �elazna r�kawica. Chyba od zbroi.

Wydoby�em j�. Ci�ka, o palcach nieco zgi�tych, by �atwiej by�o uj�� miecz lub kopi�, mia�a jeszcze rzemyki s�u��ce do lepszego umocowania na r�ce. Po�o�y�em r�kawic� na stole i si�gn��em po czar�, a wtedy si� zdarzy�o co� ca�kiem dziwnego.

Z g�ry spad�a na moj� r�k� jeszcze jedna moneta. Ciep�a srebrna moneta. Jak gdyby si� odklei�a od stropu wn�ki. Moneta stoczy�a si� po mojej d�oni i zsun�a na stos innych monet, wydaj�c dobrze mi znany d�wi�k: dzy�.

Zamar�em. Przecie� zapomnia�em, �e dobra�em si� do �ciany w�a�nie z powodu dolatuj�cych z niej d�wi�k�w. A kiedy ujrza�em monety, uzna�em, �e to stary skarb.

O�wietli�em lamp� strop skrzynki. By� czarny, l�ni�cy, bez �adnego otworu i ch�odny w dotkni�ciu. �adna moneta nie mog�a si� do niego przyklei�.

Poczeka�em, czy si� jeszcze co� nie zdarzy, poniewa� si� jednak nic nie zdarzy�o, wyci�gn��em skarby na zewn�trz i roz�o�y�em na krze�le. I siedz�c na krze�le zasn��em w toku rozmy�la�, czy si� rankiem wybra� do muzeum, czy te� upewni� si� najpierw, �e nie znalaz�em b�ahostek. Jeszcze by si� �mieli.

Nad ranem, sam ju� nie wiem, jak przenios�em si� na ��ko. Obudzi� mnie dzwonek budzika. Przez minut� usi�owa�em sobie u�wiadomi�, co si� to zdumiewaj�cego zdarzy�o w nocy. Dopiero ujrzawszy czarn� dziur� w �cianie, a na pod�odze pokruszony tynk, strz�pki tapety i od�amki cegie�, zrozumia�em, �e to wszystko nie by� sen, �e istotnie odkry�em w swojej �cianie skarb, i to skarb bardzo dziwny. Na czym jednak polega�a ta dziwno��, nie zd��y�em sobie przypomnie�, do drzwi bowiem zapuka�a babcia Kap�an i spyta�a, czy nie wzi��em jej no�a.

A potem si� zacz�� normalny poranny po�piech. Czekaj�c, a� �azienk� zwolni dziadek Kap�an, przypomnia�em sobie, �e od rana mamy u naczelnego technologa narad�, na kt�rej musia�em by�, poza tym ko�czy�o mi si� mas�o i b�d� musia� po�yczy� je od Liny Grigorjewny� Zd��y�em jednak zas�oni� dziur� rega�em i w�o�y� par� monet do kieszeni, a �elazn� r�kawic� do walizeczki.

Na zebraniu nie my�la�em o znalezisku, ale gdy tylko narada si� sko�czy�a, podszed�em do Mitina. Jest numizmatykiem. Pokaza�em mu jedn� ze swoich monet i zapyta�em, z jakiego to kraju.

Mitin od�o�y� teczk�, pog�adzi� �ysin� i obejrzawszy monet� powiedzia�, �e to �mie�. Interesowa�o go tylko, sk�d j� mam. Pewnie od babci� Jak chc�, mog� mu j� da�. Trzeba jednak zna� Mitina. Jest kolekcjonerem, chocia� wi�c zawsze si� skar�y, �e kto� go oszuka�, to raczej bywa odwrotnie. Ju� po tym, jak trzyma� t� monet� i obraca� w palcach, wida� by�o, �e to nie jest zwyk�a moneta.

��Nie pytaj, sk�d j� wzi��em � rzek�em.�� Nie dam ci, bo jest mi potrzebna.

��Nawiasem m�wi�c, prosi�e� mnie o jednotomowe wydanie Bu�hakowa. Nie mam, co prawda, drugiego egzemplarza, ale je�li chcesz, dam ci za t� monet� sw�j?

��Nie wierz� � odpowiedzia�em.�� Przecie� Bu�hakowa nie pozby�by� si� za �adne pieni�dze.

Zrozumia�, �e go przejrza�em, wi�c doda� niby dla wyja�nienia: � Nie mam tej monety w zbiorze. I chocia� jest podrabiana, przyda mi si�.

��Dlaczego podrabiana?

��Jest �wie�o wybita. Widzisz, jaka nowiutka. Jak gdyby wczoraj wysz�a z mennicy.

��Aha! Dopiero wczoraj! Sam je robi�. A jak si� ona nazywa?

Mitin z �alem zrezygnowa� z monety i powiedzia�:

��Jefimok. Rosyjski jefimok.

��Ciekawe, dlaczego ta fizjonomia jest nierosyjska?

��Du�o by m�wi� na ten temat. W ka�dym razie, kiedy jeszcze u nas nie bili�my w dostatecznej ilo�ci w�asnych monet, pos�ugiwali�my si� obcymi � to jeszcze przed Piotrem I. Oczywi�cie przedtem wybijali�my na nich rosyjsk� cech�. Te monety nazywano jefimkami. A teraz powiedz, sk�d to wzi��e�?

��P�niej, Jura � odrzek�em.�� P�niej. Mo�e i ty dostaniesz. M�wisz wi�c, �e przed Piotrem I?

��Tak.

Pomy�la�em, �e je�li b�d� oddawa� skarb do muzeum, to jedn� monet� zatrzymam dla Mitina. Ostatecznie chce mi odda� swojego Bu�hakowa.

W laboratorium jakby niechc�cy wydoby�em �elazn� r�kawic�. Dla �artu. Kiedy si� koledzy zbiegli, powiedzia�em:

��Dawno ju� by�a mi potrzebna. Mam zbyt mi�kki charakter. Teraz b�d� mia� �elazn� r�k�. A wi�c, koledzy i kole�anki, trzymajcie si�!

Dziewcz�ta zacz�y si� �mia�, a Tartakowski zapyta�:

��Nie m�g�by� przynie�� ca�ej zbroi?

��Zbroi? Cho�by jutro.

W istocie jednak robota lecia�a mi tego dnia z r�k. Wreszcie nie wytrzyma�em, podszed�em do Uzjanowa i poprosi�em o zwolnienie z godzin popo�udniowych. Przyrzek�em, �e potem odpracuj�. Widocznie zrozumia�, jak bardzo mi zale�y, bo powiedzia�: �W porz�dku, id�, jak musisz�.

