Przyjecha�em nieco za wcze�nie: zegar na przystanku wskazywa� kilka minut po wp� do trzeciej. Upa� by� niezno�ny. Mija�em uliczny ogr�dek jakiej� kawiarni, zat�oczony, lecz jaki� starszy jegomo�� zwalnia� w�a�nie sw�j stolik. Wst�pi�em w nadziei, �e dostan� tu co� ch�odnego do picia.

Siedzia�em tu� przy niskim ogrodzeniu. Oczekuj �c na kelnerk�, kt�ra znikn�a we wn�trzu kawiarni i nie pojawia�a si� przez czas d�u�szy, obserwowa�em ruch na tej w�skiej i zapchanej zwykle samochodami ulicy. Dzi� pojazdy porusza�y si� powoli, jakby i one by�y zm�czone upa�em, a przechodnie snuli si� w porozpinanych ubraniach, zgrzani i przyt�oczeni nieruchom� galaret� gor�cego powietrza. W takie dni cz�owiek ma uczucie, jakby czas zwolni� bieg. My�li przep�ywaj� leniwie i omijaj� skrz�tnie wszelkie powa�ne zagadnienia, kr���c raczej wok� piaszczystych pla� nadmorskich czy cho�by miejskich basen�w k�pielowych�

� Czy mo�na usi��� ko�o pana?

Podnios�em g�ow�. Pytaj�cy sta� nade mn� w kolorowej koszuli, spocony jak wszyscy i z wyrazem zm�czenia na twarzy.

� Prosz� bardzo � powiedzia�em. � Na nikogo nie czekam, to miejsce jest wolne.

Usiad�. Nie by� m�ody, w�osy zaczyna�y mu ju� siwie�. Czo�o poprzecinane d�ugimi, poziomymi zmarszczkami i pomarszczona twarz z iskrz�cymi si� kropelkami potu zdradza�y cz�owieka, kt�ry nie mia� lekkiego �ycia.

Tak to przynajmniej oceni�em. Lubi� czasem czyta� w ludzkich twarzach, by potem konfrontowa� swe spostrze�enia z rzeczywisto�ci�. Musia� zauwa�y�, �e przygl�dam mu si� zbyt d�ugo, bo poruszy� si� niespokojnie i podni�s�szy oczy, zapyta�:

� Przepraszam, czy pan� nie spotka� mnie ju� kiedy�?

� Chyba nie� � zastanowi�em si�, spogl�daj�c jeszcze raz uwa�nie. � A pan? Czy�by pan sobie mnie przypomina�?

U�miechn�� si� blado i otworzy� usta, jakby chcia� co� powiedzie�, ale zrezygnowa� wida�, bo tylko pokr�ci� g�ow� przecz�co i odwr�ci� twarz w stron� ulicy. Pomy�la�em, �e w taki upa� nawet rozmawia� si� nie chce, i jeszcze raz rozejrza�em si� za kelnerk�.

� Z obs�ug� tu nie najlepiej. Od dziesi�ciu minut wypatruj� kelnerki � powiedzia�em na wp� do siebie.

� Niech si� pan nie trudzi � powiedzia� m�j s�siad, nie odrywaj�c wzroku od ulicy. Kelnerka zjawi si� za nast�pne dziesi�� minut. Piwa zreszt� nie b�dzie ani wody sodowej.

� Widz�, �e zna pan miejscowe stosunki! � za�mia�em si�. � Pewnie bywa pan tu cz�sto? Ku mojemu zdumieniu spojrza� na mnie ze smutkiem i powiedzia�:

� Nie wiem�

� Jak to: nie wie pan? Nie wie pan, czy� � Po prostu nie wiem. Nie pami�tam. Wzruszy�em ramionami bior�c jego s�owa za jeszcze jedn� manifestacj� niech�ci do pogaw�dki. Machinalnie si�gn��em po swoj� teczk� i bezmy�lnie przerzuci�em zawarte w niej arkusze maszynopisu. Tekst, kt�ry przegl�da�em tyle razy, wyda� mi si� teraz idiotyczny, zawi�y i niezrozumia�y. �Je�li przeczytam nast�pn� stron�, dojd� do wniosku, �e to nic niewarte� � pomy�la�em. � Ten upa� nastraja pesymistycznie�. Zapi��em teczk�. Trudno, niczego ju� nie zmieni�, za kwadrans oddam tekst w redakcji i poczekam na opini� recenzent�w�

� Panowie sobie �ycz�?�

To nareszcie zjawi�a si� kelnerka. Ospale strzepn�a ze stolika okruchy tytoniowego popio�u i czeka�a ze znudzon� min�.

� Prosz� o piwo � powiedzia�em.

� Nie ma. Zabrak�o � mrukn�a z rozdra�nieniem.

� Woda sodowa? � Wysz�a.

M�j s�siad by� jednak dobrze zorientowany w zaopatrzeniu kawiarni w napoje ch�odz�ce. � Czy jest w og�le co� do picia? Zimnego, oczywi�cie� � spyta�em z rezygnacj�.

� Nap�j firmowy. �yczy pan? Drugi pan te�?

Obaj zgodzili�my si� na ten nap�j. Kelnerka znikn�a, a m�j s�siad skrzywi� si� z niesmakiem.

� Dostan� obrzydliw�, ciep�aw� lur� mrukn��.

� S�dz�c z pa�skich poprzednich przewidywa� � u�miechn��em si� � powinno i tym razem si� sprawdzi�

� Ja nie przewiduj� � powiedzia� nagle. Ja wiem.

� Jak to? Czy�by pan by�� jasnowidzem? � za�artowa�em.

� W nomenklaturze parapsychologicznej tak si� to nazywa � powiedzia� powoli. � Ja jednak inaczej okre�li�bym m�j przypadek� Potrafi� przewidzie� tylko rzeczy dotycz�ce mnie osobi�cie. Fakty, w kt�rych b�d� bra� udzia� bezpo�rednio, lub te, o kt�rych si� w ten czy inny spos�b dowiem. Nie, �le powiedzia�em. Ja nie przewiduj�, ja wiem� Tak jak pan wie to, co dzia�o si� z panem lub wok� pana, powiedzmy, przed godzin�, przed rokiem i tak dalej�

� Chce pan powiedzie� � zauwa�y�em �e pan pami�ta swoj� przysz�o��?

� Owszem, je�li mo�na si� tak absurdalnie wyrazi�, to pami�tam sw� przysz�o��. Wiem to, co si� dopiero stanie. Nazwa�bym to prognozj�, dobrze brzmi�

� �wietnie! W og�le to doskona�y pomys�, kapitalny �art. �e te� w taki upa� nie traci pan humoru�

Nieznajomy posmutnia� jakby, patrz�c na mnie powa�nie spod na wp� opuszczonych powiek.

� Bardzo bym by� szcz�liwy, gdyby to tylko �art� � powiedzia� cicho. � Niestety, to prawda, panie Kowalski!

� Coo? Pan zna moje nazwisko? Nie pami�tam, abym je wymienia��

� Gdyby nawet je pan wymieni�, nie m�g�bym go pami�ta�! Opr�cz prognozji bowiem dotkni�ty jestem ca�kowit� amnezj�! Rozumie pan? To jest w�a�nie ca�e moje nieszcz�cie, podw�jne nieszcz�cie: nie pami�tam ani jednej chwili z mojej przesz�o�ci, a za to znam ca�� sw� przysz�o��!

Nie mog�em wydoby� z siebie g�osu. W os�upieniu patrzy�em na tego cz�owieka, nie wiedz�c wci��, czy �artuje, czy te� m�wi serio.

� Ale�� to przecie� zupe�nie niemo�liwe? I sk�d wie pan w takim razie, jak si� nazywam? � Dowiem si� w przysz�o�ci i st�d pami�tam�

� Wi�c jednak twierdzi pan, �e to wszystko, co us�ysza�em, jest prawd�?

Przytakn�� w milczeniu. Ja r�wnie� zamilk�em, rozwa�aj�c jego s�owa.

� Wi�c pan� nie pami�ta nawet tego, co sta�o si� przed sekund�? I wie pan to, co stanie si� za dziesi�� lat? � spyta�em nagle.

� Owszem. Z tym, �e to, co stanie si� za chwil�, wiem dok�adniej, z wi�ksz� ilo�ci� szczeg��w. To zupe�nie tak, jak z pami�taniem rzeczy mniej i bardziej odleg�ych w czasie dla normalnego cz�owieka� A to, co sta�o si� z przesz�o�ci�, cho�by o sekundy tylko odleg�� od chwili tera�niejszej, jest dla mnie bezpowrotnie zakryte� Jak dla pana na przyk�ad wszystko, co stanie si� za chwil�

� Ale�� � powiedzia�em � wiem przecie�, �e za chwil� b�d� tu siedzia� i rozmawia� z panem�

� � a o trzeciej, a raczej kilka minut przed trzeci�, wyjdzie pan st�d i uda si� do tego domu naprzeciwko. Oczywi�cie, �e to pan mo�e wiedzie�, ale nigdy na sto procent. Mo�e w�a�nie za chwil� ja st�d odejd�? Mo�e przechodz�c przez ulic� dostanie si� pan pod samoch�d? Takich ewentualno�ci nie bra� pan pod uwag� w swoich rachubach. Nie, mo�e pan by� spokojny, pod samoch�d pan nie wpadnie, a ja st�d nie zamierzam odej��, dop�ki nie dostan� czego� do picia. Powiedzia�em to tylko tak, dla przyk�adu. A zatem, pan mo�e przewidywa� przysz�o�� na podstawie przesz�o�ci i chwili bie��cej. Ja natomiast przysz�o�� znam, po prostu znam� O przesz�o�ci s�dzi� mog� jedynie poprzez analiz� wsteczn� fakt�w, kt�re dopiero nast�pi�.

M�j umys� pracowa� niezmiernie oci�ale. To, co m�wi� nieznajomy, przekracza�o moj� zdolno�� pojmowania przy trzydziestostopniowym upale�

� Je�li jest tak, jak pan m�wi � zawo�a�em w nag�ym ol�nieniu � to w jaki spos�b mo�e pan odpowiada� logicznie na moje pytania, skoro z chwil�, gdy je pan us�yszy, natychmiast zapomina, �e zosta�y zadane?

� Ech, drogi panie! Niech pan pomy�li rozs�dnie. � Nieznajomy u�miechn�� si� pob�a�liwie. � Pytanie pa�skie wprawdzie natychmiast dok�adnie zapominam, ale odpowied� moj� na to pytanie doskonale pami�tam! Nale�y ona przecie� � nim jej panu udziel� � do przysz�o�ci, i to tej najbli�szej! A przysz�o�� jest przede mn� odkryta!

� Przypu��my� � mrukn��em, zbity z tropu. � Ale pozostaje jeszcze inna sprawa: po co pan zadaje pytania mnie? Pyta� pan na przyk�ad o to, czy pana kiedykolwiek przedtem spotka�em. Przecie� moj� odpowied� zna� pan z g�ry!

� Zn�w si� pan myli � powiedzia� spokojnie. � Gdybym panu nie zada� tego pytania, pan nie odpowiedzia�by na nie nigdy! Ja mog� wiedzie� tylko to, co kiedy� nast�pi, tak wi�c moje pytanie by�o logiczn� konieczno�ci�!

� Hmm� � powiedzia�em, zupe�nie ju� trac�c wszelki pogl�d na t� ca�� dziwn� histori�. � W takim razie nie rozumiem, dlaczego swoj � cudown� w�a�ciwo�� nazywa pan nieszcz�ciem? Od wiek�w ludzie marzyli o czym� takim! Kt� nie chcia�by pozna� swojej przysz�o�ci

� Myli si� pan. Wszyscy si� myl� � powiedzia� ze smutkiem potrz�saj�c g�ow�. � Ja najlepiej wiem, jaki to ci�ar: wiedzie� wszystko, do ko�ca, do najdrobniejszych szczeg��w! Czy nigdy nie pragn�� pan zapomnie� czego�, jakich� przykrych moment�w z �ycia? Zapominanie jest cudown� rzecz�� Podobnie cudowne by�oby poznanie tego, co ma si� sta�, ale na mi�y B�g, w jednym i drugim przypadku nie ca�kowicie, nie do ko�ca. Czy chcia�by pan zapomnie� jak ja o wszystkim, co by�o? Kim pan jest, jak si� pan nazywa i co pan prze�y� dotychczas? Podobnie � zapewniam pana � niemi�e jest poznanie ca�ej przysz�o�ci.

� A panu� w jaki spos�b panu si� to zdarzy�o? Mo�e na podstawie okoliczno�ci, w jakich przytrafi�o si� panu to� nieszcz�cie, ta katastrofa pami�ci, uda si� znale�� �rodek na przywr�cenie normalnego stanu? A mo�e to� zara�liwe? � zakpi�em, odsuwaj�c si� z lekka od niego.

� Sk�d�e mog� wiedzie�, jak to si� sta�o? Przecie� ja nie wiem nawet, jak w og�le dosz�o do naszej rozmowy. Pan wci�� nie mo�e si� przyzwyczai�, �e ma przed sob� cz�owieka, kt�ry porusza si� jak gdyby pod pr�d rzeczywisto�ci. Moja �pami�� staje si� coraz ubo�sza, ka�de s�owo, ka�de wydarzenie odbiera jej kawa�ek wiedzy o moim �yciu!

� Wi�c i o mnie pan wie coraz mniej, mimo �e zadawa� pan pytania i obserwowa� mnie w czasie rozmowy?

� Ma si� rozumie�. Tym niemniej jednak mam wra�enie, �e kiedy� co� o panu us�ysz�. Bo chyba pana nie spotkam� Tak, na pewno nie spotkam pana ju� nigdy, ale�

� Nie spotka mnie pan � powiedzia�em i zamy�li�em si�. �Je�li to wszystko prawda, i je�li on twierdzi, �e mnie nie spotka, to widocznie wie na pewno� W takim razie� to jedyna szansa dla mnie�.

� Prosz� pana � powiedzia�em z udan� oboj�tno�ci�. � Rozumie pan przecie�, �e nie�atwo mi uwierzy� w to wszystko, co tu od pana us�ysza�em. Chc� jednak w to uwierzy� i dlatego o�mielam si� prosi� pana o co�. Czy nie m�g�by mi pan� opowiedzie� o czym� z przysz�o�ci? Co� takiego, co mo�na b�dzie po pewnym czasie bezspornie stwierdzi� Na przyk�ad, czy nie zna pan jakiego�� wynalazku z przysz�o�ci?

� Nie! � nieznajomy przerwa� mi stanowczo i ostro. � Tego nie zrobi�.

� Ale�� bardzo pana prosz�!

� Skoro m�wi�, �e czego� nie zrobi�, to nie znaczy, �e si� upieram, lecz po prostu wiem, �e tego nie zrobi�. Wiem, �e nigdy nikomu nie b�d� opowiada� o przysz�o�ci.

By� wyra�nie wzburzony. Po chwili dopiero uspokoi� si� i doda� �agodnie:

� Gdybym uczyni� zado�� pa�skiej pro�bie, narazi�bym pana na niebezpiecze�stwo. Tak, tak, niech pan nie robi zdziwionej miny! Prosz� tylko pami�ta�: powiedzmy, �e opisz� panu dok�adnie pewne urz�dzenie, o kt�rym wiem, �e w przysz�o�ci zbuduje je, dajmy na to, pan X. Gdyby pan wszed� w posiadanie idei tego wynalazku przed jego rozpowszechnieniem nie opar�by si� pan ch�ci zdobycia s�awy tym�e wynalazkiem. Sk�din�d jednak wiadomo, �e urz�dzenie to b�dzie dzie�em pana X. Wniosek st�d prosty: pana musia�oby spotka� nieszcz�cie, jeszcze zanim zdo�a�by pan skonstruowa� prototyp. Nie mog� nara�a� pana na nag�� �mier� Przysz�o��, jak pan widzi, ods�oni�ta w nieostro�ny spos�b przed cz�owiekiem lekkomy�lnym, mo�e go zabi�!

� Ale pan przecie�� zna ca�� swoj� przysz�o��? Jak�e wi�c pan mo�e chroni� si� przed czym� takim?

� Chroni mnie przed niebezpiecze�stwem w�a�nie to, �e znam j� ca��! O ile pan ma przed sob� � pozornie przynajmniej � wiele wariant�w �ycia, o tyle ja mam tylko jeden i tego musz� si� trzyma�. Pan zreszt�, podobnie, naprawd� ma jeden tylko wariant: ten, kt�ry pan prze�yje. Lecz przynajmniej �udzi� si� mo�na wybieraniem w�r�d niesko�czonej liczby mo�liwo�ci. Ja wybiera� nie mog� Ile da�bym za to, by przypomnie� sobie cho� kilka szczeg��w z przesz�o�ci, a zapomnie� to, co mnie czeka�

� Nie na wiele by si� zda�o. Gdyby nawet kto�, kto zna� pana dawniej, przypomnia� jakie� szczeg�y z pa�skiego �ycia, to i tak zapomnia�by pan o tym natychmiast! � powiedzia�em.

� Ma pan racj� Ale� mo�e to mog�oby mnie wyleczy�?�

Zamilk� na chwil�, a potem innym ju� tonem dosia�:

� Tak, ju� wiem, sk�d b�d� zna� pana twarz� Pan wyda t� �wietn� ksi��k�, kt�r� przeczytam za rok! Przypomnia�em sobie, tam zamieszcz� pa�sk� fotografi�. To naprawd� b�dzie bestseller) Czy pan ju� j� napisa�?

Spojrza�em na niego, raz jeszcze zaskoczony. Czy�by czyta� moje my�li? Telepatia czy co? Bo w t� ca��jego prognozj�, mimo wszystko, nie potrafi�em uwierzy�.

� Pan m�wi, �e to b�dzie dobra ksi��ka? W�a�nie id� odda� j� do druku.

� To b�dzie pa�ski sukces. Niestety, tak si� jako� z�o�y, �e nie b�d� czyta� nast�pnych pana ksi��ek.

� A ta, o kt�rej pan m�wi� Czy pami�ta pan, o czym ona jest?

� Ale� oczywi�cie, doskonale pami�tam!

Szczeg�lne b�dzie na mnie robi�a wra�enie ta wspania�a sceneria planety, kt�r� odkrywaj � pa�scy bohaterowie�

�Musia� zajrze� mi w maszynopis, gdy przegl�da�em tekst!� � pomy�la�em.

� Nie b�d� czeka� na ten nap�j firmowy. Dochodzi trzecia, musz� i��. Mi�o mi si� z panem gaw�dzi�o. Mo�e pan zechce zap�aci� za mnie, tu s� pieni�dze.

Wsta�em, zabra�em teczk� i wyci�gn��em d�o� w kierunku mego rozm�wcy.

� Kowalski� � przedstawi�em si� machinalnie i natychmiast przysz�o mi do g�owy, �e� st�d w�a�nie, z tego mojego przedstawienia si�, tamten �pami�ta�� przedtem moje nazwisko. Zaraz te� zgani�em si� za tak� my�l, kt�ra oznacza�a, �e pod�wiadomie wierz� w opowie�� nieznajomego. Jak�e mo�na bra� na serio taki absurd?

� Niestety, nie mog� si� panu przedstawi�! � powiedzia� u�miechaj�c si� przepraszaj�co. � Nie pami�tam swego nazwiska. Bo widzi pan, dotkni�ty jestem dziwnego rodzaju przypad�o�ci��

� Wiem, wiem. Opowiada� mi pan przed kilkunastoma minutami!

� Ach, tak� No to rozumie pan� Ja, co prawda, nie pami�tam, o czym rozmawiali�my, ale s�dz�, �e powiedzia�em panu�

� Tak, tak, wszystko pan powiedzia�. Przepraszam, musz� si� �pieszy� � rzuci�em niecierpliwie.

Skin�wszy mu na po�egnanie g�ow� wmiesza�em si� w potok przechodni�w.

Moja nowa powie�� spotka�a si� z entuzjastycznym przyj�ciem wydawcy. Powiedzia� wr�cz:

� To b�dzie pa�ski wielki sukces, panie Kowalski. Szczeg�lnie silne wra�enie robi ta wspania�a sceneria planety, kt�r� odkrywa j � pa�scy bohaterowie.

Do dzi� nie mog� sobie uprzytomni�, kto i kiedy powiedzia� ju� co� podobnego�

Czy�by zawodzi�a mnie pami��? Zaraz, co to ja mia�em�

Kim ja jestem Jak si� nazywamy Siedz� tu i pisz�, a za chwil� zerwie si� za oknem wichura, trzeba zamkn�� okno� O, ju� wieje! Dlaczego nie wsta�em, �eby zamkn�� okno Zaraz wiatr st�ucze szyb�

Ilia Warszawski � Wycieczka do Pennfield

� Lepiej chyba b�dzie, je�eli napij� si� jeszcze koniaku � powiedzia� Lynn Cragg.

Podaj�ca herbat� pokoj�wka spojrza�a wymownie na Mepha.

Meph wzruszy� ramionami.

� Czemu tak du�o pijesz, Lynn? W twojej sytuacji� � W mojej sytuacji, drogi Ezra, szklanka mniej czy wi�cej ju� nie gra roli. Wczoraj bada� mnie Winthrow.

� Teraz ju� poradzimy sobie sami, Mary � powiedzia� Meph. � Prosz� nam zostawi� keks i koniak.

Poczeka�, a� pokoj�wka wysz�a.

� C� wi�c powiedzia� ci Winthrow?

� Wszystko, co lekarz m�wi choremu w podobnych przypadkach. Nala� ci? � Cragg si�gn�� po butelk�.

� Tylko troch� � powiedzia� Meph.

Przez kilka minut milcz�c obraca� szklank� w palcach. � Wiesz przecie�, Lynn, �e najtrudniej znale�� s�owa pocieszenia. Zreszt� nie zawsze s� one potrzebne, szczeg�lnie takim ludziom jak ty. Mimo to chcia�bym, aby� mnie dobrze zrozumia�. Przecie� w podobnych przypadkach jest jeszcze zawsze nadzieja�

� Daj spok�j, Ezra � przerwa� mu Cragg. � Nie rozumiem, czemu przyjaciele zwykle staraj � si� do cierpie� fizycznych doda� jeszcze tortury nadziei.

� Dobrze, nie b�dziemy ju� o tym m�wi�.

� Wiesz przecie�, Ezra � powiedzia� Cragg � �e �ycie mnie nie pie�ci�o. Ale je�li bym m�g� prze�y� raz jeszcze jedn�, jedyn� chwil� z przesz�o�ci�

� Masz na my�li t� histori�?� Cragg potakuj�co skin�� g�ow�.

� Nigdy mi o tym nie m�wi�e�, Lynn. Wszystko, co wiem�

� Ja sam stara�em si� o tym zapomnie�. Niestety, nie potrafimy rozkazywa� swojej pami�ci.

� Zdaje si�, �e to si� wydarzy�o w g�rach?

� Tak, w Pennfield. Dok�adnie czterdzie�ci lat temu. Jutro przypada czterdziestolecie mojego �lubu i mojego wdowie�stwa. � Wypi� du�y �yk. � W�a�ciwie by�em �onaty zaledwie pi�� minut.

� I my�lisz, �e gdyby ci si� uda�o powt�rzy� te pi�� minut?�

� Musz� si� przyzna�, �e my�l� o tym bez przerwy. Prze�laduje mnie my�l, �e wtedy� M�wi�c po prostu nie zachowa�em si� wtedy najlepiej. By�y mo�liwo�ci, kt�rych nie wykorzysta�em.

� Zawsze si� tak wydaje � powiedzia� Meph.

� Mo�liwe. Ale to by� chyba wyj�tkowy wypadek. Od chwili, gdy Ingrid straci�a r�wnowag�, by�o zupe�nie jasne, �e poleci w przepa��. Dostatecznie dobrze je�dzi�em na nartach i m�g�bym�

� Brednie! � obruszy� si� Meph. � To wszystko wymy�li�e� ju� potem. Takie ju� s� w�a�ciwo�ci psychiki ludzkiej, Nie jeste�my w stanie�

� Nie masz racji, Ezra. Po prostu wtedy na moment ow�adn�o mn� jakie� odr�twienie. Dziwne, fatalistyczne przeczucie nieuniknionej katastrofy. Teraz by�bym got�w sprzeda� dusz� diab�u, tylko za przywr�cenie tej chwili. Tak dok�adnie wyobra�am sobie. co nale�a�o w�wczas zrobi�!..

Meph podszed� do kominka i stan�� plecami do ognia. � Bardzo mi przykro, Lynn � powiedzia� po d�ugiej pauzie. � Wed�ug wszystkich zasad gry powinienem ci� teraz zaprowadzi� do swego laboratorium, posadzi� w maszyn� czasu i wyprawi� w przesz�o��. Niestety, tak bywa tylko w opowiadaniach fantastycznych. Strumie� czasu jest nieodwracalny, ale nawet gdyby sam diabe� przeni�s� ci� w przesz�o��, to wszystkie wydarzenia w nowym uk�adzie czasowym by�yby �ci�le uwarunkowane przez maj �c� dopiero nast�pi� przysz�o��. P�tli czasu nie mo�na przedstawi� inaczej jak tylko jako p�tl�. Mam nadziej�, �e mnie zrozumia�e�?

� Zrozumia�em � u�miechn�� si� nieweso�o Cragg. Niedawno przeczyta�em opowiadanie. By�a tam mowa o cz�owieku, kt�ry wyprawi� si� w dalek� przesz�o��, rozdepta� tam motyla i ten drobiazg wywo�a� w tera�niejszo�ci zmian� ustroju politycznego, ortografii i czego� tam jeszcze. Czy to w�a�nie mia�e� na my�li?

� Mniej wi�cej, chocia� fanta�ci s� sk�onni do przesady. Zwi�zki skutk�w i przyczyn mog� by� bardzo r�nie lokalizowane w czasie i przestrzeni. Trudno wyobrazi� sobie nast�pstwa �mierci Napoleona w niemowl�ctwie, ale gdyby moja lub twoja praprzodkini wybra�a sobie innego ma��onka, �wiat, w kt�rym �yjemy, doprawdy zmieni�by si� bardzo ma�o.

� Dzi�kuj� bardzo! � powiedzia� Cragg. � I to ju� wszystko, co m�g� mi zakomunikowa� filozof i najwybitniejszy fizyk Donomagu Ezra Meph?

Meph roz�o�y� r�ce:

� Przeceniasz mo�liwo�ci nauki Lynn, szczeg�lnie je�eli chodzi o zagadnienia zwi�zane z czasem. Im wi�cej my�limy o jego naturze, tym bardziej nasze pogl�dy staj� si� zagmatwane i sprzeczne. Przecie� nawet teoria wzgl�dno�ci�

� W porz�dku � powiedzia� Cragg, opr�niaj�c szklank� � widz�, �e rzeczywi�cie lepiej jest mie� do czynienia z Szatanem ni� z uczonymi. Nie b�d� ci si� ju� naprzykrza�.

� Odprowadz� ci� � powiedzia� Meph.

� Nie warto. W ci�gu dwudziestu lat zdo�a�em tak pozna� drog�, �e te dziesi�� krok�w mog� przej�� z zamkni�tymi oczami. Dobranoc!

� Dobranoc! � odpowiedzia� Meph.

Cragg nie m�g� d�ugo trafi� kluczem w otw�r zamka. Chwia� si� mocno na nogach. W domu bez przerwy dzwoni� telefon.

Otworzywszy w ko�cu drzwi, podszed� po ciemku do aparatu.

� S�ucham! � Halo Lynn! M�wi Meph. Wszystko w porz�dku?

� W porz�dku.

� K�ad� si� spa�. Ju� dwunasta.

� Odpowiednia pora do sprzedawania duszy diab�u!

� Dobrze, dobrze, tylko nie sprzedaj zbyt tanio � Meph po�o�y� s�uchawk�.

� Jestem do pa�skich us�ug, doktorze Cragg!

Lynn w��czy� stoj�c� lamp�. W fotelu, obok szafy z ksi��kami, siedzia� nieznajomy m�czyzna w czerwonym garniturze przylegaj �cym do szczup�ej figury i w czarnym p�aszczu zarzuconym na ramiona.

� Do us�ug � powt�rzy� nieznajomy.

� Pan wybaczy � powiedzia� zmieszany Cragg � ale wydaje mi si�

� �e wyzwoliwszy si� z jednego schematu literackiego wpad� pan w drugi? Prawda? � u�miechn�� si� nieznajomy. � Niestety, poza tymi dwoma schematami problem podr�y w czasie jest nierozwi�zalny. Albo maszyna czasu, albo� ja. Czym wi�c mog� s�u�y�?

Cragg usiad� na fotelu i potar� czo�o.

� Niech pan si� nie obawia, nie jestem zjaw�.

� Tak, ale�

� Ach to?! � poklepa� r�k� eleganckie, lakierowane kopyto, wystaj�ce z nogawki spodni. � Niech. pan na to nie zwraca uwagi. Moda rodem z dawno minionego czasu. Znacznie wygodniejsze i bardziej eleganckie ni� buciki.

Cragg odruchowo rzuci� okiem na p�aszcz, okrywaj �cy plecy nieznajomego.

� Znowu to samo! � zachmurzy� si� go�� i podni�s�szy si� z fotela zrzuci� p�aszcz. � C�, pytanie zupe�nie na miejscu, je�eli we�miemy pod uwag� wszelkie brednie, kt�re ksi�a w ci�gu wiek�w o nas wygadywali. Zdaj� sobie spraw�, drogi doktorze, z ca�ej wulgarno�ci i niew�a�ciwo�ci podobnego rodzaju do�wiadcze�, ale je�elibym� To znaczy, �e je�eliby pan�

S�owem, je�eli takie do�wiadczenie by�oby dopuszczalne z punktu widzenia przyzwoito�ci, to na w�asne oczy m�g�by si� pan przekona�, �e nie ma nawet �ladu ogona. Wszystko to jest wierutne k�amstwo! Zapewniam pana.

� Kim pan jest? � zapyta� Cragg.

� Takim samym cz�owiekiem jak i pan � powiedzia� go��, znowu narzucaj �c p�aszcz i siadaj�c na poprzednim miejscu. � Czy zdarza�o si� panu s�ysze� o cykliczno�ci rozwoju wszelkich przejaw�w �ycia?

� Zdarza�o si�. Rozw�j wzd�u� spirali.

� Niechaj b�dzie wzd�u� spirali � zgodzi� si� go�� � to nie zmienia istoty rzeczy. Tak wi�c, pan i ja znajdujemy si� na r�nych ga��ziach tej spirali. Jestem przedstawicielem cywilizacji, kt�ra poprzedza�a wasz�. To, co osi�gn�a nasza nauka � nie�miertelno�� poszczeg�lnych ludzi, umiej�tno�� kierowania czasem, jakie� triki z transformacj � wszystko to w spos�b nieunikniony wywo�ywa�o, w ciemnych umys�ach ludzi waszego cyklu, zabobonne przekonanie o istnieniu jakiej� si�y nieczystej. Dlatego te� niewielu zachowanych do dzi� przedstawicieli naszej ery woli nie afiszowa� si� ze swoim istnieniem.

� G�upstwo! � powiedzia� Cragg.

� To niemo�liwe!

� A gdyby na moim miejscu zjawi� si� przybysz z Kosmosu � spyta� go�� � czy uwierzy�by pan w realno�� tych odwiedzin?

� Nie wiem, mo�e bym i uwierzy�. Jak pan zapewne wie, moj � specjalno�ci� jest filologia a nie kosmogonia. Przybysz z Kosmosu nie usi�owa�by jednak kupi� mojej duszy.

� Tfu! � na twarzy nieznajomego pojawi� si� wyraz wstr�tu. � Czy�by pan wierzy� w te bajeczki?! Ja � straszak wszystkich duchownych � mia�bym zajmowa� si� podobnymi mistyfikacjami i powtarza� ich k�amstwa?

� Czemu wi�c pan si� tu znalaz�? � spyta� Cragg.

� Czysto naukowe zainteresowanie. Zajmuj� si� zagadnieniem przenoszenia w czasie i bez zgody obiektu.

� To prawda?! � Cragg poderwa� si� o ma�o nie przewracaj�c fotela. � Czy pan m�g�by mnie przenie�� czterdzie�ci lat wstecz?

Nieznajomy wzruszy� ramionami.

� Dlaczego nie? Co prawda z pewnymi ograniczeniami. Determinizm zwi�zk�w skutkowo� przyczynowych�

� Ju� to dzisiaj s�ysza�em � przerwa� mu Cragg.

� Wiem � u�miechn�� si� go��. � Tak wi�c jest pan got�w?

� Jestem got�w!

� Doskonale! � Zdj�� zegarek z r�ki. � Dok�adnie czterdzie�ci lat?

Cragg skin�� g�ow�.

� Prosz� bardzo! � przesun�� wskaz�wki i zapi�� pasek na r�ce Lynna. � W chwili, gdy pan zechce zacz�� transformacj �, prosz� nacisn�� ten sztyfcik.

Cragg spojrza� na tarcz� pokryt� niezrozumia�ymi znakami.

� Co to jest?

� Nie wiem, czy potrafi� panu dobrze to wyt�umaczy� zawaha� si� nieznajomy. � Cz�owiekowi zabobonnemu powiedzia�bym, �e to jest czarodziejski zegarek. Fizykowi powiedzia�bym, �e to jest generator pola ujemnych prawdopodobie�stw. Ten termin by�by chyba najbli�szy prawdy, chocia� nie o to przecie� chodzi. Wa�ne jest, �e mechanizm, kt�ry pan ma na r�ku, jest �rodkiem umo�liwiaj�cym przeniesienie w przesz�o��. Mam nadziej�, �e to pana zadowoli.

� Tak � niezbyt pewnym g�osem odpowiedzia� Cragg. � Zanim pana opuszcz� � powiedzia� go�� � musz� uprzedzi� o istnieniu trzech dosy� zasadniczych okoliczno�ci. Po pierwsze, przy ca�ym moim szacunku dla arcydzie� literatury, nie mog� pomin�� szeregu bardzo powa�nych niedok�adno�ci, kt�rych dopu�ci� si� pan Goethe. Faust, uzyskawszy,z moj� pomoc� m�odo��, w �aden spos�b nie m�g� zachowa� �yciowego do�wiadczenia starca, o czym zreszt� �wiadczy jego bezsensowne zachowanie si� podczas ca�ej tej historii. W wyniku naszego do�wiadczenia odm�odzony o czterdzie�ci lat, jednocze�nie utraci pan ca�� wiedz� nabyt� w tym czasie. Je�eli mimo to chce pan co� zatrzyma� w pami�ci, prosz� o tym my�le� w chwili transformacji.

Cragg kiwn�� g�ow�.

� Po drugie � kontynuowa� go�� � wie pan chyba, �e cia�o fizyczne nie mo�e jednocze�nie znajdowa� si� w r�nych miejscach. Dlatego te� prosz� przyst�pi� do transformacji w tym punkcie przestrzeni, w kt�rym znajdowa� si� pan czterdzie�ci lat temu. W przeciwnym razie nie odpowiadam za skutki. Pan mnie zrozumia�?

Cragg kiwn�� g�ow�.

� I wreszcie � jeszcze co� o zwi�zkach przyczyn i skutk�w. W starej sytuacji mo�e pan zachowa� si� inaczej, ni� zachowa� si� pan pierwotnie. Jednak nie mo�na przewidzie�, do czego to doprowadzi. Mo�liwe tu s� eee� r�ne warianty, okre�lane przez stopie� przestrzenno-czasowego zasi�gu tych�e zwi�zk�w. Zreszt� ju� pan to wie. Mam wi�c zaszczyt� � Sk�oni� si� nisko. � Ach, Diabli nadali! Zdaje si�, �e troch� panu nabrudzi�em kopytami! Ale to chyba niewielki mankament�

� Drobiazg! � powiedzia� Cragg.

� Usilnie prosz� o wybaczenie. Zaraz znikam. Obawiam si�, �e b�dzie pan zmuszony przewietrzy� potem pok�j. Paliwo siarkowe. Niestety, wsp�czesna chemia nie dysponuje �adnym innym �rodkiem dokonywania transformacji. �ycz� powodzenia!

Cragg poczeka�, a� rozwieje si� ob�oczek ��tego dymu, i podszed� do telefonu.

� Post�j taks�wek? Prosz� przyjecha� na ulic� Grenaud numer trzy. Co? Nie, za miasto. Musz� szybko dosta� si� do Pennfield.

� Wje�d�amy do Pennfield � powiedzia� szofer. Cragg otworzy� oczy.

To by�o inne Pennfield. Jasno o�wietlone okna wielopi�trowych dom�w miga�y po obu stronach ulicy.

� Do hotelu?

� Tak. Dobrze pan zna miasto?

Szofer popatrzy� na niego ze zdziwieniem.

� Oczywi�cie! Ju� od wielu lat wo�� tu narciarzy. Ze wszystkich o�rodk�w zimowych�

� Mo�e pan pami�ta, tu na g�rze mieszka� duchowny� Male�ki domek na samym szczycie.

� Umar� � powiedzia� kierowca. � Pi�� lat temu. Teraz jest inny ksi�dz, mieszka w mie�cie, obok ko�cio�a. Zdarza�o mi si�,przywozi� pasa�er�w i do niego� W r�nych sprawach � doda� po chwili milczenia.

� Chcia�bym przejecha� si� po mie�cie � powiedzia� Cragg.

� Dlaczego nie? � zgodzi� si� szofer.

Cragg patrzy� w okno. Nie, to zdecydowanie by�o inne Pennfield.

� Wystarczy, niech pan zawiezie mnie do hotelu. Obok przemkn�� stary budynek ratusza. Zegar na wie�y wskazywa� drug� godzin�.

Cragg pozna� to miejsce. Tu� obok, na prawo, powinien by� hotel.

� Jeste�my na miejscu � powiedzia� szofer, zatrzymuj �c samoch�d.

� To nie ten hotel.

� Innego tu nie ma.

� Dawniej by� � powiedzia� Cragg patrz�c na budynek. � By� drewniany, a potem na jego miejscu zbudowali ten.

� Jest pan o tym przekonany? Szofer wzruszy� ramionami.

� Czemu mia�bym panu g�ow� zawraca�?

� W porz�dku � powiedzia� Cragg. � Mo�e pan wraca�, ja tu zostan�.

Wyszed� na chodnik.

� Przyjemnej jazdy � powiedzia� szofer chowaj �c pieni�dze do kieszeni. � Teraz jest �wietny �nieg. Je�eli pan potrzebuje dobrych nart, to radz�

Cragg zrobi� gest oznaczaj �cy, �e nie potrzebuje �adnych rad i zatrzasn�� drzwiczki.

� W pustym hallu za kontuarem drzema�a recepcjonistka.

� Chc� pok�j na pierwszym pi�trze z oknami na plac powiedzia� Cragg.

� Pan na d�ugo do nas?

� Nie wiem. Mo�e� � zawaha� si� Cragg. � Mo�e na kilka dni.

� Poje�dzi� na nartach? � Jakie to ma znaczenie?

Recepcjonistka u�miechn�a si�.

� Absolutnie �adnego. Prosz� wype�ni� druczek. � Poda�a mu kartk�, na kt�rej Cragg napisa� swoje nazwisko i adres.

� To wszystko?

� Wszystko. Prosz� za mn�, poka�� panu pok�j. Gdzie pa�skie rzeczy?

� Przy�l� jutro.

Weszli na pierwsze pi�tro. Recepcjonistka zdj�a z tablicy klucz i otworzy�a drzwi.

� To ten.

Cragg podszed� do okna. Budynek ratusza by� widoczny bardziej na lewo ni� powinien.

� Ten pok�j mi nie odpowiada. A co jest obok?

� Numer obok jest wolny, ale jeszcze nie posprz�tany. Go�cie wyjechali dopiero wieczorem.

� To niewa�ne.

� Tak, ale teraz nie ma pokoj�wki.

� Powiedzia�em, �e to nie ma �adnego znaczenia!

� Dobrze � westchn�a recepcjonistka je�eli pan nalega, to zaraz zmieni� po�ciel.

Zdaje si�, �e to by�o to, co potrzeba, ale ��ko sta�o pod inn� �cian�. Cragg poczeka�, a� recepcjonistka rozes�a�a prze�cierad�o.

� Dzi�kuj�. Nic wi�cej nie trzeba. K�ad� si� spa�. � Dobranoc! Czy rano pana obudzi�?

� Rano? � Wydawa�o si�, �e nie zrozumia� pytania. Ach, rano! Jak pani sobie �yczy, to ju� jest bez znaczenia. Recepcjonistka parskn�a i wysz�a z pokoju.

Cragg ods�oni� okno, przesun�� ��ko pod przeciwleg�� �cian� zgasiwszy �wiat�o zacz�� si� rozbiera�.

D�ugo le�a� patrz�c na wzory tapety, dop�ki promie� ksi�yca nie przesun�� si� do wezg�owia ��ka. W�wczas, zmru�ywszy oczy, nacisn�� sztyft na zegarku�

�Je�li chce pan co� zatrzyma� w pami�ci, prosz� my�le� o tym w chwili transformacji�� Tak, omijaj�c pie� ostro zakr�ci�a w lewo i straci�a r�wnowag�. Gdy si� jej uda�o postawi� praw� nart� na �niegu, krzykn�a, urwisko by�o zaledwie o par� metr�w. Zrozumia�a, �e na hamowanie jest ju� za p�no i upad�a na lewy bok. Wielki p�at �niegu zacz�� pod ni� wolno osiada�

Cragg obudzi� si� z dziwnym uczuciem ci�aru w g�owie. Promienie porannego s�o�ca bi�y w oczy, przenikaj �c przez zamkni�te powieki. Przewr�ci� si� na bok usi�uj�c przypomnie� sobie, co wydarzy�o si� wczoraj.

Zdaje si�, �e wczoraj razem z Ingrid je�dzi� na nartach przy �wietle ksi�yca do drugiej w nocy. Potem, w hallu, powiedzia�a� Cragg poderwa� si� i zacz�� pospiesznie naci�ga� wilgotny jeszcze od wczoraj sweter. Ech, do diab�a! Zaspa� w taki dzie�!

Zbiegaj�c po schodach o ma�o nie przewr�ci� wchodz�cej na g�r� gospodyni w nakrochmalonym czepcu i o�lepiaj�co bia�ym fartuszku.

� Niech pan si� spieszy, panie Cragg. � Na jej twarzy pojawi� si� dobrodusznie chytry wyraz. � Panienka ju� dawno na pana czeka. Niech pan uwa�a, �eby�

Cragg dwoma skokami pokona� pozosta�e stopnie.

� Ingrid!

� Radz� ci dobrze, do zar�czyn go nie ca�uj! � za�piewa�a Ingrid, poprawiaj�c fryzur�. � Niech pan lepiej usi�dzie i napije si� kawy. Musz� si� przyzna�, �e ju� zacz�am my�le�, i� pan po�a�owa� swego nierozs�dku i uciek� do miasta zastawiaj�c oszukan� Ma�gorzat�.

�Gdy si� jej uda�o postawi� praw� nart� na �niegu, krzykn�a�

� Nie wiem, co mi si� sta�o � powiedzia� Cragg, mieszaj �c cukier. � Zwykle wstaj � tak wcze�nie�

� �le si� pan czuje?

� N-n-nie.

� T�sknota za utracon� wolno�ci�?

� Jak pani mo�e, Ingrid!

� Prosz� wobec tego nasmarowa� moje narty. Pojedziemy na g�r� wyci�giem i zjedziemy�

� Nie!! � Cragg przewr�ci� fili�ank� na obrus. � Nie trzeba zje�d�a� na nartach!

� Co si� z panem dzieje, Lynn?! � spyta�a Ingrid strz�saj�c kaw� z sukni. � Daj� s�owo, �e pan jest chory. Od jak dawna?�

� Tam� � Zas�oni� twarz r�kami.

Omijaj�c pie�, ostro skr�ci�a w lewo i straci�a r�wnowag�.

� Tam� s� pnie! Boj� si� Ingrid. B�agam pani�, zejd�my drog� albo zjed�my kolejk�.

Ingrid od�a wargi.

� Dziwne, �e wczoraj nie ba� si� pan �adnych pni � powiedzia�a wstaj�c. � Nawet w nocy pan si� nie ba�. W og�le dziwnie si� pan dzisiaj zachowuje. Jeszcze nie jest za p�no�

� Ingrid!

� Prosz� da� spok�j, Lynn! Nie mam najmniejszej ochoty wlec si� trzy kilometry pod r�k� ze swoim rozs�dnym i tch�rzliwym ma��onkiem albo sta� si� po�miewiskiem wszystkich zje�d�aj�c kolejk�. Id� si� przebra�. Ma pan dziesi�� minut do namys�u. Je�eli wszystko robi pan wbrew woli, to jest jeszcze mo�liwo��

� Dobrze � powiedzia� Cragg � zaraz nasmaruj� pani narty.

� � Czy zgadzasz si� wzi�� za �on� t� oto kobiet�?�urwisko by�o zaledwie o par� metr�w, zrozumia�a, �e na hamowanie jest ju� za p�no.

� Tak.

� A czy ty zgadzasz si� wzi�� za m�a tego m�czyzn�?

� Zgadzam si�.

� Podpiszcie akt�

Ceremonia sko�czy�a si�. Wyszli z domu proboszcza.

� No wi�c? � zak�adaj�c narty, Ingrid spojrza�a na Cragga. W jej oczach b�yszcza�o wyzwanie.

� Jeste� got�w?

Cragg kiwn�� g�ow�.

� Jedziemy!

Ingrid odepchn�a si� kijkami i pomkn�a do przodu. Craggowi wydawa�o si�, �e to wszystko widzia� ju� kiedy� we �nie: i niebieskawo-bia�y �nieg, i fontanny py�u wytryskuj�ce spod nart Ingrid, i czerwony szalik powiewaj �cy na wietrze, i jaskrawe s�o�ce ra��ce oczy.

W przodzie majaczy�a samotnie stara sosna. Ingrid przemkn�a obok niej. Dalej ze �niegu powinien stercze� pie�Omijaj�c pie� ostro zakr�ci�a w lewo i straci�a r�wnowag�.

Ingrid wesz�a w prawy skr�t. W prawy! Cragg westchn�� z ulg�. � Nie ma tych pni zn�w tak du�o � krzykn�a, ostro zakr�caj�c w lewo. � Wszystkie twoje obawy� � Spojrza�a na jad�cego z ty�u Cragga i straci�a r�wnowag�. Prawa narta poderwa�a si� do g�ry.

Cragg przysiad� i ze wszystkich si� odepchn�wszy si� kijkami, pomkn�� chc�c jej przeci�� drog�.

Zderzyli si� o kilka metr�w od urwiska.

Ju� spadaj�c w przepa��, us�ysza� przera�liwy krzyk Ingrid. Potem ca�y �wiat uton�� w niezno�nie jaskrawej eksplozji �wiat�a.

� Pa�ska gazeta, doktorze Meph � powiedzia�a pokoj�wka.

Ezra Meph dopi� kaw� i za�o�y� okulary.

Przez kilka minut z obrzydzeniem przegl�da� kronik� towarzysk�. Potem przerzuciwszy artyku� o nowej metodzie leczenia reumatyzmu, zajrza� na ostatni� stron�.

Notatka by�a uj �ta w czarn� ramk�.

�W numerze hotelowym w Pennfield zmar� znany uczony-filolog, profesor Pa�stwowego Uniwersytetu Donomagu, doktor Lynn Cragg. Nasza nauka utraci�a w nim��

Meph z�o�y� gazet� i poszed� do sypialni.

� Nie, Mary � powiedzia� do pokoj�wki � t� marynark� prosz� odwiesi� do szafy, za�o�� czarny garnitur.

� Ju� od samego rana? � zapyta�a Mary.

� Tak, dzisiaj mam �a�ob�. Trzeba dokona� jeszcze kilku formalno�ci.

� Kto� umar�?

� Lynn Cragg.

� Biedaczysko! � Mary wyj�a garnitur z szafy. � Bardzo �le ostatnio wygl�da�. A pan go nawet nie odwiedzi�! � To zdarzy�o si� w Pennfield � powiedzia� Meph. Zdaje si�, �e pojecha� tam na narty.

� Bo�e drogi! W jego wieku! Na pewno na co� wpad�� � Najprawdopodobniej. Je�eli wyjdziemy z za�o�e� continuum przestrzenno-czasowego� Ach, Diabli!

� Co si� sta�o?

� Znowu gdzie� si� zapodzia�a �y�ka do but�w. Nie masz poj�cia, jaka to m�ka naci�ga� te modne buciki na moje stare kopyta!

Po raz pierwszy us�ysza�em o Tawii w okoliczno�ciach do�� dziwnych. Pewnego ranka w Plyton na High Street zaczepi� mnie nieznajomy starszy pan. Uchyli� kapelusza, sk�oni� si� lekko, w spos�b jakby nietutejszy, i przedstawi� si� grzecznie:

� Jestem Donald Gobie. Doktor Gobie. By�bym panu najmocniej zobowi�zany, sir Geraldzie, gdyby zechcia� pan po�wi�ci� mi chwil� czasu. Przepraszam bardzo, �e pana niepokoj�, ale jest to sprawa zar�wno nie cierpi�ca zw�oki, jak i wa�na.

Przyjrza�em mu si� dok�adnie.

� To chyba jaka� pomy�ka � powiedzia�em. � Nie jestem i nigdy nie by�em �sir� Geraldem.

Popatrzy� na mnie zdumiony.

� Przepraszam pana najmocniej. Co za podobie�stwo� By�em �wi�cie przekonany, �e mam przyjemno�� z sir Geraldem Lattery.

Teraz ja z kolei stan��em jak wryty.

� Moje nazwisko istotnie brzmi Gerald Lattery, ale po prostu �pan�, nie �sir�.

M�j rozm�wca by� wyra�nie zmieszany.

� Naturalnie. Co za g�upota z mojej strony. � Rozejrza� si� doko�a. � Czy mogliby�my tu gdzie� zamieni� na osobno�ci par� s��w?

Zawaha�em si�, ale tylko na chwil�. By� to niew�tpliwie cz�owiek kulturalny, wykszta�cony. Wygl�da� na prawnika. Z ca�� pewno�ci� nie by� pod gazem ani co� w tym rodzaju. Poniewa� byli�my blisko restauracji �Pod Bykiem�, weszli�my do hallu. By�o prawie pusto. Nieznajomy nie przyj�� mojego zaproszenia na drinka. Usiedli�my wi�c w hallu.

� Czym mog� panu s�u�y�, doktorze Gobie? � zapyta�em.

Zawaha� si� speszony. A potem zacz�� m�wi�, jakby podj�� nag�� decyzj�:

� Chodzi mi o Tawi�, sir� panie Lattery. Pan zapewne nie ma poj�cia, jak powa�ne mo�e mie� ta sprawa konsekwencje. To nie tylko kwestia mojej odpowiedzialno�ci, pan rozumie � chocia� i ten problem niepokoi mnie ogromnie chodzi przede wszystkim o skutki, kt�rych nie spos�b przewidzie�. Ona naprawd� koniecznie musi wr�ci�, zanim stanie si� nieszcz�cie. M u s i, panie Lattery.

Obserwowa�em go pilnie. Szczero�� tego cz�owieka nie ulega�a dla mnie w�tpliwo�ci; jego troska by�a autentyczna.

� Ale, doktorze Gobie� � zacz��em.

� Rozumiem, �e mo�e to by� dla pana bardzo trudne, ale zaklinam pana, niech pan jej to wyperswaduje. Ju� nie tylko dla dobra mojego i jej rodziny � dla dobra wszystkich. Trzeba naprawd� bardzo uwa�a�; skutki najmniejszego nawet fa�szywego posuni�cia s� nie do przewidzenia. Musi by� porz�dek, harmonia. Wystarczy, �e jakie� ma�e ziarenko padnie nie tam, gdzie trzeba i � kto wie, co mo�e z tego wynikn��? Dlatego bardzo pana prosz� niech pan j� spr�buje przekona�

Przerwa�em mu, ale bardzo �agodnie, bo � oboj �tne, o co mu chodzi�o � by�a to dla niego niew�tpliwie sprawa wielkiej wagi.

� Chwileczk�, doktorze Gobie. Obawiam si�, �e zasz�a jaka� pomy�ka. Nie mam zielonego poj�cia, o czym pan m�wi.

Zawaha� si�. Po jego twarzy przemkn�� wyraz bezradno�ci.

� Pan� � zacz�� i po chwili zamilk� marszcz�c czo�o. Pan chyba nie chce powiedzie�, �e pan jeszcze nie zna Tawii?

� Przykro mi, ale naprawd� nie. Nigdy nawet o nikim takim nie s�ysza�em � zapewni�em go.

Wydawa� si� zupe�nie zdezorientowany i zrobi�o mi si� go �al. Ponowi�em propozycj� drinka. Ale potrz�sn�� tylko g�ow�; widzia�em, ze zaczyna przychodzi� do siebie:

� Przepraszam pana najmocniej � powiedzia�. � Rzeczywi�cie musia�a zaj�� jaka� pomy�ka. Mam nadziej�, �e mi pan wybaczy, panie Lattery. Pewnie wzi�� mnie pan za pijanego. Ale tak mi trudno to panu wyja�ni� Najlepiej niech pan o tym wszystkim zapomni. Po prostu zapomni.

Z tymi s�owy wyszed�, jakby zagubiony. By�em zaskoczony tym wszystkim, ale nazajutrz czy mo�e w ci�gu najbli�szych dw�ch dni zastosowa�em si� do rady doktora Gobie � a przynajmniej tak mi si� wydawa�o.

Po raz pierwszy zobaczy�em Tawi� w par� lat p�niej, ale oczywi�cie nie wiedzia�em wtedy, �e to ona. Wyszed�em w�a�nie z restauracji �Pod Bykiem�. Po High Street kr�ci�o si� mrowie ludzi, ale jak tylko po�o�y�em r�k� na klamce samochodu, natychmiast zda�em sobie spraw�, �e na chodniku po drugiej stronie ulicy kto� stoi i patrzy na mnie badawczo. Podnios�em wzrok i nasze oczy si� spotka�y. Oczy mia�a piwne.

By�a wysoka, szczup�a, przystojna. Nie powiedzia�bym �adna, to by�o co� wi�cej. Nie spuszcza�em z niej wzroku. Mia�a na sobie zwyk�� tweedow� sp�dnic� i ciemnozielony sweter robiony na drutach. Jej pantofle natomiast by�y do�� dziwne; na niskich obcasach, ale jakie� ozdobne � nie pasowa�y do ca�o�ci. Nie tylko to zreszt� razi�o w jej powierzchowno�ci, tyle �e z pocz�tku nie zdawa�em sobie z tego sprawy. Dopiero potem zorientowa�em si�, �e chodzi o jej uczesanie � bardzo twarzowe, ale troch� jakby niemodne. M�wi si� wprawdzie, �e c� � w�osy jak w�osy, a co fryzjer to inna r�ka, ale to nieprawda. Ka�da epoka ma sw�j styl; wystarczy tylko spojrze� na pierwsze lepsze zdj�cie sprzed trzydziestu lat. I ot� w�a�nie zar�wno jej pantofle, jak i uczesanie nie pasowa�y do reszty.

Przez chwil� sta�a jak zahipnotyzowana, bez u�miechu. Po czym, jak gdyby nie zd��y�a si� jeszcze obudzi� ze snu, zrobi�a krok do przodu, �eby przej�� przez ulic�. W tym momencie zegar na ratuszu zacz�� bi�. Spojrza�a na niego i na jej twarzy odmalowa�o si� przera�enie. Odwr�ci�a si� nagle i zacz�a biec ulic� jak Kopciuszek uciekaj�cy z balu.

Wsiadaj�c do samochodu zastanawia�em si�, z kim mog�a mnie pomyli�. By�em zupe�nie pewny, �e nigdy przedtem jej nie widzia�em.

Nazajutrz barman stawiaj �c przede mn� piwo powiedzia�: � Pyta�a o pana jaka� m�oda osoba. Znalaz�a pana? Poda�em jej pana adres.

Potrz�sn��em g�ow�.

� A kto to taki?

� Nie przedstawi�a si�, ale� � barman zacz�� j� opisywa�.

Przypomnia�a mi si� dziewczyna z drugiej strony ulicy. Kiwn��em g�ow�.

� Widzia�em j� przez ulic�. Zastanawia�em si�, kto ta mo�e by� � powiedzia�em.

� Odnios�em wra�enie, �e ona pana bardzo dobrze zna.

�Czy to by� pan Lattery ten pan, kt�ry tu siedzia�?� � pyta mnie. �Tak� � powiedzia�em � �by� tu i pan Lattery�. Skin�a g�ow� i zastanowi�a si�. �On mieszka w Bagford House, prawda?� � pyta. �Nie � m�wi� � prosz� pani, tam mieszka major Flacken. Pan Lattery mieszka w Chatcombe Cottage�. Na to ona, gdzie to jest, wi�c jej powiedzia�em. Chyba pan nie ma nic przeciwko temu? Wygl�da�a na bardzo przyzwoit� panienk�

Uspokoi�em go.

� I tak by dosta�a m�j adres, gdyby chcia�a. Ciekawe, �e pyta�a w�a�nie o Bagford House� Ch�tnie bym tam zamieszka�� gdybym mia� pieni�dze oczywi�cie.

� Niech pan si� pospieszy. Stary major bardzo si� ostatnio posun�� � powiedzia� barman.

Ale nic z tego wszystkiego nie wysz�o. Oboj�tne, po co by� dziewczynie m�j adres, nie zjawi�a si� wi�cej, a ja zapomnia�em o ca�ej sprawie.

W jaki� miesi�c p�niej zobaczy�em j� zn�w. Tak si� utar�o, �e raz czy dwa w tygodniu je�dzi�em sobie konno z pewn� dziewczyn�, Marjorie Cranshaw, po czym odwozi�em j� do domu. Wracali�my zazwyczaj jedn� z tych w�ziutkich uliczek o wysokich poboczach, na kt�rych ledwie mog� si� min�� dwa samochody. Na zakr�cie musia�em zahamowa� i w�a�ciwie si� zatrzyma�, poniewa� nadje�d�aj�cy z przeciwka du�y w�z, kt�ry w�a�nie wyprzedzi� pieszego, zajmowa� ca�� szeroko�� jezdni. Samoch�d zjecha� troch� na bok i jako� si� ko�o mnie przecisn��. Wtedy spojrza�em na owego pieszego i stwierdzi�em, �e to tamta dziewczyna. Pozna�a mnie w tym samym momencie i zrobi�a taki ruch, jak gdyby zamierza�a do mnie podej��. Zawaha�a si� na chwil�, ale najwidoczniej zaraz podj�a decyzj�, bo przesz�a przez jezdni� i ruszy�a w moj� stron�. Nagle zobaczy�a siedz�c� ko�o mnie Marjorie i rozmy�li�a si�, niezbyt zr�cznie udaj�c, �e wcale nie mia�a zamiaru do mnie podej��. Wrzuci�em bieg.

� O! � powiedzia�a Marjorie bardzo w�cibskim tonem, co mia�o niew�tpliwie oznaczy�: �kto to by��?

Wyja�ni�em jej, �e nie wiem.

� Ale ona zna�a ci� z pewno�ci� � odpar�a Marjorie niedowierzaj�co.

Zirytowa� mnie jej to�. Ostatecznie nie jej sprawa. Nie odezwa�em si� wi�cej.

Ale Marjorie nie dawa�a za wygran�.

� Pierwszy raz j� widz� � powiedzia�a.

� Mo�e jaka� turystka. Pe�no ich teraz si� kr�ci.

� S�dz�c z tego, jak na ciebie patrzy�a, to ma�o prawdopodobne.

� Uwa�asz wi�c, �e k�ami�?

� Tak po prostu zapyta�am, bez �adnej intencji, ale je�li ci� dotkn�am, to bardzo przepraszam�

� Mam ju� naprawd� do�� tych insynuacji. Mo�e wola�aby� ten kawa�ek przej�� na piechot�; jeste�my prawie na miejscu.

� Przykro mi, �e ci sprawi�am k�opot. Szkoda, tutaj jest bardzo w�sko, b�dzie ci trudno zawr�ci� � powiedzia�a wysiadaj�c. � �egnam, panie Lattery.

Wje�d�aj�c cz�ciowo w jedn� z bram jako� sobie poradzi�em, ale kiedy wr�ci�em, dziewczyny ju� nie by�o. Marjorie rozbudzi�a moje zainteresowanie; wyra�nie wraca�em z nadziej�, �e j � zobacz�. Poza tym, mimo �e w dalszym ci�gu nie mia�em poj�cia, kto to mo�e by�, odczuwa�em dla niej co� w rodzaju wdzi�czno�ci. Znacie mo�e takie uczucie lekko�ci, kiedy kto� was nagle uwolni od ci�aru, z kt�rego istnienia mo�e nawet nie zdawali�cie sobie sprawy.

Nasze trzecie spotkanie odby�o si� ju� w zupe�nie innych okoliczno�ciach. M�j dom znajduje si� w Devonshire w ma�ej dolince, kt�ra jest, czy mo�e raczej kiedy� by�a, zalesiona. Po�o�ony ni�ej nieco i przy ko�cu drogi, jest w pewnym sensie odizolowany od pozosta�ych czterech czy pi�ciu domostw. Po obu jego stronach wznosz� si� stromo poro�ni�te wrzosem pag�rki, a wzd�u� brzeg�w strumienia ci�gn� si� w�skie skrawki ��ki. Z lasu pozosta�y jedynie rozsiane w�r�d wrzosowisk niewielkie wysepki drzew.

I w�a�nie w pobli�u jednej z nich, pewnego popo�udnia, kiedy ogl�da�em swoje uprawy i doszed�em do wniosku, �e stanowczo fasola powinna ju� wzej��, us�ysza�em trzask ga��zek pod czyimi� stopami. Rzuci�em tylko okiem i wiedzia�em, kto to: zdradzi�y j� jasnoblond w�osy. Przez chwil� patrzyli�my na siebie w milczeniu, tak jak wtedy.

� Dzie� dobry � powiedzia�em wreszcie.

Nie odpowiedzia�a od razu. Wpatrywa�a si� we mnie w dalszym ci�gu i dopiero po chwili spyta�a:

� Czy nie wida� tam nikogo?

Spojrza�em na drog�, jak mog�em najdalej, a nast�pnie na przeciwleg�y pag�rek.

� Nie widz� nikogo.

Rozsun�a krzewy i wysz�a bardzo ostro�nie, rozgl�daj�c si� na boki. By�a ubrana dok�adnie tak, jak za pierwszym razem � tyle �e mia�a w�osy troch� potargane przez ga��zie. W zestawieniu ziemi�, na kt�rej sta�a, jej pantofle wygl�da�y jeszcze bardziej nie na miejscu. Troch� o�mielona, podesz�a par� krok�w w moj � stron�.

� Ja� � zacz�a.

W tej chwili gdzie� ponad nami rozleg�o si� wo�anie i w odpowiedzi drugi m�ski g�os. Dziewczyna zamar�a na chwil�, wyra�nie przera�ona.

� Id�! Niech pan mnie gdzie� ukryje, tylko szybko, koniecznie! � powiedzia�a.

� Zaraz� � zacz��em niezdecydowanie.

� Ale szybko, szybko, bardzo pana prosz�. Oni ju� s� tu� � powiedzia�a niecierpliwie. I rzeczywi�cie wygl�da�a na przera�on�.

� Niech pani wejdzie do �rodka � zaprosi�em j � i wprowadzi�em do domu. Wesz�a za mn� spiesznie i zaryglowa�a drzwi.

� Niech pan ich tu nie wpuszcza, niech pan ich nie wpuszcza � b�aga�a.

� Ale o co w�a�ciwie chodzi? Kto to s� ci �oni�? � zapyta�em.

Nie odpowiedzia�a. Jej oczy, b��dz�ce po pokoju, zatrzyma�y si� na telefonie.

� Niech pan zadzwoni na policj�, ale szybko. � Zawaha�a si�. � A mo�e wy nie macie �adnej policji?

� Oczywi�cie, �e mamy, ale�

� No to niech pan dzwoni, ale ju�.

� Ale�, prosz� spojrze� � zacz��em. Z�o�y�a b�agalnie r�ce.

� Pan musi zadzwoni�, i to zaraz. Koniecznie. By�a zaniepokojona nie na �arty.

� No ju� dobrze, zadzwoni�. Ale pani im wszystko wyja�ni � powiedzia�em podnosz�c s�uchawk�.

By�em przyzwyczajony do opiesza�ego dzia�ania telefon�w na prowincji, wi�c czeka�em cierpliwie, czego nie mog� powiedzie� o niej. Sta�a, nerwowo wy�amuj�c sobie palce. Wreszcie dosta�em po��czenie.

� Halo, czy to posterunek policji w Plyton?

� S�ucham, Plyton � zd��y� odpowiedzie� mi g�os w s�uchawce, kiedy na �wirowanej �cie�ce przed domem da�y si� s�ysze� kroki, a zaraz po nich stukanie do drzwi. Odda�em dziewczynie s�uchawk�, a sam poszed�em otworzy�.

� Niech pan ich nie wpuszcza; � rzuci�a mi jeszcze i zaj�a si� rozmow�.

Nie wiedzia�em, co robi�. Zn�w rozleg�o si� do�� natarczywe stukanie. G�upio w tej sytuacji sta� i nie otwiera�, nie m�wi�c ju� o tym, �e znale�� si� nagle z nieznan� dziewczyn� we w�asnym domu, zamkn�� si� z ni� i nie wpuszcza� nikogo� Po trzecim stukaniu otworzy�em.

Wygl�d m�czyzny, kt�ry stan�� w drzwiach, zaskoczy� mnie nieco. Nawet nie jego twarz � by�a zupe�nie normalna jak na twarz m�odzie�ca, powiedzmy, dwudziestopi�cioletniego � ale ubranie. Ostatecznie niecz�sto spotyka si� facet�w ubranych w co�, co przypomina obcis�y str�j �y�wiarski, z dopasowan� kurtk�, mniej wi�cej do bioder, zapinan� na szklane guziki, a w ka�dym razie nie w Dartmoor pod koniec lata. Opanowa�em si� jednak na tyle, �e zapyta�em, czego sobie �yczy, Nie zwr�ci� na to pytanie najmniejszej uwagi, tylko ponad moim ramieniem patrzy� na dziewczyn�.

� Tawia! � zawo�a�. � Wracaj!

Ale ona nie przestawa�a m�wi� spiesznie do telefonu. M�czyzna zrobi� krok w prz�d.

� Przepraszam � powiedzia�em. � Najpierw musz� si� dowiedzie�, o co wam chodzi.

Spojrza� na mnie powa�nie.

� I tak pan nie zrozumie � odpar� i wyci�gn�� r�k�, �eby mnie odsun��.

Nigdy nie przepada�em za facetami, kt�rzy m�wi� mi, �e nic nie rozumiem, a do tego jeszcze lekcewa�� mnie w moim w�asnym domu. Zada�em mu silny cios w �o��dek i kiedy si� zgi��, wypchn��em go i zatrzasn��em mu przed nosem drzwi.

� Ju� jad� � us�ysza�em tu� za sob� g�os dziewczyny zaraz tu b�d�.

� Gdyby pani jednak zechcia�a mi chocia� powiedzie� � zacz��em, ale wskaza�a r�k�.

� Niech pan spojrzy przez okno � powiedzia�a. Odwr�ci�em si�. Przed domem sta� drugi m�czyzna, ubrany podobnie jak pierwszy. Wygl�da� na niezdecydowanego. Zdj��em ze �ciany moj� dwunastk�, wzi��em z szuflady kilka naboj�w i nabi�em bro�. Stan��em twarz� do wej�cia.

� Niech pani otworzy i schowa si� za drzwi � poleci�em dziewczynie.

Us�ucha�a potulnie.

Przed domem drugi m�czyzna sta� pochylony wsp�czuj �co nad pierwszym. Drog� nadchodzi� trzeci. Zobaczyli bro� � moment pe�en dramatycznego napi�cia.

� Hej, wy tam � powiedzia�em. � Albo zaraz si� st�d wyniesiecie, albo za chwil� b�dziecie si� t�umaczy� przed policj�, no � co wolicie?

� Ale pan tego nie zrozumie� To jest nies�ychanie wa�na sprawa � zacz�� jeden z nich.

� W porz�dku. Wobec tego zaraz b�dziecie mieli okazj� wyja�ni� policji, jak bardzo jest ona wa�na � powiedzia�em i skin��em na dziewczyn�, �eby zamkn�a drzwi.

Patrzyli�my przez okno, jak dwaj m�czy�ni pomagaj� swojemu towarzyszowi si� pozbiera�.

Policjanci, kt�rzy si� wkr�tce zjawili, nie byli specjalnie sympatyczni. Wys�uchali niezbyt �yczliwie mojego opisu m�czyzn i po�egnawszy si� ch�odno odjechali. A dziewczyna, c� � zosta�a.

Powiedzia�a policjantom najmniej, jak tylko mog�a: po prostu goni�o j � trzech dziwnie ubranych osobnik�w, a ona zwr�ci�a si� do mnie o pomoc. Poniewa� nie przyj �a propozycji podrzucenia jej policyjnym wozem do Plyton, mia�em j� wi�c w dalszym ci�gu u siebie.

� Mo�e wobec tego teraz � zaproponowa�em � zechce mi pani wyja�ni�, co to wszystko ma znaczy�?

Siedzia�a bez ruchu, patrz�c na mnie uporczywie z odrobin� � smutku? rozczarowania? � w ka�dym razie niezadowolenia. Przez chwil� wydawa�o mi si�, �e zaraz zacznie p�aka�, ale powiedzia�a cicho:

� Po tym li�cie od ciebie spali�am w�a�ciwie za sob� mosty.

Usiad�em naprzeciwko niej. Obszuka�em kieszenie i znalaz�szy papierosy zapali�em.

� Po� tym li�cie� ode mnie� spali�a� za sob� mosty? powt�rzy�em.

� Tak � odpar�a. Przesta�a na mnie patrzy� i jej wzrok zacz�� niezbyt przytomnie b��dzi� po pokoju.

� A teraz nawet nie chcesz mnie zna� � powiedzia�a. I zaraz potem trysn�a fontanna �ez.

Siedzia�em przez chwil� bezradnie, po czym wsta�em, �eby nastawi� wod�. Wszystkie kobiety w mojej rodzinie uwa�a�y herbat� za najlepsze panaceum, wi�c po chwili wr�ci�em z kuchni z czajnikiem i fili�ankami.

Zasta�em j� ju� spokojn�, wpatrzon� w zamy�leniu w nie zapalony kominek. Przytkn��em zapa�k� do drew. Patrzy�a na rozpalaj �cy si� p�omie� z wyrazem dziecka, kt�re dosta�o now� zabawk�.

� Jak cudownie � powiedzia�a, jak gdyby ogie� by� dla niej czym� nowym. Zn�w rozejrza�a si� po pokoju. � Cudownie � powt�rzy�a.

� Mo�e by� nala�a � zaproponowa�em, ale potrz�sn�a g�ow�; wola�a patrzy�, jak ja to robi�.

� Herbata � szepn�a � przy kominku!

Co oczywi�cie by�o zgodne z prawd�, tyle �e niespecjalnie osobliwe.

� Chyba najwy�szy czas, �eby�my si� sobie przedstawili � zaproponowa�em. � Jestem Gerald Lattery.

� Oczywi�cie � odpar�a ze skinieniem. Nie by�a to wprawdzie odpowied�, kt�rej oczekiwa�em, ale doda�a szybko: � Jestem Oktawia Lattery, m�wi� na mnie zwykle Tawia.

Tawia? � co� jak gdyby odezwa�o si� w mojej pami�ci, ale bardzo mgli�cie.

� Czy jeste�my jako� ze sob� spokrewnieni? � spyta�em. � Tak, w pewnym sensie � odrzek�a patrz�c na mnie dziwnie. � Och, kochanie, to wszystko jest bardzo trudne� doda�a z tak� min�, jakby zn�w mia�a zamiar si� rozp�aka�. � Tawia?� � powt�rzy�em usi�uj�c sobie przypomnie�. Zaraz, co�� � Nagle stan�� mi przed oczami zmieszany starszy pan. � Tak, oczywi�cie, zaraz� jak on si� nazywa�?� Doktor� Doktor Bogey czy co� w tym rodzaju?

Tawia drgn�a.

� A nie doktor Gobie przypadkiem?

� Ale� tak, w�a�nie, Gobie. Pyta� mnie o kogo� imieniem Tawia. To o ciebie chodzi�o?

� Ale jego tu nie ma? � spyta�a rozgl�daj�c si� doko�a, jakby w obawie, �e mo�e si� gdzie� ukrywa�.

Powiedzia�em jej, �e spotka�em go jakie� dwa lata temu. Odetchn�a z ulg�.

� To stary g�uptas ten wuj Donald. Jakie to do niego podobne! I oczywi�cie nie mia�e� zielonego poj�cia, o kogo chodzi? � Niewiele wi�cej wiem teraz � podkre�li�em. � Chocia� nie dziwi mnie specjalnie, �e nawet wuj m�g� by� o ciebie niespokojny.

� Tak, obawiam si�, �e b�dzie, i to bardzo.

� B y �. To mia�o miejsce dwa lata temu � przypomnia�em jej.

� Och, naturalnie, ty jeszcze nic nie rozumiesz, prawda? � Wybacz, ale wszyscy doko�a m�wi� mi, �e nic nie rozumiem. Wiem o tym doskonale. I jest to jedyna rzecz, kt�r� z tego wszystkiego rozumiem.

� Dobrze, wi�c zaraz ci wyt�umacz�. Ale, kochanie, od czego zacz��? � Pozwoli�em jej zastanowi� si� nad tym spokojnie. Po chwili podj�a:

� Czy ty wierzysz w przeznaczenie? � Raczej nie � odpar�em.

� W�a�ciwie to nie chodzi o przeznaczenie. Raczej o duchowe powinowactwo. Wiesz, od wczesnego dzieci�stwa uwa�a�am wasze stulecie za najwspanialsze i najciekawsze. No i oczywi�cie jest to okres, w kt�rym �y�a jedyna s�awna osoba z naszej rodziny. Zawsze mnie to fascynowa�o. Uwa�a�am to za romantyczne � jak wy by�cie to powiedzieli.

� To zale�y, czy mia�a� na my�li swoje wyobra�enia, czy te czasy� � zacz��em, ale nie zwr�ci�a na to. uwagi. � Pami�tam, �e zawsze wyobra�a�am sobie ca�e eskadry zabawnych male�kich samolocik�w w bojowych akcjach, i zawsze przypomina�y mi one Dawida w walce z Goliatem, takie by�y male�kie i dzielne. A opr�cz tego wielkie, niezdarne okr�ty sun�ce powoli, ale jako� zawsze docieraj�ce w ko�cu do celu, chocia� nikt si� nie przejmowa� tym, �e s� takie powolne; i zabawne bia�o-czarne filmy; i konie na ulicach, i stare, rozdygotane silniki,spalinowe, i palenie w�glem; i te podniecaj�ce bombardowania; poci�gi je�d��ce po szynach; telefon z drutem i � och! � masa najrozmaitszych innych rzeczy. A jakie cz�owiek mia� wtedy mo�liwo�ci! M�g� na przyk�ad i�� na premier� jakiej� sztuki Shawa albo Cowarda do prawdziwego teatru! Albo kupi� sobie nowiusie�kiego T. S. Eliota, prosto spod prasy! Albo zobaczy� kr�low�, jak jedzie otworzy� posiedzenie Parlamentu! Wspania�e, pe�ne emocji czasy!

� Mi�o s�ysze�, �e kto� tak my�li o naszych czasach odpar�em. � Ja osobi�cie niezupe�nie podzielam�

� Ach, to wszystko jest wzgl�dne. Po prostu nie masz do tego �adnego dystansu. Dlatego nie mo�esz tego w�a�ciwie oceni�. Dobrze by ci zrobi�o, gdyby� tak troch� po�y� w naszych czasach. Dopiero by� zobaczy�, jaka to stagnacja, jak wszystko jest bezbarwne, jakie szablonowe, jak jest �miertelnie, ale to �miertelnie nudno!

Wzdrygn��em si� z lekka. � Wydaje mi si�, �e ja chyba nie �yj� w twoim� czym w�a�ciwie?

� Wieku, oczywi�cie. Dwudziestym drugim. Naturalnie, sk�d mog�e� wiedzie� jaka ze mnie idiotka.

Na wszelki wypadek zaj��em si� nalewaniem herbaty. � Wiedzia�am, kochanie, �e to b�dzie trudna sprawa. Powiedz, czy wydaje ci si� to zawi�e? Niezrozumia�e?

Przyzna�em, �e owszem. Podj�a wi�c z przygn�bieniem: � Widzisz, z tego powodu postanowi�am zaj�� si� histori�. Bo po prostu potrafi�am si� w ni� w c z u � czy co� w tym rodzaju. Ale w�a�ciwie to ten tw�j list, kt�ry dosta�am z okazji urodzin, zadecydowa� o tym, �e wybra�am sobie jako specjalizacj� po�ow� dwudziestego wieku. No i oczywi�cie postanowi�am dalej nad tym pracowa� i robi� z tego prac� doktorsk��

� To znaczy� masz na my�li m�j list?

� No tak, inaczej by do tego nie dosz�o. Jakbym mog�a zyska� dost�p do transportera historycznego, gdybym nie pracowa�a w laboratorium historycznym? A i tak w�tpi�, czy by mi si� uda�o do niego dorwa�, gdybym nie by�a w pracowni wuja Donalda.

� Transporter historyczny? � zapyta�em, zaczynaj �c co�kolwiek z tego wszystkiego rozumie�. � A c� to takiego jest ten historyczny transporter?

Tawia by�a wyra�nie zaskoczona.

� Jak to? To jest po prostu transporter historyczny. S�u�y do studiowania historii.

� To nie jest dla mnie jasne � odpar�em. � Mog�aby� mi r�wnie dobrze powiedzie�, �e za pomoc� tego przyrz�du tworzy si� histori�.

� Ale� sk�d! Nie wolno tego robi�. To bardzo powa�ne przest�pstwo.

� Ach � westchn��em i spr�bowa�em raz jeszcze. A ten list�

� Musia�am o nim powiedzie�, �eby ci wyt�umaczy� spraw� moich studi�w historycznych, ale ty go oczywi�cie jeszcze nie napisa�e�, wi�c mo�e ci si� to wszystko wydawa� troch� niejasne.

� Troch� niejasne? � powt�rzy�em. � Bardzo to delikatnie okre�li�a�. Chcia�bym si� dowiedzie� wreszcie czego� konkretnego, czego m�g�bym si� trzyma�. Na przyk�ad: m�wisz o jakim� li�cie ode mnie, tak? Co ja tam napisa�em?

Spojrza�a na mnie surowo, a potem odwr�ci�a g�ow�. Niezrozumia�y rumieniec obla� jej twarz a� po nasad� w�os�w. Zmusi�a si�, �eby zn�w na mnie spojrze�. Patrzy�em, jak w k�cikach jej promiennych oczu pojawiaj� si� zmarszczki. Nagle zakry�a twarz r�kami.

� Och, ty mnie nie kochasz, wiem, �e mnie nie kochasz � zacz�a szlocha�. � �a�uj�, �e si� tu w og�le zjawi�am. Wola�abym nie �y�!

� Wiesz, ona mnie jak gdyby obw�chiwa�a � powiedzia�a Tawia.

� No, ale ju� sobie posz�a, a moja dobra opinia ulotni�a si� razem z ni� � odpowiedzia�em. � To �wietna gosposia ta pani Toombs, ale troch� przestarza�ych pogl�d�w. Prawdopodobnie odejdzie.

� Z mojego powodu? Co za g�upota! � Mo�e wasze obyczaje s� inne�

� Ale dok�d niby mia�abym i��? Mam zaledwie par� szyling�w waszych pieni�dzy i nikogo znajomego, do kogo mog�abym si� zwr�ci�.

� A sk�d pani Toombs ma o tym wszystkim wiedzie�? � Ale przecie� my nie byli�my� my nie�

� Noc i nas dwoje � to zupe�nie wystarczy jak na nasze normy obyczajowe � wyja�ni�em jej. � Tak, dwoje to do��. Zwierz�ta te� si� kojarz� w pary, a ich zwi�zki uczuciowe nikogo nie interesuj�. Dwoje � to za�atwia w�a�ciwie wszystko.

� Oczywi�cie, zapomnia�am, �e nie istnia� przecie� wtedy � to znaczy teraz � �aden miernik moralno�ci. Macie jaki� bardzo nie�yciowy i sztywny kodeks obyczajowy.