Nie zadzwoni�em, tylko otworzy�em drzwi kluczem i szybko poszed�em do swojego pokoju. Zamkn��em si� od wewn�trz. Po co straszy� babci� Kap�an, gdyby niespodziewanie do mnie zajrza�a� Potem odsun��em p�k� z ksi��kami. Ukaza�a si� skrytka. A wi�c mi si� nie przy�ni�o. Bo chocia� �elazn� r�kawic� mia�em w teczce, to jednak chwilami przestawa�em sam sobie wierzy�. W skrytce by�o ciemno. �wiat�o z okna niemal tam nie dociera�o. Zapali�em lamp� i wsun��em j� do �rodka. I omal nie krzykn��em ze zdziwienia. W skrytce le�a�y r�ne przedmioty, kt�rych rano tam nie by�o (wyjmowa�em je, tote� pami�tam wszystkie po kolei) � sztylet w pochwie, dwa zwoje z czerwonymi wisz�cymi piecz�ciami, kajdany, he�m, ka�amarz (a mo�e solniczka), rozmaite ozdoby i dwa safianowe buty. To ju� nie by� skarb. To by�o zwyk�e �wi�stwo. Czyj� bezczelny �art.

Zaraz, a dlaczego �art? Kto b�dzie p�ata� takie figle? Babcia Kap�an? Przecie� w nocy �pi, a zreszt� z wiekiem nast�pi�a u niej atrofia poczucia humoru. Mo�e kto� inny z s�siad�w? A mo�e ja postrada�em zmys�y? Wobec tego i Mitin zwariowa�, a to cz�owiek trze�wy.

Wzi��em but do r�ki. Jeszcze pachnia� �wie�� sk�r� i �atwo si� gi��. Przymierzy�em he�m. Z trudem w�o�y�em go na g�ow�. By� ci�ki i prawdziwy, nie blaszana imitacja dla Mosfilmu. Siedzia�em tak w he�mie i z butem w r�ku. Czeka�em na jaki� cud. Przebieg�em w pami�ci wszystkie zdarzenia ubieg�ej nocy. D�wi�ki i �omoty w �cianie, ciep�e monety, �elazna r�kawica. Przypomnia�em sobie monet�, kt�ra ze stropu skrytki spad�a mi na r�k�. Rozmy�la�em nad tym, ale nic m�drego nie przychodzi�o mi do g�owy.

P�niej w skrajnym zak�opotaniu wsun��em r�k� do niszy i obmaca�em strop. By� g�adki jak lustro odbijaj�ce ciemn� noc.

Wyj��em jeszcze kilka cegie�, by u�atwi� sobie prac�, i w ci�gu godziny pozbawi�em skrytk� przedniej �cianki. Teraz mog�em obejrze� wszystko szczeg�owo. Okaza�o si�, �e b�yszcz�ce pasy na tylnej �cianie nie s� stalowe, lecz z tego samego lustrzanego stopu, co strop, a jedn� z bocznych �cianek dziel� na kwadraty bia�e paski. U do�u przebiega�y jakie� linie, a mi�dzy nimi cienkie szczeliny, kt�rymi postanowi�em si� zaj�� w nast�pnej kolejno�ci. By si� lepiej przyjrze�, wetkn��em do otworu g�ow�, i wtedy co� mnie trzepn�o tak mocno, �e ujrza�em gwiazdy. Cofn��em szybko g�ow�. Bole�nie uderzywszy mnie w koniec nosa upad� na dno wn�ki stary pistolet z wygi�t� r�koje�ci�. Spojrza�em w g�r�. Strop by� tak samo g�adki i czarny. C� u diab�a? Czy po to dwadzie�cia sze�� lat by�em pod w�adz� radzieck�, aby si� osobi�cie przekona�, �e si�y nieczyste jednak istniej�?

�A je�li mimo wszystko ich nie ma?�� pomy�la�em nagle, obracaj�c w r�ku pistolet.�� Je�li ca�e to diabelstwo da si� jako� wyja�ni�? Ale jak? Do czeg� to podobne?�� zastanawia�em si� patrz�c w ciemn� otch�a� niszy.�� C� to przypomina ze znanych mi rzeczy?� Postanowi�em � jak widzicie � znale�� wyja�nienie pos�uguj�c si� analogi�.

My�la�em d�ugo, dwadzie�cia minut. A� nagle dostrzeg�em analogi�. Ten figiel kojarzy� rai si� ze skrzynk� pocztow�. Do skrzynki przez szpar� wpadaj� listy i druki. Dobrze. Co dalej? Je�li to taka osobliwa skrzynka pocztowa, powinien si� w niej znajdowa� otw�r dla odbiorcy. W tym w�a�nie s�k. Odbiorcy nie by�o. Przecie� dop�ki nie rozbi�em �ciany, skrzynka nie mia�a wylotu. To, co w ni� wpada�o, musia�o tam pozosta�.

Rozpatrzmy to zagadnienie z innego punktu widzenia. Kto i czym nape�nia t� skrzynk� pocztow�? � Kto?�� na razie nie wiadomo. Ale czym � ju� wiem. R�nymi przedmiotami z Rosji sprzed Piotra I. Sk�d si� one bior�? Z muzeum? Kradzione. Ma�o prawdopodobne.

Po trzecie � do zaprzesz�ej nocy nikt do skrzynki pocztowej nic nie wrzuca�. Dzi� wrzucono. Gdyby si� to sta�o wcze�niej � w ci�gu ostatnich dwudziestu lat � us�ysza�bym jaki� d�wi�k. Albo mama by us�ysza�a. Ma bardzo czu�e ucho.

Skrzynka zacz�a wi�c dzia�a� dopiero wczoraj. A mo�e?�

I wtedy wpad�a mi do g�owy kompletnie zwariowana my�l, kt�r� mo�na wyt�umaczy� tylko tym, �e znalaz�em si� w zupe�nie zwariowanej sytuacji.

Mam wi�c skrzynk� pocztow� bez wylotu. Wpadaj� do niej przedmioty sprzed wielu lat. A po dzi� dzie� nie wpada�y.

Dlaczego dzi� otworu nie ma, a wtedy by�? Czy wiecie, o co mi chodzi? Wtedy, kiedy te przedmioty we� wk�adano. Przed trzystu laty, kiedy ten dom �wie�o zbudowano. A je�li ten otw�r by� wtedy, to kiedy owe przedmioty ma si� wyjmowa�? W przysz�o�ci? Za sto lat? Albo za dwie�cie. W�wczas, gdy �y� b�d� ludzie, kt�rzy potrafi� si� przenosi� o kilka stuleci wstecz. Je�li ta zwariowana my�l ma jaki� sens, to jasne si� staje, dlaczego przedmioty zacz�y si� zjawia� dopiero wczoraj. Nie dlatego, �e skrzynka zacz�a wczoraj dzia�a�, tylko dlatego, �e si� wczoraj zepsu�a. Tak, to awaria. Na linii �przesz�o��-przysz�o�� wysiad� jaki� tranzystor i powsta�a dziura. A mo�e przebicie w izolacji? Czy nie mo�e si� co� takiego zdarzy�. I w�a�nie do mojego pokoju, w m�j czas, zacz�y wpada� przedmioty wydobyte przez przysz�ych archeolog�w z dalekiej przesz�o�ci.

Pomys� mi si� podoba�. Ale jaka jest w tej sytuacji moja rola? Wezwa� elektryka, aby obejrza� skrytk�? A potem za�atwi� mi dom wariat�w? Skorzysta� z uszkodzenia i zbiera� owoce cudzej pracy? Wymieni� wszystko z Mitinem na jego bibliotek�? Te� nonsens!