� Mo�na by to uj�� inaczej, ale przyjmijmy, �e tak jest, pozornie przynajmniej.

� Do�� prymitywne s� te wasze normy obyczajowe, jak si� tak im przyjrze� z bliska, ale fascynuj�ce � zauwa�y�a. � Jej zamy�lony wzrok spocz�� na mnie przez chwil�. Ty� � zacz�a.

� Ty � podchwyci�em � winna mi jeste� troch� ja�niejsze wyja�nienie�

� Dobrze, ale ty mi nie chcesz wierzy�.

� Rzeczywi�cie, musz� przyzna�, �e na pocz�tku mnie zatka�o. Ale potem mnie przekona�a�. Ciekawe, kto by to wszystko wytrzyma��

Nachmurzy�a si�.

� Nie jeste� zbyt mi�y. Studiowa�am po�ow� dwudziestego wieku bardzo wnikliwie. Robi�am przecie� z tego specjalizacj�.

� Owszem, m�wi�a� mi o tym. Ale niewiele mi to wyja�nia. Wszyscy historycy maj� jakie� okresy, w kt�rych si� specjalizuj�, ale to wcale nie znaczy, �e musz� si� w nich nagle zjawia�.

Spojrza�a na mnie zdumiona.

� Ale� naturalnie, �e tak � tylko oczywi�cie dyplomowani historycy z cenzusem naukowym. A jak inaczej mogliby przeprowadzi� dok�adne studia nad swoim okresem?

� Wiesz, za du�o jest tu dla mnie tych rzeczy �oczywistych� � powiedzia�em. � By�oby znacznie lepiej, gdyby�my zacz�li od pocz�tku. Powiedzmy, od tego mojego Listu. Nie, zostawmy na razie list � doda�em spiesznie na widok jej miny. � Wi�c zacz�a� pracowa� u swego wuja na przy rz�dzie, kt�ry si� nazywa transporter historyczny. Co to takiego jest? Rodzaj magnetofonu?

� O Bo�e, sk�d! To raczej rodzaj szafy, do kt�rej wsiadasz i za pomoc� kt�rej mo�esz si� przenosi� w czasie i przestrzeni.

� Aha. To znaczy� to znaczy, �e mo�esz na przyk�ad wsi��� do niej kt�rego� tam w dwudziestym pierwszym, a wysi��� kt�rego� tam w dziewi�tnastym wieku?

Kiwn�a g�ow�.

� Albo kiedykolwiek indziej w przesz�o�ci. Ale oczywi�cie nie ka�dy ma takie uprawnienia. Trzeba mie� odpowiednie kwalifikacje, dyplom i tak dalej, rozumiesz. W Anglii jest wszystkiego tylko sze�� zarejestrowanych transporter�w historycznych, a oko�o stu w og�le na ca�ym �wiecie. Tak �e bardzo trudno uzyska� do nich dost�p.

Po skonstruowaniu kilku pierwszych maszyn uczeni nie zdawali sobie sprawy z k�opot�w, jakimi grozi ich eksploatacja. Ale z czasem zacz�li konfrontowa� wyniki podr�y w r�ne okresy historyczne z istniej�cymi �r�d�ami:. I znajdowali zabawne rzeczy. Na przyk�ad Heron demonstruj �cy w Aleksandrii prost� maszyn� parow� w kt�rym� tam wieku przed narodzeniem Chrystusa; Archimedes pos�uguj �cy si� w obl�eniu Syrakuz rodzajem napalmu; rysunki Leonarda da Vinci przedstawiaj�ce spadochrony w czasach, kiedy nie by�o jeszcze z czego skaka�; Eryk Rudy odkrywaj�cy Ameryk� w spos�b niejako nieoficjalny, jeszcze przed Kolumbem; Napoleon zastanawiaj�cy si� nad zastosowaniem �odzi podwodnych i wiele innych podejrzanych rzeczy.

Wynika�o z tego niezbicie, �e ludzie korzystali z transporter�w nieuwa�nie i powodowali chronoklazmy.

� Powodowali co?

� Chronoklazmy. To si� zdarza wtedy, kiedy przez czyj �� nieuwag� albo lekkomy�lno�� rzeczy dziej � si� w nieodpowiednim czasie. Na szcz�cie jak dot�d, o ile si� orientuj �, obesz�o si� chyba bez gro�nych nast�pstw, jakkolwiek niewykluczone, �e w wielu wypadkach naturalny bieg historii zosta� zak��cony � a ludzie pisz� p�niej uczone rozprawy o tym, jak do tego dosz�o. Ale ostatecznie ka�dy wie, �e takie rzeczy s� bardzo niebezpieczne. Przypu��my na przyk�ad, �e kto� nieopatrznie zdradzi� Napoleonowi ide� silnika spalinowego i �odzi podwodnej � trudno przewidzie�, co by z tego wynik�o. Natychmiast wi�c zamkni�to dost�p do wszystkich transporter�w, poza kilkoma pozostaj�cymi pod �cis�ym nadzorem Rady Historycznej.

� Przepraszam ci� bardzo � powiedzia�em. � Je�eli co� si� zdarzy�o, to si� po prostu zdarzy�o. Na przyk�ad � ja jestem. Przecie� nie mo�e mnie nagle tu nie by� albo nie mog� ni z tego, ni z owego przesta� istnie� Czy, przypu��my, nikt nie mo�e wr�ci� do tamtych czas�w i zabi� mojego dziadka, kiedy by� ch�opcem.

� Ale przyznasz chyba, �e gdyby si� to mimo wszystko sta�o, to by ci� jednak nie by�o � powiedzia�a. � Teza, �e przesz�o�� nie podlega zmianom, by�a prawdziwa, dop�ki nie wynaleziono odpowiednich urz�dze�, ale teraz, kiedy jej fa�szywo�� zosta�a dowiedziona, trzeba bardzo uwa�a�. I to jest w�a�nie sprawa historyk�w; drug� stron� medalu jak do tego dochodzi � pozostawiamy matematyce wy�szej.

Zanim wydadz� komu� zezwolenie na korzystanie z takiej maszyny, trzeba sko�czy� specjalne kursy, przej �� odpowiednie testy, podj�� bardzo uroczyste zobowi�zania i odby� kilkuletni sta�. Tylko wtedy wolno na w�asn� r�k� odbywa� podr�e, robi� obserwacje. Ale tylko obserwacj�. Przepisy w tej sprawie s� bardzo surowe.

Zastanowi�em si� nad tym, co mi powiedzia�a.

� Nie chcia�bym by� niedyskretny, ale czy nie uwa�asz, �e �amiesz te przepisy bez przerwy? � zapyta�em.

� Oczywi�cie �e tak, dlatego mnie �cigaj�.

� I pewnie gdyby ci� z�apali, cofn�liby ci zezwolenie na korzystanie z transportera czy co � w tym rodzaju?

� M�j Bo�e, mnie si� nawet nie �ni�o o takim zezwoleniu. Po prostu dotychczas zawsze wkrada�am si� po kryjomu, jak nikogo akurat nie by�o w laboratorium. Oczywi�cie mia�am o tyle u�atwion� sytuacj�, �e transporter jest w pracowni wuja Donalda, i zawsze mog�am powiedzie�, �e robi� co� ekstra na jego polecenie, chyba �e by mnie z�apali na gor�cym uczynku.

By� jeszcze problem odpowiedniego ubrania, ale nie mia�am odwagi i�� do historycznej pracowni krawieckiej. Naszkicowa�am sobie w muzeum,par� wzor�w i wed�ug tego kaza�am uszy�. Dobrze wypad�y, prawda?

� Bardzo dobrze i bardzo ci w nich do twarzy � zapewni�em j �. � Chocia� mia�bym pewne zastrze�enia do but�w. Spojrza�a na swoje nogi.

� Wiesz, obawia�am si� tego. Nie mog�am znale�� but�w z tego okresu � przyzna�a. � Z pocz�tku zrobi�am par� pr�bnych wypad�w. Musia�y one by� kr�tkie, bo up�yw czasu jest taki sam, to znaczy godzina tutaj r�wna si� godzinie tam. A nie mog�am na d�u�ej bra� transportera. Ale wczoraj kto� wszed� do laboratorium w�a�nie w momencie, kiedy wraca�am. Zobaczy� moje ubranie i natychmiast zorientowa� si�, co to znaczy; nie pozostawa�o mi nic innego, jak wskoczy� szybko z powrotem do maszyny; zdawa�am sobie spraw�, �e to moja ostatnia szansa. Ale jak widzisz, ruszyli za mn� zaraz, nie zadaj �c sobie nawet trudu, �eby si� przebra�.

� Czy my�lisz, �e oni tu jeszcze przyjd�? � spyta�em. � My�l�, �e tak. Tylko nast�pnym razem b�d� ju� ukarani zgodnie z duchem czasu.

� I przyjd� we wrogich zamiarach? To znaczy b�d� mo�e strzelali czy co� w tym rodzaju?

Tawia potrz�sn�a g�ow�.

� Ale� sk�d. To by�by straszny chronoklazm, zw�aszcza gdyby kogo� zabili.

� Ale przecie� ty siedz�c tutaj powojujesz chyba ca�� seri� powa�nych chronoklazm�w. Czy to nie jest gorsze?

� Och, moje post�powanie jest uzasadnione, sprawdzi�am to � zapewni�a mnie niejasno. � Oni te� by si� mniej o mnie denerwowali, gdyby zbadali t� spraw�.

Przerwa�a na chwil�, po czym podj�a z tak� min�, jakby zmienia�a temat na znacznie bardziej interesuj �cy.

� Czy w waszych czasach ludzie ubieraj� si� do �lubu jako� specjalnie?

Ten problem wyra�nie j� fascynowa�.

� Mhm � mrukn�a Tawia � nawet mi si� podoba� ten wasz dwudziestowieczny �lub.

� Wiesz, �e i w moich oczach ta ceremonia jako� zyska�a, kochanie � przyzna�em. I rzeczywi�cie, ze zdumieniem stwierdzi�em, �e w ci�gu ostatniego miesi�ca instytucja ma��e�stwa bardzo uros�a w mojej ocenie.

� Czy dwudziestowieczni ma��onkowie zawsze sypiaj� we wsp�lnym du�ym ��ku? � dopytywa�a si� Tawia.

� Niezmiennie � zapewni�em j�.

� Ciekawe � odpar�a. � To niezbyt higieniczne, ale wcale przyjemne.

Rozwa�ali�my przez chwil� wszystkie �za� i �przeciw�. � Czy zauwa�y�e�, �e ona przesta�a mnie obw�chiwa�?

� Nigdy nie obw�chujemy produkt�w z certyfikatem, kochanie.

Tak gaw�dz�c na r�ne b�ahe tematy natury osobistej doszli�my do sprawy bardziej zasadniczej.

� Wydaje mi si�, �e ju� chyba nie musimy si� przejmowa� tymi facetami, kt�rzy ci� �cigali � powiedzia�em. Gdyby to by�o dla nich takie wa�ne, jak m�wi�a�, ju� dawno by tu byli.

Potrz�sn�a g�ow�.

� To rzeczywi�cie dziwne, ale w dalszym ci�gu musimy by� bardzo ostro�ni. My�l�, �e to ma jaki� zwi�zek z wujem Donaldem. On w gruncie rzeczy nie ma umys�u technicznego. Pami�tasz, jak wtedy, kiedy ci� odwiedzi�, pomyli� si� o dwa lata, nastawiaj �c maszyn�? Ale c�, nie mo�emy zrobi� nic wi�cej, jak tylko czeka� i uwa�a�.

Zacz��em si� g�o�no nad tym wszystkim zastanawia�.

� Wkr�tce b�d� musia� zacz�� pracowa�. Jak ich wtedy upilnuj�?

� Pracowa�? � spyta�a.

� Wbrew temu, co m�wi�, utrzymanie dwojga kosztuje dro�ej ni� utrzymanie jednej osoby, kochanie. A �ony maj� r�ne widzimisi�, kt�re trzeba � oczywi�cie w granicach rozs�dku � zaspokaja�. Moje skromne �rodki finansowe na to nie wystarcz�.

� Niech ci� o to g�owa nie boli, kochanie � uspokoi�a mnie Tawia. � Mo�esz przecie� dokona� jakiego� wynalazku.

� Ja?! Wynalazku?! � wykrzykn��em.

� Znasz si� chyba nie�le na radiu, prawda?

� Jak by�em w RAF-ie, sko�czy�em kilka kurs�w radarowych.

� Ach, RAF! � powt�rzy�a Tawia ekstatycznie. � I pomy�le� tylko, �e walczy�e� w drugiej wojnie �wiatowej! A czy zna�e� Monty'ego, Ike'a i wszystkich tych wspania�ych ludzi?

� Nie osobi�cie. S�u�y�em w innej formacji � odpar�em. � Szkoda. Ike by� powszechnie lubiany. Ale wracaj�c do tamtej sprawy: musisz si� postara� o jakie� ksi��ki z dziedziny elektroniki i radia, oczywi�cie na wy�szym poziomie, a ju� ja ci powiem, co masz wynale��.

� Ty?� � Aha, rozumiem� Ale czy s�dzisz, �e to b�dzie etyczne? � zapyta�em z pow�tpiewaniem.

� A dlaczeg� by nie? Ostatecznie kto� te rzeczy musi kiedy� wynale��. Inaczej bym si� o nich nie uczy�a w szkole, nie uwa�asz?

� Tak� to znaczy� musia�bym si� nad tym zastanowi� � powiedzia�em.

My�l�, �e to by� jednak przypadek, �e w�a�nie tego dnia rano wspomnia�em o tym, �e ju� nam chyba dali spok�j, a w ka�dym razie m�g� to by� przypadek; odk�d pozna�em Tawi�, zrobi�em si� podejrzliwy w stosunku do przypadk�w. W ka�dym razie jeszcze tego samego ranka Tawia, wygl�daj�c przez okno, powiedzia�a:

� Kochanie, kto� tam macha do nas zza tych krzew�w.

Poszed�em zobaczy� i rzeczywi�cie: kto� macha� bia�� chustk� przywi�zan� do kija. Wzi��em lornetk� i dostrzeg�em starszego m�czyzn�, prawie ca�kowicie ukrytego w krzakach. Wr�czy�em lornetk� Tawii.

� O rany, wuj Donald! � wykrzykn�a. � Chod�my do niego, wygl�da. na to, �e jest sam.

Poszed�em �cie�k� w jego stron� i da�em mu znak r�k�, �eby si� zbli�y�. Wy�oni� si� zza krzak�w, nios�c kij z chustk� jak chor�giew. Pochwyci�em jego s�aby g�os:

� Prosz� nie strzela�.

Roz�o�y�em szeroko r�ce, �eby mu pokaza�, �e nie mam broni. Nadesz�a Tawia i stan�a obok mnie. Zbli�ywszy si� wuj Donald prze�o�y� lask� do lewej r�ki, a praw� uchyli� kapelusza i sk�oni� si� grzecznie.

� Ach, sir Gerald! Jak to mi�o, �e pana zn�w spotykam � powiedzia�.

� On nie jest sir Gerald, wujku, on jest pan Lattery sprostowa�a Tawia.

� Rzeczywi�cie, bzdury plot�. Panie Lattery � podj�� my�l�, �e si� pan ucieszy, je�li panu powiem, �e rana okaza�a si� niegro�na. Po prostu biedak b�dzie musia� przez jaki� czas le�e� na brzuchu.

� Biedak? � powt�rzy�em zdumiony.

� No ten, kt�rego pan wczoraj postrzeli�.

� Ja postrzeli�em?

� Prawdopodobnie jutro albo pojutrze � sprostowa�a pospiesznie Tawia. � Wujku, jeste� niezno�ny z tymi pomy�kami w nastawianiu transportera.

� Znam doskonale zasady ich dzia�ania, ale w obs�udze wydaj � mi si� takie skomplikowane.

� Nie przejmuj si� i skoro ju� jeste�, to wejd� � zaprosi�a go Tawia. � A chustk� mo�esz schowa� do kieszeni doda�a.

Po wej�ciu doktor Gobie obrzuci� pok�j szybkim spojrzeniem i skin�� do siebie g�ow�, jakby zadowolony z autentyczno�ci jego wyposa�enia. Usiedli�my i Tawia powiedzia�a:

� Przede wszystkim, wujku Donaldzie, musz� ci powiedzie�, �e wysz�am za m�� za Geralda� to znaczy pana Lattery.

Doktor Gobie przyjrza� jej si� z bliska.

� Za m��? � powt�rzy�. � A po co?

� M�j Bo�e � westchn�a Tawia i wyja�ni�a cierpliwie: � Ja go kocham i on mnie kocha, wi�c jestem jego �on�. Takie s� tu zwyczaje.

� Ach tak! � powiedzia� wuj Donald i potrz�sn�� g�ow�. � Znam doskonale tw�j sentyment dla dwudziestego wieku i jego obyczajowo�ci, moja droga, ale przecie� nie musia�a� si� tu a� osiedla�.

� Kiedy ja jestem bardzo zadowolona � zapewni�a go Tawia.

� Wiem, �e m�ode kobiety bywaj� romantyczne, ale cny pomy�la�a� o tym, na jakie k�opoty nara�asz sir Ger� panie Lattery?

� Przeciwnie, wujku, oszcz�dzam mu k�opot�w. Tutaj jak si� cz�owiek nie o�eni, to krzywo na niego patrz�. A ja nie chc�, �eby na niego krzywo patrzyli.

� Nie tyle mia�em na my�li okres twego pobytu tutaj, co sytuacj�, w jakiej si� znajdzie po twoim odej�ciu. Oni tu maj� mas� najr�niejszych przepis�w; trzeba na przyk�ad dowie�� domniemanej �mierci czy porzucenia przez wsp�ma��onka, a to wszystko jest bardzo �mudne i skomplikowane. I do czasu wyja�nienia sprawy nie wolno mu si� o�eni�.

� Jestem pewna, �e nie chcia�by o�eni� si� z nikim innym, prawda, kochanie? � zwr�ci�a si� do mnie Tawia.

� Naturalnie, �e nie � zapewni�em j �. � Ale czy jeste� tego ca�kiem pewien?

� Skarbie � powiedzia�em bior�c j� za r�k� � gdyby wszystkie kobiety �wiata�

Grzecznym chrz�kni�ciem doktor Gobie sprowadzi� nas na ziemi�.

� W�a�ciwym celem mojej wizyty � zacz�� � jest konieczno�� przekonania mojej siostrzenicy, �e musi wraca�, i to natychmiast. Ca�a ta sprawa wywo�a�a szalone wzburzenie i konsternacj� w naszym �rodowisku naukowym, kt�re mnie obarcza za to odpowiedzialno�ci�. Wszelkie nasze wysi�ki zmierzaj� do tego, �eby sprowadzi� Tawi� z powrotem, zanim stanie si� jakie� nieszcz�cie. Konsekwencje ka�dego chronoklazmu ci�gn� si� przez ca�e wieki, a ta eskapada mo�e w ka�dej chwili sta� si� przyczyn� bardzo powa�nego chronoklazmu. Wszyscy s� tym ogromnie zdenerwowani.

� Bardzo mi przykro, wuju Donaldzie, g��wnie dlatego, �e odpowiedzialno�� spad�a na ciebie. Ale nie zamierzam wraca�. Jest mi tu bardzo dobrze.

� Moje dziecko, przecie� to grozi strasznymi chronoklazmami. Ja po nocach nie sypiam�

� Wujku, zrozum, �e te chronoklazmy by�yby niczym w por�wnaniu z tymi, jakie mog�yby wynikn�� z mojego powrotu. Zrozum, �e ja po prostu nie mog� wr�ci�, i musisz to wyt�umaczy� innym.

� Nie mo�esz? � powt�rzy�.

� Tak. Je�eli spojrzysz do literatury, to si� przekonasz, �e m�j m��� czy to stare s�owo nie wydaje ci si� brzydkie, a jednocze�nie zabawne?� Ale w�a�ciwie to mi si� ono podoba.

� M�wi�a� o tym, �e nie mo�esz wr�ci� � przypomnia� jej doktor Gobie.

� Aha, rzeczywi�cie. No wi�c, jak zajrzysz do ksi��ek, to si� przekonasz, �e m�j m�� wynalaz� najpierw podwodn� ��czno�� radiow�, a nast�pnie odkry� zasady transmisji krzywoliniowej, za co zosta� nobilitowany.

� Wiem o tym, Tawia. Ale nie widz�

� Ale, wujku, musisz. Jak m�g�by dokona� tych wynalazk�w bez mojej pomocy? Gdyby� mnie teraz st�d zabra�, te rzeczy po prostu nie,zosta�yby wynalezione. I co wtedy?

Przez chwile doktor Gobie wpatrywa� si� w ni� powa�nie.

� Tak � powiedzia� w ko�cu � tak, musz� przyzna�, �e tego nie wzi��em pod uwag� � i zamy�li� si� g��boko.

� Nie m�wi�c ju� o tym, �e Gerald by mnie nie pu�ci�, prawda, kochanie?

� Ja� ja � zacz��em, ale doktor Gobie przerwa� mi wstaj�c gwa�townie.

� Tak � powiedzia� � widz�, �e mimo wszystko trzeba z tym zaczeka�. Powt�rz� im to, ale obawiam si�, �e nie na d�ugo uda si� od�o�y� tw�j powr�t.

W drodze do drzwi zatrzyma� si� na chwil�.

� Ale tymczasem musisz bardzo uwa�a�. To sprawy nies�ychanie delikatne i skomplikowane. Dr�� na my�l o tym, �e przez swoje nieodpowiedzialne post�powanie mog�aby� si� znale�� w jakiej� paskudnej sytuacji. Na przyk�ad zosta� w�asn� prababk� czy co� w tym rodzaju.

� To mi absolutnie nie grozi. Pochodz� z bocznej linii. � Rzeczywi�cie. Ca�e szcz�cie. No, to c�? Au revoir, moja droga, i sir Ge� panie Lattery. Mam nadziej�, �e si� jeszcze spotkamy. Mi�o mi by�o sp�dzi� tutaj z wami te par� chwil nie w charakterze obserwatora.

� Do kaduka, wujku � rzek�a Tawia. � Nareszcie co� rozs�dnego.

Doktor Gobie z wyrzutem pokiwa� g�ow�.

� Obawiam si�, moja kochana, �e nie zrobisz wielkiej kariery naukowej. Jeste� na to za ma�o dok�adna. �Do kaduka� to wyra�enie, kt�rego w po�owie dwudziestego wieku nikt ju� nie u�ywa. A i w�r�d naszych pradziad�w nie uchodzi�o chyba za wytworne.

Spodziewana strzelanina mia�a miejsce w jaki� tydzie� p�niej. Zjawi�o si� trzech m�czyzn, bardzo dobrze przebranych za robotnik�w rolnych. Tawia pozna�a jednego z nich przez lornetk�. Kiedy stan��em w drzwiach z dubelt�wk� w r�ku, usi�owali si� ukry�. Postrzeli�em jednego z du�ej odleg�o�ci� Kulej�c zacz�� ucieka�.

Po tym zostawili nas w spokoju. Wkr�tce zabrali�my si� do podwodnej ��czno�ci radiowej � bardo prosta sprawa, jak si� zna zasad� � i wyst�pi�em o patent. Nast�pnie rozpocz�li�my prac� nad transmisj� krzywoliniow�. Tawia pop�dza�a mnie nieustannie.

� Nie wiem, kochanie, ile mamy czasu. Odk�d tu jestem, usi�uj� sobie przypomnie�, jak� dat� nosi� tw�j list; i nie mog�, mimo �e by�a podkre�lona. Ale istnieje notatka stwierdzaj �ca, �e twoja pierwsza �ona opu�ci�a ci� � �opu�ci�a�, co za straszne s�owo, tak jakbym mog�a w og�le co� podobnego zrobi� � tylko �e nie jest podane, kiedy. Musz� ci� wobec tego jak najszybciej w tej sprawie poinstruowa�, bo gdyby� nie dokona� tego wynalazku, by�by to najstraszliwszy chronoklazm, jaki mog� sobie wyobrazi�.

Po czym zamiast zgodnie z tym, co powiedzia�a, zabra� si� do roboty, popad�a w zadum�.

� Bogiem a prawd� � powiedzia�a � wydaje mi si�, �e i tak nie unikniemy powa�nego chronoklazmu. Spodziewam si� dziecka.

� Nie �artuj! � wykrzykn��em uradowany.

� Dlaczeg� bym mia�a �artowa�? Naprawd� spodziewam si� dziecka: I bardzo si� tym martwi�. Jeszcze chyba nigdy nic podobnego nie zdarzy�o si� historykowi prowadz�cemu badania. Wuj Donald by�by przera�ony, gdyby si� o tym dowiedzia�.

� Do diab�a z wujem Donaldem! � wykrzykn��em. I niech diabli wezm� wszystkie chronoklazmy. Musimy to jako� uczci�, kochanie.

Tygodnie mija�y szybko. Zarejestrowa�em swoje wynalazki w urz�dzie patentowym. Prac� nad transmisj � krzywoliniow� mia�em ju� nie�le zaawansowan�. Wszystko uk�ada�o si� pomy�lnie. Snuli�my plany na przysz�o��: je�li si� urodzi ch�opiec, to b�dzie Donald, je�li dziewczynka � Aleksandra. Niech tylko zaczn� wp�ywa� pierwsze honoraria, �eby�my mogli kupi� Bagford House. I jak to b�dzie zabawnie, kiedy zaczn� j � tytu�owa� lady Lattery, i inne zwi�zane z tym sprawy�

I wtedy przysz�o to grudniowe popo�udnie. Wr�ci�em do domu z rozmowy z producentem na temat pewnych modyfikacji w moim wynalazku i stwierdzi�em, �e jej nie ma�

Ani listu, ani nawet s�owa po�egnania. Po prosta otwarte drzwi i przewr�cone krzes�o w salonie.

Och, Tawio, kochanie�

Zacz��em to wszystko pisa� w dr�cz�cym przekonaniu, �e jednak nie jestem autorem tych wynalazk�w i �e sprawa wymaga sprostowania. Teraz, kiedy doszed�em do ko�ca, widz�, �e �sprostowanie� nie jest zupe�nie odpowiednim s�owem. Gdybym traktuj�c to uczciwie, odm�wi� przyj �cia tytu�u szlacheckiego, sta�oby si� to powodem tak szalonych komplikacji, �e chyba nie powiem nic i przyjm� ten tytu�, kiedy mi go przyznaj �. A zreszt�, jak sobie u�wiadomi� wszystkie te �natchnione� wynalazki, o kt�rych si� s�yszy, zaczynam si� zastanawia�, czy przypadkiem inni nie robili ju� tego przede mn�.

Nigdy nie udawa�em, �e rozumiem wszystkie subtelno�ci naszych poczyna� i wzajemnego oddzia�ywania w tej delikatnej sytuacji, ale jedno jest dla mnie jasne: koniecznie musz� napisa� list. I to wcale nie dlatego, �eby unikn�� jakiego� szalonego chronoklazmu, tylko z obawy, �e je�li tego zaniedbam, dojd� kiedy� do wniosku, �e to wszystko nigdy si� nie zdarzy�o.

Zaraz, najpierw koperta. Dla mojej ciotecznej pra-pra-pra-wnuczki Panny Oktawii Lattery.

(Niech otworzy t� kopert� w swoje dwudzieste pierwsze urodziny 6 czerwca 2136 roku).

A teraz list. Data. Podkre�li� dat�.

Moja male�ka, s�odka, daleka Tawio!

Och, Kochanie�

Moja siostra Anna zatrzymawszy mnie w przedpokoju rzek�a tajemniczo:

� W�a�nie by� do ciebie telefon, Filipie.

� Kto dzwoni�?

� Edgar Poe.

� Pewnie jaki� dure�, kt�ry nie ma co robi�?

Na poci�g�ej, zagniewanej twarzy Anny pojawi� si� wyraz cierpienia, jak zawsze, kiedy by�em rozdra�niony i nieopanowany.

� Nie � cicho odpar�a Anna. G�os by� marzycielski i niepospolicie pi�kny. To prawdopodobnie by� w�a�nie Edgar Poe.

� Raczej chyba Caldwell lub Beckett. Edgar Poe umar� przesz�o sto lat temu.

� Czy� nie mo�e mie� imiennika?

� Tak, jaki� aferzysta albo amator autograf�w. Znam ja te pi�kne i marzycielskie g�osy! Zdj��em palto, powiesi�em je i nie patrz�c na ura�on� min� Anny poszed�em do gabinetu, siad�em przy stole i zabra�em si� do przegl�dania czasopisma: �Post�py Fizyki�. Zapuka�a Anna:

� Telefon do ciebie, Filipie.

� Kto?

� Znowu on.

� Co za on?� Dlaczego milczysz?

� Edgar Poe � odpowiedzia�a Anna dr��cym ze wzburzenia g�osem.

� Ten dure�!

Wyszed�em do przedpokoju, wzi��em s�uchawk� i rozdra�niony krzykn��em:

� S�ucham!

Odezwa� si� niezwykle pi�kny i nabrzmia�y zadum� g�os: � Dzie� dobry, panie Dudleen. Czy pan mnie poznaje?

� Nie, nie poznaj�.

� M�wi Edgar Poe.

� Jaki Poe?

� Autor �Zag�ady Domu Usher�w�.

� Niech si� pan przestanie wyg�upia�. Nie wie pan, z kim pan m�wi?

� Wiem. Z profesorem Dudleenem, tw�rc� fizycznej hipotezy zygzakowatego czasu.

� Sk�d pan m�wi? � spyta�em podejrzewaj�c, �e nabiera mnie jaki� student, kt�rego obla�em na kolokwium.

� Nie mog� poda� wsp�rz�dnych. Jeszcze nie s� obliczone.

W g�osie odpowiadaj�cego zad�wi�cza�a tragiczna nuta, a� przeszed� mnie dreszcz. Na chwil� m�j niewidzialny rozm�wca jak gdyby znik� w falach czasu, a potem znowu si� pojawi�.

� Znajduj� si� w ruchu, w bardzo szybkim ruchu dotar�o do mnie � mkn� do pana, panie Dudleen. Gdzie pan jest? Na mi�o�� bosk�, gdzie pan jest? Prosz� Pada� sw�j adres.

� Miasto Einstein. Ulica Dickensa dwie�cie czterdzie�ci.

� Miasto Einstein? W jakim to kraju? Nie widz� go na mapie.

� Dure�! � zacz��em wymy�la�. � Einstein to s�ynne miasto. Nieuk! Kim pan jest?

� Edgar Poe.

� Nie wierz� w wskrzeszanie nieboszczyk�w.

� Panie Dudleen, dlaczego pan ze mn� rozmawia takim tonem?

� Przepraszam. Zaczynam si� domy�la�. Czyta�em ostatnio, �e jedna z najwi�kszych wytw�rni kr�ci film biograficzny �Edgar Allan Poe�.

� A co to takiego film, panie Dudleen? Pierwszy raz s�ysz� to dziwne s�owo.

� Rozumiem, chce pan wej�� w swoj� rol�. Ale co mnie do tego? Nie jestem biografem Edgara Poego, tylko fizykiem.

I aby si� wreszcie uwolni� od dziwnego rozm�wcy, wykrzykn��em powszechnie znan� zbawcz� formu��:

� �ciskam d�o�!

A potem od�o�y�em s�uchawk�.

Moj� hipotez� uznawali wszyscy, nawet najbardziej konserwatywni uczeni, jakkolwiek nikt nie rozumia� jej w pe�ni.

Dziesi�tki entuzjast�w pracowa�o w swoich laboratoriach; jedni, by znale�� eksperymentalne potwierdzenie moich odwa�nych koncepcji, inni w poszukiwaniu dogodnej sposobno�ci znies�awienia mnie i wykazania zupe�nego braku podstaw mojej teorii.

W�r�d jednych i drugich wyr� �nia� si� niejaki Samuel Hoppes, technik uwa�aj�cy si� za wybitnego specjalist�. Niby to m�j przyjaciel i zwolennik, a w istocie skryty wr�g i cz�owiek mi nie�yczliwy. Nie dowierza�em ani jemu, ani jego nader gor�czkowemu entuzjazmowi. �w �eksperymentator� � z szacunku dla prawdziwych specjalist�w ujmuj� to s�owo w cudzys��w � pozwoli� sobie na zbyt swobodny i familiarny stosunek do fakt�w historycznych, i to pono gwoli prawdy, najbardziej zawi�ej i fantastycznej ze wszystkich prawd. �Przywo�a�� jakiego� pisarza z pierwszej po�owy XIX wieku i dop�ki do�wiadczenie nie dobieg�o ko�ca, utrzymywa� jego imi� w tajemnicy.

Przysz�a mi do g�owy niedorzeczna i naiwna my�l, godna raczej przedstawiciela wczesnego paleolitu ni� wsp�czesnego uczonego, czy to aby nie na �wezwanie� tego w�a�nie technika� wynalazcy Edgar Poe przezwyci�ywszy czas uszcz�liwia� mnie rozmow�. Czy aby nie uda�o si� Samuelowi Hoppesowi zmontowa� telefonu zdolnego po��czy� dwa r�ne stulecia niczym dwa mieszkania?

Zdrowy rozum, kt�ry prawdopodobnie pojawi� si� na �wiecie wraz z pierwszym uczonym, podszeptywa�: �Na pewno zwi�d� ci� artysta odtwarzaj�cy rol� wielkiego romantyka i fantasty�.

Nikt zreszt� tak nie lubi� rozprawia� o zdrowym rozs�dku, jak Samuel Hoppes. Zdrowy rozum to by�o w�a�nie b�stwo, kt�remu � wed�ug w�asnego �wiadectwa � s�u�y� i do kt�rego mod�y zanosi� Hoppes. G�upi, niepozbierany cz�owiek, cho� po�wi�ci� si� jednej z najbardziej �cis�ych i rygorystycznych nauk!

Tym razem z Hoppesem spotka�em si� w westybulu instytutu. Hoppes mia� twarz kr�g�� jak ksi�yc w pe�ni i kr�tkie, nieproporcjonalne w stosunku do cia�a r�ce.

� Dzie� dobry, panie Dudleen � przywita� mnie usi�uj �c dosi�gn�� swoj� przykr�tk� r�k� mojego ramienia.

Czy zwraca� si� do pana z pro�b� o spotkanie pewien znakomity pisarz, kt�ry �y� w pierwszej po�owie dziewi�tnastego wieku?

� Edgar Poe?

Hoppes obejrza� si� zaniepokojony, a potem z wyrzutem pokr�ci� g�ow�:

� Po co tak g�o�no? Lepiej nie wymawia� tego imienia. A wi�c, zgodnie z nasz� hipotez��

� O hipotezie porozmawiamy innym razem. Tak, zwraca� si� do mnie.

� A pan, jak si� spodziewam, nie odm�wi� jego pro�bie?

� Prawie odm�wi�em.

� Niepotrzebnie. Wezwa�em tego pisarza, aby uzyska� eksperymentalne potwierdzenie pa�skiej hipotezy. Niech pan uszanuje dawne obyczaje i dra�liwo�� pisarza. S�dz�, �e torpedowanie interesuj�cego do�wiadczenia nie le�y w pana interesie?

� Sk�d�e mog�em wiedzie�, �e to on? Mia�em wszelkie podstawy, by przypuszcza�, �e to artysta graj �cy jego rol� w filmie biograficznym.

� Wcale nie jest pan tak daleki od prawdy � rzek� Hoppes czyni�c zagadkowy gest swoj� kr�tk� jak u niemowl�cia r�k�.

� Co pan chce przez to powiedzie�? � zapyta�em.

� Chcia�em powiedzie�, �e i jedno, i drugie. Pisarz i aktor zespolili si� w paradoksaln� jedno��

� Czy nie mo�na by bez zagadek?

� Dop�ki trwa eksperyment, nie mo�na.

Spojrzawszy na r�czny zegarek, a potem � jakby nie dowierzaj �c w�asnemu � na wielki zegar �cienny, Hoppes nagle zacz�� si� �pieszy� i znik� za drzwiami windy.

W�a�nie sko�czyli�my z siostr� kolacj� i wyszed�em do przedpokoju, aby wypali� cygaro. Anna nie znosi�a dymu tytoniowego, podczas palenia wi�c chowa�em si� przed ni� jak uczniak.

Zadzwoni� telefon.

� S�ucham � odezwa�em si� podni�s�szy s�uchawk�. � Przepraszam � us�ysza�em znajomy g�os � znowu niepokoi pana Edgar Poe.

� Jaki Poe? � wykrzykn��em ledwie powstrzymuj�c w�ciek�o��. � Prawdziwy Edgar Allan Poe czy ten w wykonaniu aktora Jonesa?

� A kt�rego z nich chcia�by pan widzie�? � S�owa te dolecia�y mnie jakby z trudem pokonuj�c czas i przestrze�. � Chce mnie pan zmusi�, bym uwierzy� w w�dr�wk� dusz? Pan! Aferzysta, szarlatan albo ob��kaniec!

� Ciszej, ciszej, panie Dudleen. Nie trzeba si� denerwowa�. Rozmawia z panem cz�owiek, kt�ry pokona� czas. Jestem ju� blisko, panie Filipie. Niech pan czeka na mnie. Jutro o tej porze b�d� u pa�skich drzwi.

Ca�y nast�pny dzie� up�yn�� mi na oczekiwaniu ustalonej godziny. Gdziekolwiek by�em, bezustannie my�la�em o nim, o Edgarze Allanie Poem, kt�ry wyznaczy� mi spotkanie wbrew prawom, jakie rz�dz� czasem i przestrzeni�.

By� to � rzecz jasna � z�o�liwy i natr�tny kpiarz, kt�ry postanowi� zabawi� si� kosztem moim i mojej hipotezy zygzakowatego czasu. Hipoteza ta mia�a pecha w�a�nie dlatego, �e zbyt szybko j � uznano. Niemal wszyscy, nie wy��czaj�c specjalist�w, pojmowali jej istot� w spos�b zbyt uproszczony i wulgarny. Eksperymentatorzy obierali fa�szyw� drog� szukaj�c potwierdzenia prawdy najdziwaczniejszej i najbardziej paradoksalnej ze wszystkich prawd. Bodaj �aden z nich tak nie dra�ni� mnie t�paw� prostoliniowo�ci� jak Samuel Hoppes ze swoimi kr�tkimi i topornymi r�kami.

Znowu zatrzyma� mnie ko�o windy, kiedy zamierza�em uda� si� do swojej pracowni.

� Czy Edgar dzwoni� do pana? � zapyta� nachylaj�c ku mnie pe�n� jak ksi�yc twarz i przechodz�c na konfidencjonalny szept. Mia� niezdrowy oddech, nieco si� wi�c odsun��em.

� Jaki Edgar?

� Edgar Poe.

� Pan wybaczy, ale sk�d, kiedy i jak m�g� on do mnie dzwoni�? Czy�by czas p�yn�� w przeciwnym kierunku?

� I to m�wi Dudleen, tw�rca hipotezy zagzakowatego czasu, hipotezy, kt�ra przy mojej pomocy wkr�tce stanie si� sprawdzon� teori�? Czy pan wie, czemu go wezwa�em? Niechaj inni eksperymentatorzy grzebi� si� w cz�stkach elementarnych, a ja zaryzykowa�em co� niepomiernie bardziej skomplikowanego, i to wszystko w imi� pa�skiej idei!

� Ale czy zrozumia� pan moj � my�l? Wszystko, co pan m�wi, zakrawa na urojenie.

Wtedy Samuel Hoppes (nie cechowa�y go ani dobre maniery, ani lotno�� umys�u) wyci�gn�� do mnie swe kr�tkie r�ce i rzek�:

� Fantazjowa� mog� ja, ale nie moje r�ce. Odznaczaj� si� one godn� zazdro�ci trze�wo�ci� i wytrwa�o�ci�, jak ju� nieraz dowiod�em.

Nic lepszego nie m�g� powiedzie�. Jego r�ce rzeczywi�cie zawsze wywiera�y na mnie silne wra�enie.

Wszed�em do windy, nacisn��em guzik i powoli zacz��em si� oddala� od swego zbyt natarczywego rozm�wcy. Dzie� wydawa� mi si� niezwykle d�ugi. Jakkolwiek ca�a moja istota sprzeciwia�a si� i opiera�a, to jednak co chwila spogl�da�em na zegarek, obawiaj�c si� sp�nienia na to niewiarygodne spotkanie.

Nigdy si� tak nie �pieszy�em do domu jak tego dnia. Anny na szcz�cie nie by�o. Wysz�a widocznie do przyjaci�ki na ca�y wiecz�r, tote� by�em sam.

Dzwonek u drzwi odezwa� si� z dwuminutowym jedynie op�nieniem. Otwar�em drzwi. Za progiem sta� niziutki cz�owiek o pospolitej, pe�nej samozadowolenia twarzy prowincjonalnego aktora. Sta� milcz�c i patrza� na mnie malutkimi prosi�cymi oczkami.

� Pan do mnie? � zapyta�em.

� Tak.

� Kto pan jest?

� Edgar � odpar� cicho.

Zmierzy�em go wzrokiem i spyta�em nie kryj �c ironii:

� Chyba nie Edgar Allan Poe?

� Edgar Jones. Wykonawca roli Poego w filmie biograficznym.

� To pan telefonowa� do mnie?

� Ja.

Wzruszy�em ramionami i zaprowadzi�em aktora do swego gabinetu. Nie mog�em mu przecie� zatrzasn�� drzwi przed nosem, cho� bardzo mnie korci�o. Nie podoba�y mi si� jego malutkie oczka i ca�a jego posta� od st�p do g��w, zw�aszcza za� nos, szarosiny nos pijaka w twarzy taniego �artownisia. Raz jeszcze spojrza�em na niego i rzek�em:

� Wcale nie jest pan podobny do Edgara Poego. Jak mo�na by�o panu powierzy� odegranie jego roli?

Go�� usiad� przy kominku w fotelu przed biurkiem i zapali� cygaro.

� Uwa�a pan, �e nie jestem podobny? � spyta� ochryp�ym g�osem. � Ale re�yser Ingram jest innego zdania. Zadowolony jest ze mnie. Zupe�nie! Ogl�daj�c film nie pozna mnie pan.

� Szminka � b�kn��em.

� Nie � zaoponowa� nie speszony. � To nie tylko dzie�o wprawnego charakteryzatora. R�wnie� talent.

� Co pana do mnie sprowadza?

� Skierowa� mnie pana Hoppes, wynalazca. On te� w�a�nie, by� mo�e, przekona� re�ysera Ingrama, by powierzy� mi wykonanie g��wnej roli: Och, zam�czy� mnie Ingram i wasz Hoppes, szczeg�lnie Hoppes.

� Dlaczego Hoppes? Co on ma z tym wsp�lnego?

� Dla mnie to te� zagadka. Mam nadziej�, �e pomo�e mi pan j� rozwi�za�. Powiedziano mi, �e Hoppes spe�nia pana polecenie.

� To nie ca�kiem tak. Szuka eksperymentalnego po twierdzenia mojej hipotezy. Znajduje si� jednak na fa�szywej drodze.

� Nie s�dz� � zaprzeczy� Jones.

� Jak mo�e pan, prowincjonalny aktor, orzeka� o subtelno�ciach wsp�czesnej fizyki.

� Kiedy zako�czy si� praca nad monta�em filmu, b�d� s�awny na ca�y �wiat.

� Czy pan nie przesadza?

� Ani troch�.

Ob�ok dymu tytoniowego przes�oni� jego twarz. I w oka mgnieniu wszystko pogr��y�o si� w mroku. G�os z ciemno�ci zapyta�:

� Co si� sta�o? Dlaczego tak ciemno?

� Nie wiem. Prawdopodobnie przepali�a si� �ar�wka. Zaraz sprawdz�.

Dopiero po minucie opami�ta�em si� i zda�em sobie spraw�, �e to by� g�os inny, nie aktora Jonesa, lecz tego, co rozmawia� ze mn� przez telefon.

Z emocji r�ce odmawia�y mi pos�usze�stwa. Kiedy wreszcie wymieni�em �ar�wk� i zapali�em �wiat�o, dozna�em konfuzji. W fotelu zamiast Jonesa siedzia� ca�kiem inny cz�owiek. To by� rzeczywi�cie Edgar Poe. Nast�pi�a przemiana nie tylko psychiczna, ale i fizyczna. Spogl�da�y na mnie du�e zamy�lone oczy. Twarz wyd�u�y�a si�, posta� sta�a si� kszta�tna, harmonijna.

� To pan, Jones?

� Nie � us�ysza�em pi�kny i pe�en zadumy g�os. Tym razem ju� nie Jones, lecz Edgar Allan Poe.

� Poe? Edgar Allan Poe? To niemo�liwe!

U�miechn�� si� i nie podj�� dyskusji. Siedzia� naprzeciw mnie. O jego obecno�ci �wiadczy�y moje zmys�y. Zegarek na mojej r�ce potwierdza�, �e czas nie sta� w miejscu sekundy bieg�y sk�adaj�c si� na minuty i odnawiaj�c mkn�ce bez ustanku �ycie. Siedzia� z tak� min�, jakby nie mia� �adnych spraw i trosk ani w przesz�o�ci, ani w tera�niejszo�ci, ani w przysz�o�ci, jakby wyzwolony by� z wszelkich obowi�zk�w ci���cych na cz�owieku.

Up�yn�a godzina, a on siedzia�. O czym rozmawia� ze mn�? Prawie o niczym. Rzuci� dwie czy trzy drobne uwagi co do trze�wej powszednio�ci elektrycznego o�wietlenia.

� Wol� drgaj�ce �wiat�o �wiec � stwierdzi�. � W waszym �wiecie nie ma miejsca dla Rembrandta czy Beethovena. Brak p�cieni� I ja tak�e nie mog� tu istnie�: w waszym �wiecie nie ma cieni.

� A w waszym?

Pozostawi� moje pytanie bez odpowiedzi. Po przerwie ci�gn�cej si� ju� nazbyt d�ugo przeczyta� urywek swojego wiersza �Ulalume�:

S�owa my�l nam mroczy�a surowa

I od marze� zdr�twia�ych szed� szmer,

I od wspomnie� zdradzieckich szed� szmer�

� Czy�my rozmawiali? � spyta�em. � O czym?

� Prawie nie. Wszak dzieli nas stulecie, panie Dudleen.

� Ale pan jest tu i mog� pana dotkn�� r�k�.

� Nie trzeba � rzek� odsuwaj �c moj � d�o�.

� Przypuszczam, �e nie jest pan przywidzeniem?

� Jestem zbyt gruby i pospolity jak na widziad�o. Czy� nie tak? � Powiedziawszy to wyci�gn�� z kieszeni chustk� do nosa i przeci�gn�� ni� po twarzy, jak gdyby �cieraj�c szmink�.

I natychmiast przekszta�ci� si� znowu w Jonesa, przekszta�ci� si� przy elektrycznym �wietle, w moich oczach, nie pogr��aj �c si� w mroku. Na jego pospolitej twarzy gra� u�miech samozadowolenia.

� Widocznie jednak szminka � powiedzia�em.

� A mo�e talent?

� Talent, talent� Wszyscy powtarzaj� to s�owo, ale prawd� rzek�szy nikt dobrze nie wie, co to takiego.

� Talent potrzebuje cieni, mroku, podobnie jak Rembrandt. No, jak zagra�em?

Nie odezwa�em si�. Je�li to tylko nie by�o szarlata�skim trikiem albo z�udzeniem zmys��w, mia�em przed sob� geniusza.

Odprowadzi�em Jonesa do drzwi przygl�daj�c si� ze zdumieniem jego pospolitej figurce.

Samuel Hoppes wyci�gn�� do mnie swoj � kr�tk� r�k� i konfidencjonalnie nachylaj�c twarz zapyta�:

� I jak tam Jones?

� Wybitny aktor.

� A moim zdaniem przeci�tny.

� Ale� on dos�ownie w moich oczach zamieni� si� w Edgara Poego. Ani na scenie, ani na ekranie nie zdarza�o mi si� ogl�da� takich przeobra�e�.

� Pospolity. I g�upi.

� Tak, dop�ki by� Jonesem, kiedy jednak przemieni� si� w Edgara Poego�

� Przemieni� si�? Nie on si� przemieni�, lecz ja go przemieni�em. Zgodnie z pana hipotez��

� O hipotezie kiedy indziej. Teraz interesuje mnie sam fenomen. Kim jest ten Jones?

� Punktem, w kt�rym przeci�y si� zygzakowate linie. W my�l pana wylicze�

� Do��, Hoppes. Pan bardzo dowolnie i niedbale interpretuje moj � hipotez�. Kim jest Jones, pytam, kim jest ten, co potrafi��

� Sk�d jego umiej�tno�ci? To punkt, gdzie przeci�y si� Czy�by si� pan nie domy�la�, �e w pa�skim fotelu siedzia� prawdziwy Poe? Jak wynika z pana oblicze�

� Do��, panie Hoppes. Wystarczy ju� tego zwodzenia mnie. Chc� zobaczy� film zrealizowany przez Ingrama. Pa�skie pr�by potwierdzenia mojej koncepcji� oczywi�cie ceni�. Ale znajduje si� pan na fa�szywej drodze. Prosz� zadzwoni� do Ingrama.

Hoppes nakr�ci� numer i krzykn�� do mikrofonu:

� Czy to Ingram? M�wi Hoppes. Chcemy z Dudleenem obejrze� pa�ski materia�. Jutro? Nie, koniecznie dzi�. Za p� godziny b�dziemy w studio.

Znale�li�my si� tam dok�adnie w p� godziny. Ingram z jakiego� tam powodu nie chcia� si� nami zajmowa�. Wym�wi� si� brakiem czasu i poszed� do monta�owni poleciwszy jednemu ze swych asystent�w wyja�ni� to, czego chyba nie mo�na by�o wyja�ni� j�zykiem realnych fakt�w i codziennej logiki.

Samuel Hoppes usiad� obok mnie w fotelu z tak� min�, jak gdyby by� g��wnym realizatorem filmu.

� Najwa�niejsza jest zaci�to�� i wytrwa�o�� � powiedzia� u�miechaj �c si� zagadkowo. � Bezwzgl�dnie. Dzi�ki nim przezwyci�y�em prawa natury i wydoby�em go z otch�ani przesz�o�ci.

� Ma pan na my�li tego prowincjonalnego aktora ze �wi�skimi oczkami?

� Nie, tego drugiego, kt�ry �y� przesz�o sto lat temu. � A pan znowu swoje! Nonsens! Brednia!

� Ale wed�ug pa�skich oblicze� wsp�rz�dne�

� Prosz� przesta�! Nic a nic pan nie zrozumia�. Moja idea to co innego ni� pana �a�osna metafizyka.

Spojrza�em na Hoppesa. Triumfuj�cy u�miech wykrzywi� jego ksi�ycowat� twarz.

� Metafizyka? � rzek�. � Teraz zmieni pan pogl�d. I wskaza� na ekran swoim podobnym do par�wki palcem.

� No i co pan powie teraz? � zapyta� mnie Hoppes, kiedy z ekranu znik� ju� ostatni kadr filmu i w sali p�on�o znowu trze�we codzienne �wiat�o.

� C� mog� powiedzie�? Jones to geniusz.

Nigdy nie widzia�em podobnej gry. To by� rzeczywisty, prawdziwy Edgar Poe, niepor�wnanym mistrzostwem aktora przywr�cony z przesz�o �ci.

Hoppes roze�mia� si� wymuszonym nieco �miechem.

� Panu wydaje si� to �mieszne? � spyta�em.

� Rozumie si�. Tw�rca hipotezy zygzakowatego czasu przekonuje mnie o grze aktorskiej, kiedy chodzi o zjawisko fizyczne przewidziane jego w�asn� hipotez�. To nie by� Jones odgrywaj �cy znakomitego pisarza, lecz sam Edgar Poe. Przeci�cie zygzakowatych si� w punkcie �D�, w naszym wypadku aktor Jones�

� Do�� tego dobrego! � przerwa�em mu. � �mieszy mnie, kiedy pan zaczyna komentowa� m�j artyku� nic z tego nie rozumiej�c. A oto i sam Edgar Jones!

Aktor siedzia� w rogu wraz z asystentem. Ujrzawszy mnie skin�� g�ow�. Wydawa� si� speszony.

� Jones! � zawo�a�em. � Dokona� pan cudu.

� Nie ja dokona�em cudu, lecz Samuel Hoppes � odpowiedzia� aktor. � Zgodnie z pana hipotez��

� W takim razie cudu dokona�em ja. Mog� wi�c liczy� na po�ow� pa�skiego honorarium?

Jones by� najwidoczniej pozbawiony poczucia humoru i nie zrozumia� mojego �artu. Twarz jego przybra�a zatroskany wyraz, niczym przed kas �, gdzie otrzymuje si� pieni�dze.

Do sali wszed� re�yser Ingram. Jego wielka, pi�kna posta� porusza�a si� swobodnie. Podchodz�c do mnie powiedzia�:

� Obawiam si�, �e nasz film nie spodoba si� publiczno�ci.

� Dlaczego?

� Jest zanadto realny i powszedni. Uda�o si� nam odtworzy� epok� z dokumentarn� niemal �cis�o�ci�, ale nie zdo�ali�my unikn�� owej monotonno�ci, kt�rej widz nie znosi. �ycie znakomitego pisarza takie, jakie by�o. Bez upi�ksze�.

� Ale pan sam jest zadowolony?

� Jak by to uj��? Nie ca�kiem. Poza tym jestem te� zm�czony.

Wskaza� wzrokiem Hoppesa, kt�ry w tej chwili rozmawia� z artyst�, i �ciszy� g�os:

� Najbardziej zm�czy� mnie ten niezmiernie agresywny cz�owiek.

� Hoppes? A c� on mia� wsp�lnego z realizacj � filmu?

� Wsz�dzie pakowa� sw�j nos. I zawsze w pana imieniu. Przecie� film opiera si� na pa�skiej teorii zygzakowatego czasu.

� Jak mam to rozumie�?

� Nie pan mnie, lecz ja pana powinienem prosi� o wyja�nienie. Hoppes odpowiada wykr�tnie powo�uj�c si� na nies�ychan� z�o�ono�� pana teorii zwi�zanej z odwrotnym biegiem czasu. Kr�tko m�wi�c, napomyka� o dziwnej okoliczno�ci, �e rol� Edgara Poego wykonywa� nie tylko Jones, ale i sam Poe, kt�ry przychodzi� mu z pomoc��

� C� za bzdura! Poe zmar� w po�owie dziewi�tnastego wieku�

� Ja tak�e jestem o tym przekonany, ale Hoppes� Zreszt� nie nale�y mu robi� zarzut�w. Tylko dzi�ki jego natarczywo�ci uda�o si� nam wym�c na Jonesie tak wyrazist� i pe�n� talentu gr�. Moi asystenci przypuszczaj�, �e Hoppes zastosowa� jakie� stymulatory chemiczne dzia�aj�ce na wyobra�ni� aktora. Za ka�dym razem przed zdj �ciami Hoppes na krok nie odst�powa� Jonesa. By� mo�e dzia�anie stymulator�w�

� W�tpliwe � przerwa�em mu.

� Czym wi�c wyja�ni� przemian�? Czy tylko talentem? Jak zrozumie� taki chocia�by fakt: malutkie oczka Jonesa przekszta�ca�y si� w du�e, rozumne oczy Edgara Foego, zmienia�a si� posta�. M�g� pan zreszt� sam si� o tym przekona� ogl�daj�c film.

Zamilk�. Zbli�y� si� Hoppes trzymaj �c Jonesa za r�k�. � Prosz� nas pogodzi� � odezwa� si� Hoppes. � Jones obra�a si� na mnie, �e nie chc� uzna� eksperymentu za zako�czony. Zabawne! Jones chce pozosta� Jonesem, nie chce ostatecznie przekszta�ci� si� w Edgara Poego.

Moja siostra Anna nie zamierza�a prawdopodobnie zosta� star� pann�, ale nie mia�a szcz�cia. Diablo nie mia�a szcz�cia. Wszyscy m�odzie�cy, kt�rzy j� emablowali, zrywali znajomo�� po miesi�cu lub dwu. Nie mog�em tego zrozumie�. Anna wydawa�a mi si� mi�� i nieg�upi� dziewczyn�, uczuciow� i skromn�.

P�yn�y lata. Anna niepostrze�enie wi�d�a, co by�o zwiastunem rych�ej i przedwczesnej staro�ci. To te� nikt z jej krewnych i znajomych ju� si� nie spodziewa�, �e wyjdzie, ona za m��, wszyscy uwa�ali j � za star� pann�.

Bardzo by�em zdziwiony, kiedy pewnego ranka Anna powiedzia�a do mnie zawstydzona:

� Filipie, dzi� wieczorem przyjdzie do mnie m�j narzeczony. Chcia�abym ci� z nim zapozna�.

� Narzeczony? � mrukn��em. � Powinna� mnie by�a uprzedzi� wcze�niej i napisa� na kartce, jak si� nazywa. Wiesz przecie, �e nie mam pami�ci do nazwisk.

� Nie zapomnisz, jak si� nazywa. To zbyt znane nazwisko.

� Znane? Wi�c m�w.

� Edgar Poe.

� Zwariowa�a�! Poe umar� przed stu laty z g�r�.

� Mo�e jego imiennik. Ale ty go znasz. Dzwoni� do ciebie wiele razy. A kiedy nie by�o ci� w domu, rozmawia� ze mn�. Kiedy� poprosi� mnie o spotkanie.

� I nie odm�wi�a� mu.

� Ma taki pi�kny, rozmarzony g�os, Filipie. Nie zdoby�am si� na to, by mu odm�wi�. I posz�am na spotkanie z nim. Okaza�o si�, �e na tego cz�owieka czeka�am przez ca�e �ycie.

� Poczekaj, Anno! Zaraz ci wszystko wyja�ni�. �adnego Poego nie ma. Jest wielki aktor Jones, kt�ry wspaniale kreuje t� rol� w nowym, jeszcze nie puszczonym na ekrany filmie. Nie s�dz�, by Jones kontynuowa� gr� zacz�t� w filmie.

� Nie, Filipie! Mylisz si�. To nie aktor. Dzi� zreszt� si� o tym przekonasz.

W g�osie Anny zabrzmia�a niezwyk�a nuta budz�c we mnie drzemi�ce uczucia. Anna nie tylko by�a jedyn� moj � blisk� krewn�, lecz tak�e wychowanic�. Ojca i matk� stracili�my wcze�nie. W pewnym stopniu musia�em Annie zast�pi� rodzic�w. Kiedy by�a dziewczynk�, darzy�em j� wzgl�dami. Kupowa�em jej sukienki, pomaga�em rozwi�zywa� trudne zadania, zabiera�em do teatru dzieci�cego, do zoo. P�niej to uczucie opieku�czej i serdecznej troskliwo�ci uleg�o przyt�umieniu. Wymagaj�ca sta�ej opieki dziewuszka wyros�a na dziewczyn�, i to dziewczyn� z charakterem. Teraz ju� nie ja o ni�, lecz ona troszczy�a si� o mnie, staraj �c si� uwalnia� mnie od wszystkiego, co by mog�o przeszkodzi� mojej pracy. Odt�d losy Anny przesta�y mnie interesowa� � stara panna, jakich wiele� Ale i ja by�em przecie� starym kawalerem, ponad wszystko na �wiecie ceni�cym tryb �ycia, do kt�rego przywyk�em, i nie pragn�cym go zmienia�.

S�owa Anny, �e ma narzeczonego, zaniepokoi�y mnie bardzo. Nie przyznaj �c si� przed samym sob� do zakorzenionego egoizmu, nie chcia�em zmienia� swoich przyzwyczaje� nawet dla szcz�cia siostry.

Wieczorem Anna cicho zapuka�a do drzwi mojego gabinetu:

� Ju� przyszed�. Ale jest bardzo zak�opotany. B�d� dla niego uprzejmy, Filipie. Gor�co ci� o to prosz�. Spodziewa�em si� ujrze� aktora Jonesa i nie mog�em zrozumie�, czym uj�� moj� siostr� ten ma�o przystojny, pospolicie wygl�daj�cy cz�owiek o malutkich oczkach. Zamiast Jonesa zobaczy�em jednak Edgara Poego. Tak, to by� on. Siedzia� w fotelu, pogr��ony w g��bokiej zadumie, jak na portrecie w pierwszym tomie swoich dzie� zebranych.

Ujrzawszy mnie wsta� i wyci�gn�� do mnie wytworn� r�k� poety, autora �Portretu owalnego� i �Kruka�.

� Mi�dzy nami czas � odezwa� si� cicho i powa�nie � czas, a tak�e przestrze�. Ale jestem tu z panem i z pana siostr�. Wszystko to zawdzi�czam kunsztowi wynalazcy Hoppesa.

� A nie talentowi aktora Jonesa?

� Niech pan, na mi�o�� bosk�, nie m�wi mi o tym aktorze! Owa okoliczno��, �e zygzakowate si�y przeci�y si� zgodnie z pa�sk� teori� w punkcie �D�, kt�ry okaza� si� Jonesem, mnie wydaje si� cudem, niechby nawet uwarunkowanym logik� matematyczn�. Ale ten aktor! Bije od niego samozadowolenie i chciwo��. Czy pan wie, ile za��da� w studio filmowym za wykonanie roli?

Nagle Poe zamilk�. Milcza� przez godzin�, przybli�aj�c zdawa�o si� t� przerw� ku czemu� nieosi�galnemu jak on sam. Zanim opu�ci�em pok�j, uczyni� zado�� pro�bie mojej biednej siostry i przeczyta� wiersz �Ulalume�:

Czyta�, a mnie si� zdawa�o, �e przestrze� p�ynie wraz z pokojem mojej siostry, zasnuwaj �c si� mg�� tragicznych i melodyjnych s��w.

Wyszed�em z pokoju z takim uczuciem, jakbym ogl�da� sen na jawie. Wr�ciwszy do gabinetu d�ugo chodzi�em z k�ta w k�t, szukaj�c logicznego wyja�nienia tego wszystkiego, co dzia�o si� ze mn� w pokoju siostry. Zirytowany by�em na siostr� i na siebie samego za to, �e pozwoli�em komu� zabawia� si� w spos�b niedopuszczalny rzeczywisto�ci� i zdrowym rozs�dkiem, �e pozwoli�em zada� gwa�t swoim zmys�om, swojemu przekonaniu o niemo�liwo�ci i alogiczno�ci wszystkiego, co zasz�o.

Po jakiej� p� godzinie wszystko si� wyja�ni�o. Us�yszawszy g�osy w przedpokoju uchyli�em drzwi i znowu zobaczy�em go�cia mojej siostry wk�adaj �cego p�aszcz i kapelusz. Sta� si� ni�szy, grubszy, pospolitszy. W jego twarzy zamiast wielkich, zamy�lonych oczu Edgara Poego tkwi�y malutkie oczka.

Podszed�em do niego i rzek�em cicho, aby siostra nie us�ysza�a:

� Aktor Jones?

� Tak.

� Co pan robi? Niech�e si� pan opami�ta!

� Prosz� mi nie przeszkadza� w grze! � powiedzia� i znik� za drzwiami.

Artyku� Samuela Hoppesa pod sensacyjnym tytu�em �Edgar Allan Poe przywr�cony z przesz�o�ci� wywo�a� w mojej pracowni prawdziw� burz�. Pracownik naukowy El�bieta Mab, odznaczaj�ca si� gwa�townym i nietolerancyjnym charakterem, podaj �c mi czasopismo rzek�a:

� Niech pan spojrzy, w co ten szarlatan przekszta�ci� pana hipotez�.

Skierowa�em wzrok na przesadnie jaskraw� i pozbawion� smaku ok�adk�. Przedstawia�a skacz�cego dziarsko kowboja. By� to periodyk po�wi�cony przygodom, szablonowej fantastyce i pseudonaukowej informacji.

Artyku� Hoppesa zawiera�,dwa zdj�cia: aktor Jones w �yciu codziennym i aktor Jones w filmie, w roli znakomitego pisarza.

� No i co pan na to? � spyta�a El�bieta Mab, a jej cienkie blade wargi wykrzywi� nie�yczliwy u�miech.

� Na razie nic. Po prostu przeczytam artyku��

� Obawiam si�, by pana przy czytaniu nie tkn�� parali�. � Prosz� si� nie obawia�. Nie jestem a� tak wra�liwy, bym artyku�owi Hoppesa pozwoli� wzi�� g�r� nad moim poczuciem humoru.

Zag��bi�em si� wi�c w czytanie artyku�u. Trzeba przyzna�, �e by� napisany wprawn� r�k� cz�owieka, kt�rego umiej�tno�� gaw�dzenia z czytelnikiem nie ulega�a w�tpliwo�ci.

Prawdopodobnie kto� z etatowych pracownik�w czasopisma pom�g� Hoppesowi sformu�owa� my�li tak, aby ich niedorzeczno�� i k�amliwo�� nie rzuca�a si� w oczy.

Przykre by�o co innego. Hoppes pisa� nie tylko o swoim w�tpliwym eksperymencie, lecz tak�e o mojej hipotezie, kt�rej sens by� chyba nie do poj�cia zar�wno dla czytelnik�w czasopisma, jak i dla samego autora artyku�u.

W dwudziestym wieku pojawi�o si� wiele pr�b wulgarnego przedstawienia teorii wzgl�dno�ci. Moja hipoteza zygzakowatego czasu by�a jeszcze bardziej bezbronna. Nie odnosi�a si� w �adnej mierze do praw makro �wiata, chodzi�o w niej o zjawiska dyskretne, o cz�stki elementarne, o to, �e dla pewnych ostatnio odkrytych cz�stek odznaczaj�cych si� obrotowymi formami ruchu jednokierunkowo�� czasu traci swoj� moc.

W celu wzbudzenia wybitnego zainteresowania czytelnik�w Hoppes zacz�� od ko�ca. Napisa� co� w rodzaju recenzji z niedawnej premiery filmu o �yciu Edgara Poego. Wyszydza� zachwyty i oceny estetyczne kinowych komentator�w gazet wieczornych; zwi�zane z gr� Jonesa i jego cudownym przeistoczeniem w znanego pisarza.

�Gra? � pyta�. � Przeistoczenie? Dlaczego wi�c nie powiedzie� prawdy, je�li nawet przeczy ona do�wiadczeniu i zdrowemu rozs�dkowi? Dlaczego ukrywa� prawd�, chocia� jest paradoksalna? Na ekranie pojawi� si� rzeczywisty Poe. Tak, to autor niesamowitych opowiada�. Uda�o si� go wyrwa� z jego czas�w i przenie�� w nasze dzi�ki skomplikowanemu eksperymentowi opartemu na teoretycznych pracach fizyka Filipa Dudleena. Aby nie zaprz�ta� uwagi nieprzygotowanego czytelnika aparatem matematycznym, autor artyku�u powinien zrezygnowa� z dowod�w nowego, dyskretnego pojmowania, czasu, jego zygzakowatej natury. Eksperyment, kt�rego dokonano w pracowni Hoppesa, wni�s� co� zupe�nie nowego do rozumienia istoty gry aktorskiej� To nie aktor igra z rzeczywisto �ci�, lecz raczej rzeczywisto�� i gra z aktorem. Na pewien czas staje si� on inn� osob���

Artyku� by� d�ugi, a ja nie zamierzam go streszcza�.

Od�o�y�em czasopismo i z ulg� westchn��em. Czytanie artyku�u Hoppesa by�o podobne do seansu hipnotycznego.

� No i co pan teraz powie, drogi panie Dudleen? � zapyta�a El�bieta Mab.

� Ma racj� tylko co do jednego; �e w ka�dym cz�owieku wsp�czesnym drzemie aktor. W spo�ecze�stwie kapitalistycznym ludzie nie �yj�, lecz graj �. Wszyscy nosz� mask�. Dziwi mnie, �e pospolity i ograniczony Hoppes m�g� tak subtelnie wyrazi� t� nie pozbawion� dowcipu i spostrzegawczo�ci my�l.

� Zwr�ci� pan uwag� na sprawy drugorz�dne. Czy� nie oburzy�a pana pr�ba filisterskiego zwulgaryzowania i spaczenia sensu pa�skiej koncepcji fizykalnej? Pisze on, �e przekona� aktora Jonesa, i� Jones to ju� nie Jones, lecz Edgar Allan Poe przywo�any z przesz�o�ci.

� A mo�e go istotnie przekona�?

� Ale jakie� mia� prawo to robi�? Z punktu widzenia etyki to przest�pstwo.

� Nie m�wmy o etyce. To by nas zbyt daleko zaprowadzi�o. Nic nie widz� wyst�pnego w tym, �e Hoppes pom�g� Jonesowi wej�� w rol� i z talentem j� odtworzy�. Gdyby rozumowa� tak jak pani, trzeba by ka�dego re�ysera uzna� za przest�pc� kryminalnego.

� Nie b�d� si� sprzecza�. Re�yserzy wcale nie s� przest�pcami. W ka�dym razie nie wszyscy. Czy jednak zwr�ci� pan uwag� na co� innego?

� Co pani ma na my�li?

� Irytuje mnie niekonsekwencja logiczna Hoppesa. Na pocz�tku artyku�u pisze, i� Edgara Poego przywr�cono z przesz�o�ci dla eksperymentalnego potwierdzenia pa�skiej hipotezy, pod koniec za� staje si� skromny i wyja�nia psychologiczn� przemian� Jonesa jego �lep� wiar� w s�uszno�� pana teorii.

� To nawet dla mnie pochlebne.

� A w�a�nie � pe�nym oburzenia tonem powiedzia�a El�bieta Mab. Got�w pan ju� amnestionowa� Hoppesa, A zarazem tego oszusta Jonesa.

� Jest pani przekonana, �e Jones to oszust? Na jakiej podstawie?

El�bieta pozostawi�a moje pytanie bez odpowiedzi, a jej twarz przybra�a wyraz pogardy, pogardy i szyderstwa. Poczu�em si� nieswojo. Zagadnienie, kim w�a�ciwie by�

Jones, mia�o dla mnie bynajmniej nie tylko akademickie znaczenie. Aktor nadal bywa� w moim domu i przeistaczaj�c si� w Edgara Poego zaleca� si� do mojej nieszcz�snej siostry. Wszelkimi sposobami przeciwdzia�a�em temu, on jednak za ka�dym razem m�wi�:

� Niech mi pan nie przeszkadza gra�.

I za ka�dym razem jego ruchliwa twarz przybiera�a grymas pojawiaj�cy si� na twarzy cz�owieka, kt�remu si� przeszkadza w spe�nianiu obowi�zk�w.

Anna tak�e by�a niezadowolona z mojej ingerencji w jej prywatne �ycie.

� Egoista z ciebie, Filipie � czyni�a mi wym�wki. Jaki� pozbawiony serca egoista. Dawniej nie wydawa�e� mi si� taki.

Oddzia�ywa�y na mnie nie tyle jej s�owa, ile sam ton jej g�osu, przenikaj �cy w najwi�ksze g��bie mej istoty. Za ka�dym razem cofa�em si� przed si�� owej intonacji i pozwala�em na to, czego nie wolno by�o tolerowa�. Aktor kontynuowa� wizyty w naszym domu. Chocia� wiele nad tym rozmy�la�em, to jednak nie mog�em zrozumie�, jaki ma w tym cel. Czym�e jego, �wiatow� s�aw�, mog�a zwabi� moja biedna siostra?

Tego wieczoru dowiedzia�em si� czego� wa�nego. Wr�ciwszy do domu zasta�em siostr�. Jak mo�na by�o wnosi� z zapachu dymu tytoniowego, kt�ry snu� si� jeszcze w powietrzu, jej go�� w�a�nie wyszed�.

� Mnie nie pozwalasz pali� w swoim pokoju � odezwa�em si� � a aktorowi Jonesowi wszystko wolno.

� To nie aktor Jones.

� Tylko kto?

� Edgar Poe.

� Do�� tych g�upstw, Diko! To przede wszystkim �mieszne! Przecie� nie jeste� Melanezyjk� z Wysp Trobriandzkich, lecz cywilizowan� kobiet�, siostr� uczonego.

� A jednak to nie aktor, ale Edgar Poe.

� Tym gorzej. To dwuznaczne i straszne. Wobec tego odwiedza ci� mara, co�, co znajduje si� poza nasz� rzeczywisto�ci�?

� Nie, on nie jest widmem. To �ywy, cierpi�cy, g��boko prze�ywaj�cy i wszystko rozumiej �cy cz�owiek.

� Nie wierz�! Aktorzyna, kt�ry zmierza do jakich� swoich nieuczciwych cel�w. Po co on tu przychodzi?

� Biedny ch�opiec. Gdyby s�ysza� te okropne s�owa. Zamilknij!

� Ten ch�opiec ma ponad czterdzie�ci lat. Jak na sw�j wiek�

� Milcz! Prosz� ci�. Gdyby� wiedzia�, jak mu ci�ko, jak t�skni do swoich czas�w, z kt�rych tak bezlito�nie wyrwa� go eksperyment fizyczny przeprowadzony przez Hoppesa.

� Brednie. Hoppes zbyt wulgarnie i fa�szywie interpretuje moj � hipotez�. Zrozum, �e tw�j Jones to nie cz�stka elementarna. A moja teoria czasu i przestrzeni odnosi si� tylko do mikro�wiata.

� Biedny ch�opiec! Opowiada� mi o twojej teorii i o do�wiadczeniu zrealizowanym przez Hoppesa. O do�wiadczeniu, kt�re si� uda�o. I prosi�, bym ci� nam�wi�a do udzielenia mu pomocy� Chcia�by wr�ci� tam�

� Gdzie?

� W dziewi�tnasty wiek, kiedy �y� i pisa� swoje opowiadania.

� On pisa� czasem okrutne opowiadania, cho� z du�ym talentem�

� Ale mimo to nie mo�na potraktowa� go tak okrutnie, jak uczyni� Hoppes pragn�c potwierdzi� twoj� koncepcj�.

� Dobrze, Anno. Przypu��my, �e na chwil� uwierz� w t� niedorzeczno�� Wyt�umacz mi jednak, dlaczego on jest podobny do aktora Jonesa?

� Tobie tylko si� tak zdaje. Utwierdzi�e� si� w tym przekonaniu. A tymczasem�

Nie odpowiedzia�a i zanios�a si� p�aczem.

� Biedny ch�opiec. Dusi si� w naszym �wiecie� Ja za� przyrzek�am mu pom�c�

Zawsze z trudem znosi�em p�acz kobiety. A teraz p�aka�a moja siostra. Jej ramiona dr�a�y.

� Gdzie� logika? � zapyta�em. � Przecie� go kochasz, je�li dobrze rozumiem.

� Tak, kocham go. To pierwszy cz�owiek, kt�rego naprawd� pokocha�am. Dlatego te� prosz� ci�, by� mu pom�g� powr�ci� w jego czasy, w jego stulecie, do ludzi, kt�rzy go otaczali, zanim okrutny i brutalny eksperyment twojego Hoppesa nie wyrwa� go bezlito�nie z jego �rodowiska.

� Ale mo�e ty te� chcesz tam z nim uciec?

� Nie. To niepotrzebne i niemo�liwe. Zostan� tu z tob� i b�d� go wspomina� Przywr�� go jego �wiatu, Filipie! Prosz� ci� � przywr��! Nie dam ci spokoju, dop�ki go nie oddasz jego stuleciu. Oddaj go, oddaj!

� To niemo�liwe, Anno. Zrozum, �e czas jest jednokierunkowym, nieodwracalnym procesem. Przysz�o�� jeszcze nadejdzie, ale przesz�o�ci ju� nie ma i nigdy nie powr�ci.

� Przecie� on mi wielokrotnie wyja�nia� twoj� teori� czasu. W my�l twoich oblicze� czas wcale nie jest jednokierunkowy, lecz odwracalny.

� Tak, Anno, ale tylko w mikro�wiecie, gdzie rz�dz� inne prawa� Gdyby tw�j Jones by� cz�stk� elementarn�!� � To nie Jones, to Edgar Poe. Powiniene� go wi�c odes�a�. Zrobisz to, Filipie, dla mnie, dla swojej jedynej siostry. � O, gdybym to m�g� uczyni�!

Jak z�odziej � na palcach, cichutko wyszed�em z pokoju Anny i zamkn��em si� w swym gabinecie.

Ch�opcy wykrzykiwali przenikliwymi g�osami:

� Ostatnie wiadomo�ci! Wielki aktor filmowy Edgar Jones zagin�� bez �ladu. Podejrzenie samob�jstwa!

Podjecha�em samochodem do kraw�nika, zawo�a�em ma�ego sprzedawc�, kupi�em wieczorny dziennik i zacz��em czyta�. Wzmianka jednak by�a tylko troch� bardziej szczeg�owa ni� okrzyki gazeciarzy. Informowano w niej, i� ju� na wiele dni przed znikni�ciem aktor Jones zapewnia� wszystkich swoich znajomych, �e nie jest Jonesem, lecz Edgarem Poem, ofiar� eksperymentu fizycznego, i �e zosta� przywo�any z przesz�o�ci dla potwierdzenia pewnej nowej, �zwariowanej� hipotezy� Sta�o si� te� wiadome, �e podczas zdj�� do biograficznego filmu �Edgar Allan Poe� Jones, kt�ry by� wykonawc� roli tytu�owej, pobiera� stymulatory chemiczne silnie oddzia�ywuj�ce na sfer� emocjonaln�.

Chcia�em ju� schowa� gazet�, kiedy wzrok m�j pad� na wiadomo��, kt�ra mnie oszo�omi�a. �Ostatnio w Baltimore � przeczyta�em � historyk literatury Cranshaw odnalaz� nie znane i nigdzie nie publikowane opowiadanie Edgara Allana Poego. Tre�ci� opowiadania jest podr� w czasie z wieku XIX w koniec wieku XX. Czytajcie nasz� gazet�? W jednym z najbli�szych numer�w opublikujemy to sensacyjne znalezisko!�

Na jednym z g�rnych pi�ter nowego Pa�acu Sprawiedliwo�ci odnalaz�em pok�j pod wskazanym numerem. M�oda i �adna dziewczyna spojrza�a na mnie znad maszyny do pisania, obdarzy�a mnie s�u�bowym u�miechem i spyta�a:

� Czy profesor Weygand?

By�o to pytanie retoryczne, gdy� jedno spojrzenie na mnie wystarczy�o jej za odpowied�. U�miechn��em si� i kiwn��em g�ow�, �a�uj�c, �e mam na sobie m�j �profesorski� garnitur, a nie ubranie typu �zabaw si� w San Francisco�.

� Inspektor Ihren rozmawia przez telefon, prosz � chwil� zaczeka� � powiedzia�a sekretarka.

Skin��em g�ow� i usiad�em, u�miechn�wszy si� z godno�ci� jak przysta�o na profesora.

Moje nieszcz�cie polega na tym, �e chocia� mam szczup��, skupion� twarz intelektualisty, wygl�dam za m�odo na swoje stanowisko. Trudno uwierzy�, �e jestem profesorem fizyki na du�ym uniwersytecie. Na szcz�cie w�osy mi nieco przedwcze�nie posiwia�y� Poza tym na terenie uczelni zazwyczaj nosz� te �a�obne, workowate tweedowe ubrania � etatowy str�j uniwersyteckich wyk�adowc�w. Te garnitury, okr�g�e okulary w metalowej oprawie i kolekcja krawat�w w zdech�ych odcieniach sk�adaj� si� na obraz typowego profesora.

Rozejrza�em si� po pokoju: ��te �ciany, wielki kalendarz, kartoteki, biurko, maszyna do pisania i dziewczyna. Patrzy�em na ni� tak, jak patrz� na niekt�re z moich bardziej kszta�tnych studentek � spod oka i z ojcowskim u�miechem, przygotowanym na wypadek, gdyby moje spojrzenie zosta�o przechwycone. Najbardziej jednak mia�em ochot� wyj�� z kieszeni list inspektora Ihrena i przeczyta� go raz jeszcze w nadziei znalezienia w nim cho�by cienia wskaz�wki, po co zosta�em wezwany. Poniewa� jednak odczuwam zawsze l�k przed policj� � nawet kiedy mam spyta� policjanta o ulic� � wi�c pomy�la�em, �e czytaj�c list zdradz� swoje zdenerwowanie przed sekretark�, kt�ra z kolei da jaki� tajny znak inspektorowi. W�a�ciwie i tak pami�ta�em tre�� listu. By�o to urz�dowo grzeczne zaproszenie, adresowane na uniwersytet, abym przyby� na spotkanie z inspektorem Maminem O. Ihrenem, �je�li b�d� tak uprzejmy�, �bardzo prosimy� itd. W�a�nie zastanawia�em si�, co by by�o, gdybym r�wnie uprzejmie odm�wi�, kiedy odezwa� si� brz�czyk i dziewczyna powiedzia�a:

� Pan inspektor prosi.