Postawi�em zapalon� lamp� w niszy i wytar�em chusteczk� boczn� �ciank�. Potem obmaca�em j� palcami i wsadzi�em w w�sk� szczelin� u do�u koniec no�a babci Kap�an, kt�ry znowu zabra�em z kuchni. Majstrowa�em ostro�nie, ba�em si� bowiem zepsu� mechanizm do reszty. Czasem si� jednak powiedzie � �cianka nagle ust�pi�a, a za ni� ukaza�a si� tablica rozdzielcza i wszystko sta�o si� jasne. Mia�em racj�.

�rodek tablicy zajmowa�a skala czasowa. Wzd�u� niej widnia�y punkciki �wietlne. Jeden z nich, oko�o roku 1667, p�on�� ja�niej od innych, a tu� obok niego znajdowa�a si� strza�ka. Skala ko�czy�a si� na roku 2056.

Poni�ej g�sta sie� przewod�w i element�w oraz szereg przycisk�w nie znanego mi na razie przeznaczenia. Nagle punkcik przy roku 1667 b�ysn�� ja�niej i r�wnocze�nie pos�ysza�em nad g�ow� buczenie. Zrozumia�em, co mo�e to oznacza� i cofn��em g�ow�. Niedu�a oprawna w sk�r� i opatrzona klamrami ksi��ka g�ucho stukn�a o dno wn�ki. Zd��y�em zauwa�y�, �e w chwili gdy upad�a, pojawi� si� w stropie otw�r dok�adnie o wymiarach ksi��ki. Jasne jak s�o�ce. Odgad�em. Na mgnienie oka zap�on�� czerwono punkcik roku 1967. Stacja ko�cowa si� nie zapali�a. Widocznie jeszcze nie zauwa�ono uszkodzenia i ca�e urz�dzenie pracuje na pr�no. Wyobra�cie to sobie: mo�e tam, w roku 2056, wszyscy pracownicy instytutu naukowo-badawczego siedz� przy tej niszy i zachodz� w g�ow�, dlaczego nie otrzymuj� okaz�w. Lepiej trzeba patrze�, towarzysze � pomy�la�em. Jak�e im da� do zrozumienia? Mo�e oni nie widz� pomrugiwania przy roku 1967? Na razie wzi��em wkr�tak i zacz��em sprawdza� po��czenia. Zaj�o mi to jeszcze dwie godziny. Majstrowa�em niemal na chybi�-trafi�. W schemacie ca�kiem si� nie orientowa�em, cho� od dziecka by�em radioamatorem. Gmera�em tam i marzy�em, �e by�oby interesuj�ce sp�dzi� pewien czas w przysz�o�ci, dowiedzie� si�, jak ludzie tam �yj�, czy uda im si� osi�gn�� w �yciu co� sensownego i co b�dzie przyczyn� mojej �mierci. P�niej pomy�la�em, �e to wszystko nonsens, a �ycie z pewno�ci� nie jest tam z�e, skoro jacy� archeologowie pracuj� w roku 1667 i nasi potomkowie maj� czas na takie eksperymenty. I jeszcze � �e nie�le by�oby znale�� si� tak�e w przesz�o�ci. I odwiedzi� na przyk�ad pisarza Aleksandra, Czerniajewa, by si� dowiedzie�, jak zamierza� zako�czy� swoj� powie��.

Wtedy w�a�nie odkry�em defekt. Macie prawo mi nie wierzy�. Sk�d mog�em si� na tym zna�. Znalaz�em uszkodzenie, owin��em przew�d ta�m� izolacyjn� i postanowi�em obserwowa�, co b�dzie dalej. By�em niezmiernie dumny, �e znalaz�em jednak to diabelne po��czenie. Nagle zab�ys�a znowu lampka roku 1667 i zn�w nad g�ow� rozleg�o si� buczenie. Ale nic nie zobaczy�em i nic nie spad�o do niszy, tylko za�wieci�a si� druga lampka, i to ju� nie w moim roku, lecz w roku 2056. Wszystko w porz�dku. Dostali swoj� przesy�k�. Mog� spokojnie spa�.

Opad�em na krzes�o i stwierdzi�em, �e jestem okropnie zm�czony i �e jest ju� ciemno. Nie wiedzia�em, czy mam wierzy� w to, co si� zdarzy�o, czy nie. A tak�e nie wiedzia�em, jak odes�a� do miejsca przeznaczenia zgromadzone u mnie rupiecie.

Zapukano do drzwi.

��Kto tam?�� spyta�em.

��Do ciebie � powiedzia�a babcia Kap�an.�� Dzwonka nie s�yszysz? To ja mam za ciebie otwiera�? Znowu wzi��e� m�j n�!

Podszed�em do drzwi i rzek�em:

��N� oddam p�niej, babciu. Nie gniewaj si�.

To dobra staruszka. Lubi tylko pozrz�dzi�. Ma swoje lata.

Za drzwiami sta� m�czyzna ko�o czterdziestki w niebieskim kombinezonie, z walizeczk� w r�ku.

��Pan do mnie?

��Tak. Do pana. Pozwoli pan wej��?

��Prosz� � odpar�em. I nagle sobie przypomnia�em, �e do mnie wej�� nie mo�na.�� Chwileczk�! � Zatrzasn��em mu drzwi przed nosem i spiesznie przesun��em na miejsce rega� z ksi��kami.

��Prosz� mi wybaczy� � odezwa�em si� wpuszczaj�c go.�� Remont i st�d ten ba�agan.

��To nic � odpowiedzia� zamykaj�c drzwi. Wtedy spostrzeg� ceg�y na pod�odze i o�wiadczy�:

��Jestem przedstawicielem muzeum historycznego. Dosz�y nas wie�ci, �e znalaz� pan skarb o du�ej warto�ci. Chcieliby�my go obejrze�.

Co� w mowie tego cz�owieka, w sposobie trzymania walizeczki i w czym� jeszcze nieuchwytnym dla innych, ale zrozumia�ym dla mnie, kt�ry przenikn��em tajemnic� czasu, narzuci�o mi jedynie prawid�ow� konkluzj�: On nie jest z muzeum!

��Ju� wszystko naprawi�em.

��Co pan naprawi�?

��Wasz� skrzynk� pocztow�.

Ods�oni�em skrytk�, pokaza�em mu po��czenie i wyja�ni�em:

��Tylko nie mia�em lutownicy i musia�em okr�ci� ta�m� izolacyjn�.

W�a�nie zap�on�a lampka przy roku 1667, zrozumia� wi�c, �e wszystko wiem.

��No tak � b�kn��. � Niech pan opowiada. Jak s�dz�, umie pan trzyma� j�zyk za z�bami. To bardzo wa�ne.

��Owszem, wa�ne. Mo�ecie na mnie polega�. Prosz� tylko zabra� ze sob� pozosta�e rzeczy. Mnie one na nic.