Wsta�em, nerwowo prze�kn��em �lin� i otworzy�em drzwi do s�siedniego pokoju. Inspektor podni�s� si� zza swojego biurka powoli i niech�tnie, jakby nie by� pewien, czy wkr�tce nie b�dzie musia� wtr�ci� mnie do wi�zienia. Wyci�gn�� d�o� podejrzliwie i bez u�miechu powiedzia�:

� Ciesz� si�, �e pan przyszed�.

Usiad�em przed jego biurkiem i pomy�la�em, �e wiem, co by si� sta�o, gdybym nie skorzysta� z zaproszenia tego cz�owieka. Po prostu wkroczy�by do sali wyk�adowej, zatrzasn�� mi na r�kach kajdanki i zaci�gn�� mnie tutaj. Nie chc� przez to powiedzie�, �e jego twarz by�a odra�aj�ca lub wyr�nia�a si� czym� szczeg�lnym � by�a do�� pospolita. Podobnie zreszt� jak jego rude w�osy i szary garnitur. Inspektor by� m�odym jeszcze cz�owiekiem, nieco wy�szym i pot�niejszym ode mnie. Jego oczy mia�y taki wyraz, jakby nie interesowa� si� niczym na �wiecie poza swoj� prac�. By�em przekonany, �e opr�cz kronik kryminalnych nie czyta� niczego, nawet tytu��w w gazetach, �e jest inteligentny, bystry, ale osch�y i pozbawiony poczucia humoru, �e styka si� wy��cznie z innymi policjantami i �e nie ma o nich zbyt wysokiego mniemania. By� pospolity w stopniu niezwyk�ym i czu�em, �e m�j u�miech wypada blado.

Przyst�pi� od razu do rzeczy. Widocznie cz�ciej mia� do czynienia z przest�pcami ni� z lud�mi z towarzystwa.

� Nie mo�emy odnale�� kilku os�b i wydaje mi si�, �e pan mo�e nam pom�c.

Wyrazi�em swoje zdumienie, lecz on nie zwr�ci� na to uwagi.

� Jeden z nich pracowa� w restauracji Haringa. Zna pan ten lokal, jada pan tam od lat. Facet by� kelnerem i znikn�� po dw�ch dniach �wi�t z ca�ym utargiem � prawie pi�� tysi�cy dolar�w. Zostawi� list, w kt�rym napisa�, �e lubi� ten lokali �e pracowa�o mu si� przyjemnie, ale �e od dziesi�ciu lat p�acili mu mniej ni� mu si� nale�a�o i �e teraz b�d� kwita. Facet z oryginalnym poczuciem humoru, mo�na powiedzie�.

Ihren odchyli� si� na swoim fotelu i spojrza� na mnie spod oka.

� Nie mo�emy go odnale��. Szukamy go od roku i wszelki �lad po nim zagin��.

Pomy�la�em, �e wypada co� powiedzie� i b�kn��em: Mo�e przeni�s� si� do innego miasta i zmieni� nazwisko.

Ihren wygl�da� na zaskoczonego, jakbym powiedzia� co� g�upszego, ni� mo�na by�o oczekiwa�.

� To by mu si� na nic nie przyda�o! � Powiedzia� poirytowany.

Mia�em ju� do�� tego uczucia strachu i powiedzia�em odwa�nie:

� Dlaczeg� to?

� Ludzie nie kradn� po to, �eby zakopa� lub przechowa� �up, ludzie kradn� pieni�dze po to, �eby je wydawa�. Forsa mu si� dawno sko�czy�a, czuje si� zapomniany i musia�by znowu zacz�� pracowa� jako kelner. � Zrobi�em widocznie sceptyczn� min�, bo Ihren potwierdzi�: � Oczywi�cie �e jako kelner. To jedyne, co on potrafi. Pami�ta pan Johna Carradina, aktora filmowego? Widzia�em go w wielu filmach. Mia� w�a�nie tak� charakterystyczn� ko�sk� twarz jak nasz facet.

Skin��em g�ow� i Ihren obr�ci� si� ze swoim fotelem w stron� kartotek. Otworzy� kopert�, wyj�� z niej arkusz papieru i po�o�y� przede mn�. By� to list go�czy i chocia� zdj�cie niezbyt przypomina�o fotos aktora filmowego, to niezwyk�ej d�ugo�ci szcz�ka nie mog�a budzi� w�tpliwo�ci. Ihren powiedzia�:

� M�g� si� przeprowadzi� i zmieni� nazwisko, ale tej twarzy nie mo�na zmieni�. Gdziekolwiek jest, powinien by� odnaleziony ju� kilka miesi�cy temu. Ten list rozes�ali�my wsz�dzie.

Wzruszy�em ramionami, a Ihren znowu si�gn�� do kartoteki. Tym razem wr�czy� mi star� br�zow� fotografi� wykonan� na grubym kartonie. By�o to zdj�cie grupowe, jakich si� ju� dzisiaj nie robi � wszyscy pracownicy ma�ej firmy ustawieni na chodniku przed wej�ciem. By�o tam ze dwana�cie os�b � m�czy�ni z w�sami i kobiety w d�ugich sukniach u�miechali si� i mru�yli oczy w s�o�cu przed ma�ym budynkiem, kt�ry od razu rozpozna�em. Restauracja Haringa niewiele si� zmieni�a od tamtych czas�w.

� Ta fotografia wisia�a na �cianie w lokalu � powiedzia� Ihren. � My�l�, �e od lat nikt si� jej dobrze nie przyjrza�. Ten gruby facet w �rodku to pierwszy w�a�ciciel, kt�ry otworzy� interes w 1885 roku. Z tego okresu pochodzi to zdj�cie. Nikt nie zna nazwisk pozosta�ych os�b, ale niech pan si� dobrze przyjrzy twarzom.

Przyjrza�em si� i zrozumia�em, o co mu chodzi. Na starej fotografii by�a ta sama zadziwiaj�co d�uga twarz co na li�cie go�czym. Spojrza�em na Ihrena.

� Kto to jest? Jego ojciec? Dziadek?

� By� mo�e � powiedzia� inspektor. � W ka�dym razie wygl�da na faceta, kt�rego szukamy. I niech pan spojrzy, jak on szczerzy z�by! Jakby specjalnie przyj �� prac� w tej samej restauracji i zamelinowa� si� w roku 1885, �eby wy�miewa� si� ze mnie!

� Panie inspektorze, jest pan bardzo interesuj �cym rozm�wc�, �eby nie powiedzie� wr�cz zabawnym. S�ucha�em pana z najwy�sz� uwag�, i nigdzie si� nie �piesz�, ale naprawd� nie widz� powodu�

� Jest pan profesorem, prawda? A profesorowie s � przecie� piekielnie inteligentni. Szukam pomocy wsz�dzie, gdzie si� da. Mamy kilka podobnych przypadk�w. Zagin�li ludzie, kt�rzy powinni by� dawno odnalezieni i to z �atwo�ci�. Jednym z nich jest William Spangler Greeson. Czy s�ysza� pan o nim?

� Oczywi�cie. Czy mo�na w San Francisco o nim nie s�ysze�?

� No tak, cz�owiek z elity towarzyskiej. A czy wiedzia� pan, �e on nie mia� ani grosza w�asnych pieni�dzy?

Wzruszy�em ramionami.

� Sk�d mog�em wiedzie�. My�la�em, �e on jest bogaty. � To jego �ona jest bogata. Pewnie dlatego si� z ni� o�eni�. Chocia� podobno to ona go uwodzi�a. Jest od niego du�o starsza. Rozmawia�em z ni�, bardzo niesympatyczna baba. A on jest m�ody, przystojny i leniwy, wi�c si� z ni� o�eni�.

� Czyta�em co� na jego temat, zdaje si� w zwi�zku z teatrem?

� Tak, ca�e �ycie marzy� o scenie. Kiedy si� o�eni�, �ona da�a mu pieni�dze, kt�re zainwestowa� w jakie� przedstawienie w Nowym Jorku. Je�dzi� tam cz�sto na pr�by i by� w swoim �ywiole. A potem zacz�� nawi�zywa� przyja�nie z niekt�rymi cz�onkami zespo�u, g��wnie p�ci �e�skiej. �ona ukara�a go natychmiast. oci�gn�a go tutaj i odt�d nie dawa�a mu ani grosza na teatr. Za to, �e by� niegrzeczny, nie m�g� sobie nawet kupi� biletu na przedstawienie. I pewnego dnia znik�, zabieraj�c jej sto siedemdziesi�t tysi�cy dolar�w. Przepad� jak kamie� w wod�, a przecie� wiadomo, �e on nie potrafi; po prostu nie potrafi trzyma � si� z daleka ad teatru. Powinien ju� dawno temu pokaza� si� w Nowym Jorku. Pod fa�szywym nazwiskiem, z farbowanymi w�osami; z w�sami, ale powinni�my go ju� dawno mie�. Tymczasem on tak�e gdzie� znik�� Mam nadziej�, �e pan rzeczywi�cie ma troch� czasu, poniewa� um�wi�em si� r�wnie� w pa�skim imieniu na Powell Street, w pobli�u Embarcadero. Chod�my.

Inspektor podni�s� si� zza biurka bior�c ze sob� du�� kopert� z nadrukiem nowojorskiej policji. Ruszy� do drzwi nie ogl�daj�c si�, jakby by� pewien, �e p�jd� za nim. Kiedy ju� byli�my na ulicy, powiedzia�:

� Mo�emy wzi�� taks�wk�. Poniewa� jestem z panem, b�d� m�g� wstawi� to do rachunku. Kiedy by�em tam sam, jecha�em kolejk�.

� W taki dzie� jak dzisiaj trzeba by� szale�cem albo policjantem, �eby bra� taks�wk�, kiedy mo�na jecha� kolejk�.

� Okay � powiedzia� Ihren � zabawmy si� wi�c w turyst�w.

W milczeniu doszli�my do przystanku. Kolejka w�a�nie zawraca�a na p�tli i uda�o nam si� zaj�� miejsca siedz�ce na pomo�cie. Kolejka ruszy�a powoli ulic� Powella. By�o pi�knie, du�o s�o�ca, b��kitne niebo � typowy letni dzie� w San Francisco. Na Ihrenie nie robi�o to jednak wra�enia, z r�wnym powodzeniem m�g�by si� znajdowa� w zat�oczonym metrze w Nowym Jorku.

� Wi�c gdzie jest ten William Spangler Greeson? � zacz��, gdy tylko wykupili�my bilety. � Napisa�em do policji w Nowym Jorku, �eby na par� godzin wys�ali cz�owieka do miejskiego muzeum historycznego.

Inspektor otworzy� kopert�, wyj�� kilka z�o�onych arkuszy papieru i wr�czy� mi jeden z nich. By�a to fotografia starego afisza.

� S�ysza� pan kiedy� o takiej sztuce? � spyta� Ihren czytaj�c mi przez rami�. � �Dzisiaj i przez ca�y tydzie�! Siedem galowych przedstawie�!� A poni�ej wielkimi literami: �Wujaszek Mable Greenhorn�.

� Oczywi�cie, �e s�ysza�em, to chyba Shakespeare � odpowiedzia�em.

� Niech pan schowa dowcipy dla swoich student�w i niech pan lepiej przeczyta obsad�.

Przeczyta�em d�ug� list� nazwisk. W dawnych sztukach na scenie by�o prawie tyle samo os�b, co na widowni. Na samym dole listy, gdzie wyliczano nazwiska statyst�w, figurowa�o nazwisko Williama Spanglera Greesona.

� Ta sztuka sz�a w 1906 � powiedzia� Ihren. � A oto inna, z 1901.

Wr�czy� mi drug� fotokopi�, wskazuj �c na ostatni� pozycj� obsady: widzowie na wy�cigach. Mi�dzy innymi by�o tam nazwisko Williama Spanglera Greesona.

� Mam kopie jeszcze dw�ch afisz�w, z 1902 i z 1904 roku, obydwa z jego nazwiskiem.

W miejscu, gdzie kolejka skr�ca z ulicy Powella, wysiedli�my i dalej szli�my pieszo. Zwracaj�c inspektorowi fotokopi� powiedzia�em:

� To musi by� jego dziadek. Zapewne Greeson odziedziczy� po nim zami�owanie do teatru.

� Czy nie za du�o tych dziadk�w, profesorze � powiedzia� Ihren chowaj �c fotokopie do koperty.

� A jak pan s�dzi, inspektorze?

� Wkr�tce si� pan przekona.

Szli�my dalej w milczeniu. Przed nami, u wylotu ulicy Powella, otwiera� si� widok na zatok�, sk�pan� w promieniach s�o�ca, lecz inspektor nawet nie podni�s� oczu. Kiedy przechodzili�my ko�o niskiego betonowego budynku, wskaza� gestem drzwi. Widnia� na nich napis: Studio nr 16. Reklama telewizyjna. Przeszli�my przez ma�e biuro, w kt�rym nie by�o �ywej duszy, potem przez wielk� sal�, gdzie cie�la montowa� dekoracj � � frontow� �cian� chaty. Nast�pnie inspektor, kt�ry widocznie by� tu nie po raz pierwszy, otworzy� podw�jne drzwi i znale�li�my si� w ma�ej salce projekcyjnej. By� tam ekran i oko�o dwustu miejsc siedz�cych. Z budki projekcyjnej odezwa� si� g�os:

� Czy to pan, inspektorze?

� Tak. Czy wszystko gotowe?

� Za chwil�. Tylko przewin� ta�m�.

Ihren wskaza� mi krzes�o i usiad� ko�o mnie.

� By� tu w naszym mie�cie typ nazwiskiem Tom Veeley, zwariowany kibic sportowy. Chodzi� na wszystkie mecze bokserskie i pi�karskie, na wszystkie wy�cigi samochodowe i konne � i zawsze mia� tysi�ce uwag pod adresem organizator�w. Znali�my go, poniewa� od czasu do czasu ucieka� od �ony. Ona nie znosi�a sportu i dokucza�a mu z tego powodu. Ucieka� wtedy. z domu, a,�ona zg�asza�a do policji skarg�, �e m�� ukrywa si� i nie �o�y na utrzymanie. Nigdy nie udawa�o mu si� znikn�� na d�u�ej. I nawet kiedy go przy�apali�my, m�wi� tylko o tym, �e sport umiera, �e ani publiczno��, ani gracze nie wykazuj� zapa�u i �e chcia�by �y� w z�otym okresie sportu. Czy rozumie pan, do czego zmierzam?

Skin��em g�ow�. W tym momencie w sali zgas�o �wiat�o. Na ekranie pojawi� si� film. Obraz by� czarno-bia�y, ruchy postaci szybkie i podryguj �ce. Jedynym d�wi�kiem by� szum aparatu projekcyjnego. Pokazano nam mecz w bosebali na stadionie Yankee. Nast�pi�o zbli�enie � na boisku sta� Babe Ruth z kijem na ramieniu. Wzi�� pot�ny zamach, trafi� pi�k� i �ledz�c jej lot ruszy� biegiem. Na ekranie pojawi� si� napis: Babe Ruth w akcji! Dalsze napisy g�osi�y, �e jest to jego pi��dziesi�te pierwsze Zwyci�stwo w sezonie 192? i �e prawdopodobnie ustanowi on nowy rekord �wiatowy.

Potem ukaza�y si� jakie� cyfry i napisy. Ihren wyja�ni�: � Studio filmowe zorganizowa�o nam ten pokaz za darmo. Kiedy kr�c� filmy o policjantach i z�odziejach, korzystaj� z naszej pomocy.

Nagle na ekranie pojawi� si� Jack Dempsey � na ringu. Obraz by� marny, lecz nie ulega�o w�tpliwo�ci, �e to by� Dempsey, m�ody i nie ogolony. W czasie przerwy kamera ukazywa�a twarze widz�w w s�omkowych kapeluszach i sztywnych ko�nierzykach. Potem, w�r�d dziwnej ciszy, Dempsey zerwa� si� i ruszy� skulony na �rodek ringu do walki z olbrzymim, powolnym przeciwnikiem. Chyba by� to Jess Willard. Film urwa� si� gwa�townie.

� Przejrza�em kilometry takich ta�m � odezwa� si� Ihren � i znalaz�em trzy zdj�cia. Teraz ostatni kawa�ek. Na ekranie ukaza� si� gracz na polu golfowym, otoczony widzami. Gracz u�miechn�� si� i wykona� kilka wst�pnych ruch�w kijem; ubrany by� w tak zwane �pumpy� za kolana i uczesany z przedzia�kiem po�rodku g�owy. Pozna�em w nim Bobby Jonesa, jednego z najs�ynniejszych graczy �wiata. Szczyt jego kariery przypada� na lata dwudzieste. Jones uderzy� pi�k�, kt�ra wtoczy�a si� do ostatniego otworu. T�um kibic�w wpad� na boisko, ca�y t�um � z wyj �tkiem jednego m�czyzny, kt�ry u�miechni�ty szed� wprost na kamer�, potem zatrzyma� si�, zdj�� czapk� z daszkiem i uk�oni� si� w pas do kamery. Kamera omin�a go, aby �ledzi� Jonesa, kt�ry w�a�nie wyjmowa� pi�k� z do�ka. Po chwili Jonesa ruszy� dalej i cz�owiek, kt�ry si� nam k�ania�, poszed� za nim wraz z t�umem widz�w. Nagle film si� sko�czy� i zab�ys�o �wiat�o. Ihren odwr�ci� si� do mnie.

� To by� Veeley � powiedzia� � i niech pan nie pr�buje wmawia� we mnie, �e to jego dziadek. Nie by�o go jeszcze na �wiecie, kiedy Bobby Jones by� mistrzem golfa, ale i tak twierdz� kategorycznie, �e to by� Tom Veeley, kibic z San Francisco, kt�ry znikn�� sze�� miesi�cy temu.

Zrobi� wyczekuj�c� pauz�, ale ja milcza�em, bo c� mia�em mu odpowiedzie�?

Ihren ci�gn�� dalej.

� On r�wnie� siedzia� na wprost kamery na meczu Rutha, chocia� jego twarz by�a w cieniu. I wydaje mi si�, �e to on jest jednym z widz�w na meczu Dempseya, ale tego nie jestem pewien.

Drzwi do budki projekcyjnej otworzy�y si� i mechanik zapyta�:

� Czy to wszystko na dzisiaj, panie inspektorze?

Ihren kiwn�� g�ow�. Mechanik widz�c mnie powiedzia�: �Dzie� dobry, profesorze� i wyszed�.

Ihren spojrza� na mnie.

� Tak, on pana pami�ta, profesorze. W zesz�ym tygodniu, kiedy wy�wietla� te stare kroniki dla mnie i doszli�my do ta�my z Babby Jonesem, przypomnia� sobie, �e niedawno wy�wietla� ju� ten film dla kogo�. Spyta�em go dla kogo i poda� mi pa�skie nazwisko. Co� mi si� wydaje, �e my dwaj jeste�my jedynymi lud�mi na �wiecie, kt�rzy interesuj� si� tym kawa�kiem starej ta�my. Dlatego wi�c zasi�gn��em danych o pa�skiej osobie; jest pan zast�pc� profesora fizyki i ma pan doskona�� opini�. Nie by� pan karany s�downie, co r�wnie� mi nic nie m�wi, poniewa� wi�kszo�� ludzi nie jest karana, chocia� co najmniej po�owa na to zas�uguje. Potem sprawdzi�em pras� i w gazecie �Chronicle� w archiwach znale�li notatk� o panu.

Ihren wsta�.

� Proponuj�, �eby�my st�d wyszli.

Inspektor zmierza� w stron� zatoki, a ja pod��y�em za nim. Doszli�my do ko�ca ulicy, gdzie zaczyna�o si� drewniane molo. Tu� ko�o nas przep�ywa� wielki tankowiec, lecz Ihren nie patrz�c na statek usiad� na drewnianym pacho�ku i wskaza� mi s�siedni. Potem wyj�� z portfela wycinek z gazety.

� Tutaj pisz�, �e wyst�pi� pan na spotkaniu Ameryka�sko-Kanadyjskiego Towarzystwa Fizycznego w czerwcu 1961 roku w Hotelu Fairmont.

� Czy to jest przest�pstwo?

� Nie wiem, nie s�ucha�em pa�skiego odczytu. M�wi� pan na temat �Niekt�rych fizycznych aspekt�w czasu�, lecz przyznaj �, �e dalszego ci�gu notatki nie rozumiem.

� By� to dosy� specjalistyczny odczyt.

� Z tego wszystkiego zrozumia�em jednak, �e uwa�a pan za mo�liwe wys�anie cz�owieka w przesz�o��.

U�miechn��em si�.

� Wiele ludzi tak uwa�a, Einstein te� by� tego zdania. Jest to dosy� popularna teoria. Ale to wszystko, inspektorze � tylko teoria.

� Wi�c pom�wmy o czym�, co jest nie tylko teori�. Od roku San Francisco sta�o si� doskona�ym rynkiem dla starych pieni�dzy; dowiedzia�em si� o tym zupe�nie niedawno. Wszystkie sklepy prowadz�ce sprzeda� starych monet i banknot�w zauwa�y�y nowych, dziwnych nabywc�w, kt�rzy nie podawali swoich nazwisk i nie troszczyli si� o stan starych pieni�dzy. Im bardziej by�y brudne i pomi�te, tym bardziej im si� podoba�y. Jednym z kupuj�cych, mniej wi�cej przed rokiem, by� m�czyzna z bardzo charakterystyczn�, d�ug� twarz�. Kupi� banknoty i kilka monet; wymaga� tylko, aby by�y wydane przed rokiem 1885. Innym klientem by� przystojny i sympatyczny m�ody cz�owiek, kt�ry szuka� banknot�w z pocz�tku stulecia. I tak dalej. Czy wie pan, dlaczego przyprowadzi�em pana tutaj, na wybrze�e?

� Nie.

Inspektor wskaza� na puste molo za naszymi plecami.

� Poniewa� jeste�my tutaj zupe�nie sami, bez �wiadk�w. Niech mi pan powie, profesorze � i tak nie b�d� m�g� zrobi� z tego u�ytku s�u�bowego � jak pan to do diab�a robi? Na pewno mia� pan ochot� komu� o tym opowiedzie�, wi�c przypu��my, �e tym kim� b�d� ja.

Tym ostatnim zdaniem zaskoczy� mnie. Rzeczywi�cie mia�em ochot� opowiedzie� komu� o wszystkim. Szybko, zanim zd��� si� rozmy�li�, powiedzia�em:

� U�ywam ma�ej czarnej skrzyneczki z mosi�nym prze��cznikiem.

Przez kilka sekund obserwowa�em bia�y kuter Stra�y Przybrze�nej wy�aniaj�cy si� zza Wyspy Anio��w, potem wzruszy�em ramionami i odwr�ci�em si� z powrotem do inspektora.

� Ale pan przecie� nie jest fizykiem, jak mam to panu wyt�umaczy�? Powiem tylko, �e wysy�anie ludzi w przesz�o�� jest naprawd� mo�liwe. I du�o �atwiejsze, ni� ktokolwiek z teoretyk�w przypuszcza�. Reguluj � prze��czniki i tarcze, nastawiam czarn� skrzynk� na dany przedmiot, podobnie jak aparat fotograficzny. Potem � tutaj znowu wzruszy�em ramionami � w��czam s�aby, precyzyjnie kierowany strumie� energii elektrycznej o szczeg�lnych w�a�ciwo�ciach. I podczas dzia�ania aparatu przedmiot lub cz�owiek znajduj�cy si� w strumieniu energii� jak by to powiedzie�?� jest poza czasem, kt�ry biegnie obok niego. Obliczy�em, �e kiedy cz�owiek znajduje si� w stanie takiego zawieszenia, przesz�o�� dogania go z szybko�ci� dwudziestu trzech lat i jedenastu tygodni na ka�d� sekund� dzia�ania aparatu. U�ywaj�c stopera mog� wys�a� cz�owieka w wybrany przez niego okres z dok�adno�ci� do trzech tygodni. Wiem, �e to si� sprawdza, poniewa� Tom Veeley jest tylko jednym z wielu przyk�ad�w. Wszyscy wys�ani przeze mnie staraj � si� da� mi jako� zna�, �e przybyli bezpiecznie. Veeley powiedzia�, �e postara si� trafi� do kroniki filmowej ze zwyci�skiego meczu Jonesa. Przegl�da�em t� kronik� w zesz�ym tygodniu, �eby sprawdzi�, czy mu si� to uda�o.

Inspektor kiwn�� g�ow�.

� W porz�dku. A teraz,prosz� mi powiedzie�, dlaczego pan to robi? To s� przest�pcy i pan dopom�g� im w ucieczce. � Nie, panie inspektorze. Nie wiedzia�em, �e oni s� przest�pcami: Oni mi tego nie m�wili. Wydawali mi si� sympatycznymi lud�mi, kt�rzy znale�li si� w tarapatach. A robi�em to, poniewa� tak jak lekarz, kt�ry odkrywa now� szczepionk�, potrzebowa�em ochotnik�w do eksperymentu! I zdoby�em ich. Nie tylko pan przeczyta� to sprawozdanie z mojego odczytu:

� Gdzie pan to robi�?

� Na pla�y, w pobli�u Cliff House. W nocy, kiedy nikogo nie by�o w pobli�u.

� Dlaczego w�a�nie tam?

� Istnieje niebezpiecze�stwo, �e wys�any w przesz�o�� cz�owiek mo�e pojawi� si� w miejscu ju� zaj�tym przez jaki� przedmiot, na przyk�ad kamienn� �cian� lub budynek. W takim wypadku atomy jego cia�a pomiesza�yby si� z atomami tamtego przedmiotu, co by�oby wysoce nieprzyjemne. Pla�a jest miejscem, gdzie nigdy nie sta�y �adne budynki. Oczywi�cie poziom piasku m�g� by� w przesz�o�ci nieco wy�szy, wi�c na wszelki wypadek ustawia�em ka�dego z nich na wie�y ratownika, w ubraniu dostosowanym do epoki, w kt�r� si� wybiera�, i z odpowiednimi pieni�dzmi w kieszeni. Nastawia�em aparat starannie, tak aby usun�� z pola widzenia sam� wie��, w��cza�em pr�d na odpowiedni okres czasu i facet l�dowa� na pla�y pi��dziesi�t, siedemdziesi�t czy osiemdziesi�t lat temu.

Przez chwil� inspektor siedzia� w milczeniu, wpatruj �c si� pustym wzrokiem w deski pomostu. Nagle spojrza� na mnie i energicznym ruchem zatar� d�onie.

� W porz�dku, profesorze. A teraz sprowadzi pan ich wszystkich z powrotem.

Potrz�sn��em g�ow�, na co inspektor u�miechn�� si� zjadliwie i powiedzia�:

� Musi pan ich sprowadzi� albo zniszcz� pa�sk� karier�. Sam pan wie, �e mog� to zrobi�. Powiem to wszystko, co powiedzia�em panu, wyka�� powi�zania. Ka�dy z poszukiwanych odwiedza� pana. Na pewno kogo� z nich widziano: Mo�e nawet widziano was na pla�y. Po czym� takim nigdy ju� nie dostanie pan pracy na uniwersytecie.

Potrz�sn��em g�ow� raz jeszcze i inspektor rzuci� z pogr�k�:

� Wi�c nie chce pan?

� Nie mog�! Jak u diab�a mam si� do nich dosta�? Przecie� oni �yj� w roku 1885, 1906 czy 1927. Sprowadzenie ich jest niemo�liwe. Oni uciekli panu na zawsze. S�yszy pan, na zawsze!

Ihren wyra�nie zblad�.

� Nie! � krzykn��. � To niemo�liwe. Oni s� przest�pcami i musz� ponie�� kar�.

By�em zaskoczony.

� Ale dlaczego? Nikt z nich nie wyrz�dzi� nikomu wielkiej krzywdy. I dla nas oni przestali istnie�. Niech pan o nich zapomni.

Inspektor zacisn�� z�by.

� Nigdy � wyszepta�. I nagle rykn��: � Nigdy nie zapominam o poszukiwanym przest�pcy!

� Tak jest, Javert.

� Kto?

� Taki wymy�lony policjant z powie�ci pod tytu�em �N�dznicy�. Po�wi�ci� p� �ycia na �ciganie cz�owieka, do kt�rego nikt ju� nie mia� pretensji.

� Bardzo dobrze. Chcia�bym go mie� w swoim wydziale. � Wi�kszo�� nie ma o nim zbyt wysokiego mniemania. � A ja mam!

Inspektor Ihren zacz�� uderza�,pi�ci� w kolano. �Oni musz� by� ukarani� � mrucza� raz po raz. Potem spojrza� na mnie.

� Niech si� pan st�d wynosi! � krzykn��. � I to szybko! Skwapliwie skorzysta�em z jego propozycji. Kiedy si� obejrza�em, ju� z daleka, wci�� siedzia� w tej samej pozycji i uderza� pi�ci� w kolano.

S�dzi�em, �e widz� go po raz ostatni, lecz sta�o si� inaczej: ujrza�em go raz jeszcze. Mniej wi�cej po dziesi�ciu dniach zadzwoni� do mnie p�no wieczorem i poprosi� mnie � a w�a�ciwie rozkaza� � abym przyszed� z moim aparatem. Poszed�em, mimo �e ju� szykowa�em si� do snu; inspektor nie by� cz�owiekiem, kt�remu mo�na �atwo odm�wi�. Kiedy zjawi�em si� przed Pa�acem Sprawiedliwo�ci, czeka� ju� w bramie i bez s�owa wskaza� mi na stoj�cy przy chodniku samoch�d. Wsiedli�my i w milczeniu pojechali�my do cichej i spokojnej dzielnicy. Stan�li�my w �wietle ulicznej latarni i Ihren odezwa� si�:

� Od czasu naszego spotkania du�o my�la�em i przeprowadzi�em pewne badania.

Pokaza� mi skrzynk� pocztow� na rogu.

� Jest to jedna z trzech skrzynek pocztowych w San Francisco, kt�re s� w tym samym miejscu od dziewi��dziesi�ciu lat.

Oczywi�cie skrzynki mog�y si� zmienia�, ale zawsze by�y w tym samym miejscu. A teraz wy�lemy kilka list�w.

Inspektor wyj�� z kieszeni p�aszcza paczk� list�w zaadresowanych i ze znaczkami. Pokaza� mi pierwszy z nich, wsuwaj�c reszt� z powrotem do kieszeni.

� Widzi pan, do kogo jest ten list? � spyta�. � Do naczelnika policji.

� Tak jest. Do naczelnika policji San Francisco w roku 1885! Na kopercie jest jego nazwisko, adres i znaczek z tamtego okresu. Podejd� do skrzynki pocztowej i b�d� trzyma� ten list w otworze. Pan nastawi sw�j aparat na kopert�, w��czy pr�d i list wpadnie do skrzynki, kt�ra sta�a tutaj w roku 1885.

Pokr�ci�em g�ow� z podziwem; to by�o bardzo pomys�owe. � Co jest w tym li�cie? � spyta�em.

Inspektor u�miechn�� si� z�o�liwie.

� Powiem panu, co w nim jest. Od czasu naszego spotkania wszystkie wolne chwile sp�dza�em na czytaniu starych rocznik�w gazet w bibliotekach. W grudniu 1884 dokonano napadu i zrabowano kilka tysi�cy dolar�w; w nast�pnych miesi�cach nie znalaz�em niczego, co by �wiadczy�o, �e sprawc�w uj �to. � Tu podni�s� kopert�. � Ten list sugeruje policji, aby sprawdzono cz�owieka z d�ug� twarz�, kt�ry pracuje w restauracji Haringa. I �e je�li przeszukaj � jego pok�j, to znajd� kilka tysi�cy dolar�w, kt�rych pochodzenia nie b�dzie m�g� wyja�ni�. I jeszcze co�: facet absolutnie nie b�dzie potrafi� powiedzie�, co robi� w dniu napadu w roku 1884!

Inspektor u�miechn�� si�, je�li jego grymas mo�na nazwa� u�miechem.

� To wystarczy, �eby go wys�ali do San Quentin i zamkn�li spraw�. W tamtych czasach nie patyczkowano si� z przest�pcami.

� Ale� on nie jest winny! � krzykn��em przera�ony. On tego nie zrobi�!

� Za to zrobi� co innego. I musi by� ukarany. Nie pozwol� mu uciec, nawet w przesz�o��.

� A pozosta�e listy?

� Mo�e si� pan domy�li�. Ka�dy list dotyczy kt�rego� z tych, kt�rym pom�g� pan uciec, jest adresowany do policji w odpowiednim miejscu i czasie. Pan pomo�e mi je wys�a�, wszystkie co do jednego. W przeciwnym razie zniszcz� pana, mo�e pan by� tego pewien.

Po tych s�owach inspektor otworzy� drzwiczki, wysiad� z auta i podszed� do skrzynki nie ogl�daj�c si� za siebie. Przypuszczam, �e znajd� si� ludzie, kt�rzy powiedz�, �e powinienem odm�wi� u�ycia swojego aparatu bez wzgl�du na konsekwencje. By� mo�e rzeczywi�cie powinienem tak post�pi�, lecz zrobi�em inaczej. Inspektor by� zdecydowany spe�ni� swoj� gro�b� � co do tego nie mia�em w�tpliwo�ci � a ja nie mia�em ochoty na to, �eby mnie zniszczono. Zrobi�em wszystko, co by�o w mojej mocy: prosi�em i b�aga�em. Wysiad�em z auta z aparatem. Inspektor czeka� przy skrzynce.

� B�agam, niech mnie pan do tego nie zmusza! To naprawd� nie jest konieczne. Chyba nikomu pan o tym nie m�wi�?

� Oczywi�cie �e nie. Wy�miano by mnie w policji.

� Wi�c niech pan o tym zapomni. Po co tropi� tych biednych ludzi? Oni nie s� wielkimi przest�pcami, nikomu nie zrobili krzywdy. Niech pan b�dzie cz�owiekiem! Pa�skie pogl�dy s� sprzeczne z tendencjami wsp�czesnego systemu penitencjarnego!

Przerwa�em, aby zaczerpn�� tchu, a on powiedzia�:

� Sko�czy� pan? Mam nadziej�, �e tak, bo nic nie zmieni mojej decyzji. A teraz niech pan nastawia to swoje cholerne pude�ko!

Westchn��em i zacz��em regulowa� tarcze i prze��czniki.

Jestem pewien, �e najbardziej zagadkowy wypadek, z jakim mia�o do czynienia Biuro Os�b Zaginionych w San Francisco, nigdy nie zostanie wyja�niony. Jedynie dwie osoby inspektor Ihren i ja � znaj� odpowied�, ale �aden z nas nie pu�ci pary z ust. Przez jaki� czas istnia� �lad, na kt�ry kto� m�g� trafi�, ale ja go odkry�em pierwszy. Znajdowa� si� on w dziale rzadkich fotografii w bibliotece publicznej w San Francisco. Maj� tam setki starych zdj�� i przegl�daj�c je znalaz�em to, o kt�re mi chodzi�o. Ukrad�em je jedno przest�pstwo wi�cej nie robi�o ju� �adnej r�nicy.

Cz�sto wyjmuj� to zdj�cie z portfela, �eby sobie na nie popatrze�. Przedstawia ono rz�d policjant�w, stoj�cych przed komend� policji w San Francisco, i przypomina mi stare komedie filmowe, poniewa� policjanci s� w wysokich filcowych kaskach opuszczonych nisko na oczy i w d�ugich do kolan kurtkach. Prawie wszyscy maj � sumiaste w�sy i trzymaj� pa�ki na ramieniu, jakby byli gotowi do zadania ciosu. Na pierwszy rzut oka wygl�daj� jak aktorzy z burleski, ale kiedy si� przyjrze� ich twarzom, to zmienia si� zdanie. Przyjrzyjcie si� szczeg�lnie twarzy tego, kt�ry stoi z prawej strony, tego z naszywkami sier�anta. Wygl�da jakby by� stale w�ciek�y i wpatruje si� (a mo�e tak mi si� tylko wydaje) prosto we mnie. Jest to,ponad wszelk� w�tpliwo�� nieprzejednane oblicze Martina O. Ihrena, kt�rego wys�a�em za pomoc� ma�ej czarnej skrzynki w rok 1893, w czasy, kt�re s� dla niego bardziej odpowiednie od naszych.

� � Rewelacyjna wiadomo�� z ostatniej chwili! � G�os i wyraz twarzy spikerki zdradza�y niezwyk�� emocj�. Cz�owiek z dwudziestego stulecia, o nazwisku Hugon L. C. Homing, zagin�� bez wie�ci. Ktokolwiek m�g�by udzieli� informacji o losie zaginionego, proszony jest o natychmiastowe zg�oszenie w pa�mie cz�stotliwo�ci zastrze�onych. Niebezpiecze�stwo niewykluczone. Homing nie zna dorobku cywilizacji ostatnich 300 lat�

Brom wy��czy� aparat i w pracowni zapanowa� seledynowy, przytulny p�mrok.

� Widzisz, do jakich nonsens�w prowadzi bezrozumna technokracja?

� Czy aby nie przesadzasz?

� M�j drogi, jeste� bardzo m�ody. Ile� to latek liczysz sobie?

� Ju� 76.

� Prosz�, m�odzie�czy okres. Tak, tak � westchn�� Brom �a�o�nie. � Ja w twoim wieku tak�e zdradza�em niepoprawny optymizm, a we �bie nosi�em ognisko nuklearne.

� Jeste� filozofem � zaznaczy� uprzejmie Lit. � St�d twoje konserwatywne pogl�dy. Ka�dy my�licielhumanista idealizuje przesz�o��, przeto nie darzy sympati� post�pu. Wiemy co� o tym.

� A ty, b�d�c konstruktorem, nie grzeszysz zdolno�ci� logicznego rozumowania � odci�� si� Brom z�o�liwie.

� Przede wszystkim jestem zwolennikiem post�pu.

� Bzdurzysz, m�j drogi. Zaprzeczasz niezbitym prawdom. Wszak masz oto najlepszy dow�d. Nawet cz�ek z minionej ery atomu, epoki racjonalnego �adu, nie wytrzyma� nerwowo. Ukry� si� zapewne w jednym z rezerwat�w, pragn�c za wszelk� cen� unikn�� bli�szego kontaktu z nami.

� Wybra� prymityw �ycia troglodyty. Okaza� akurat tyle inteligencji, co rozregulowany komputer.

� Wybacz, ale jego r�wnowaga psychiczna niew�tpliwie uleg�a zachwianiu. Zbyt d�ugo przele�a� w duralowej rurze Golda, zamro�ony do temperatury minus 200 stopni. Niespodziewanie przywr�cony do �ycia, znalaz� si� w obcym �wiecie.

� C� w tym nadzwyczajnego � mrukn�� Lit pogardliwie. � Niew�tpliwie du�o. Musisz pami�ta�, �e on zmar� w ca�ej �wiadomo�ci trze�wego umys�u. Zakonserwowany w p�ynnym helu przele�a� kilkaset lat jako zlodowacia�a bry�a. Dopiero dzi�ki akcji wykopalisk archeologicznych w ruinach Springfieldu odnaleziono metalowy futera�, opatrzony napisem: �carcinoma puimunum�.

� Co to znaczy?

� Rak p�uc.

� Tak, to nazwa choroby w bardzo staro�ytnym j�zyku. � Ciekawe � przyzna� Lit. � A p�niej?

� W instytucie deliofilizacji przywr�cono ludzkiej zmarz�oci normalny wygl�d i taki� sam bieg fizjologicznych proces�w.

Komu� to chcia�o si� eksperymentowa� z prehistoryczn� lod�wk�?

� Profesor Yterb wbrew powszechnemu przekonaniu dokona� niezb�dnych operacji maj�cych na celu o�ywienie zakonserwowanego organizmu. P�niej wt�rnie narodzonego cz�owieka przekazano do instytutu wyr�wnania psychiki oraz wiedzy utylitarnej.

� Bardzo rozs�dny pomys�.

� Owszem, lecz powierzono go pieczy cybera typu Nora. Wtedy musia� uciec.

� Szkoda � westchn�� Lit.

� A tak. Spo�ecze�stwo utraci�o nader cenn� jednostk�. Autentyczny �wiadek tamtych wiek�w rozwi�za�by niejeden problem dr�cz�cy naszych uczonych.

� Nie,s�dz� � zaprzeczy� Lit �agodnie. � Nasze multikomputery doskonale sobie radz� z powik�anymi zagadkami historii.

� Czy mo�na im wierzy�? � pow�tpiewa� Brom.

� Naturalnie�

� Jeste� rozbrajaj �co naiwny � przerwa� stary uczony. � Jeszcze nie tak dawno prowadzi�em studia nad warunkami �ycia w XIX i XX wieku. Musia�em jednak porzuci� badawcz� prac�.

� Dlaczego?

� Centrala informacji historycznej udzieli�a mi tak absurdalnych odpowiedzi, �e trudno by�o dalej pracowa�. Na przyk�ad zdaniem uk�ad�w pami�ciowych, podstaw� wy�ywienia ludno�ci stanowi�o bia�ko zwierz�ce. Oczywisty nonsens. Komputery mieszaj� poj�cia. Dla nich okres wczesnego barbarzy�stwa i epoka stali stopowych to jedno i to samo.

Lit zamy�li� si� g��boko, podczas gdy Brom, nie wiedzie� czego roze�lony, przemierza� obszern� sal� pracowni. Jego �ladem st�pa� bezszelestnie automatyczny sekretarz Ixi, gotowy natychmiast spe�ni� ka�de �yczenie w�a�ciciela.

� Dlaczego �azisz za mn� � mrukn�� Brom, zaprzestaj �c spaceru.

Cyber momentalnie wyprzedzi� go, przyjmuj �c niejako rol� przewodnika.

� St�j �e, cymbale jeden.

Automat ani my�la� us�ucha�. Nadal wiernie cz�apa� krok w krok przed swoim panem.

� Lit, b�agam ci�, zatrzymaj to bezrozumne pud�o, kt�re swym zachowaniem doprowadza mnie do sza�u.

� Ixi, wyjd� do swego pokoju � poleci� u�miechni�ty Lit.

� Rozumiem � odpowiedzia� kobiecym g�osem Ixi, po czym znikn�� w drzwiach klitki s�u��cej mu za schowek.

� Ile� to k�opot�w przysparzaj� cz�owiekowi maszyny ubolewa� Brom w chwil� p�niej. � �atwiej z psem znale�� wsp�lny j�zyk.

� Ciekaw jestem, dlaczego nie kupisz bardziej nowoczesnego pomocnika?

� Dzi�kuj �, nie potrzeba mi w domu m�drali. A propos, dobrze, �e� przypomnia�. Po��cz mnie z instytutem formowania inteligencji � zwr�ci� si� do telewideofonu.

Ekran zamigota� barwami t�czy, aby z powodzi kolorowych pasm wy�oni� u�miechni�te oblicze dy�urnego cybera. � Informator, s�ucham?

� Wo�am zesp� kieruj �cy.

� Zesp� jest zaj�ty nasycaniem obwod�w � wyja�ni� cierpliwy g�os.

� Nic mnie to nie obchodzi!

� Komputer te� maszyna i jaka taki potrzebuje troch� czasu dla siebie.

Znikn�� obraz, tylko gra �wiate� m�wi�a o gotowo�ci aparatu do dalszej pracy.

� Idiota! � wybuchn�� Brom.

� W centralnym rejestrze abonent�w has�o �idiota� nie figuruje � us�yszeli uprzejm� odpowied�.

� Ostatnio popad�e� w obsesj� na tle automatyki. Niepotrzebnie komplikujesz w�asny �ywot daremnymi utarczkami. Ka�dy cyber jest bezdusznym tworem i nastroj�w cz�owieka nie zauwa�a. Mo�na zapewni� im ludzk� osobowo��, podobnie jak i system rozumowania, ale chyba nigdy nie zdo�amy wytworzy� u nich odruch�w psychiki, w�a�ciwych istotom �yj�cym. Niemniej s� one doskona�ym, a w obecnej dobie niezast�pionym produktem ludzkiej my�li tw�rczej.

� Nie zaprzeczam, chocia� wola�bym pewien umiar. Przecie� nasze �ycie normuj� maszyny elektroniczne. One rz�dz�, kieruj � nami, st�d paradoksy i cyberomania. Naczelny cyber, kieruj �cy cyber, naprawd� mo�na oszale�. Za moich czas�w tego nie by�o. Dzi� nawet planowanie przysz�o�ci opieramy w g��wnej mierze na prognozach maszyn my�l�cych. Skutki takiej polityki bywaj� dramatyczne. Nie wiem, czy pami�tasz pewn� ameryka�sk� histori�?�

� Nie wiem, o czym my�lisz�

� Tamtejszy komputer, prze�adowany wiedz� o przemianach w spo�ecze�stwie, wykoncypowa� projekt �cis�ej izolacji jednostek nie zainteresowanych dzia�alno�ci� naukow� i zawodow�. Omal nie dosz�o do b�jki w parlamencie kontynentalnym po zg�oszeniu takiej w�a�nie propozycji przez rzecznika urz �du socjologii. Dopiero na skutek licznych interwencji sprawdzono zakres obwod�w pami�ci maszyny, aby stwierdzi�, �e omy�kowo nasycono je teoriami z czas�w podzia�u �wiata na dwa obozy. Oczywi�cie elektronicy nie poczuwali si� do odpowiedzialno�ci. Reprezentuj�c w�sk� specjalizacj� nie mogli wiedzie� o epoce mi�dzyludzkich rozgrywek. Socjolodzy za�, b�d�c przekonani, i� to, co dostarcza archiwum, jest wielekro� sprawdzane, zakodowali ca�y materia� nie przywi�zuj�c �adnej uwagi do jego warto�ci. Ot imasz rezultat. Za ka�d� genialn� � pod�ug opinii wyra�onej w prospekcie � maszyn� my�l�c� musi pracowa� stara, niedoskona�a, lecz niezawodna m�zgownica cz�owieka.

� Opowiadasz historyczne anegdoty i�

Przera�liwy rumor poza drzwiami nie pozwoli� Litowi doko�czy� zdania. W �omot i trzaski wpl�t� si� g�o�ny wrzask zdeterminowanego osobnika.

� Odwal si� ty, tranzystorowa ma�po!

Do pracowni wpad� ros�y m�czyzna o ma�ej g�owie, zdobnej grzyw� srebrnawych w�os�w. Za nim pod��a� Ixi, lecz w jak�e op�akanym stanie. Od�amana ko�czyna chybota�a si� wisz�c na drucie. Drug�, wykr�con� w przegubie, na pr�no usi�owa� zatrzyma� intruza, gmeraj�c nieporadnie cz�onami chwytak�w.

�Profesor nie przyjmuje, profesor nie przyjmuje� � powtarza� raz po raz. Przybysz stan�� zaskoczony widokiem ludzi, natomiast cyber wykorzysta� chwil� jego nieuwagi. Przeceni� jednak swoje si�y, gdy� trza�ni�ty pi�ci� w giroskop, straci� r�wnowag� i zwali� si� ci�ko na pod�og�. Le��c, jeszcze wyrzuca� z siebie:,�Profesor nie przyjmuje�.

� Jeste� Hugon Homing? � spyta� ciekawie Lit.

� Tak. I mam nadziej�, �e rozmawiam z lud�mi.

� Naturalnie. � Brom przyozdobi� twarz mi�ym u�miechem.

� Nareszcie, nareszcie widz� cz�owieka. Wsz�dzie te przekl�te automaty, z kt�rymi nie spos�b dogada� si�.

� A nie m�wi�em? � Brom spojrza� triumfalnie na swego m�odszego przyjaciela. � �adna rozumna istota nie potrafi nale�ycie nawi�za� kontaktu z naszymi cyberami. Prehistoryczny ziomku � wskaza� mu przestronny fotel siadaj i m�w, czego pragniesz?

� Jestem g�odny, dawno nie jad�em � odpowiedzia� Hugon, sadowi�c si� wygodnie.

� S�uszna uwaga, po�ci�e� blisko 300 lat, ale �atwo powetujesz straty biologiczne, bior�c w usta t� oto rurk�. Brom, zaskoczony niespodziewanym pojawieniem si� przybysza, nie zapomina� jednak o rozpocz�tej dyskusji i profesorskim tonem ci�gn�� dalej

� Sp�jrz na niego, Licie � zawo�a� unosz�c rami�. Przyjrzyj si� dobrze. Ten cz�owiek od dw�ch dni zab��kany w t�umie my�l�cych, zaznaczam: my�l�cych urz�dze� jest nie odziany, nie obuty i nie nakarmiony. Traktowany jak p�fabrykat, z kt�rego drog� przyspieszonych mutacji mo�na uzyska� stw�r na podobie�stwo nasze. Wyrwano by mu w�osy z g�owy, pozbawiono z�b�w, a on nie potrafi�by przekona� �adnego z tych bezmy�lnych opiekun�w, i� jego wygl�d jest wygl�dem w�a�ciwym.

� Wina ludzi � zauwa�y� cierpko Lit.

� Niekoniecznie. Polecenia dla cyber�w by�y wyra�ne i zosta�y przyj�te oraz potraktowane dos�ownie, a� biedak musia� ima� si� ucieczki � doda� ze wsp�czuciem.

� I tak trzeba b�dzie odda� go automatom.

� Sam to za�atwi� � powiedzia� Brom stanowczo. � �ycz� powodzenia.

� Po��cz z centraln� rejestratur� � poleci� do mikrofonu, nie zwa�aj�c na uszczypliwy ton przyjaciela.

� Tu biuro ewidencji ludno�ci � zg�osi� si� cyber pe�ni�cy obowi�zki starszego referenta.

� Czy nie ma tam cz�owieka? � spyta� Brom niech�tnie. � Teraz nie, dopiero za dziesi�� dni. S�ucham.

� Trzeba zarejestrowa� nowego obywatela. � S�ucham, jak nazwisko?

� Hugon L. C. Homing.

� Zapis dokonany. Kiedy uradzony?

� W 1949 roku.

� Przelicznik dat urodze� sporz�dzi� myln� notatk�. Nale�y poprawi� synchronizacj� w stosunku do pomiaru czasu �wiatowego.

� Ale� on naprawd� przyszed� na �wiat w dwudziestym wieku!

� Nic nie poradz�. Biuro prowadzi zapisy od roku dwutysi�cznego licz�c wed�ug systemu poprzedniego kalendarza � informowa� nie zmieszany cyber.

� Czy ty jeste� bezm�zgim biurokrat�?

� Informacji o charakterze osobistym nie udzielamy.

� Wy��cz si� � rykn�� wyprowadzony z r�wnowagi Brom. � Przewidywa�em trudno �ci � zauwa�y� Lit.

� O co chodzi? � Hugon, nasyciwszy organizm, uczu� potrzeb� rozmowy.

� O nic, po prostu nie istniejesz.

� Jakim cudem?! Przecie� jestem, �yj�. O� � wskaza� r�k� poturbowanego Ixi.

� Zgoda, ale istnienie cz�owieka warunkuje numerek porz�dkowy w centralnej ewidencji. Nie figurujesz w urz�dzie, nie uczestniczysz w �yciu, m�wi stare przys�owie t�umaczy� Lit.

� Takie to wa�ne?

� Oczywi�cie, b�dziesz bowiem pomini�ty przy rozdziale przydzia��w energii.

� Jest wyj �cie � uradowa� si� Brom:

� Jakie?

� Zg�osimy go w departamencie bezpiecze�stwa �wiata. � Spr�bujemy � zadecydowa� Lit.

Cyber w centrali DBS okaza� si� wyj�tkowo wyrozumia�ym automatem. Uwa�nie wys�uchawszy opowie�ci pe�nej powik�a� i przyg�d, stwierdzi� konieczno�� przestudiowania instrukcji.

� Na pewno jest rada � pociesza�.

� Jeste� genialnym elektrom�zgiem � zapewni� Lit.

� Skoro tylko spisz� ci� na z�om, otrzymasz prac� u mnie � obieca� Brom.

� Dzi�kuj�, a teraz poczekajcie troch�.

Olbrzymi pulpit sterowniczy komputera �yska� �wiate�kami, szele�ci� tajemniczo w czelu�ciach obwod�w, a� nareszcie wyplu� z siebie wst�g� perforowanej ta�my.

� No i co b�dzie? � gor�czkowali si� przyjaciele.

� Ustawodawstwo ziemskie nie przewiduje wypadku przyj�cia do spo�ecze�stwa istot urodzonych przed rokiem dwutysi�cznym. Wyj�tek stanowi� ssaki, ptaki, gady oraz inne zaliczone do grupy zwierz�t kopalnych, przebywaj �cych obecnie w rezerwatach archeologii. Zmian nie przewidujemy. Koniec rozmowy.

Trzej ludzie popatrzyli na siebie.

� Anie m�wi�em? My�l�ce krety�stwo i tyle.

� Jeste� niecierpliwy.

� Niecierpliwy? Miej�e ty cierpliwo�� i przekonaj zbieranin� p�przewodnik�w, �e cz�owiek, kt�ry �yje, musi istnie�.

� Rzecz oczywista sama przez si� � przyzna� uczciwie Lit.

� Oczywista dla ciebie i dla mnie, ale komputery nie potrafi� Pojmowa� zasadniczych problem�w, jakie dyktuje �ycie. Na przyk�adzie Hugona mog� na najbli�szym sympozjum dowie�� kompletnego braku celowo�ci w zast�powaniu cz�owieka nawet przez najbardziej wszechstronny automat.

� Koledzy � odezwa� si� milcz�cy dotychczas Hugon. Przyjaciele, ja nie czekam, id�.

� Dok�d?

� Wracam do rury Golda�

� Po co?

� Na powr�t zamro�� si� w mojej trumnie. Mo�e tam spokojnie doczekam lepszych czas�w?

Fredric Brown � Turniej

Carson otworzy� oczy i u�wiadomi� sobie, �e patrzy w rozci�gaj �c� si� nad nim migotliw�, b��kitn� mg��.

By�o gor�co, a on le�a� na piasku i jaki� ukryty w tym piasku ostry kamie� wbija� mu si� bole�nie w plecy. Carson przekr�ci� si� na bok; potem d�wign�� si� z trudem i usiad�.

�Zwariowa�em � pomy�la�. � Zwariowa�em� albo umar�em� albo sam nie wiem co�. Piasek by� b��kitny, jaskrawo-b��kitny. Na Ziemi ani na �adnej z planet nie by�o przecie� b��kitnego piasku.

B��kitny piasek.

B��kitny piasek pod b��kitn� kopu��, kt�ra nie by�a niebem ani pomieszczeniem, lecz zamkni�t� przestrzeni�. Wyczuwa�, �e ta przestrze� jest zamkni�ta i sko�czona, chocia� nie widzia� jej granic.

Nabra� gar�� piasku i przepu�ci� go przez palce. Ziarnka posypa�y si� na jego obna�on� nog�. Obna�on�?

Nag�. By� zupe�nie nagi, cia�o jego od niezno�nego gor�ca ocieka�o potem i powleka�a je cienka warstwa piasku w tych miejscach, gdzie piasku dotkn�o.

Cia�o mia� bia�e.

Pomy�la�: �A wi�c ten piasek jest rzeczywi�cie b��kitny. Gdyby si� tylko wydawa� b��kitny wskutek b��kitnego �wiat�a, ja bym te� by� b��kitny. Ale jestem bia�y, wobec tego piasek jest b��kitny. B��kitny piasek. Taki piasek nie istnieje. W og�le nie istnieje takie miejsce jak to, w kt�rym jestem�.

Pot zalewa� mu oczy.

By�o gor�co, gor�cej ni� w piekle. Tyle �e piek�o � piek�o ludzi staro�ytnych � mia�o by� czerwone, nie b��kitne. Ale je�eli to nie jest piek�o, co to w�a�ciwie jest? W�r�d planet tylko na Merkurym jest tak gor�co, a to nie jest Merkury. Poza tym Merkurego dzieli sze�� miliard�w kilometr�w od�

Przypomnia� sobie naraz, gdzie by� przedtem. W ma�ym, jednoosobowym statku rozpoznawczym nie opodal orbity Plutona, odbywaj �c rekonesans na w�skim pasie miliona kilometr�w po jednej stronie Armady Ziemskiej, stoj �cej tam w szyku bojowym, aby przeci�� drog� Obcym.

Nag�y, natarczywy, szarpi�cy nerwy dzwonek alarmowy, kiedy nieprzyjacielski statek zwiadowczy � statek Obcych � znalaz� si� w zasi�gu wykrywaczy statku Carsona�

Nikt nie wiedzia�, kto s� ci Obcy, jak wygl�daj�, z jakiej galaktyki przybyli. Wiadomo by�o tylko, �e sk�d� od strony Plejad.

Pierwsze sporadyczne najazdy na ziemskie kolonie i plac�wki graniczne. Starcia mi�dzy patrolami ziemskimi i ma�ymi grupami statk�w kosmicznych Obcych; starcia czasem wygrane, czasem przegrane, nigdy jednak dotychczas nie zako�czone wzi�ciem do niewoli cho�by jednego statku intruz�w. Nigdy te� nie pozosta� przy �yciu �aden z mieszka�c�w podbitej kolonii, aby m�c opisa� Obcych, kt�rzy wysiedli ze statk�w, je�eli z nich w og�le wysiadali.

Niebezpiecze�stwo z pocz�tku nie wydawa�o si� gro�ne, bo najazdy nie by�y zbyt liczne ani szkody zbyt wielkie. Statki obcych uzbrojone by�y nieco gorzej od najlepszych ziemskich jednostek bojowych, aczkolwiek g�rowa�y nad nimi szybko�ci� i zwrotno�ci�. Ta nieco wi�ksza szybko�� pozwala�a Obcym wybiera� mi�dzy ucieczk� a walk�, chyba �e dosta�y si� w okr��enie.

Mimo to Ziemia przygotowa�a si� do wielkiej batalii, do ostatecznej rozgrywki, buduj �c najpot�niejsz� armad� wszystkich czas�w. Armada d�ugo czeka�a w pogotowiu. Ale teraz nadszed� czas rozprawy.

Zwiadowcy, operuj �cy w odleg�o�ci dwudziestu miliard�w km od Ziemi, dali zna�, �e zbli�a si� pot�na flota Obcych. Zwiadowcy ci nigdy ju� nie powr�cili, ale ich komunikaty radiotroniczne dotar�y na Ziemi�. Teraz wi�c Armada Ziemska, w sile dziesi�ciu tysi�cy statk�w z p� milionem wojskowych kosmonaut�w, czeka�a tam, przy orbicie Plutona, aby przeci�� drog� Obcym i stoczy� z nimi walk� na �mier� i �ycie.

Walka zreszt� mia�a by� wyr�wnana, s�dz�c z doniesie� nades�anych przez zwiadowc�w, kt�rzy nim zgin�li, zd��yli zameldowa� o rozmiarach i sile nadci�gaj�cej floty.

Przy tak r�wnych si�ach nikt nie m�g� przewidzie� wyniku bitwy i sprawa panowania w Uk�adzie S�onecznym zawis�a na w�osku. Przypadek by� tu szans� ostatni� i jedyn�. Gdyby zwyci�yli Obcy, Ziemia wraz ze wszystkimi koloniami zdana by�aby ca�kowicie na ich �ask� i nie�ask�. Ach, tak. Bob Carson przypomnia� sobie�

Nie wyja�nia�o to wprawdzie zagadki b��kitnego piasku i migotliwej b��kitnej mg�y. Ale przypomnia� sobie zn�w natarczywy d�wi�k dzwonka i sw�j skok do przyrz�d�w sterowniczych. Nerwowe ruchy swoich r�k, kiedy zapina� pasy. Kropk� na ekranie, kt�ra ros�a gwa�townie�

Sucho�� w ustach. Potworna �wiadomo��, �e to ju� jest to. Dla niego przynajmniej, mimo �e g��wne si�y obydw�ch flot nie znalaz�y si� jeszcze we wzajemnym zasi�gu.

Pierwszy smak walki. Za trzy sekundy czy jeszcze pr�dzej zwyci�y albo stanie si� gar�ci� �u�lu i popio�u. Zginie. Trzy sekundy � tyle trwa starcie kosmiczne. Do�� czasu, �eby wolno policzy� do trzech, a potem � zwyci�stwo albo �mier�. Jedno trafienie wystarcza, �eby zniszczy� lekko uzbrojony i s�abo opancerzony ma�y statek rozpoznawczy.

Podczas gdy spieczone wargi wypowiedzia�y bezwiednie s�owo �Raz�, gor�czkowo manipulowa� sterami, aby utrzyma� rosn�c� kropk� na skrzy�owaniu paj�czych nici ekranu. R�ce obraca�y stery, a r�wnocze�nie prawa stopa zawis�a nad peda�em wyrzutni pocisku. Jeden jedyny pocisk st�onego piek�a, kt�ry musi trafi� albo� Na drugi strza� nie b�dzie ju� czasu.

�Dwa�. Liczy�, nie zdaj�c sobie z tego sprawy. Kropka na ekranie nie by�a ju� kropk�. Odleg�a tylko o kilka tysi�cy kilometr�w, sprawia�a teraz w powi�kszeniu takie wra�enie, jak gdyby znajdowa�a si� w odleg�o�ci zaledwie kilkuset metr�w. By� to zgrabny, szybki statek rozpoznawczy, mniej wi�cej tej wielko�ci co statek Carsona.

Obcy, tak, ponad wszelk� w�tpliwo��. �Trz� Stopa dotkn�a peda�u wyrzutni�

Naraz Obcy skr�ci� raptownie i znikn�� z krzy�uj�cych si� linii. Carson z rozpaczliwym po�piechem naciska� klawisze przyrz�d�w, �eby pogna� za nim.

Przez dziesi�t� cz�� sekundy Obcego nie by�o wcale na ekranie, potem, kiedy dzi�b statku Carsona obr�ci� si� za nim, Carson ujrza� go zn�w. Obcy lotem nurkuj�cym zmierza� wprost ku l�dowi.

L�d? By�o to chyba z�udzenie optyczne. Musia�a by� z�udzeniem ta planeta � czy cokolwiek innego � kt�ra wype�ni�a teraz ca�y ekran. Nie mog�o tu by� �adnego l�du. Najbli�sz� planet� by� Neptun, odleg�y o cztery miliardy kilometr�w, a Pluton kry� si� po drugiej stronie dalekiego s�o�ca wielko�ci �ebka od szpilki.

Carson mia� przecie� przyrz�dy! Nie wskazywa�y �adnego obiektu rozmiar�w planety, nawet rozmiar�w asteroidu. Ogarn�� go nag�y l�k, przerazi� si� zderzenia, zapominaj �c nawet o Obcym. Wystrzeli przednie rakiety hamuj�ce, a gdy nag�a zmiana szybko�ci cisn�a go do przodu napinaj�c pasy, wystrzeli� prawe rakiety, �eby wykona� awaryjny zwrot. Przycisn�� klawisze i nie odejmowa� od nich r�k, wiedz�c, �e musi u�y� wszystkich �rodk�w bezpiecze�stwa, aby unikn�� kraksy i �e przy tak nag�ym zwrocie straci na chwil� przytomno��.

Poczu�, �e j� traci.

To by�o wszystko. Teraz siedzia� na rozpalonym b��kitnym piasku, kompletnie nagi, cho� poza tym ca�y i zdr�w. Nigdzie nie by�o �ladu po statku kosmicznym, a zreszt� nie by�o te� �ladu Kosmosu. Nie mia� poj�cia, co to za sklepienie ma nad g�ow�, ale pewien by�, �e to nie jest niebo. D�wign�� si� na nogi.

Przyci�ganie wydawa�o si� nieco wi�ksze od normalnego. Niewiele wi�ksze.

Jak okiem si�gn��, g�adka p�aszczyzna pokryta piaskiem. Tu i �wdzie k�py mizernych krzak�w. Krzaki te� niebieskie, ale w r�nych odcieniach, niekt�re ja�niejsze od b��kitu piasku, inne zn�w ciemniejsze.

Spod najbli�szego krzaka wybieg�o ma�e stworzonko. By�o podobne do jaszczurki, ale mia�o wi�cej ni� cztery �apki. Stworzonko te� by�o b��kitne. Jaskrawo-b��kitne. Zobaczy�o Carsona i szybko uciek�o z powrotem pod krzak.

Carson spojrza� zn�w w g�r�, usi�uj�c dociec, co w�a�ciwie ma nad g�ow�. Czy to dach? Nie, ale w ka�dym razie kopu�a. Migota�a ustawicznie, co utrudnia�o patrzenie. Niew�tpliwie jednak mia�a kszta�t p�kolisty i si�ga�a a� do p�aszczyzny, do b��kitnego piasku, otaczaj�c Carsona ze wszystkich stron.

Znajdowa� si� nie opodal �rodka kopu�y. Dzieli�o go jakie� sto metr�w od najbli�szej �ciany, je�eli to by�a �ciana. Mia� wra�enie, �e wydr��on� b��kitn� p�kul� c z e g o �, maj �c� oko�o dwustu pi��dziesi�ciu metr�w w obwodzie, przykryto g�adk� p�aszczyzn� piasku.

Wszystko by�o niebieskie, pr�cz jednej plamy. W znacznej odleg�o�ci, pod wkl�s�� b��kitn� �cian� Carson dostrzeg� co� czerwonego, jak gdyby kul�, maj�c� oko�o metra �rednicy. Znajdowa�a si� zbyt daleko, �eby mo�na by�o w tej migotliwej niebiesko�ci dok�adnie jej si� przyjrze�. Ale sam nie wiedz�c czemu poczu�, �e przeszy� go dreszcz.

Wierzchem d�oni otar� pot z czo�a, a raczej bezskutecznie pr�bowa� go otrze�.

Czy to upiorny sen? Ten upa�, ten piasek, to nieokre�lone uczucie odrazy, kt�rego doznawa�, ilekro� spojrza� na czerwon� kul�.

Sen? Nie, cz�owiek nie zasypia i nie ma widziade� sennych podczas walki w Kosmosie.

�mier�? Niepodobna. Gdyby istnia�a nie�miertelno��, nie by�aby czym� tak bezsensownym, z�o�onym, z b��kitnego skwaru, b��kitnego piasku i czerwonej ohydy.

Naraz us�ysza� g�os.

Us�ysza� go w g�owie, nie w uszach. Dobiega� znik�d i zewsz�d.

� W�druj�c przez czasy, przestrzenie i wymiary � rozbrzmiewa� g�os w m�zgu Carsona � ujrza�em w tym czasie i tej przestrzeni dwa ludy, maj �ce stoczy� wojn�, w kt�rej jeden, z nich musi zgin��, a drugi tak os�abnie, �e cofnie si� w rozwoju i nie spe�ni nigdy swego przeznaczenia, lecz ostatecznie w proch si� obr�ci, z kt�rego powsta�. M�wi� tedy, �e tak si� sta� nie mo�e.

� Kto� kim jeste�? � Carson nie powiedzia� tego na g�os, pytanie zarysowa�o si� tylko w jego my�lach.

� Nie zrozumiesz tego. Jestem� � Nast�pi�a pauza, jak gdyby g�os szuka� � w m�zgu Carsona � s�owa, kt�rego tam nie by�o, s�owa, kt�rego Carson nie zna�. � Jestem zako�czeniem ewolucji gatunku tak starego, �e czasu nie mo�na okre�li� wyrazami, kt�rych znaczenie zdo�a�by� poj�� Gatunku stopionego w jedno jestestwo, wieczne� Takim jestestwem m�g�by si� sta� tw�j prymitywny gatunek� � zn�w szukanie s�owa ��po d�ugim czasie. M�g�by si� nim sta� r�wnie� gatunek, kt�ry w my�lach nazywasz Obcymi. Postanawiam wi�c wtr�ci� si� do tej bitwy, bitwy mi�dzy flotami o si�ach tak r�wnych, �e wynikiem jej by�aby zag�ada obu gatunk�w. Jeden musi ocale�. Jeden musi rozwija� si� i ewoluowa�.

� Jeden? � pomy�la� Carson. � M�j czy?�

� Jest w mojej mocy zapobiec wojnie, odes�a� przybysz�w do ich galaktyki. Ale wr�ciliby z czasem albo twoi wsp�bracia pr�dzej czy p�niej pod��yliby tam za nimi. Tylko pozostaj�c tutaj, w tym czasie i tej przestrzeni, aby ustawicznie interweniowa�, m�g�bym powstrzyma� te dwa gatunki od wzajemnego unicestwienia, a pozosta� nie mog�.

Rozstrzygn� wi�c teraz. Zniszcz� jedn� flot� doszcz�tnie, druga za� nie poniesie �adnych strat. Jedna cywilizacja b�dzie w ten spos�b ocalona.

Z�y sen. To musi by� z�y sen, pomy�la� Carson. Ale wiedzia�, �e tak nie jest.

Wszystko by�o zbyt ob��dne, zbyt niewiarygodne, aby mog�o nie by� rzeczywisto�ci�.

Nie �mia� zada� pytania: kt�ra? Ale wyr�czy�y go w tym jego my�li.

� Ocaleje silniejszy � rzek� g�os. � Tego nie mog� � nie chc� zmieni�. Ingeruj� tylko po to, aby zwyci�stwo by�o ca�kowite, aby nie by�o � zn�w szukanie s�owa � pyrrusowym zwyci�stwem �miertelnie os�abionego gatunku.

Z kra�c�w niedosz�ej bitwy wybra�em na chybi� trafi� dw�ch osobnik�w, ciebie i jednego z Obcych. Widz� z twej pami�ci, �e w nacjonalistycznym zaraniu waszych dziej�w znane by�y wypadki, kiedy o wyniku zatargu mi�dzy dwoma narodami rozstrzyga� turniej ich reprezentant�w, rycerzy.

Ty i tw�j przeciwnik staniecie tu do walki nadzy i nieuzbrojeni, w warunkach r�wnie dla was obu nieznanych i r�wnie dla obu przykrych. Nie ma ograniczenia czasu, bo czas tu nie istnieje. Ten, co pozostanie przy �yciu, b�dzie or�downikiem swego gatunku. Jego gatunek ocaleje.

� Ale� � Protest Carsona by� w�a�ciwie nieartyku�owanym d�wi�kiem, lecz g�os natychmiast odpowiedzia�:

� Wszystko jest przewidziane. Warunki s� takie, �e sama tylko przypadkowa przewaga si�y fizycznej nie b�dzie mog�a rozstrzygn�� o wyniku zmaga�. Jest tu bariera. Zrozumiesz to. Bystro�� i odwaga b�dzie wa�niejsza od si�y. Zw�aszcza odwaga, kt�ra jest wola �ycia.

� Ale kiedy my tu b�dziemy walczy�, nasze floty�

� Nie. Znajdujesz si� w innym wymiarze, w innym czasie. Tam, we wszech�wiecie, kt�ry znasz, czas stoi, dop�ki tu jeste�. Widz�, �e zastanawiasz si�, czy to miejsce istnieje naprawd�. A tak, � nie. Podobnie jak ja � w twoim ograniczonym rozumieniu � istniej �, a zarazem nie istniej �. Moje istnienie nale�y do sfery psychicznej, nie fizycznej. Widzia�e� mnie jako planet�, r�wnie dobrze m�g�by� mnie ujrze� jako py�ek albo s�o�ce.

Dla ciebie jednak to miejsce jest teraz rzeczywiste. Cierpienia, kt�rych tu doznasz, b�d� prawdziwe. A je�eli tu zginiesz, zginiesz naprawd�. Je�eli umrzesz, twoja pora�ka b�dzie oznacza�a �mier� ca�ego twego gatunku. Tyle wiesz i to ci musi wystarczy�.

G�os umilk�.

Carson zn�w by� sam, ale i nie sam. Gdy bowiem podni�s� oczy, spostrzeg�, �e odra�aj�cy kulisty potw�r, o kt�rym wiedzia� ju�, �e to Obcy, toczy si� w jego kierunku. Toczy si�.

Zdawa�o si�, �e nie ma n�g ani r�k, a w ka�dym razie nic takiego nie by�o wida�. Toczy� si� po b��kitnym piasku z p�ynn� szybko�ci� kropli rt�ci. A przed nim, w spos�b dla Carsona niepoj�ty, sz�a parali�uj�ca fala straszliwej nienawi�ci, od kt�rej mdli�o, od kt�rej zbiera�o si� na wymioty.

Carson rozejrza� si� gor�czkowo. Kamie�, le��cy w piasku o metr od niego, by� czym� najbardziej zbli�onym do jakiej � broni. Nie by� du�y, ale mia� ostre kanty jak od�amek krzemienia. Wygl�da� jak b��kitny krzemie�. Carson podni�s� go i skuli� si� w oczekiwaniu ataku. Przeciwnik zbli�a� si� szybko, Carson nie zdo�a�by przed nim uciec.

Nie mia� czasu, �eby si� zastanowi�, jak ma odeprze� atak, a zreszt�, czy m�g� obmy�le� spos�b walki ze stworzeniem, kt�rego si�y, cech charakterystycznych i metod walki nie zna�? Przeciwnik, tocz�c si� teraz szybko, bardziej jeszcze ni� przedtem przypomina� idealnie okr�g�� kul�.

Kulisty by� ju� tylko o dziesi�� metr�w. O pi��. Naraz zatrzyma� si�.

A raczej co� go zatrzyma�o. Jego bok, znajduj�cy si� naprzeciw Carsona, rozp�aszczy� si� nagle, jak gdyby trafi� na niewidzialn� �cian�. Kulisty odbi� si�, dos�ownie odbi� si� od niewidzialnej przeszkody i odskoczy� w ty�.

Potem zn�w potoczy� si� naprz�d, ale ju� wolniej, ostro�niej. Zatrzyma� si� zn�w w tym samym miejscu. Spr�bowa� tym razem o kilka metr�w dalej.

Musia�a tam istnie� swego rodzaju przegroda. Carson co� sobie nagle przypomnia�, Jak to powiedzia� g�os? Sama tylko przypadkowa przewaga si�y fizycznej nie b�dzie mog�a rozstrzygn�� o wyniku zmaga�. Jest tu bariera.

Pole elektromagnetyczne. Oczywi�cie nie Pole Netza, znane nauce ziemskiej, tamto bowiem iskrzy si� i wydaje trzaski. To pole by�o niewidzialne, ciche.

By�a to �ciana, biegn�ca przez �rodek wydr��onej p�kuli. Carson m�g� tego nawet nie sprawdza�. Kulisty czyni� to za niego � toczy� si� wzd�u� bariery, szukaj �c jakiego� otworu, kt�rego wci�� nie znajdowa�.

Carson post�pi� kilka krok�w do przodu, wyci�gaj�c przed sob� lew� r�k�, a� wreszcie dotkn�� bariery. By�a g�adka w dotyku, elastyczna, przypomina�a raczej gum� ni� szk�o.

Rozgrzana, ale nie bardziej ni� piasek pod jego stopami. Przy tym zupe�nie przezroczysta, nawet z bliska.

Rzuci� kamie�, przy�o�y� do bariery obie r�ce i spr�bowa� j � popchn��. Zdawa�o si�, �e ust�pi�a odrobin�. Ale tylko odrobin�, nawet gdy napiera� ca�ym swoim ci�arem. Sprawia�a wra�enie stali obci�gni�tej gum� � najpierw mi�kka spr�ysto��, potem niewzruszona twardo��.

Wspi�� si� na palce i si�gn�� jak m�g� najwy�ej � przegroda wci�� by�a.

Zobaczy�, �e Kulisty dotar� do �ciany i wraca. Carsona zn�w chwyci�y md�o�ci, cofn�� si�, kiedy tamten go mija�. Kulisty nie zatrzyma� si�.

Ale czy bariera nie ko�czy si� gdzie� na dole? Carson ukl�k� i zacz�� rozkopywa� piasek. Piasek by� mi�kki, lekki, kopanie sz�o �atwo. Na g��boko�ci p� metra bariera wci�� jeszcze istnia�a.

Kulisty zn�w zawr�ci�. Widocznie z tamtej strony te� nie m�g� znale�� �adnego przej�cia.

Musi by� jaki� spos�b, pomy�la� Carson. Jaki� spos�b na to, �eby�my mogli si� do siebie zbli�y�. W przeciwnym razie ten pojedynek nie mia�by sensu.

Kulisty wr�ci� na dawne miejsce i zatrzyma� si� po drugiej stronie bariery, w odleg�o�ci zaledwie dw�ch metr�w. Carson mia� wra�enie, �e przeciwnik go obserwuje, chocia� ani rusz nie m�g� si� u niego dopatrze� jakichkolwiek organ�w zmys��w. Nic, co by wygl�da�o jak oczy, uszy czy przynajmniej usta. Dojrza� wprawdzie teraz szereg rowk�w mo�e dziesi�� czy pi�tna�cie � zobaczy� te�, �e z dw�ch rowk�w wysun�y si� nagle dwie macki i zanurzy�y si� w piasku, jak gdyby badaj�c jego konsystencj�. Macki mia�y oko�o trzech centymetr�w �rednicy i oko�o p� metra d�ugo�ci.

Macki wysuwa�y si� i cofa�y do rowk�w. Pozostawa�y ukryte w rowkach, kiedy Kulisty si� toczy�, i wygl�da�o na to, �e nie maj� nic wsp�lnego z jego sposobem poruszania si�. O ile mo�na si� by�o zorientowa�, Kulisty porusza� si� przesuwaj �c jako� sw�j �rodek ci�ko�ci, ale jak si� to dzia�o, tego Carson nie potrafi� sobie nawet wyobrazi�.

Wzdrygn�� si� patrz�c na ten stw�r. By� obcy, wstr�tny, niewymownie ohydny, przera�aj�co r�ny od jakichkolwiek form �ycia na Ziemi czy na innych planetach Uk�adu S�onecznego. Carson wyczuwa� instynktownie, �e psychika potwora musi by� r�wnie odra�aj �ca jak jego cia�o.

Ale musia� spr�bowa�. Je�eli Kulisty nie mia� �adnych zdolno�ci telepatycznych, pr�ba by�a z g�ry skazana na niepowodzenie, Carson s�dzi� jednak, �e Kulisty ma takie zdolno�ci. Odczu� przecie� kilka minut temu, kiedy Kulisty usi�owa� go zaatakowa�, emanacj� czego� nie daj�cego si� zakwalifikowa� do zjawisk fizycznych � zwart�, niemal dotykaln� fal� nienawi�ci.

Je�eli Kulisty potrafi� wys�a� tak� fal�, mo�e potrafi te� czyta� w my�lach Carsona, przynajmniej na tyle, �eby zrozumie�, o co Carsonowi chodzi.

Wolno, znacz�co Carson podni�s� kamie�, kt�ry by� jego jedyn� broni�, a potem odrzuci� go od siebie gestem poniechania walki i podni�s� w g�r� rozwarte d�onie.

Zacz�� m�wi� na g�os, wiedz�c, �e chocia� dla stoj�cego przed nim przeciwnika s�owa nic nie b�d� znaczy�y, wypowiadanie ich pomo�e jemu samemu dok�adniej skupi� my�li na tym, co chce Kulistemu przekaza�.

� Czy nie mo�emy zawrze� pokoju? � powiedzia�, a g�os jego zabrzmia� dziwnie w�r�d ca�kowitej ciszy. � Jestestwo, kt�re nas tu sprowadzi�o, powiedzia�o nam, co musi nast�pi�, je�eli nasze gatunki podejm� ze sob� walk� zag�ada jednego i os�abienie, i retrogresja drugiego. Wynik bitwy pomi�dzy nimi; powiedzia�o Jestestwo, zale�y od tego, na co my si� tu zdob�dziemy. Czemu nie mieliby�my zawrze� wieczystego pokoju? Wy wr�cicie do waszej galaktyki, my do naszej.

Carson postara� si� st�umi� w�asne my�li, �eby odebra� odpowied�.

Odpowied� nadesz�a i uderzy�a go jak obuchem. Zachwia� si� na nogach i odst�pi� kilka krok�w, wstrz��ni�ty nat�eniem nienawi�ci i ��dzy mordu, kt�r� przepojone by�y przekazywane mu czerwone obrazy. Nie dociera�y do niego w postaci artyku�owanych s��w � jak przedtem my�li Jestestwa � lecz jako nap�ywaj�ce jedna po drugiej fale gwa�townej pasji.

Przez chwil�, kt�ra wydawa�a si� wieczno�ci�, musia� zmaga� si� z fizycznym dzia�aniem tej nienawi�ci, najwy�szym wysi�kiem woli wyrzuci� z m�zgu okropne obce my�li, kt�rym udzieli� dost�pu t�umi�c my�li w�asne. Zn�w chwyci�y go md�o�ci.