Listonosz-mechanik z roku 2056 zlutowa� po��czenie, przes�a� przedmioty w przysz�o��, a potem razem zamurowali�my dziur� w murze tak, �e nawet ja nie m�g�bym si� domy�li�, gdzie ona by�a. Bardzo mi dzi�kowa� i troch� si� dziwi� mojej domy�lno�ci. Kiedy go jednak spyta�em, co b�dzie za sto lat, odm�wi� odpowiedzi i doda�, �e sam powinienem zrozumie�: wiadomo�ci tego rodzaju rozg�asza� nie mo�na.

P�niej spyta�, czego bym pragn��. Odrzek�em, �e Bogu dzi�ki, niczego.

��To znaczy, �e nie ma pan �adnych pr�b?�� spyta� chwytaj�c za r�czk� walizeczki.

Wtedy dopiero sobie przypomnia�em, �e mia�bym pewn� pro�b�.

��Prosz� mi powiedzie�, czy wasi ludzie bywaj� w r�nych latach.

��Tak.

��I dwadzie�cia lat temu?

��I wtedy. Tylko, rzecz prosta, z zachowaniem wszelkich �rodk�w ostro�no�ci. I o tym nikt nie wie.

��A czy w czasie wojny i blokady by� kto� w Leningradzie?

��Oczywi�cie.

��Ot� to. Mam tak� pro�b�. Musz� tam co� przes�a�.

��Ale� to niemo�liwe.

��Powiedzia� pan, �e spe�nicie moj� pro�b�.

��Co to za przesy�ka?

��Chwilk� � powiedzia�em i wybieg�em do kuchni. Wzi��em stamt�d dwie puszki mleka skondensowanego, p� kilograma mas�a babci Kap�an z lod�wki i jeszcze ze dwa kilogramy cukru. Wrzuci�em wszystko do plastykowej torby Liny Grigorjewny i wr�ci�em do pokoju. Go�� z przysz�o�ci zamiata� pod�og�.

��Prosz� � odezwa�em si�. � Powinni�cie to odda� pisarzowi Czerniajewowi. Aleksandrowi Czerniajewowi, w zimie, w styczniu roku czterdziestego drugiego. Wasi ludzie go znaj�. I adres te� mo�ecie znale��. Umar� z g�odu pod koniec stycznia. A powinien wytrzyma� jeszcze dwa tygodnie. Po dw�ch tygodniach przyjdzie do niego kto� z radia. Niech si� pan nie wa�y odmawia�. Czerniajew pisa� powie�� do ostatniego dnia�

��Niech pan zrozumie � t�umaczy� go��. � To niemo�liwe. To, �e Czerniajew b�dzie �y� dalej, mo�e zmieni� bieg historii.

��Nie zmieni��� odpar�em z przekonaniem.�� Gdyby�cie si� tak bali przesz�o�ci, nie braliby�cie przedmiot�w z siedemnastego wieku.

Powiedzia�em to w natchnieniu, ale go�� si� u�miechn��:

��Na takie pytania nie odpowiadam. Dobrze, wezm� pa�sk� przesy�k�. Tylko trzeba zerwa� etykiety z puszek. Takich wtedy nie by�o w Leningradzie. Pogadam z naszymi. Jeszcze raz panu dzi�kuj�. Mo�e si� jeszcze zobaczymy.

Odszed�. Jakby go wcale nie by�o. Kusi�o mnie bardzo, aby znowu zerwa� tapety i zajrze� do skrytki. Ale wiedzia�em, �e nigdy tego nie zrobi�. I on to zrozumia�, w przeciwnym razie nie przyszed�by do mnie.

Nast�pnego dnia znalaz�em w kieszeni dwie zapomniane monety. Jedn� podarowa�em Mitinowi, drug� zostawi�em sobie na pami�tk�.

Mitin przyni�s� mi jednotomowe wydanie Bu�hakowa, a potem powiedzia�:

��Wiesz, znalaz�em w domu tom spu�cizny literackiej. S� tam wspomnienia o Czerniajewie. Interesuje ci� to?

Odrzek�em, �e bardzo mnie to ciekawi. Wiedzia�em wprawdzie, �e oni nie wys�uchali mej pro�by i nie oddali staruszkowi przesy�ki. Ale, oczywi�cie, pragn��em absurdu. W odbitej w wielkim nak�adzie biografii pisarza podano, �e umar� w�a�nie w roku czterdziestym drugim. Nawet za�mia�em si� z siebie. Te� teoretyk ze mnie.

Wieczorem przeczyta�em wspomnienia o Czerniajewie. By�a to relacja, jak �y� w Leningradzie podczas blokady, jak pracowa� i nawet je�dzi� na front na spotkania z �o�nierzami. Nagle � wierzcie lub nie wierzcie � pod koniec artyku�u czyta�em:

W zimie, zdaje si� w styczniu, odwiedzi�em Czerniajewa. Aleksander Girgorjewicz by� bardzo s�aby i z trudem chodzi�. Rozmawiali�my o sytuacji na froncie, o blokadzie. W pewnej chwili powiedzia�?

��Zdarzy�o mi si� co� dziwnego. Par� dni temu dosta�em przesy�k�.

��Od kogo?�� spyta�em.�� Przecie� jest blokada.

��Nie wiem, od kogo. By�o tam skondensowane mleko i cukier.

��To bardzo panu potrzebne � m�wi�. A on mi na to:

��A dzieciom nie potrzebne? Ja jestem starcem, ale te male�stwa w s�siednim pokoju� �ycie przed nimi.

��I odda� pan przesy�k�?

��A pan, m�odzie�cze, jak by post�pi� na moim miejscu?�� spyta� Czerniajew. Zrobi�o mi si� wstyd, �e mog�em zada� takie pytanie.

Pi�� razy przeczyta�em ten fragment. Sam powinienem si� by� domy�li�, �e staruszek otrzymawszy tak� paczk� nie b�dzie pi� mleka w tajemnicy przed innymi. Nigdy by tego nie zrobi��

Co jednak najdziwniejsze: ten tom spu�cizny literackiej ukaza� si� w roku 1961, siedem lat temu�

M�odszy redaktor Oil Flips wybi� si� w wydawnictwie SPPiF (�wiatowa Pornografia, Przygoda i Fantastyka) dzi�ki temu, �e wynalaz� pornografometr � nieskomplikowany, p�przewodnikowy automat, wielko�ci sklepowego kalkulatora. Przyrz�d by� bardzo wygodny i prosty w obs�udze. W charakterze danych wej�ciowych automatu stosowa�o si� pewne umowne wska�niki, kt�re bez trudu m�g� mnemotechnicznie wyliczy� �rednio wykwalifikowany redaktor. Wystarczy�o w tym celu przekartkowa� r�kopis. Do wska�nik�w, zgodnie ze specjaln� tabel�, wprowadza�o si� jeszcze poprawk� na inteligencj� czytelnika. Wielko�� to by�a skrajnie ma�a � a dla niekt�rych kr�g�w odbiorc�w wr�cz zd��aj�ca do zera.