Odzyskiwa� stopniowo przytomno��, wolno, jak cz�owiek budz�cy si� ze z�ego snu. Oddycha� z trudem i czu� os�abienie, ale m�g� ju� my�le� jasno.

Sta� obserwuj �c Kulistego. Tamten trwa� bez ruchu podczas pojedynku psychicznego, kt�rego wygrania by� tak bliski. Teraz potoczy� si� o kilka metr�w w bok, do najbli�szego z b��kitnych krzak�w. Trzy macki wysun�y si� b�yskawicznie z rowk�w i zacz�y obmacywa� krzak.

� Trudno, jak wojna, to wojna � powiedzia� Carson. Zdoby� si� na zgry�liwy u�miech. � Je�yli dobrze zrozumia�em, pok�j ci� nie n�ci. � A �e by� mimo wszystko cz�owiekiem bardzo m�odym i nie m�g� oprze� si� pokusie udramatyzowania sytuacji, doda� jeszcze: � No to na �mier� i �ycie!

Ale jego g�os w otaczaj�cej kompletnej ciszy zabrzmia� �miesznie, sam to od razu zrozumia�. U�wiadomi� sobie nagle, �e to rzeczywi�cie walka na �mier� i �ycie. Nie b�dzie to tylko jego w�asna �mier� albo �mier� tego czerwonego stworzenia, kt�re w my�lach nazywa� Kulistym, lecz �mier� ca�ego gatunku, reprezentowanego przez jednego z nich. Zag�ada rodzaju ludzkiego, je�eli on, Carson, nie zdo�a odnie�� zwyci�stwa.

My�l ta nape�ni�a go wielk� pokor� i wielkim przera�eniem. Nie, co� wi�cej ni� my�l � prze�wiadczenie. W jaki� niewyt�umaczony spos�b, z uczuciem silniejszym nawet od wiary, mia� ju� teraz pewno��, �e Jestestwo, kt�re zaaran�owa�o ten pojedynek, powiedzia�o prawd� o swoich zamiarach i swojej mocy. To nie by� �art.

Przysz�o�� ludzko�ci zale�y od niego. By�a to potworna �wiadomo��, Carson postara� si� czym pr�dzej odp�dzi� j� ad siebie, by skupi� wszystkie my�li na tym, co ma przedsi�wzi��.

Musi by� jaki� spos�b na to, �eby przedosta� si� przez barier� albo zada� przez barier� �miertelny cios.

Si�ami psychicznymi? Spodziewa� si�, �e nie tylko w tym rzecz, Kulisty bowiem ma bez w�tpienia wi�ksze zdolno�ci telepatyczne od prymitywnych, nierozwini�tych zdolno�ci telepatycznych ludzi. A mo�e te zdolno�ci stanowi� zarazem jego s�abo��?

On, Carson, zdo�a� wyrzuci� z m�zgu my�li Kulistego, ale czy Kulisty zdo�a upora� si� z jego my�lami? Je�eli Kulisty ma wi�ksz� zdolno�� przekazu, mo�e zarazem jego mechanizm odbiorczy jest bardziej wra�liwy i mniej odporny?

Carson wbi� spojrzenie w Kulistego i postara� si� ze�rodkowa� na nim wszystkie swoje w�adze umys�owe.

� Umrzyj � my�la�. � Zaraz umrzesz. Umierasz. Jeste� w agonii�

Pr�bowa� r�nych wariant�w, si�gn�� nawet do wyobra�e� plastycznych. Pot wyst�pi� mu na czole, czu�, �e dygocze ca�y z wysi�ku. Ale Kulisty nadal bada� krzak ze spokojem tak niezm�conym, jak gdyby Carson recytowa� tabliczk� mno�enia.

A wi�c ten spos�b jest na nic.

Wysi�ek psychiczny w po��czeniu z upa�em sprawi�, �e Carsonowi zakr�ci�o si� w g�owie. Usiad� na b��kitnym piasku, �eby odpocz��, i po�wi�ci� ca�� uwag� obserwowaniu Kulistego. By� mo�e obserwuj�c go pilnie, zdo�a oceni� jego si�� i odkry� jego s�abo�ci, s�owem dowiedzie� si� r�nych cennych rzeczy, kt�re przydadz� si�, kiedy wreszcie dojdzie mi�dzy nimi do starcia.

Kulisty od�amywa� ga��zki. Carson wyt�a� wzrok, staraj�c si� oceni�, ile wysi�ku Kulisty w to wk�ada. Potem, my�la�, znajdzie po swojej stronie podobny krzak, u�amie kilka ga��zek podobnej grubo�ci i b�dzie m�g� por�wna� si�� fizyczn� swoich r�k i ramion z si�� macek tamtego.

Ga��zki nie poddawa�y si� �atwo, Kulisty musia� si� przy ka�dej dobrze natrudzi�. Ka�da macka, zauwa�y� Carson, rozdwaja�a si� na ko�cu w dwa palce, ka�dy palec zako�czony by� paznokciem czy te� szponem. Szpony nie wydawa�y si� szczeg�lnie d�ugie ani gro�ne. Nie bardziej niebezpieczne ni� paznokcie Carsona, gdyby pozwoli� im troch� odrosn��.

Og�lnie rzecz bior�c Kulisty pod wzgl�dem fizycznym nie wygl�da� na zbyt gro�nego przeciwnika. Chyba �e ten krzak ma wyj�tkowo twarde p�dy. Carson rozejrza� si�. Aha, owszem, tu� obok, w zasi�gu jego r�ki by� inny krzak dok�adnie tego samego typu.

Wyci�gn�� r�k� i u�ama� ga��zk�. By�a krucha, �amliwa. Zapewne, Kulisty m�g� rozmy�lnie udawa�, �e si� wysila, ale Carson nie s�dzi�, aby tak by�o.

Z drugiej strony jednak, gdzie si� kryj� s�abe punkty Kulistego? W jaki spos�b Carson ma go zabi�, je�eli si� nadarzy sposobno��? Zacz�� zn�w obserwowa� Kulistego. Zewn�trzna pow�oka czy te� sk�ra sprawia�a wra�enie grubej i twardej. Nale�a�oby u�y� jakiego� ostrego narz�dzia. Carson zn�w podni�s� od�amek ska�y. Od�amek mia� oko�o trzydziestu centymetr�w d�ugo�ci, by� d�ugi, w�ski, z do�� ostrym jednym ko�cem. Je�eli si� daje �upa� jak krzemie�, mo�na b�dzie z niego zrobi� n�.

Kulisty nadal penetrowa� zaro�la. Ma�a b��kitna jaszczurka, wielonoga jak ta, kt�r� Carson widzia� po swojej stronie bariery, wybieg�a spod krzaka.

Jedna z macek Kulistego �mign�a do przodu, chwyci�a jaszczurk� i podnios�a j� do g�ry. Inna macka wysun�a si� b�yskawicznie i zacz�a obrywa� jaszczurce �apki r�wnie systematycznie i oboj�tnie, jak przed chwil� zrywa�a ga��zki krzewu. Stworzonko szamota�o si� rozpaczliwie i wydawa�o przenikliwe piski � pierwsze d�wi�ki, kt�re Carson us�ysza� tutaj poza w�asnym g�osem.

Carson wzdrygn�� si� i chcia� odwr�ci� oczy, ale zmusi� si� do patrzenia: wszystko, czego dowie si� o przeciwniku, mo�e by� cenne. Nawet ta informacja o jego zb�dnym okrucie�stwie. Zw�aszcza � pomy�la� w nag�ym przyp�ywie w�ciek�o�ci � zw�aszcza ta informacja o jego zb�dnym okrucie�stwie. Rozkosz� b�dzie zabi� tego potwora, kiedy si� nadarzy okazja � i je�eli si� taka okazja nadarzy.

Z tego cho�by powodu, pokonuj�c odruch wsp�czucia, patrza�, jak Kulisty zn�ca si� nad jaszczurk�.

Poczu� jednak ulg�, gdy jaszczurka straciwszy po�ow� �apek przesta�a szamota� si�, piszcze� i zwis�a nie�ywa w mackach Kulistego.

Kulisty nie odrywa� ju� reszty �apek. Pogardliwie odrzuci� od siebie martw� jaszczurk� w kierunku przeciwnika. Nie�ywe cia�ko zakre�li�o �uk w powietrzu i upad�o u st�p Carsona.

Przesz�o przez barier�! A wi�c bariery ju� nie ma! Carson, �ciskaj�c kamie�, w mgnieniu oka zerwa� si� na nogi i skoczy� naprz�d. Natychmiast zrobi koniec z potworem! Skoro bariery nie ma�

Ale bariera by�a. Przekona� si� o tym ponad wszelk� w�tpliwo��, gdy wyr�n�� w ni� g�ow� tak mocno, �e pociemnia�o mu w oczach. Odbi� si� od bariery i upad�.

Kiedy usiad�, potrz�saj�c g�ow�, �eby oprzytomnie�, dostrzeg�, �e jaki� pocisk leci w jego kierunku. Pad� na piasek i przekr�ci� si� na bok. Zd��y� usun�� cia�o z drogi pocisku, ale poczu� ostry, przeszywaj�cy b�l w lewej �ydce.

Nie zwa�aj�c na b�l potoczy� si� do ty�u i d�wign�� si� z wysi�kiem. Kulisty podni�s� w�a�nie nast�pny kamie� i ko�ysz�c go w dw�ch mackach szykowa� si� do nowego rzutu.

Kamie� wzlecia� w powietrze, ale Carson bez trudu unikn�� pocisku, usuwaj�c si� na bok. Kulisty najwidoczniej potrafi� rzuca� celnie, ale ani daleko, ani zbyt silnie. Pierwszy kamie� zrani� Carsona tylko dlatego, �e ten siedzia� i za p�no go dostrzeg�.

Teraz, uchylaj�c si� przed s�abym drugim rzutem, Carson jednocze�nie mocnym zamachem prawego ramienia cisn�� w Kulistego kamieniem, kt�ry wci�� �ciska� w r�ce. Je�eli pociski, pomy�la� z nag�ym przyp�ywem otuchy, mog� przebywa� barier�, no to obaj mo�emy si� zabawi� w ich rzucanie. A mocna prawa r�ka Ziemianina�

Nie m�g� chybi� metrowej kuli z odleg�o�ci czterech metr�w, tote� nie chybi�. Kamie� �mign�� z szybko�ci� kilkakrotnie wi�ksz� od szybko�ci pocisk�w Kulistego, Trafi� w sam �rodek, niestety jednak nie uderzy� ostrzem, lecz p�askim bokiem.

Kulisty bez w�tpienia poczu� uderzenie. Si�ga� w�a�nie po nast�pny kamie�, ale zmieni� zamiar i czym pr�dzej si� wycofa�. Zanim Carson zd��y� podnie�� i rzuci� jeszcze jeden kamie�, Kulisty by� ju� o czterdzie�ci metr�w od bariery, tocz�c si� coraz dalej.

Drugi pocisk Carsona chybi� o kilkana�cie centymetr�w, trzeci rzut by� za kr�tki. Kulisty znajdowa� si� ju� poza zasi�giem pocisk�w � w ka�dym razie poza zasi�giem pocisk�w do�� ci�kich, aby mog�y by� niebezpieczne.

Carson u�miechn�� si�. T� rund� wygra�. Tyle tylko, �e� Przesta� si� u�miecha�, kiedy si� nachyli�, �eby obejrze� swoj� nog�. Ostry, nier�wny brzeg kamienia g��boko przeci�� �ydk�, zadaj�c dziesi�ciocentymetrow� ran�, kt�ra obficie krwawi�a. Carson mia� jednak nadziej�, �e �adna arteria nie jest przeci�ta. Je�eli krwawienie ustanie samo przez si�, to dobrze. Je�eli nie, czekaj� go spore k�opoty.

Ale zanim m�g� zaj�� si� ran�, musia� co� zbada�. Co to jest w�a�ciwie ta bariera?

Ruszy� zn�w naprz�d, tym razem wyci�gaj�c przed sob� r�ce. Namaca� barier�, potem nie odrywaj�c od niej jednej r�ki, rzuci� gar�� piasku. Piasek przelecia� na drug� stron�. R�ka opiera�a si� o g�adk�, tward� �cian�.

Materia organiczna przeciw materii nieorganicznej? Nie, bo martwa jaszczurka przelecia�a na t�, stron�, a jaszczurka, �ywa czy martwa, to przecie� materia organiczna. A ro�liny?� Carson u�ama� ga��zk� i dziabn�� ni� barier�. Ga��zka przesz�a na drug� stron� nie napotykaj�c �adnego oporu, gdy jednak palce Carsona, trzymaj�ce ga��zk�, dotar�y do bariery, uderzy�y o ni�, nie mog�c posun�� si� dalej.

A wi�c on nie mo�e si� przedosta�, Kulisty te� nie mo�e. Ale kamienie, piasek i nie�ywa jaszczurka�

A �ywa jaszczurka? Rozpocz�� polowanie pod krzakami, a� wreszcie znalaz� jaszczurk� i z�apa� j�. Ostro�nym, delikatnym ruchem rzuci� j� o barier�. Odbi�a si� od niej i uciek�a po b��kitnym piasku.

Z dotychczasowych do�wiadcze� wyp�ywa� tedy konkretny wniosek. Bariera jest nieprzebyta tylko dla istot �ywych. Martwa lub nieorganiczna materia mo�e j� przeby�.

Rozstrzygn�wszy to pytanie Carson zn�w obejrza� zranion� nog�. Krwawienie zmniejszy�o si�, oznacza�o to, �e mo�na si� nie troszczy� o opask� zaciskaj�c�. Ale trzeba zdoby� troch� wody, �eby obmy� ran�.

Woda! Na my�l o wodzie u�wiadomi� sobie, �e ma okropne pragnienie. B�dzie musia� znale�� wad� w wypadku, gdyby ten turniej mia� si� przeci�gn��.

Utykaj�c lekko, rozpocz�� inspekcj� swojej po�owy areny. Przesuwaj�c jedn� r�k� po barierze ruszy� na prawo, a� doszed� do wkl�s�ej �ciany bocznej. By�a widoczna. Z bliska jej matowo-niebieskoszara powierzchnia by�a w dotyku identyczna z powierzchni� poprzecznej bariery.

Zrobi� do�wiadczenie rzucaj�c w ni� gar�� piasku. Piasek dosi�gn�� �ciany i znikn��. P�kolista skorupa by�a wi�c r�wnie� polem elektromagnetycznym. Tyle �e w przeciwie�stwie do bariery poprzecznej � polem nieprzezroczystym.

Obszed� j� doko�a, a� wr�ci� zn�w do bariery i wzd�u� niej do miejsca, z kt�rego wyruszy�.

Nigdzie ani �ladu wody.

Coraz bardziej zaniepokojony, zacz�� posuwa� si� zygzakami z powrotem mi�dzy barier� a �cian�, badaj�c starannie ka�dy centymetr p�aszczyzny.

Wody nie by�o. B��kitny piasek, b��kitne krzaki i niezno�ne gor�co. Nic wi�cej.

To chyba imaginacja, �e tak bardzo cierpi wskutek pragnienia� Jak d�ugo tu jest? Oczywi�cie nie wed�ug rachuby czasu w jego wszech�wiecie i wymiarze. Jestestwo powiedzia�o, �e czas b�dzie tam sta� w miejscu, dop�ki on tu pozostanie. Ale procesy chemiczne w jego ciele post�puj� mimo wszystko naprz�d. Wi�c wed�ug odczu� cielesnych, jak d�ugo tu jest? Jakie� trzy czy cztery godziny najwy�ej. Z pewno�ci� nie do�� d�ugo, �eby tak cierpie� z pragnienia.

Cierpia� jednak bardzo, w zaschni�tym gardle piek�o go niezno�nie. Przyczyn� tego by� upa�. I to jaki upa�! Chyba przesz�o pi��dziesi�t stopni. Straszliwy suchy upa� bez najl�ejszego powiewu.

Kula� coraz bardziej i by� ostatecznie wyczerpany, gdy zako�czy� wreszcie bezowocne badanie swego terytorium. Spojrza� na trwaj�cego w bezruchu Kulistego, �ycz�c mu, �eby czu� si� tak samo okropnie. Zreszt� to bardzo mo�liwe, �e tamtemu te� wcale nie jest za dobrze. Mo�e Kulisty pochodzi z planety, na kt�rej normaln� temperatur� jest dziewi��dziesi�t pi��, stopni powy�ej zera. Mo�e on zamarza, gdy Carson omdlewa, ze spiekoty�

Mo�e atmosfera jest dla tamtego zbyt zg�szczona w tym samym stopniu, w jakim dla Carsona jest zbyt rozrzedzona. Carson tak si� zm�czy� badaniem terenu, a� si� zasapa�. Atmosfera tutaj � zda� sobie teraz z tego spraw� � jest niewiele g�stsza od atmosfery na Marsie.

Brak wody.

Zakre�la to granice wytrzyma�o�ci, dla Carsona w ka�dym razie. Je�eli nie znajdzie sposobu na to, �eby przekroczy� barier� albo zabi� nieprzyjaciela nie przekraczaj �c jej, umrze z pragnienia. Na t� my�l ogarn�a go rozpaczliwa determinacja. Musi si� �pieszy�.

Ale si�� woli nakaza� sobie usi��� na chwil�, odpocz�� i zastanowi� si�.

Co tu mo�na przedsi�wzi��? Nic, a zarazem bardzo du�o. Na przyk�ad te krzaki� Nie wygl�daj� obiecuj�co, ale trzeba zbada� kryj �ce si� w nich mo�liwo�ci. No i ta noga trzeba w jaki� spos�b oczy�ci� ran�, cho�by nawet bez wody. Poza tym trzeba zgromadzi� amunicj� w postaci kamieni. Znale�� kamie�, kt�ry pos�u�y jako n�.

Noga bola�a go coraz bardziej, uzna� wi�c, �e ni� nale�y si� zaj�� przede wszystkim. Jeden rodzaj krzak�w mia� li�cie � czy te� co� podobnego do li�ci. Urwa� ca�� gar��, obejrza� je dok�adnie i postanowi� zaryzykowa�. U�y� ich do oczyszczenia rany z piasku, brudu i skrzep�ej krwi, a potem ze �wie�ych li�ci zrobi� tampon, kt�ry przy�o�y� do rany, obwi�zuj�c opatrunek witkami tego samego krzewu.

Witki by�y nadspodziewanie mocne. Chocia� cienkie, mi�kkie i gi�tkie, nie dawa�y si� wcale z�ama�. Musia� odpi�owa� je z krzewu ostrym brzegiem b��kitnego krzemienia. Niekt�re grubsze p�dy mia�y przesz�o p� metra d�ugo�ci, zanotowa� wi�c sobie w pami�ci na wszelki wypadek, �e je�eli te grubsze zwi��e si� ze sob� ko�cami, mo�na z nich zrobi� wcale niez�� lin�. Mo�e uda mu si� wymy�li� jaki� u�ytek dla liny.

Nast�pnie zabra� si� do robienia no�a. B��kitny krzemie� rzeczywi�cie nietrudno by�o roz�upa�. Z od�amka trzydziestocentymetrowej d�ugo�ci sporz�dzi� niezbyt zgrabne, ale wystarczaj�co gro�ne narz�dzie. Z witek krzewu spl�t� pas, za kt�ry m�g� wsadzi� kamienny n�, aby si� z nim nie rozstawa�, a jednocze�nie mie� wolne r�ce.

Powr�ci� teraz do badania krzak�w. Znalaz� jeszcze trzy inne odmiany. Jedna by�a bezlistna, sucha, �amliwa, przypomina�a zesch�e �odygi chwast�w stepowych. Druga mia�a ga��zie mi�kkie, kruche, g�bczaste, prawie jak huba. Nadawa�yby si� doskonale na rozpa�k�. Trzecia odmiana by�a najbardziej zbli�ona do drzewa. Mia�a delikatne li�cie, kt�re wi�d�y przy dotkni�ciu, ale p�dy, chocia� kr�tkie, by�y proste i mocne.

Upa� by� nadal potworny, nie do zniesienia.

Carson poku�tyka� do, bariery, pomaca�, �eby si�, upewni�, �e bariera wci�� jeszcze jest.

Sta� przez chwil� obserwuj�c Kulistego. Kulisty trzyma� si� w bezpiecznej odleg�o�ci od bariery, poza zasi�giem skutecznego rzutu kamieniem. Snu� si� tam w g��bi i co� robi�. Carson nie m�g� si� zorientowa�, co on robi.

Naraz Kulisty zatrzyma� si�, potoczy� si� bli�ej bariery i jak gdyby skupi� uwag� na Carsonie. Carson zn�w musia� pokona� fal� md�o�ci. Cisn�� w Kulistego kamieniem. Kulisty wycofa� si� szybko i powr�ci� do przerwanej roboty.

Carson potrafi� ju� przynajmniej zmusi� Kulistego, �eby si� trzyma� w przyzwoitej odleg�o�ci.

�No i du�o z tego mam!� � pomy�la� z gorycz�. Mimo to nast�pn� godzin� czy dwie sp�dzi� na zbieraniu kamieni odpowiedniej wielko�ci i na uk�adaniu ich w r�ne stosy po swojej stronie bariery.

W gardle pali�o go teraz jak ogniem. Trudno mu by�o my�le� o czymkolwiek innym pr�cz wody.

Musia� jednak my�le� i o innych rzeczach. O tym, jak przedrze� si� przez t� przekl�t� barier� � albo przedosta� si� nad ni� czy pod ni� � jak dotrze� do tej czerwonej kuli i jak zabi� j�, zanim to piek�o skwaru i pragnienia zabije jego.

Bariera ci�gnie si� od �ciany do �ciany. Ale jak wysoko i jak g��boko si�ga pod piaskiem?

Przez chwil� Carsonowi za bardzo m�ci�o si� w g�owie, �eby m�g� si� spokojnie zastanowi� nad tym, jak ma to zbada�. Siedz�c bez ruchu na rozpalonym piasku � cho� wcale nie pami�ta�, �eby siada�. � patrzy� bezmy�lnie na b��kitn� jaszczurk�, kt�ra spod jednego krzaka przebiega�a pad drugi. Po chwili wyjrza�a i zerkn�a na Carsona.

Carson u�miechn�� si� do niej. Mo�e ca�kiem ju� w pi�tk� goni, bo przypomnia�o mu si� naraz zas�yszane gdzie� opowiadanie o pierwszych kolonistach na pustyni marsja�skiej, zapo�yczone ze starszych jeszcze opowie�ci o w�drowcach na pustyniach ziemskich: �Po,pewnym czasie samotno�� tak cz�owiekowi doskwiera, �e zaczyna gada� do jaszczurek, a wkr�tce potem s�yszy nawet, �e jaszczurki mu odpowiadaj���

Powinien by oczywi�cie skupi� wszystkie my�li na tym, jak zabi� Kulistego, zamiast tego jednak u�miechn�� si� do jaszczurki i powiedzia�:

� Halo, jak si� masz!

Jaszczurka podbieg�a troch� bli�ej.

� Halo � powiedzia�a.

Carson w pierwszej chwili os�upia�, a potem rykn�� wielkim �miechem. Przy tym gard�o wcale go od �miechu nie zabola�o � widocznie pragnienie nie by�o jeszcze a� tak gro�ne.

Czemu nie? Czemu by Jestestwo, kt�re wymy�li�o to koszmarne miejsce, nie mog�o opr�cz innych w�a�ciwo�ci mie� r�wnie� poczucia humoru? Gadaj�ce jaszczurki, kt�re potrafi� odpowiada� mi w moim w�asnym j�zyku� �wietny kawa�.

Raz jeszcze u�miechn�� si� do jaszczurki i powiedzia�:

� Chod� no tu.

Ale jaszczurka zawr�ci�a i uciek�a, przebiegaj �c od krzaka do krzaka, a� wreszcie znik�a mu z oczu.

Zn�w poczu� pragnienie.

Ale musi przecie� co� przedsi�wzi��. Nie wygra tego turnieju, je�eli b�dzie tak siedzia�, oblewaj�c si� potem i lituj�c si� nad sob�. Musi co� przedsi�wzi��. Ale co?

Pokona� barier�. Ale nie mo�e przedosta� si� przez ni� ani nad ni�. A czy na pewno nie mo�na przedosta� si� pod ni�? Na dodatek, je�eli wykopie do�� g��boki d�, mo�e nawet dokopa� si� do wody� Z�apa�by dwie sroki za ogon�

Carson z najwy�szym ju� wysi�kiem pokula� do bariery i zacz�� kopa�, wygarniaj �c po dwie gar�cie naraz. Praca by�a ci�ka, mozolna, bo piasek osypywa� si�, im g��bszy wi�c by� d�, tym wi�ksz� musia� mie� �rednic�. Ile godzin mu to zaj�o, nie wiedzia�, ale na g��boko�ci metra dotar� do skalnego pod�o�a. Sucha ska�a, ani �ladu wody.

Pole elektromagnetyczne bariery si�ga�o a� do pod�o�a skalnego. �adnego przej�cia. Ani kropli wody. Wszystko na pr�no.

Wygramoli� si� z do�u i le�a� oddychaj�c z trudem� Potem podni�s� g�ow�, �eby zobaczy�, co robi Kulisty. Bo przecie� musi co� robi�

Owszem, robi�. Budowa� co� z grubszych ga��zi, powi�zanych cienkimi witkami. Jak�� dziwn� konstrukcj�, z grubsza bior�c czworok�tn� i maj�c� oko�o metra wysoko�ci. �eby lepiej si� przyjrze�, Carson wdrapa� si� na g�rk� piasku, kt�ry wykopa� z do�u, stan�� na niej i patrza�.

Z tylnej cz�ci konstrukcji stercza�y dwie d�ugie d�wignie, jedna zako�czona czym� na kszta�t czaszy. To mi wygl�da na swego rodzaju katapult�, pomy�la� Carson.

Rzeczywi�cie, Kulisty wzi�� w�a�nie poka�nej wielko�ci kamie� i w�o�y� go do owej niby� czaszy. Za pomoc� jednej z macek podnosi� i opuszcza� przez chwil� drug� d�wigni� w g�r� i w d�, potem obr�ci� nieco machin�, jak gdyby nastawiaj�c j� na cel, a d�wignia z kamieniem podnios�a si� raptownie w g�r� i do przodu.

Kamie� zatoczy� �uk kilka metr�w nad g�ow� Carsona, tak daleko, �e nie trzeba by�o przed nim si� uchyla�. Carson oceni� jednak dystans przebyty przez kamie� i cicho gwizdn��. On, Carson, nie zdo�a�by rzuci� takiego kamienia dalej ni� na po�ow� tej odleg�o�ci. Co gorsza, nawet wycofuj�c si� w g��b swego terytorium, b�dzie wci�� pozostawa� w zasi�gu machiny, je�eli Kulisty przesunie j � naprz�d, prawie pod barier�.

Jeszcze jeden kamie� �wisn�� mu nad g�ow�. Tym razem upad� ju� nie tak daleko.

Machina mo�e by� niebezpieczna, stwierdzi� Carson. Chyba lepiej b�dzie jako� temu zaradzi�.

Przesuwaj �c si� to w jedn�, to w drug� stron� wzd�u� bariery, �eby utrudni� nastawianie katapulty, zacz�� ciska� w ni� kamieniami. Ale przekona� si� niebawem, �e to na nic. Kamienie musia�y by� lekkie, w przeciwnym razie nie m�g� rzuca� ich tak daleko. Je�eli trafia�y w konstrukcj�, odbija�y si� od niej nie wyrz�dzaj�c najmniejszej szkody. A przy tej odleg�o�ci Kulisty bez trudu usuwa� si� przed tymi, kt�re pada�y blisko niego.

Poza tym Carson ju� si� zm�czy� i wszystkie mi�nie bola�y go z wyczerpania. Gdyby m�g� chwil� odpocz��, gdyby nie musia� wci�� uskakiwa� przed kamieniami, wyrzucanymi przez katapult� w regularnych odst�pach mniej wi�cej trzydziestu sekund�

Potykaj�c si� odszed� w g��b areny. Zaraz si� jednak przekona�, �e to te� na nic. Kamienie dolatywa�y tak�e i tutaj, tyle �e w d�u�szych odst�pach, jak gdyby potrzeba by�o wi�cej czasu na nakr�cenie zagadkowego mechanizmu katapulty.

Powl�k� si� zn�w pod barier�. Pada� kilka razy i z najwy�szym trudem przesuwa� nogi. Czu�, �e jest u kresu wytrzyma�o�ci. Nie �mia� si� jednak zatrzyma�, dop�ki nie uda mu si� unieruchomi� katapulty. Je�eli za�nie, nigdy si� ju� nie obudzi.

Jeden z pocisk�w katapulty podsun�� mu zacz�tek pomys�u, Pocisk ten uderzy� w stos kamieni, kt�re Carson zgromadzi� przy barierze jako amunicj � � i wznieci� iskry.

Iskry. Ogie�. Cz�owiek pierwotny roznieca� ogie� krzesz�c iskry, a je�li u�y� tych suchych, g�bczastych p�d�w w charakterze hubki�

Na szcz�cie mia� w pobli�u i krzak tej odmiany. Na�ama� ga��zi, po�o�y� je przy stosie zamieni, potem zacz�� cierpliwie uderza� kamieniem o kamie�, a� wreszcie iskra pad�a na g�bczaste p�dy. Zaj�y si� ogniem tak szybko, �e osmali�y Carsonowi brwi i spali�y si� na popi� w ci�gu paru sekund.

Ale Carson wiedzia� ju� teraz, do czego d��y, po kilku minutach roznieci� ma�e ognisko, p�on�ce pod os�on� g�rki piasku, kt�r� usypa�, gdy przed godzin� czy dwiema kopa� d�. Rozpali� je za pomoc� niby-hubki, a dorzucaj �c p�dy innych krzak�w, pal�ce si� wolniej, utrzymywa� r�wny p�omie�.

Mocne cienkie witki, przypominaj�ce drut, nie pali�y si� �atwo, dzi�ki temu m�g� sporz�dza� i rzuca� bomby zapalaj�ce. Bomb� tak� stanowi�a po prostu wi�zka suchych patyk�w z ma�ym kamieniem w �rodku, �eby doda� jej wagi, zako�czona p�tl� z witki, �eby mo�na by�o j� rozko�ysa� i rzuci�.

Carson przygotowa� ca�y tuzin tych bomb, zanim zapali� i rzuci� pierwsz�. Chybi�a celu, ale Kulisty rozpocz�� szybki odwr�t, ci�gn�c za sob� katapult�. Carson mia� jednak nast�pne pociski w pogotowiu i rzuca� je b�yskawicznie, jeden po drugim. Czwarty utkwi� w ramie katapulty i zrobi� swoje. Kulisty rozpaczliwie usi�owa� zagasi� szerz�cy si� ogie�, Posypuj�c go piaskiem, lecz jego szponiaste macki mog�y nabra� co najwy�ej �y�k� piasku naraz, tote� wszystkie te usi�owania spe�z�y na niczym. Katapulta p�on�a.

Kulisty potoczy� si� na bezpieczn� odleg�o�� od ognia i zn�w skupi� uwag� na Carsonie. Carson zn�w poczu� fal� nienawi�ci i towarzysz�ce jej md�o�ci. Ale tym razem odczu� je s�abiej: albo Kulisty zaczyna� traci� si�y, albo te� Carson wyrobi� ju� w sobie odporno�� na jego � psychiczne ataki.

Zagra� Kulistemu na nosie, a nast�pnie zmusi� go do ucieczki, ciskaj �c w niego kamieniem. Kulisty wycofa� si� w g��b swojej po�owy areny i zacz�� zn�w �ama� ga��zie. Przypuszczalnie chcia� zrobi� now� katapult�.

Carson sprawdzi� � po raz setny � �e bariera wci�� dzia�a, gdy wtem spostrzeg�, �e siedzi przy niej na piasku. Ogarn�a go naraz s�abo�� tak wielka, �e nie m�g� usta� na nogach.

B�l w nodze pulsowa� ustawicznie, pragnienie stawa�o si� coraz dokuczliwsze. Ale wszystko to blad�o wobec skrajnego fizycznego wyczerpania, kt�re ow�adn�o ca�ym jego cia�em.

No i to gor�co!

Takie w�a�nie musi by� piek�o, pomy�la�. Piek�o, w kt�re wierzyli staro�ytni. Zmaga� si� ze snem, zarazem jednak rozumia�, �e czuwanie jest bezcelowe, on bowiem nic na razie nie mo�e zrobi�. Nie mo�e nic zrobi�, dop�ki bariera pozostaje nieprzebyta, a Kulisty tkwi poza zasi�giem pocisk�w.

Ale przecie� musi istnie� jakie� wyj�cie. Usi�owa� przypomnie� sobie wszystko, co czyta� w podr�cznikach archeologii o metodach walki, stosowanych w zamierzch�ych czasach przed odkryciem metali i mas plastycznych. Najpierw by�y pociski kamienne, pomy�la�. No c�, to przecie� ju� ma.

Jedynym ulepszeniem tego sposobu walki by�aby katapulta, taka, jak� zbudowa� Kulisty. Ale Carson nie zdo�a�by nigdy zbudowa� takiej machiny, maj�c do dyspozycji tylko p�dy tutejszych krzew�w � ani jednego patyka, kt�ry by mia� wi�cej ni� p� metra d�ugo�ci. Owszem, potrafi�by obmy�li� podobny mechanizm, ale nie mia� ju� si� na tak� prac�, kt�ra musia�aby potrwa� kilka dni.

Kilka dni? A przecie� Kulisty zbudowa� machin�. Czy�by tkwili tu ju� od kilku dni? Naraz przypomnia� sobie, �e

Kulisty ma du�o macek, mo�e wi�c wykona� tak� prac� znacznie pr�dzej od niego.

Poza tym katapulta nie rozstrzygnie o wyniku walki. Trzeba wymy�li� co� skuteczniejszego.

�uk i strza�y? Nie. Carson pr�bowa� kiedy� �ucznictwa i wiedzia�, �e nie ma w tym kierunku najmniejszych zdolno�ci. Nie radzi� sobie nawet z nowoczesnym sportowym �ukiem, gwarantuj �cym dok�adno��, a c� dopiero, gdyby mia� niezdarny, powi�zany z kawa�k�w �uk, jaki by sobie tutaj m�g� zmajstrowa�. Nie strzeli�by chyba nawet na tak� odleg�o��, na jak� rzuca� kamieniem, a ju� z pewno�ci� strzeli�by mniej celnie.

W��cznia? Owszem, w��czni� potrafi�by zrobi�. By�aby wprawdzie bezu�yteczna jako bro� do rzucania na odleg�o��, ale mog�aby si� przyda� w walce wr�cz, je�eli do takiej walki w og�le dojdzie.

W dodatku b�dzie mia� przynajmniej co� do roboty. Jak si� zajmie prac�, mo�e przestanie mu si� m�ci� w g�owie, bo teraz musia� si� chwilami dobrze skupi�, zanim zdo�a� sobie przypomnie�, dlaczego tu jest, dlaczego musi zabi� Kulistego.

Na szcz�cie by� wci�� przy jednym ze stos�w kamieni. Zacz�� je przebiera�, a� trafi� wreszcie na kamie� z grubsza bior�c w kszta�cie grotu. Za pomoc� mniejszego kamienia pocz�� go szlifowa�, wycinaj�c po bakach ostre zaz�bienia, �eby grot, je�eli w czym� utkwi, nie da� si� �atwo wyci�gn��.

Co� niby harpun? To jest my�l! Harpun lepszy jest mo�e od w��czni, przynajmniej w tym ob��dnym turnieju. Je�eli b�dzie mia� taki harpun na linie i zahaczy nim Kulistego, mo�e uda si� przyci�gn�� go do bariery, a wtedy kamienne ostrze no�a przejdzie przez barier�, cho�by nawet r�ce nie przesz�y.

Drzewce trudniej by�o zrobi� ni� g�owic�. W ko�cu jednak rozszczepiaj�c i ��cz�c ze sob� najgrubsze p�dy czterech krzak�w, a potem okr�caj�c z��cza mocnymi, licz cienkimi witkami, sporz�dzi� drzewce d�ugo�ci oko�o p�tora metra i zamocowa� kamienn� g�owic� w rowku, wy��obionym na ko�cu drzewca.

Niezgrabne to by�o, ale mocne.

Teraz lina. Z cienkich, gi�tkich witek spl�t� sze�� metr�w liny. By�a lekka i nie sprawia�a wra�enia mocnej, ale Carson wiedzia�, �e utrzyma ona bez trudu ci�ar jego cia�a. Przywi�za� jeden koniec do drzewca harpunu, drugim za� obwi�za� w przegubie ki�� lewej r�ki. Je�eli teraz rzuci harpunem przez barier� i chybi, b�dzie m�g� w ka�dym razie wci�gn�� go z powrotem.

Ale kiedy zawi�za� ostatni w�ze� i nie pozosta�o mu ju� nic wi�cej do roboty, wszystko � gor�co, zm�czenie, b�l w nodze i piekielne pragnienie � sta�o si� naraz stokro� gorsze ni� przedtem.

Pr�bowa� wsta�, �eby zobaczy�, co teraz robi Kulisty, ale poczu�, �e nie mo�e si� podnie��. Przy trzeciej pr�bie d�wign�� si� na kl�czki, ale zaraz zn�w upad�.

� Musz� si� przespa� � pomy�la�. � Gdyby teraz dosz�o do starcia, by�bym bezbronny. Dobrze, �e on nie wie o tym, bo m�g�by przytoczy� si� tui mnie zabi�. Musz� odzyska� cho� troch� si�.

Wolno, zaciskaj�c z�by z b�lu, poczo�ga� si� w g��b areny. Dziesi�� metr�w, dwadzie�cia�

Wstrz�s i uderzenie czego� ci�kiego o piasek tu� przy nim wyrwa�o go z niesamowitego, okropnego snu, przywo�uj�c do jeszcze bardziej niesamowitej i okropnej rzeczywisto�ci. Otworzy� oczy i zn�w ujrza� b��kitn� po�wiat� nad b��kitnym piaskiem.

Jak d�ugo spa�? Minut�? Ca�y dzie�?

Nast�pny kamie� upad� jeszcze bli�ej� Carson wspar� si� na r�kach i usiad�. Obejrza� si� i zobaczy� Kulistego w odleg�o�ci dwudziestu metr�w.

Gdy Carson usiad�, tamten natychmiast potoczy� si� i nie zatrzyma�, a� znalaz� si� w jak najwi�kszej od niego odleg�o�ci.

Carson zda� sobie teraz spraw�, �e musia� za wcze�nie zasn��, b�d�c jeszcze w zasi�gu rzut�w Kulistego. Tamten widz�c, �e przeciwnik le�y bez ruchu, o�mieli� si� zbli�y� do bariery i rozpocz�� bombardowanie. Ca�e szcz�cie, �e si� nie zorientowa�, jaki Carson jest s�aby, bo by�by zosta� i nadal ciska� kamieniami.

Jak d�ugo Carson spa�? Chyba nied�ugo, bo czu� si� tak ceno jak przedtem. Nie by� wcale wypocz�ty, ani te� nie odczuwa� wi�kszego pragnienia. Przypuszczalnie spa� zaledwie kilka minut.

Zacz�� si� zn�w czo�ga�, tym razem zmuszaj �c si� do ruchu, a� wreszcie tylko metr dzieli� go od szaroniebieskiej, wkl�s�ej �ciany areny.

I wtedy wszystko znik�o mu sprzed oczu�

Kiedy si� obudzi�, nic si� wok� niego nie zmieni�o, ale tym razem wiedzia�, �e spa� przez d�ugi czas.

Przede wszystkim poczu� okropn� sucho�� w spieczonych ustach. J�zyk mia� obrzmia�y.

Co� jest niedobrze, pomy�la�, wracaj�c stopniowo do pe�nej �wiadomo�ci. By� mniej zm�czony, poczucie ca�kowitego wyczerpania min�o. Sen go pokrzepi�.

Ale ten b�l, przeszywaj�cy b�l. Carson spr�bowa� si� poruszy� i wtedy dopiero zrozumia�, �e siedliskiem b�lu jest noga.

Uni�s� si� nieco, �eby obejrze� nog�. By�a potwornie spuchni�ta pod kolanem, obrz�k si�ga� a� do po�owy uda. Witki, kt�rych u�y� do przywi�zania tamponu z li�ci, wrzyna�y si� teraz g��boko w obrzmia�e cia�o.

O tym, �eby wsadzi� n� pod wrzynaj�ce si� wi�zad�a, nie mog�o by� mowy. Na szcz�cie ko�cowy w�ze� znajdowa� si� na ko�ci goleniowej, z przodu, tam gdzie witki nie wpija�y si� tak g��boko. Po kilku pr�bach, przy kt�rych Carsonowi robi�o si� s�abo z b�lu, uda�o mu si� ten w�ze� rozwi�za�.

Jedno spojrzenie pod tampon z li�ci wystarczy�o, aby stwierdzi� najgorsze. Infekcja i daleko posuni�te zaka�enie krwi.

Bez lek�w, bez materia��w opatrunkowych, bez wody nic nie mo�e na to poradzi�.

Nic absolutnie. B�dzie tylko m�g� umrze�, kiedy zaka�enie ogarnie ca�y organizm.

Zrozumia�, �e sprawa jest beznadziejna, �e przegra�.

A wraz z nim ca�a ludzko��. Kiedy tu umrze, tam, we wszech�wiecie, kt�ry zna, wszyscy jego przyjaciele, wszyscy ludzie umr� r�wnie�. A Ziemia i skolonizowane planety stan� si� domen� ohydnych kulistych istot, kreatur ze z�ego snu, potwor�w bez jakiejkolwiek cechy ludzkiej, kt�re dla przyjemno�ci obrywaj� �apki jaszczurkom.

Ta w�a�nie my�l sprawi�a, �e z odwag� rozpaczy, niemal o�lepiony b�lem, zacz�� si� czo�ga� zn�w w kierunku bariery. Teraz nie czo�ga� si� ju� na czworakach, lecz podci�ga� si� tylko na ramionach.

Jedna szansa na milion, �e kiedy dotrze do bariery, mo�e b�dzie mia� jeszcze do�� si�y, aby cho� raz rzuci� harpunem i zabi� Kulistego, je�eli ten � r�wnie� jedna szansa na milion � zbli�y si� do bariery. Albo je�eli bariery teraz ju� nie ma.

Trwa�o to chyba lata ca�e, zanim tam dotar�.

Bariera nie znik�a. By�a nieprzebyta tak samo jak wtedy, kiedy pierwszy raz jej dotkn��.

A Kulistego nie by�o przy barierze. Wspieraj�c si� na �okciach Carson zobaczy� go w g��bi przeciwleg�ej cz�ci areny; zaj�ty by� kleceniem drewnianej konstrukcji, b�d�cej nie uko�czonym jeszcze duplikatem katapulty, kt�r� Carson zniszczy�.

Kolisty porusza� si� teraz znacznie wolniej. Bez w�tpienia on r�wnie� traci� ju� si�y.

Ale Carson nie s�dzi�, aby katapulta by�a jeszcze Kulistemu potrzebna. On, Carson, umrze, zanim tamten j� sko�czy.

Gdyby uda�o mu si� teraz, dop�ki jeszcze �yje, zwabi� Kulistego do bariery� Zacz�� macha� r�k� i pr�bowa� krzykn��, ale spierzchni�te gard�o nie wyda�o �adnego d�wi�ku. Albo gdyby uda�o mu si� przedosta� przez barier�

Musia� chyba na chwil� straci� �wiadomo��, bo spostrzeg� naraz, �e w bezsilnej w�ciek�o�ci wali pi�ciami w barier�.

Wysi�kiem woli pohamowa� swoje ruchy. Zamkn�� oczy, staraj �c si� uspokoi�.

� Halo � odezwa� si� g�os.

By� to cichutki, cieniutki g�osik. Brzmia� jak�

Carson otworzy� oczy i spojrza�. Tak, to by�a jaszczurka. � Wyno� si� � chcia� powiedzie� Carson. � Wyno� si�. To nieprawda, �e tu jeste� albo mo�e jeste�, ale to nieprawda, �e m�wisz. Zn�w mi si� co� roi.

Ale nie m�g� wyrzec ani s�owa � gard�o i j�zyk zbyt mia� wyschni�te. Zamkn�� zn�w oczy.

� Boli � powiedzia� g�osik. � Zabij. Boli, zabij. Chod�. Carson zn�w otworzy� oczy. B��kitna dziesi�cionoga jaszczurka wci�� sta�a przed nim. Odbieg�a kawa�ek wzd�u� bariery, wr�ci�a, odbieg�a znowu, wr�ci�a.

� Boli � powt�rzy�a. � Zabij. Chod�. Najwyra�niej chcia�a, �eby Carson pod��y� za ni�. Zamkn�� zn�w oczy. G�osik nie ustawa�. Wci�� te same pozbawione sensu trzy s�owa. Za ka�dym razem, gdy Carson otwiera� oczy, jaszczurka odbiega�a i wraca�a.

Carson j �kn��. Nie b�dzie mia� spokoju, dop�ki nie us�ucha tego niezno�nego stworzonka.

Poczo�ga� si� za jaszczurk�. Inny d�wi�k, wysoki cienki krzyk, dobieg� jego uszu i stawa� si� coraz g�o�niejszy.

Co� le�a�o na piasku wij�c si�, krzycz�c. Co� ma�ego, b��kitnego, co przypomina�o jaszczurk�, a zarazem�

Wtem zobaczy�, co to jest � jaszczurka, kt�rej �apki poobrywa� Kulisty, tak dawno temu. Ale nie by�a martwa o�y�a i teraz wi�a si� i krzycza�a w m�ce.

� Boli � powt�rzy�a zn�w pierwsza jaszczurka. � Boli. Zabij. Zabij.

Carson zrozumia�. Wyj�� zza pasa krzemienny n� i zabi� udr�czone stworzenie. �ywa jaszczurka uciek�a szybko. Carson zwr�ci� si� twarz� do bariery. Opar� o ni� r�ce i g�ow� i patrza� na Kulistego, kt�ry daleko w g��bi budowa� drug� katapult�.

� M�g�bym si� tam doczo�ga� � my�la� � gdybym tylko przedosta� si� przez barier�. Gdybym si� przedosta� przez barier�, m�g�bym jeszcze wygra�. Wida�, �e on tak�e jest ju� s�aby. M�g�bym�

Ogarn�� go nowy atak beznadziejnej rozpaczy. B�l bra� g�r� nad wol�, toruj�c drog� pragnieniu �mierci. Carson zazdro�ci� jaszczurce, kt�r� przed chwil� zabi�. Ona nie �yje ju� i nie cierpi. On wci�� jeszcze musi �y�. Up�ynie wiele godzin, nim go zabije zaka�enie krwi.

Gdyby tak przebi� si� tym no�em�

Wiedzia�, �e tego nie zrobi. Dop�ki �yje, istnieje ta szansa, jedna na milion�

Wpar� si� d�o�mi w barier� i spojrza� przypadkiem na swoje ramiona � zrobi�y si� chude i ko�ciste. A wi�c znajduje si� tu od dawna, skoro tak wychud�.

Jak. d�ugo to jeszcze potrwa, zanim umrze? Ile jeszcze gor�ca, pragnienia i b�lu mo�e znie�� ludzkie cia�o?

Przez kr�tk� chwil� by� zn�w bliski histerii, potem jednak zst�pi� na niego g��boki spok�j i naraz ol�ni�a go zdumiewaj�ca my�l.

Ta jaszczurka, kt�r� przed chwil� zabi�� Jaszczurka przeby�a barier�, kiedy jeszcze �y�a. By�a po stronie Kulistego, Kulisty oberwa� jej �apki, potem z pogard� rzuci� j � w kierunku Carsona, a ona przelecia�a przez barier�. Carson s�dzi�, �e to dlatego, �e jaszczurka jest martwa.

Ale nie by�a martwa, by�a nieprzytomna.

�ywa jaszczurka nie mo�e przeby� bariery, ale nieprzytomna jaszczurka mo�e j� przeby�. Bariera nie jest wi�c barier� dla istot �ywych, lecz dla istot maj�cych �wiadomo��. Jest to zapora psychiczna.

Ta my�l podzia�a�a na Carsona jak ostroga. Poczo�ga� si� wzd�u� bariery, aby postawi� na kart� ostatni� desperack� stawk�. Za�wita�a mu nadzieja tak nik�a, �e tylko cz�owiek konaj�cy m�g� si� wa�y� na podobne ryzyko.

Nie warto oblicza� szans powodzenia. Je�eli nie zaryzykuje, szanse i tak s� r�wne zeru.

Dotar� do g�rki piasku maj�cej oko�o metra wysoko�ci. G�rk� t� usypa�, kiedy pr�bowa� � ile dni temu to by�o? � podkopa� si� pod barier� albo dokopa� si� wody.

Wzg�rek wznosi� si� przy barierze, po�owa stoku by�a po jednej stronie bariery, po�owa po drugiej.

Carson wzi�� kamie� z pobliskiego stosu, wspi�� si� na szczyt wzg�rka, zsun�� si� na drug� jego stron� i przywar� do bariery, opieraj �c si� na niej ca�ym ci�arem cia�a, aby mie� pewno��, �e stoczy si� na terytorium wroga, je�eli bariera zniknie.

Upewni� si� jeszcze, �e n� tkwi za pasem, �e harpun le�y w zgi�ciu lewego ramienia, a sze�ciometrowa lina przywi�zana jest mocno jednym ko�cem do przegubu lewej r�ki, drugim do drzewca.

Nast�pnie praw� r�k� podni�s� kamie�, kt�rym zamierza� uderzy� si� w g�ow�. Musi mu dopisa� szcz�cie przy tym uderzeniu � cios ma by� do�� silny, �eby go zamroczy�, ale nie tak silny, �eby pozbawi� go przytomno�ci na d�ugo.

Mia� uczucie, �e Kulisty go obserwuje, na pewno wi�c zobaczy, jak przeciwnik stacza si� na d� poprzez barier� i zbli�y si�, aby zbada� spraw�. Pomy�li chyba, �e on nie �yje � Carson s�dzi�, �e Kulisty doszed� przypuszczalnie do tego samego wniosku co i on, je�li chodzi o charakter bariery. Ale zbli�y si� ostro�nie. On, Carson b�dzie mia� troch� czasu�

Uderzy�. B�l przywr�ci� mu �wiadomo��. Nag�y ostry b�l w biodrze, zupe�nie inny ni� pulsuj�cy b�l pod czaszk� i pulsuj �cy b�l w nodze.

Ale obmy�laj�c z g�ry ca�y plan, nim zada� sobie uderzenie, Carson przewidzia� podobny b�l, pragn�� go nawet i nakaza� nerwom czujno�� w chwili odzyskania przytomno�ci. Nie wolno mu najl�ejszym drgnieniem zdradzi� si� z tym, �e si� ockn��.

Le�a� bez ruchu, ale rozchyli� odrobin� powieki i przez ich szparki stwierdzi�, �e jego rozumowanie by�o s�uszne. Kulisty zbli�a� si�. By� ju� tylko o pi�� metr�w. Rzuci� widocznie kamieniem, �eby si� przekona�, czy Carson �yje, czy te� umar�, i to w�a�nie b�l uderzenia przywr�ci� Carsonowi �wiadomo��.

Carson wci�� le�a� bez ruchu. Kulisty zbli�y� si� na odleg�o�� czterech metr�w i zn�w si� zatrzyma�. Carson wstrzyma� oddech.

Stara� si� o niczym nie my�le�, aby Kulisty drog� telepatii nie wykry�, �e przeciwnik jest przytomny. Umys� Carsona tym samym straci� wyrobion� ju� odporno��, tote� nag�y atak my�li Kulistego wstrz�sn�� nim do g��bi.

Nieopisanym przera�eniem i odraz� nape�ni�a Carsona ca�kowita obco��, absolutna odmienno�� tych my�li. Wyczuwa� ich tre��, ale nie potrafi� jej zrozumie� i nie zdo�a�by uj�� jej w s�owa, gdy� �aden j�zyk ziemski nie mia� stosownych s��w, �aden umys� ludzki nie mia� odpowiednich wyobra�e�. Umys� paj�ka, pomy�la�, albo umys� modliszki czy te� marsja�skiego w�a pustynnego, wzniesiony na wysoki szczebel inteligencji i pozostaj�cy w kontakcie telepatycznym z umys�em cz�owieka, by�by w por�wnaniu z t� ohyd� czym� swojskim i dobrze znanym.

Zrozumia� teraz, �e Jestestwo mia�o s�uszno��: Cz�owiek albo Kulisty, bo w ca�ym wszech�wiecie nie ma miejsca dla nich obu. Dzieli ich od siebie wi�ksza przepa�� ni� boga od szatana i nigdy nie mo�e by� mi�dzy nimi zgody.

Kulisty zbli�a� si�. Carson czeka�, a� tamten b�dzie zaledwie o krok, a� szponiaste macki wysun� si� do przodu� Zapominaj�c o b�lu usiad�, podni�s� w g�r� harpun i rzuci� nim, wk�adaj�c w ten rzut wszystkie si�y, jakie mu jeszcze pozosta�y. Myli� si� zreszt�, nie by�y to wszystkie si�y, bo poczu� nagle przyp�yw �wie�ej energii, a jednocze�nie b�l ust�pi� ca�kowicie, niczym przy sztucznej blokadzie nerw�w.

Gdy Kulisty, g��boko ugodzony harpunem, potoczy� si� w bok, Carson spr�bowa� wsta�, �eby pobiec za nim. Nie zdo�a� jednak i upad�. Po chwili zn�w ponowi� pr�b�.

Lina napi�a si�, szarpn�a go do przodu. Wlok�a go tak przez kilka metr�w, potem napi�cie os�ab�o. Carson posuwa� si� wci�� naprz�d, d�o� za d�oni� podci�gaj �c si� na linie.

Kulisty zatrzyma� si� w ko�cu, wij�ce si� macki na pr�no usi�owa�y wyci�gn�� harpun. Dr�a� i dygota�, a potem zrozumia� widocznie, �e nie ucieknie, bo potoczy� si� ku Carsonowi, wysuwaj �c szpony.

Carson z no�em kamiennym w gar�ci przyj �� walk�. D�ga� na o�lep, raz po raz, czuj�c jak ostre szpony zdzieraj � mu sk�r� z cia�a, szarpi� mi�nie i �ci�gna.

D�ga� i r�ba� w zapami�taniu, a� wreszcie tamten znieruchomia�.

Us�ysza� dzwonek i otworzy� oczy, ale dopiero po chwili zorientowa� si�, gdzie jest i co to za d�wi�k.

Przymocowany by� pasami do siedzenia swego statku zwiadowczego, a ekran przed nim ukazywa� jedynie pust� przestrze�. �adnego nieprzyjacielskiego statku, �adnej nieistniej�cej planety.

Dzwonek by� sygna�em ekranu ��czno�ci; kto� ��da� w��czenia odbiornika. Carson odruchowo wyci�gn�� r�k� i nacisn�� guzik.

Na ekranie ukaza�a si� natychmiast twarz Brandera, kapitana �Magellana�, statku macierzystego jednostek rozpoznawczych. Brander by� blady, jego czarne oczy p�on�y podnieceniem.

� �Magellan� wzywa Carsona � m�wi� szybko Brander. � Wracaj. Ju� po wszystkim. Zwyci�yli�my!

Twarz znik�a z ekranu � Brander pewnie wzywa� pozosta�e statki rozpoznawcze, nale��ce do jego za�ogi.

Carson wolno nastawi� przyrz�dy na powr�t. Powoli, z niedowierzaniem rozpi�� pasy, wsta� i poszed� w g��b kabiny do zbiornika z wod�. Z jakiego� powodu mia� niewiarygodne pragnienie. Wypi� sze�� szklanek.

Opar� si� o �cian�, usi�uj�c zebra� my�li.

Czy tamto wszystko zdarzy�o si� naprawd�? By� zdr�w, ca�y, nietkni�ty. Pragnienie, kt�re ugasi�, mia�o charakter raczej psychiczny ni� fizyczny � nie czu� sucho�ci w gardle. Noga�

Podci�gn�� nogawk� spodni i obejrza� �ydk�. Przecina�a j � d�uga bia�a blizna, ale blizna zupe�nie zagojona. Nie mia� jej przedtem. Poci�gn�� na d� zamek b�yskawiczny, rozchyli� koszul� i zobaczy�, �e ca�y tors i brzuch pokrywa siatka cienkich, prawie niedostrzegalnych, idealnie zagojonych blizn.

Wszystko zdarzy�o si� naprawd�.

Jego statek rozpoznawczy, kierowany przez pilota automatycznego, wchodzi� ju� do luku statku macierzystego. Chwytaki wci�gn�y go do komory indywidualnej, a w chwil� p�niej brz�czyk zasygnalizowa�, �e komora jest ju� nape�niona powietrzem. Carson otworzy� w�az, wysiad�, przeszed� przez podw�jne drzwi komory.

Uda� si� prosto do gabinetu Brandera, wszed� do �rodka i zasalutowa�.

Brander wci�� jeszcze mia� min� cz�owieka oszo�omionego. � Cze��, Carson � powiedzia�. � �a�uj, ch�opie, �e ci� nie by�o! Co za widowisko!

� Co si� sta�o, kapitanie?

� Sam nie wiem dok�adnie. Dali�my jedn� salw� i ca�a ich flota rozsypa�a si� w proch! Jaki� b�ysk zacz�� przeskakiwa� ze statku na statek, nawet na te, do kt�rych wcale nie celowali�my i kt�re by�y poza zasi�giem naszych pocisk�w! Ca�a flota w naszych oczach zamieni�a si� w popi�, a �aden z naszych statk�w nie ma najmniejszego uszkodzenia! Na dobitk� trudno nawet powiedzie�, �e to nasza zas�uga. W stopie, kt�rego u�ywali, musia� by� jaki� szczeg�lny sk�adnik i nasza pr�bna salwa po prostu wywo�a�a reakcj � �a�cuchow�. M�wi� ci, ch�opie, szkoda, �e ci� omin�y wszystkie te emocje!

Carson zdoby� si� na u�miech. By� to nik�y cie� u�miechu, mia�o bowiem up�yn�� wiele dni, nim odzyska� r�wnowag� psychiczn� po niedawnych prze�yciach, ale kapitan nie patrza� na niego i nic nie zauwa�y�.

� Tak jest, kapitanie � odrzek� Carson. Rozs�dek raczej, ni� skromno��, podpowiedzia� mu, �e zostanie napi�tnowany raz na zawsze jako najwi�kszy blagier w Kosmosie, je�eli szepnie cho� s�owo ponad to. � Tak jest, kapitanie, wielka szkoda, �e omin�y mnie te wszystkie emocje.

Wszystko to sta�o si� niezwykle szybko.

Kraft p�dzi� co tchu po zboczu, w d�, a ju� jeden z nich le�a� w trawie na wznak, drugi za�, pochylony, wpatrywa� si� w twarz swej ofiary z wyrazem, w kt�rym pr�cz ciekawo �ci nie by�o nic.

� Jest pan aresztowany! � krzykn�� Kraft podbiegaj�c. Nieznajomy nie zdradza� najmniejszej ch�ci ucieczki. Powoli si� odwr�ci�, spojrza� oboj �tnie na pe�n� nerwowego napi�cia twarz Krafta i na zaci�ni�ty w jego r�ce pistolet.

Kraft zbada� puls le��cego, oko�o minuty przys�uchiwa� si� nie zm�conej rytmem oddechu ciszy w jego piersi, a� w ko�cu rzuci� surowo:

� Dlaczego pan zabi� tego cz�owieka?

� W pa�skim pytaniu s� a� dwie nie�cis�o�ci � sucho odrzek� nieznajomy. � Nie zabi�em go, a poza tym nie wiadomo, czy by� cz�owiekiem.

Czubkiem buta dotkn�� czo�a zabitego i zako�ysawszy si�, przysiad�, wyj�� z kieszeni co� w rodzaju cyrkla i szybko zmierzy� kilka odleg�o�ci na twarzy le��cego, mrucz�c przy tym:

� Oczywi�cie. K�t twarzy prawie si� nie zmieni�.

Kraft nie przeszkadza� aresztowanemu. Z ciekawo�ci� obserwowa�, gdy ten otworzy� d�o� zabitego i badawczo wpatrywa� si� w ni�, kilka razy odci�gaj�c du�y palec, potem wsta�, dok�adnie otrzepa� z kurzu kolana i, zwr�ciwszy si� do zabitego, rzek�:

� Do szybkiego spotkania.

Kraft ju� niejednokrotnie obserwowa� nag�e ot�pienie umys�owe, w jakie popada przest�pca natychmiast po dokonaniu zab�jstwa, je�li zabijanie nie sta�o si� jeszcze jego rzemios�em. To zamroczenie szybko jednak zamienia si� w rozja�nienie umys�u, gdy opanuje przest�pc� nag�a i gor�ca skrucha.

W tym wypadku zab�jca nie przejawia� jednak najmniejszych oznak skruchy. Zm�czony i blady, jakby straciwszy wszelkie zainteresowanie sw� ofiar�, pogr��y� si� w zadumie. Po pewnym czasie przerwa� kilkoma s�owami milczenie, radz�c Kraftowi nie przejmowa� si� zabezpieczeniem i ochron� trupa.

� Przecie� i tak za godzin� jego tutaj nie b�dzie � powiedzia�, niedbale machn�wszy r�k�. � Zreszt�, jak pan sobie �yczy.

T� godzin� Kraft i aresztowany nieznajomy musieli sp�dzi� razem obok trupa, bowiem Kraft czeka�, a� ktokolwiek zjawi si� na drodze. Siedzieli wi�c milcz�c, zab�jca zwr�cony plecami do miejsca przest�pstwa, Kraft za� nie spuszcza� ani na chwil� wzroku z trupa, gdy� nigdy nie lekcewa�y� ostrze�e� wypowiadanych przez samych przest�pc�w. Moment, w kt�rym Kraft dostrzeg�, �e trup le��cy przed nim w odleg�o�ci dw�ch metr�w znik� i nawet trawa na tym miejscu nie by�a zgnieciona, wywo�a� w policjancie tak silny wstrz�s, jakiego nigdy w �yciu nie dozna�. Najpierw chcia� biec do najbli�szych krzak�w, po chwili jednak zreflektowa� si�. Krzaki by�y w odleg�o�ci co najmniej 100 metr�w. Zab�jca siedzia� bez ruchu na swym miejscu, nie przejawiaj�c �adnego zainteresowania tym, co dzia�o si� za jego plecami. Pozostawa�o wi�c tylko przypuszczenie, �e trupa poch�on�a ziemia.

W pi�� minut po dziwnym znikni�ciu zabitego Kraft, zrezygnowany z powodu takiego obrotu sprawy, zgodzi� si� nawet na to, aby w milczeniu uda� si� za swoim nieznajomym aresztantem, kiedy ten zaprosi� go do swego mieszkania. Kraft wl�k� si� z ty�u za nieznajomym, od czasu do czasu bezmy�lnie spogl�daj�c na krocz�c� przed nim jego wysok� posta�. Przez ca�� drog� nie zamienili ani s�owa. Wreszcie znale�li si� obaj w mieszkaniu nieznajomego, w dwupi�trowym domku, w gabinecie, kt�rego urz�dzenie �wiadczy�o o antropologicznych zainteresowaniach w�a�ciciela. Kraft siad� na wygodnym krze�le, nieznajomy za� � na sk�rzanej kanapie.

� Chyba ju� pan rozumie, �e aresztowanie mnie nie mia�o i nie ma najmniejszego sensu � odezwa� si� zab�jca. � Wyja�nie� w tej sprawie nie b�d� udziela�, mimo �e nie wymagaj� one d�u�szych komentarzy, ostatecznie nie po to pana tutaj zaprosi�em. Mam do pana wielk� pro�b�. Jutro ju� mnie tutaj nie b�dzie. Nie b�d� m�g� r�wnie� zabra� ze sob� swoich r�kopis�w. Ale pragn��bym bardzo je w jaki� spos�b przechowa�. Swego czasu ju� dwukrotnie zwraca�em si� z tak� pro�b� do innych ludzi. Jednak w obu wypadkach moje papiery potem nie odnalaz�y si�. Ile pan ma lat? Przepraszam, �e o to pytam.

Kraft nie mia� trzydziestu o�miu i to widocznie w zupe�no�ci odpowiada�o nieznajomemu. Kraftowi wydawa�o si�, �e jego rozm�wca jest m�odszy. Nieznajomy w kilku s�owach wyja�ni�, �e ma nadziej� zabra� r�kopisy nie wcze�niej ni� za trzydzie�ci lat, a mo�liwe, �e jeszcze p�niej, i �e tre�� r�kopis�w dotyczy bada� antropologicznych, kt�rych ku wielkiemu jego nieszcz�ciu nie zd��y� doprowadzi� do ko�ca, mimo �e do niedawna mia� nadziej�, i� zdo�a je zako�czy�. Zdaje sobie spraw�, jak dziwne wydaje si� jego zachowanie, jednak prosi, aby mu zaufa�, bo przecie� on nie jest przest�pc�, gdy� tam ko�o rzeki wyst�powa� tylko w obronie w�asnego �ycia, a najwa�niejsze � nie zrobi� nic z�ego cz�owiekowi, kt�rego Kraft widzia� ju� martwego.

W nast�pnych tygodniach, po wizycie u nieznajomego, Kraft cz�sto rozmy�la� o ca�ym tym zdarzeniu i nie m�g� zrozumie�, jak to si� sta�o, �e on, cz�owiek pe�ni�cy odpowiedzialn� s�u�b� pa�stwow�, nie tylko pozwoli� uciec niebezpiecznemu przest�pcy, ale jeszcze wzi�� na przechowanie jego r�kopisy. Ponadto uczyni� to dla tak przebieg�ego przest�pcy, kt�remu uda�o si� skry� lub zniszczy� trupa jakim� jeszcze nie znanym w kryminalistyce sposobem.

Niepok�j spowodowany jednoczesnym tajemniczym znikni�ciem z miasta dw�ch ludzi do�� pr�dko min��, a z czasem po prostu o tym zapomniano. Nikt nie widzia�, �e Kraft by� u jednego z nich w mieszkaniu w przeddzie� jego znikni�cia. Nikt zreszt� o to go nie pyta�. A mimo to on sam, �wiadek przest�pstwa, uwa�a�, �e honor jego zosta� splamiony, postanowi� wi�c wyst�pi� ze s�u�by w policji. Nie b�d�c ju� na s�u�bie, korzystaj�c z wolnego czasu, zacz�� zagl�da� do r�kopis�w cz�owieka, kt�rego, mimo aresztowania po dokonaniu zab�jstwa, pu�ci� wolno, sam stawszy si� jednak przez to niejako mimowolnym wsp�lnikiem jego przest�pstwa i jego ucieczki. W tamten pami�tny dzie� na pytanie Krafta, jak ma na imi�, nieznajomy odpowiedzia�: �Nazywam si� First�.

Papiery i imi�, nie wiadomo czy prawdziwe � to wszystko, co pozosta�o Kraftowi po osobniku, kt�ry tak nieoczekiwanie wp�yn�� na zmian� jego dotychczasowego trybu �ycia.

R�kopisy zawiera�y szczeg�owe i bardzo dok�adne notatki z bada�, oparte na ogromnej ilo�ci fakt�w. Nie ma potrzeby drobiazgowo opowiada� o tym, jak Krafta z latami coraz bardziej i g��biej poch�ania�a dziedzina antropologii i pokrewnych jej nauk, a� w ko�cu sta�o si� dla niego oczywiste, �e badania Firsta s� unikalne. Autor tych r�kopis�w nie porusza� zagadnie� dotycz�cych wykopalisk i wszelkiego rodzaju znalezisk w jaskiniach Starego i Nowego �wiata. Pos�ugiwa� si� jakimi� innymi, tylko jemu znanymi danymi, kt�re pozwoli�y mu znale�� potwierdzenie dla wielu bardzo �mia�ych domys��w o ewolucji cz�owieka w ci�gu ca�ych 50 tysi�cy lat. �ci�lej m�wi�c, nie by�a to ju� nawet antropologia, ale raczej co� bardzo zbli�onego do nauki o ca�okszta�cie rozwoju ludzkiego. Krafta szczeg�lnie zadziwi�a wielka swoboda autora w opisywaniu bytu na przyk�ad jaskiniowc�w czy Europejczyk�w z epoki Odrodzenia. Gesty, ch�d, niski, urywany �miech kobiet z epoki neolitu by�y przedstawione tak naturalnie, jakby autor by� ich naocznym �wiadkiem, jakby sam �y� w tych odleg�ych czasach. To samo dotyczy�o innych okres�w historii.

To, co dla specjalisty wydawa�oby si� w najlepszym wypadku niedopuszczaln� powierzchowno�ci�, Kraft przedstawia� sobie w zupe�nie nowym �wietle.

Baczne zwracanie uwagi na drugorz�dne szczeg�y, kt�re nieraz przynosi�o sukces w wykrywaniu ciemnych i zawi�ych spraw kryminalnych, pomog�o mu i w tym wypadku, w tej ma�o dotychczas znanej mu dziedzinie. Kraft powzi�� w ko�cu dziwne, niemal cudaczne przypuszczenie i ruszy� jego �ladem.

Najpierw nale�a�o prze�ledzi� biografi� Firsta. W archiwum policyjnym wiadomo�ci by�y dostateczne. First by� lekarzem z bardzo kr�tk� praktyk�. Zjawi� si� w mie�cie przed pi�cioma laty.

W ci�gu tego czasu ani razu nie opu�ci� miasta. Nie mia� �ony ani dzieci. Obraca� si� w kr�gu nielicznych znajomych. Porusza� si� po mie�cie tylko pieszo.

W�r�d tych fakt�w szczeg�lnie jeden zwr�ci� uwag� Krafta. Dlaczego ten dobrze sytuowany cz�owiek, maj�cy wiele wolnego czasu, nigdzie nie je�dzi�? Kraft dok�adnie prze�ledzi� jego marszrut� w obr�bie miasta i doszed� do ciekawych wniosk�w. Poruszanie si� Firsta w mie�cie odbywa�o si� dok�adnie po liniach wewn�trz prostok�ta. Jedna z tych linii przebiega�a przez dolin� na zach�d od rzeki, nad kt�r� kiedy� spotkali si� przy owym zabitym cz�owieku. Odleg�o�� mi�dzy p�nocn� i po�udniow� granic� obszaru prostok�ta nie przekracza�a dw�ch kilometr�w. First nigdy nie bywa� na po�udniowym kra�cu miasta. Miasto dla tego cz�owieka by�o swego rodzaju wi�zieniem, w kt�rym by� on zamkni�ty z w�asnej lub nie wiadomo czyjej woli.

Tajemnica urasta�a i powoli nasuwa�a rozwi�zanie, kt�re przera�a�o Krafta sw� niezwyk�o�ci�. W archiwum policji Kraft odnalaz� jeszcze trzy sprawy �o znikni�ciu mieszka�ca miasta�. Pierwsza z nich by�a zg�oszona przed 150 laty. Okoliczno�ci tych trzech spraw by�y podobne. Ludzie znikali w nocy, bez �adnych rzeczy, i nikt nigdy ich wi�cej nie widzia�. Kraft znalaz� r�wnie� du�o wsp�lnego w ma�o istotnych i drobnych szczeg�ach tych spraw. M�g�by nawet postawi� sto przeciw jednemu, �e znika� za ka�dym razem ten sam cz�owiek. Kiedy t� niezwyk�� hipotez� Kraft postawi� prawie ostatecznie, zaj�a go nowa historia � z planet� Nerejd�. Historia ta wprost poch�on�a Krafta i oderwa�a na d�u�szy czas od sprawy nieznajomego, a potem przysz�y jeszcze inne zdarzenia, kt�re wype�ni�y bez reszty ostatnie 20 lat �ycia by�ego policjanta.

W ci�gu tego czasu miasto znacznie zmieni�o sw�j wygl�d. Tam gdzie sta� dom Firsta, od dawna istnia� miejski basen k�pielowy. Kraft r�wnie� przez ten czas dwa razy zmieni� miejsce zamieszkania. Na stare lata by�y policjant szczeg�lnie polubi� niewielki, lecz przytulny bar wybudowany przed 10 laty w dolinie rzeki, w�a�nie na tamtym, pami�tnym dla niego miejscu. Opr�cz dobrego piwa, kt�re tu podawano, i oryginalnej nazwy �Na Kra�cu �wiata� by�a jeszcze jedna poci�gaj�ca Krafta okoliczno��; gdyby rzeczywi�cie First mia� zamiar zjawi� si� jeszcze raz w tym mie�cie, to wed�ug hipotezy Krafta � powinien zjawi� si� w�a�nie tutaj!

I tak si� sta�o. W cichy pa�dziernikowy wiecz�r First zjawi� si� na progu baru tak niespodzianie, jakby wyszed� ze �ciany.

Niezdecydowanie przest�powa� z nogi na nog� przy drzwiach baru rozgl�daj�c si� doko�a, jakby nie m�g� zdecydowa� si�, w kt�r� stron� zrobi� pierwszy krok.

Mimo swych 67 lat Kraft zachowa� nie tylko jasno�� umys�u, lecz i opanowanie. Wystarczy�o mu zaledwie kilka chwil, aby przyj �� do siebie po wstrz�sie, jakiego dozna�, kiedy tak nagle ujrza� Firsta. W�a�ciwie ujrza� to, na co czeka�. First prawie si� nie zmieni� w ci�gu minionych trzydziestu lat. Kraft skin�� na niego r�k� i First skierowa� si� w stron� jego stolika, uparcie wpatruj �c si� w Krafta.

� To pan, drogi przyjacielu � rzek� cicho. � Przypadkowo zasta�em pana tutaj czy te� pan czeka� na mnie?

� Czeka�em na pana � twardo odpowiedzia� Kraft. Czeka�em dlatego, �eby pan opowiedzia� mi wszystko i zdj�� ze mnie ci�ar tajemnicy. Pana r�kopisy s� w nale�ytym porz�dku. Jak pan widzi, jestem ju� stary i d�ugo nie po�yj�, a zap�ata, kt�rej oczekuj� od pana, nie jest wcale du�a.

� Ja te� jestem stary � odrzek� First � i podr� moja te� zbli�a si� ku ko�cowi. Bardzo bym tego �a�owa�, gdybym odchodz�c na zawsze, komukolwiek nie opowiedzia� o sobie. Nie b�d� rozwodzi� si� d�ugo. Wszystko mo�na by wyrazi� w dw�ch zdaniach. Wy jeste�cie ograniczeni czasem, a ja jestem ograniczony przestrzeni�, i to jest ca�a istota zagadnienia.

Spokojne, szare oczy Firsta spocz�y na Krafcie.

� Odbyta ju� przeze mnie w czasie �yciowa podr� jest o wiele d�u�sza od waszej. W przestrzeni jest ona o wiele kr�tsza. Tak w�a�nie jak pan, ja te� nieodwo�alnie zbli�am si� do ko�ca istnienia, do tego, co wy nazywacie �mierci�.

� Tam za rzek�? � spyta� Kraft. First skin�� g�ow�.

� Tak, na pewno, to nast�pi tam. W ka�dym razie nie dalej ni� za wie�ami starej miejskiej stra�nicy. Moje �ycie ograniczone jest do tej przestrzeni, tak jak wasze do okre �lonego czasu. Przypuszczam, �e i pan najprawdopodobniej nie prze�yje stu lat. Mnie zosta�o ze trzysta metr�w d�ugo�ci i pi��dziesi�t szeroko�ci. Czas zawsze mija r�wnomiernie i nawet najbardziej nieszcz�liwy wasz dzie� trwa tyle godzin, ile ka�dy inny, a przestrze� kurczy si� niekiedy skokami. Nagle okazuje si�, �e zosta�o jej mniej, ni� cz�owiek oczekiwa�.

� I co pan wtedy robi?

� Odchodz� do innego czasu. Zatrzyma� skracania si� przestrzeni nie mog�, tak jak wy nie mo�ecie zatrzyma� swego czasu. Ale wy mo�ecie przed�u�a� swoje �ycie kosztem przestrzeni. �On prze�y� nie jedno �ycie, ale kilka� � m�wicie o cz�owieku, kt�ry przemierzy� ca�y �wiat. Ponadto macie w zapasie i inne planety.

Ja za� �przed�u�am� swe �ycie kosztem czasu. Prze�ywam niezliczon� ilo�� pokole�, ale wszystkie one zmie�ci�yby si� na male�kim obszarze, poza kt�rego obr�b nigdy nie mog�em wyj��. Oszo�omiony tym, co us�ysza�, Kraft dopiero po pewnym czasie przerwa� milczenie pytaj�c, jak dalekie bywaj� podr�e Firsta.

� Mog� by� dowolnie dalekie � odrzek� First. � Mo�na wr�ci� do swego poprzedniego czasu, �postarza�ego� dos�ownie o tyle lat, ile przebywa�em w innym czasie, i zasta� jeszcze �yj�cych, znajomych ludzi� Zazwyczaj jednak tego nie robi�. Pewnego razu powr�ci�em zbyt wcze�nie, jednak p�niej ni� obecnie, ale zd��y�em jeszcze ujrze� schorowan� i zgrzybia�� staruszk�, kt�r� kiedy� kocha�em i z kt�r� mieli�my c�rk�. R�wnie� nadarzy�a mi si� wtedy sposobno�� spotkania i z c�rk�. To by�a pi�kna kobieta, z wygl�du starsza ode mnie o pi�tna�cie lat. Gdy nas sobie przedstawiono, powiedzia�a, �e przypominam jej ojca, kt�ry by� r�wnie� pi�kny i elegancki. Musz� przyzna�, �e by�em bardzo zadowolony, i� moja Elen nie zapomnia�a o mnie.

� Czy�by pana nigdy nie poznawano? Przecie� m�g� pan znale�� si� w kr�gu swych krewnych, bliskich�

First u�miechn�� si�.

� Kto dzisiaj wierzy w cuda? Por�wnanie, nawet najbardziej oczywistych fakt�w, mo�e zaledwie niewielu zaprowadzi� tak daleko, jak odwa�y� si� posun�� pan, drogi Krafcie. Pan jest pierwszym znanym mi cz�owiekiem, kt�ry spojrza� rzeczywisto �ci w oczy, jakkolwiek to zaprzecza og�lnie przyj�tej zasadzie. O jakich moich bliskich pan m�wi, dobry przyjacielu? Co by powiedziano w naszym mie�cie o do�� m�odym osobniku, je�liby zatrzyma� na ulicy og�lnie szanowanego doktora Wernie, kt�ry na pewno ju� obchodzi� swe siedemdziesi�ciopi�ciolecie, i trz�s�c go za zgarbione rami�, upewnia� go, �e on, Wernie, jest jego synem, synem tego w�a�nie m�okosa�

� Daleka przesz�o��, B�g z ni� � m�wi� dalej First. � Przyznam si�, �e dostaj� dreszczy na sam� my�l znalezienia si� w�r�d waszych praszczur�w, ogl�dania jaski�, gigantycznych drzew zamiast miasta, kt�re w ci�gu ostatnich kilku wiek�w sta�o si� prawie moim. Nie, mnie wcale nie poci�ga przesz�o��. Jedyne, czego bym pragn�� � to znale�� si� zn�w w legionach wielkiego Cezara. Chocia� kto wie, chyba by�oby mi obecnie przykro walczy� przeciwko Gallom � u�miechn�� si� First.

Siedzieli przy oknie i First chwilami spogl�da� w stron� starych wie� zupe�nie takim spojrzeniem, z jakim bardzo starzy ludzie patrz� na cmentarz. Wielka lito�� wobec tego cz�owieka, prawdopodobnie jedynego r�wie�nika ludzko�ci, wzruszy�a Krafta. Zaczyna� rozumie�, i� ma�o pocieszaj�ce jest to, �e �ycie Firsta mierzy�o si� nie latami, ale dziesi�tkami metr�w.

� Howard, Pele i Fosler, kt�rzy znikn�li swego czasu z miasta, to za ka�dym razem te� by� pan? � spyta� Kraft.

� Tak, to ja � odpowiedzia� spokojnie First � i za ka�dym razem nie ze swej woli. Na mnie czatuj� inne niebezpiecze�stwa. Jak ju� wspomnia�em, tak jak i ty, nie jestem wolny od przypadk�w. Oto pewnego razu, zdaje si� na pocz�tku ubieg�ego wieku, by�em na tyle nieostro�ny, �e wynaj��em pow�z. Dom, do kt�rego spieszy�em, sta� w punkcie dobrze mi znanym. Ale wo�nica by� pijany i przejecha� 10 metr�w dalej, a ta odleg�o�� znacznie ju� skraca�a moje �ycie. Na zatrzymanie powozu nie by�o czasu. Wyskoczy�em wi�c w' pe�nym biegu i z�ama�em nog�. Odt�d nigdy nie je�d�� powozem. Okaza�o si� to dla mnie zbyt kosztown� przyjemno�ci�. Ale prawdziwego wroga mam tylko jednego.