��Rozumiem � powiedzia� naczelny po zaznajomieniu si� z nowym przyrz�dem.�� Zatem �redni wsp�czynnik spornografizowania przyjmuje pan za r�wny�

��Od trzech do pi�ciu, sir��� skwapliwie wyja�ni� Flips.

��A w tym r�kopisie?�� naczelny uni�s� brwi.

��Dwana�cie, sir.

��To dobrze czy �le?

� �le, sir. Nie trzeba przesala�. Prosz� mi wybaczy�, ale nawet w tym nie trzeba przesala�. A tutaj autor r�kopisu, jakby to powiedzie� O, na przyk�ad ju� na pierwszej stronie bohaterka�

��Dobra!�� przerwa� mu naczelny.�� Wiem! Czyta�em! Ksi��ka jest ju� w robocie, niech drukuj�. My�l�, �e znajd� si� na ni� amatorzy� I niech pan ma na uwadze, Flips, �e je�li wbrew pa�skiemu krakaniu nak�ad si� rozejdzie, ka�� wyrzuci� w diab�y pa�ski r�kopis razem z panem� A za co? W�a�nie za to � za krytykanctwo, filozofowanie i wsp�czynniki. Jasne?� No, a je�li b�dzie pan mia� jednakowo� racj� Zobaczymy�

Obliczone za pomoc� pornografometru wsp�czynniki nie zawiod�y Flipsa: ksi��ka nie sz�a. Prawie ca�y nak�ad zalega� w magazynach.

Trzeba przyzna�, �e los taki stawa� si� udzia�em wielu ksi��ek, wydawanych przez SPPiF. Z�e j�zyki � bo gdzie� ich brak � twierdzi�y nawet, i� Flips niewiele ryzykowa�, proponuj�c naczelnemu sw�j wynalazek i wska�niki. Jako�� przewa�aj�cej wi�kszo�ci r�kopis�w, przyjmowanych przez naczeln� redakcj� wydawnictwa by�a tak niska, �e w ka�dym przyrz�dzie brak�oby dla nich skali�

Z pocz�tkiem XXI wieku narastaj�ca fala cybernetyzacji dotar�a r�wnie� do wydawnictw. Najbardziej pracoch�onne operacje, wymagaj�ce w niedawnej jeszcze przesz�o�ci stosowania poczciwych no�yc i kleju, by�y obecnie zmechanizowane, a konkuruj�ce pomi�dzy sob� wydawnictwa d��y�y do pe�nego zautomatyzowania pracy nad r�kopisami. Tote� i pornografometr ch�tnie przyj�to w sk�ad wyposa�enia wydawnictwa. Zaj�� on, obok innych automat�w redakcyjnych, skromne miejsce pomi�dzy ideomierzem starego typu i ostatni� nowink�, chlub� wydawnictwa i postrachem autor�w � elektronowym �MAKSYMINEM�. Pe�na nazwa �MAKSY-MINA� brzmia�a: �Elektronowy Kalkulator do Uzasadniania Maksymalnej Redukcji Honorari�w Autorskich do Minimum�. �MAKSYMIN� by� zdolny � sam jeden � zast�pi� ca�� sekcj� wyp�at w ksi�gowo�ci, przynosz�c dyrektorom wydawnictw solidny roczny doch�d.

Nie zapomniano i o Ollu Flipsie. Wkr�tce mianowano go redaktorem, a kiedy w dziale fantastyki zwariowa� jeden ze starszych redaktor�w po nieopatrznym przeczytaniu kilku pod rz�d r�kopis�w, Flipsa przeniesiono do dzia�u fantastyki. Dopiero tam nowatorskie talenty �wie�o upieczonego starszego redaktora rozkwit�y w pe�ni. Przed Flipsem otwar�o si� nieograniczone pole dzia�ania. Fantastyka s�yn�a jako zacofana ga��� literatury. Zdaniem krytyk�w literackich, zajmowanie si� tak niepowa�nym gatunkiem by�o poni�ej ich godno�ci. Nikt jeszcze nie wynalaz� teorii i nie wymy�li� historii literatury fantastycznej; Flips postanowi� te luki wype�ni� jak najszybciej. Przeanalizowa� wi�c przede wszystkim historyczne korzenie fantastyki i przekonywaj�co udowodni� jej boskie pochodzenie. Pierwszym fantast� okaza� si� Pan B�g. Zdaniem Flipsa, B�g wst�pi� na drog� fantastyki w momencie, gdy zamy�li� stworzy� raj na ziemi. Po nim pojawili si� nast�pni fanta�ci: prorocy i aposto�owie, m�czennicy i �wi�ci, w�drowni trubadurzy, stygmatycy, bajarze, uczeni, dziennikarze, pisarze�

Kiedy Flips doszed� do po�owy XIX wieku, zacz�� mgli�cie podejrzewa�, i� w tak zwanej sztuce s�owa m�wionego i pisanego, w og�le nic � opr�cz fantastyki � nie istnieje. Analiza literatury XX wieku ostatecznie przekona�a Flipsa, �e fantastyka, to powszechna forma literatury. W takiej czy innej postaci, fantastyka istnieje w ka�dym dziele dowolnego gatunku: we wszystkich powie�ciach, cyklach opowiada� i opowiadaniach, poematach, podr�cznikach, zbiorach zada�, w ka�dej monografii, teorii i hipotezie, w ka�dym artykule i notatce gazety, w ka�dej ustnej wypowiedzi na ka�dy prawie temat.

Flips sam by� oszo�omiony swoim odkryciem. Sp�odzi� stos uczonych artyku��w, w kt�rych szczeg�owo uzasadni� najwa�niejsze wnioski swojej teorii. Pierwszy z nich sformu�owa� tak: fantastyka to powszechna metoda literatury. Mo�na to by�o udowodni� genialnie prosto: zanim cokolwiek si� powie czy napisze, trzeba pomy�le�. Kiedy jednak cz�owiek my�li, to automatycznie wymy�li. Cz�owiek nie mo�e nie wymy�li�, jest to bowiem jego dar przyrodzony. Skoro wi�c cz�owiek my�li i co� wymy�la, to znaczy, �e jest on ju� na drodze fantastyki. Jest fantast��

��Przepraszam � sprzeciwiali si� Flipsowi niekt�rzy oponenci � przecie� nie zawsze ma to miejsce. Cz�sto g�sto m�wi si� i pisze bezmy�lnie! I co wtedy?

Flips by� na tyle obiektywny, �e nie m�g� si� nie zgodzi�.

��Uwaga moich szanownych koleg�w jest s�uszna � stwierdzi� w nast�pnym artykule.�� Ale ta w�a�nie uwaga daje klucz do podstawowej klasyfikacji literatury� Co otrzymujemy, kiedy piszemy bezmy�lnie? Bzdury. A wi�c ca�� �wiatow� literatur� nale�y podzieli� na dwa zasadnicze rodzaje: fantastyk� i bzdur�. Ka�dy z nich podlega z kolei swojemu podzia�owi�

I Flips stworzy� zgrabn� klasyfikacj� wszystkich istniej�cych ga��zi i gatunk�w literatury, przyj�wszy za podstaw� zaproponowany podzia�. Klasyfikacja ta nie odr�nia�a si� prawie od og�lnie przyj�tej; kiedy jednak zosta�a uko�czona, Flips ze zdziwieniem stwierdzi�, �e tematyka dzia�u, w kt�rym obecnie pracuje, si�ga korzeniami w oba odkryte przeze�, podstawowe kierunki w literaturze. I wtedy Flips pospieszy� sformu�owa� sw�j s�awny trzeci wniosek: we wsp�czesnej naukowej i nienaukowej literaturze fantastycznej, fantastyka i bzdura tak ciasno si� przeplataj�, i� nie ma praktycznie �adnej mo�liwo�ci ich oddzielenia od siebie; splecenie to stanowi czynnik pozytywny, pozwala bowiem na tw�rcze oddzia�ywanie obu tych kierunk�w na siebie.

Zbudowawszy mocne podwaliny teorii gatunku, Flips postanowi� nast�pnie zaprowadzi� porz�dek w tematyce. Idea by�a niezwykle prosta: w fantastyce, jak to cz�sto mia�o miejsce w innych rodzajach tw�rczo�ci literackiej, autorzy nie powinni si� powtarza�. Temat wyczerpany � trzeba przej�� do nast�pnego. A je�li kto� ju� wykorzysta� ten temat przed tob�, nie bierz si� za niego. Szukaj nowego� Czy� to do pomy�lenia, �e w poezji od trzech i p� tysi�ca lat wszyscy pisz� o ksi�ycu, mi�o�ci i r�ach? Marazm!.. Flips a� zatar� r�ce z zadowolenia na my�l o tym, �e si� jeszcze i za poezj� zabierze�

Ale na razie na warsztacie by�a fantastyka i jej tematy. Pr�niacy-fanta�ci nie zadawali sobie zbyt wiele trudu i jakby zm�wiwszy si�, bez ko�ca pisali o jednym i tym samym: roboty, cybery, kosmiczni go�cie, dinozaury� Tfu! Trzeba to by�o wyrwa� z korzeniami� Trzeba by�o da� w r�ce redaktor�w niezawodn� bro�, przy pomocy kt�rej � jak ognistym mieczem � wyci�liby wszystko, co nieoryginalne.

Tak narodzi�a si� idea elektronowego WIREFAPa � Wielkiego Rejestru Fantastycznych Pomys��w. W istocie wszystko okaza�o si� proste a� do �mieszno�ci. Flips pos�u�y� si� u�ywanym m�zgiem elektronowym �redniej klasy. Do kom�rek elektronicznej pami�ci Wirefapa wprowadzone zosta�y, na podstawie kartotek, dane o tematyce fantastycznych i fantastyczno-naukowych idei i sytuacji, pocz�wszy od Biblii, a sko�czywszy na dzie�ach zebranych Burego Brada. Flips nie bez podstaw uwa�a� bowiem, �e po Bradzie nikt ju� nie by� w stanie powiedzie� w fantastyce niczego oryginalnego.

W pami�ci Wirefapa idee fantastyczne dzieli�y si� na klasy, klasy na podklasy, podklasy na grupy, grupy na podgrupy, podgrupy na rodziny, rodziny na postaci, rodzaje i morfy. Morf by� form� wyj�ciow� � samym pomys�em, kt�ry wnosi� do literatury autor. Tak na przyk�ad, je�li autor pragn�� opowiedzie� o cybernetycznym kocie, to owa wyj�ciowa idea by�a w pami�ci Wirefapa zakodowana w nast�puj�cym systemie: morf � kot cybernetyczny (wz�r 1964, autor � Myszkina); posta�: domowy; rodzaj: m�ski; rodzina: kotowate; podgrupa: cybery zwierz�ce; grupa: roboty; podklasa: �Mo�liwo�ci robot�w�; klasa: �Cybernetyka�. Umowny indeks cybernetycznego kota w pami�ci Wirefapa by� nast�puj�cy: A-0-3-7-13-21-184. Ostatnia cyfra indeksu oznacza�a liczb� powt�rze� tematu. Okaza�o si�, �e temat kot�w-cyber�w zosta� po roku 1964 wykorzystany przez fantast�w 184 razy. Jednak�e nie by�a to wcale liczba rekordowa. Na przyk�ad podgrupa pomys��w, oznaczana numerem 38: �przechodzenie przez py� kosmiczny�, z grupy 3: �Awaria�, podklasy 2 � �Katastrofy kosmiczne�, wchodz�cej w sk�ad klasy 5: �podr�e kosmiczne� � by�a w powie�ciach i opowiadaniach fantastycznych wa�kowana 834 razy; wymar�e s�onie � mamuty � mi�toszono ponad pi�� tysi�cy razy�

Zrozumia�e by�o samo przez si�, i� reakcja Wirefapa na r�ne pomys�y powinna by� r�wnie� r�na � w zale�no�ci od stopnia ich wykorzystania przez poprzednich autor�w. Wirefap mia� by� pierwszym stopniem schod�w, kt�re po my�li Flipsa powinien by� przej�� ka�dy autor, przynosz�cy sw�j fantastyczny utw�r do SPPiF�

Poniewa� jednak, wedle wszelkich znak�w na niebie i ziemi, absolutnie oryginalnych pomys��w naukowo i nienaukowo-fantastycznych nie by�o, Flips po d�ugich namys�ach postanowi�, �e jego Wirefap b�dzie przepuszcza� do redakcji fantastyki tych autor�w, kt�rzy przynios� opowiadania i powie�ci oparte na pomys�ach i sytuacjach, powt�rzonych w literaturze mniej ni� pi��dziesi�t razy. Je�li autor przyniesie opowiadanie, kt�rego pomys� powtarza� si� w fantastyce od pi��dziesi�ciu do stu razy, Wirefap �agodnie odrzuci propozycj� i po ojcowsku doradzi autorowi napisanie nowego opowiadania, wykorzystuj�cego oryginalniejsz� sytuacj�. Je�li autor zaproponuje opowiadanie oparte na pomy�le, eksploatowanym w literaturze od stu do pi�ciuset razy (na przyk�ad �cybernetyczny kot�), Wirefap w milczeniu, surowo wska�e drzwi. No, a je�li oka�e si�, i� ostatnia cyfra indeksu pomys�u przewy�sza pi��set, na znak dany przez Wirefapa pojawi� si� w gabinecie specjalne Roboty � Str�e-Priorytetu-Pomys�u. Je�li autor nie zd��y w tym czasie czmychn��, Roboty-Str�e-Priorytetu odbior� mu r�kopis, zmuszaj�c go zarazem do zjedzenia pierwszej i ostatniej jego strony. Resztki r�kopisu zostan� skonfiskowane, a sam autor wyrzucony na ulic�. Ca�a ta egzekucja odb�dzie si� przy akompaniamencie straszliwego ryku Wirefapa.