� Czy to ten, z kt�rym pan walczy� w�wczas nad rzek�?

� Tak, to w�a�nie on, Secand. On jest taki sam jak ja, ale jest mi�dzy nami jedna r�nica. On zjawi� si� p�niej ni� ja i z pewnymi w�a�ciwo�ciami, zbli�aj�cymi go do rodzaju ludzkiego. Tak jak wy nie wiecie, co si� stanie z wami jutro, tak on nie wie, co si� stanie z nim na nast�pnym metrze przestrzeni i do jakiego czasu zostanie przerzucony. Jaka� nieznana si�a kieruje nim i nieoczekiwanie wyrywa go z czasu wed�ug w�asnego widzimisi�. Jest mu o wiele l�ej ni� mnie. Nie potrzebuje sam decydowa�, czy odej�� od bliskich ludzi do innego czasu, gdzie znajdzie, by� mo�e, pustyni� lub sterty gruz�w na znanym ju� terenie. Ale mimo to ten idiota uwa�a, �e kierowanie czasem � to ogromne szcz�cie, kt�rego on jest niezas�u�enie pozbawiony. W�wczas gdy pan, panie Kraft, mnie zaaresztowa�, on rzuci� si� na mnie nieoczekiwanie i poci�gn�� do rzeki. Uda�o mu si� zabra� mi pi�� metr�w �ycia i musia�em dlatego natychmiast odej��. Nie wiem, po co mu to by�o potrzebne. Przecie� wiedzia�, kim jestem. My rzadko si� spotykamy, ale poznajemy si� od pierwszego wejrzenia.

� Gdzie wi�c on znikn�� w�wczas?

� Moje uderzenie odes�a�o go do innego czasu. Mo�liwe, �e obecnie przebywa na tym miejscu z naszymi praprawnukami. Kraft drgn�� i spojrza� na opustosza�y lokal. Oto przywidzia�y mu si� sylwetki tych jeszcze nie narodzonych ludzi, kt�re w milczeniu usadowi�y si� niedaleko ich stolika.

� Mo�e by� te� i inna wersja � powiedzia� First i g��boki cie� przemkn�� po jego twarzy. � Second podr�uje w czasie do przodu i do ty�u. Tamtego dnia widocznie wr�ci� z dalekiej przesz�o�ci. Nie mo�e pan sobie wyobrazi�, jak przera�aj�ce by�o patrze� na zwyk�� twarz Europejczyka zniekszta�can� w strasznym grymasie g�by Neandertalczyka� W�wczas go uderzy�em�

� Jakie to przykre � cicho mrucza� Kraft. � Dw�ch was tylko i jeste�cie wrogami!

� C� zrobi�? Ja z Secondem przebywam na tej samej przestrzeni, wy za� �yjecie ze swymi wrogami w tym samym czasie. Ale to nie jest istotne. Przera�a mnie co innego: to sta�e odczuwanie sko�czonej przestrzeni, nieustanne zbli�anie si� do punktu granicznego, te marne dziesi�tki metr�w, kt�re mi pozosta�y� Przej�ty niezwyk�o�ci� sytuacji Kraft zdecydowa� si� wreszcie zada� Firstowi ostatnie pytanie, kt�re nurtowa�o go od pocz�tku spotkania.

� Czy pan te� boi si� �mierci? First opu�ci� g�ow�.

� A czy wy wiecie o niej co�kolwiek?

� Absolutnie nic. Zawsze my�la�em, �e strach przed �mierci� powstaje dlatego, �e o niej nic nie wiemy.

� Rozumiem was � powiedzia� First � sam nieraz kraja�em trupy i dobrze wiem, jak wygl�da cz�owiek na skraju swej drogi w czasie. Ale co stanie si� ze mn�, gdy zabraknie mi przestrzeni?� Bar ju� zamykano, wi�c obaj wyszli na ulic�. Po�egnali si� przed domem Krafta. First zabra� cz�� swych r�kopis�w. Nazajutrz zn�w mieli si� spotka�.

Kraft d�ugo nie m�g� zasn�� tej nocy. Rozmy�la� nad niezwyk�� okazj�, kt�r� mu stworzy� przypadek. Oto ostatnie swoje dni sp�dzi na rozmowach z cz�owiekiem, kt�ry widzia� to, o czym nie napisano jeszcze w �adnej z ksi��ek.

Nazajutrz First nie przyszed� na um�wione spotkanie. Ko�o po�udnia Kraft, kupiwszy porann� gazet�, przeczyta� w niej notatk� o nieznajomym m�odym cz�owieku, kt�ry przechodzi� wczoraj wieczorem ulic� w p�nocnej cz�ci miasta i zosta� uderzony przez jad�cy pow�z. Wo�nica zabra� rannego, kt�ry straci� przytomno ��, i wi�z� przez ca�e miasto do szpitala. Kiedy zatrzyma� si� przed szpitalem, w powozie nie by�o nikogo. Dok�adnie przeszukano ca�y teren w pobli�u, ale bez skutku. Uda�o si� odnale�� tylko zakrwawion� teczk� pe�n� arkuszy z rysunkami ko�ci i czaszek, prawdopodobnie nale��c� do rannego. Ranny m�ody cz�owiek przypuszczalnie spad� z mostu do rzeki i zosta� uniesiony z pr�dem.

U�o�y�em na p�kach teczki z protoko�ami do�wiadcze� i zamkn��em szafk�. Powiesiwszy klucz na gwo�dziu, poszed�em do drzwi. Kroki dono�nie rozbrzmiewa�y w nagrzanej ciszy. Si�gaj�c do klamki, zatrzyma�em si� z podniesion� g�ow�. Us�ysza�em lekki, po�pieszny szelest.

� Szczur � przelecia�o mi przez g�ow�. � Wymkn�� si� z klatki? To niemo�liwe.

Labirynt, rozstawiony na sto�ach, mog�em ogarn�� jednym spojrzeniem. Kr�te korytarzyki pod szklan� os�on� by�y puste. To chyba z�udzenie. A jednak nie rusza�em si� z miejsca. Znowu szmer od okna. Wyra�ne szuranie pazurk�w. Odwracaj �c si�, przysiad�em szybko i zajrza�em pod sto�y. Nic. Zn�w szmer, tym razem z drugiej strony. Podbieg�em do pieca. Zza plec�w dobieg� mnie natarczywy, kr�tki szmer. Zastygaj �c na miejscu, powoli zwr�ci�em g�ow� w bok i patrza�em k�tem oka. By�o jasno i cicho. Drugi szmer i trzeci, z przeciwnej strony. Roztr�ci�em gwa�townie sto�y. Nic. Tu� przy mnie bezczelne szuranie, odg�os gryzionego drzewa. Nieruchomy jak pos�g obserwowa�em pok�j. Nic. Raptem trzy, cztery ostre szmery, szurgot pod sto�ami. Dreszcz obrzydzenia poszed� mi po grzbiecie.

� No, nie boisz si� chyba szczur�w � skarci�em si�. Od szafki, kt�r� zamkn��em przed chwil�, dobieg�o energiczne zgrzytanie z�bk�w. Dopad�em drzwiczek � co� miota si� za nimi, kot�uje mi�kko, ciska. Szarpi� zamek� i szary k��b bucha mi prosto w piersi. Zd�awiony strasznym l�kiem, bez tchu, z ohydnym skurczem w krtani obudzi�em si� z takim wysi�kiem, jakbym wywa�a� sob� kamienn� p�yt�.

W aucie by�o ciemno. Ledwo dostrzeg�em profil Roberta w zielonym �wietle zegar�w. Odchyli� si� nonszalancko do ty�u, r�ce skrzy�owa� na kierownicy. Podpatrzy� gdzie� ten chwyt, pewno u jakiego� zawodowego kierowcy.

� No, co tam z tob�? Nie mo�esz usiedzie�? Doje�d�amy ju�.

� Duszno w tym pudle � mrukn��em, opuszczaj�c okno, i wystawi�em g�ow� na ostry wiatr. Ciemno�� lecia�a w ty�, tylko szmat szosy przed nami wibrowa� od p�du w �wietle reflektor�w.

Jeden zakr�t, drugi � snopy �wiat�a otwiera�y d�ugie ulice mi�dzy pniami wysokich sosen. Jak bia�e duszki wyskakiwa�y z mroku i gin�y milowe s�upki. Naraz asfalt sko�czy� si�. Chevrolet skoczy� na wybojach i rwa� ta�cz�c w�sk�, le�n� drog�, a� mrowie przechodzi�o mnie na my�l, �e mo�emy najecha� na jaki� nie wykarczowany pniak. Nic jednak nie m�wi�em. Drzewa rozrzedzi�y si� przed nami, rozst�pi�y si� na boki, byli�my na miejscu. Jak mog�em si� spodziewa�, Robert nie zwolni� na skraju polany i zahamowa� ze zgrzytem tu� przed majacz�c� blado p�acht� namiotow�.

Przednimi ko�ami dotkn�� nieomal ko�k�w, do kt�rych przywi�zane by�y liny. Chcia�em doci�� mu ju� za t� g�upi� brawur�, gdy wspomnia�em, �e to nasz ostatni wiecz�r.

W Albany na poste restante oczekiwa�a Roberta wiadomo��, �e ma za dwa dni stawi� si� w redakcji. Tyle w�a�nie czasu poch�on�� musia�o przebycie tysi�ca bez ma�a kilometr�w, jakie dzieli�y miejsce naszego biwaku od Ottawy: do Albany autem, dalej statkiem, potem zn�w autostrad�. Robert zaproponowa� mi, �ebym zosta� nad jeziorem sam, do ko�ca wrze�nia, tak jake�my planowali, a ja, oczywi�cie, nie zgodzi�em si� na to.

Tu� za miasteczkiem, wyje�d�aj�c o zmroku na autostrad�, przejechali�my zaj�ca. By� to jedyny okaz dzikiej zwierzyny, je�li nie liczy� pstr�g�w, kt�ry sta� si� naszym �upem my�liwskim. Wzi�li�my go do auta i teraz zabrali si� do przygotowania kolacji. Zaj�c by� stary i wskutek tego oporny na dzia�anie ognia; ugry�� da� si� dopiero oko�o p�nocy. Zmagania z �ykowat� pieczeni� rozwia�y nieco nasz grobowy nastr�j, przyczyni�o si� do tego i piwo, chowane w baga�niku na jak�� szczeg�ln� okazj�. Uznali�my, �e w�a�nie nadesz�a. Robert przypomnia� sobie naraz przywiezione z miasteczka gazety i poszed� po nie do auta. Gasn�ce ognisko nie dawa�o do�� �wiat�a, w��czy� wi�c boczny reflektor.

� Zga�! � zawo�a�em.

� Zaraz.

Rozpostar� gazetowe p�achty.

� Nie jeste� godny przebywania w tych czcigodnych ost�pach � powiedzia�em, zapalaj�c fajk�. � Mieszczuch z ciebie i tyle.

� S�uchaj lepiej.

Robert pochyli� si� nad gazet�.

� Ten meteor, o kt�rym pisano w zesz�ym tygodniu, pami�tasz? Znowu si� pokaza�.

� Bujda.

� Ale� nie, s�uchaj

Dzi� w godzinach rannych � to wczorajsza,gazeta � zbli�y� si� po raz trzeci do Ziemi i wchodz�c w g�rne warstwy atmosfery, rozpali� si� do bia�o�ci, po czym oddali� si�, gasn�c. Na konferencji prasowej w Toronto profesor Merrywheather z miejscowego obserwatorium astronomicznego zdementowa� wersj�, szerzon� przez pisma ameryka�skie, jakoby cia�em tym byt statek kosmiczny, okr��aj�cy nasz� planet� przed l�dowaniem. Jest to � o�wiadczy� profesor meteor, pochwycony ziemskim przyci�ganiem, kt�ry sta� si� nowym ksi�ycem i okr��a Ziemi� po eliptycznej orbicie. W odpowiedzi na pytanie naszego korespondenta, czy nale�y liczy� si� z upadkiem meteoru na Ziemi�, profesor Merrywheather odpar�, �e nie jest to wykluczone, albowiem, zbli�aj�c si� przy ka�dym okr��eniu do Ziemi, meteor ulega zahamowaniu wskutek tarcia o powietrze. Kwestia ta, opracowywana przez liczne obserwatoria, zostanie niebawem wyja�niona�

Tutaj mam gazety ze Stan�w sprzed trzech dni. Ale� oni tam brykaj�:

�Gwiazdolot kosmiczny zbli�a si�, �Elektrom�zgi b�d� t�umaczy�y mow� nieznanych istot�, �Mamy go�ci z kosmosu��

� No, popatrz � doda� z odcieniem �alu � a ja tu siedzia�em w lesie.

� Przecie� to wszystko kaczki � powiedzia�em. � Zga� �wiat�o i rzu� t� makulatur�.

� No tak, koniec ba�ni�

Robert wr�ci� w p�mroku do ogniska, kt�re zmieni�o si� w stos czerwonego �aru, dorzuci� ga��zi, a gdy zajmowa�y si�, usiad� na trawie i odezwa� si� nieg�o�no:

� A mo�e to by� statek� czemu si� �miejesz? � doda�. � Bo wiedzia�em, �e nie dasz temu spokoju.

� Ej, ty psychologu, psychologu � mrucza� Robert, poruszaj �c ga��zi� ognisko, kt�re jak podra�nione, wyrzuca�o snopy iskier, trzeszcz�c przera�liwie. � A dlaczego to nie mole by� statek? No, powiedz.

� Powiem ci. Gdzie jest koc? Ci�gnie od ziemi jak diabli. Zapowiada si� na przymrozek. Wi�c, m�j drogi, przez sze�� tysi�cy lat cywilizacji ziemskiej nie przyby� do nas �aden pojazd kosmiczny. Takie wydarzenie zostawi�oby niechybnie �lad w kronikach historycznych� a nie ma go. Ot� prawdopodobie�stwo jakiego� zdarzenia mo�na oceni� wed�ug jego cz�sto�ci, rozumiesz? Wielkie meteory spadaj � na Ziemi� co jaki� czas � raz albo i dwa razy na stulecie. A statk�w nie by�o� dlatego prawdopodobie�stwo, �e to ogniste cia�o by�o rakiet�, jest praktycznie r�wne zeru.

� No tak� ale wiadomo przecie� � Robert o�ywi� si� �e istniej� zamieszkane planety. Je�li nie w naszym systemie s�onecznym, to w innych. Tak, �e wreszcie przyleci do nas jaki� statek�

� A, to mo�liwe. Za dwa miliony lat, powiedzmy. A mo�e ju� za sto tysi�cy. Nie chc� ci� martwi�, jak widzisz. � C� by to by�o za nies�ychane zdarzenie� � marzy� g�o�no Robert. � Uwa�asz, opinie dziel� si� w tej kwestii w ten spos�b: jedni s�dz�, �e taki kontakt z innymi przyni�s�by nam dobrodziejstwa, a inni � �e by�by to pocz�tek �wojny �wiat�w�. Po kt�rej stronie si� opowiadasz?

� Po �adnej. By�oby to co� w rodzaju wizyty �limak�w u wiewi�rek i wyniki by�yby podobne: �adne. R�nice struktury nie dadz� si� przekroczy�.

� Struktury m�zgu?

� Nie tylko. Struktury �ycia w og�le. Nawet gdyby posiadali mow� � co wcale nie jest pewne � nie dogadaliby�my si� z nimi�

� Po jakim� czasie da�oby si� to przecie� zrobi�.

� Bardzo w�tpi�.

� Dlaczego?

� My, ludzie, jeste�my wzrokowcami; mn�stwo naszych poj�� wywodzi si� z dziedziny wra�e� optycznych. Ich doznania mog� si� opiera� na innej zasadzie� na przyk�ad w�chowej. Albo nieznanej, jeszcze innej, chemicznej, czy la wiem. Coraz zimniej si� robi. Dorzu� do ognia. Wi�c, mniejsza nawet o r�nice zmys��w, te w ko�cu pokona�aby si�, ale wtedy zobaczyliby�my, �e nie mamy z nimi o czym m�wi� Jeste�my tw�rcami i udoskonalaczami futera��w do mieszkania, do okrywania cia�a, do podr�owania� poza tym zajmujemy si� karmieniem i oczyszczaniem naszych cia�, poruszaniem si� w um�wiony spos�b (mam na my�li sporty) � ot� w tych wszystkich dziedzinach nie by�oby wsp�lnego j�zyka�

� C� ty opowiadasz, Karolu? Nie przylecieliby przecie� do nas, by rozmawia� o modzie czy sporcie.

� A o czym?

� No� o problemach og�lnych�

� O jakich?

� C� mnie tak egzaminujesz! O nauce, o fizyce, technice�

� Udowodni� ci, �e si� mylisz. Nie masz jakiego drucika pod r�k�? Fajka mi si� zatka�a. Dzi�kuj� ci. Ot�, po pierwsze, ich cywilizacja mo�e rozwija� si� w zupe�nie innym kierunku ani�eli nasza � w takim wypadku porozumienie by�oby nadzwyczaj trudne. Ale nawet, je�li za�o�y�, �e jak u nas, zasadza si� ona na doskonalonej technice, to rozmowa nastr�cza�aby niewyobra�alne trudno�ci. My nie jeste�my jeszcze zdolni pokona� przestrzeni mi�dzy gwiazdami, nieprawda�, a ani, je�li przyb�d�, wyka�� tym samym, �e potrafi� to zrobi�. Tak wi�c b�d� g�rowa� nad nami, b�d� nas wyprzedza� technicznie, a zarazem naukowo, bo jedno ��czy si� z drugim. Wyobra� sobie teraz, �e fizyk wsp�czesny, jaki� de Broglie czy Lawrence, spotyka swego ziemskiego koleg� sprzed stupi��dziesi�ciu czy dwustu lat. Tamten opowiada o jakich� flogistonach, a ten m�wi o promieniowaniu kosmicznym, o atomach�

� No dobrze, ale my wiemy ju� dzi� o atomach, i to niejedno.

� Zgoda, ale oni wiedz� ju� znacznie wi�cej, atomy s� mo�e dla nich poj�ciem grubo przestarza�ym albo je w og�le przeskoczyli, inaczej rozwi �zali zagadnienie materii� nie, nie my�l�, �eby to by�y p�odne rozmowy � nawet na terenie nauk �cis�ych. A w sprawach codzienno�ci nie znalaz�oby si� ju� nic wsp�lnego � tak wi�c, nie potrafi�c si� porozumie� w konkretach, tym oczywi�cie nie porozumiemy si� w sferze uog�lnie�, kt�re s� pochodnymi tych konkret�w. Inne planety, inna fizjologia, inne �ycie umys�owe� chyba �e� ale to bajka�

� Chyba �e co? M�w.

� E, nic. Przysz�o mi do g�owy, �e mogliby z pozoru by� do nas bardzo podobni, a jednak przedstawia� �wiat niepoj�ty� � urwa�em.

� Nie bardzo ci� rozumiem. Co chcia�e� powiedzie�?

� Chodzi to � wyja�ni�em; uderzaj�c trzonkiem fajki o kamie� � �e na Ziemi tylko cz�owiek osi�gn�� wysoki stopie� umys�owego rozwoju. W odmiennych warunkach mog�yby si� r�wnolegle rozwin�� dwa rozumne gatunki, r�ne od siebie�

� I wybuch�aby mi�dzy nimi walka � czy o to ci chodzi?

� Nie. To wci�� jeszcze ziemski, antropocentryczny punkt widzenia. Ale dajmy temu spok�j. Dochodzi druga, chod�my spa�.

� Dobry sobie. Teraz spa�? Nie, musisz powiedzie� wszystko.

� B�g z tob�. Powiem, chocia� wgada�em si� w nieprawdopodobn� bajd�. Jeden z tych gatunk�w rozumnych m�g�by by� cz�ekokszta�tny, ale na niskim stopniu rozwoju� a ten drugi panowa�by nad nim, i� wyobra� sobie tak� sytuacj�: na Ziemi l�duje statek, odkrywamy w nim istoty podobne do nas, fetujemy je jako zwyci�zc�w przestrzeni, a tymczasem s� to po prostu formy z innego �wiata ni�sze, uwa�asz, kt�re w�a�ciwi konstruktorzy pocisku wsadzili do pojazdu i wystrzelili w przestrze� tak jak my wysy�amy w rakietach ma�py�

� To niez�a historia. Dlaczego nie piszesz takich opowiada�? Masz bujn� wyobra�ni�.

� Nie pisn� bajek, bo robi� co� innego. Ale teraz nie � odwo�alnie ju� idziemy spa�. Rano pop�ywamy jeszcze po jeziorze, chcia�em� ale czekaj no, co si� dzieje?

� Gdzie?

� Tam, nad lasem.

Robert zerwa� si� z ziemi. Niebo, dot�d niewidoczne, poja�nia�o. Zab�ys�y blaskiem obrze�a chmur.

� Co to, ksi�yc? Ale �wiat�o za silne� patrz. Przyb�r blasku nie ustawa�. Chwila, a pobliskie drzewa j�y rzuca� cienie. Naraz o�lepiaj�cy s�up ognia rozerwa� chmury. Musia�em zamkn�� oczy. Twarz i r�ce oparzy� momentalny gor�c. Ziemia wzdrygn�a si� pode mn�, skoczy�a i zapad�a. Potem da� si� s�ysze� przeci�g�y, ze wszystkich stron nieba nadlatuj�cy grzmot, kt�ry r�s� i opada� kaskadami. Przez s�abn�cy �oskot s�ycha� by�o przera�liwy trzask i �omot padaj �cych drzew. Gor�cy podmuch uderzy� w nas, rozmi�t� ogniska, poczu�em pal�cy b�l w nodze � dosta�o mi si� g�owni�. Krztusz�c si� w ob�okach popio�u, potoczy�em si� w bok. Z twarz� wci�ni�t� w traw� przeczeka�em kilkana�cie d�ugich sekund. Powoli nasta�a cisza, niespokojny wiatr szumia� w ga��ziach ocala�ych drzew, ciemno�� wr�ci�a i tylko nad p�nocnym horyzontem pe�ga�a czerwonawa �una.

� Meteor! Ten meteor! � z uniesieniem zawo�a� Robert. Zakr�ci� si� na miejscu, skoczy� do auta i zapali� reflektory. W ich blasku ukaza�y si� rzucone p�asko na ziemi� p�achty namiotowe, pok��bione i osypane wygas�ym �arem pos�ania, a Robert, biegn�c na wszystkie strony, donosi� mi z podnieceniem:

� Przednia szyba wozu trzas�a � wida� jaki� od�amek� ten wielki �wierk wyrwa�o z korzeniami� no, szcz�cie, �e nas drzewa os�oni�y� czekaj, wezm� lornetk�, p�jdziemy zobaczy� z brzegu, co si� tam dzieje�

Zostawiwszy za sob� �wiat�a samochodu, w�sk� dr�k� dostali�my si� na opadaj�cy �agodnie brzeg zatoczki. W dalekiej, pomrocznej �unie zaznacza�y si� s�abo kszta�ty ciemnych g�az�w, stercz�cych z wody. Robert lornetowa� ciemno�� na wszystkie strony, ale nie odkry� nic poza jednostajnym, szkar�atnym brzaskiem u p�nocnego widnokr�gu.

� Chod�! Pojedziemy tam. Obejrzymy z bliska. Ch�opie, c� b�d� mia� za sensacj�! � zawo�a� Robert. Ol�niony swym pomys�em, po�pieszy� do obozowiska.

� Dla twojej gazety? � spyta�em powa�nie, cho� w gardle �askota� ju� �miech.

� Ajak�e.

� Min�a druga. Jest noc. Po�o�ymy si� spa�.

� Co ty m�wisz!

� Po�o�ymy si� spa�! � o�wiadczy�em z naciskiem. We� p�acht� z drugiej strony, naci�gniemy j�. Materace podziurawione jak rzeszoto� trzeba wyci�gn�� poduszki z auta. Je�eli to by� meteor, do rana nie ucieknie. Przy �wietle mo�emy zrobi� wypad w tamt� stron� � jeziorem, bo w�z nie przejedzie. To, zdaje si�, na p�nocnym brzegu, na tych bagnach. W�z ca�y?

� Tak, tylko przednia szyba.

� Dobre i to. A teraz spa�.

Robert, mrucz�c co� o drobnomieszczanach, kt�rzy nawet pod koniec �wiata nak�adaj � filcowe pantofle, wesp� ze mn� postawi� namiot i u�o�y� w nim siedzenia samochodowe. Mycie naczy� od�o�yli�my ze wzgl�du na wyj�tkowe okoliczno�ci do jutra. Zasypia�em ju�, gdy Robert odezwa� si�:

� Karol. Ze statystycznego punktu widzenia prawdopodobie�stwo, �e ten meteor spadnie akurat tutaj, by�o r�wne zeru. Co ty na to? S�yszysz? � podni�s� g�os.

� S�ysz� � odpowiedzia�em z�y. � Daj mi wreszcie spok�j.

Naci�gn��em koc na g�ow� i zasn��em natychmiast. Obudzi� mnie ryk syreny samochodowej. Wyjrza�em z namiotu. By� ju� dzie�. Robert krz�ta� si� przy aucie. Zacz�� t�umaczy�, �e nacisn�� syren� niechc�cy. Nie da�em mu doko�czy� i poszed�em do jeziora. Biwak nasz znajdowa� si� na czubku wielkiego p�wyspu. Jezioro otacza�o go czarn�, nieruchom� prawie tafl�, w kt�rej odbija�a si� zwarta �ciana lasu. Tu i �wdzie zia�y w niej szczerby. P�nocny brzeg, rysuj �cy si� zazwyczaj cienk� lini� na horyzoncie, by� niewidoczny; ci�gn�a si� tam �awica bia�ych mgie�. Tu� za wielkimi g�azami otwiera�a si� g��bia; skoczy�em w wod�, trac�c od razu dech, tak by�a zimna, i op�yn��em doko�a cypel; potem, le��c na wznak i pracuj �c nogami, wr�ci�em do brzegu. Robert spycha� ju� ��d�, musia� jednak zaczeka�, a� zjem �niadanie, bo nie chcia�em us�ucha� go i je�� w czasie wyprawy. Potem silniczek nie chcia� zapali�, trzeba by�o przedmucha� ga�nik, tak �e odbili�my dopiero po dziesi�tej.

Poszarpana linia lesistych brzeg�w rozci�ga�a si� za nami; oddaliwszy si� od nich, poczuli�my s�aby wschodni wiatr, kt�ry podnosi� fale. Silniczek pracowa� dono�nie w czystym powietrzu i posuwali�my si� szybko. Po kilkunastu minutach brzeg sta� si� sin� smug�, za to �ciana mgie� zdawa�a si� podnosi�, wysuwa�y si� � niej mleczne opary, si�gaj�ce pochmurnego nieba. Nie maj�c nic do roboty, siedzia�em bez ruchu na �aweczce, a moje pow�tpiewanie w celowo�� wyprawy ros�o.

Usi�owa�em przypomnie� sobie wszystko, co kiedykolwiek czyta�em o meteorach, a zw�aszcza o wielkim meteorycie syberyjskim. Miejsca jego upadku poszukiwano przez lata ca�e daremnie, a mieszka�com okolic, nad kt�rymi przelatywa�, zdawa�o si�, �e spad� w ich bezpo�rednim pobli�u. Je�li �nasz� meteor by� r�wnie wielki, m�g� spa�� o kilkana�cie mil dalej na p�noc, my�la�em, i poszukiwania spe�zn� na niczym. Jednak�e ta mg�a� nigdy nie widzia�em jeszcze tak g�stej, na podobnie wielkim obszarze. Przysz�o mi raptem do g�owy, �e gotowi�my zab��dzi� w niej bez kompasu. Spojrza�em na ruf� � brzegi znik�y, otacza�a nas czarna, pofa�dowana, miarowo ko�ysz�ca �odzi� powierzchnia w�d. Je�li meteor upad� nawet stosunkowo blisko� to i tak droga ku niemu przez bagna nie b�dzie �atwa.

W aucie by�a mapa okolicy, nale�a�o j� zabra�, ale jak to zwykle bywa, zapomnieli�my o tym. Centrum katastrofy wskazuj� korzeniami powalone drzewa� przynajmniej teoretycznie. Po brzegu, do kt�rego zmierzali�my, nie �atwo si� by�o porusza� nawet przy doby ej widoczno�ci� Ca�e przedsi�wzi�cie wydawa�o mi si� ju� bezsensowne, milcza�em jednak, wiedz�c a� nadto dobrze, �e Robert b�dzie g�uchy na argumenty rozs�dku.

Dop�ywali�my do �ciany mgie�. Wysuwa�a ku nam nisko �ciel�ce si� po wodzie, d�ugie odn�a. Otoczy�a nas mleczna jasno��. Raz jeszcze, w prze�wicie mi�dzy dwoma k��bami opar�w, zobaczy�em czarny obszar wodny, potem rozwijaj �ce si� j�zyki mg�y �agodnie zamkn�y si� i pop�yn�li�my w ciep�ej, wilgotnej chmurze. Opanowa�o mnie osobliwe uczucie � nie l�k, ale przemo�ne wra�enie, �e zmierzamy ku czemu� niezwyk�emu, co lada chwila wynurzy si� z nieprzejrzanej jasno�ci. Nacisn��em r�koje�� silniczka i wydoby�em jego wiruj�c� �rub� z wody.

� Co robisz! � zawo�a� Robert.

Opu�ci�em drug� r�k� wios�o, bo wydawa�o mi si�, �e dzieje si� co� niedobrego. Woda, zamiast wzburzy� si� wok� �opatki wios�a, pozosta�a nieruchoma.

� Robert! � krzykn��em � pr�d nas niesie. Przedtem �adnego tu nie by�o!

Bia�e opary zalewa�y ��d�, rozmazuj�c kszta�t dziobu; uderzaj�c energicznie wios�em, ustawi�em j� bokiem, potem ty�em do pr�du, opu�ci�em �rub�, woda zawrza�a za ruf�, ale cho� motor pcha� nas teraz w przeciwnym kierunku, p�yn�li�my dalej w g��b chmury, ruf� naprz�d.

� Wios�a! Robert, wios�a! � krzykn��em.

��d� nie ko�ysa�a si� ju� jak przedtem. Dygoc�c nieznacznie, ale tak, �e czu�o si� w tych drobnych ruchach niezwalczon� si�� pr�du, lecia�a, przecinaj �c mg��. Stawa�o si� mroczniej, a w rozrzedzeniach mg�y woda, uderzana wios�ami, ciemnia�a poprzez lotne opary dziwnie brunatna. Wysi�ki nasze nie dawa�y rezultatu, przeciwnie, od straszliwego p�du �aweczka pode mn� dr�a�a jak napi�ta struna. Wtem basowy g�os motoru rozebrzmia� tu� nad nami. Samolot! � zawo�ali�my z jak�� nierozumn� nadziej�, podnosz�c oczy w g�r�. Nie zobaczyli�my nic. Odg�os motoru oddala� si�, a� znik�, za to poprzez szczekanie naszego silniczka da� si� s�ysze� miarowy, g�uchy szum, jak gdyby wodospadu. Na wprost ukaza� si� we mgle potworny garb, ��d� stan�a d�ba i run�a w d�. Rozpaczliwymi uderzeniami wiose� chcieli�my utrzyma� j� w r�wnowadze, na pr�no. Czu�em, jak �awka wymyka si� spode mnie; fala zimnym uderzeniem rzuci�a mnie w bok, straci�em z oczu Roberta, odruchowa zacz��em p�yn��, walcz�c o utrzymanie si� na powierzchni, czu�em, jak s�abn�. Lecia�em po czarnej, nachylonej stromo krzywi�nie, ze wszech stron wody wali�y w bulgoc�cy potwornie lej. Wessa�o mnie. Ci�gn�o g��biej i g��biej. Dusz�c si�, d�awi�c, zobaczy�em pulsuj�ce czerwono ognie i straci�em przytomno��.

Odzyska�em j� w torsjach. Le�a�em na brzuchu, na czym� elastycznym, napi�tym, ustami i nosem wykrztusza�em wod�. Le�a�em tak d�ugo. Co� p�askiego, �liskiego uderza�o mnie w bok � ten ruch zamiera� i po jakim� czasie pojawia� si�, to trzepotanie, jakby �ywej istoty, trze�wi�o mnie. Wspar�szy si� na r�kach, siad�em. Zaczyna�em widzie�. Doko�a by�a ciemno��, ale przy mnie sta� bardzo s�aby, szarawy pobrzask. Opodal spoczywa� jaki� du�y, �wiec�cy blado przedmiot. Wci�� kaszl�c, podnios�em r�ce do twarzy, �eby j� przetrze�, i znieruchomia�em. Moja koszula, mokra, jak wy��ta, przylepiona do cia�a jak i szorty, m�tnie prze�wieca�a. Moje d�onie, palce, nagie przedramiona wydziela�y fosforyczny, szarawy blask. Ca�e moje cia�o �arzy�o si� m�tnym, nie grzej �cym ogniem. Przetar�em kurczowo oczy, bo ogarnia� mnie zawr�t g�owy. To nic, to tylko halucynacja � m�wi�em sobie bez g�osu. Otwar�em powieki. Obraz nie znika�, przeciwnie, odkrywa�em coraz nowe szczeg�y. Owym kszta�tem opodal by� Robert. Cia�o jego po�yskiwa�o jak moje. Z najwi�kszym wysi�kiem unios�em si� i na kolanach dope�z�em do niego. Potrz�sn��em go za rami�, raz i drugi � ockn�� si�, zobaczy�em jego oczy, nie �wiec�ce i przez to odznaczaj �ce si� ciemnymi plamami w twarzy. Zacz�� oddycha� g��biej, zakrztusi� si� gwa�townie, wyrzucaj�c ustami wod�. Zbyt s�aby, by go pod�wign��, siedzia�em cierpliwie, czekaj�c, a� oprzytomnieje do reszty.

� Co to� Karol? Gdzie� my�? � odezwa� si� na koniec ochryple. Milcza�em patrz�c, jak wstaje chwiej�c si�, jak odkrywa ten sam fenomen �wiecenia, kt�ry tak mnie przed chwil� porazi�. Si�y wraca�y mi powoli. Oddycha�em g��boko, czuj�c, jak przeja�nia mi si� w g�owie. Stan��em przy Robercie. Spojrzeli�my na siebie; znajome rysy uniezwykla�o m�tne, blade jarzenie sk�ry.

� Co to? � powiedzia� Robert, post�pi� naprz�d i zatoczy� si�, a spod n�g wyprysn�o mu co�, trzepoc�c g�o�no. Schyli�em si� i przez palce przemkn�� mi drgaj�cy, �liski kszta�t.

� Ryba � powiedzia�em zdumiony.

� Ryba? Ale�� ale� ona �wieci� � wybe�kota� Robert. Rzeczywi�cie, ryba pe�ga�a blad� po�wiat�, kt�ra zdawa�a si� przenika� przez jej �usk�.

� Jak my� ale s�abiej� � rzuci�em, rozgl�daj�c si�. Doko�a niewyra�nymi plamami fosforyzowa�y ryby, t�uk�ce niemrawo o pod�o�e. Zauwa�y�em, �e pod�o�e to lekko ugina�o si� pod krokami. Usi�owa�em zbada� je, pochylaj�c si� nisko. W regularnych odst�pach zia�y w nim okr�g�e otwory, tak wielkie, �e mog�em przecisn�� przez nie d�o�.

� Gdzie my jeste�my?� � doszed� mnie g�os Roberta, kt�ry patrza� bez ruchu, jak po bark wciskam r�k� w otw�r. Nie natrafi�em na �aden op�r � pod spodem by�a pustka.

� Nie wiem. Nic nie rozumiem. Musimy rozejrze� si� o ile to mo�liwe, tutaj � powiedzia�em, wstaj�c. � Skoro dostali�my si� tu, musi, by� jakie� wej�cie, trzeba je znale��.

Sam nie wiem, dlaczego nie wierzy�em w to, co m�wi�em. � Chod�my � zgodzi� si� Robert. Odrywa� mokr� koszul� od piersi, przeci�gn�� kilka razy palcami po �wiec�cych udach.

� Co to mo�e by�? � mrukn��.

Ruszy�em z miejsca. Posuwali�my si� niemal po omacku w g��bokiej ciemno�ci, kt�rej prawie nie rozwidnia�y nasze jarz�ce si� cia�a. Id�c ostro�nie, na ugi�tych nogach, z rozpostartymi r�kami, bo ta poddaj�ca si� substancja pod stopami nie budzi�a zaufania, napotkali�my kilka krok�w dalej troch� ryb, daj�cych s�abe znaki �ycia. Jedna, �ni�ta, nie �wieci�a wcale. Zwr�ci�em na to uwag�. Post�powali�my po �agodnie wznosz�cej si� pochy�o�ci. laraz Robert natrafi� na �cian�, a w�a�ciwie zakl�s��, g�adk� powierzchni�. Dotykaj�c jej od do�u do g�ry, doszed�em do przekonania, �e znajdujemy si� we wn�trzu jakiej � du�ej wn�ki czy pieczary o ob�ych kszta�tach. Dalej dziury w pod�o�u znik�y, tak �e posuwali�my si� nieco szybciej. Robert wyprzedzi� mnie. W brzasku, jaki rzuca�a jego posta�, dostrzeg�em drug�, przeciwleg�� �cian�, tak samo sklepion�.

� To jakie� okr�g�e koryto podziemne, czy co� � odezwa� si�. Nic nie odpowiedzia�em. Robert wydoby� sk�adany n�, przytkn�� go do matowej powierzchni i pchn��. Ostrze wesz�o prawie po r�koje��, tak �e wyci�gn�� je nie bez trudu. W jakim� bezsensownym gniewie d�gn�� jeszcze kilka razy podatn� substancj�.

� Daj spok�j � rzuci�em surowo. � To nie ma sensu. � Prosz� ci�, prosz� � Robert schowa� n� i ruszy� dalej. Blado �wiec�c, jego sylwetka porusza�a si� w mrokach przede mn�. Stan��, pochyli� si�, a potem zn�w wyprostowany, wezwa� mnie w podnieceniu.

� Tu jest co�� � jaka� droga�

W �cianie chodnika, kt�rym szli�my dot�d, otwiera� si� rozleg�y lej czy mo�e wylot wiod�cego dok�d� przewodu nie mogli�my zrazu tego stwierdzi�, ale zapatrzony w mroczn� g��b, a� k�u�a mnie w oczach, odnios�em wra�enie, �e daleko tli si� tam opalizuj�ca iskierka. Dno tego leja le�a�o na wy�szym poziomie ni� chodnik. Wst�pili�my do �rodka. Pod nogami ugina�o si� wci�� bo samo elastyczne pod�o�e. �wiate�ko zbli�a�o si�, ros�o, a� zaja�nia�o tu� nad naszymi g�owami. Po wkl�s�ym stropie bieg�a rozjarzona smu�ka, zrazu cienka jak nitka, potem coraz grubsza, a� przesz�a w b��kitnaw� �y��, kt�ra wiod�a w g��b korytarza. Z boku pojawi� si� w �cianie otw�r. Wysuwa�a si� ze� cienka, �wiec�ca �y�ka i ��czy�a z t�, kt�ra bieg�a pod stropem. Jakby zm�wiwszy si� przystan�li�my.

� Wiesz, gdzie jeste�my? � odezwa� si� cicho Robert.

� Domy�lam si�.

� We wn�trzu� meteoru�

� Tak.

� To nie by� meteor�

� Nie.

� Ale jaki��

Nie doko�czy�. Milcza�em. Ta szalona my�l oblega�a mnie od chwili otwarcia powiek. Wypowiedzian�, przyj��em ze spokojem. Znale�li�my si� � jak mog�em w to w�tpi�? W obr�bie dzia�ania r�nych od nas, rozumnych istot, mieli�my je pozna�, zobaczy�, to by�o nieuniknione. Robert my�la� jak ja. Dobieg� mnie jego szept:

� Musz� tu by� gdzie��

Tam, gdzie do g��wnej �y�y do��cza�a si� druga, korytarz �agodnie skr�ca�. Szli�my dalej, pochylaj�c g�owy, z nogami grz�zn�cymi lekko w ci�gliwym pod�o�u � przemkn�o mi przez g�ow�, �e te istoty nie chodz� t�dy albo� nie maj� n�g� Jeszcze jedna �y�a i jeszcze. Ich z lekka w�ykowy przebieg nasuwa� my�l o tworze organicznym � jakie� kable bieg�yby chyba prosto� Robert dotkn�� ko�cami palc�w migaj�cej nad g�ow� �y�y.

� Zimne� � szepn��. Zn�w zatrzymali�my si�. �cian� przed nami oblewa�o trzepoc�ce �wiat�o. Czu�em niepochwytny wiew � tam otwiera�a si� jaka� przestrze�. Zamarli�my. Robert �ciska� mnie za rami�.

� My�l�schwytano nas! � tchn�� mi prosto w ucho. � Nonsens! � odpar�em natychmiast takim samym szeptem.

� M�wi� ci.

� Sk�d wiesz?

� Uwa�aj: mo�emy przecie� oddycha�!

Te s�owa ol�ni�y mnie. Robert mia� racj�. By�o nie do pomy�lenia, �eby wn�trze statku z innej planety wype�nia�o ziemskie powietrze � nie tylko takie samo, ale to samo, bo najwyra�niej czu�em w nim wilgotn�, �wie�� wo� jeziora.

� Zatroszczyli si� o nas � tchn�� mi w ucho Robert. Gruby kabel �wietlny pulsowa� nad nami. Nie by�em pewny, czy w jego s�owach nie kryje si� l�k. Sam nie czu�em go.

� Chod�! � umy�lnie podnios�em g�os.

� To nie sen, prawda? � spyta�, nie ruszaj�c si� z miejsca..

� Nie ma sn�w �nionych wsp�lnie. Chod�! � powt�rzy�em. Korytarz rozszerza� si� za zakr�tem i ko�czy� si� uj�ciem, uj�tym w grube wa�y obrze�a. Dalej roztacza� si� przestw�r o nie daj�cych si� pochwyci� rozmiarach, p�mroczny, pe�en kr���cych nisko i wysoko �wiate�. Opalizuj�ce �y�y, grubo�ci ludzkiego tu�owia, wybiega�y z r�nych stron i ��czy�y si� w kr�te kana�y; w ich splotach trwa�a nieustanna cyrkulacja puszystych, pod�ugowatych �wiate�. Z g��bi wyst�powa�y zakl�ni�cia jakiej� materii ciemnej, po�yskliwej, w kt�rych sun�y �wietlne odbicia, powtarzaj�c si� seriami coraz dalszych i s�abszych b�y�ni��. Zarazem ca�a ta przestrze� rozpr�a�a si� i kurczy�a na przemian, l�ni�ce przewody smukla�y., rozci�ga�y si� z jak�� w�ow� gracj�, w �wiat�ach pojawi�o si� ciemniejsze pr�gowanie, rozpada�y si� na pojedyncze ob�oczki, by po chwili niepostrze�enie, sennie, znowu rozjarzy� si� i w rosn�cym blasku p�yn�� i kr��y�. W g��bi grubego przewodu nad nami, kt�ry wzbija� si� wysoko i w pl�taninie takich samych ��czy� si� z nimi, leniwie przep�ywa�y pod�u�ne, b��kitnawe �wiate�ka. Szare fosforyzowanie naszych cia� by�o teraz ledwo widoczne, jakby za�mione. Dotykaj�c si� ramionami, �ledzili�my bez ruchu dookolny obszar.

� Patrz! � sykn�� Robert.

Puszysta masa �wietlna, pr�gowana ciemnymi przew�eniami, sun�a ku nam; blaskiem swym do reszty zgasi�a po�wiat� naszych twarzy i poszybowa�a w g�r�, malej�c w oddaleniu.

� Karolu� � szepn�� Robert � mo�e� to s�� oni?

� Te �wiat�a?

� Tak, przecie� my te�� widocznie ta przestrze� ma takie w�asno�ci. A ryby! Pami�tasz? One te� �wieci�y� wszystko, co �yje, wydaje tu taki blask�

Milcza�em, patrz�c w korowody pe�zaj �cych �wiate�. Wci�gn��em g��boko powietrze. Ch�odne by�o i czyste. Tak, to nie m�g� by� przypadek. I od tej �wiadomo�ci serce zacz�o mi bi� powoli i ci�ko.

� Karolu� � wyszepta� Robert.

� Co?

� Co b�dziemy robi�?

To bezradne pytanie przypomnia�o mi co�.

� Przede wszystkim musimy zapami�ta� drog�, kt�r��my tu przyszli � powiedzia�em i spojrza�em na siebie. Wyloty korytarzy, podobnych do tego, kt�ry nas tu przywi�d�, ciemnia�y w �agodnie pochylonych w ty� wn�kach.

�Nasz� korytarz wyr�nia� si� rozmiarami, a tak�e otaczaj�cym go obwa�owaniem.

� Spr�bujemy przej�� � powiedzia�em, kieruj�c si� w g��b przestrzeni. Robert ruszy� pos�usznie za mn�. W trwaj�cej, absolutnej ciszy kr��y�y �wiat�a, nadp�ywa�y, wymija�y nas, puszyste, faluj�ce �agodnie we wn�trzu szklistych przewod�w� zarazem ca�y obszar zdawa� si� oddycha� miarowo; jakby spa�. Dziwna rzecz, ta sama my�l musia�a zbudzi� si� w Robercie.

� Karolu!

� Co?

Widzia�em, �e usi�uje poskromi� strach. �yka� d�ugo, zanim powiedzia�:

� Mo�e to nie jest wn�trze statku, tylko�

� Tylko co?

� Organizmu� Drgn��em.

� Jednego organizmu?

� Tak. Statek m�g� mie� tylko jednego� jednego mieszka�ca. Mo�e jest metalow� skorup�, wype�nion� jednym wielkim organizmem, kt�ry�

� Kt�ry �pi, zbudzi si� zaraz i po�knie ci� � powiedzia�em szyderczo. � Wi�c jeste�my w jego trzewiach, tak? To jest �brzuch Lewiatana?�

� Czemu nie?

� To wykluczone!

� Dlaczego?

� Sk�d by si� tu wzi�o powietrze? Zreszt� do�� tego, to ty masz nazbyt bujn� wyobra�ni�, nie ja. Chod�. Krocz�c pod skrzy�owanymi przewodami, omijaj�c pionowe, wybiegaj�ce z pod�o�a rury, usi�owa�em przywykn�� do my�li, �e pod�ugowate �wiat�a s� �ywymi istotami, ale nie mog�em si� z tym pogodzi�. Nie zwraca�y na nas o ile mo�na by�o s�dzi� � najmniejszej uwagi. Szli�my tak, kr�t�, zawi�� drog�. W�dr�wka trwa�a chyba godzin�. Stopniowo otoczenie zmienia�o si�. Pod�o�e, dot�d g�adkie, fa�dowa�o si�, tworz�c pod�u�ne, p�ytkie rynny. M�czy�o mnie pragnienie. Gdyby�my mieli cho� troch� wody. Przypomnia� mi si� lodowaty odm�t jeziora, w kt�rym omal nie uton�li�my, i z�o�liwy grymas wykrzywi� mi usta. O n�dzo cz�owieczej egzystencji, oscyluj�cej wiecznie mi�dzy brakiem i nadmiarem. Skarci�em si� zaraz za to g�upie filozofowanie. K�tem oka zerka�em na Roberta. To przy�piesza� kroku, to stawa� i rozgl�da� si�, oblizywa� wargi, raz usiad� nawet, ale gdy spojrza�em na�, milcz�c wsta� i pod��y� za mn�. Wtem zagrodzi� mi drog�.

� Karolu, to nie ma sensu. Wracajmy.

� Dok�d?

� Tam, sk�de�my przyszli. Tam s�� ryby� Zrozumia�em.

� Jeste� g�odny?

� Pali mnie pragnienie, �e ledwo mog� m�wi�. Mam ju� tego do��. Wracajmy. Mo�e uda si� przeci�� no�em te jakie� gumowe �ciany.

� Wr�cimy tam, ale powinni�my pierwej zbada� t� przestrze� tutaj. Mo�e znajdziemy wyj �cie. Nie wydaje mi si�, �eby da�o si� je znale�� tam, w ciemno�ci.

� Chod�my tam zaraz. Nie mog� ju�. Ja� powiadam ci, jeste�my obserwowani.

� Obserwowani? Sk�d?

� Nie wiem. Czuj� to.

� Robercie, to przywidzenie. �eby wyj�� obronn� r�k� z tej historii, musimy stara� si�

� Przesta� mnie poucza�! � Robert wykrzykiwa� te s�owa ze skurczon� twarz�. � Wiem, wiem, musimy zachowa� si� rozs�dnie, mam by� rozwa�ny i rzeczowy�

� Niepotrzebnie marnujesz si�y krzycz�c � wtr�ci�em. � Jak dot�d nie ma powod�w do rozpaczy, nie spotka�o nas nic z�ego i�

� Naturalnie. Tak, wiem, troszcz� si� o nas. Prosz�, daj im do zrozumienia, �e bez wody i �ywno�ci nie mo�emy �y�. B�dziemy tu kona�, a oni nam przy�wiec�.

� Robercie!

Przemog�em rosn�cy gniew.

� Zrozum, Robercie, �e oni nie mog� by� podobni do nas. Wyobra�enie, �e Kosmos mo�e powtarza� t� sam� drog� ewolucji, z tymi samymi kszta�tami, m�zgami, otworami oczu, ust, mi�niami, jest bzdur�. Musimy zachowa� zimn� krew.

� No wi�c co, no wi�c co? � znowu mi przerwa�. Czy ja chc�, �eby byli podobni do nas, czy ja w og�le czego� chc�? Prosz� ci� bardzo, b�d� rozs�dny, b�d� tu genialnym my�licielem. Newtonem, Einsteinem, zaprezentuj im godno�� i m�dro�� cz�owiecz�.

Robert umilk� nagle. Wargi mu lata�y. Zacisn�� je i poszed� naprz�d, nie patrz�c, czy id� za nim. �wiat�a wci�� przep�ywa�y nad nami. Posuwali�my si� we wkl�s�o�ci d�ugiej rynny, kt�rej brzegi wznosi�y si� stopniowo. W plamach �wiat�a, rzucanych przez rozjarzone chmury, szed�em miarowo, wyprzedzany coraz bardziej przez Roberta, kt�ry chwilami prawie bieg� � nie pr�bowa�em powstrzymywa� go, uzna�em to za bezcelowe. �wietlny g�szcz pulsowa� blaskiem i pochyla� si� z wolna ku nam, obni�a�y si� tu wielkie rury, pe�ne b��kitnawego m�enia, w kt�rym jawi�y si� coraz cz�ciej smu�ki trzepoc�cej czerwieni, tworz�c rosn�ce osady w g��bi szklistych kolumn. Widzia�em wyra�nie, jak w jednej przede mn� �w zg�stek t�eje, prze�wietlony rubinowo od �rodka, a� nadesz�a fala pot�niejszego blasku i ruchu i unios�a szkar�atne skrzepy. Zn�w mlecznosina jasno�� pa�a�a w g��bi kolumny. Zapatrzony w �w proces szkar�atnych przy�mie� i bia�ych rozb�ysk�w na chwil� straci�em z oczu Roberta. Nie widz�c go, rozejrza�em si� sta� kilka krok�w dalej jak skamienia�y. Naraz pocz�� si� nieznacznie cofa� ty�em� wyci�gni�t� nog� dotkn�� czego� u swych st�p� i z okropnym krzykiem rzuci� si� do ucieczki.

� St�j! � krzykn��em. � Robert! Robert!

Skoczy�em za nim. Wyrwa� mi si� z tak� si��, �e upad�em. W momencie zderzenia dostrzeg�em szkliste os�upienie w jego oczach. Powstaj�c na kolana, zawo�a�em go raz jeszcze, bez nadziei, �e us�ucha. L�ni�c�, coraz mniejsz� sylwetk� gna�, pochylony, przez pl�tanin� przep�ywaj �cych wolno, mi�kkich jak ob�oki �wiate�. Jeszcze raz zobaczy�em go, jak przeskakiwa� jak�� przeszkod�, potem znik�. Zosta�em sam. W pierwszym porywie chcia�em biec za nim, ale natychmiast zatrzyma�em si�. Godzinami m�g�bym b��dzi�, szukaj�c go w tym o�wietlonym labiryncie. Zawr�ci�em� Co go tak przerazi�o? Odnalaz�em wzrokiem to miejsce i zbli�y�em si� tam. W p�ytkim wg��bieniu, utworzonymi przez �cian� rynny, tkwi�a skulona posta� ludzka. Na ciemnym tle otoczenia �wieci�a blado, jak ja. Z g�ow� pochylon� do przodu, z kolanami i r�kami przyci�ni�tymi do piersi, cz�owiek ten trwa� nieruchomo. Przep�ywaj �ca g�r� jarz�ca masa obla�a nas blaskiem. Nie rozumiej �c nic, z gard�em zaci�ni�tym ad ohydnego l�ku, porwa�em bezw�adn� posta� za ramiona. Pod palcami wyczu�em tward� pow�ok� � ten cz�owiek by� powleczony cienk� skorup� szkliwa! Mumia?! Odruchowo pu�ci�em go � przechyli� si� wolno i wspar� plecami o �cian� tak, �e jego twarz, s�abo �wiec�ca w mroku, spojrza�a w moj �.

C� to by� za wstrz�s! Zna�em te rysy. Nie mog�em sobie zrazu u�wiadomi�, kogo przypominaj�� ale� tak, to by�a twarz Roberta � cho� zarazem podobna i do mojej� Raz jeszcze chwyci�em to cia�o� lekkie� puste� to nie by� �ywy cz�owiek, on nigdy nie �y� � to nie by� w og�le cz�owiek, ale kuk�a, martwa kuk�a.

By�em bliski histerii. Spojrza�em na kr���ce woko�o pod�u�ne, wij�ce si� �wiat�o, jakby poszukuj�c odpowiedzi� Raz jeszcze zbada�em sumiennie ten po�yskliwy, sztywny kszta�t. Chaos rozsadza� mi g�ow�. Wsta�em, obrzuci�em to miejsce wzrokiem, jakby szukaj �c czego�. Naraz przypomnia�em sobie, �e Roberta nie ma. Usi�owa�em nak�oni� si� do spokoju, tak jak m�wi�em poprzednio do Roberta, lecz nie znalaz�em �adnej my�li, �adnych s��w. Powlok�em si� w stron�, z kt�rej przyszed�em.

By�em jak w gor�czce; �wiat�a mrowi�y mi si� w oczach, przep�ywa�y, zaciska�em z ca�ej si�y z�by i powtarza�em bez g�osu �spokojnie� spokojnie�� Pragnienie wysuszy�o mi wn�trzno�ci, warg nie mog�em obliza�. Na my�l niespodzian� o soczystym, �wie�ym mi�sie ryb, poczu�em k�uj�cy b�l w szcz�kach. Nie my�la�em ju� o niczym innym, jak tylko o tym, by je odszuka�. Szed�em coraz szybciej pod wielkimi, pulsuj �cymi przewodami, a� dotar�em do wylotu wielkiego korytarza i pod b��kitn� �y�� stropu bieg�em, potykaj �c si�, dysz�c. Oddech rozkrawa� mi bole�nie krta� i p�uca. Musia�em zwolni�, gdy otoczy�a mnie ciemno��. Jedynie cia�o moje rzuca�o w ni� odrobin� blasku. Z wyci�gni�tymi r�kami kroczy�em naprz�d� obijaj�c si� od czasu do czasu o elastyczne �ciany � na koniec stop� poczu�em brzeg niewielkiego otworu. To musia�o by� gdzie� tutaj. Rzuci�em si� na kolana i o�wiecaj�c w ten spos�b w�asn� twarz� i r�kami otoczenie, szuka�em gor�czkowo, z sercem pe�nym rozpaczy. Nie by�o nic. Naraz dotkn��em czego� �liskiego, ob�ego. Ryba! By�a do�� �du�a, ale p�aska, wi�cej w niej by�o p�etw i ogona ni� mi�sa, krwi nie poczu�em nawet na j�zyku. Szuka�em dalej � nie by�o nic. Pomy�la�em, �e powpada�y na d�, w pustk� rozwieraj �c� si� za tymi okr�g�ymi otworami. Wci�� jednak szuka�em, a� odkry�em prawie gasn�ce ju� �wiate�ko. Porwa�em ryb�, b�yszcza�a s�abo� przez d�ug� chwil� trzyma�em j� tu� przed oczami jak skamienia�y, a potem wybuchn��em okropnym �miechem. To by�a podobizna ryby, szklista kuk�a, taka sama jak tamta, ludzka, w przestrzeni kr���cych �wiate�� Nie mog�em powstrzyma� �miechu, zanosi�em si�, a� mi �zy ciek�y po twarzy. Zamkni�ta przestrze� oddzwania�a g�ucho. Umilk�em raptownie. Siad�em w ciemno�ci, �cisn��em g�ow� r�kami i zacz��em my�le� z takim wysi�kiem, jakbym ci�ary d�wiga�. Ten przejaw Ich systematyczno�ci w dociekaniu, to pod�o�enie rybom rybiej kuk�y, a nam � ludzkiej, �wiadczy�o o tak zupe�nym nierozeznaniu w �wiecie ziemskim, �e doprawdy nie by�o powod�w do weso�o�ci. I gdzie� Oni w og�le s�? Pod zamkni�tymi powiekami ukaza� mi si� obraz przestrzeni �wietlistego kr��enia. Czy to naprawd� m�g� by� jeden ustr�j, jego trzewia? Nieprawdopodobne. Jakim jednak prawem odrzuci� t� hipotez�? Obecno�� powietrza pozwala�a na to. Organizm z innego �wiata, wype�niony ziemskim powietrzem � to nie sk�ada�o si� na sensown� ca�o��. Podobie�stwo do trzewi by�o naci�gni�te i prymitywne.

Analogiami daleko nie zajd� � pomy�la�em. � Co� jednak trzeba zrozumie�, od czego� musz� zacz��, w przeciwnym razie grozi mi �mier� nie tylko w g�odzie i pragnieniu, ale w ca�kowitej niewiedzy; b�d� b��ka� si� tu, w samym j�drze zagadki, i nie pojm� do ko�ca niczego � c� za szyderstwo! Zdechn�, jak te ryby wy�owiony z wody, dusz�ce si� obok pod�o�onej im dyskretnie podobizny�

Znalaz�em punkt wyj�cia. By�o to chyba dowodem mego ot�pienia czy utraty zdolno�ci dociekania logicznego, do�� �e jako odkrycie, jako gwiazd� przewodni� w mrokach, przyj ��em oczywisty fakt, �e Oni przybyli na Ziemi�. Przybyli statkiem, kt�ry roz�arzy� si� w atmosferze, musia� wi�c by� zbudowany z jakiej� substancji twardej, odpornej na wysokie temperatury. Ale nie to by�o w tej chwili najwa�niejsze. Najwa�niejsze by�o, �e zanim przybyli, musieli tego swojego lotu zapragn��, postanowi� go, i w tym akcie stawali si� podobni do nas � bo my te� planujemy podr�e kosmiczne. A wi�c podj�li wypraw�, w jakich celach? Badawczych, zapewne. Sk�d? Nie wiadomo. Niewa�ne zreszt�. Jaki jeszcze mia�em materia�? Kuk�y. Wi�c pr�by nawi�zania kontaktu? To nie by�o pewne. Nale�a�o by� niezmiernie ostro�nym, by nie pob��dzi� przez pochopne wysnuwanie wniosk�w. Do czego mia�y s�u�y� kuk�y? �eby zbada� nasze reakcje? Ludzi � i ryb? Ale tej reakcji nie zrozumieliby, nie mogli jej odczyta�, bo nie pojmowali naszej mowy ani znaczenia naszych gest�w, ruch�w, naszego zachowania si�. Niczego. Sami na pewno nie wiedzieli o nas nic � analogiczne potraktowanie ryb i nas �wiadczy�o o tym chyba dostatecznie? By� jednak jeden istotny czynnik obecno�� powietrza. Dlaczego nam zapewnili powietrze, a rybom wody � nie? Mia�em niejasne wra�enie, �e gdzie� tutaj kryje si�, je�li nie rozwi�zanie zagadki, to pocz�tek jakiej� nici, po kt�rej b�dzie mo�na i��. Jeszcze raz przeszed�em etapy dotychczasowego rozumowania. Powietrze� Najprostsza odpowied� brzmia�a: wype�nia ono t� przestrze�, bo statek komunikuje si� (albo komunikowa� si� przez czas jaki�) z atmosfer�. Mo�e otwarte luki dla przewietrzenia? Nonsens. Wi�c mo�e otwarto je dla jakich� tam, nie znanych mi, ale nic z powietrzem ziemskim nie maj �cych wsp�lnego powod�w, a ono wtargn�o do wn�trza statku i wype�ni�o je � zupe�nie przypadkowo? Je�li tak si� rzec mia�a, to mog�em sobie darowa� moj� analiz� logiczn�.

Z przypadkowej obecno�ci powietrza nie wynika�o nic przynajmniej w odniesieniu do inteligencji i obyczaj�w Istot. Mog�y w og�le nie oddycha� i rodzaj gazu, wype�niaj�cego statek, m�g� by� dla nich zupe�nie oboj�tny. To by�o zupe�nie mo�liwe. Nie t�dy droga � zbyt wiele mo�liwo�ci, a przy tym przypadek, jako wcale prawdopodobna przyczyna, kszta�tuj�ca wydarzenia, zbija� mnie ca�kiem z tropu. W ka�dym razie dzi�ki historii z kuk�ami my�l o wszechwiedzy Istot, o ich zorientowaniu w ziemskich stosunkach mog�em pogrzeba�. Gdzie one by�y? Albo naprawd� znale�li�my si� w �brzuchu Lewiatana�, wci�gni�ci pr�dem wsysanej przeze� wody, albo te �wiat�a� Co si� sta�o z t� wod�? Je�liby wype�ni�a to pomieszczenie, to potem �ciek�aby przez okr�g�e otwory, w kt�re powpada�y ryby. Ryby wr�ci�y do wody? Czy�by i o nie zadbali? Ca�y ten rozdzia� analizy zamkn��em z westchnieniem.

G�owa bola�a mnie coraz mocniej, a tak by�em m�dry, jak na pocz�tku. Pragnienie wci�� mi doskwiera�o. W ciemno�ci zamajaczy�o co� blado � zerwa�em si� na r�wne nogi. �wietlista, wyd�u�ona posta� by�a ju� blisko. Pozna�em Roberta. Nie ruszy�em si� z miejsca. Podszed� do mnie i rozejrza� si�. Zrozumia�em go.

� Ryb nie ma. Jedyn�, jaka zosta�a, zjad�em. Inne musia�y spa�� na d�.

Nic nie m�wi�c skierowa� si� w stron�, gdzie po�yskiwa�a szklista rybia kuk�a.

� Nie fatyguj si� � rzuci�em. W paru s�owach obja�ni�em mu to zjawisko. Odtr�ci� nog� martw� podobizn� i sta� nad ni� chwil� zgarbiony. Gdy zwr�ci� si� ku mnie, przerazi�em si� � tak zapad�� mia� twarz. Wygl�da�, jakby si� postarza�o wiele lat.

� Co� robi�? Gdzie by�e�? � spyta�em st�umionym g�osem.

Wzruszy� ramionami, siadaj �c powoli. Poszed�em za jego przyk�adem. Zauwa�y�e� co� nowego? � spyta�em. Zaprzeczy� g�ow�.

� Gdzie masz n�?

� W kieszeni.

� Daj mi go.

Da� bez oporu.

� Uspokoi�e� si�? � spyta�em.

� Przesta� � poprosi� ochryple. Zrobi�o mi si� go �al.

� No, stary, co by�o, to by�o � powiedzia�em � chocia� mog�e� B�g wie jakiej biedy napyta�

� Nie mog� m�wi� tak wysch�o mi w ustach� � szepn��.

Milcz�c, wzi��em do r�ki n�, otworzy�em go i popr�bowawszy ostrza brzu�cem palca, przy�o�y�em je do brzegu najbli�szego otworu. Elastyczny materia� zrazu podda� si�, ale gdy nacisn��em mocniej, da� si� kraja�. Prowadz�c ostrze pi�uj �cym ruchem, doszed�em do nast�pnego otworu i zmieni�em tam kierunek ci�cia. Post�puj�c tak, wyci��em wreszcie p�at pod�o�a kszta�tu mniej wi�cej kwadratowe go � wtedy odgi��em zwis�� cz�� i pochyli�em si� nad powsta�ym, du�ym otworem. Zia�a tam niezg��biona ciem po��. Zawaha�em si�, co robi� dalej, gdy Robert przyszed� mi z pomoc�. Podni�s� �wiec�c� imitacj�, a ja, skin�wszy ze zrozumieniem g�ow�, natychmiast rzuci�em j� w d� Kl�cz�c, ze wstrzymanym tchem patrzyli�my. w �lad z b��kitnaw� smu�k� jej lotu.

W czarnej g��bi ukaza�a si� taka sama �wietlista iskra ale mkn�ca w g�r�, na spotkanie tej, kt�ra spada�a: gdy obie zetkn�y si�, us�ysza�em cichy plusk i blade �wiate�ko �rybiej lalki� znieruchomia�o.

� Woda! Tam jest woda! � odezwali�my si� z Robertem jak z jednych ust.

� Ze cztery, mo�e pi�� metr�w � pr�bowa�em oceni� odleg�o��.

Robert zrobi� taki ruch, jakby chcia� skoczy� w d�. Chwyci�em go za r�k�.

� Nie r�b g�upstw!

� Musimy si� tam dosta�!

� Zaraz. Skaka� nie mo�na, kto wie, czy da�oby si� wr�ci�. Czekaj, mam!

To by� dobry pomys�. Po�piesznie j��em wycina� d�ugi pas elastycznego pod�o�a, na kt�rym kl�czeli�my, tn�c je od otworu do otworu. Robota nie post�powa�a tak szybko, jak bym chcia�; ostrze wi�z�o w ciastowato-elastycznej masie. Robert, poj�wszy m�j plan, pomaga� mi. Zmieniaj�c si�, wyci�li�my w ko�cu pas do samej niemal �ciany, szeroki na p� metra, d�ugi bodaj na cztery, kt�ry zwisaj�c swobodnym ko�cem w d� dotyka� czarnego zwierciad�a wody. Dzi�ki pozostawionym na jego bokach nier�wno�ciom, mo�na si� by�o opu�ci� po nim, jak po drabince. Szarpn��em raz i drugi � zdawa� si� do�� mocny, by utrzyma� nasz ci�ar. Obsun�li�my si� ostro�nie na d�, a� stopy nasze dotkn�y zimnej tafli; w�wczas pogr��yli�my si� w niej od razu po szyje. Nie puszczaj�c z r�k sko�nie napi�tego pasa, pili�my i pili, a� nam w brzuchach bulgota�o.

Obmywszy twarz, poczu�em si� o wiele ra�niej. Si� przyby�o mi w jednej chwili. C� to by�a za rozkosz! Robert, kt�ry powesela� jak za dotkni�ciem r�d�ki czarodziejskiej, po dwu uderzeniach r�k dotkn�� �ciany. Zbadali�my dok�adnie t� zamkni�t� przestrze�. By�a to studnia o �rednicy czterech-pi�ciu metr�w. Z kolei spr�bowa�em nurkowa�, ale cho� pop�yn��em w d� ze wszystkich si�, a� pulsy rozdzwoni�y mi si� w g�owie i poczu�em do b�lu rosn�cy ucisk w uszach, nie zgruntowa�em � ani wiod�c d�o�mi po �cianach studni, nie natrafi�em na �adn� luk�. Wyp�yn�wszy powiedzia�em o tym Robertowi.

Pogr��eni po g�owy, przytrzymuj �c si� lekko zwisaj �cego z g�ry pasa, dopiero teraz dostrzegli�my obaj to samo �e cia�a nasze przesta�y �wieci� � jedynie p�ywaj�ca tu� przy nas sztuczna ryba jarzy�a si� blado-niebieskawo.

� Mo�e tu ju� jest granica tej przestrzeni, uwa�asz?! m�wi� rozgor�czkowany Robert. � A to mo�e bi� studnia wylotowa; statek zanurzony jest cz�ciowo w jeziorze i tutaj jest w�a�nie jego poziom!

� Jeziora?

� No, tak! Gdyby si� da�o, gdyby si� da�o znurkowa� a� do ko�ca tej przekl�tej studni i wyp�yn�� na zewn�trz! S�ysza�em, jak oddycha g��boko, nabieraj �c dodatkowego powietrza do nurkowania. Potem odepchn�� si� mocno i prawie niedostrzegaln�, bia�aw� smug� sp�yn�� w d�, gin�c w coraz wi�kszej g��bi: tylko powierzchnia wody tu� przy mnie delikatnie pieni�a si� od b�bli powietrznych. Ju� pocz��em si� o niego niepokoi�, gdy znowu wychyn��. �apa� kurczowo powietrze.

� Na nic, psiakrew! � m�wi� przerywanym g�osem. Potem uj �wszy jedn� r�k� pas, podni�s� si� i, wychylony z wody do po�owy, odchyli� si� w zamachu. Czu�em, jak miota si�, uderzaj �c przed siebie.

� Co robisz?!

� Pr�buj� �cian� no�em! � warkn��. Ale cho� wbi� go po r�koje��, nie natrafi� na pust� przestrze� � �ciany studni by�y grube.

� Uwa�aj, jeszcze pu�cisz n� � powiedzia�em. � I wy�a�my. Piekielnie zimno.

Nic ju� nie m�wi�c, wspi�li�my si� na g�r�. Tutaj dopiero ogarn�� nas ch��d. Otrz�sali�my z siebie wod� i wyciskali j� z w�os�w, energicznymi ruchami przy�pieszaj�c kr��enie krwi. Cia�a nasze zn�w �wieci�y szaro w mroku. Musia�a to by� w�a�ciwo�� przestrzeni.

� Nie�le sobie poczynamy � odezwa� si� Robert. � Podziurawili�my �im� t� kich�

Zauwa�y�em b�y�ni�cie na jego przegubie.

� Tw�j zegarek chodzi?

� Tak. Jest wodoszczelny. Popatrza� na tarcz�.

� Siedzimy tu ju� osiem godzin� Jeste� g�odny?

� Raczej tak.

� Ja te�. Co b�dziemy robi�?

� Chod�my raz jeszcze do tych �wiate�. Musz� tam by� inne korytarze, trzeba je zbada�

� By�em w jednym � powiedzia� Robert. � Zw�a� si� coraz bardziej, a� w ko�cu nie mog�em i�� nawet na czworakach. Ale by�em te� w drugiej stronie, gdzie tych �wiate� jest najwi�cej, jest tam takie du�e wg��bienie i sko�ny szyb, troch� podobny do tego, ale w�szy. Nie wszed�em do �rodka, bo ba�em si�, �e nie uda mi si� wr�ci�. S� tam jakie� lustra, czy co� takiego�

� Lustra?

� Nie wiem, zobaczy�em samego siebie w pewnej odleg�o�ci, ale niewyra�nie, jak przez mg��.

Stali�my przez chwil� niezdecydowani.

� Wiesz, co mi przysz�o do g�owy? � podj�� Robert. Ta przekl�ta kuk�a wytr�ci�a mnie ca�kiem z r�wnowagi. Przyznaj� si� � straci�em g�ow�. Potem wyda�o mi si� to nieporozumieniem, ale takim absurdalnym�

� Kosmicznym� � wtr�ci�em.

� Tak, tak. Ale to mo�e by� jeszcze co� innego. Takie nieporozumienie nie by�oby w gruncie rzeczy istotne, ale nie zawsze to, co wydaje si� niewinne, jest niewinne naprawd� Pami�tasz co� m�wi� o tych ma�pach i rakietach? przypomnia�a mi si� fotografia tego makaka, kt�rego ubrano w tak� �adn�, futrem podbit� kurteczk�, a na g�ow� wsadzono mu lotniczy he�m� Ma�pka my�la�a pewno, �e to taka zabawa, a tymczasem wystrzelono j� w pocisku na 500 kilometr�w!

� S�dzisz, �e nasza sytuacja?�

� Tego nie m�wi�. Ale tak mi si� skojarzy�o�

� Jak na nasze obecne potrzeby, dysponujesz stanowczo zbyt bujn� fantazj� � powiedzia�em. � No c�, prowad� tam, do tego wg��bienia i szybu, obejrzymy go�

Jak to zwykle bywa, droga korytarzem wyda�a mi si� du�o kr�tsza, kiedy�my j� po raz trzeci ju� przebyli; wnet korytarz sko�czy� si� i otoczy�y nas rojowiska �wiate�.

� To chyba nie s�� Oni � zni�aj�c g�os powiedzia� Robert, zatrzymuj�c si� ze wzrokiem wlepionym w mijaj�cy nas �wietlny ob�ok. � Chocia�� to przygasanie �wiat�a mo�e by� j�zykiem. Co? Jak my�lisz, wiele rozumia� makak z d�wi�k�w, kt�re wydawali ludzie, pakuj�c go do rakiety?

� Daj �e raz spok�j tej nieszcz�snej ma�pie! � obruszy�em si�.

Robert ruszy� naprz�d. Prowadzi� w stron�, w kt�rej przedtem nie by�em. �wietlisty g�szcz oddala� si� od nas; przechodzili�my mi�dzy przysadzistymi, mniej wi�cej wzrostu cz�owieka, gruszowatymi kszta�tami. Dotyka�em ich � L powierzchni� mia�y tward� i g�adk�.

� Tutaj! � powiedzia� naraz Robert, przystaj�c. Znajdowali�my si� na dnie lejowatego wg��bienia; doko�a wznosi�y si� owe gruszowate twory, utworzone jakby z nasadzanych na siebie i pozlepianych bulwiastych gruz��w. Nad nami, na trudnej do ocenienia wysoko�ci kr��y�y g�sto �wiat�a, tworz�c jak gdyby firmament tej przestrzeni. W ich blasku ukaza� si� ziej�cy na wprost nas, otoczony okr�g�ym zgrubieniem wylot szybu, opadaj�cego sko�nie w d�. Tylko kilka metr�w �cian mog�em dostrzec, dalej pogr��a�y si� w mroku. Czeka�em, a� wzrok zaadaptuje si�, i po jakiej� minucie istotnie mog�em si�gn�� oczami g��biej; szyb zamyka�a p�aska, czarna powierzchnia, w kt�rej kiedy niekiedy o�wieca� nik�y b�ysk. Poszuka�em w kieszeniach jakiego� zb�dnego przedmiotu, a nie znalaz�szy nic, oderwa�em guzik od koszuli i rzuci�em go w g��b; ze�lizn�� si� po sko�nej �cianie i znik� w czarnym zwierciadle przy odg�osie delikatnego plu�ni�cia.

� Tam jest woda! � powiedzia�em zaskoczony.

� Przedtem nie by�o jej � odpar� nie mniej zdziwiony Robert.

� Mam wra�enie, �e jeste�my tu znacznie wy�ej ani�eli tam, w tej ciemnej studni� wi�c� czy�by poziom wody si� podnosi�?

� Mo�e nie ma �adnego jednolitego poziomu, tylko w jednych przewodach podnosz� j�, a w innych spuszczaj� � zauwa�y� Robert. Stali�my przez d�ug� chwil� nad ciemnym uj �ciem.

� Po jakim� czasie zajrzymy tu znowu � powiedzia�em � zobaczymy, czy si� co� zmieni. A teraz� gdzie jest� m�wi�e�, �e jeszcze co� odkry�e�?

� To nie �adne odkrycie � odpar� Robert. � Chod� t�dy. O ile mog�em si� zorientowa�, by� to centralny obszar tej wielkiej przestrzeni. W pobli�u jej �cian �wietlne sploty przebiega�y ca�kiem nisko, tak �e zagradza�y czasem id�cemu drog�, ale tutaj tworzy�y wysokie migoc�ce bez przerwy sklepienie. W tym chwiejnym, ale mocnym o�wietleniu otworzy�o si� przed nami koliste zapadlisko, kt�rego dno le�a�o o jaki� metr ni�ej od miejsca, w kt�rym zatrzymali�my si�. Po�rodku wznosi� si� rozleg�y tw�r, niepodobny do niczego, co kiedykolwiek widzia�em. Nakryty by� rodzajem wypuklaj�cej si�, lustrzanej tarczy, w kt�rej od�wieca�y pomniejsze odbicia g�rnych �wiate�; tarcz� t� d�wiga�y szypu�owate kolumny, splecione tak ciasno, �e ledwo palce mo�na by mi�dzy nie wcisn��: wydziela�y one ��tawy, m�tny blask.

� By�e� tam na dole? � zwr�ci�em si� do Roberta.

� Nie.

� Zejd�my.

Po sko�nej przechylonej wkl�s�o�ci osun�li�my si� na dno wg��bienia. Przedstawia�o mi si� teraz jako kolista rynna, kt�rej cz�� tylko mog�em obj�� wzrokiem, gdy� reszt� zas�ania� centralny tw�r; postanowi�em obej�� go doko�a. Po kilku krokach Robert zatrzyma� si�, skar��c si� na zawr�t g�owy. I ja czu�em si� jako� niesw�j. Podeszli�my do owych bursztynowo tlej�cych kolumn wspieraj�c si� i usiedli�my u ich st�p. Robert przy�o�y� sobie do czo�a metalow� r�koje�� no�a.

� Ju� mi lepiej� � powiedzia� otwieraj�c oczy.

� Nie mo�e by�, �eby�my si� tu dostali przez przypadek� � doda�, k�ad�c n� obok siebie. � Twoje szczury, wchodz�c do labiryntu, te�� � zamar� z nie domkni�tymi ustami.

� Labirynt! Labirynt! � powt�rzy� bez tchu. Zacz��em �mia� si� umy�lnie g�o�no.

� Robercie, jeste� niepoprawny. Gdzie� tu masz labirynt? W tej kolistej rynnie? Gdzie tu mo�na pob��dzi�? Wybiera� drog�? Wci�� opierasz si� na analogii � przedtem makak, teraz szczur � nie, m�j drogi� Co to jest! � zawo�a�em nagle.

Robert si�gn�� w�a�nie po od�o�ony n�. Patrzyli�my na� obaj; by� to d�ugi, spr�ynowy n� o metalowej r�koje�ci i oto przedmiot ten, spoczywaj �cy w ��tym �wietle u st�p kolumny, kt�ra gwa�townie pocz�a si� rozja�nia�, zapa�a� odbitym w klindze ogniem, a potem poszarza�, wyprzejrzy�cia� i rozwia� si�. Znik�� a Robert, usi�uj�c chwyci� go w r�k�, zamkn�� pust� gar��. Nie wydaj�c g�osu, patrzyli�my w to miejsce jak zakl�ci. Zn�w dozna�em niemi�ego uczucia, jakby nadchodz�cej choroby morskiej. Bursztynowe pa�anie kolumny blad�o powoli� na tym samym miejscu pojawi� si� nik�y pod�u�ny cie�, nabra� srebrzystej barwy� i oto n� le�a�, jak przedtem, �wiec�c spokojnie w �wietle.

Robert waha� si� go uj��, ubieg�em go. Metal by� letni, jakby nagrzany dotykiem cia�a. Powoli spojrzeli�my na siebie.

� Z�udzenie optyczne� � spr�bowa�em si� odezwa�, bez wiary we w�asne s�owa. Robert, milcz�c, obejrza� kolumn�, dotkn�� jej r�k�, naraz gwa�townie zwr�ci� si� ku mnie z wyrazem przestrachu na twarzy.

� Co�

� S�uchaj!