Prawdziwie osobliwa ceremonia przewidziana by�a na wypadek pojawienia si� w wydawnictwie autora przynosz�cego utw�r fantastyczny, kt�rego pomys� by� w przesz�o�ci wykorzystywany mniej ni� dziesi�� razy. Po stwierdzeniu, �e ostatnia cyfra wska�nika jest istotnie mniejsza od dziesi�ciu, Wirefap automatycznie w��cza� specjaln� ta�m� d�wi�kow�. Orkiestra odgrywa�a tusz, a wszyscy redaktorzy dzia�u, poderwani na alarm, wybiegali na powitanie autora. W przypadku takim zar�wno s�awa, jak i honorarium by�y niewyobra�alne.

Po kilku miesi�cach gotowy Wirefap, z wype�nionym rejestrem pomys��w naukowo i nienaukowo-fantastycznych zgrupowanych w dwana�cie klas, pi��dziesi�t siedem podklas, trzysta osiemdziesi�t grup, tysi�c osiemset czterdzie�ci podgrup, czterdzie�ci tysi�cy dziewi��set siedemdziesi�t siedem rodzin itd., zosta� postawiony pod os�d redaktora naczelnego.

Wirefap � zrobiony na m�czyzn� w �rednim wieku, o siwiej�cych skroniach i okr�g�ych, pozbawionych jakiegokolwiek szczeg�lnego wyrazu, oczach � nieco przypomina� naczelnego.

Podobie�stwo to by�o zdaje si� nie w smak temu ostatniemu, bowiem zachmurzy� si�.

��Rozumiem � rzuci� mrukliwie, wys�uchawszy wyja�nie� Flipsa.�� Znaczy: walka o oryginalno�� pomys��w? M�wi pan: b�dzie zabezpieczony zbyt? A sk�d pa�scy autorzy wezm� nowe idee? Wymy�l�? Tak� A dop�ki oni b�d� wymy�la�, co pan ka�e drukowa�, h�?

��Je�li oryginalnych pomys��w oka�e si� za ma�o � odpar� Flips � to proponowa�bym na razie wznawia�. B�dziemy wznawia� klasyk�w o najni�szych wska�nikach powtarzalno�ci pomys�u. Teraz przy pomocy Wirefapa mo�na bez trudu si� dowiedzie�, co nale�y wznowi� w pierwszej kolejno�ci. Nie trzeba b�dzie �ama� g�owy nad planem wznowie�. A jak b�d� zadowoleni czytelnicy!.. Nie mo�na przecie� bez ko�ca napycha� ich samymi mamutami�

Przy s�owie �mamuty� gdzie� wewn�trz Wirefapa rozleg�o si� st�umione rykni�cie.

��Spokojnie, spokojnie � uprzedzi� Flips.�� Nie b�dzie ani mamut�w, ani o spadaniu Ksi�yca na Ziemi�

Wirefap zn�w warkn��.

��Koniec!�� zapali� si� Flips.�� Tak samo z historyjkami o oczyszczaniu przestrzeni mi�dzyplanetarnej z py�u kosmicznego i asteroid�w.

Wirefap niespokojnie si� poruszy�.

��Zdrowo reaguje � zauwa�y� naczelny z odcieniem udobruchania.�� Nie mo�na powiedzie�, czu�y. Tylko czemu zrobi� go pan w�a�nie takiego � z �ysin�? Lepiej by�oby, gdyby by� m�odszy, albo� hi-hi� zmieni� go w �adniutk� redaktoreczk�, co?

��On ma wrzeszcze� � zaoponowa� Flips.�� Musi wi�c powa�nie wygl�da�. Redaktorka chyba si� nie nadaje�

��W wydawnictwie SPPiF, jak trzeba, to i redaktorki wrzeszcz�! � kategorycznie sprzeciwi� si� naczelny.�� Prosz� to sobie zapami�ta�, Flips. Ale w zasadzie nie sprzeciwiam si�. Niech taki zostanie. Prosz� go ustawi� w westybulu naszego dzia�u. Zobaczymy, jak to b�dzie�

W ci�gu pierwszych kilku tygodni, kt�re up�yn�y od chwili umieszczenia Wirefapa przy wej�ciu do dzia�u fantastyki, z westybulu bardzo cz�sto dochodzi�y straszliwe ryki Stra�y Priorytetu i wrzaski nieszcz�snych autor�w, w po�piechu po�ykaj�cych w�asne utwory.

P�niej nasta�a cisza. Cicho by�o r�wnie� w dziale fantastyki. Autorzy nie pojawiali si�. �adnemu z nich nie uda�o si� przedrze� dalej ni� do hallu. Flips nie niepokoi� si� jednak. Nie bez kozery przypuszcza�, �e autorzy siedz� teraz w domach i wymy�laj� nowe, oryginalniejsze pomys�y. C� � niech my�l�, nie trzeba ich pop�dza�.

Z braku oryginalnych utwor�w, Flips zacz�� przygotowywa� plan wznowie�. Wybrawszy z kartotek kilkadziesi�t tytu��w, postanowi� na wszelki wypadek poradzi� si� Wirefapa co do stopnia ich oryginalno�ci. Spis wznowie� trzeba by�o da� naczelnemu do zatwierdzenia i zdanie Wirefapa � Flips nie mia� co do tego �adnych w�tpliwo�ci � odegra�oby przy tym niema�� rol�.

Z kartotek� w kieszeni Flips wszed� bocznymi drzwiami do westybulu.

Wirefap siedzia� za sto�em, podpar�szy d�oni� masywn� g�ow�.

��O kay � odezwa� si� Flips.�� Dzie� dobry, sir.

��Dzie� dobry � jak echo powt�rzy� Wirefap i spojrza� na Flipsa kr�g�ymi, nie mrugaj�cymi oczami.�� Prosz� usi���.

�Doskonale pracuje � pomy�la� Flips.�� Wype�nia program z detalami�.

��Ja� w�a�ciwie przyszed�em si� tylko poradzi� � powiedzia� Flips g�o�no.�� Przygotowuj� plan wznowie� na przysz�y rok. Trzeba wybra� co� �wie�ego, oryginalnego. Rozumie mnie pan?

��Jasne � uprzejmie odpar� Wirefap.�� Po to w�a�nie tu jestem. S�ucham pana.

��Co by pan powiedzia� o powie�ci Iona P�achta �Zemsta na Tau Ceti�?

��Aa � niedbale rzuci� Wirefap.�� Wiem. E-0-2-5-1-13-17-99. M�j drogi, niech pan dalej pracuje. Powinno si� panu uda�. Jeszcze nic panu nie wysz�o, ale wyjdzie. Powinno. Niech pan idzie i pracuje dalej.

��Prosz� pos�ucha�, ja nie jestem autorem � z rozdra�nieniem zauwa�y� Flips.�� Jestem starszym redaktorem. To ja pana wymy�li�em. Przecie� ma pan przeka�nik do przestrajania. Prosz� si� prze��czy� i postara� mnie zrozumie�. Nie proponuj� niczego nowego, a chcia�bym tylko uzgodni� plan wznowie�. Rozumie pan?

��Oczywi�cie, sir. Jestem got�w s�ucha� pana bez ko�ca.

��Okay! Przypu��my, �e �on P�acht nie przejdzie. Niech go diabli! Nigdy bym nie pomy�la�, �e pomys� �Zemsty na Tau Ceti� ci przekl�ci grafomani wykorzystali ju� 99 razy.

��Prosz� kontynuowa� prac� � zn�w zahucza� Wirefap.�� U nas powinno�

��A �eby go tak��� roze�li� si� Flips.�� Nie mo�e si� pan prze��czy� jak nale�y?!

��Oczywi�cie, sir. Ja ju��

��Dobra� Zrobimy tak. Ja b�d� wylicza� tytu�y, a pan wymieni tylko ostatni� cyfr� indeksu pomys�u � liczb� jego powt�rze� w innych utworach. Zrozumia� mnie pan?

��W pe�ni, sir. Przecie� to ca�kiem proste!

���Tajemnica planety dziewi�ciu s�o�c� Liu?

��Hi-hi-hi� siedemdziesi�t osiem, sir� hi-hi-hi�

��Hm� Wi�c �Monstrum Tuskarory� Fremda?

��Hi-hi-hi� sze��dziesi�t trzy, sir� Hi-hi-hi�

��Psiakrew! �Wi�niowie asteroidu-widma�?

��Hi-hi-hi� osiemdziesi�t pi��, hi-hi-hi.

��Dlaczeg� pan, u diab�a, ca�y czas idiotycznie chichocze?!

��Ja nie chichocz�, sir� ja po�ykam r�ne inne s�owa, kt�re powinienem by� powiedzie�.

��Cholera! Czy� nie spos�b znale�� ksi��ki ze wska�nikiem ni�ej pi��dziesi�ciu?! Niech pan pos�ucha, a �Atlantyda� Benoita? To bardzo stara rzecz, pocz�tek zesz�ego stulecia; wydawa�o mi si�, �e ten pomys��

��O ssir � wybe�kota�, j�kaj�c si�, Wirefap � obawiam si�, �e nie wytrzymam.

��Co znowu?

��Czterysta dziewi��dziesi�t dziewi��, sir! 497 autor�w pisa�o o tym 499 razy. Jeden z nich trzykrotnie�

��Wi�c co robi�?

��Prosz� proponowa�, sir. Prosz� proponowa� nowe, �wie�sze, jeszcze nie wykorzystane, oryginalne pomys�y� Autorowi, kt�ry przyniesie nam co� oryginalnego, mo�emy� O, prosz� mi wybaczy�, sir! To przeka�nik� Co� z nim nie w porz�dku.

�Trzeba b�dzie popr�bowa� klasyk�w � pomy�la� ze zniech�ceniem Flips.�� Kt� m�g� przewidzie�, �e tyle si� tego wszystkiego nazbiera��

��Prosz� pos�ucha� � zwr�ci� si� Flips do swego dziecka.�� A co by pan powiedzia� na �Zaginiony �wiat� Conan Doyle�a?

To, co potem nast�pi�o, Flips s�abo pami�ta�. Ryk Wirefapa, krzepkie �apy Robot�w-Str�y-Priorytetu, prza�ny smak bibliotecznych karteczek, kt�re przysz�o mu pospiesznie �yka�, broni�c si� przed ud�awieniem.

Potem zaci�gni�to go gdzie� i porzucono. Kiedy ockn�� si� wreszcie po�rodku zielonego gazonu u bram wydawnictwa, s�ysza� jeszcze histeryczne wrzaski rozszala�ego Wirefapa:

��Aha! Dinozaurki � dziesi�� tysi�cy pi��set osiemdziesi�t, pterodaktylki profesora Challengery�ego � trzy tysi�ce czterysta� czterysta� chrr-krr-chrr�

Da� si� s�ysze� trzask i zapanowa�a cisza. Okaza�o si� potem, �e Wirefapowi przepali�y si� bezpieczniki�

W ten spos�b nie uda�o si� uzgodni� planu wznowie�.

W tym samym miesi�cu Flipsa zwolniono z wydawnictwa. Wirefap zosta� wyremontowany i przerobiony na zwyk�ego cyberszwajcara. Elektromagnetyczn� ta�m� z rejestrem indeks�w pomys��w ukrad� jeden z mechanik�w i sprzeda� j� zarz�dowi klubu pisarzy S-F. Rozszyfrowali oni zapisy setek tysi�cy fantastyczno-naukowych i nienaukowych idei, zebranych przez niezmordowanego Olla Flipsa. Nast�pi�a era renesansu � rozkwit fantastyki naukowej�

Nade mn� pochyla�a si� bia�a posta�. Po chwili dopiero rozpozna�em rysy twarzy m�odej piel�gniarki.

��Ju� wszystko w porz�dku!�� powiedzia�a uspokajaj�co i �agodnie.�� Czy boli pana?

��Troch�, g�owa i� Ale mo�na wytrzyma� Co si� sta�o?

��Katastrofa kolejowa� Przypomina pan sobie, �e jecha� pan poci�giem?

��Tak� To pami�tam��� powiedzia�em, my�l�c z wysi�kiem.�� Ze mn� w przedziale jecha� pewien pan� Co z nim? Czy wyszed� z tego ca�o?

Twarz piel�gniarki przybra�a wyraz zak�opotania.

��Czy to by� kto� z pana bliskich?

��Nie� Tylko przygodny towarzysz podr�y. Czy wyszed� z tego ca�o?

��Niestety! Musz� pana zmartwi�. On umar�. W p� godziny po przewiezieniu do szpitala. Wstrz�s m�zgu� Przed �mierci� odzyska� na chwil� przytomno��, a potem bredzi� okropnie. O jakim�� hiperkontakcie, o teczce, walizce� Ale niech pan le�y! Nie wolno si� porusza�, ma pan zszyt� sk�r� na g�owie!�� Ostatnie s�owa by�y spowodowane moim gwa�townym poruszeniem.

��Siostro!�� zawo�a�em,�� Gdzie jest ta walizka?

��Pa�skie rzeczy s� w depozycie, prosz� nie martwi� si� o nie!

��Nie, nie! Jego walizka! Gdzie ona jest?

��Ale�� � oczy piel�gniarki wyokr�gli�o zdziwienie � on nie mia� �adnej walizki! W przedziale by�a tylko pa�ska, br�zowa, z przyczepion� wizyt�wk�� Wiem to na pewno, bo wesz�am tam zaraz za lekarzem, gdy tylko uda�o si� otworzy� przedzia�. Wszystko zabrali�my do karetki razem z wami!

��Wi�c nie ma� tej walizki��� powiedzia�em s�abo, czuj�c zawr�t g�owy.�� To oni, oni ukradli� te� notatki� Hiperprzestrzennie ukradli, �eby nikt��� Zn�w bezwiednie unios�em g�ow� z poduszki.

Opad�em na pos�anie, bo w oczach mi poszarza�o. Zamkn��em je i zobaczy�em wyra�nie twarz Ferenca. Po chwili obraz ten rozmaza� si�, przybieraj�c kszta�t wst�gi M�biusa. Wkr�tce i to widziad�o rozp�yn�o si� w majaczeniach gor�czkowego snu