Us�ysza�em s�abe stukanie� odg�os krok�w. Robert sta� przez mgnienie bez ruchu, nas�uchuj�c, z kt�rej strony dobiega odg�os i poszed� tam. Ja za nim. Odg�os krok�w przed nami na mgnienie usta�� a potem wr�ci�, po�pieszny, jakby kto� przed nami ucieka�. Pobiegli�my obaj, Robert trzy kroki przede mn�. Naraz zza zakr�tu wy�oni�y si� plecy dwu biegn�cych, jak my, postaci. To byli ludzie. Jeden, wy�szy o p� g�owy, ci�gn�� drugiego za r�k�, tamten zdawa� si� opiera�. Zdumienie jakby mnie sparali�owa�o, zwolni�em kroku, stan��em� tamci odwr�cili si� patrzeli�my na siebie. Ni�szym by� Robert. Tym, kt�ry go prowadzi�, ja sam. Robert � tamten Robert � krzykn�� przera�liwie i rzuci� si� do ucieczki, a ten, kt�ry sta� o dwa kroki przede mn�, pogna� za nim p�dem. Cz�owiek, kt�ry zosta� � podobny do mnie jak lustrzane odbicie � sta� wci��; gdy Robert mija� go, ten usi�owa� chwyci� go za rami� i krzykn�� co�, czego nie zrozumia�em, ale Robert wywin�� si� i przepad� za zakr�tem, w�wczas zawr�ci� i skoczy� w �lad za nim. Mo�e przez dziesi�� sekund sta�em sam, potem rzuci�em si� w stron�, w kt�rej znikn�li. Nie zrobi�em kroku, gdy rozleg� si� odg�os szamotania, zd�awiony j�k i �oskot. Rozbrzmia�o echo, wracaj �c p�aczliwymi, zwichrowanymi g�osami z r�nych stron na raz. Zobaczy�em Roberta. Wp� le�a� u st�p ��tawo �mi�cej kolumny i trzyma� si� za gard�o. Potkn��em si� o jaki� przedmiot � o n�. Dotyka� ostrzem niewielkiej plamy. Schyli�em si� i podnios�em go bezmy�lnie. Ostrze by�o powalane czym� lepkim, ciemnym. Spojrza�em na Roberta. Wci�� siedzia�, masuj�c sobie gard�o. Usi�owa� przem�wi�. Zacz�� kaszle� i spluwa�, potem patrz�c na mnie b�agalnie, wyj �ka�:

� On� on dusi� mnie�

� Co si� sta�o?

� Nie chcia�em! My�la�em, �e to jaki� fantom, przebranie. Chcia�em go tylko zobaczy� z bliska, z�apa�

Znowu rozkaszla� si�. Naraz zerwa� si� na r�wne nogi i powoli zbli�y� si� ku mnie, pochylony. Patrza� mi d�ug� chwil� w twarz szklanymi oczami.

� Ty kto jeste�? Kto ty jeste�?! � krzykn�� strasznym g�osem. Chwyci�em go za r�k�, usi�owa� si� wyrwa�. Zacz�li�my walczy�. Gdy spr�bowa� gry��, da�em mu w twarz� Osun�� si� na kolana.

� Trzymaj si�, ty szmato! � krzykn��em. Wci�� trzyma�em go za ramiona. Jego mi�nie zwiotcza�y.

� Uciekajmy st�d� uciekajmy� � mamrota�, nie patrz�c na mnie.

� Zaraz p�jdziemy. Natychmiast! Ale trzymaj si�, Robert! G�owa do g�ry! Powiedz, jak to by�o, ale spokojnie, rozumiesz?

� Bieg�em za nim, by�em szybszy, dogoni�em go tu� chwyci�em z ty�u za koszul�, z�apa� mnie wtedy za gard�o. Zacz��em si� dusi� i� i�

� Dalej!

� Uderzy�em�

� No�em?

� Tak. On upad�, wtedy ty nadbieg�e� i podnios�e� go�

� Jak to ja?

� No ty! Ty przybieg�e�, wzi��e� go na r�ce i poszed�e� tam � wskaza� przeciwn� stron� � a potem� potem znowu przyszed�e�, ale ju� bez niego�

� To nie by�em ja, ten, kt�ry� zreszt�, nie czas teraz na to. Wsta�! Jak si� czujesz? Mo�esz i��?

� Mog� Tak, mog�. Robert �yka� kurczowo.

� D�awi mnie.

� Poka�.

Obejrza�em jego szyj �; z obu stron czerwienia�y na gardle odciski palc�w. Mo�e to sen? � przemkn�o mi przez g�ow�. Otar�em z krwi ostrze no�a, przytkn��em je do uda i nacisn��em. Gdy b�l sta� si� ostry, odj��em n�. Nie, to nie by� sen.

� Ciemnieje� � powiedzia� Robert.

Podnios�em g�ow�. Istotnie �wiat�a wysoko nad nami czerwienia�y, a w g��bi kolumny, pod kt�r� stali�my, w jej szypu�owatych zgrubieniach pa�a�y nieregularne zag�szczenia miodowego blasku. Wzmaga� si� coraz bardziej. Nie umiem powiedzie�, dlaczego ten rosn�cy blask wyda� mi si� po�arem, szalej �cym za szklist� pow�ok�.

� Chod�my! � zawo�a�em i r�wnocze�nie poczu�em zawr�t g�owy. Nogami nie mog�em ruszy�, tak sta�y si� ci�kie.

� Nie mam si�� Karolu� � us�ysza�em chrypliwy g�os Roberta. Obur�cz trzymaj�c si� niekszta�tnej kolumny, chwiej�c si� ca�ym cia�em, osuwa� si� po niej, a� ukl�k�. Gor�co rozsadza�o mi skronie; musia�em szybko usi���, padaj�c niemal, bo wyda�o mi si�, �e pod�o�e ucieka spod st�p, �e unosi mnie gdzie�. Wszystko zata�czy�o w oczach.

Pojazd startuje! � przemkn�a my�l � odlatuj�� zabieraj�c nas z sob�!

Ale nie poczu�em l�ku w przygniataj�cym, dziwnym bezw�adzie, kt�ry mnie opanowa�. Nie by�em ju� zdolny do �adnej my�li. Le��c obok Roberta, czu�em gwa�towne bicie serca, rozsadzaj �ce pier�, a blask nad nami pot�nia�, ca�a ta zwalista budowla gorza�a jak obj �ta p�omieniami. Zamkn��em oczy, trac�c do reszty poczucie kierunk�w. Potem zacz��em powoli przychodzi� do siebie. Ca�y by�em zlany potem; obok l�ni�a twarz oddychaj�cego otwartymi ustami Roberta.

� Chod�my! Chod�my st�d! � wychrypia�em i z najwi�kszym wysi�kiem powsta�em. Mi�nie dr�a�y mi jeszcze, ale mog�em ju� i��. Robert by� s�abszy. Podpar�em go ramieniem, ruszyli�my ku stromej �cianie. Metrowa r�nica poziom�w dzieli�a nas od przestrzeni, z kt�rej przyszli�my, lecz zw�tpi�em, czy w tym stanie uda mi si� j� pokona�. Blask os�ab�, staj�c si� s�abym �arzeniem, gdy us�ysza�em z ty�u kroki. Porwa� mnie okropny strach, poci�gn��em Roberta, kt�ry podni�s� g�ow� i nas�uchiwa�.

� Uciekajmy! � wydysza�.

Zacz�li�my biec. Kroki za nami tak�e przy�pieszy�y. By�y tu�. Robert, trzymaj�c mnie za r�k�, odwr�ci� si� nagle. I ja spojrza�em za siebie. Stali tam dwaj ludzie. Nim jeszcze dostrzeg�em ich twarze, odgad�em, �e zobacz� nas samych �e sobowt�r Roberta pu�ci si� w pogo� za moim towarzyszem, �e rozegra si� � tylko przy odwr�conych rolach! ca�a scena, kt�r� ju� raz prze�y�em. Wszystko to przemkn�o mi przez g�ow� jakim� o�lepiaj�cym ol�nieniem, a �m�j� Robert z wykrzywion� twarz� pocz�� ucieka�, tamten pomkn�� za nim; �st�j! st�j!� � krzykn��em, wyci�gaj�c r�ce, ale umkn�� mi. Ten drugi patrza� na mnie, a ja na niego naraz uprzytomni�em sobie, �e kiedy ja sta�em tam, gdzie on teraz, widzia�em, jak m�j sobowt�r chwieje si� nieznacznie. Nast�pne, przera�liwe wypadki zatar�y wspomnienie tego zjawiska, kt�rego wtedy nie poj��em. Wtem d�gn�a mnie nowa my�l � o Robercie � i rzuci�em si� w stron�, w kt�rej znik� ze swym prze�ladowc�. Dopad�em obu, sczepionych, pod kolumn�. Jeden zatoczy� mi si� w ramiona krew zalewa�a mu koszul�. Podnios�em go jak pi�rko, i z ca�ej si�y przyciskaj�c do siebie, pobieg�em dalej. Gna�em jak szalony, zdawa�o mi si�, �e je�li tylko wynios� go st�d, je�li umkn� z tego ob��dnego kr�gu, wszystko da si� uratowa�, dlatego biegn�c na za�amuj�cych si� nogach z bezw�adnym Robertem przygniata�em go do siebie, jakbym w ten spos�b m�g� zatrzyma� jego krew, parz�c� mi cia�o poprzez koszul�. S�ysza�em przez chwil� tupot za sob�� a� nasta�a zupe�na cisza. By�em u kresu si�. Zataczaj �c si� z�o�y�em wiotczej�ce cia�o u st�p kolumny. Rana nie krwawi�a ju�. Mimo to zerwa�em z grzbietu koszul�, podar�em j � i pocz��em obwi�zywa� pier�. Sz�o mi to niesporo, nie mog�em zaci�gn�� w�z�a trz�s�cymi si� r�kami. Naraz otworzy� oczy.

� To ty?� � powiedzia� s�abo. � Zdejm mask�

� Co m�wisz?! Nie odzywaj si�, le� spokojnie! � zawo�a�em.

� Prosz� ci�, zdejm mask� � powt�rzy�, opuszczaj�c powieki. � W laboratorium� Karol nosi� mask� �eby szczur w labiryncie� nie m�g� odgadn��, czy jest na dobrej drodze, ale ja� nie musz� zdejm, prosz� ci�.

� To przywidzenie, Robercie� Nie mam �adnej maski i nie jeste�my w laboratorium, tylko na tym statku� wiesz przecie�� mia�e� wypadek, ale nie b�j si� wszystko b�dzie dobrze � m�wi�em po�piesznie, pochylaj�c si� nad nim.

Milcza� z zamkni�tymi oczami. Przy�o�y�em g�ow� do jego piersi. Nie us�ysza�em nic. Jeszcze raz i jeszcze przyciska�em ucho do nagiego cia�a. Nic. Podnios�em go. Szarpa�em za ramiona, g�owa lata�a mu na boki. Po�o�y�em go na powr�t. Gdy w obie r�ce wzi��em jego skronie, poczu�em, �e staj� si� ch�odne. Siad�em obok niego, podpieraj�c brod� na piersiach i trwa�em tak bez ruchu. �wietlisty firmament nad nami gas�, a kolumny wydziela�y szkar�atn� po�wiat�, coraz ciemniejsz�; zanurza�em si� jakby w krwawej chmurze; ten blask t�a� powoli, szarza�, jakby popiela�. S�ysza�em od dawna jaki� miarowy odg�os, ale nie zwraca�em na� uwagi� wtem co� dotkn�o mojej stopy i cofn�o si�. Dotyk wr�ci� po chwili, poczu�em ch��d. Spojrza�em nieprzytomnie. To by�a woda. Wzbieraj�c milimetr po milimetrze, zalewa�a dno zapadliny. W dr�twym os�upieniu patrzy�em na jej l�ni�c�, zygzakowat�, posuwaj�c� si� naprz�d lini�. Wci�� przybiera�a, zakrywa�a ju� moje uda, chcia�em podnie�� Roberta, �eby go nie zatopi�a, ale nie zrobi�em tego, dalej nie rusza�em si�, a woda powoli wznosi�a si�, �askoc�cym zimnem obejmowa�a m�j brzuch, podchodzi�a do piersi� blask zanurzonej podstaw� kolumny zn�w spot�nia�. Tylko ona jedna p�on�a jeszcze w zaleg�ych ciemno�ciach. Musia�em zamkn�� oczy, o�lepione a� do b�lu. Serce znowu roz�omota�o si�, straszliwy ci�ar d�awi� mnie, przygniata�� Naraz czarny, lodowaty odm�t porwa� mnie i wch�on��. Wi�cej nie pami�tam nic.

Obudzi�em si� po niewiadomym czasie � po tygodniach, jak si� p�niej dowiedzia�em � w montrealskim szpitalu miejskim. Saperzy, op�ywaj�c na motor�wkach p�nocny brzeg jeziora dwa dni po kataklizmie, dostrzegli unoszone wod� cia�o na wp� nagiego, nieprzytomnego cz�owieka. To ja nim by�em. Po Robercie nie znaleziono �adnego �ladu. Kilka dni p�niej w szuwarach zachodniego brzegu rybacy odkryli szcz�tek naszej �odzi; miejsce to oddalone jest w prostej linii o kilkadziesi�t metr�w od strefy, kt�r� p�yn�li�my przez jezioro. D�ugi czas lekarze nie pozwalali mi wspomina� o przebytych wydarzeniach. Powiedzieli mi, �e dozna�em ci�kiego szoku i bredzi�em nieprzytomny.

Przez ca�y pobyt w szpitalu ma�o interesowa�em si� otoczeniem i musia�em uczy� si� chodzi� � do tego stopnia utraci�em w�adz� nad w�asnym cia�em. W ostatnich dniach pocz��em stawia� pytania; zaspokajaj�c moj� ciekawo��, zaopatrzono mnie w plik gazet, z kt�rych dowiedzia�em si� o szczeg�ach katastrofy.

Meteor, kt�ry widzieli�my w nocy z 26 na 27 wrze�nia, spad� na trz�sawiska, rozci�gaj�ce si� na obszarze tysi�cy hektar�w od p�nocnego brzegu jeziora. Nie znaleziono �adnych jego szcz�tk�w; uczeni t�umaczyli to tym, �e ogromna energia zderzenia zmieni�a rozpalon� mas� w gaz, kt�ry, rozpr�aj�c si�, obali� las w promieniu dziesi�tk�w mil i wznieci� liczne po�ary. Dlatego przez wiele dni nie mo�na si� by�o zbli�y� do centrum kataklizmu; badania prowadzono helikopterami i samolotami. Jeden z nich musieli�my s�ysze� z Robertem, zanurzywszy si� w rozleg�ej chmurze mgie�, kt�ra zakrywa�a p�nocn� cz�� jeziora. Meteorytolodzy doszli do zgodnego przekonania, �e powt�rzy�a si� historia s�ynnego bolidu syberyjskiego. Obr�cony w gaz meteor ognistym s�upem wzbi� si� w najwy�sze warstwy atmosfery i rozp�yn�� si� w nich doszcz�tnie. R�wnocze�nie wgnieciona si�� wybuchu powierzchnia trz�sawisk utworzy�a rozleg�� depresj�, kt�r� w ci�gu doby wype�ni�o jezioro, tworz�c now� odnog�, tak �e obecnie miejsce zderzenia znajduje Si� kilkadziesi�t metr�w pod powierzchni� wody, otoczone bagnistymi wyspami.

To, co opowiedzia�em o moich prze�yciach, uznano za p��d halucynacji. Gdy�my wp�yn�li na jezioro � t�umaczono mi � porwa� nas pot�ny pr�d wody, wype�niaj�cej powsta�y w zderzeniu lej, ��d� zaton�a, a my stali�my si� igraszk� fal, Robert uton��, mnie za� od�rodkowa si�a wiru wynios�a ku brzegom. Pr�bowa�em spiera� si�. Utrzymywa�em, �e niemo�liwo�ci� by�o dla nieprzytomnego cz�owieka pozostawa� na powierzchni przez kilkana�cie godzin � bo po takim czasie wy�owiono mnie � lekarze udawali zainteresowanie i zgodnie ust�powali; zrozumia�em wreszcie, �e nikt nie bierze moich s��w powa�nie. A� do wiosny przebywa�em na po�udniu, korzystaj�c z urlopu zdrowotnego, kt�ry zapewni� mi �yczliwie rektor Blasbury.

Tu� przed ko�cem urlopu, wczesn� wiosn�, wsiad�em w poci�gu i pojecha�em do Richmond, gdzie kilkana�cie mil od przedmie��, z dala od autostrady mieszka dawny m�j nauczyciel, s�awa kanadyjskiej psychologii, profesor Gadshill. Da�em mu zna� depesz� o moim przybyciu i wczesnym rankiem kwietniowym znalaz�em si� w ma�ym domku profesora.

Siedz�c w ciasnym, kol�cym foteliku trzcinowym opowiedzia�em moj� przygod�. Profesor s�ysza� o niej. Krok po kroku, godzina po godzinie opowiedzia�em mu wszystko. Sko�czywszy, z zaci�ni�tymi z�bami czeka�em jego s��w.

� Chcesz, �ebym ci powiedzia� moje zdanie? � spyta� cicho. � Powiedz najpierw, co sam o tym s�dzisz?

� S�dz�, �e to by�o � powiedzia�em z naciskiem, patrz�c na w�asne r�ce, splecione na kolanie.

� Oczywi�cie. Ale czy pr�bowa�e� u�o�y� to jako�, zrozumie�?

� Tak. Czyta�em wiele� szuka�em w ksi��kach� rozmawia�em z fizykami i mechanizmu pewnych zjawisk domy�lam si� przynajmniej fizycznego ich mechanizmu. Tylko w okre�lonych warunkach, takich jak ziemskie, up�yw czasu jest jednostajny i jednokierunkowy. Zmiany grawitacji mog� przy�piesza� go lub spowalnia�. By� mo�e, dla tych istot czas jest czym� takim, jak dla nas przestrze� potrafi� modelowa� go, kszta�towa� jego bieg� jaka� architektura czasu � tak to sobie wyobra�am.

My�l�, �e znale�li�my si� w labiryncie czasu. Incydent z no�em polega� na tym, �e w obr�bie pot�niej�cego pola grawitacyjnego strumie� czasu pocz�� p�yn�� szybciej, w jednym miejscu tylko, i n� oddali� si� od nas jakby skokiem w przysz�o��, a potem, gdy zjawisko to obj�o i nas, my�my go �dogonili�� P�niej czyta�em u Weyla o teoretycznej mo�liwo�ci powstania tak zwanej p�tli czasu. Normalnie istnieje tylko jedna tera�niejszo��, bezustannie staj�ca si� przesz�o�ci� � zrazu blisk�, potem coraz dalsz�. Ot�, w p�tli czasu mo�na prze�y� raz godzin� si�dm�, potem �sm�� tu czas poczyna si� cofa�, znowu � jeszcze raz � jest si�dma� i je�eli cz�owiek znajdzie si� w tym samym miejscu, w kt�rym by� o si�dmej, mo�e spotka� samego siebie�

W owym momencie istniej� dwa przekroje tera�niejszo�ci� jeden wcze�niejszy, drugi p�niejszy. My byli�my w�a�nie w tym samym miejscu o dwu porach: raz, gdy�my weszli w p�tl� czasu i spotkali samych siebie, starszych o godzin�, a potem, gdy p�tla skrzy�owa�a si�, drugi raz� starsi o t� godzin�, widzieli�my znowu samych siebie. Raz z jednej strony� raz z drugiej� Skutki i przyczyny zamyka�y si�, tworzy�y ko�o� Uczucie ci�aru, utraty si�, gor�ca, musia� wywo�a� nag�y wzrost grawitacji, kt�ry zakrzywia� bieg czasu. Tak to sobie t�umacz�. Ale czemu to mia�o s�u�y�, co oznacza�o � nie wiem.

� Tak� my�la�em o czym� takim � powiedzia� profesor. � A co sta�o si� ze statkiem? I jak wydosta�e� si� z niego?

� Tego nie wiem. By� mo�e, oni po prostu� odlecieli. Stwierdziwszy, dajmy na to, �e Ziemia nie stanowi dla nich obiektu godnego d�u�szych bada�. Mo�e wzgardzili nami� Uznali nas za stworzenia nie do�� rozwini�te�

Profesor patrzy� na mnie b��kitnymi oczami, kt�rych nie odmieni�a staro��.

� Nie, tak nie mog�o by�, Karolu� Gdyby ten statek odlecia�� musia�oby to nast�pi� na oczach ekspedycji, kt�re op�ywa�y jezioro. Ca�� okolic� patrolowa�y bezustannie samoloty i helikoptery, a na po�udniowym brzegu pracowa�y stacje radarowe sonduj �ce mg��. Je�eli l�dowanie przebiega�o gwa�townie, pod postaci� kataklizmu, przy akompaniamencie ognia, wybuch�w, wstrz�s�w ziemi, to i start nie m�g�by przej�� nie zauwa�ony! A jednak sejsmografy, aparaty rejestruj�ce milcza�y. Nie dostrze�ono nic� Informowa�em si� dok�adnie, Karolu. To pewne.

Opu�ci�em g�ow�.

� Rozumiem. Wi�c pan te� s�dzi, profesorze, �e�

� Nie, m�j drogi. Jest jeszcze jedna mo�liwo��. W�a�ciwie jedyna. Innej nie widz�.

Podnios�em oczy. Profesor, nie patrz�c na mnie, g�adzi� powierzchni� stolika ko�cami palc�w.

� Jak m�wi� tw�j przyjaciel, umieraj�c? �Zdejm mask�, tak? Dobrze powtarzam? I jeszcze: �Karol nosi� mask� w laboratorium, ale to przed szczurami�� Zrozumia�e �, czego chcia�?

Milcza�em zaskoczony.

� Nie rozumia�e�? My�la�e�, �e m�wi� bez sensu? Majaczy�, zapewne, a przecie� by� w jego s�owach sens bardzo istotny. M�wi� do owej istoty, prosi� j �, �eby ukaza�a mu swoj � prawdziw� twarz, nie chcia� umiera�, nie rozumiej�c � jak szczur� Zdaje mi si�, �e wiem, jaka by�a ta prawdziwa twarz Istoty� przynajmniej w owych godzinach, kiedy�cie b��dzili tam, w tej ciemno�ci. Koncepcj� twego przyjaciela sk�onny jestem przyj��. Mam na my�li �Brzuch Lewiatana�. Tak, to m�g� by� jeden organizm, zamkni�ty w metalowej skorupie. Nie jest to za�o�enie konieczne dla tego, co chc� powiedzie�, ale wydaje mi si� najprostsze. Ta studnia, kt�r� odkryli�cie� ciemna studnia ze zwierciad�em wody� Ta druga, sko�ny szyb, w kt�rym wznosi�a si� woda� a� pocz�a zalewa� owo wg��bienie, w kt�rym przebywa�e� na ostatku� Ten przyb�r wody daje do my�lenia. A potem pewne osobliwo�ci, jakie zaobserwowa�e� w tym �wietlistym �wiecie� M�wi�e� o sennym pulsowaniu �wiate�� o przygasaniu� pami�tasz?

� Tak. Tak. Co� zaczyna mi �wita�. Profesor my�li, �e� �e ten statek by� uszkodzony? �e nast�pi�a awaria?

� Awaria? Wi�cej. Istota z innej planety, olbrzymia, zamkni�ta w swym pocisku, kt�ry nie wytrzyma� impetu l�dowania� By� mo�e, nieprzewidziane skutki zetkni�cia sil z atmosfer�� albo gwa�towne och�odzenie w wodach jeziora. Pancerz, roz�arzony poprzednio tarciem, pu�ci�. Co dosta�o si� do wn�trza poprzez p�kni�cie?

� Woda�

� Nie, m�j drogi. Powietrze! Mogli�cie przecie� oddycha�! A a potem � woda� Trz�sawisko ust�powa�o powoli pod olbrzymi� mas�, poch�ania�o j�� rozumiesz? Gasn�ce �wiat�a� zmiany ich barw� O, my�l�, �e nie na wasz� cze�� dzia�y si� tam dziwy�

� Jak�e� a� a te kuk�y? � wyrzuci�em.

� Istotnie, zagadkowe. Ale i tam przejawi�a si� pewna sekwencja: kuk�a by�a podobna do was. Potem� spotkali�cie siebie samych. Co to oznacza�o? Obawia�bym si� pr�by dopasowania tych element�w w ca�o�� nadmiernie logiczn�� Wywodzi�y si� one, by� mo�e, ze znajomo�ci jakich� stworze�, przypominaj�cych ziemskie� ale mo�e dzia�a�y tylko organizmy lub urz�dzenia podrz�dne, podporz�dkowane g��wnemu, kt�ry traci� ju� nad nimi w�adz� Mo�e on sam podj�� pr�b� Mo�e by� to tylko pocz�tek, jakby pierwsze s�owa, pierwsze litery, po kt�rych nie rozleg�y si� ju� dalsze, bo ten, kto chcia� przem�wi�, nie by� ju� do tego zdolny. Ten ogrom ton�� powoli w bagnie, �wiat�a stawa�y si� coraz bardziej urozmaicone � czerwienia�y, szarza�y, nieprawda�? Ta feeryczna sceneria, owe fenomeny tak niepodobne do tego, co nam znane, te niezrozumia�e rysy sk�ada�y si� przecie� w oblicze tak bliskie nam, tak znajome! On kona�, Karolu. To by�a agonia.

G�osu nie mog�em wydoby� z zaci�ni�tego gard�a, a profesor z drobnym u�mieszkiem ci�gn��:

� Istoty gwiazdowe przedstawiamy sobie jako triumfator�w, l�duj�cych na naszej planecie, jako przewiduj �cych wszystko, niesko�czenie m�drych zwyci�zc�w pustki kosmicznej, a przecie� to s� istoty �ywe i omylne, jak my, i tak, jak my, posiadaj�ce sztuk� umierania�

Nasta�o d�ugie milczenie.

� A jak wydosta�em si� stamt�d? � spyta�em wreszcie. � Nadchodz�ca �mier� spot�gowa�a przemiany i procesy, przy�pieszy�a gwa�townie bieg czasu i tu� przed zatopieniem twego zamkni�cia, ocali�a ci�, bo zosta�e� wyrzucony w czasie daleko, o godziny naprz�d� a kiedy owe godziny, trwaj�ce dla ciebie kilka mgnie�, min�y, znalaz�e� si� na falach. Rozumiesz?

� A wi�c on?�

� Tak. Wessany przez p�p�ynne b�oto, tam, w g��bi w�d, pod grub� warstw� mu�u, pod z�o�ami gnij�cych szcz�tk�w ro�linnych, spoczywa w swoim strzaskanym statku ten przybysz z gwiazd.

Fredric Brown � Pierwsza Maszyna Czasu

Dr Grainger powiedzia� uroczy�cie.

� Panowie, oto pierwsza maszyna czasu.

Trzej jego przyjaciele spojrzeli na st�. Sta� tam sze�cian o boku d�ugo�ci oko�o sze�ciu cali, zaopatrzony w skal� i prze��cznik.

� Wystarczy wzi�� j� do r�ki � m�wi� dr Grainger nastawi� skal� na ��dan� dat�, nacisn�� guzik� i jeste�cie tam, gdzie chcecie si� znajdowa�.

Smedley, jeden z trzech przyjaci� doktora, wzi�� pude�ko do r�ki i przyjrza� mu si� uwa�nie.

� Czy to naprawd� dzia�a? � spyta�.

� Wypr�bowa�em j� tylko pobie�nie � odpowiedzia� doktor. � Nastawi�em j� na jeden dzie� wstecz i nacisn��em guzik. Zobaczy�em siebie samego od ty�u, wychodz�cego z pokoju. Zrobi�o mi si� troch� dziwnie.

� A co by si� sta�o, gdyby� podbieg� do drzwi i da� sobie kopniaka w siedzenie?

Dr Grainger roze�mia� si�.

� Zapewne nie m�g�bym tego zrobi�, bo to zmieni�oby przesz�o��. Jest to stary paradoks podr�y w czasie. Co by si� sta�o, gdyby kto� cofn�� si� w przesz�o�� i zabi� swojego w�asnego dziadka, zanim ten pozna� jego babk�?

Smedley, trzymaj �c wci�� pude�ko w r�ku, nagle odsun�� si� od trzech przyjaci� i wyszczerzy� z�by w u�miechu.

� To jest w�a�nie to, co za chwil� zrobi�. W czasie kiedy rozmawiali�cie, nastawi�em skal� na sze��dziesi�t lat wstecz. � Smedley, nie r�b tego! � Dr Grainger zrobi� ruch w jego stron�.

� Spokojnie, bo nacisn� guzik i nie powiem wam, o co chodzi� Ja te� s�ysza�em o tym paradoksie. Bardzo mnie to interesowa�o, bo wiedzia�em, �e zabi�bym swojego dziadka, gdybym go tylko dosta� w swoje r�ce. Nienawidz� go. By� to ohydny brutal, kt�ry zamieni� w,piek�o �ycie mojej babki i moich rodzic�w. Teraz mann szans�, na kt�r� czeka�em.

Smedley wyci�gn�� r�k� i nacisn�� guzik.

Na chwil� wszystko przes�oni�a mg�a� Smedley sta� na polu. Po chwili namys�u zorientowa� si� w terenie. Je�li stoi teraz w miejscu, gdzie w przysz�o�ci zostanie zbudowany dom doktora Graingera, to farma jego pradziadka powinna by� o mil� st�d, na po�udnie. Ruszy� w tym kierunku. Po drodze podni�s� nawet kawa� drewna, nadaj �cy si� na maczug�.

Zbli�aj �c si� do farmy ujrza� rudow�osego m�odego cz�owieka, kt�ry ok�ada� batogiem psa.

� Przesta� � rykn�� Smedley, przyspieszaj �c kroku.

� Pilnuj swojego nosa � burkn�� rudzielec, nie przestaj �c zn�ca� si� nad psem. Smedley podni�s� dr�g.

W sze��dziesi�t lat p�niej doktor Grainger powiedzia� uroczy�cie:

� Panowie, oto pierwsza maszyna czasu. Dwaj jego przyjaciele spojrzeli na st�.

Klinika Psychiatryczna

Forcetta Delano, Connecticut, 28 luty

Firma Prawnicza

Thompson Handett i Thompson

Filadelfia, Pensylwania

Gable Street 512

Szanowni Panowie

Na �yczenie Pan�w poddali�my naszego pacjenta Stefana Dallboya wnikliwemu badaniu i podj�li�my kroki, kt�re pozwoli�y ustali� z ca�� pewno�ci� jego to�samo��. W za��czeniu przesy�amy odpowiednie orzeczenie, w �wietle kt�rego jego roszczenia do w�asno�ci Terencea Moltona nale�y uzna� za ca�kowicie bezpodstawne.

Jednocze�nie wyra�amy zdziwienie, stan pacjenta bowiem zmieni� si� radykalnie od czasu ostatniego badania, kt�rego wynik brzmia� jednoznacznie: choroba umys�owa. Obecnie poza t� jedyn� obsesj�, �e jest Terenceem Moltonem, przy czym obstaje z niezwyk�� wprost konsekwencj�, winni�my go uzna� za normalnego. Z powodu jednak owej obsesji i do�� znamiennych enuncjacji pacjenta, za wszelk� cen� usi�uj�cego uzasadni� swoje przekonanie, uwa�amy za stosowne zatrzyma� go jeszcze na jaki� czas celem poddania go obserwacji, co jednocze�nie umo�liwi nam odpowiednie oddzia�ywanie na wyobra�ni� chorego oraz wyja�nienie pewnych spraw, kt�re wydaj � nam si� dziwne.

By u�atwi� Panom w�a�ciw� ocen� sytuacji, przesy�amy r�wnie� pisemne o�wiadczenie pacjenta, z kt�rym prosimy zapozna� si� dok�adnie, zanim Panowie przeczytaj� nasze ostateczne wnioski.

O�wiadczenie Terencea Moltona.

Wiem, �e trudno w to uwierzy�. Sam w to nie wierzy�em na pocz�tku. My�la�em wtedy, �e jest to po prostu kolejne stadium mojej post�puj�cej choroby. Dostatecznie dawno i w dostatecznie du�ych ilo�ciach za�ywa�em morfin�, �eby doprowadzi� do ruiny m�j system nerwowy, ale mimo to dziwne � jak bardzo wszystko to wydawa�o mi si� realne. I dlatego by�em przekonany, �e to skutki morfiny. My�l�, �e zar�wno De Quinceyowi, kiedy by� pod dzia�aniem narkotyk�w, jak i Coleridgeowi te� wszystko wydawa�o si� bardzo realne.

Mia�em raz widzenie.

Ujrza�em dziewczyn� z lutni��

Widzenie � to zreszt� nie to s�owo � okre�la jedynie jako��, nie ilo��. I jak� takie widzenie mia�o si��? Czy m�g� wyci�gn�� r�k� i dotkn�� tej dziewczyny? S�ysza�, jak �piewa � ale czy przem�wi�a do niego? I czy sta� si� innym cz�owiekiem, wolnym od b�lu? My�l�, �e nawet �ptasie mleko� czy �raj� to poj�cia wzgl�dne. S� ludzie, kt�rzy marz� na przyk�ad o Hollywood � dla mnie rajem by�o pozbycie si� b�lu i kalectwa.

Min�y przesz�o cztery lata od chwili, kiedy dosta�em od�amkiem � cztery lata i dziewi�� operacji, a w perspektywie pewnie dalsze, bo mimo �e mnie pokroili, nie za�atwili sprawy. I co mi z tego wszystkiego przysz�o? Z punktu widzenia medycyny stanowi�em niew�tpliwie interesuj�cy przypadek, co nie zmienia faktu, �e by�em po prostu siedz�cym w inwalidzkim w�zku kad�ubem, z po�ow� jednej nogi przykryt� kocem. �Niech pan bierze morfin�!� � m�wili. �mia�em im si� w nos. Gdyby nie dawali mi wtedy morfiny, odebra�bym sobie �ycie. Wiedzieli o tym dobrze.

Nie mam za z�e Sally, �e ze mn� zerwa�a. Niekt�rzy uwa�ali, �e mia�em do niej �al, ale nie, wtedy jeszcze nie. Ostatecznie zar�czy�a si� z m�odym, zdrowym cz�owiekiem, a to, co wr�ci�o ze szpitala, w niczym nie,przypomina�o jej narzeczonego. Biedna Sally ma�o si� nie za�ama�a. Mo�e by nawet, ze �le poj�tej lojalno�ci, pr�bowa�a zosta�, gdybym wywiera� na ni� jaki� nacisk. Ale dzi�ki Bogu nic takiego nie robi�em, � przynajmniej tego nie mam na sumieniu. Podobno jej m�� to bardzo przyzwoity cz�owiek, a dziecko udane. Tak powinno by�.

I wtedy w�a�nie, kiedy straci�em wszelk� nadziej�, kiedy uwa�a�em, �e czeka mnie ju� tylko powolny rozk�ad, przysz�o widzenie.

Mia�em ci�ki dzie�. Straszne bale w prawej nodze i w lewej stopie. Ale poniewa� wi�ksza cz�� nogi zosta�a amputowana cztery lata temu i rzucona rekinom na po�arcie, a lewa stopa wkr�tce musia�a podzieli� jej losy, niewiele mo�na by�o na to poradzi�. Stara�em si� ogranicza� przyjmowanie morfiny. Wydawa�o mi si�, �e powstrzymuj �c si� od niej, kiedy jest mi bardzo potrzebna, co� zyskuj�. W rezultacie nie zyskiwa�em nic pr�cz rozdra �nienia, kt�re oczywi�cie udziela�o si� otoczeniu. Ale c� � cz�owiek zosta� wychowany w takich przekonaniach i trudno si� ich wyzby�. Jako granic� wyznaczy�em sobie godzin� dziesi�t� i dotrzyma�em tego terminu. Przez ostatni kwadrans patrzy�em, jak du�a wskaz�wka pe�znie, potem, jak du�a wskaz�wka wlecze si� � wreszcie si�gn��em po fiolk�.

Mo�e za�y�em tym razem troszk� wi�cej ni� zwykle, w ka�dym razie ju� po chwili u�wiadomi�em sobie, jakim by�em idiot� zwlekaj�c tak d�ugo. I co mi z tego przysz�o? Zachowa�em si� jak dziecko, dzieci te� sobie wymy�laj� podobne zabawy. C�, dla innych nie mia�o to �adnego znaczenia, dla innych mog�em przez ca�y czas by� na morfinie. I rzeczywi�cie by� to stan cudowny. Boski. Le�a�em na wznak i odpoczywa�em jak nigdy dotychczas. B�l mnie opu�ci�, a wraz z nim wszelkie czucie. Mia�em wra�enie, �e delikatnie, g�adko unosz� si� w powietrzu i p�yn�. Jakbym si� pozby� pow�oki cielesnej i wszelkich wi�z�w, jakby wzbiera�a we mnie jaka� dziwna lekko��. Musia�em by� bardzo tego dnia zm�czony, bo zapad�em w sen, zanim na dobre zdo�a�em si� nacieszy� tym stanem�

Kiedy otworzy�em oczy, przede mn� sta�a dziewczyna jak z tamtego widzenia. Nie mia�a lutni ani nie wygl�da�a na Abisynk�, ale �piewa�a bardzo cichutko. By�a to dziwna pie�� i je�li o mnie chodzi, mog�a opiewa� na przyk�ad G�r� Abora, nie rozumia�em z niej ani s�owa.

Znajdowali�my si� w jakim� pokoju � tak, niew�tpliwie by� to pok�j � chocia� czu�em si�, jakbym przebywa� wewn�trz wielkiej ba�ki. Doko�a otacza�a nas ch�odna ziele�, z per�ow� po�wiat�, a krzywizna �cian nie pozwala�a ustali�, w kt�rym miejscu zaczyna si� sufit. Przez dwa �ukowato sklepione otwory widzia�em skrawek nieba i korony drzew. W pobli�u jednego z tych otwor�w sta�a dziewczyna i majstrowa�a przy czym�, czego nie mog�em dojrze�. Odwr�ci�a si� w moj� stron� i zobaczy�a, �e mam otwarte oczy. To, co do mnie powiedzia�a, zabrzmia�o jak pytanie, ale nie zrozumia�em nic. Popatrzy�em wi�c tylko na ni�. A by�o na co. Wysoka, �adnie zbudowana, z kasztanowatymi w�osami, zwi�zanymi z ty�u wst��eczk�, mia�a sukni� z przezroczystego materia�u, uk�adaj�cego si� w bardzo obfite i wymy�lne fa�dy. Przywodzi�a mi na my�l malarstwo prerafaelit�w. Tkanina ta musia�a mie� lekko�� paj�czyny, poniewa� przy ka�dym ruchu unosi�a si� delikatnie i jak gdyby zastyga�a w powietrzu. Co� w rodzaju tak popularnego w p�nogreckiej sztuce efektu �zastygania wiatru�.

Poniewa� nie odpowiada�em, zmarszczy�a nieznacznie brwi i powt�rzy�a pytanie � a przynajmniej tak mi si� wydawa�o. Ale nie zwraca�em uwagi na jej s�owa. Je�li mam by� szczery, pomy�la�em: �Aha, wi�c to jest ta� i zdecydowa�em, �e znalaz�em si� w przedsionku do nieba albo w ka�dym razie w jakim� przedsionku. Nie ba�em si�, nie by�em nawet specjalnie zdziwiony. Pami�tam tylko, �e przemkn�a mi jeszcze przez g�ow� my�l: �Bo�e, co za szcz�cie, �e ju� si� ta udr�ka sko�czy�a�. Zastanowi�o mnie jednak, �e ten wst�p do wieczno�ci tak wiele ma wsp�lnego z pewnymi kierunkami malarstwa wiktoria�skiego.

Nie odpowiada�em w dalszym ci�gu, a jej ciemne oczy otwiera�y si� coraz szerzej. Kiedy do mnie podchodzi�a, malowa�o si� w nich co� w rodzaju niedowierzania czy mo�e nawet l�ku. Powiedzia�a wolno:

� Pan� pan� nie jest Hymorell?

M�wi�a po angielsku z dziwnym akcentem, a poza tym nie mia�em poj�cia, co znaczy �hymorell�. Mog�em nim by�, ale r�wnie dobrze mog�em nie by�. Dziewczyna ci�gn�a dalej

� Nie� Hymorell? Kto�� inny?

Zabrzmia�o bo tak, jakby �Hymorell� by�o imieniem. � Jestem Terry � powiedzia�em. � Terry Molton. Ko�o mnie le�a�a zielona bry�a. Odnios�em wra�enie, �e to jaka� twarda substancja. Dziewczyna usiad�a na bryle i spojrza�a na mnie. Jej twarz wyra�a�a niedowierzanie, a zarazem zdziwienie.

Ja tymczasem zacz��em zdawa� sobie spraw� z tego, co si� ze mn� dzieje. Le�a�em na d�ugiej sofie, przykryty czym� w rodzaju narzuty. Na wszelki wypadek poruszy�em tym, co powinno by� moj� praw� nog� � narzuta zmarszczy�a si� a� do stopy. Nie czu�em przy tym �adnego b�lu. Usiad�em nagle, podniecony, i zacz��em obmacywa� obie nogi. potem zrobi�em co�, na co nie pozwoli�em sobie nigdy przez te wszystkie lata: rozp�aka�em si�

Nie pami�tam, o czym wtedy m�wili�my. Prawdopodobnie by�em zbyt przej�ty, aby zdawa� sobie z tego spraw�. Wiem jedynie, �e nauczy�em si� jej imienia, kt�re wydawa�o mi si� do�� brzydkie: Clytassamine. Przypominam sobie te�, �e m�wi�a jakby niepewn�, dziwn� angielszczyzn�, zdumia�em si�, �e u bram raju mog� by� jeszcze jakie� problemy j�zykowe � ale przede wszystkim zaj �ty by�em sob�. Odrzuci�em przykrycie i stwierdzi�em, �e jestem nagi. Najwyra�niej jednak nie speszy�o to ani mnie, ani dziewczyny. Wpatruj �c si� w moje nogi doszed�em do wniosku, �e one wcale nie s� moje. Podobnie zreszt� jak d�o�, kt�r� ich dotyka�em. Ale mog�em rusza� wszystkimi palcami. Przerzuci�em nogi przez kraw�d� sofy i � stan��em! Po raz pierwszy od czterech lat s t a � e m�

Nie mam zamiaru wdawa� si� w szczeg�y. Mam nieprzyjemne uczucie, �e cokolwiek powiem, b�dzie to mia�o t� sam� warto�� informacyjn� co pierwsze wra�enia Trabrianda Islandera z Nowego Jorku. Wi�kszo�� rzeczy bowiem po prostu, tak jak i on, musia�em przyj�� na wiar�.

Clytassamine uruchomi�a maszyn� do wyrobu ubra� i z otworu w �cianie zacz�y si� wysypywa� niesamowite ilo�ci odzie�y � wszystko zwiewne, przezroczyste, bardzo kobiece i bez jednego szwu. Poniewa� dziewczyna traktowa�a to zupe�nie naturalnie, nie protestowa�em, kiedy pomaga�a mi si� ubra�. Gdy by�em got�w, wyprowadzi�a mnie z pokoju. Znale�li�my si� w obszernym pomieszczeniu zbudowanym z tego samego zielonego materia�u. My�l�, �e gdyby Manhattan wpad� do Zatoki Hudsona � tak by mniej wi�cej wygl�da� Dworzec Grand Central.

By�o tam sporo os�b, ale nikt nie zdradza� po�piechu. Wszyscy ubrani w te same zwiewne, sute, fa�dziste szaty r�ni�ce si� mi�dzy sob� jedynie kolorem i deseniem. Na mnie, nie otrzaskanego z tym widokiem, sprawia�o to wszystko wra�enie jakiego� wspania�ego, troch� mo�e dekadenckiego baletu. St�pali�my bezg�o�nie w naszych sanda�ach. Poza przyt�umionym gwarem g�os�w, kt�ry w tym ogromnym pomieszczeniu rozchodzi� si� jako� bez echa, panowa�a zupe�na cisza. Obcemu przybyszowi jak ja to zamieranie wszelkich odg�os�w wydawa�o si� czym� niesamowitym.

Clytassamine zaprowadzi�a mnie do podw�jnego rz�du krzese� ustawionych pod �cian� i wskaza�a mi ostatnie. Zacz��em pos�usznie miejsce, a ona usiad�a ko�o mnie. Krzes�o unios�o si� jakie� cztery cale nad pod�og� i zacz�o �agodnie p�yn�� w powietrzu. Mniej wi�cej w po�owie pomieszczenia obr�cili�my si� i pomkn�li�my bezg�o�nie w kierunku wielkiego �ukowatego otworu w przeciwleg�ym ko�cu hali. Na zewn�trz unie�li�my si� jeszcze wy�ej, mniej wi�cej do wysoko�ci jarda nad ziemi�. Z lekkiej platformy, do kt�rej przymocowane by�o krzes�o, unios�a si� szyba panoramiczna os�aniaj �c nas przed wiatrem. Podczas gdy zastanawia�em si� nad zasad� dzia�ania tego urz�dzenia, osi�gn�li�my szybko��,ko�o dwudziestu pi�ciu mil na godzin�, �egluj�c g�adko poprzez przypominaj �cy park krajobraz, od czasu do czasu wymijaj �c tylko drzewa i krzewy. My�l�, �e Clytassamine w jaki� spos�b kierowa�a tym pojazdem, ale nie mia�em poj�cia, w jaki. Musz� przyzna�, �e pod ka�dym wzgl�dem, mo�e z wyj�tkiem szybko�ci jedynie, by� to �rodek komunikacji powietrznej znacznie doskonalszy od wszystkich znanych mi dotychczas i mog� go por�wna� tylko z lataj�cym dywanem.

By�a to dziwna podr�. Trwa�a chyba ponad godzin�, a mimo to ani nie przeci�li�my, ani nawet nie widzieli�my �adnej drogi, je�li nie liczy� dw�ch �cie�ek, kt�re zreszt� te� robi�y wra�enie ma�o ucz�szczanych. Przemierzali�my przestrzenie bez �adnych uprawnych p�l czy ogrod�w, kt�re przypomina�y nie ko�cz�cy si� osiemnastowieczny park. Wra�enie to pog��bi�y jeszcze pas�ce si� tu i �wdzie stada podobnych do jeleni zwierz�t, kt�re nie zwraca�y na nas najmniejszej uwagi. Jedynymi �ladami ludzkiej obecno�ci tutaj by�o kilka budynk�w, widocznych,ponad drzewami, z kt�rych �aden jednak nie wypada� na naszej trasie. To przenoszenie si� w przestrzeni by�o niesamowitym doznaniem. Z pocz�tku nie mog�em si� do tego przyzwyczai�. Za ka�dym razem, kiedy widzia�em przed nami las, mia�em ochot� z�apa� za nie istniej�c� tyczk�, �eby go wymin��, ale najwidoczniej urz�dzenie dzia�a�o na innej zasadzie, bo w ko�cu zawsze uda�o nam si� unikn�� przeszkody.

Po up�ywie mniej wi�cej p� godziny zamajaczy� na wzg�rzu przed nami jaki� budynek. Nie jestem architektem i nie potrafi�bym go opisa�, ale nie by� podobny do niczego, co widzia�em czy cho�by sobie wyobra�a�em dotychczas. Ka�dy ze znanych mi budynk�w przypomina� kszta�tem jak�� bry�� geometryczn� � ten wygl�da� tak, jakby wyr�s� z ziemi. �ciany mia� per�owe, zupe�nie bez otwor�w okiennych. Doko�a domu,a nawet na nim, ros�y krzewy. O tym, �e jest to budynek, �wiadczy� jedynie fakt, �e nie mog�o to by� nic naturalnego. W miar�, jak si� do niego zbli�ali�my, przygl�da�em mu si� coraz dok�adniej i coraz wi�ksze ogarnia�o mnie zdumienie. Stwierdzi�em mianowicie, �e to, co bra�em za krzewy, by�o zupe�nie wysokimi drzewami, nie wy��czaj�c tych, kt�re ros�y na dachu. Budowla by�a niewiarygodnie ogromna. I nagle � u�miechn��em si�. W�r�d tego os�upienia u�wiadomi�em sobie bowiem, �e m�j narkotyczny sen przybiera dok�adnie form� wiersza:

Ale kiedy znale�li�my si� na miejscu, okaza�o si�, �e jest inaczej. Budynek wyrasta� przed nami jak sztuczna g�ra. Wp�yn�li�my przez wej�cie sze��dziesi�t jard�w szerokie i kilkaset st�p wysokie do g��wnego pomieszczenia nies�ychanych wprost rozmiar�w. Nie przypomina�o ano w niczym �przybytku s�o�ca� � ju� raczej dzi�ki przezroczysto�ci per�owych �cian �jaski� l�d�. Unosz�c si� swobodnie, jak pi�rko na wietrze, przemierzyli�my komnat�. Grupka m�czyzn i kobiet przechadza�a si� powoli, g�r� za� sun�o kilka krzese�, takich jak nasze. Przez r�ne korytarze i mniejsze pomieszczenia dostali�my si� do pokoju, gdzie oczekiwa�o nas par� zebranych tam os�b. Tu nasze krzes�o zatrzyma�o si�, po czym opu�ci�o si� na jakie� par� st�p nad pod�og�, a kiedy wysiedli�my, za spraw� niewidzialnej si�y unios�o si� z powrotem i po�eglowa�o pod �cian�. Clytassamine powiedzia�a co� do zebranych wskazuj �c mnie. Skin�li powa�nie g�owami w moj� stron�. Uzna�em, �e b�dzie grzecznie, je�li odpowiem skinieniem. Na koniec, z pomoc� mojej towarzyszki jako t�umaczki, rozpocz�o si� co� w rodzaju nauki katechizmu.

Wydaje mi si�, �e w�a�nie w czasie tego odpytywania zorientowa�em si�, �e z moim snem dzieje si� co� dziwnego. Chcieli wiedzie�, jak si� nazywam, sk�d przybywam, czym si� zajmowa�em i jeszcze wiele innych rzeczy, a po ka�dej mojej odpowiedzi robili kr�tk� przerw�, �eby si� naradzi�. Ale wszystko by�o nies�ychanie logiczne i konsekwentne i tu by� w�a�nie pies pogrzebany. Sny � a w ka�dym razie moje sny � s� du�o bardziej filmowe. Nie maj� charakteru zwartych sekwencji, tylko pomieszanych ze sob� chaotycznie scen; jakby re�yser by� z lekka stukni�ty i wo�a� �Koniec!� i �Zatrzyma�!� bez najmniejszego sensu. A to by�o co� zupe�nie innego. Mia�em ostr� �wiadomo�� tego, co si� dzieje, zar�wno w sensie fizycznym, jak i psychicznym�

Angielszczyzna Clytassamine by�a do�� s�aba, wi�c robili�my nik�e post�py, ale ich narady by�y coraz d�u�sze i coraz powa�niejsze. W ko�cu dziewczyna o�wiadczy�a:

� Oni� chc�� �eby pan nauczy� si� j�zyka. �atwiej� rozmawia�.

� O, to zajmie sporo czasu � odpar�em, poniewa� �adne z ich s��w, kt�re us�ysza�em, z niczym mi si� nie kojarzy�o. � Nie. Ma�o, thlana.

Spojrza�em zdumiony.

� �wier� dnia � wyja�ni�a.

Clytassamine da�a mi najpierw co� do zjedzenia; pude�eczko czego�, co przypomina�o cukierki � smaczne, ale nies�odkie.

� Teraz� spa� � powiedzia�a wskazuj�c zimn�, nieprzytuln� bry��.

Po�o�y�em si� i stwierdzi�em, �e nie jest ani zimna, ani twarda. Le��c zastanawia�em si�, czy to ju� koniec i czy za chwil� obudz� si� w moim w�asnym ��ku, ze starym b�lem w miejscach, gdzie powinienem mie� nogi. Ale to zastanawianie si� nie trwa�o d�ugo. Co� musia�o by� w tym jedzeniu�

Obudzi�em si� w tym samym miejscu. Nade mn� wisia� rodzaj baldachimu z r�owawego metalu, kt�rego przedtem nie by�o. Przypomina�o to� nie, nie b�d� si� sili� na �adne opisy. M�wi�c szczerze, rozumia�em mo�e jeden procent z tego, co mnie otacza�o, wi�c po co? Za du�o w tym wszystkim by�o rzeczy obcych mi zupe�nie. Bo i c� by na przyk�ad staro�ytny Egipcjanin m�g� powiedzie� o telefonie, nawet gdyby go zobaczy�? Co by staro�ytnemu Rzymianinowi czy Grekowi przysz�o z samolotu odrzutowego albo z radia? Ale we �my sprawy prostsze: cz�owiek, kt�ry po raz pierwszy zobaczy� tabliczk� czekolady, m�g�by pomy�le�, �e s�u�y ona do zelowania but�w, zapalania ognia, budowania dom�w. W �adnym wypadku nie podejrzewa�by, �e ta twarda, br�zowa, prostok�tna p�ytka nadaje si� da jedzenia. A gdyby to przypadkiem odkry�, pr�bowa�by z pewno�ci� je�� r�wnie� powiedzmy myd�o � podobne w konsystencji, ale za to znacznie atrakcyjniejsze w kolorze. Tak samo by�o ze mn�. Cz�owiek wzrasta z jakim� skre�lonym zasobem poj�� odpowiadaj�cych aktualnemu stanowi wiedzy. Patrzysz na maszyn� i niemal pod�wiadomie m�wisz sobie: �Aha, ona jest parowa albo na rop�, albo elektryczna�. I sprawa jest za�atwiona. Ale tu wszystko by�o mi z gruntu obce. Nie mia�em od czego zacz��. Nie wiedzia�em, czy mnie za chwil� co� nie uszczypnie albo nie sparzy. Ba�em si� jak dziecko albo cz�owiek prymitywny. Oczywi�cie pr�bowa�em si� domy�la� r�nych rzeczy, ale nigdy nie wyszed�em poza sfer� domys��w. Przypuszcza�em na przyk�ad, �e baldachim musia� by� cz�ci� opartej na zasadzie hipnozy maszyny do uczenia, nad kt�r� podobno ludzko�� pracuje. Zacz��em bowiem rozumie�, co ci ludzie do mnie m�wi�, oczywi�cie cz�ciowo, jakkolwiek dlaczego ani jak � nie umia�em powiedzie�. W jaki� spos�b nauczy�em si� rozumie� ich j�zyk, ale w dalszym ci�gu nie rozumia�em pewnych poj�� Zna�em po prostu to, co potrafi�em przet�umaczy�. Sta�o si� dla mnie na przyk�ad jasne, �e s�owo thlana, kt�rego u�ywa�a Clytassamine, oznacza miar� czasu: godzina i dwana�cie minut, a dwadzie�ciathlanato z kolei jeden dzie�; wiedzia�em te�, �edoolto elektryczno��, ale ju� s�owolaythalnie m�wi�o mi nic. Przypuszcza�em jedynie, �e,oznacza ono nie znany mi zupe�nie rodzaj energii i �e po I prostu jego odpowiednik w moim j �zyku nie istnieje.

Ta okoliczno�� niew�tpliwie pot�gowa�a we mnie wra�enie snu. Pusto�� pewnych s��w, kt�re mno�y�y si� jak nieme � klawisze w fortepianie taniego lokalu rozrywkowego, peszy�a mnie coraz bardziej. Wkr�tce maja rozterka musia�a sta � si� dla Mnich na tyle oczywista, �e przestali mnie wypytywa� i kazali Clytassamine zabra� mnie stamt�d i jasko� si� mn� zaj��. Po intensywnym wysi�ku umys�owym, jakiego wymaga�y ode mnie pr�by zrozumienia tych ludzi, odczu�em niemal fizyczn� ulg�, kiedy usiad�em ko�o dziewczyny, i odetchn��em z rozkosz�, gdy nasze krzes�o unios�o nas zn�w w otwart� przestrze�.

Zanim cokolwiek zdo�a�em poj�� z otaczaj�cego mnie �wiata, ze zdumieniem stwierdzi�em, jak wielk� zdolno�� psychicznego przystosowywania si� posiada Clytassamine. To przecie� musi by� straszne � stwierdzi� nagle, �e kto�, kogo si� zna�o tak dobrze; sta� si� nagle kim� obcym kim� z reakcjami by� mo�e zupe�nie nieprzewidzianymi. Mimo to jednak nie przejawia�a najmniejszego niepokoju i tylko od czasu do czasu myli�a si� nazywaj�c mnie Hymorellem.

Zrozumia�em, dlaczego cz�owiek odzyskuj�cy przytomno�� pyta przede wszystkim �Gdzie ja jestem?� I ja by�em tego niezmiernie ciekaw. Wydawa�o mi si�, �e bez tej wiadomo�ci nie potrafi� normalnie my�le�. Nie by�o si� o co zaczepi�. Kiedy znale�li�my si� zn�w w zielonym pomieszczeniu, zacz��em zadawa� pytania. Clytassamine spojrza�a na mnie z pow�tpiewaniem.

� Powiniene� odpocz�� i nie denerwowa� si�. Potrzebny ci jest relaks. Ju� my,si� tob� zajmiemy. Gdybym pr�bowa�a ci cokolwiek wyja�ni�, wprawi�abym ci� tylko w jeszcze wi�ksze oszo�omienie.

� Nie s�dz�, �eby to by�o mo�liwe � odpar�em. � Osi�gn��em stan, w kt�rym nie mog� ju� d�u�ej udawa�, �e to sen. Musz� si� w tym jako� po�apa�, bo inaczej zwariuje. Przyjrza�a mi si� z bliska i skin�a g�ow�.

� Dobrze. Ale od czego mam zacz��? Co jest wed�ug ciebie najpilniejsze?

� Chc� wiedzie�,przede wszystkim, gdzie jestem, kim jestem i jak do tego wszystkiego dosz�o.

� Kim jeste�, to przecie� wiesz. Powiedzia�e� mi, �e jeste� Terry Molton.

� Ale to � klepn��em si� po lewym udzie to nie jest Terry Molton.

� Chwilowo jest. � To by�o kiedy� cia�o Hymorella, ale teraz wszystko, co stanowi�o o jego indywidualno�ci umys�, osobowo��, charakter � s� twoje, tym samym jest to cia�o Terryego.

� A Hymorell? � spyta�em.

� Hymorell przeni�s� si� do cia�a, kt�re kiedy� by�o twoje.

� O, to zrobi� kiepski interes � powiedzia�em. � Zastanowi�em si� przez moment, po czym doda�em: � Ale ta ca�a historia nie ma najmniejszego sensu. Usposobienie ludzkie si� zmienia. Co do tego nie mam w�tpliwo�ci. Nie jestem ju� na przyk�ad tym samym cz�owiekiem, kt�rym by�em, zanim zosta�em ranny. Zmiany fizyczne poci�gaj� za sob� zmiany w psychice. Osobowo�� w znacznym stopniu zale�y od pracy gruczo��w. Kalectwo i narkotyki nie pozosta�y bez wp�ywu na mnie. Gdyby te zmiany post�powa�y w dalszym ci�gu, sta�bym si� kim� zupe�nie innym.

� Kto ci to wszystko powiedzia�? � zapyta�a.

� To s� rzeczy naukowo stwierdzone, a poza tym zdrowy rozs �dek na to wskazuje.

� To wasza nauka nie uznaje �adnego czynnika sta�ego? Musi istnie� jaki� sta�y czynnik, kt�ry m�g�by podlega� zmianom, a je�eli istnieje, to czy przypadkiem nie jest on w�a�nie przyczyn�, a nie skutkiem?

� Wed�ug mnie to jest po prostu sprawa r�wnowagi, utrzymania pewnych si� w stanie r�wnowagi.

� Widz� z tego, �e nic nie rozumiesz � o�wiadczy�a.

� Cy�by?

Na razie postanowi�em da� temu spok�j. � Gdzie my w�a�ciwie jeste�my?

� Ten budynek nazywa si� Cathalu.

� Nie o to mi chodzi. Gdzie si� to wszystko znajduje? Na Ziemi? Wygl�da na to, �e tak � ale nie mam poj�cia gdzie.

� Oczywi�cie, �e jeste�my na Ziemi. A gdzie� indziej mogliby�my by�? Tylko �e w innym s a l a n y � odpar�a. Spojrza�em na ni� zdziwiony. Zn�w jedno z tych pustych s��w. S a l a n y nie znaczy�o dla mnie nic.

� Chcesz przez to powiedzie�, �e jeste�my w innym� zacz��em i urwa�em zdezorientowany. W jej j�zyku nie istnia� odpowiednik �czasu�, a przynajmniej nie w tym sensie, kt�ry mia�em na my�li.

� Uprzedza�am ci�, �e to wszystko wyda ci si� niezrozumia�e � powiedzia�a. � Wy po prostu inaczej my�licie. Starymi kategoriami, je�li mo�na si� tak wyrazi� � pochodzisz z jednego ko�ca rodzaju ludzkiego, a znalaz�e� si� na drugim.

� Nic podobnego � zaprotestowa�em. � Do moich czas�w ludzko�� liczy�a ju� ze dwadzie�cia milion�w lat!

� Ach tak! � machn�a r�k� lekcewa��co na te dwadzie�cia milion�w lat.

� Przynajmniej � podj��em zrezygnowany � mog�aby� mi powiedzie�, jakim cudem si� tu znalaz�em.

� Postaram si� wyja�ni�. To jest eksperyment Hymorella. Robi� pr�by ju� od dawna � (zauwa�y�em, �e w potocznym sensie tego s�owa mieli jednak co� na okre�lenie �czasu�) ale to by�a pierwsza wreszcie udana. Kilka razy by� ju� bliski sukcesu, ale transferencja okazywa�a si� nietrwa�a. Jak dotychczas najlepiej wychodzi�y mu eksperymenty na materiale mniej wi�cej, sprzed trzech generacji. On�

� S�ucham?

Spojrza�a na mnie pytaj�co. � Wydawa�o mi si�, �e m�wi�a� a jego eksperymentach sprzed trzech generacji.

� Wcale ci si� nie wydawa�o.

Wsta�em z bry�y, na kt�rej siedzia�em, i wyjrza�em przez �ukowato sklepione okno. By�a normalna, pi�kna s�oneczna pogoda.

� Mo�e rzeczywi�cie mia�a� racj �. Chyba powinienem odpocz�� � powiedzia�em.

� S�usznie � zgodzi�a si� ze mn�. � Po co masz sobie �ama� g�ow� zastanawiaj�c si�, jak i dlaczego. Ostatecznie nie b�dziesz tu przecie� d�ugo.

� Jak to? Chcesz powiedzie�, �e wr�c� do swojego poprzedniego �ycia, �e b�d� taki jak dawniej?

Kiwn�a g�ow�.

Pod dziwn� szat� czu�em wyra�nie swoje cia�o � silne, pr�ne, ca�e� I nigdzie �adnego b�lu�

� Nie � odpar�em. � Nie wiem ani gdzie jestem, ani kim jestem obecnie, ale jedno wiem z ca�� pewno�ci�: �e nie mam zamiaru wraca� do piek�a, z kt�rego wyszed�em.

Dziewczyna spojrza�a tylko na mnie smutno i pokiwa�a g�ow�.

Nazajutrz, po posi�ku sk�adaj�cym si� z cukierk�w, kt�re nie by�y cukierkami, i mlecznego p�ynu o nieuchwytnym aromacie, Clytassamine zaprowadzi�a mnie do wielkiej hali, gdzie sta�y krzes�a. Zawaha�em si�.

� Czy nie mogliby�my p�j�� piechot�? � zapyta�em. Tak dawno ju� nie chodzi�em.

� Naturalnie � odpar�a i zawr�cili�my ku drzwiom. Kilka os�b zagadywa�o co� do niej, a jedna czy dwie nawet do mnie. W ich oczach malowa�a si� ciekawo��, ale ich zachowanie by�o bardzo �agodne, jak gdyby starali si� nie peszy� obcego przybysza. Najwyra�niej zdawali sobie spraw�, �e nie jestem Hymorellem, ale jednocze�nie nie stanowi�em dla nich sensacji. Przeszli�my przez bujn�, szorstk� traw� i �cie�k� przez zagajnik. By�o pi�knie, cicho i Spokojnie jak w raju. Dla mnie ziemia, kt�r� po raz pierwszy od tak dawna czu�em pod stopami, by�a czym� bezcennym, a wszystko doko�a mia�o �wie�o�� wiosny. Krew kr��y�a mi w �y�ach z szybko�ci�, jakiej nie pami�tam.

� Gdziekolwiek jestem, jest cudownie � powiedzia�em. � Masz racj�. Rzeczywi�cie jest cudownie � zgodzi�a si� ze mn� Clytassamine.

Przez chwil� szli�my w milczeniu, ale ciekawo�� nie dawa�a mi spokoju.

� Co chcia�a� powiedzie� przez �drugi koniec rodzaju ludzkiego�? � zapyta�em.

� W�a�nie to. Uwa�amy, �e zbli�amy si� do ko�ca, �e po nas ju� nic nie b�dzie. Praktycznie jeste�my tego nawet pewni, chocia� oczywi�cie zawsze mo�e istnie� jaka� szansa. Spojrza�em na ni�.

� Nie widzia�em nikogo zdrowszego czy pi�kniejszego. U�miechn�a si�.

� To jest rzeczywi�cie �adne cia�o � przyzna�a. � Chyba jak dotychczas, moje najlepsze.

W pierwszej chwili nie zwr�ci�em uwagi na to zaskakuj �ce dopowiedzenie.

� Dobrze, ale dlaczego tak si� dzieje? Czy�by bezp�odno��? � spyta�em.

� Nie. Dzieci jest wprawdzie ma�o, ale to raczej skutek ni� przyczyna. Rzecz w tym, �e pewien element naszej osobowo�ci nie podlega reprodukcji � co�, co odr�nia nas od zwierz�t, a co nazywamy m a l u k o s.

O ile zdo�a�em si� zorientowa�, by�o to co� po�redniego mi�dzy duchem a umys�em, ale �ci�le nie odpowiada�o �adnemu z tych poj��.

� Czy wobec tego dzieci?�

� Tak, prawie wszystkie s� tego pozbawione. S� po prostu niedorozwini�te � wyja�ni�a. � I je�li tak dalej p�jdzie, to kiedy� wszystkie bez wyj �tku b�d� takie, a to ju� praktycznie oznacza koniec.

Zastanowi�em si� nad tym, co mi powiedzia�a. Zn�w mi si� wyda�o, �e �ni�.

� Od jak dawna trwa ta sytuacja? � zapyta�em.

� Nie mam poj�cia. S a l a n y jest poj�ciem niepoliczalnym, trudno je uj�� w kategoriach liczbowych, chocia� istnieje metoda perymetryczna.

� No dobrze, ale przecie� s� jakie� kroniki.

� Owszem i w�a�nie dzi�ki nim ja i Hymorell nauczyli�my si� waszego j �zyka. Ale one s� bardzo niekompletne. Co najmniej pi�� razy ludzko�� by�a bliska samounicestwienia. W ka�dym s a l a n y s� luki si�gaj �ce tysi�cy lat.

� A ile czasu mo�e jeszcze up�yn��, zanim nast�pi ca�kowita zag�ada?

� Tego te� nie wiemy. Naszym obowi�zkiem jest przed�u�a� rodzaj ludzki, bo zawsze istnieje jaka� szansa. Mo�e kiedy� zn�w element inteligencji stanie si� silniejszy�

� Co rozumiesz przez �przed�u�anie�? Przed�u�anie waszego �ycia?

� Tak, transferujemy. Kiedy cia�o przestaje by� sprawne albo kiedy przekroczy pi��dziesi�ty rok �ycia i zaczyna ju� nas zawodzi�, wybieramy sobie kogo� z tych niedorozwini�tych umys�owo i wcielamy si� w niego. To na przyk�ad powiedzia�a podnosz�c do g�ry i uwa�nie studiuj�c jedn� ze swoich wspania�ych r�k � jest moje czternaste cia�o. Zreszt� bardzo �adne.

Zgodzi�em si� z ni� ca�kowicie.

� Dobrze, ale czy wy tak mo�ecie transferowa� bez ko�ca? � spyta�em.

� Dop�ki starczy cia�.

� Ale� ale to w�a�ciwie oznacza nie�miertelno��?

� Nie � odpar�a z pogard�. � Nic podobnego. Po prostu przed�u�anie. Kiedy�, pr�dzej czy p�niej, musi nast�pi� krach. To jest matematycznie uwarunkowane. Mog�o si� to sta� sto lat temu, ale r�wnie dobrze mo�e sta� si� jutro. � Albo za tysi�c lat � podsun��em.

� Oczywi�cie, ale zawsze kiedy� nast�pi.

� Rozumiem� � powiedzia�em. Dla mnie praktycznie, r�wna�o si� to nie�miertelno�ci.

Ani przez chwil� nie w�tpi�em, �e dziewczyna m�wi prawd�. Nie by�o ju� dla runie rzeczy niemo�liwych. A jednak wszystko si� we mnie przeciwko temu burzy�o. Po prostu instynktownie tego nie aprobowa�em; by�o to oczywi�cie takie samo uprzedzenie, jakie �ywi�em do zwiewnych, mi�kkich szat i wygodnego, zniewie�cia�ego trybu �ycia: ostatecznie w ka�dym z nas jest co� z puryta�skiego cenzora. Nie mog�em oprze� si� wra�eniu, �e zjawisk to, o kt�rym m�wi�a Clytassamine, ma co� z kanibalizmu, oczywi�cie w pewnym symbolicznym sensie. Musia�a to wyczu�., gdy� powiedzia�a tonem nie tyle usprawiedliwienia, co wyja�nienia:

� Tamta dziewczyna nie mia�a z tego cia�a najmniejszego po�ytku. Nie wiem nawet, czy w og�le zdawa�a sobie spraw�, �e je ma. Ono si� po prostu marnowa�o. A ja o nie dbam. B�d� mia�a dzieci. Mo�e przynajmniej niekt�re oka�� si� normalnymi ludzkimi istotami, zdolnymi do transferowania, kiedy dorosn�. Potrzeba przed�u�ania gatunku istnieje nadal. Co� si� w ko�cu mo�e zdarzy�, mo�e kto� dokona wynalazku, kt�ry jeszcze teraz by nas uratowa�.

� No dobrze, a co si� osta�o z dziewczyn�, do kt�rej to cia�o nale�a�o przedtem?

� To by�a istota, u kt�rej dzia�a�o zaledwie par� pod stawowych instynkt�w. Po prostu zamieni�a si� ze mn�.

� Na cia�o pi��dziesi�cioletnie? Trac�c trzydzie�ci lat �ycia?

� Czy mo�na bo nazwa� strat�, skoro i tak nie potrafi�aby z niego korzysta�?

Nie odpowiedzia�em, poniewa� dozna�em nag�ego ol�nienia.

� To nad tym pracowa� Hymorell?! Chcia� nada� zjawisku transferencji szerszy zasi�g. Dlatego ja si� tu znalaz�em Clytassamine patrzy�a na mnie powa�nie.

� Tak � odpar�a. � W ko�cu mu si� powiod�o. Tym razem to jest prawdziwa transferencja.

Zamy�li�em si�. Jako� dziwnie nie czu�em si� zaskoczony Po prostu pod�wiadomie ju� od d�u�szego czasu musia�em zdawa� sobie z tego spraw�. Ale jeszcze wiele rzeczy by�o dla mnie niejasnych. Zacz��em j � wypytywa� o r�ne szczeg�y.

� Hymorell chcia� si�gn�� jak najdalej � wyja�ni�a. Ale nie dalej ni� w czasy, w kt�rych znalaz�by materia� do skonstruowania przyrz�du, umo�liwiaj�cego mu powr�t. Gdyby si� wypu�ci� za daleko, to przecie� pewne niezb�dne dla niego metale by�yby jeszcze nie znane, a tym samym skonstruowany przez niego instrument by�by nieprecyzyjny, nie m�wi�c ju� o tym, �e nie mia�by do dyspozycji energii elektrycznej. W tych warunkach zbudowanie takiego aparatu mog�oby trwa� lata, o ile w og�le by�aby mo�liwe. Jako granic� przyj �� rozszczepienie j �dra. Zdecydowa�, �e zapuszczanie si� w czasy dawniejsze mog�oby by� niebezpieczne. Nale�a�o wi�c przede wszystkim znale�� jaki� kontakt. Jaki� obiekt, u kt�rego szwankowa�aby integracja. Najlepiej kogo� z defektem fizycznym, to bardzo os�abia wi� mi�dzy duchem a pow�ok� cielesn�. My tutaj dokonuj�c transferencji mo�emy przygotowa� sobie obiekt; dla nas sprawa jest prosta. Ale on musia� znale�� kogo� ju� w odpowiednim stanie. Niestety wszyscy dotychczasowi kandydaci byli w�a�ciwie o krok od �mierci � wreszcie znalaz� ciebie i wtedy zacz�� bada� stopie� twojej integracji. By� zaskoczony jej zmienno�ci�.

� Mo�e to sprawa morfiny � podsun��em.

� Bardzo mo�liwe. W ka�dym razie Hymorell wykry� w tej zmienno�ci pewn� regularno�� i� spr�bowa�. Oto wynik.

� Rozumiem � powiedzia�em i zaduma�em si�. � Czy wiedzia�, ile mniej wi�cej czasu mo�e mu zaj�� budowa instrumentu umo�liwiaj�cego powr�t?

� Nie mia� poj�cia. Zale�y, jakimi materia�ami dysponuje.

� Czyli �e to musi potrwa�. Z tego punktu widzenia wyb�r kaleki bez n�g nie by� mo�e najszcz�liwszy.

� Ale on sobie poradzi � zapewni�a mnie dziewczyna. � Do�o�� wszelkich stara�, �eby mu w tym przeszkodzi� � odpar�em.

Potrz�sn�a g�ow�.

� Po transferencji zespolenie ducha z cia�em nigdy nie jest idealne. Je�li nie b�dzie innego sposobu, to zwi�kszy napi�cie i za�atwi to, jak b�dziesz spa�.

� Zobaczymy.

Obejrza�em sobie p�niej instrument, za pomoc� kt�rego Hymorell dokona� transferencji. Nie by� on du�y. Z wygl�du przypomina� soczewk� cieczow� umieszczon� na pudle wielko�ci mniej wi�cej maszyny do pisania portable, z kt�rego stercza�y dwie l�ni�ce metalowe r�czki. Ale w �rodku pud�a by�a taka pl�tanina najr�niejszych przewod�w, rurek i blaszek, �e popatrzy�em na to wszystko z zadowoleniem. Nie wyobra�a�em sobie, �eby ktokolwiek by� w stanie zmontowa� co� podobnego w ci�gu paru dni czy nawet tygodni.

Czas p�yn��, a �ycie wraz z nim. Niezwyk�y wprost spok�j, kt�ry je cechowa�, pocz�tkowo dzia�a� na mnie koj�co. Potem jednak bywa�y chwile, kiedy mia�em ochot� z�ama� co�, zniszczy� � ot tak, po prostu dla odmiany. Clytassamine zabiera�a mnie na r�ne imprezy odbywaj�ce si� w wielkim zielonym budynku. Chodzili�my czasem na koncerty, z kt�rych jednak nie rozumia�em nic. Siedzia�em znudzony albo zaj�ty w�asnymi my�lami, gdy doko�a mnie publiczno�� zach�ystywa�a si� ekstatycznie pi�knem dziwnych gam i niezwyk�ych tonacji, dla mnie zupe�nie niedost�pnych. W innej zn�w sali, na fosforyzuj�cym, du�ym ekranie, odbywa�y si� pokazy gry kolor�w. W niezrozumia�y spos�b kolory te rzucali na ekran sami widzowie. Zachwycali si� tym wszyscy poza mn� � czu�em to wyra�nie � od czasu do czasu nie wiadomo dlaczego wzdychaj�c lub zbiorowo wybuchaj�c �miechem. Niekt�re z efekt�w kolorystycznych podoba�y mi si� bardzo, czemu da�em wyraz, ale ze sposobu, w jaki to przyj �li, zorientowa�em si�, �e pope�ni�em gaf�. Jedynie na filmach tr�jwymiarowych by�em w stanie, chwilami przynajmniej, chwyta� fabu��, ale i tak okazywa�o si� zwykle, �e tylko pozornie. Clytassamine denerwowa�y moje komentarze.

Jak mo�esz cokolwiek rozumie�, skoro problemy �ycia wysoce cywilizowanego oceniasz wed�ug kryteri�w zupe�nie prymitywnych? � powiedzia�a lakonicznie.

Kiedy� poszli�my do muzeum. Nie przypomina�o ono w niczym moich wyobra�e� na ten temat. By�y tam g��wnie kolekcje urz�dze� emituj�cych d�wi�ki albo obrazy, albo jedno i drugie � w zale�no�ci od typu. Widzia�em tam rzeczy straszne. Cofali�my si� coraz dalej i dalej, chcia�em bowiem co� zobaczy� lub us�ysze� z mojej sp�ki. Ale Clytassamine wyja�ni�a:

� Z tak odleg�ych czas�w mamy tylko d�wi�k, �adnych obraz�w.

� Zgoda � powiedzia�em.

� Pos�uchamy muzyki � zacz�a manipulowa� przy tablicy rozdzielczej jednej z maszyn. Cicho i ponuro w tej wielkiej hali zabrzmia�y znajome d�wi�ki. S�uchaj�c ich mia�em uczucie pustki i odosobnienia. Nap�yn�y wspomnienia, jak gdybym nagle znalaz� si� zn�w w starym �wiecie � i to o dziwo wcale nie w tym, kt�ry opu�ci�em, ale w �wiecie dzieci�stwa. Rozczuli�em si� nad sob�, ogarn�a mnie t�sknota za straconym dzieci�stwem, ze wszystkimi jego nadziejami i rado�ciami, i z oczu pop�yn�y mi �zy. Nie poszed�em ju� wi�cej do muzeum. Zaraz� ale ta muzyka, kt�ra wyczarowa�a czasy zmierzch�ej przesz�o �ci?� Nie, to nie by�a �adna symfonia Beethovena ani koncert Mozarta. Tak, to by�o �Tango Milonga��

� Czy ty nigdy nie pracujesz? Nikt tutaj nie pracuje? zapyta�em Clytassamine.

� No� owszem, je�eli ma ochot� � odpar�a.

� Dobrze, ale co wobec tego dzieje si� z rzeczami nieprzyjemnymi, takimi, kt�re musz� by� zrobione.

� Z jakimi nieprzyjemnymi rzeczami? � zdumia�a si� Clytassamine.

� No, jak na przyk�ad uprawa ziemi, produkcja energii elektrycznej, pozbywanie si� odpad�w i tym podobne sprawy.

Spojrza�a na mnie ze zdziwieniem.

� Oczywi�cie robi� to wszystko maszyny. Nie s�dzisz chyba, �e zajmuj� si� tym ludzie? Od czego mamy rozum? � Ale kto te maszyny obs�uguje? Konserwuje?

� Same si� obs�uguj �. Mechanizm, kt�ry nie jest samowystarczalny, nie jest maszyn�, jest po prostu rodzajem prymitywnego narz�dzia. Nie uwa�asz?

� Ach� tak� � W gruncie rzeczy mia�a racj�, jakkolwiek dotychczas nie zdawa�em sobie z tego sprawy.

� Czy chcesz powiedzie�, �e przez czterna�cie pokole�, czyli mniej wi�cej przez jakie� czterysta lat, nie robi�a� nic pr�cz transferowania?

� Nie, mia�am du�o dzieci, z kt�rych troje by�o zupe�nie normalnych. Od czasu do czasu prowadzi�am nawet badania z zakresu eugeniki � co zreszt� robi ka�dy, kiedy mu si� wydaje, �e odkry� co� nowego, tylko �e te �odkrycia� do niczego nie prowadz�.

� Zastanawia mnie, jak wy to znosicie? Te ci�g�e transferencje�

� Czasami ludzie po prostu tego nie wytrzymuj� i poddaj� si�, ale to zbrodnia, bo przecie� zawsze istnieje jaka� szansa. I to wcale nie jest takie monotonne, jak ci si� mo�e wydaje. Ka�da transferencja to co� nowego. Wydaje ci si�, �e �yjesz na innym �wiecie. Si�y �ywotne wzbieraj� w tobie jak soki na wiosn� A gruczo�y., kt�rym przypisujesz tak� rol�, rzeczywi�cie nie s� bez znaczenia � nigdy po transferencji nie jeste� ju� w�a�ciwie t� sam� osob� z tymi samymi upodobaniami. Przecie� ka�demu cz�owiekowi, w ci�gu jednego �ycia, zmieniaj� si� gusty, a c� dopiero w r�nych wcieleniach. Przy tym wszystkim pozostajesz jednak sob� � zachowujesz na przyk�ad pami�� � tyle �e zn�w jeste� m�ody, pe�en plan�w na przysz�o�� i ufny, �e tym razem b�dziesz m�drzejszy� A potem� zn�w przychodzi mi�o��, tak samo cudowna i g�upia jak dawniej. W gruncie rzeczy jest to wspania�e, jakby� si� na nowo narodzi�. Wystarczy pomy�le�, �e mia�e� lat pi��dziesi�t, a teraz masz dwadzie�cia.

� Rozumiem to doskonale � odpar�em. � By�em w znacznie gorszej sytuacji, ni� gdybym mia� pi��dziesi�t lat. Ale mi�o��! Od czterech lat nawet o tym nie my�la�em� � Ale teraz pomy�lisz, prawda?�

Ile� by�o rzeczy, kt�rych chcia�em si� jeszcze dowiedzie�! � A co si� sta�o z moim �wiatem? � spyta�em. � Wydaje mi si�, �e by� bliski jakiej� wielkiej katastrofy. Pewnie uleg� zag�adzie w kolejnej wojnie �wiatowej?

� Ale� Sk�d, po prostu obumar�, jak wszystkie wczesne cywilizacje. Ca�kiem zwyczajnie.

Pomy�la�em o swojej epoce, o jej zawi�o�ciach i konfliktach. O opanowaniu przestrzeni i szybko�ci, o rozwoju nauki.

� Po prostu obumar�! � powt�rzy�em. � To niemo�liwe. Nie m�g� �tak po prostu obumrze�. Co� musia�o go doprowadzi� do zguby.

� Nieszczeg�lnego. Pa�stwo opieku�cze. Zami�owanie do porz�dku nie jest niczym innym, jak przejawem t�sknoty za stabilizacj�. Owa t�sknota jest zreszt� czym� naturalnym � tylko �e jej zaspokojenie bywa fatalne w skutkach. Zaistnia�y warunki po temu, by powsta� �wiat statyczny, i �wiat statyczny powsta�. Wynik�a z tego potrzeba nowej adaptacji, ale nie mog�c si� przystosowa�, ludzko�� naturaln� rzeczy kolej� wymar�a � tak jak to si� sta�o z wieloma prymitywnymi ludami.

Clytassamine nie mia�a �adnych powod�w, �eby m�wi� nieprawd�, a jednak trudno mi by�o w to uwierzy�.

� A przecie� takie wspania�e mieli�my perspektywy. Wszystko sta�o przed nami otworem. Nauka rozwija�a si� tak intensywnie. Si�gali�my po inne planety i jeszcze dalej� � powiedzia�em.

� Owszem, byli�cie inteligentni, jak ma�py. Ale nie doceniali�cie swoich filozof�w i to was zgubi�o. Ka�dy wynalazek by� dla was jak zabawka. Nie zdawali�cie sobie w pe�ni sprawy z jego rzeczywistej warto�ci. Po prostu zaczynali�cie go stosowa� w systemie, kt�ry ju� cierpia� na skleroz�. A poza tym byli�cie jak sk�pcy � ka�de nowe odkrycie traktowali�cie jak efektowny str�j, kt�ry wk�adali�cie na swoje stare, brudne �achmany. Potrzebna wam by�a gruntowna dezynfekcja.

� Takie uog�lnienia s� bardzo dla nas krzywdz�ce. Nasz �wiat by� wyj�tkowo skomplikowany. Mieli�my wiele trudnych problem�w.

� Zwi�zanych g��wnie z zachowaniem form i zwyczaj�w. Nigdy wam nie przysz�o do g�owy, �e �ycie to sta�y rozw�j, a przetrwanie to i przypadek� Nie mo�na z lokalnych tabu robi� wieczystych prawd i walczy� o ich zachowanie.

Pomy�la�em o mojej obecnej sytuacji.

� A gdybym tak wr�ci� i powiedzia� im, co ich czeka? Mo�na by to wszystko zmieni�. I czy to nie jest w�a�nie dow�d na to �e jednak nie wr�c�? � spyta�em.

Dziewczyna u�miechn�a si�.

� I ty my�lisz, � Terry, �e oni ciebie pos�uchaj �, skoro nie chc� s�ucha� filozof�w?

� A zreszt� � odpar�em. � Co za problem. I tak nie mam zamiaru wraca�. Nie podoba mi si� wprawdzie wasz �wiat, uwa�am go za dekadencki i pod wieloma wzgl�dami niemoralny, ale jestem tu przynajmniej pe�nowarto�ciow� ludzk� istot�.

Clytassamine zn�w si� u�miechn�a.

� Taki jeste� m�ody, Terry. Tak wierzysz jeszcze w dobro i z�o. To naprawd� urocze.

� To wcale nie jest urocze � powiedzia�em szorstko. Musz� istnie� jakie� normy. Czym by�my bez nich byli? � A czym jeste� ty? Czym jest drzewo, kwiat czy motyl? � Dobrze, ale jeste�my chyba czym� wi�cej ni� ro�liny czy zwierz�ta?

� Tak, ale nie jeste�cie nieomylni w swoich ocenach. A jaki by� wasz stosunek do ludzi reprezentuj �cych odmienne normy moralne? Wypowiadali�cie im wojn�, tak? Nie podtrzyma�em tego tematu.

� Czy uda�o nam si� zdoby� inne planety? � spyta�em. � Wam nie., dopiero nast�pnej cywilizacji. Uznali, �e Mars jest za stary dla ludzi, a Wenus za m�oda. Marzyli�cie o podboju Kosmosu. Obawiam si�, �e nigdy do tego nie dosz�o, chocia� stale ponawiano pr�by. Z takim nastawieniem hodowano ludzi, zreszt� nie tylko z takim. W ten spos�b powsta� bardzo dziwny gatunek m�czyzn i kobiet o wysokim stopniu specjalizacji. W sprawie porz�dku byli jeszcze wi�kszymi fanatykami ni� ludzie twoich czas�w nie doceniali roli przypadku, co by�o zupe�nym idiotyzmem z ich strony. Ich koniec okaza� si� katastrofalny. Tak wysoko wyspecjalizowany typ cz�owieka nie ma szansy przetrwania. Ludzko�� stopnia�a do paruset tysi�cy jednostek zaledwie, kt�re zachowa�y si� dzi�ki wysoko rozwini�tym zdolno�ciom adaptacyjnym; co umo�liwi�o im nowy start.

� Wobec tego wy odrzucacie porz�dek i wszelkie normy? � Przestali�my po prostu traktowa� struktur� spo�eczn� jako problem techniczny, a jednostki ludzkie jako elementy jakiego� sta�ego uk�adu.

� To znaczy, �e spokojnie siedzicie i z za�o�onymi r�kami czekacie na koniec?

� Ale� sk�d! Pracujemy nad zachowaniem gatunku, �eby by�o od czego zacz��. Pocz�tki �ycia to przypadek, przetrwanie te� cz�sto bywa spraw� przypadku. Mo�e si� on ju� wi�cej nie powt�rzy�, ale to wcale nie jest powiedziane.

� To po prostu defetyzm.

� Bo koniec musi by� taki � zag�ada i wystygni�cie, najpierw systemu s�onecznego, potem galaktyki, wreszcie ca�ego wszech�wiata. Zapanuje powszechna cisza. Nieprzyjmowanie tego do wiadomo�ci to g�upota i pr�no�� dziewczyna przerwa�a. � Kwiaty siejesz dlatego, �e s� pi�kne, a nie dlatego, �e chcesz, �eby �y�y wiecznie.

Nie podoba� mi si� ten �wiat. By� mi obcy cho�by w samym sposobie my�lenia. M�j nieustanny wysi�ek, aby to wszystko zrozumie�., by� tyle� wyczerpuj�cy, co bezskuteczny. Wszystkie wygody i przyjemno�ci, jakich tu doznawa�em, zawdzi�cza�em Clytassamine. Dla niej zburzy�em wi�c bariery, jakie w swoim rozgoryczeniu wznios�em w ci�gu ostatnich paru lat, i tym silniejsze by�o moje uczucie.

Istnia� wi�c drugi pow�d, dla kt�rego postanowi�em nie poddawa� si� potulnie planom Hymorella. Wprawdzie nawet Clytassamine nie mog�a uczyni� tego miejsca rajem, ale ja, kt�ry wyszed�em z piek�a, postanowi�em do niego nie wraca�. I dlatego w�a�nie sp�dza�em d�ugie godziny nad aparatem do transferencji usi�uj�c zg��bi� jego budow� i zasad� dzia�ania. Sz�o mi to opornie, ale w ko�cu najwa�niejsze chwyci�em.

Uczucie niepewno�ci nie opuszcza�o mnie jednak ani na chwil� nie daj�c mi spokoju, a dni wlok�y mi si� bez ko�ca. Nie wiedzia�em, czy Hymorellowi uda si� zdoby� niezb�dne surowce do budowy aparatu. Widzia�em go ci�gle w moim w�zku inwalidzkim pracuj �cego niestrudzenie nad urz�dzeniem, kt�re mia�o mnie zn�w skaza� na cierpienia w dawnym okaleczonym ciele. W miar� up�ywu czasu moje napi�cie nerwowe wzrasta�o. Dosz�o do tego, �e ba�em si� zasn��, �eby si� nie obudzi� zn�w kalek�.

Clytassamine te� robi�a wra�enie przygn�bianej. Nie zna�em tylko przyczyn jej niepokoju. Musia�a by� w rozterce: niew�tpliwie mia�a dla mnie wiele sympatii, z lekk� domieszk� uczu� macierzy�skich, no i w pewnym sensie czu�a si� za to wszystko odpowiedzialna. Z drugiej strony jej szczere wsp�czucie dla mnie przes�ania�a troska o Hymorella, kt�ry cierpia� teraz moje dawne m�ki. To sta�e napi�cie psychiczne nie wp�ywa�o dobrze i na moj � tymczasow� pow�ok� cielesn�.

I nagle, po sze�ciu miesi�cach, kiedy ju� zaczyna�em mie� nadziej� � sta�o si�. Bez �adnego znaku czy ostrze�enia. Po�o�y�em si� spa� w jednym z pomieszcze� wielkiego zielonego budynku, a obudzi�em si� u siebie w domu ze straszliwym b�lem w amputowanej nodze.

Wszystko by�o tak jak dawniej, do tego stopnia, �e nawet si�gn��em po morfin�.

Kiedy si� troch� uspokoi�em, stwierdzi�em, �e w pokoju jest co�, czego przedtem nie by�o. Na stoliku ko�o mnie sta�o urz�dzenie przypominaj �ce odbiornik radiowy cz�ciowo zdemontowany, z ca�� pewno�ci� nie moje dzie�o. C�, mo�e to wszystko by�o jednak snem?

Opar�em si� wygodnie w swoim fotelu i zacz��em si� zastanawia� nad tym urz�dzeniem. Potem przyjrza�em mu si� dok�adnie, niczego nie dotykaj�c. By�a to oczywi�cie konstrukcja prymitywna w por�wnaniu z t�, kt�r� ogl�da�em w miejscu zwanym przez Clytassamine Cathalu, ale dostrzega�em podobie�stwa i pewne modyfikacje. Kiedy wpatrywa�em si� w maszyn�, zmorzy� mnie sen. Przypuszczam, �e w czasie snu Hymorell musia� poddawa� moje cia�o znacznemu ci�nieniu.

Obudzi�em si� i zacz��em gor�czkowo my�le�. Pomny chwil prze�ytych w zdrowiu i pe�ni si� powzi��em niewzruszon� decyzj�: nie mog� pozosta� w tym stanie. Istnia�y dwa wyj�cia. To, kt�re mog�em wybra� zawsze, i to, kt�re mi ostatnio przyby�o � aparat do transferencji. Niewiele o nim jednak wiedzia�em i nie by�em pewny, czy potrafi� go odpowiednio nastawi�; zreszt� ba�em si� pr�bowa�. My�la�em o powrocie. I chocia� mi si� tam bardzo nie podoba�o � by�a przecie� Clytassamine, na kt�rej pomoc mog�em liczy�; a r�wnocze�nie znaj�c ich �wiat obawia�em si�, �e wyl�duj� w sytuacji jeszcze mniej korzystnej. Na wszelki wypadek pozostawi�em aparat tak, jak go nastawi� Hymorell.

G��wna trudno��, kt�r� zreszt� przewidzia�em, polega�a na tym, �e po transferencji przyrz�d pozostawa� na miejscu. Hymorell musia� go zostawi�, ale, jak s�dz�, nie zdawa� sobie sprawy z tego, �e potrafi�bym si� nim pos�u�y�. A je�eli nawet, to i tak musia�bym go z kolei zostawi� jemu i on u�y�by go ponownie. Nale�a�o w jaki� spos�b temu zapobiec. W ka�dym razie takie nastawienie aparatu, �eby sam uleg� zniszczeniu, by�oby z mojej strony ryzykowne. Proces jest w pewnym stopniu hipnotyczny i tym samym nie natychmiastowy. Gdyby aparat uleg� zniszczeniu w trakcie transferencji, mog�oby to poci�gn�� za sob� nieprzewidziane nast�pstwa. Nie m�wi�c o tym, �e Hymorell zbudowa�by drugi. Tak d�ugo, jak d�ugo �yje Hymorell, zawsze takie urz�dzenie b�dzie istnia�o. Wynika� z tego wniosek zupe�nie jasny�

Opracowuj �c sw�j plan pr�bowa�em przyrz�du wiele razy, ale Hymorell by� wewn�trznie doskonale sp�jny i bardzo sprytny. Zrozumia�em, �e musz� � tak jak on mnie zaskoczy� go we �nie, ponawia�em wi�c pr�by w odst�pach czterogodzinnych.

Nie wiem, czy mnie przechytrzy�, czy po prostu dopisa�o mu szcz�cie. Mniej wi�cej rok temu wystara�em si� o trucizn� na wypadek, gdyby by�o ze mn� bardzo �le. Najpierw postanowi�em po�kn�� j� w kapsu�ce, kt�ra rozpuszcza si� dopiero po pewnym czasie. Ale potem przysz�o mi do g�owy, �e przecie� z jakich� wzgl�d�w transferencja mo�e nie doj�� do skutku i co wtedy? Przestraszy�em si� i zarzuci�em ten plan. Zamiast tego wla�em trucizn� do fiolki z morfin�. Kryszta�ki trucizny by�y tak samo bia�e jak kryszta�ki morfiny, tylko troch� wi�ksze.

Jak ju� urz�dzenie zacz�o dzia�a�, wszystko wyda�o mi si� �atwiejsze, ni� si� spodziewa�em. Uchwyci�em obie r�czki i ca�� uwag� skupi�em na soczewce. Poczu�em zawr�t g�owy, wszystko doko�a mnie zawirowa�o, kontury przedmiot�w zatar�y si�, a kiedy si� ju� uspokoi�o, by�em zn�w w zielonym pokoju z Clytassamine u. boku. Wyci�gn��em do niej r�ce, ale bardzo szybko je cofn��em, bo zobaczy�em, �e cicho p�acze. Nigdy jej si� to przedtem nie zdarza�o.

� Co si� sta�o, Clya? Czego p�aczesz? � spyta�em. Przez chwil� milcza�a, potem powiedzia�a z pow�tpiewaniem:

� A ty� ty nie jeste� Terry?

� Jestem, oczywi�cie, przecie� ci m�wi�em, �e nie dam si� z powrotem na to skaza� � zapewni�em j �.

Nabra�a tchu, po czym od nowa zacz�a p�aka�, ale ju� inaczej. Obj��em j� ramieniem i spyta�em:

� Co ci jest, Clya, o co ci chodzi? Poci�gn�a nosem.

� O Hymorella. Co� okropnego sta�o si� z nim w twoim �wiecie. Wr�ci� stamt�d rozgoryczony i nieprzyjemnie szorstki. Bez przerwy m�wi� tylko o b�lu i cierpieniu i by� okrutny.

Nie zdziwi�o mnie to specjalnie. Ci ludzie wiedzieli bardzo niewiele albo zgo�a nic o chorobach czy fizycznych niedomaganiach. Je�li ich cia�o zaczyna�o szwankowa�, dokonywali transferencji. Nie musieli si� m�czy�.

� Dlaczego z tob� tak si� nie sta�o? � spyta�a.

� My�l�, �e z pocz�tku by�o ze mn� tak samo � odpar�em. � Ale z czasem cz�owiek dochodzi do wniosku, �e to niewiele pomaga.

� Ja si� go ba�am, taki by� okrutny � powt�rzy�a.

Czuwa�em czterdzie�ci osiem godzin, �eby si� upewni�. Wiedzia�em, �e pierwsz� rzecz�, po kt�r� si�gnie po przebudzeniu, b�dzie morfina, ale nie by�o sensu ryzykowa�. Wreszcie zasn��em.

Kiedy otworzy�em oczy, stwierdzi�em, �e jestem z powrotem tutaj. Nie by�o to powolne odzyskiwanie �wiadomo�ci. W jednej sekundzie wiedzia�em, �e Hymorell musia� si� jako� domy�li�, i nie za�y� morfiny. Ko�o mnie sta� aparat, z kt�rego unosi�a si� cieniutka smu�ka dymu, jakby kto� zostawi� nie zgaszonego papierosa. Wyci�gn��em r�k�, ale zawaha�em si�. Na wszelki wypadek wyszarpn��em przewody. W �rodku, pomi�dzy zwojami drutu, tkwi�a niewielka puszka z p�on�cym lontem. Szybko wyrzuci�em j� przez okno. I on, jak si� okaza�o, przedsi�wzi�� pewne �rodki ostro�no�ci. Wybuch nast�pi� po up�ywie p� godziny.

Spojrza�em na morfin�. Potrzebna mi by�a bardzo, ale nie �mia�em jej tkn��. Podjecha�em w�zkiem do szalki, gdzie trzyma�em zapas. Ale wyj�wszy s�oik zmieni�em zamiar. Wygl�da�o wprawdzie na to, �e nikt go nie rusza�, ale tak w�a�nie by� powinno. Z rozmachem cisn��em s�oiczkiem w kominek, tak �e si� rozbi�, i podjecha�em do telefonu. Doktor by� wprawdzie bardzo zaj �ty, ale przyszed� i na szcz�cie przyni�s� ze sob� morfin�.

Przychodzi�y mi do g�owy najr�niejsze pomys�y. Na przyk�ad zatruta ig�a, umieszczona w por�czy fotela. Albo jaka� infekcja, kt�ra rozwinie si� w ci�gu paru dni � ale wszystko to by�o zbyt ryzykowne wobec mo�liwych op�nie�. Pierwszy pomys�, jaki wiele innych, rozbija� si� o to, �e ludzie tak okaleczeni nie mog� liczy� na ca�kowite odosobnienie, nie m�wi�c ju� o tym, jak w tych warunkach zdoby� trucizn�.

Kiedy za� trzeba zaanga�owa� w spraw� kogo� trzeciego, rzecz staje si� praktycznie niemo�liwa. Bo gdybym nawet znalaz� kogo� takiego, kto by zechcia� dla mnie wej �� w konflikt z prawem, to przecie� cz�owiek ten stanie pod zarzutem wsp�dzia�ania w samob�jstwie. To samo dotyczy dynamitu. Jedno, co mog�em na pewno, to kupi� urz�dzenie zegarowe i � zrobi�em to.

Wydaje mi si�, �e obmy�li�em wszystko bardzo sprytnie: m�j stary wojskowy pistolet, wycelowany dok�adnie w miejsce, w kt�rym mia�a znale�� si� moja g�owa, kiedy b�d� nastawia� instrument, zosta� tak ukryty mi�dzy ksi��kami, �e trudno by�oby znale�� wystaj�c� spomi�dzy nich luf�. Pistolet mia� wypali�, kiedy Hymorell ujmie za r�czki aparatu, ale nie wcze�niej, ni� wska�e urz�dzenie zegarowe. W ten spos�b zd��� i nastawi� prze��cznik tego urz�dzenia, i uruchomi� aparat. W dwie godziny p�niej, z zachowaniem marginesu bezpiecze�stwa, pistolet odda �miertelny strza�. Gdyby z jakich� wzgl�d�w nie uda�o mi si� uruchomi� aparatu, wystarczy�o tylko przekr�ci� wy��cznik.

Odczeka�em trzy dni, domy�laj�c si�, �e Hymorell musi by� ju� tak wyczerpany z braku snu, jak ja by�em, i do tego niepewny, czy jego zasadzka okaza�a si� skuteczna, po czym spr�bowa�em � z powodzeniem. Ale min�y nast�pne trzy dni i siedzia�em z powrotem w swoim w�zku.

Hymorell, niech go diabli, by� zbyt ostro�ny. Musia� od razu zauwa�y� przew�d do urz�dzenia zegarowego, stwierdzi�em bowiem, �e zosta� odci�ty� Ale i ja odkry�em jego ma�� niespodziank�: gdybym mianowicie dotkn�� aparatu bez roz��czenia przewod�w, spali�bym go niew�tpliwie, a siebie najprawdopodobniej wraz z nim. (Tym razem wy��cznik by� termostatyczny, tak �e mia� wy��czy� dop�yw pr�du, kiedy w pokoju zrobi si� ch�odniej � bardzo sprytnie). Zacz��em szuka� pistoletu i urz�dzenia zegarowego, kt�re gdzie� znikn�y. Pistoletu nie odnalaz�em, a urz�dzenie zegarowe by�o w schowku pod schodami. Zosta�o tak nastawione, �eby zapali� sp�onk�, od kt�rej mia� si� zaj�� szary proszek, z pewno�ci� wysypany z naboj�w. W pobli�u le�a�o du�o papieros�w i ga�gany nas�czone t�uszczem.

Upewniwszy si�, �e nie ma ju� wi�cej pu�apek, zacz��em przygotowywa� now� zasadzk�. Wiedzia�em mianowicie o istnieniu pewnego rodzaju niemieckich min, kt�re wybucha�y dopiero, gdy najecha�a na nie si�dma ci�ar�wka. Z tym pomys�em wi�za�o si� kilka problem�w. Sp�dzi�em par� dni zastanawiaj�c si� nad nimi, a nast�pnie zn�w dokona�em transferencji.

Mia�em ju� tego wszystkiego dosy�, ale zdawa�em sobie spraw�, �e ten pojedynek nie sko�czy si�, dop�ki jeden nie przechytrzy drugiego. Przele�a�em bezsennie wiele nocy zastanawiaj�c si�, co wymy�li Hymorell, gdyby moje najnowsze urz�dzenie zawiod�o, a� przyszed� mi do g�owy pewien pomys�. Przedstawi�em go Clytassamine.

� A mo�e by zrobi� tak: przypu��my, �e wcielam si� w jednego z niedorozwini�tych umys�owo osobnik�w, tak jak wy to robicie. W tej sytuacji je�li Hymorell dokona znowu transferencji, moje miejsce w w�zku inwalidzkim zajmie jaki� p�g��wek, a ja zostan� z tob� i wszystko b�dzie dobrze.

Dziewczyna potrz�sn�a g�ow�.

� Nie, Terry. Ty potrzebujesz snu. Widz�, �e ju� tracisz jasno�� my�lenia. Transferencja dotyczy twego ducha oboj�tne, jakie b�dziesz mia� w tym momencie cia�o.

Oczywi�cie mia�a racj �, zaczyna�em ju� ple�� bzdury. Trzeciego dnia pomy�la�em sobie: niech si� wali, niech si� pali, musz� si� przespa�. Spa�em pewnie ze czterna�cie ich godzin i � obudzi�em si� w tym samym miejscu, w kt�rym si� po�o�y�em.

To by�o cudowne. Nie mog�em uwierzy�, �e przez tyle czasu Hymorell nie ponowi� pr�by � o ile oczywi�cie by� do tego zdolny. Mia�em podstawy s�dzi�, �e tym razem moja zasadzka okaza�a si� skuteczna. Zdecydowanie poprawi� mi si� nastr�j.

Czu�em si� coraz pewniej. Po kilku pr�bach przesta�em nawet obawia� si� snu. Wreszcie uzna�em si� za obywatela tego �wiata i zacz��em szuka� sobie w nim miejsca. Maj�c w perspektywie praktycznie nieograniczon� ilo�� czasu, nie chcia�em sp�dza� go wa��saj�c si� z k�ta w k�t jak inni.

� Mo�e ludzko�� rzeczywi�cie ma tylko jedn� na tysi�c szans� prze�ycia � powiedzia�em do Clytassamine. � Ale czy nie s�ysza�a� nigdy o pr�bowaniu szcz�cia?

U�miechn�a si�, ale ten u�miech by� jak gdyby wymuszony.

� Owszem � przyzna�a � przez dwa pierwsze pokolenia swego �ycia my�la�am podobnie. Jaki ty jeste� m�ody, Terry. � Spojrza�a na mnie w zadumie i troch� smutno.

Nie umiem powiedzie�, sk�d si� wzi�a ta nag�a zmiana. Mo�e zreszt� nie by�a ona wcale taka nag�a, mo�e narasta�a we mnie ju� od dawna� W ka�dym razie, kiedy zn�w spojrza�em na Clytassamine, wyda�a mi si� zupe�nie inna i ogarn�� mnie ch��d. Po raz pierwszy dostrzeg�em w niej co� jeszcze poza wspania�ym cia�em i wdzi�kiem m�odo�ci. Przecie� wewn�trznie ona by�a stara; stara, zgorzknia�a i w�a�ciwie obca mi. Uwa�a�a mnie za dziecko i tak te� mnie traktowa�a. M�j m�odzie�czy zapa� j� po prostu bawi�, a mo�e nawet chwilowo pobudza�. Ale teraz by�a ju� tym wszystkim znu�ona, podobnie jak i mn�. Dostrzeg�em to w momencie, kiedy prys�a mi�o��: miejsce wdzi�ku zaj�� rozs�dek i do�wiadczenie, a ka�dy jej gest by� wynikiem wieloletniej rutyny. Zdawa�em sobie spraw�, �e jej �wie�o�� jest tylko pozorna. Musia�em przygl�da� jej si� d�u�sz� chwil�.

� Ju� mnie nie chcesz, prawda? � powiedzia�em. Przesta�em by� dla ciebie zabawny. T�sknisz do Hymorella. � Tak, Terry � odpar�a cicho.

Przez najbli�szy dzie� czy dwa zastanawia�em si�, co robi�. Nigdy mi si� w�a�ciwie ten �wiat nie podoba�. By� zniewie�cia�y, rozk�ada� si�. A teraz � znik�o nawet to jedyne, co by�o w nim przyjemnego. Czu�em si� uwi�ziony, dusi�em si�, przera�a�a mnie my�l, �e m�g�bym tu �y� przez kilka pokole�. I chocia� powr�t do mojej poprzedniej m�ki wydawa� mi si� niemo�liwy, ta perspektywa nie wygl�da�a o wiele lepiej. Po raz pierwszy przysz�o mi do g�owy, �e mo�e sko�czono�� �ycia ludzkiego jest jedn� z jego najwi�kszych zalet. Dr�a�em na sam� my�l o egzystencji niemal wiecznej� Ale moje obawy okaza�y si� zupe�nie asie uzasadnione. Wieczna egzystencja przesta�a mi grozi�. Przygn�biony po�o�y�em si� spal w du�ym, zielonym budynku, a obudzi�em si� tutaj.

W jaki spos�b Hymorell tego dokona� � nie mam poj�cia. My�l�, �e by� tak samo jak ja zm�czony t� gr�. Musia� zbudowa� jeszcze jeden aparat, taki zwyk�y, jak to oni tam maj �, i musia� go u�y� w kombinacji z drugim aparatem, osi�gaj�c swego rodzaju tr�jk�tn� transferencj � prawdopodobnie w dw�ch etapach. Przyjmuj�c; �e z tym drugim powiod�o mu si� tak samo dobrze jak ze mn�, Hymorell powr�ci� do swego cia�a, a chory umys�owo pacjent tej kliniki wyl�dowa� w moim w�zku. W ten spos�b ostatecznie uniemo�liwi� mi pos�u�enie si� instrumentem.

Kiedy tylko zorientowa�em si�, co si� sta�o, natychmiast pod nazwiskiem, pod kt�rym tu wyst�puj�, napisa�em list pytaj�c o Terry Moltona i podaj�c si� za jego znajomego. Dowiedzia�em si�, �e Terry Molton nie �yje. Poinformowano mnie, �e zabi� si� pr�dem elektrycznym, majstruj�c przy jakim� nowym typie aparatu radiowego. Spi�cie, kt�re powsta�o, wywo�a�o po�ar w pokoju; ugaszono go jednak, zanim zdo�a� si� rozprzestrzeni�. Po�ar zauwa�ono mniej wi�cej w trzy godziny po tym, jak si� przebudzi�em i stwierdzi�em, �e jestem w tej klinice.

Moja sytuacja tutaj jest bardzo trudna. Jako Stefan Dallboy, jestem kretynem, zdanym ca�kowicie na opiek� tych ludzi; kiedy twierdz�, �e jestem Terry Molton, uwa�aj�, �e mam halucynacje. Nie wydaje mi si�, �ebym m�g� kiedykolwiek odzyska� sw�j maj�tek, ufam jedynie, �e uda mi si� przynajmniej dowie�� mojej normalno�ci na tyle, by mnie st�d wypu�cili.

W rezultacie mo�e to nie b�dzie takie z�e. Mam w ka�dym razie wszystkie cz�ci wcale nie najgorszego cia�a. I spodziewam si�, �e b�d� m�g� je jako� po�ytecznie wykorzysta� tutaj, w �wiecie, w kt�rym przynajmniej rozumiem co si� dzieje. A wi�c zyskuj� wi�cej, ni� trac�.

No i ostatecznie przecie� w ko�cu j e s t e m Terry Moltonem.

�Jak wi�c z powy�szego wynika, jest to doskonale konsekwentna i logiczna halucynacja i je�li nie kryje si� za tym nic gorszego, niew�tpliwie wypu�cimy pacjenta tytu�em pr�by.

Czujemy si� jednak w obowi�zku zwr�ci� uwag� Pan�w; na jedn� czy dwie niejasno�ci. Po pierwsze, mimo i� ci dwaj osobnicy najwyra�niej nigdy si� nie znali, Stefan Dallboy jest bardzo dok�adnie zorientowany w r�nych szczeg�ach �ycia Terencea Moltona. Po drugie, kiedy dokonali�my konfrontacji mi�dzy Stefanem Dallboyem a dwoma przyjaci�mi Moltona, natychmiast zwr�ci� si� do nich po imieniu i najwyra�niej wszystko o nich wiedzia�, ku ich wielkiemu zdumieniu oczywi�cie, twierdzili bowiem, �e w najmniejszym nawet stopniu � mo�e jedynie w sposobie m�wienia � nasz pacjent nie przypomina Terencea Moltona.

Zyskali�my wi�c ostateczny dow�d na to, �e nasz pacjent jest rzeczywi�cie Stefanem Dallboyem. Gdyby zaistnia�y jakie� nowe okoliczno�ci, poinformujemy Pan�w niezw�ocznie. Z powa�aniem Jesse K. Johnson (Dyrektor do spraw medycznych).

Przez chwil� s�dzisz, �e ta nag�a ciemno�� w�r�d jasnego popo�udnia to chwilowa �lepota.

To m u s i by� �lepota, my�lisz. Przecie� to niemo�liwe, aby s�o�ce zapad�o si� gdzie� w jednej chwili, pozostawiaj�c ci� w zupe�nych ciemno�ciach.

Wtedy nerwy daj� ci zna�, �e s t o i s z, podczas gdy zaledwie sekund� temu siedzia�e� wygodnie na le�aku, na tarasie domu przyjaci� w Beverly Hills. I rozmawia�e� ze swoj� narzeczon� Barbar�. Barbara �licznie wygl�da�a w kostiumie k�pielowym, opalona na z�ocisty kolor.

Mia�e� na sobie k�piel�wki. Teraz nie czujesz w pasie elastycznego ucisku ich gumki. Dotykasz r�kami bioder. Jeste� nagi. I stoisz.

Cokolwiek ci si� przydarzy�o, jest czym� wi�cej ni� nag�ym nadej�ciem ciemno�ci lub �lepoty.

Wyci�gasz r�ce przed siebie. Dotykasz g�adkiej powierzchni �ciany. Wyci�gasz r�ce w bok i tam te� s� �ciany, A wi�c jeste� w szafie, o powierzchni oko�o czterech st�p kwadratowych. W jednej ze �cian s� drzwi.

Znajdujesz po omacku klamk�. Naciskasz j� i otwierasz drzwi.

Teraz jest jasno. Drzwi prowadz� do o�wietlonego pokoju� pokoju, kt�ry widzisz po raz pierwszy w �yciu.

Jest niewielki, ale przyjemnie urz�dzony � chocia� styl mebli wydaje ci si� dziwny. Skromno�� nakazuje ci otwiera� drzwi ostro�nie i powoli. Ale w pokoju nie ma nikogo.

Wchodzisz do pokoju i odwracasz si�, aby zajrze� do szafy. Ma ona kszta�t i rozmiar szafy, ale w jej wn�trzu nie ma niczego, ani jednego wieszaka, pr�ta, p�ki, Tylko pusta, otoczona g�adkimi �cianami przestrze�.

Zamykasz drzwi szafy i stoisz rozgl�daj�c si� po pokoju. Ma on umiej wi�cej szesna�cie st�p d�ugo�ci i dwana�cie szeroko�ci. Jedyne drzwi s� zamkni�te. Nie ma okien. Na umeblowanie pokoju sk�ada si� pi�� sprz�t�w. Przeznaczenia czterech z nich domy�lasz si�. Jeden przypomina biurko, bardzo pomys�owe. Obok oczywi�cie fotel� Wygl�da na bardzo wygodny. Dalej st�, tylko z blatem o kilku poziomach. I ��ko czy raczej tapczan. Le�y na nim co� l�ni�cego, wi�c podchodzisz, bierzesz to co� i ogl�dasz. To jest ubranie.

Poniewa� jeste� nagi, wk�adasz je. Pantofle stoj� cz�ciowo wsuni�te pod ��ko i wsuwasz w nie stopy. Pasuj�, s� ciep�e i wygodne jak �adne dotychczas noszone przez ciebie obuwie.

Jeste� teraz ubrany. Podchodzisz do drzwi i zauwa�asz ma��, napisan� na maszynie karteczk� przyklejon� tu� nad klamk�:

Te drzwi maj � mechanizm zegarowy, kt�ry otworzy je za godzin�. powod�w, kt�re wkr�tce zrozumiesz, lepiej b�dzie, je�li nie wyjdziesz z pokoju do tego czasu. Na biurku jest list do ciebie. Przeczytaj go.

Nie ma podpisu. Patrzysz na biurko i dostrzegasz na nim kopert �.

Nie podchodzisz na razie do biurka i nie otwierasz koperty.

Dlaczego? Bo poczu�e� l�k.

Zauwa�asz inne dziwne rzeczy w tym pokoju. Nie wiesz, gdzie znajduje si� �r�d�o �wiat�a. Bierze si� znik�d. Nie jest to o�wietlenie po�rednie, bo nie odbija si� od sufitu ani od �cian.

Nie by�o takiego o�wietlenia w twoich czasach. Co to znaczy w twoich czasach?

Zamykasz oczy i m�wisz sobie: Jestem Norman Hastings. Jestem asystentem na wydziale matematyki Uniwersytetu Po�udniowej Kalifornii. Mam dwadzie�cia pi�� lat i teraz jest rok 1964.

Otwierasz oczy i rozgl�dasz si� jeszcze raz.

Takich mebli nie u�ywano w Los Angeles. Albo ta rzecz w rogu� Nawet nie wiesz, do czego to s�u�y. Tw�j dziadek patrzy�by w ten sam spos�b na telewizor.

Spogl�dasz w d�, na l�ni�cy str�j, kt�ry zosta� dla ciebie przygotowany. Dotykasz palcami tkaniny.

Nigdy w �yciu czego� takiego nie dotyka�e�.

Jestem Norman Hastings. Jest rok 1964. Nagle czujesz, �e musisz wiedzie�. Natychmiast. Podchodzisz do biurka i podnosisz le��c� na nim kopert�.

Jest na niej twoje nazwisko N o r m a n H a s t i n g s. Kiedy otwierasz kopert�, r�ce ci z lekka dr��. Czy mo�esz mie� do nich o to pretensj �?

W �rodku jest kilka stronic pisanych na maszynie. List zaczyna si� od s��w: Drogi Normanie. Szukasz podpisu na ostatniej stronie, ale podpisu nie ma.

Odwracasz strony i zaczynasz czyta�.

Nie obawiaj si�. Nie ma powod�w do obaw, jest tylko wiele rzeczy wymagaj�cych wyja�nienia. Rzeczy, kt�re musisz zrozumie�, zanim mechanizm zegarowy otworzy drzwi. Rzeczy, kt�rym musisz si� podporz�dkowa�.

Odgad�e� ju�, �e znalaz�e� si� w przysz�o�ci, w czym�, co wydaje ci si� przysz�o�ci�. Ubranie i wygl�d pokoju musia�y ci to zdradzi�. Zaplanowa�em to w ten spos�b, �eby z�agodzi� szok, �eby� u�wiadomi� to sobie stopniowo.

�Szafa�, z kt�rej przed chwil� wyszed�e�, jest, jak ju� zapewne odgad�e�, maszyn� czasu. Wyszed�e� z niej w �wiat w roku 2014. Jest 7 kwietnia i dok�adnie pi��dziesi�t lat dzieli ci� od ostatniego dnia, kt�ry pami�tasz.

Nie mo�esz st�d wr�ci�.

Ja to sprawi�em i by� mo�e znienawidzisz mnie za to, nie wiem. To zale�y od ciebie, ale nie ma �adnego znaczenia. Ma natomiast znaczenie (i to nie tylko dla ciebie) inna decyzja, kt�r� musisz podj��. Ja nie mam na ni� wp�ywu.

Kto adresuje do ciebie te s�owa? Wol� na razie nie zdradza� ci tego. Zanim dojdziesz do ko�ca listu � nie podpisanego, gdy� wiedzia�em, �e zaczniesz od szukania podpisu � nie b�d� musia� ci m�wi�. Sam b�dziesz wiedzia�.

Mam siedemdziesi�t pi�� lat. Od trzydziestu lat zajmuj� si� badaniem �czasu�. Skonstruowa�em pierwsz� na �wiecie maszyn� czasu i jak dotychczas jej konstrukcja, a nawet sam fakt, �e zosta�a zbudowana, pozostaje moj� tajemnic�.

W�a�nie przed chwil� wzi��e� udzia� w pierwszym wielkim eksperymencie. Pozostawiam do twojej decyzji, czy po nim nast�pi� dalsze do�wiadczenia i czy wynalazek b�dzie udost�pniony �wiatu, czy te� zniszczony i zapomniany.

Koniec pierwszej strony. Na moment odrywasz wzrok od listu i wahasz si�, czy odwr�ci� kartk�. Zaczynasz podejrzewa�, co b�dzie dalej.

Odwracasz kartk�.

Zbudowa�em pierwsz� maszyn� czasu tydzie� temu. Obliczenia m�wi�y, �e b�dzie ona dzia�a�, lecz nie m�wi�y, jak b�dzie dzia�a�. Spodziewa�em si�, �e b�d� m�g� wysy�a� przedmioty w przesz�o�� (maszyna dzia�a tylko wstecz) w stanie nienaruszonym i niezmienionym.

Pierwsze do�wiadczenie wykaza�o m�j b��d. Umie�ci�em metalowy sze�cian w maszynie � by�a to miniatura tej, w kt�rej ty podr�owa�e� � i nastawi�em zegar na dziesi�� lat wstecz. Przekr�ci�em kontakt i otworzy�em drzwi, spodziewaj �c si�, �e sze�cian znik�. Tymczasem okaza�o si�, �e rozsypa� si� na pr�szek.

W�o�y�em do maszyny drugi i wys�a�em go na dwa lata wstecz. Tym razem sze�cian by� ca�y, tylko nowszy, b�yszcz�cy.

To wyja�ni�o spraw�. Oczekiwa�em, �e sze�ciany b�d� przemieszcza� si� w czasie i tak te� by�o, lecz w innym sensie ni� to sobie wyobra�a�em. Te metalowe sze�ciany zosta�y wyprodukowane oko�o trzech lat temu. Ten pierwszy wys�a�em w lata poprzedzaj�ce jego wytworzenie. Dziesi�� lat temu mia� on posta� rudy metalu. Maszyna sprowadzi�a go z powrotem do tego stanu.

Widzisz teraz, gdzie by� b��d w naszych teoriach podr�y po czasie. Spodziewali�my si�, �e b�dziemy mogli wej�� do maszyny czasu powiedzmy w roku 2014, nastawi� j� na pi��dziesi�t lat wstecz i wyj�� z niej w roku 1964� ale to si� nie dzieje w ten spos�b. Maszyna nie porusza si� w czasie. Jedynie jej zawarto�� ulega zmianie i to tylko w stosunku do siebie samej, nie za� do reszty Wszech�wiata.

Potwierdzi�em to na �winkach morskich, wysy�aj �c sze�ciotygodniowy okaz na pi�� tygodni wstecz i uzyskuj �c tygodniowe male�stwo.

Nie ma potrzeby omawiania tutaj wszystkich moich eksperyment�w. Dok�adne sprawozdania znajdziesz w biurku i b�dziesz m�g� je przestudiowa� p�niej.

Czy rozumiesz teraz, co si� z tob� sta�o?

Zaczynasz rozumie�. I czujesz krople potu na czole!

Ja, kt�ry napisa�em ten list, jestem teraz t o b �, tob� w wieku lat siedemdziesi�ciu pi�ciu w roku 2014. Ty jeste� tym starcem, kt�rego cia�o powr�ci�o do stanu sprzed pi��dziesi�ciu lat, gubi�c ca�kowicie wspomnienie tych pi��dziesi�ciu lat.

To t y skonstruowa�e� maszyn� czasu.

I zanim wypr�bowa�e� j� na sobie, przygotowa�e� wszystko, �eby m�c si� szybciej zorientowa�. Napisa�e� do siebie list, kt�ry teraz czytasz.

Tylko, �e je�li t� pi��dziesi�t lat min�o, to co dzieje si� z twoimi przyjaci�mi, z tymi, kt�rych kocha�e�? Co z rodzicami? Co z dziewczyn�, kt�r� masz � mia�e� � po�lubi�?

Czytasz dalej.

Na pewno b�dziesz chcia� wiedzie�, co si� przez ten czas zdarzy�o. Mama umar�a w 1973, tata w 1978. O�eni�e� si� z Barbar� w 1966. Przykro mi, ale musz� ci powiedzie�, �e zaledwie w trzy lata p�niej zgin�a w katastrofie samolotowej. Masz jednego syna. �yje, nazywa si� Walter, ma czterdzie�ci sze�� lat i jest ksi�gowym w Kansas.

�zy nap�ywaj� ci do oczu i przez chwil� nie mo�esz czyta�. Barbara nie �yje � nie �yje od czterdziestu pi�ciu lat.

Przecie� zaledwie kilka minut temu, w subiektywnym odczuciu, siedzia�e� obok niej na s�onecznym tarasie w Beverly Hills�

Zmuszasz si�, aby czyta� dalej.

Ale wracajmy do naszego odkrycia. Zaczynasz dostrzega� pewne jego konsekwencje. B�dziesz potrzebowa� sporo czasu, �eby dostrzec i przemy�le� wszystkie.

Nasz wynalazek nie pozwala wprawdzie na podr�owanie w czasie, tak jak to sobie wyobra�ali�my, ale daje co� w rodzaju nie�miertelno�ci. Takiej, jak� czasowo da�em nam.

Czy to jest dobre? Czy warto straci� pami�� o pi��dziesi�ciu latach swojego �ycia po to., aby przywr�ci� swemu cia�u wzgl�dn� m�odo��? Jedyny spos�b znalezienia odpowiedzi na te pytania to spr�bowa� samemu, co zrobi�, jak tylko sko�cz� ten list i niekt�re inne przygotowania.

Odpowied� b�dziesz zna� ty.

Zanim jednak podejmiesz decyzj�, pami�taj, �e jest inny problem, wa�niejszy od komplikacji psychologicznych. My�l� o przeludnieniu.

Je�li przeka�emy nasze odkrycie �wiatu, je�li wszyscy starzy i umieraj �cy b�d� mogli odm�adza� si� to liczba ludno�ci b�dzie si� podwaja�a, co pokolenie. Ani �wiat, ani nawet nasz wzgl�dnie o�wiecony nar�d nie zgodz� si� na przymusow� kontrol� narodzin.

Dajmy to �wiatu, takiemu, jaki jest w 2014 roku, i za �ycia jednego pokolenia b�dziemy �wiadkami g�odu, cierpie�, wojen, a mo�e nawet ca�kowitego upadku cywilizacji.

Tak, dotarli�my do innych planet, ale nie nadaj� si� one do zamieszkania. Gwiazdy mog�yby by� rozwi�zaniem, na razie jednak daleko nam do ich osi�gni�cia. Kiedy nam si� to uda kt�rego� dnia, w�wczas biliony zdatnych do � zamieszkania planet rozwi��� nam zagadnienie przestrzeni �yciowej. Ale do tego czasu, c� mo�na zrobi�?

Zniszczy� maszyn�? Pomy�l o wszystkich ludziach, kt�rym mo�na uratowa� �ycie, o cierpieniach, jakim mo�na zapobiec. Pomy�l, co to znaczy dla cz�owieka umieraj �cego na raka. Pomy�l�

W og�le my�l. Doko�cz ten list i schowaj go. Pomy�l o Barbarze, kt�ra nie �yje od czterdziestu pi�ciu lat. I o tym, �e by�e� jej m�em przez trzy lata i �e te lata s� dla ciebie stracone.

Pi��dziesi�t zgubionych lat. Przeklinasz tego siedemdziesi�ciopi�cioletniego starca, w kt�rego si� zamieni�e� i kt�ry ci� tak urz�dzi�� tobie pozostawiaj�c decyzj�.

Z gorycz� my�lisz o tym, jak� decyzj� musisz podj��. My�lisz, �e o n tak�e wiedzia� i zdawa� sobie spraw�, �e mo�e j� bezpiecznie pozostawi� w twoich r�kach. Do diab�a, kto jak kto, ale on powinien to wiedzie�.

Wynalazek zbyt cenny, aby go zniszczy�, zbyt niebezpieczny, aby go da�.

Odpowied� jest bolesna i oczywista.

Musisz by� stra�nikiem odkrycia i utrzymywa� je w tajemnicy, a� do czasu, gdy b�dzie je mo�na przekaza� ludzko�ci, gdy cz�owiek dotrze do gwiazd i b�dzie mia� nowe �wiaty do zaludnienia lub te�, gdy osi�gnie taki poziom cywilizacji, �e b�dzie mo�na unikn�� przeludnienia przez zr�wnanie liczby urodzin z liczb� przypadkowych i dobrowolnych zgon�w.

Je�li si� to nie zdarzy w ci�gu najbli�szych pi��dziesi�ciu lat (na co si� wcale nie zanosi), w�wczas ty, w wieku lat siedemdziesi�ciu pi�ciu, b�dziesz znowu pisa� taki list. I powt�rnie prze�yjesz to co dzisiaj. I podejmiesz oczywi�cie t� sam� decyzj�.

Dlaczego nie? B�dziesz przecie� tym samym cz�owiekiem. I jeszcze raz, i jeszcze raz, strzeg�c sekretu, dop�ki ludzko�� nie b�dzie gotowa do przyj�cia go.

Ile jeszcze razy b�dziesz tak siedzia� przy biurku, my�l� jak teraz i czuj�c ten sam b�l i smutek co teraz?

Co� pstryka przy drzwiach i wiesz, �e zegarowy mechanizm uwolni� drzwi, �e mo�esz teraz wyj�� z pokoju, �e mo�esz rozpocz�� nowe �ycie z a m i a s t tego, kt�re ju� prze�y�e� i zgubi�e�.

Tylko, �e teraz ju� ci si� nie �pieszy.

Siedzisz, opatrzysz sprzed siebie niewidz�cym wzrokiem i wydaje ci si�, �e siedzisz mi�dzy dwoma lustrami, jak w staromodnym zak�adzie fryzjerskim, maj �c przed sob� ten sam obraz odbity niesko�czon� ilo�� razy, coraz to mniejszy i gin�cy w oddali.

�Tak, to ciekawe� Uwa�a wi�c pan, profesorze, �e pana z�ota klatka jest tyle warta co dziurawy garnek, �e po ogrodzie przy pana laboratorium, po ogrodzie, przeznaczonym do rozmy�la� o przestrzeni zakrzywionej, w t� lub tamt� stron� snuj� si� podejrzani osobnicy. � Pu�kownik przerwa� sw�j spacer po gabinecie i stan�� przy oknie.

� Powiedzia�em nieznani. � Zza swego biurka profesor widzia� jego sylwetk� na tle dalekich, fioletowych, o�wietlonych wieczornym s�o�cem g�r.

� Oboj�tne, nieznani znaczy podejrzani. � Pu�kownik chwil� jeszcze sta� nieruchomo, a potem podszed� do kontaktu i zapali� �wiat�o.

Dopiero teraz profesor spostrzeg� rozpi �ty guzik munduru pod szyj� pu�kownika.

� W pierwszej chwili pomy�la�em sobie, �e to nowy pomocnik ogrodnika.

� Wykluczone. Moi pracownicy s� zdyscyplinowani. Pilnuj� pana w spos�b niedostrzegalny i nigdy nie pozwoliliby sobie na tego rodzaju nietakt, by swoim widokiem zak��ca� pana tw�rcze rozwa�ania.

W tej chwili znowu profesor Trot zda� sobie spraw�, jak bardzo nie cierpi pu�kownika.

Odpowiedzia� jednak spokojnie:

� Jak zwykle ma pan racj �, pu�kowniku. To nie by� pomocnik ogrodnika ani ogrodnik, ani �aden z pana korpulentnych sprz�taczy. Nikt z personelu mego laboratorium.

� Przepraszam, profesorze � Trot spostrzeg�, �e pu�kownik przygl�da mu si� badawczo: � Je�eli dobrze pami�tam, by� wtedy �wit, szarawy �wit. Wyszed� pan na taras, a on sta� w odleg�o�ci oko�o pi�tnastu metr�w pod krzakiem r�y �Ramzes�.

� Podziwiam pana pami��, pu�kowniku Hogan.

� W ka�dym razie nie m�g� pan widzie� jego twarzy. Personel laboratorium jest stale zmieniany, nie zna wi�c pan tych ludzi.

� Chce pan wiedzie�, dlaczego twierdz�, �e to by� cz�owiek z zewn�trz? Czy tak?

� To by mnie interesowa�o � pu�kownik u�miechn�� si�.

Powiem mu, powiem mu, chocia� i tak zapewne mi nie uwierzy, ale wreszcie p�jdzie do diab�a i b�d� mia� spok�j � pomy�la� Trot i zrobi�o mu si� weselej, gdy wyobrazi� sobie min� pu�kownika.

� Widzi pan � Trot m�wi� teraz cicho, tak cicho, �e s�ycha� by�o szmer wentylatora wiruj �cego na biurku. � Ot� ani moi asystenci, ani pana ludzie nie maj� aureoli.

� Przepraszam, czego?

� Aureoli.

� Nie rozumiem. � Pu�kownik by� ca�kowicie zdezorientowany.

� Mo�na to okre�li� jako �wietlisty kr�g wok� g�owy. Subtelna �wietlista otoczka.

� Pan �artuje, profesorze.

A teraz jest z�y, naprawd� z�y � pomy�la� Trot i sprawi�o mu to wyra�n� satysfakcj�.

� Ja, pu�kowniku, nie �artuj � nigdy, prawie nigdy. � Nie patrzy� ju� na pu�kownika, lecz w okno na g�ry, kt�re szarza�y w przedwieczornym zmierzchu.

� To niemo�liwe, profesorze. Ludzie nie maj� aureoli.

� Przynajmniej wi�kszo�� ludzi � poprawi� Trot i pomy�la�, �e teraz w�a�nie pu�kownik wreszcie wyjdzie z gabinetu. Jednak Hogan nie wyszed�. Sta� chwil� milcz�c, a potem podszed� do biurka i patrz�c z g�ry na profesora zapyta�:

� I co pan wtedy zrobi�?

Trot zawaha� si� przez moment.

� Krzykn��em: �Niech pan chwil� zaczeka�, i wszed�em do laboratorium, by wzi�� ze sto�u aparat fotograficzny.

� Tak. Rzeczywi�cie. Us�ysza� to jeden z moich� powiedzmy, z naszych pracownik�w. I co dalej?

� Niestety, nic. Gdy wr�ci�em z aparatem, w ogrodzie nikogo ju� nie by�o.

Dopiero teraz Trot spostrzeg�, �e Hogan poczerwienia�.

� Tam w og�le nikogo nie by�o, profesorze. Pan sobie �artuje. Zamieszanie, raport do w�adz. � G�os jego stawa� si� coraz bardziej zduszony. � Laboratorium jest tak strze�one, �e to, co pan m�wi, jest wykluczone, absolutnie niemo�liwe. Tam nie mog�o by� nikogo! I jeszcze ta aureola�

� Pr�buje mnie pan przekona�, pu�kowniku? � Jeszcze troch� i b�d� go m�g� wyrzuci� z gabinetu � pomy�la� Trot.

� Ale�, profesorze. Niech pan pomy�li: aureola! To przecie� dziecinne. � Hogan siad� w fotelu i uj�� g�ow� w d�onie.

Gladiator, gladiator, kt�remu kazano my�le�. Trot spojrza� na Hogana beznami�tnie jak na aktora w ekranie telewizora.

� To typowe � powiedzia�. � Pan jest typowym dwudziestowiecznym racjonalist�, pu�kowniku Hogan. Jest pan przekonany, �e wszystko, co na tym �wiecie by�o do wyja�nienia, zosta�o wyja�nione, a reszta to bajki.

� Ale�, profesorze.

� Tak. Dok�adnie tak. Ale na takich ludziach jak pan opiera si� nasza cywilizacja � doda� ciszej Trot, a potem siedzia� jeszcze nieruchomo za biurkiem, gdy kroki Hogana ucich�y ju� na korytarzu.

I wtedy zauwa�y� �e w rogu pokoju, tu� ko�o biblioteki, stoi cz�owiek z aureol�.

Lizi przysz�a jak zwykle w po�udnie. Trot czeka� na ni� zawsze ze �ladem niepewno�ci. Wiedzia�, �e kiedy� nie przyjdzie, przypuszcza� jednak, �e prawdopodobie�stwo tego jest jeszcze znikomo ma�e. Pracowa� troch� rano i jego biurko zarzucone by�o papierami. Lizi pozbiera�a fragmenty oblicze� rozrzucone po dywanie i wtedy dopiero siad�a naprzeciw niego. Nacisn�a klawisz radia, a gdy g�o�nik przekazywa� ju� d�wi�ki skrzypiec z pe�nym nat�eniem, powiedzia�a cicho:

� Porwano Topsa i Minera.

� Sk�d wiesz? � zapyta� po chwili r�wnie cicho.

� Od cz�owieka Hogana.

� S�dzisz, �e teraz na mnie kolej?

� Niewykluczone � powiedzia�a zupe�nie spokojnie i Trot mia� jej to za z�e.

D�wi�ki skrzypiec stawa�y si� coraz g�o�niejsze, nie do wytrzymania. S�ucha� ich bawi�c si� bezmy�lnie o��wkiem.

� Zastanawiasz si�, czy by� sens zaczyna� to wszystko? zapyta�a.

� Nie, ta decyzja jest ju� poza mn�. Podj��em j � wtedy, gdy pierwszy raz rozmawia�em z tob�. Pami�tasz�

� Tak, tak s�dz�. A co do nowej partii wzor�w w�o�y�am je, jak zwykle, w drugi tom �Dzie� zebranych� Einsteina. B�dziesz pami�ta�?

� Tak, oczywi�cie.

� Musisz zd��y�. To najwa�niejsze. Te wzory prowadz� ju� bezpo�rednio do syntezy antymaterii. S�yszysz?

� Tak.

� No, to �wietnie � u�miechn�a si�. � Gdy je opracujesz, nasze dzie�o zostanie zako�czone.

� Nasze dzie�o� Czy jeste� pewna, Lizi, �e to jest w�a�nie� �e o to nam chodzi�o?

� Nie rozumiem ci�. Sk�d nagle te w�tpliwo�ci? Przecie� wiesz, m�wi�am ci wielokrotnie, �e antymateria to klucz do prawdziwie nowoczesnej techniki.

� Oczywi�cie, ale na przyk�ad Hogan�

� Co Hogan?

� On i antymateria. Wyobra�asz to sobie?

� Niezupe�nie ciebie rozumiem. Dobrze, niech b�dzie Hogan. W ko�cu taki jak wielu innych. Nawet do�� przystojny.

� Och, Lizi. �yjesz tu ju� tyle lat, a mimo to mam niekiedy wra�enie, jakby� przyjecha�a dzisiaj� � przerwa� i zacz�� s�ucha� uwa�nie komunikatu, kt�ry zast�pi� w radiu skrzypce.

� a teraz podajemy komentarze prasy. Przekazana dzisiaj rano przez agencj� wiadomo�� o znikni�ciu w ci�gu ostatniej doby pi�ciu fizyk�w atomowych wzbudzi�a niepok�j opinii publicznej. Joachim Reed omawiaj�c t� spraw� na �amach �Up and Down� stwierdza, �e mimo starannych poszukiwa� nie natrafiono na najmniejszy �lad zaginionych. Szczeg�lnie sensacyjna wydaje si� sprawa doktora Topsa. Tops znikn�� w czasie pracy ze swego strze�onego gabinetu. Funkcjonariusz Dowel, kt�ry pierwszy zauwa�y� nieobecno�� doktora i przeszuka� gabinet, twierdzi, �e spostrzeg� na biurku dymi�c� jeszcze fajk� oraz rozrzucone notatki. Gdy wr�ci� do gabinetu z wezwanym szefem ochrony, fajki ani papieros�w ju� nie by�o�

� Wy��cz� to � powiedzia�a Lizi i nacisn�a klawisz wy��cznika. � Pi�ciu, i to jednego dnia, to du�o. Musieli zdoby� jakie� nowe informacje. � Spojrza�a na Trota. � Nie przejmuj si� tym a� tak bardzo. W najgorszym wypadku na dorocznym zje�dzie atomist�w w Toropa bra� b�d� udzia� sami emeryci. Pojad� tam jako� hm� wdowa po tobie.

� Bez g�upich kawa��w, Lizi.

� Nie lubisz prawdy w formie bezpo�redniej. To dla twego wieku charakterystyczne.

� Nie �artuj. Wiesz o tym, �e teraz ju� moja kolej. � Dopiero gdy przeka�esz wzory. Pami�taj o tym.

� A reszta niewa�na. Co dalej b�dzie, to ci� nie interesuje? � zapyta� i wiedzia�, �e to jej rzeczywi�cie nie interesuje.

Wzruszy�a ramionami.

� C� chcesz, m�j drogi. W ci�gu dwu lat sta�e� si� jednym z najwybitniejszych uczonych na tym kontynencie. To chyba warte jest tej ceny. Nie s�dzisz?

� Przesta�!

� W ka�dym razie znasz spakowan� walizeczk� w swoim gabinecie. Kilka koszul, sweter, skarpetki. Ostatnio do�o�y�am ci spinki do mankiet�w. Staram si� by� dobr� �on�, a ty tego nie zauwa�asz. Nie wiem tylko, czy pozwol� ci to wszystko zabra�. Chocia� je�li Topsowi pozwolili zabra� fajk�

Trot patrzy� w jej twarz, wielkie szarawe oczy i wystaj�ce ko�ci policzkowe. �Musz� by� spokojny � powtarza� sobie. � Teraz i tak niczego ju� nie zmieni� � i w pewnej chwili poczu�, �e jest ju� spokojny.

� Obawiam si� � powiedzia� � �e Tops b�dzie mia� k�opot z tytoniem. Przepada� za dobrym tytoniem.

A gdy spostrzeg�, �e Lizi patrzy na� badawczo, doda�: � Wiesz, poprosz� tu Hogana. Porozmawiamy sobie troch� na interesuj�ce go tematy.

� Czy nie s�dzisz, �e by�oby lepiej, gdyby te wzory�

� Daj mi spok�j ze wzorami. Na to te� przyjdzie czas. Jeste� niecierpliwa jak� zwyczajna kobieta.

Trot wcisn�� klawisz wizofonu.

� Z pu�kownikiem Hoganem� � powiedzia�.

� Jestem, profesorze � twarz Hogana wype�ni�a ca�y ekran.

� I co pan na to?

� Jest pan zaniepokojony, profesorze?

� Zaniepokojony? Sk�d�e. Chcia�bym jednak zobaczy� si� z panem, tu u mnie.

� Dobrze, profesorze. Ju� id�. � Ekran zszarza�.

� Zaraz tu b�dzie. Porozmawiamy sobie. � Trot powiedzia� to z pewn� satysfakcj�.

� Mo�e przeka� przez niego wzory. To mo�e by� ostatnia szansa. � Przesadzasz, Lizi. Oni nie s� wszechwiedz�cy.

� Ale s� systematyczni, �miertelnie systematyczni. To chyba ich najbardziej charakterystyczna cecha.

W drzwiach stan�� Hogan.

� Jestem, profesorze. O, pani Lizi?!

� Od kiedy odizolowali�cie go w spos�b niemal absolutny, musz� go tutaj odwiedza�.

� Przykro nam, lecz to konieczne dla bezpiecze�stwa profesora. � Tak, oczywi�cie. Obawiam si� tylko, �e za kilka dni przestaniecie mnie tu wpuszcza�. Czy nigdy nie wydawa�am si� panu podejrzana?

Hogan u�miechn�� si� i by� to u�miech przeznaczony dla Lizi. �Ma atawistycznie rozwini�te k�y� � pomy�la� profesor.

� Szczerze m�wi�c � Hogan u�miecha� si� dalej � pani przesz�o�� nie jest przejrzysta.

� Ale�, pu�kowniku�

� Oczywi�cie. �le si� wyrazi�em. Pani przesz�o�� jest po prostu nie do udokumentowania. Od urodzenia towarzyszy pani mniej dokument�w ni� statystycznemu obywatelowi tego kraju. Ale w naszym demokratycznym pa�stwie jest to dopuszczalne.

� Widzisz, m�wi�am. Pewnego dnia nie wpuszcz� mnie do ciebie. � Oczywi�cie �artuj�. Pozna�a pani profesora, zanim sta� si� dla nas tak niezwykle cenny. To w pewnym sensie stawia pani� poza sfer� naszych zainteresowa�.

� A mo�e � Lizi spojrza�a na Trota � mo�e dzi�ki mnie znalaz� si� on w tej pana sferze? �Patrzy na mnie jak na tresowan� ma�p� � pomy�la� Trot i wtedy odczu� satysfakcj � z tego, co si� zdarzy�o wieczorem, z drugiego spotkania z cz�owiekiem z aureol�.

� Oczywi�cie, by�a pani profesorowi natchnieniem w jego tw�rczo�ci.

� W pewnym sensie. Prawda, profesorze?

Teraz wiedzia� ju�, �e post�pi� s�usznie. �Ona nigdy, nigdy nie traktowa�a mnie powa�nie. By�em zawsze dla niej� zabytkiem� pomy�la�.

� Lizi � powiedzia� � mamy z pu�kownikiem powa�ne sprawy do om�wienia.

� Nie przeszkadzam. Mam nadziej�, �e zobaczymy si� jutro. Ja przyjd� na pewno. � Ostatnie zdanie zaakcentowa�a i Trot zrozumia�, �e Lizi nie spodziewa si� ju� jutro ujrze� go w tym gabinecie.

Obejrza�a si� jeszcze przez rami� i wysz�a.

� Zainteresowa�em si� aureolami � powiedzia� Hogan.

� Pan? hartuje pan, pu�kowniku.

� M�wi� powa�nie. Nie tylko pan, profesorze, widzia� cz�owieka z aureol�.

� A wi�c wierzy mi pan teraz?

� Czy to istotne? Ma pan racj�. Mia�em w�tpliwo�ci. Ale to ju� u mnie w pewnym stopniu skrzywienie zawodowe.

� I pozby� si� pan tych w�tpliwo�ci?

� Tak.

� No i�?

� C�, przestudiowa�em zagadnienie. O aureoli nie napisano zbyt wiele. W sztuce chrze�cija�skiej pojawi�a si� gdzie� w czwartym wieku. Sam pomys� pochodzi z buddyzmu. To chyba wszystko.

� Ma pan zadziwiaj�ce wiadomo�ci.

� Staramy si� by� wszechstronni.

� Tak, ja te� si� nad tym zastanawia�em. Oczywi�cie po amatorsku, bez wiadomo�ci �r�d�owych. Nad panem mam mo�e t� przewag�, �e ja widzia�em cz�owieka z aureol�.

� I jakie pana wnioski?

� Na najstarszych obrazach aureola wyst�puje w postaci kr��ka, bez wzgl�du na po�o�enie g�owy, oboj�tne, czy twarz jest z profilu, czy en face. Wniosek jest oczywisty. Teraz Hogan spojrza� na profesora badawczo. �Ten gladiator nie jest taki g�upi� � pomy�la� Trot.

� Ciekawe � Hogan m�wi� teraz powoli. � To fakt, �e aureol� miewali ludzie co najmniej niezwykli, dlatego p�niej kojarzono j � ze �wi�tymi.

� Pan sprawnie my�li, Hogan � pochwali� go profesor. Specjalnie pana w to wszystko wprowadzi�em, �eby si� pan m�g� osobi�cie o wszystkim przekona�.

� Nie rozumiem. Czy chce pan przez to powiedzie�, �e pan, profesorze, wie� � Hogan cofn�� si� ku drzwiom.

� Teraz przepad�o. Pan wie i oni wiedz� o tym. Nie wyjdzie pan ju� st�d. Wci�gn��em w to pana i z tego nie ma wyj�cia.

� Wolne �arty, profesorze � Hogan odwr�ci� si� w kierunku drzwi, lecz w drzwiach sta� cz�owiek, niski ma�y cz�owiek w szarym kombinezonie i z g�ow�, kt�ra wygl�da�a na nieco zdeformowan�.

� Kto� kto pan jest? � Hogan wyszarpn�� z kieszeni ma�y, czarny rewolwer. Wyszarpni�te z rewolwerem przedmioty: jaki� kalendarz i du�a bia�a chustka, upad�y na dywan.

� Schowaj, Hogan, t� spluw� � powiedzia� cz�owieczek. B�d� j� musia� rozwali� i przypadkiem mog� ci r�k� uci��. No!

� R�ce na kark, bo strzelam! � Hogan powiedzia� to spokojnie i Trot pomy�la� o nim, �e ma zdrowe nerwy. Ma�y cz�owieczek wysun�� z r�kawa bluzy co�, co nie by�o r�k�. Jego ruch by� szybki, zbyt szybki jak na cz�owieka. Hogan nie zd��y� nawet nacisn�� spustu, gdy niewidoczna si�a wytr�ci�a mu rewolwer z d�oni. Cios by� tak silny, �e Hogan zachwia� si�.

� Spokojnie, Hogan. Tylko bez wyg�up�w. Widzisz, �e s� lepsi od ciebie.

� Ma pan �wietnie opanowany j�zyk wsp�czesny � powiedzia� Trot.

� Uczy�em si� go z waszych ksi��ek. Powiedz temu Hoganowi, �e nag�y skok do drzwi nic mu nie da, tak samo jak pr�ba zwalenia mnie z n�g. Niech zrozumie, �e wsi�k�.

� On ma racj �, pu�kowniku � spojrza� na Hogana, kt�ry spokojnie masowa� swoj � praw� d�o�.

� Jeste� w�ciekle przedsi�biorczy facet � cz�owieczek m�wi� teraz do Hogana � ale nie masz si� po co gimnastykowa�. Kapujesz?

� Jak ten kryminalista si� tu dosta�? Jak pan my�li, profesorze?

� Normalnie. Przez pi�ty wymiar � cz�owieczek odpowiedzia� natychmiast.

� O czym on m�wi?

� S�uchaj, Trot, ten facet jest zupe�nie zielony.

� On jest, pu�kowniku, z przysz�o�ci. Rzeczywi�cie nie przypuszczam, �eby m�g� pan co� na to wszystko poradzi�.

� Zawo�am ludzi!

� Ta przestrze� jest w po�lizgu czasowym i st�d nie wypry�niesz � cz�owieczek m�wi� to z wyra�n� satysfakcj�.

� Przypuszczam, pu�kowniku, �e on m�wi prawd�. Jednak�e zastanawia mnie brak aureoli u tego osobnika.

� Nie ma pan wi�kszych zmartwie�, profesorze?

� W ka�dym razie to zastanawiaj�ce.

� No, sp�ywamy st�d � cz�owieczek przerwa� profesorowi w p� zdania. � Uwaga, rozpinam pole. Nie rusza� si�.

Co� brz�kn�o jak t�uczona szklanka i wtedy Trot zobaczy� Lizi. Sta�a przy drzwiach.

� Android, stop! Wymazuj pami�� � powiedzia�a Lizi i cz�owieczek znieruchomia�.

� Zg�aszam sta�y program zamkni�ty. Jestem specjalizowany.

� Polecam: wymazuj! � powt�rzy�a.

� Wykonuj� � odpowiedzia� cz�owieczek i Trot us�ysza� delikatny szum, szum podobny do szumu mrowiska.

� Co� ty mu zrobi�a? � zapyta�.

� Nic wielkiego. Wymaza�am mu pami��. To tylko automat.

� Jak� jak pani to zrobi�a�? Pani� pani jest stamt�d�

� Teraz ju� pan wie, pu�kowniku.

� Zaraz� ja� � Hogan podszed� do drzwi.

� Nie wyjdzie pan st�d. Jeste�my dalej w po�lizgu czasu. Nie przekaza�e� mu jeszcze wzor�w? � spojrza�a na Trota uwa�nie. � Nie � odpowiedzia� Trot po sekundzie wahania.

� To �wietnie. Wy�l� go w przysz�o�� za ciebie.

� Nie rozumiem.

� Przeprogramuj � automat i on zabierze Hogana. Musisz zinterpretowa� te wzory.

� Nie� ja protestuj�, nie chc�. Nie dam si� st�d zabra�!

� Przeniesie si� pan w przysz�o��, bez wzgl�du na to, czy chce pan, czy nie. W dwudziesty pi�ty wiek. To zreszt� pana obowi�zek broni� profesora z nara�eniem �ycia. A pan nie zginie, pan b�dzie �y�. W przysz�o�ci s� specjalne rezerwaty dla ludzi z wcze�niejszych epok. Polowanie, jazda konna. radnych trosk. Te rezerwaty s� wsp�lne dla ludzi z pierwszych dwudziestu wiek�w.

� Ja z jaskiniowcami z pierwszych wiek�w?!

� Pochodzi pan z okresu, w kt�rym ludzie atakowali sw�j gatunek. Nic na to nie poradz�. Zreszt� tam nie jest tak �le. Automaty likwiduj� wi�kszo�� konflikt�w. Pozostawia si� ich tylko tyle, by nie zatraci� atmosfery i kolorytu tamtych czas�w. � Lizi u�miechn�a si� pogodnie.

Wtedy Hogan skoczy�. Skoczy� ku Lizi, ale android by� szybszy. Uderzenie zbi�o go z n�g i zwali� si� twarz� w puszysty dywan.

� S�uchaj, Lizi, czy to wszystko ma sens? Przecie� oni i tak w ko�cu mnie znajd�.

� Nie znajd�. Zrezygnujesz z wszelkiej dzia�alno�ci. A je�li nawet� Wtedy antymateria b�dzie ju� w�asno�ci� ludzko�ci. No i ja� ja zostan� z tob� w tych czasach.

Trot chcia� co� powiedzie�, lecz Lizi przerwa�a mu:

� Potem. Teraz musz� przeprogramowa� androida � podesz�a do automatu i mocnym szarpni�ciem ods�oni�a jego szarawy pancerz. Android jednym ruchem r�k usun�� pancerz i zamar� w nienaturalnej pozie.

� Instrukcja siedemdziesi�t pi�� � wysylabizowa�, w Transtemporyzacja cz�owieka dwudziestowiecznego� Trot patrzy� na Lizi i androida. Nagle poczu� cios w g�ow�. � Uwa�aj, Liz! � krzykn��, ale Hogan by� szybszy. Znieruchomia�y automat z otwartym pancerzem potoczy� si� pod �cian�

� Nie rusza� si�! � Hogan celowa� do nich ze swego ma�ego rewolweru. Trot podni�s� si� wolno. �Dzia�aj�c pod wp�ywem strachu ten gladiator got�w jest nas zastrzeli� � pomy�la� i nagle zda� sobie spraw� z tego, �e jest mu to oboj�tne.

� Pod �cian�. Ty te�, profesorze. S�uchaj, dziewczyno, ja nie �artuj�. Nie mam nic do stracenia.

Lizi podesz�a do Trota.

� jak si� nazywa ten andro�

� Milcz! � Hogan krzycza� prawie histerycznie. Le��cy pod �cian� android monotonnie sylabizowa�:

� Identyfikacja osobnika w pami�ci dodatkowej. Lokalizacja przestrzenna wed�ug rozpoznania koordynatora. Moje has�o�

Wtedy Hogan strzeli� do androida mierz�c w czarny otw�r wyj �tego pancerza. Trot zauwa�y� jeszcze ma�e b�yszcz�ce kryszta�ki wypadaj�ce na zewn�trz, od�upane uderzeniem kul. Android zacz�� be�kota�.

� Uszkodzi�e� automat!

� Chcia� poda� swoje has�o, a to by�o ci potrzebne do czego�, nieprawda�? Nie ruszaj si�!

� Prymityw � powiedzia�a Lizi.

Hogan, patrz�c na ni� uwa�nie, zacz�� si� wycofywa� ku drzwiom. Nagle Trat spostrzeg�, �e noga Hogana zosta�a spr�y�cie odrzucona niewidzialn� si��. Hogan zachwia� si�.

� Co to jest?! � zawo�a� i Trot zrozumia�, �e Hogan boi si� coraz bardziej.

� Po�lizg czasowy, i co ty na to, pu�kowniku?

� Zlikwiduj to!

� Ani my�l�.

� Nie �artuj, bo�

� Zastrzelisz mnie?

Hogan zastanowi� si� przez moment. � Nie, zabij� profesora.

�Zabije mnie� � pomy�la� Trot.

� Licz� do pi�ciu. Raz� dwa�

� Czekaj, musz� zobaczy�, co z automatem � Lizi zrobi�a krok naprz�d.

� St�j! Sam zobacz�. Powiedz, co mam robi�.

Lizi chcia�a odpowiedzie� i wtedy Trot us�ysza� wysoki d�wi�k podobny do d�wi�ku p�kaj�cej szklanki. Hogan krzykn�� i zacz�� znika� w bia�ym, owijaj�cym go kokonie. Po chwili widoczne by�y je tylko jego nogi, potem i one znikn�y. Kokon drgn�� dwa razy podrzucany skurczami swego wn�trza i znieruchomia�.

� I widzisz, Lizjocjo, do czego zdolni s� ci osobnicy.

Cz�owiek, kt�ry wypowiedzia� te s�owa, sta� po�rodku gabinetu. By� wysoki, w szarym opi�tym kombinezonie, a przezroczysty subtelny he�m wok� jego g�owy �wieci� aureol�.

Lizi milcza�a chwil�, a potem zapyta�a:

� Co zrobisz z nami?

� Odpowiedz najpierw: dlaczego nie nosisz he�mu? Wiesz, �e to niedozwolone. Chcesz umrze� na jedn� z chor�b tych wiek�w? � Nie martw si�, nie umr�. Chcesz nas zabra� w XXV wiek?

� Tak. To nie b�dzie dla ciebie mi�e.

� Przypuszczam, ale to niewa�ne. I tak ja mam racj �.

� Twierdzisz to nadal, nawet po do�wiadczeniach z Hoganem?

� To jest jednostka. Zreszt� przyspieszenie rozwoju cywilizacji zmieni�oby ich.

� W�tpi�. Przekazanie im technologii wytwarzania antymaterii spowodowa�oby znaczne komplikacje. Jeste� historykiem-utopist�. � Chcia�am spr�bowa� w rezerwatach. Nie pozwolili�cie mi prowadzi� tam eksperyment�w.

� Ale to jeszcze nie pow�d, by przenosi� si� w przesz�o�� i podpowiada� dwudziestowiecznym fizykom wzory prowadz�ce do syntezy antymaterii. Trudno to nazwa� g�upot�. To zbrodnia, Lizjocjo! Na szcz�cie ci si� to nie uda�o.

� Nieprawda. Wzory s� ju� w tych czasach!

� Nie, Lizjocjo. Mam je tutaj. � Cz�owiek z aureol� wyj�� z fa�d�w kombinezonu kilka kartek papieru i pokaza� je Lizi. Trot wiedzia�, �e to s� te w�a�nie kartki.

� Sk�d je masz? Sk�d wiedzia�e�, gdzie ich szuka�?

� Po prostu niekt�rzy ludzie dwudziestowieczni podzielaj� nasz pogl�d w sprawie antymaterii.

� Trot? Niemo�liwe � Lizi spojrza�a na profesora.

� Tak, Trot. Mo�e bez ciebie nie by�by geniuszem, ale to prawdziwy naukowiec, odpowiedzialny za swoje odkrycia.

� Jak mog�e�? � teraz Lizi zwr�ci�a si� wprost do profesora.

� Przekona� mnie. Wierz mi, Lizi, to nie jest bezpieczne. Poda� prosty spos�b konstruowania pocisk�w zawieraj �cych antymateri�. Ty m�wi�a�, �e to nie jest mo�liwe.

� Nikt ich nigdy nie konstruowa�.

Trot chcia� odpowiedzie�, lecz cz�owiek z aureol� przerwa� mu:

� Na szcz�cie my wiemy, �e mog�oby si� zdarzy� inaczej. � Nieprawda. Nie wierz� w to. Nie doceniacie ludzi.

� Nie masz racji, Lizjocjo. Doceniamy ich prac� i mo�liwo�ci. Wiemy, �e za sto lat uzyskaj� antymateri� sami. Aha� a co do Hogana, zmieni�em decyzj�. Zostanie umieszczony w rezerwacie ludzi przedhistorycznych. My�l�, �e s� tam warunki, w kt�rych z �atwo�ci� si� zaaklimatyzuje.

Dw�ch, pochylaj�c si� nad sto�ami, pisa�o co� na arkuszach papieru. Palili, przerzucali si� kr�tkimi zdaniami: �Podaj�e suwak��, �To ci pieska ca�ka�� Trzeci siedzia� obok i patrzy�, jak malutki Jura Brigge o r�owym rumie�cu zamy�liwszy si� pogryza zapa�k�, pociera serdecznym palcem nasad� nosa lub z gniewnym pytaniem: �Czy mamy monografi� Jermakowa?� rzuca si� ku szafie bibliotecznej, jak niewzruszony Sasza Greczysznikow spokojnie uk�ada pere�ki symboli matematycznych w szeregi wylicze�. Czasem Sasza przerywa� pisanie i rozmy�la� opar�szy g�ow� na r�ku. I znowu pisa�, wertowa� zeszycik, na kt�rego ok�adce wypisano: �M. Rubcow � Fale istnienia. Teoria i zasady eksperymentu�.

Ci�gn�o si� to ju� z godzin�. A przedtem by�a burzliwa dyskusja. Jura Brigge i Sasza Greczysznikow w �aden spos�b nie mogli zgodzi� si� z wnioskiem Maja Rubcowa co do realnej wykonalno�ci efektu wirtualnej p�tli i powielenia cia�. Teraz przeliczali, sprawdzali, powtarzali krok za krokiem ca�y tok rozwa�a� Rubcowa. By�o to nader interesuj�ce, gdy� graniczy�o z tematem ich w�asnej pracy. Zgodnie z osi�gni�tym porozumieniem Maj powinien by� siedzie� cicho.

Jura wsta�, og�osi� przerw� na �wiczenia fizyczne i zacz�� podskakiwa� zadzieraj�c wysoko pi�ty.

� Nie przeszkadzaj, przyprawisz mnie o wstrz�s m�zgu � zaprotestowa� Sasza.

� Te� by�oby co wstrz�sa� � mrukn�� Brigge, ale skaka� przesta�. Taki by� zwyk�y styl ich wsp�pracy.

Maj przypomnia� sobie Jur� w innej sytuacji, na uniwersyteckich zawodach p�ywackich. Przed startem tak samo podskakiwa�. Z zadufaniem przyrzeka� zdoby� pierwsze miejsce, ale w stumetr�wce �abk� zabrak�o mu dw�ch sekund. Jaki� by� strapiony i nad�sany. Zapewnia�, �e �nier�wno zacz�� i wcale si� nie zm�czy��.

� S�uchaj no, skoczku � zwr�ci� si� Sasza do Jury nie pami�tasz odpowiedzi Ma�yszewa na trzeci kontrargument Sadego?

� Ma�yszew znormalizowa� funkcj� istnienia i dowi�d�, �e ca�ka uog�lnionej przyczynowo�ci nie jest rozbie�na, lecz zbie�na.

� Do czego?

� Zdaje si�, �e do dw�ch piteta.

� Do piteta � poprawi� Maj.

� Nie wolno ci si� odzywa� � powiedzia� Sasza.

� W�a�nie � potwierdzi� Brigge.

� Dobra, r�bcie dalej. � Maj pos�usznie zamilk�.

Sasza pisa� swoje kr�g�e literki, a na jego wargach igra� nik�y u�miech. Maj przypomnia� sobie, �e Sasza zawsze tak si� u�miecha� zatapiaj�c si� w pracy. Przed pi�ciu laty przygotowywa� si� w czytelni do seminarium, kiedy do Saszy podesz�a sympatyczna dziewczyna. Okaza�o si�, �e to jego kuzynka Lita, kt�ra studiowa�a na pierwszym roku wydzia�u dziennikarskiego� Majowi zrobi�o si� przykro, �e ju� od dw�ch tygodni nie widzia� si� z Lit�, a nawet pozwala� sobie niegrzecznie odpowiada� na jej telefony. Po raz ostatni byli razem w nowym mieszkaniu Briggego. By�o przyjemnie � pili piwo, jedli jakie� wyszukane przek�ada�ce. Lita przez ca�y czas tr�ca�a Maja �okciem� Troch� podchmielony Brigge pl�t� jak zwykle trzy po trzy, mi�dzy innymi o darze jasnowidzenia jakiego� staruszka z Dalekiego Wschodu, kt�ry przepowiedzia� dzie� i godzin� upadku Meteorytu SichoteAli�skiego. Owego staruszka wsadzano jakoby do ula za sianie paniki, ale po upadku meteorytu wypuszczono. A teraz podobno ten staruszek pracuje jako dozorca magazyn�w i przepowiada daty kontroli, za co dyrektor darzy go wielkim uznaniem.

Wyra�nie przypomnia� sobie, jak Sasza rzek� wtedy: �To twoja dziedzina, Maj � wsteczny bieg czasu�. A Lita: �Ale si� zap�dzili!� i obieca�a napisa� o nich felieton: �Obskuranci w todze uczonych�. O�wiadczy�a jeszcze, �e nale�y ich �w por� pohamowa�, gdy� �oderwali si� zupe�nie od dnia dzisiejszego�.

Wtedy Maj z marzycielskim u�miechem stwierdzi�, �e istotnie chcia�by oderwa� si� od dnia dzisiejszego� W og�le to by� pi�kny wiecz�r� A potem od razu przysz�a mu do g�owy idea p�tli i powielenia cia�. Zacz�a si� wi�c ta niesamowita, ca�odobowa praca. A oto jej wynik � zeszycik, kt�remu oczywi�cie nikt nie wierzy, ani Bark�aj, ani Brigge, ani Greczysznikow� Maj ma zreszt� ju� co� wi�cej ni� zeszycik�

� Chyba wszystko � przerwa� cisz� Sasza. � Jak tam, Jura?

� Ju� dawno wszystko � odrzek� Brigge � �ci�lej, nic niemal nie zosta�o�

� Poczekamy. � Sasza zapali� papierosa i podszed� do okna.

Brigge wykona� pozosta�e przekszta�cenia, wsadzi� w usta zapa�k� i omal jej nie zapali� zamiast papierosa.

� No? � spyta� Sasza.

� Na razie nie znalaz�em b��d�w. Trzeba uwa�niej przejrze� w domu.

� B��d�w nie ma � odezwa� si� Maj.

� Ja te� nie znalaz�em � rzek� Sasza. � Wynika z tego, �e� geniusz. Chyba, �e jednak gdzie� tkwi b��d.

� Naprawd� jestem geniuszem � powiedzia� Maj. � I wy te�.

� By� mo�e � potwierdzi� w zamy�leniu Sasza. � Powiniene� przenie�� si� tu, do Instytutu Przestrzeni.

� Za wcze�nie � rzek� Maj.

� Lutykow przyjmie ci� z rado�ci� � wtr�ci� si� Brigge. � On lubi takie �wiczenia, a ja mu co� nieco� opowiedzia�em.

� Za wcze�nie � powt�rzy� Maj.

� Uwa�aj, bo Bark�aj �eb ci ukr�ci i nawet nie przeprosi.

� Nie ukr�ci� � Maj wyci�gn�� z kieszonki dwudziestokopiejkow� monet� i po�o�y� j� na stole. � Ch�opcy, ten oto dwudziestak wczoraj si� rozdwoi�.

� K�amiesz! � wykrzykn�li jednym g�osem Sasza i Jura. � Udokumentowa�e�?

� Nie zd��y�em. Nie oczekiwa�em tego. To trwa�o zaledwie p� godziny. Tylko co sko�czy�em z generatorem pola towarzysz�cego�

Ostro�nie podawali sobie monet�, przygl�dali si� jej,

Brigge nie wiadomo dlaczego spr�bowa� z�bami.

� Prawdziwa � u�miechn�� si� Maj. � Nikiel jak nikiel.

Na twarzach malowa�o si� niedowierzanie i uwaga. Sasza ostro�nie zapyta�:

� Nie nabierasz nas, Maj?

� Nie.

� A je�li to by�a halucynacja? � spyta� Brigge.

� Nie � odpar� Maj. � To by�a prawda.

Sasza nieco spode �ba, uporczywie wpatrywa� si� w Maja. Brigge wygl�da� na zmieszanego, �u� kolejn� zapa�k�.

� Nie wierzycie � powiedzia� Maj. � No to pal was licho! Ja i tak omal nie szalej� z rado�ci. Ch�opcy, mam ogromn� komor�! Dwa metry sze�cienne� � Znowu zapad�a cisza� � A wi�c do pracy. Przecie� powinni�cie sprawdzi� � U�cisn�� im r�ce, odpowiedzieli te� u�ciskiem d�oni, w kt�rym wyczu� �yczliwe zak�opotanie: niezr�cznie im by�o nie dowierza� mu.

W Instytucie Pr�ni Maj zjawi� si� w ca�kiem dobrym nastroju. Pogwizduj�c wszed� po schodach. W pracowni siedzia� rachmistrz Klimow i in�ynier-monta�ysta Joss. Maj po raz pierwszy od dw�ch tygodni spojrza� na nich �yczliwie i powiedzia�:

� Cze�� pr�niakom!

Joss u�miechn�� si� i skin�� g�ow�. Klimow natomiast siedzia� z nieodgadnion� min�.

� Nie zrozumia� pan, jak dowcipnie zakpi�em? � zwr�ci� si� do Klimowa Maj. � Przecie� to morowe: pr�niaki. Rymuje si� z,p�taki�. Dopiero co przysz�o mi na my�l, �e my wszyscy jeste�my pr�niakami, a nie badaczami struktury pr�ni. Doskona�e s�owo�

� Zarozumialec � oburzy� si� Klimow, kiedy Maj wszed� do swojego gabineciku. � Co go napad�o?

� Nie, nic � powiedzia� Joss. � �Pr�niaki� to nic takiego.

Potem co� stukn�o i otwar�y si� drzwi do gabineciku Rubcowa.

� Bezczelno��! � zarycza� stamt�d Maj. � Zn�w kto� otworzy� drzwi! Przecie� prosz�

Joss wsta�, zamkn�� drzwi i rzek�:

� Rubcow, biedak, sta� si� zupe�nym psychopat�. To ponury, to weso�y, to w�ciek�y.

� Tak � zgodzi� si� Klimow i doda� szeptem: � Najwy�szy czas zabra� go od tej pracy.

� Po co zaraz zabra� � mrukn�� Joss. � Zdaje si�, �e co� wymy�li� i pracuje jak w�.

Przez pi�� minut siedzieli w milczeniu. Joss mozoli� si� nad napraw� pompy, Klimow ponownie przelicza� szablonowy schemat syntezy pseudo-strukturalnej pr�ni. Nagle w pokoiku Rubcowa rozleg� si� grom � co� tocz�cego si� przeci�gle, nie podobnego wcale do wybuchu gazu, do trzasku czy uderzenia. Niski �oskot, niezbyt g�o�ny, raczej przyg�uszony. Trwa� na pewno ze dwie sekundy.

Klimow i Joss rzucili si� do pokoiku Rubcowa.

Maj siedzia� przy pulpicie aparatury kondensacji pr�ni. Obok le�a� na pod�odze pojemnik z ciek�ym azotem. Z jego otworu unosi�a si� bia�a para.

� Co si� sta�o? � zapyta� Klimow.

Rubcow, oszo�omiony, nic nie odpowiedzia�.

Do pokoju wpad� ch�opak ze stra�y przemys�owej.

� Nie pali si�?

Maj wskaza� na komor�.

� G�os rozleg� si� stamt�d. Uda�o mi si� natrafi� na wielk� prognoz�.

� Jak� prognoz�? � spyta� Joss. Ale Maj znowu nie odpowiedzia�.

� Mmmtak� � znacz�co przeci�gaj�c powiedzia� Klimow i podszed� do komory.

� Zaczekajcie! � powstrzyma� go Maj i rzuci� ch�opakowi ze stra�y: � Biegnijcie szybko po lekarza.

Stra�nik skwapliwie wykona� polecenie.

� Wy��czcie przynajmniej urz�dzenie � powiedzia� Joss do Maja.

� Nie, nie! Nie mo�na! W �adnym razie! � krzykn�� Maj

Dlaczego?

� Nie mo�na wy��cza�, do�wiadczenie trwa � drewnianym g�osem rzek� Maj i zacz�� zwalnia� nakr�tki zewn�trznych zacisk�w na drzwiach komory.

Klimow wzruszy� ramionami.

� Jaka� bzdura, nic nie rozumiem � odezwa� si� Joss odbieraj �c od Maja nakr�tki i uk�adaj�c je na stole. Odkr�ciwszy ostatni� Maj poci�gn�� ku sobie grube drzwi komory. W tej w�a �nie chwili wr�ci� ch�opak ze stra�y. Z nim drepta� lekarz Instytutu.

� O! � bez tchu wykrztusi� stra�nik. � Ju� odmykaj��

� Dobrze, dobrze � powiedzia� lekarz. � Nie denerwujcie si�.

Maj nadal ci�gn�� za klamk�. Drzwi si� uchyli�y. Tam, w komorze, na malutkim plastykowym krzese�ku opar�szy g�ow� na d�oni siedzia� nienaturalnie skurczony cz�owiek, kt�ry albo spa�, albo by� nieprzytomny.

G��wn� rol� przej�� lekarz. Wsun�� si� do komory, ostro�nie uj�� siedz�cego za ramiona i drgn��: przywidzia�o mu si�, �e obok siedzi jeszcze co� chwiejnego, mglistego, prawie niewidzialnego. Wysi�kiem woli przezwyci�y� omam, skoncentrowa� uwag� na cz�owieku i wyci�gn�� go z komory. U�o�ywszy go na pod�odze pochyli� si�, zacz�� mu masowa� szyj � i skronie pogaduj�c:

Nic, nic� normalnie� �adnych ran� drobny szok� Maj czo�ga� si� na kolanach. Przeszkadzaj�c lekarzowi usi�owa� dojrze� twarz le��cego. Ten otworzy� oczy, pokr�ci� g�ow�.

� To by�oby wszystko! � cicho powiedzia� Maj podnosz�c si�. � Eksperyment zako�czony. � Zamkn�� komor� i dokr�ci� �ruby.

� Eksperyment jeszcze nie rozpocz�ty � rzek� le��cy cz�owiek. G�os jego by� cichy i bardzo podobny do g�osu Maja. Potem doda�: � Cze�� pr�niakom!

� O Bo�e! � wyszepta� Maj.

Le��cy powsta�. Klimow, Joss, lekarz i stra�nik nie wierzyli w�asnym oczom. W cz�owieku wydobytym z komory, kt�ry teraz odzyska� przytomno��, rozpoznali Rubcowa. Drugiego Maja Rubcowa! Spogl�dali oszo�omieni to na jednego Maja, to na drugiego.

� Tak, tak, w�a�nie tak � zd�awionym g�osem wyrzek� Maj przysuwaj�c si� do Sobowt�ra. � To w�a�nie znaczy trafi� na wielk� prognoz�!� Jego oczy gorza�y. Zwr�ci� si� do Sobowt�ra: � Co dalej? a Sobowt�r nie odpowiedzia� od razu. Przyg�adzi� pomi�ty kitel, przy kt�rym, podobnie jak przy kitlu Maja, brakowa�o �rodkowego guzika. Spokojnie, jakby przypominaj �c sobie, powiedzia�:

� Teraz oni pobiegn� opowiedzie� kierownictwu o tym, co si� zdarzy�o, lecz pozostawi� tu tego ch�opaka.

� Czy mam z nimi p�j��? � spyta� Maj.

� Nie, na razie zosta�.

Joss och�on�wszy z pierwszego zdumienia zapyta�:

� Co si� dzieje, Rubcow?

� Nie bierzcie tego powa�nie, to zabawa � odpar� Sobowt�r.

� Rzeczywi�cie, trzeba zreferowa� Bark�ajowi � nerwowo powiedzia� Klimow. � Chod�my, potrzebny �wiadek � zwr�ci� si� do Jossa, stra�nikowi za� poleci�: � Wy zostaniecie tutaj.

Odeszli ogl�daj�c si� raz po raz. Lekarz, kt�ry wyra�nie czu� si� nieswojo, oddala� si� za nimi. Stra�nik, p�ywy, sta� w drzwiach.

Sobowt�r usiad� przy stole, ruchem r�ki wskaza� Majowi krzes�o i powiedzia� cicho:

� Pr�niaki os�upia�y!

� Rzecz jasna! W�r�d nich i ja. Do komory� jutro?

� Rozumie si�, wed�ug prognozy.

� Kto wejdzie? � spyta� wci�� jeszcze oszo�omiony Maj.

� Idiotyczne pytanie � u�miechn�� si� Sobowt�r � ale, zdaje si�, ja je zada�em.

� Tak, tak, oczywi�cie � szybko odpar� Maj � ja.

� Teraz ty st�d szybciutko odejd�, a ja postaram si� przekona� pr�niak�w, �e to by�a halucynacja. Z pocz�tku tak trzeba.

Maj zdj�� kitel.

� Dok�d mam i��?

� Najpierw si� przespaceruj, nar�b g�upstw � Sobowt�r wpakowa� kitel Maja do szuflady sto�u. � Potem id� do Lity, uprzed� j� i popro� o efektown� publikacj�. Tak, zawiadom Sasz� i Jur�, niech zarezerwuj� sobie wolny wiecz�r, zreszt� lepiej b�dzie, je�li do nich zatelefonuj�.

� Dobrze � wyszepta� Maj. � A czy ten stra�nik mnie st�d wypu�ci?

� Przywo�am go, a ty si� szybko wyniesiesz. Przez portierni� nie przechod�, wyskocz oknem z pierwszego pi�tra frontowego korytarza. � Podni�s� g�os: � Hej, przyjacielu, chod��e no tu!

Ch�opak boja�liwie zbli�y� si� do sto�u. Maj zerwa� si� z miejsca i skoczy� do drzwi. VETO BARK�AJA

� St�j! � krzykn�� Sobowt�r, kiedy stra�nik rzuci� si� za uciekaj�cym Majem. � St�j! Rozkaz by� kategoryczny, ch�opak zamar� wi�c niezdecydowany. Sobowt�r rzek�:

� Podejd�!

Stra�nik podszed� pos�usznie. By� uleg�y jak w hipnozie.

� Czego wy tu w og�le szukacie? � spyta� Sobowt�r.

� Wykonuj� polecenie � wyszepta� ch�opak.

� Jakie polecenie?

� Pilnuj� was� obydwu.

� Czy potraficie liczy� do dw�ch?

� Potrafi�.

� Ile os�b znajduje si� przed wami?

� Jedna � powiedzia� ch�opak � a druga�

� Tak, w�a�nie � przerwa� Sobowt�r � do pracy, a tym bardziej do pilnowania, nale�y przychodzi� w trze�wym stanie i przy zdrowych zmys�ach. Kiedy dwoi si� w oczach, trzeba pozosta� w domu. Zrozumiano?

� Tak, ale�

� Jeste�cie wolni. Odejd�cie!

Ch�opak popatrzy� nieprzytomnym wzrokiem na Sobowt�ra, niezr�cznie odwr�ci� si� i wyszed�. Sobowt�r wsta�, sprawdzi� nakr�tki na zaciskach komory. Usiad� znowu przy stole, otworzy� teczk� z papierami. Do drzwi zapukano.

� Wej��! � krzykn�� Sobowt�r.

Wszed� Klimow, Joss i profesor Bark�aj.

� Dzie� dobry! � powiedzia� profesor. � Co si� tu u was dzieje?

� Dzie� dobry! � odrzek� Sobowt�r i wskaza� arkusze papieru le ��ce na stole. � W�a�nie studiuj � prac� Elkinda. � Zachowywa� si� jak podczas tradycyjnych porannych obchod�w szefa. � U Elkinda s� pewne ciekawe idee, tymczasem bez fizyki, czysto matematyczne. � Poda� profesorowi zapisane arkusze.

� Aha! � odezwa� si� niezdecydowanie profesor, wlepi� wzrok w;papier i pytaj �co spojrza� na swoich towarzyszy. Po kr�tkiej pauzie Klimow zapyta�:

� Kolego Rubcow, gdzie wasz sobowt�r?

� Go takiego? � Sobowt�r sprawia� wra�enie, jakby nie zrozumia� pytania.

� Darujcie, kolego Rubcow � rzek� Klimow � przed dziesi�ciu minutami my wszyscy wraz z wami uczestniczyli�my w bardzo dziwnym zdarzeniu. Z tej komory wyj �to cz�owieka, kt�ry okaza� si� waszym sobowt�rem�

� O � przerwa� mu Sobowt�r i u�miechn�� si�. � Przecie� wam powiedzia�em, �e to zabawa. �art! Zapomnijcie o tym.

� Jaki� u diab�a �art! � wybuchn�� Klimow. � Przesta�cie si� m�drzy�, Rubcow.

� Dobrze, prosz� mi wybaczy� � u�miechn�� si� Sobowt�r � nie przypuszcza�em, �e nie zrozumieli�cie dotychczas�

� Czego nie zrozumieli�my?! � wykrzykn�� Joss.

� Spokojnie, spokojnie! Nie trzeba mnie by�o nazywa� psychopat� i przepowiada� mi zwolnienie; mam bardzo ostry s�uch. � Z wyrzutem popatrzy� na Klimowa. � Zrewan�owa�em si� wam ma�ym seansem zbiorowej hipnozy. Nie przypuszcza�em, �e we�miecie to tak serio i p�jdziecie poskar�y� si� szefowi. � Zwr�ci� si� do Bark�aja: � Bardzo przepraszam, panie profesorze, zapewne przeholowa�em naczytawszy si� Czandrasekara.

� Ale by� przecie� grom, przybieg� ch�opak ze stra�y i lekarz� � zaoponowa� Joss.

� Na pocz�tku rzeczywi�cie z lekka pogrzechota�em tym futera�em � Sobowt�r wskaza� na blaszany pojemnik pod ma�ym kondensatorem � no i zbiegli si� wszyscy. � Popatrzy� na Jossa. � Prosz� mnie wi�cej nie nazywa� psychopat�, tym bardziej �e to po cz�ci prawda. I nie trzeba z b�ahostkami biega� na skarg�.

� Tfu! � machn�� r�k� Joss. � Ale macie charakter!

� To chuliga�stwo � odezwa� si� profesor. � Chuliga�stwo w murach instytucji naukowej.

� Panie profesorze � powiedzia� szybko Sobowt�r. Je�li ma pan p� gadziny czasu, ponownie prosz� o wys�uchanie mojej teorii. To bardzo wa�ne. Zapewniam pana, �e wszystkie kontrargumenty uda�o mi si� obali�, wnioski uzyskuje si� przedziwne�

� Prosz� wybaczy� � szorstko przerwa� Sobowt�rowi profesor � ale maje zdanie o tym galimatiasie pan zna. Tote� w moim zak�adzie �adnego, rozumie pan, �adnego rozprawiania o tym nie b�dzie. Zawracanie g�owy! Gdzie indziej � profesor szybkim gestem wskaza� Sobowt�rowi drzwi � gdzie indziej, chocia�by w tak ulubionym przez pana Instytucie Przestrzeni, mo�e pan ple�� do woli, ale bez powo�ywania si� na nasz instytut i m�j zak�ad!

� Rozumiem� a szkoda. By�oby pro�ciej� Zreszt� niczego innego si� nie spodziewa�em�

Bark�aj majestatycznie skierowa� si� ku drzwiom, lecz odwr�ci� si�, zanim do nich doszed�.

� I jeszcze usilnie prosz�, by pan wi�cej nie wyczynia� sztuczek. To nie cyrk, tylko Instytut Badania Pr�ni. Sobowt�r statecznie wyszed� za profesorem. W korytarzu usiad� przy stoliku z telefonem. Nakr�ci� numer:

� Greczysznikow� Tu Maj drugi, nie wiem nawet, jak si� nazwa� Nast�pi�o rozdwojenie i powr�t� W og�le, Sasza, dokona�o si� to szybciej ni� mo�na by�o przewidywa� Wieczorem zobaczysz, b�d� wolny� Powiedz Briggemu� Przekonasz si�

Przechodz�cy przez korytarz Klimow us�ysza� ostatnie s�owa tej rozmowy. Zaniepokoi� si� i �a�owa�, �e pocz�tek pu�ci� mimo uszu. Postanowi�, �e w przysz�o�ci nie pozwoli sobie na takie uchybienie.

Jak ustali� Klimow, punktualnie o pierwszej Rubcow wyszed� na obiad. Siedzia� przy jednym stole z dziewcz�tami, z hali maszyn, by� wes� i zachowywa� si� niewymuszenie.

O pierwszej czterdzie�ci Rubcow powr�ci� do pracowni. Przechodz�c przez pok�j Klimowa i Jossa rzek�:

� Cze�� pr�niakom! Niech �yje czarna magia!

Potem zamkn�� si� w swoim gabineciku. Od czasu do czasu dolatywa�y stamt�d huki, zgrzyty, syczenie i inne odg�osy, na kt�re Klimow i Joss ju� nie reagowali, d�wi�ki te by�y bowiem zwyczajne. Nic wykraczaj�cego poza norm�. Ko�o drugiej jeszcze raz zadzwoni� telefon. Klimow poszed� do aparatu. G�os podobny do g�osu Rubcowa poprosi� Rubcowa. Klimow przywo�a� Sobowt�ra i tym razem zdo�a� pods�ucha� wszystkie jego odpowiedzi, ale si� rozczarowa�. By�y to same b�ahe zdania:

� C� robi�, czekaj� Przyj�� mniej wi�cej o trzeciej� Nie chcia�em ci� denerwowa� Pozdr�w Lit� O pi�tej Przyjd�

O czwartej trzydzie�ci Sobowt�r poszed� do domu. Opu�ci� instytut przez portierni�, powiesiwszy jak nale�y na tablicy klucz do swego gabineciku i okazawszy wartownikowi przepustk� � dok�adnie tak samo, jak to zawsze robi� Rubcow.

Wkr�tce po odej�ciu Sobowt�ra Klimow przemkn�� si� do portierni i chy�kiem jak z�odziej zdj�� z tablicy klucz od gabinetu Rubcowa. Ze znudzon� min� przedefilowa� przez korytarz nie zwr�ciwszy uwagi na pytaj�ce spojrzenie wybieraj�cego si� do domu Jossa, szcz�kn�� zamkiem i znalaz� si� w zak�tku Rubcowa.

W pokoiku panowa� idealny porz�dek. Pulpit aparatury kondensacyjnej by� nakryty ruchom� szyb�. Urz�dzenie by�o w��czone. Na pulpicie za szyb� �arzy�y si� pomara�czowe oczy kontrolnych lampek neonowych.

Klimow spr�bowa� wysun�� szuflady sto�u � nie uda�o si�, by�y zamkni�te. Klimow przysiad� na krze�le, by odsapn��. Wtem us�ysza� wysoki, dr��cy, a raczej bulgocz�cy �wist, bardzo cichy i nie wiadomo sk�d dochodz�cy. Klimow wsta� rozgl�daj�c si� uwa�nie. Bezg�o�nie., na palcach chodzi� po pokoju, przysiada�, prostowa� si�. Wreszcie skierowa� si� ku tylnej stronie pulpitu. Nad sam� pod�og� zobaczy� szuflad�, kt�ra te� by�a zamkni�ta. Klimow w�o�y� do zamka klucz od drzwi gabinetu i okaza�o si�, �e klucz pasowa�. Wysun�wszy szuflad� ujrza� to, co wydawa�o te �wiszcz�ce i bulgocz�ce g�osy � czarny przyrz�d stoj�cy na dnie szuflady.

� Przyrz�d mia� perforowan� pokryw�, przez kt�r� wida� by�o du�� elektron�wk� generacyjn�. Doko�a t�oczy�y si� bloki mikro-modulator�w. Jak mo�na by�o s�dzi� z wygl�du, by� to generator 'komutacyjny wytwarzaj�cy kilka dziesi�tk�w, a mo�e nawet setek stabilnych fal harmonicznych SBC. Klimow nie m�g� zrozumie�, do czego s�u�y takie urz�dzenie w aparaturze kondensacyjnej.

Pochyli� generator i w jego dolnej cz�ci zobaczy� tarcz� z liczbami, kt�re na pewno nie oznacza�y megaherc�w, poniewa� podzia�ka by�a wyskalowana w uk�adzie dwunastkowym. Przy skali b�yszcza� symbol �T�, starannie i pi�knie wymalowany bia�� emali�. Tu� obok wmontowany by� malutki oscylograf, na kt�rego ekranie ja�nia�a jaskrawozielona figura podobna w zarysie do spinacza biurowego:

Klimow od�o�y� przyrz�d na miejsce. Poruszy� kable. Jeden, cienki, prowadzi� od generatora w g�r�, do pulpitu, drugi, gruby � do aparatury. Nagle ogarn�a go przemo�na ch�� wyszarpni�cia owego grubego kabla, wyrwania go, zepsucia tajemniczej pracy Rubcowa! Pracy, o kt�rej ten ani s�owa nie m�wi� swoim najbli�szym kolegom i kt�r� zapewne prowadzi� bez wiedzy szefa.

� Andrzej, gdzie jeste�? � g�o�no spyta� Joss niespodziewanie wszed�szy do pokoju.

Klimow drgn��, wyprostowa� si�.

� A co? � zapyta� dr��cym g�osem.

� To �wi�stwo, wtyka� nos w cudz� robot�, diabli wiedz�, po co� Wyjd� st�d!

Joss zbli�y� si� w momencie, kiedy Klimow tr�ci� nog� szuflad� i zatrzasn�� j�. Ale zaraz schyli� si� i otworzy� j� znowu. Czarny generator zn�w za�wista�, zabulgota�, na ekraniku zamigota�a zielona p�tla. W szufladzie nie by�o nic opr�cz przyrz�du. Jedynie z boku, w szparze le�a�a zwini�ta w rulon gazeta. Klimow wyci�gn�� gazet�.

� Na co ci to potrzebne? � odezwa� si� Joss. � To pod�e!

� O� gazetk� sobie poczytamy � paln�� Klimow, co mu �lina na j�zyk przynios�a. � A gazetk�

� Nie wyg�upiaj si�. Dra� jeste� i koniec, a ja nawet nie wiedzia�em.

Klimow demonstracyjnie rozwin�� gazet�.

� Poczytamy, dowiemy si� nowin � m�wi� z nienaturaln� brawur�.

� Jakie tam u diab�a nowiny � powiedzia� Joss zagl�daj�c przez rami� Klimowa. � To zesz�oroczna gazeta.

� Zobaczymy� � zacz�� Klimow, ale utkn��. Przez p� minuty os�upia�y gapi� si� w gazet�, wreszcie wykrztusi� ochryple:

� Miko�aju, kt�ry dzi� jest?

� Dwudziesty �smy. Dwudziesty �smy wrze�nia. A gazeta jest z dwudziestego dziewi�tego ubieg�ego roku.

� Ubieg�ego? Zobacz tu! � Klimow d�gn�� palcem w dat� wydrukowan� grubo obok nag��wka.

Joss spojrza�, popatrzy� na Klimowa, spojrza� znowu� � To gazeta z jutrzejszego dnia tego roku! � wyszepta� Klimow.

Maj post�pi� tak, jak radzi� Sobowt�r. Wybieg� z pracowni, zszed� po schodach na pierwsze pi�tro. Korytarz by� pusty. Cicho otworzy� okno, rozejrza� si� i ostro�nie wlaz� na gzyms podokienny. Okno by�o wysoko. Musia� zsun�� si� w d� zwisaj�c na �elaznej futrynie i dopiero potem skoczy�.

Z ma�ego dziedzi�ca prowadzi�a na ulic� otwarta brama. Odwr�cony do Maja plecami dozorca ci�gn�� ku bramie w�a do wody. Nagle po�o�y� w�a na ziemi i obejrza� si�. Maj powa�nie kroczy� ku wyj�ciu czuj�c l�k i uciech� jak ch�opiec, kt�ry wkrad� si� do cudzego ogrodu. Dozorca podejrzliwie patrzy� na Maja, a kiedy ten go mija�, zawo�a�:

� Obywatelu, chwileczk�!

Maj zatrzyma� si�, przybra� oboj �tn� min�.

Dozorca obejrza� go od st�p do g��w i zapyta�:

� Nie ma pan co zapali�?

Maj skwapliwie si�gn�� do kieszeni.

� Gdzie si� pan tak zabrudzi�, m�odzie�cze? � spyta� dozorca wyjmuj�c papierosa z podanej paczki i wskazuj �c ruchem g�owy w d�.

Maj spojrza� na swoje nogi i przestraszy� si�: buty i spodnie mia� ochlapane wapnem.

� Potkn��em si�, wie pan � wyja�nia� � i upad�em� Tam� � wskaza� w stron� beczki z wapnem, kt�r� na szcz�cie w�a�nie zauwa�y� na dziedzi�cu.

� A po co pan tu wchodzi�?

� A tak � Maj u�miechn�� si� wstydliwie.

� Wi�cej prosz� nie wchodzi� � surowo rzek� dozorca i doda� z godno�ci� � tu jest instytut naukowy.

� Ju� nie b�d�! � zapewni� Maj i �piesznie zrejterowa� obawiaj�c si�, �e dozorca zauwa�y otwarte okno.

Ten b�ahy epizod, kt�ry m�g� spowodowa� awantur i zdemaskowanie, nie m�g� jednak sko�czy� si� powa�n� kl�sk�. Maj rozumia� to doskonale. W przeciwnym razie program dzia�ania Sobowt�ra by�by inny. Wiedzia� on, �e na pewno da si� unikn�� niebezpiecze�stw bie��cego dnia, nawet tych, co wydaj � si� nieodwracalne. A jednak si� l�ka�. Ba� si� niezwyk�o�ci sytuacji, tajemnicy, kt�ra nagle sta�a si� namacaln� rzeczywisto�ci�. Jutro, kiedy sam stanie si� Sobowt�rem, b�dzie �atwiej: b�dzie wiedzia� wszystko. Czy zreszt� wszystko? Tego nie by� pewien.

Z pierwszego napotkanego po drodze automatu zadzwoni� do redakcji Lity.

� Po pierwsze, wybacz mi niegrzeczno�� � powiedzia�. � Po drugie, musz� si� dzi� koniecznie z tob� widzie�.

Lita milcza�a.

� S�yszysz? Musz� si� z tob� zobaczy�.

� I ja� � wyszepta�a wreszcie.

� Dlaczego ty? � bez sensu zapyta� Maj.

� A dlaczego ty?

� O Bo�e! � westchn��. � Nie szczebiocz!

� Co si� sta�o? Czemu jeste� taki?

� Wiesz, zjawi� si� dzi� pewien cz�owiek� Jakby si� urodzi� doros�ym.

� Urodzi� si�?

� No tak. To ja.

� Masz urodziny?

� Ale� nie! � w jego g�osie zad�wi�cza�a nuta rozdra�nienia.

� Czeg� ty si� wci�� z�o�cisz..'

� Lito � powiedzia� prosz�co � kiedy si� spotkamy? Wola�bym jak najszybciej.

� Dobrze � odpowiedzia�a cicho. � Za dwie godziny przeczytam korekt�. Czekaj na skwerze, tam gdzie zawsze� a Maj wyszed� z budki telefonicznej wprost w zgie�k uliczny. Spogl�da� nad g�owami przechodni�w. Przypatrywa� si� w roztargnieniu, jak trolejbusowe pa��ki �lizgaj� si� po przewodach, jak obracaj � si� d�wigi budowlane. Patrzy� na profile dach�w, na wysokie okna, na poznaczone smugami dym�w niebo, po kt�rym ci�gn�y ob�e waciane chmurki. Rozmy�la� o tym, �e wszystkie te widzialne i niewidzialne ruchy powt�rz� si� dla niego jutro co do mikrona. �e je�li zapragnie, znowu powstanie w jego oczach ten dziwaczny strz�pek, co na sekund� zawis� nad kominem fabrycznym. Albo tamto powiewaj�ce na wietrze prze�cierad�o z zagi�tym rogiem na balkonie si�dmego pi�tra.

Ale p�niej pomy�la�, �e cho� nawet si� wszystko powt�rzy, to jednak nie dla niego, gdy� jutro go tu nie b�dzie. Prawdziwe jutro, jego subiektywne pojutrze, wyro�nie z jego dzisiejszych czynno�ci� Sobowt�r to tylko podpowied��

Przede wszystkim rozmowa z Lit� � my�la� Maj Pierwszy raz poprosi j � o pomoc, a ona na pewno pomo�e. P�niej trzeba porozmawia� z Sasz�, z Briggem; teraz ju� nie go�os�ownie�

� Baranie! � zarycza� kierowca wywrotki, kt�ry omal nie najecha� zamy�lonego Maja. � �ycie ci zbrzyd�o?

Maj odskoczy�. Jeszcze tego brakowa�o! Lecz nagle ogarn�� go nieoczekiwany atak fatalistycznego szale�stwa.

� A mo�e zbrzyd�o! � wrzasn�� w �lad za odje�d�aj�c� wywrotk� i na o�lep rzuci� si� na jezdni� w wir pojazd�w. Krzycza�:

� No, potr��cie! Potr��cie nietykalnego!� Mnie zabi� nie mo�na!�

Krzyki jego zlewa�y si� z wyciem klakson�w, piskiem hamulc�w i wymy�laniem kierowc�w. Samochody skr�ca�y gwa�townie i zatrzymywa�y si�. W jednej chwili zrobi� si� korek, ruch w obu kierunkach usta�. W wywo�an� niebezpiecze�stwem kakofoni� uliczn� wdar�y si� trele gwizdk�w milicyjnych.

�Maj le�a� na wznak na asfalcie. Obok przykucn�� blady, wystraszony kierowca malutkiego �Zaporo�ca�, kt�ry nie zdo�a� ju� zahamowa� przed p�dz�cym wprost pod w�z cz�owiekiem. Doko�a gromadzi� si� t�um. Kierowca �Zaporo�ca� pl�t� bez�adnie:

� Szuka� biedy� Skoczy�� C� mog�em zrobi�

� Wariat � wyja�ni� inny kierowca. � Takich si� nie pozb�dziesz.

� Samob�jca � potwierdzi� trzeci. � Tch�rz!�

Do miejsca wypadku dobrn�� milicjant.

� Nie rusza� poszkodowanego! � rozkaza�, chocia� le��cego Maja nikt nawet nie dotkn��, i zwr�ci� si� do kierowcy �Zaporo�ca�: � Pa�skie papiery.

Ten dygoc�cymi r�kami si�ga� do kieszeni b�kaj�c usprawiedliwienie:

� Nie da�o si� w �aden spos�b, panie sier�ancie. Z prawej by�a tamta furgonetka, z lewej tramwaj�

� Zobaczymy � przerwa� milicjant.

Maj przewr�ci� si� na bok, podni�s� si� na czworaki, wsta�.

� Co tu si� sta�o? � spyta� go milicjant.

� Nic � odpowiedzia� Maj � moja wina�

Rozleg�o si� wycie karetki pogotowia.

� Zej�� z jezdni! � krzykn�� milicjant do gapi�w.

Do karetki pogotowia, kt�ra w�a�nie nadjecha�a, podbieg Maj:

� Na pr�no was wzywano. Zdr�w jestem jak byk.

� Panie sier�ancie! � zawo�a� lekarz.

� Witam � rzek� milicjant. � Ten potr�cony le�a� w�a�nie�

Lekarz z trudem wygramoli� si� z samochodu.

� Niech pan poka�e g�ow�.

Maj pochyli� g�ow�, lekarz j� obmaca�, poklepa� Maja po r�kach, nogach, piersi. Nic nie bola�o. Lekarz zapyta� Maja o nazwisko, wyci�gn�� jaki� papier, co� tam napisa�, da� do podpisu milicjantowi, a potem powiedzia� do Maja:

� Dobrze, niech pan idzie. Na przysz�o�� prosz� uwa�a�. � Dzi�kuj�, przepraszam � wymamrota� Maj id�c w kierunku chodnika. Zrobi�o mu si� wstyd wobec starszego lekarza, sier�anta-s�u�bisty i wyl�knionego kierowcy �Zaporo�ca�.

� Kolego poszkodowany! � zawo�a� za nim milicjant.

� Co? � Maj si� zatrzyma�.

� W�a�nie to � z naciskiem odrzek� milicjant. � P�aci pan mandat za chodzenie po jezdni arterii komunikacyjnej.

� Ile?

� P� rubla.

� Nie � powiedzia� Maj. � Co najmniej dwa i p�. Przecie� tyle ludzi zaniepokoi�em. � Poda� milicjantowi trzyrubl�wk�.

� Prosz� nie wydziwia� � bez cienia oburzenia powiedzia� milicjant, odliczy� reszt�, wyrwa� pokwitowanie. Lepiej niech si� pan otrzepie.

� Dobrze, przepraszam.

� Prosz� wi�cej nie narusza� przepis�w.

Maj wszed� do bramy i chustk� do nosa oczy�ci� ubranie. D�ugo �ciera� plamy kurzu ze spodni i marynarki. Przysiad� na stopniu. Wci�� jeszcze dygota�. �Przecie� to nonsens! my�la�. � Co za idiota ze mnie� Ohydny fatalista� Wstyd!� Szok powoli ust�powa�.

D�u�sz� chwil� siedzia� bez ruchu, nim odzyska� spok�j.

Lita si� sp�nia�a. Z p� godziny Maj niecierpliwie spacerowa� po skwerze, par� razy dzwoni� do niej z automatu, ale nie otrzyma� po��czenia. Zatelefonowa� do Sobowt�ra i Zapyta�, czy Lita wreszcie przyjdzie. Sobowt�r odpowiedzia�, �e trzeba czeka�, bo Lita przyjdzie oko�o trzeciej.

Znowu chodzi� po skwerze i,patrzy�, jak kozio�kuj� spadaj�c ��te i br�zowe li�cie, jak pod drzewami przesuwaj � si� nieliczni przechodnie. Po g�upim wyczynie z samochodami Maj wyzwoli� si� od pod�wiadomego pragnienia, by w spos�b samob�jczy eksperymentowa� z w�asnym losem.

Lita przybieg�a po trzeciej. Zarumieniona przywar�a policzkiem do jego twarzy.

� Niedobry jeste�. � Maj zrozumia�, �e to pojednanie i przebaczenie. � Wiesz. co si� u nas sta�o? Naczelny usun�� dwa zdj�cia i trzecia kolumna zrobi�a si� ca�kiem pusta. W tece te�, jak na z�o��, pustki�

� Si�d�my � przerwa� Maj.

Usiedli. Lita przysun�a si� do Maja.

� St�skni�e� si�?

� Nie, to znaczy tak� Przepraszam � u�miechn�� si�. Wiesz, ze mn� dzieje si� teraz co� bardzo powa�nego i niezwyk�ego. Czy chcesz pos�ucha�?

Lita nieco si� odsun�a.

� Dostaniesz teraz pierwszej klasy sensacj� dla swojej gazety � powiedzia� Maj.

� Taak? � w jej g�osie kry�a si� nuta rozczarowania.

� Ale� prosi�a� o to!

� N-no tak, oczywi�cie�

� Wiesz, Lito, jaki by�em w ostatnich czasach. Nerwowy, niegrzeczny, prawda?

� Troch� prawda.

� To dlatego, �e mia�em trudno�ci� M�czy�a mnie jedna my�l. A dzisiaj nieoczekiwanie odby�o si� decyduj�ce do�wiadczenie, rozumiesz?

� Nie bardzo � odpowiedzia�a naje�ona. Maj obj�� j�.

� Nie, nie o tym chc� m�wi�. Widzisz, dzi� eksperyment uda� si� w niebywa�ej skali. To niemal cud. Nawet tw�j brat w to nie wierzy. I Brigge nie wierzy� W og�le nie wierz� mi koledzy fizycy, kt�rzy wiedzieli o mojej pracy i brali w niej udzia�. I jeszcze co�: ten eksperyment si� nie sko�czy�, trwa i teraz, nawet w tej chwili. A jego pocz�tek b�dzie jutro rano.

� Koniec?

� Pocz�tek� O Bo�e, no dobrze, koniec, to niewa�ne. Znowu nie o tym chcia�em� Wa�ne jest co innego, pos�uchaj. P�ki trwa eksperyment, mam sobowt�ra.

Lita drgn�a.

� Jaki zn�w sobotw�r?

� Zwyk�y sobowt�r. Dok�adnie taki sam cz�owiek jak ja.

Dziewczyna z niepokojem spojrza�a mu w oczy.

� Nie b�j si� � rzek� Maj. � Nie my�l, �e zbzikowa�em. Mo�esz ju� przygotowa� publikacj� o moim do�wiadczeniu. Z kr�tkim opisem i zdj�ciem moim i Sobowt�ra. �eby to ju� jutro ukaza�o si� w dzienniku� Wtedy nie b�dzie mo�na przemilcze� do�wiadczenia�

Lita opu�ci�a g�ow� Dosz�a do wniosku, �e nie nale�y mu si� sprzeciwia�. Lepiej chyba si� zgodzi�.

Maj m�wi� dalej:

� Wierzysz mi, Lito? Wierzysz?

� Czy mog� ci� o co� zapyta�?

� Ale� oczywi�cie.

� Czy wiedz� o tym�

� Rozumiem � przerwa�. � Czy wiedz� o tym moi zwierzchnicy w instytucie. Tak?

� Tak.

� Kierownik zak�adu nawet s�ysze� nie chce o tej idei. Pracowa�em na w�asn� r�k� i w�asne ryzyko. Na dobitek nic nie zdo�a�em przygotowa�, zorganizowa�. To przecie� do�wiadczenie na cz�owieku, na mnie. Chyba nigdzie koledzy by na to nie pozwolili, a gdyby si� to ju� zdarzy�o, a sprawdziliby wszystko � ale po tygodniu, nie wcze�niej.

Wszyscy by w�tpili, bali si�, nie wierzyli. Dobrze ich rozumiem. W nauce sprawy nie tocz� si� szybko. Zrozum, �e mnie ten tw�j artyku� potrzebny jest bardziej ni� tobie sensacyjna gratka. I to natychmiast!�

� A dlaczego natychmiast?

� Jutro fenomen ustanie, ju� go nie b�dzie. Nie b�dzie Sobowt�ra. A to do�wiadczenie z ca�� pewno�ci� jedyne w swoim rodzaju. A nawet powiedzia�bym, niepowtarzalne.

Jutro za p�no, poniewa� Sobowt�ra ju� nie b�dzie, a raczej nie b�dzie mnie�

� Coo?

� No tak. Zrozum, �e �ci�le m�wi�c on � to prawdziwy ja, a ja � to sobowt�r, poniewa� on pozostanie, by �y� dalej, ja za� powinienem znikn��.

� Znikn��?

� Tak, w�a�nie znikn�� � powiedzia� zafrasowany. To konieczne i nast�pi niechybnie, ale ty musisz mi pom�c, aby by�o wiarygodne, aby do�wiadczenia nie przemilczano�

Lita z wyt�eniem zastanawia�a si�, co robi�. Co robi�, kiedy ukochany cz�owiek najwidoczniej traci rozum?! Podnios�a si� z �awki i poci�gn�a Maja za r�k�.

� Dobrze, chod�my.

Ruszyli w alej�, a Maj odczu� wyra�nie, �e Lita mu nie wierzy i uwa�a go za wariata. Przed drzwiami redakcji powiedzia�a:

� Na mnie ju� czas. B�dziesz w domu?

� Nied�ugo przyjd� do redakcji z Sobowt�rem. Ja i Sobowt�r. Przepraszam ci � A W GAZECIE�

Joss wzi�� gazet� z r�k wstrz��ni�tego Klimowa. Ponownie przeczyta� dat�. Uwa�nie wpatrywa� si� w ka�d� liter�. W�tpliwo�ci by� nie mog�o � obok nag��wka wydrukowano dat� jutrzejsz�. Nie ma �adnych �lad�w wycierania czy retuszu.

Gazeta by�a �wie�a, jak wida�, jeszcze nie czytana. Joss rozwin�� j� i obejrza�, wodz�c wzrokiem po pierwszej stronie. Artyku� wst�pny �,Chlubne miano� o budowniczych, jaki� artyku� pod tytu�em �Wielki krok�, fotografia pot�nego traktora. Joss przewr�ci� stronic� � �Inicjatywa nabra�a rozp�du�, �Wierno�� sprawie� � nic nadzwyczajnego. Dalej � �Czterdziestolecie zespo�u Barszaja�, felieton �Plamy na s�o�cu�. Wreszcie jakby pr�d elektryczny przeszy� Jossa: ujrza� w gazecie zdj�cie nader dobrze znanej sobie twarzy. Kt� to? Przecie� to Klimow! Klimow we w�asnej osobie!

Joss nie zd��y� u�wiadomi� sobie tego, co zobaczy�, nie zd��y� dalej obejrze� gazety (a tam, jak m�g� si� zorientowa� na pierwszy rzut oka, by�o co� dziwnego), kiedy gazeta wyfrun�a mu z r�k. Klimow zagl�daj�cy przez rami� Jossa wyrwa� j�, zmi�� i wylecia� z pokoju.

� Nie wzi��e� p�aszcza, Andrzeju! � krzykn�� Joss, ale nie s�ysz�c �adnej odpowiedzi machn�� r�k�.

Zebrawszy my�li Joss doszed� do wniosku, i� najrozs�dniej by�oby pokaza� gazet� temu, komu j� ukradziono Rubcowowi. I za��da� wyja�nie�. Ale gazety nie ma, nie wiadomo dok�d zabra� j � rozw�cieczony Klimow. Rzecz prosta � nie do Rubcowa. Co robi�? Nale�y jednak, zdaje si�, zadzwoni� do Maja, cho�by po to, by zawiadomi� go o stracie dziwnej gazety.

Ju� po pierwszym dzwonku us�ysza�:

� Dobry wiecz�r, Joss.

� Sk�d pan wie, kto m�wi? Nie powiedzia�em jeszcze ani s�owa!

� Jest mi mi�o, �e z pana taki szlachetny cz�owiek.

� Co takiego?

� Wiem, �e Klimow wykrad� z mojego gabinetu gazet� � powiedzia� Rubcow. � Prosz� przyj�� do mnie, panie Miko�aju, a wszystko panu wyja�ni�.

� �adne rzeczy! � westchn�� Joss. � Prosz� mi poda� adres�

Klimow tymczasem p�dzi� taks�wk� na drugi koniec miasta. Serce mu wali�o. Jak�e nienawidzi� Rubcowa! Klimow widzia� w nim g��wn� przyczyn� ha�by, kt�ra � jak w obecnym nastroju paniki przewidywa� � nieuchronnie mu grozi�a. Instynktownie szuka� poparcia podobnie my�l�cego cz�owieka, kt�ry by si� z nim zgadza�, nie dostrzega� jego egoizmu, ale by� silniejszy i obdarzony wi�kszym autorytetem. Tote� Klimowowi nawet w g�owie nie posta�o, by si� usprawiedliwia� przed Majem z kradzie�y gazety i prosi� o wyja�nienia. Jecha� do profesora Bark�aja.

Drzwi do mieszkania otworzy� sam profesor:

� Dobry wiecz�r, panie profesorze � powiedzia� Klimow. � Najmocniej przepraszam za niestosowne naj�cie, ale przyczyna jest niezwyk�a i wymaga niezw�ocznego dzia�ania. � Klimow wyci�gn�� gazet� z kieszeni i poda� j� profesorowi. � Prosz� �askawie spojrze�

Bark�aj popatrzy� na nag��wek i rzek� z niezadowoleniem: � Poranne dzienniki czytuj� rano.

� Ale to, �e tak powiem, gazeta jutrzejsza, kt�rej pan jeszcze nie czyta�. Prosz� zobaczy� dzie�, miesi�c, rok. �lad�w wycierania nie ma �adnych.

� To niemo�liwe � powiedzia� Bark�aj bezapelacyjnie. � Oczywi�cie, oczywi�cie � �piesznie potwierdzi� Klimow � niew�tpliwie.

� Wobec tego le�y przed nami falsyfikat. Co jeszcze? Klimow osi�gn�� to, do czego d��y� � w�a�ciwe okre�lenie wynikaj�ce z �elaznej logiki wnioskowania. Jasne: falsyfikat! Po�a�owa�, �e tak prosta i celna my�l nie przysz�a mu do g�owy. Skoro jednak falsyfikat, pomy�la� b�yskawicznie Klimow, to� Zacz�� szybko m�wi�:

� Tego fa�szerstwa dokona� nie kto inny, tylko s�awetny Maj Rubcow, w celu skandalicznego zwr�cenia uwagi publicznej na swoje bzdurne idee, w celu zdyskredytowania naszego zak�adu, kt�rego pan jest kierownikiem. T�, �e tak powiem, gazet� zdo�a� on prawdopodobnie jakim� sposobem wydrukowa�, �miem przypuszcza�, �e w wi�kszej ilo�ci, i b�dzie j� rozpowszechnia� w�r�d naszych pracownik�w, a tak�e poza instytutem� Wystarczy, by pan spojrza�, co tu wydrukowano na trzeciej stronie. Prosz�, panie profesorze� � I znowu poda� gazet� Bark�ajowi.

Z do�u trzeciej kolumny wprost na profesora patrzy�a twarz Klimowa sfotografowanego w ca�ej okaza�o�ci, z portfelem w r�ku i zdetonowan� min�. Pod zdj�ciem widnia� napis: �Z�odziej tajemnic�, a obok reprodukcja tej kolumny dziennika, kt�r� w�a�nie Bark�aj trzyma� przed sob�. Podpis: �Oto cud�. Z prawej za� jeszcze jedno zdj�cie � dw�ch identycznych Rubcow�w, a mi�dzy nimi mi�a dziewczyna wszyscy troje u�miechni�ci. I podpis: �Sprawca niezwyk�ego zdarzenia, doktor nauk matematyczno-fizycznych M. Rubcow, jego sobowt�r i autorka reporta�u, reporter A. Uskowa�.

Wszystko to Bark�aj ogl�da� spokojnie i w milczeniu. B�yskaj�c z�ot� opraw� w�o�y� okulary i zacz�� czyta� artyku�, umieszczony pod fotografiami i zatytu�owany �Pami�tka z przysz�o�ci�. Podtytu� brzmia�: �Reporta� o zdumiewaj�cym wydarzeniu naukowym�.

Dop�ki profesor czyta�, Klimow nie spuszcza� szefa z oka po�o�ywszy pokornie d�onie na kolanach.

Bark�aj zdj�� okulary i schowa� je do futera�u.

� A wi�c jest pan przekonany, �e to falsyfikat?

� W�a�nie! � odpowiedzia� Klimow � w�a�nie falsyfikat.

Bark�aj zastanawia� si� przez chwil�, potem rzek�:

� Poniewa� jest to falsyfikat dotycz�cy nie tylko nas, ale i gazety, redakcja zapewne odpowie na� morderczym felietonem, i to bezzw�ocznie, po prostu jutro, w dzie� fa�szerstwa. Kr�tko m�wi�c, niech pan dzia�a.

� Zgadzam si� zupe�nie. Co mam zrobi�, panie profesorze?

� Nie trac�c ani chwili biec do redakcji.

� Rozumiem � Klimow nie zdradza� szczeg�lnego entuzjazmu. � Mo�e pan popar�by to swym autorytetem?�

� Wi�cej samodzielno�ci, panie Klimow. Ale, ale, sk�d pan ma t� gazet�?

� Ee� e� Rubcow zgubi� przechodz�c przez nasz pok�j. � Aha! No to� �ycz� powodzenia. � Bark�aj otworzy� przed Klimowem drzwi na schody.

Maj wr�ci� do domu. Skrzypienie drzwi wej �ciowych wyda�o mu si� dalekie i na wp� zapomniane, jak gdyby od rana up�yn�� miesi�c. Przygotowa� kilka kanapek, nakry� do sto�u na dwie osoby, zagotowa� wod� na kaw�. Troch� ju� zmierzcha�o. Maj z przykro�ci� stwierdzi�, �e dzie� min�� bez sensu, �e dopu�ci� si� tego niepotrzebnego wyskoku, a p�niej prowadzi� bezp�odne rozmowy. Przed nim tylko wiecz�r i noc� Nieoczekiwanie wszed� Sobowt�r.

� Wiem, czym si� martwisz. I to niepotrzebnie�

� No, pociesz mnie � rzek� Maj i nala� sobie i Sobowt�rowi kawy.

� Jedz � Sobowt�r odsun�� kanapki. � Niedawno jad�em obiad, a ty ca�y dzie� biegasz g�odny.

� Tak jak ty wczoraj.

� Pociesza� ci� nie zamierzam � Sobowt�r poci�gn�� �yk kawy.

Zadzwoni� telefon. Sobowt�r podni�s� s�uchawk�.

� Dobry wiecz�r, Joss� � Maj ze zdumieniem us�ysza�, jak Sobowt�r nazwa� rozm�wc� szlachetnym cz�owiekiem, jak powiedzia�, �e Klimow pope�ni� jak�� kradzie�� Dopytywa� si� nie mia� ochoty, wszystkiego dowie si� p�niej. Z pewno�ci�. Taki jego los. Los�

Maj pogryza� kanapki z serem i rozmy�la�, czym�e ostatecznie jest los. W jakim stosunku do siebie pozostaj� prawid�owo�� i przypadek, fatalizm i tw�rczo��?�

� W bardzo prostym stosunku � odezwa� si� Sobowt�r. � Pami�tasz swoje my�li?

� A jak�e! Teraz przypominasz sobie, �e w lod�wce masz pasztetow�.

� A rzeczywi�cie! � Maj wyci�gn�� pasztetow�, zdj�� sk�r�, pokraja� i zacz�� je�� bez chleba. � No, a jaki jest stosunek fatalizmu do tw�rczo�ci?

� G�upie pytanie. Nie ma �adnego fatalizmu, jest wy��cznie tw�rczo��. W przeciwnym razie my obaj nie mordowaliby�my si� z t� spraw�, tylko wylegiwali na tapczanie. � A mo�e by rzeczywi�cie pole�e�?

� Ja ci pole��! Ko�cz�e wreszcie swoj � w�trobian� uczt�. � M�g�by� si� nie rz�dzi�! � Maj lekko uderzy� w kark Sobowt�ra, kt�ry si� natychmiast zrewan�owa�.

� Daj r�k�! � rzek� Sobowt�r.

Oparli �okcie na stole i sczepili d�onie. Ich twarze nabieg�y krwi�, mi�nie napr�y�y si� do ostateczno�ci. Wreszcie i Maj nie wytrzyma�, jego r�ka powoli opad�a na st�.

� Ch�opaczku! � u�miechn�� si� Sobowt�r. � No dobrze.

Znowu,zadzwoni� telefon. To Sasza Greczysznikow.

� Dlaczego nie dzwonisz? Zaraz b�dziemy, ja i Brigge. � Instytut Przestrzeni jest poruszony � szepn�� Sobowt�r do Maja i powiedzia� do telefonu: � P�d�cie do redakcji dziennika ��ycie�, odb�dzie si� tam konferencja prasowa!� Tak, tak, b�dziemy obaj.

� Maj � rzek� Maj, kiedy Sobowt�r po�o�y� s�uchawk� � przecie� nic nie uda�o mi si� zorganizowa�. Lita nie uwierzy�a, wiesz?

� Wiem. Ale mimo wszystko jest przygotowana i to wystarczy. Jedziemy.

Wstali niemal r�wnocze�nie, niemal r�wnocze�nie poprawili w�osy rzucaj �c takie same spojrzenia w lustro, sk�d spojrza�y na nich dwie identyczne pary oczu. Dw�ch m�czyzn o dw�ch jednakowych twarzach, jednakowych postaciach, w jednakowych ciemnoszarych garniturach. Pozy, jakie przybrali, tak�e by�y jednakowe. Maj po raz pierwszy zobaczy� to na w�asne oczy. Zrobi�o mu si� nieswojo.

� Okropne!� � Potrz�sn�� g�ow�. � Koszmar!

� Nic okropnego � powiedzia� Sobowt�r. � Wszystko normalnie.

Maj si�gn�� po p�aszcz.

� Zostaw � rzek� Sobowt�r. � Ja nie mam palta. Albo raczej ty.

� Cholera!�

� Dobra. Bez palta bardziej efektownie.

Przed bram� sta�a taks�wka. Siedzia� w niej Joss i rozlicza� si� z kierowc�.

� Poczekajcie! � krzykn�� Sobowt�r. � Zaraz pojedziemy dalej.

Joss odwr�ci� si� i zamar�. Monety wypad�y mu z r�k. � Nic, nic, panie Miko�aju � doda� mu otuchy Sobowt�r. � Nie uleg� pan halucynacji i nie by�o jej rano. Prosz� nam wybaczy�. To wszystko bardzo proste: dzi� rano wr�ci�em z dnia jutrzejszego�

Lita by�a zgn�biona. Nie rozumia�a, co si� sta�o z Majem. Praca lecia�a jej z r�k, tekst, kt�ry powinna czyta�, straci� dla niej sens. Zbiera�o si� jej na p�acz.

� Kole�anko Uskowa, odcinek na trzeci� kolumn�! wrzeszcza� wbiegaj�c dy�urny redaktor.

� Zaraz, zaraz � odpowiedzia�a Lita i znowu zag��bi�a si� w korekcie.

Ale nadal nie rozumia�a czytanych zda�.

Wysz�a na korytarz. Zatrzyma�a si� przy oknie. By�o zimno. Z uchylonego okna wia�o. Tam, u wej�cia na skwer, przed godzin� spotka�a si� z Majem. Czu�a, i� �le si� sta�o, �e tak szybko i �atwo odesz�a od niego� Trzeba by�o wypyta� go, spr�bowa� zrozumie�.

W roztargnieniu patrzy�a w d�. Spostrzeg�a, jak przed bram� redakcji zatrzyma�a si� taks�wka. Wysz�y z niej trzy osoby. Na,przedzie dw�ch ludzi, z kt�rych ka�dy by� Majem. Jej Majem! Tkn�o j� wspomnienie tego, co przed godzin� m�wi� Maj. A wi�c prawda? Brednia o sobowt�rach to te� prawda? I prawda, �e razem tu przyszli?

Pierwszy z Maj�w ukaza� si� w korytarzu. Ujrzawszy Lit� bezsilnie opart� o �cian�, podbieg� ku niej.

� Tylko si� nie b�j � rzek� w podnieceniu � wszystko w porz�dku� To moja wina, �e nie uwierzy�a�. M�wi�em bez�adnie i niezrozumiale� Widzisz, nas jest dw�ch�

� Tak, jest nas dw�ch � potwierdzi� Sobowt�r, a Lita drgn�a jak wtedy na skwerze.

� Dw�ch, dw�ch! � Maj si� denerwowa�. � Mo�esz nas dotkn��. We� j� za r�k�, Maj.

Sobowt�r ostro�nie uj�� jej opuszczon� d�o�. � Nie b�j si�!

� Nie b�j si�! � tym samym g�osem powt�rzy� Maj i tak�e wzi�� j� za r�k�. � S�uchaj! On to ja, kt�ry wr�ci� z jutrzejszego dnia. Wiesz, jest taki aparat przesuni�� podpr�niowych. Zrobi�em go ze zwyk�ej komory kondensacyjnej. Rozumiesz�

� Nie rozumiem� � Wyrwa�a r�k�. � Nie rozumiem, nie rozumiem! � Zas�oni�a twarz d�o�mi.

Joss podsun�� jej krzes�o.

� Uspok�j si�, Lito � odezwa� si� Sobowt�r. � Uspok�j si� � Pog�aska� j� po g�owie.

Lita szlocha�a dygoc�c.

� Wi�c wyobra� sobie � powiedzia� cicho Sobowt�r � �e wchodzisz do takiego malutkiego pakoiku, zasypiasz, a potem si� budzisz. Pokoik zostaje otwarty, a ty wychodzisz z niego i jeste� tam, gdzie� by�a, ale o dob� wcze�niej. Wczoraj, rozumiesz?

Lita milcza�a, ale ju� nie dr�a�a. Maj rzuci�:

� Powt�rz.

Sobowt�r powt�rzy�. Przekonywa� j � jak ma�e dziecko. Kiedy zamilk�, Lita spyta�a cicho:

� Wehiku� czasu?

� �wietnie � ucieszy� si� Sobowt�r. � Niech b�dzie wehiku� czasu.

� Ale bez zak��cania przyczynowo�ci � wtr�ci� szybko Maj. � Aby komora zosta�a otwarta jutro, trzeba j� w��czy� dzisiaj, przedtem za� przygotowa� prognoz�, ponadto masa warunk�w�

� Na razie nie trzeba � przerwa� Sobowt�r � to b�ahostki. Istotne jest to, �e wchodzisz jutro, wychodzisz dzisiaj.

Lita otar�a �zy.

� On � Maj wskaza� na Sobowt�ra � to ja, kt�ry dzi� rano wyszed� z tej maszyny.

� Widzia�em to na w�asne oczy � potwierdzi� Joss. Rzeczywi�cie co� niesamowitego!

� Tak, tak � powiedzia�a Lita i g�o�no westchn�a. Zrozumia�am� Ale wydaje mi si�, �e �ni�

� A w�a�nie � potwierdzi� Maj. � I mnie te� tak si� wydaje�

Lita raptownie wsta�a, chwyci�a Maja za r�k�.

� Chod�my!

W korytarzu ukaza� si� redaktor dy�urny.

� Ptaszynko, trzecia kolumna!�

� Z ca�� pewno�ci� b�dzie nowa kolumna, panie Marku � odpar�a Lita rozgor�czkowana.

� Co, co takiego? Nowa? Dlaczego� � W tej chwili ujrza� sobowt�r�w�

Do gabinetu redaktora naczelnego pierwsza wbieg�a Lita. Poczekawszy, a� zwierzchnik zako�czy rozmow� telefoniczn�, o�wiadczy�a, �e ma sensacyjny materia� do natychmiastowej publikacji.

� Jaki? Z Agencji Telegraficznej? Z Prasowej Agencji Nowo�ci? Od w�asnego korespondenta? � w roztargnieniu dopytywa� si� naczelny.

� Nie, samorzutny.

� Skontrolowany?

� Pewien cz�owiek wr�ci� dzi� z dnia jutrzejszego.

� Tak � bez najmniejszego zdziwienia odrzek� zwierzchnik � co jeszcze?

� I pojawi�y si� sobowt�ry. Jeden prze�ywa dzisiejszy dzie� po raz pierwszy, drugi za�, powr�ciwszy z jutra, prze�ywa dzie� dzisiejszy powt�rnie. To eksperyment naukowy. � W jakim instytucie?

� W Instytucie Badania Pr�ni.

� Ot�, kole�anko e�

� Uskowa � podpowiedzia�a Lita.

� �kole�anko Uskowa. Mo�e pani przygotowa� wywiad z tymi sobowt�rami, porozmawia� z tym i owym spo�r�d ich koleg�w, a tak�e ze specjalistami z pokrewnej instytucji naukowej. Nale�y si� zabezpieczy� przed fa�szerstwem i dezinformacj �. Nie�le by�oby znale�� i napi�tnowa� konserwatyst�w, kt�rzy przeszkadzali nowatorom, dzi� bowiem wesz�o w �ycie zarz�dzenie zmierzaj�ce do usuni�cia rutyny z dzia�alno�ci naukowej. Musimy zareagowa� Ponadto materia� musi mie� akceptacj� Akademii. Trzeba na to czasu.� � naczelny pstrykn�� palcami. � Tydzie� starczy?

� Materia� powinien p�j�� do numeru jutrzejszego dzi�. W przeciwnym razie zestarzeje si� i znajdziemy si� na szarym ko�cu. Sobowt�ry s� ju� tu, czekaj�. Notatk� napisz� za kwadrans. Koniecznie dzi�. Jutro pozostanie tylko jeden z sobowt�r�w, drugi natomiast odejdzie w dzie� dzisiejszy, to znaczy z jutrzejszego punktu widzenia � we wczoraj. A teraz mo�na da� zdj�cie bezpo�rednio st�d, z redakcji, mamy przecie� pust� trzeci� kolumn� To bombowy materia�!�

� Hm � oczy naczelnego ukryte za szk�ami okular�w przybra�y rozmarzony wyraz � nie brak kole�ance dziennikarskiej werwy� � Po�o�y� sw� ma�� d�o� na r�ce Lity. Rzeczywi�cie materia� obiecuj�cy, �wie�y� Mo�e pani poprosi sobowt�r�w do mnie. I prosz� powiedzie� Lusi, by wezwa�a tu innych koleg�w z redakcji i oddzia��w.

Lita odrodzona i o�ywiona przybieg�a do Maj�w.

� Wybacz � odezwa� si� Sobowt�r � zapomnieli�my ci przedstawi� in�yniera z naszej pracowni, Miko�aja Jossa. Poznajcie si�. To porz�dny ch�op.

� Cudownie! � Lita mocno u�cisn�a d�o� Jossa. W�a�nie kolega jest nam potrzebny! Teraz biegiem do naczelnego.

� Jeszcze co� � m�wi� po drodze Sobowt�r. � Lada chwila przyjdzie tu jeszcze trzech ludzi zwi�zanych z t� spraw�: tw�j kuzyn, Jura Brigge, a trzeciego nie znasz�

� Wspaniale! � wykrzykn�a Lita. � Specjali�ci z pokrewnych instytucji!

�Naczelny wsta� i u�ciskiem r�ki przywita� sobowt�r�w, kt�rzy si� przedstawili:

� Rubcow dzisiejszy.

� Rubcow jutrzejszy.

Do gabinetu wesz�o kilku redaktor�w, korespondent�w, fotoreporter�w. Usiedli, zapalili papierosy. Naczelny powiadomi� obecnych o przyczynie zebrania. Dobiera� s��w nader ostro�nie, ubezpieczaj�c si� wyra�eniami w rodzaju: �jak zapewniaj� nasi go�cie�, �s�dz�c z tego, co twierdz��, potem za� udzieli� g�osu Majowi jutrzejszemu, dodaj�c na zako�czenie:

� By�oby dobrze, gdyby pan, szanowny panie Rubcow, zademonstrowa� nam jak��, e� materialn� pami�tk� dostarczon� z jutrzejszego dnia.

Sobowt�r wsta�.

� Drodzy towarzysze, najlepiej zacz�� od pami�tki dla redaktora naczelnego. Z dnia jutrzejszego zabra�em to: jutrzejsze gazety. � Powiedziawszy to wyj�� z kieszeni i po�o�y� na stole plik zwini�tych dziennik�w.

� O! � ucieszy� si� naczelny. � To ju� fakt. � Si�gn�� po pierwszy dziennik, g�o�no przeczyta� tytu�, obejrza� pierwsz� kolumn�. � Wszystko jak nale�y� � Rozwin�� gazet�. � Aha, Chorochorienko zareagowa� na dzisiejsz� uchwa�� reporta�em �Patrze� przed siebie�� � Przebieg�; wzrokiem kilka linijek. � Oczywi�cie same og�lniki. � Od�o�y� gazet�, kt�r� natychmiast chwyci� siedz�cy tu� obok redaktor dy�urny.

Naczelny wzi�� inny dziennik, po czym nast�pi�y nowe okrzyki i komentarze.

� Zuch! � odezwa� si� Maj. � Jakie� to proste i mocne!

� Genialne � ironicznie potwierdzi� Sobowt�r.

Gazety kr��y�y z r�k do r�k. S�ycha� by�o entuzjastyczne zdania:

� Masz ci! �Spartak� wygra� z Tbilisi dwa do jednego, a mecz jeszcze si� nie rozpocz���

� Patrz, tabela wygranych na loterii! Czy los�w ju� si� nie sprzedaje?

Kto� krzykn�� do telefonu:

� Syzow, co tam jutro masz w rubryce �Rodzina i �ycie�?� Sam jeszcze nie wiesz?� A ja wiem�

�eby tak mo�na dostarcza� jutrzejsze r�kopisy� marzy� kto� g�o�no.

� Ka�� pracowa� na pojutrze!

� O dwunastej czterdzie�ci pod Kurakiem spada meteoryt!

� Zadzwo� do astronom�w, nagroda murowana�

� Widzisz � powiedzia� Sobowt�r do Maja � publiczno�� tu taka jak ten staruszek z repertuaru Jury Briggego. Nawiasem m�wi�c, koledzy mogliby si� ju� zjawi�.

Drzwi rzeczywi�cie si� otwar�y, weszli Greczysznikow i Brigge. Zatrzymali si� szukaj�c wzrokiem Rubcow�w. Brigge si�gn�� po okulary, Greczysznikow zobaczy� sobowt�r�w i roz�o �y� r�ce. Obaj Majowie zbli�yli si� do nich i zastygli w staroegipskiej pozie: na wp� obr�ceni ku sobie, z podniesionymi powitalnie d�o�mi.

� Sprawdzajcie., niedowiarki � rzek� uroczy�cie Sobowt�r.

� Dotykajcie i sprawdzajcie � doda� Maj.

Sasza podszed� do sobowt�r�w, dotkn�� ich ramion, spojrza� im w twarze, oni za� dostrzegli w jego oczach, w nieco do g�ry uniesionych k�cikach ust wci�� to samo zaskoczenie.

� Kt�ry z was jest kt�ry? � spyta� Sasza.

� Ja jestem jutrzejszy � butnie odrzek� Sobowt�r. Brigge tymczasem rzeczowo szpera� po kieszeniach sobowt�r�w, przygaduj�c:

� Konfiskuje si� dokumenty: przepustk� bilet tramwajowy� zapa�ki�

Na parapecie okiennym wyros�y dwie kupki jednakowych przedmiot�w. Jura i Sasza sortowali je, por�wnywali. Poprosili fotoreportera, by zrobi� zdj �cia dw�ch jednakowych le��cych obok siebie kluczy, dw�ch dowod�w osobistych, dwu jednakowo naderwanych paczek papieros�w �Prima�� Wok� zgromadzili si� zaciekawieni dziennikarze.

Naczelny zd��ywszy ju� przejrze� ostatni� gazet� zbli�y� si� do grupy. Lita odkomenderowa�a do niego �przedstawicieli Instytutu Przestrzeni�. Naczelny z zadowoleniem u�cisn�� r�ce nowym go�ciom i jakby wybieraj�c wed�ug wzrostu, zwr�ci� si� do Saszy z pytaniem:

� Kontroli, jak widz�, nie zaniedbano? A c� na to nauka?

� Jak to powiedzie�? Bardzo by�my chcieli zrobi� analizy krwi, potu i innych wydzielin, dokona� wszystkich pomiar�w antropologicznych, pobra� odciski palc�w sobowt�r�w, za pomoc� rentgena i ultrad�wi�k�w stwierdzi� identyczno�� narz�d�w wewn�trznych i szkielet�w�

� A nie m�wi�em? � szepn�� Maj do Lity. � I to tw�j kuzyn, nasz najlepszy przyjaciel!�

� Ale zgodnie z badaniami wst�pnymi sobowt�ry s� najwidoczniej prawdziwe � zako�czy� Sasza.

� W ka�dym razie wed�ug cech zewn�trznych � doda� Brigge.

� T-tak � przeci�gn�� naczelny i zwr�ci� si� do sobowt�r�w. � Prosz� mi powiedzie�, dlaczego w�r�d jutrzejszych gazet brak naszej?

� Czy ma�o jeszcze tamtych? � u�miechn�� si� Sobowt�r.

� Ale w tamtych nie ma nic o tym interesuj �cym wydarzeniu.

� Po prostu nie zd��yli, ale i nie wiedzieli.

� A my?

� Zd��yli�cie. �ci�le m�wi�c, zd��ycie.

� Nie widz� tego.

� Jeszcze zobaczycie. Nie ma tu waszej jutrzejszej gazety, bo j� skradziono.

� W�a�nie j�!

� Niestety, w�a�nie j�. W eksperyment ten i w og�le we wsteczne strumienie czasu nie wierzy� m�j promotor, profesor Bark�aj. Musia�em przygotowa� do�wiadczenie w tajemnicy przed nim i przed ca�ym zak�adem�

� Znakomicie! � stwierdzi� energicznie naczelny. Rutyniarz na stanowisku naukowym!

� Jak kto uwa�a. A jeden z jego fagas�w ukrad� mi wasz� gazet�. Sam j� zreszt� przyniesie. W�a�nie tu.

� A wi�c jeszcze dzi� go zobacz�?

� Bardzo szybko, ju� idzie� Nie�le by�oby go sfotografowa� w drzwiach.

� To ca�kiem proste. Ej, panie Marku! � naczelny przywo�a� dy�urnego redaktora i wyda� polecenie fotografowania wszystkich wchodz�cych. Podni�s�szy g�ow� obj�� przenikliwym spojrzeniem sobowt�r�w, Greczysznikowa, Briggego, a potem po ojcowsku obj�� wp� Lit� i zadecydowa�:

� Natychmiast prosz� szykowa� materia�: siedemdziesi�t wierszy plus trzy zdj �cia.

� Pi�knie � odrzek�a Lita delikatnie si� wyswobadzaj�c. � Przygotuj� go w redakcji z bohaterami dnia. Tu za du�y ha�as�

� Id� z Lit� ty � rzek� Sobowt�r do Maja.

Nie zd��yli odej��, kiedy do gabinetu nie�mia�o wszed� Klimow. Jego lisia fizjonomia drgn�a: o�lepi�y go b�yskaj�ce flesze. Skurczy� si� i zrobi� krok w stron� naczelnego, ale zatrzyma� si� ujrzawszy tam Rubcowa, Jossa, dw�ch pracownik�w Instytutu Przestrzeni. Nagle drugi Rubcow razem z t� sam� dziewczyn�, kt�rej zdj�cie widnia�o w owej sprzecznej z natur� gazecie, odwr�ci� si� i ruszy� wprost na niego�

� Oto on! � obwie�ci� wszem wobec Sobowt�r. � Oto z�odziej dziennika ��ycie�! On w�a�nie ukrad� z mojego gabinetu jutrzejszy jego numer! Czy� nie tak, Klimow?

Klimow sta� z g�ow� schowan� w ramiona.

Dlaczego pan milczy, Klimow? Przecie� celowo zostawi�em gazet� tam, gdzie pan j� znalaz�. Specjalnie po to, �eby pan j� ukrad�, przyszed� tu i publicznie ukaza� swoj� pod�o��

Klimow odwr�ci� si� niezgrabnie, zaczepi� czubkiem buta o dywan, potkn�� si� i run�� na pod�og� wypuszczaj�c z r�k portfel. Potem zerwa� si� zapominaj�c o portfelu i uciek� chwyciwszy si� za g�ow�.

Kiedy Klimow odszed�, Bark�aj chcia� w�a�nie usi��� obok swej m�odej ma��onki, kt�ra w salonie ogl�da�a telewizj�, ale zadzwoni� telefon. Stary przyjaciel profesora od w�dki, dzia�acz spo�eczny i wysoko postawiony pracownik ministerstwa zawiadamia� poufnie, �e dopiero co zapad�a uchwa�a o walce z rutyn� w dzia�alno�ci naukowej.

� S� sygna�y � m�wi� � �e ty, Fiodorze, z kim� tam niew�a�ciwie post�pujesz. Uwa�aj wi�c�

� Nie mam �adnych powod�w do niepokoju.

� Chcia�em tylko uprzedzi� A �rodki zastosuje si�, jak przypuszczam, ostre i bezzw�oczne.

Od�o�ywszy s�uchawk� Bark�aj wykona� kilka �wicze� gimnastycznych, potem opad� na fotel, nachmurzy� si� i zawo�a� do �ony:

Kwiatuszku!

� Oj, Fiediku � odezwa�a si� �ona z salonu � jaki� utalentowany artysta�

� Kwiatuszku! � g�os profesora zabrzmia� sro�ej.

� Ojoj! � �ona z trudem oderwa�a si� od ekranu.

� Wiesz co, podaj mi t� ��t� teczk�, pierwsz� od lewej na g�rnej p�ce.

�ona profesora wskoczy�a na krzes�o, wydosta�a teczk� i ruchem rozkapryszonej kobiety,poda�a j� m�owi. Na teczce widnia� napis: �M. Rubcow. Fale istnienia. Teoria i zasady eksperymentu�.

Przez pi�� minut profesor wertowa� r�kopis. Znudzi�y go kolumny liczb i wcale nie mia� ochoty wnika� w ich sens. Siedzia� i na p� drzema�.

Rozmy�la� nad szale�stwem idei Rubcowa. Nad tym, �e stanowi ona rewizj � prawa przyczynowo�ci, �e sprzeczna jest z drug� zasad� termodynamiki� Podwa�a wiekowe konstatacje. Bark�aj si� zastanawia�� Przysz�o mu na my�l, �e z tysi�ca r�nych przyczyn nie mo�e by� dw�ch Rubcow�w. Cho�by dlatego na przyk�ad, �e istnieje prawo zachowania materii, cho�by dlatego, �e� je�eli jest ju� dw�ch Rubcow�w, to powinien by� i trzeci. Trzeci! Inaczej bowiem ten niemo�liwy drugi nie m�g�by si� pojawi�!� Nie mia�by si� sk�d wzi��!�

� Sprawdzi�! � rzek� g�o�no Bark�aj. � Sprawdzi� t� bezsensown� rewizj� nauki!

W momencie kiedy ol�ni�a go ta my�l, znowu odezwa� si� dzwonek telefonu.

� A�bumbruk! � dar� si� do telefonu jaki� znajomy g�os m�ski � popirbiprot� � i zaraz potem zirytowany g�os kobiecy:

� Najmocniej przepraszam, ale ca�y czas za wszelk� cen� chce rozmawia� z panem dopiero co przyj�ty chory.

� Jaki chory?

� Chory psychicznie. Tu klinika psychiatryczna.

� Jak nazwisko tego pacjenta?

� Nazwisko?� Zaraz sprawdz� W dowodzie: Klimow.

� Dzi�kuj� � powiedzia� profesor.

Ze zdecydowan� i surow� min� Bark�aj w�o�y� p�aszcz i pewnym krokiem wyszed� z mieszkania.

Nie by�o jeszcze p�no � oko�o dziewi�tej. Na ulicy roi�o si� od przechodni�w. Nad dachem wysokiego gmachu bieg�y ozdobne litery reklamy:,Podr�ujcie Aerof�otem. Czas to pieni�dz��

� Czas trzeba szanowa�! � szepn�� Bark�aj i pod��y� ku postojowi taks�wek.

Wartownik dy�uruj �cy w portierni instytutu d�ugo nie otwiera�. Kiedy wreszcie jego zaspana fizjonomia ukaza�a si� w okienku, profesor rzek� gniewnie:

� Skandalicznie traktuje pan swoje obowi�zki.

Zdj�� z tablicy wszystkie klucze swego zak�adu. Bez po�piechu wszed� po schodach i min�wszy pracowni� znalaz� si� w gabineciku Rubcowa.

W ciszy ledwie dos�yszalnie brzmia� bulgocz�cy �wist. Na pulpicie aparatury kondensacyjnej ja�nia�y �ar�wki wska�nikowe.

Bark�aj raz jeszcze u�wiadomi� sobie przebieg wnioskowania: przypu��my, �e wbrew prawdopodobie�stwu i wiarygodno�ci naukowej istnieje dw�ch Rubcow�w; jeden z nich prze�ywa kolejny, dzisiejszy dzie� swego �ycia, drugi powr�ci� z dnia jutrzejszego i prze �ywa dzisiejszy powt�rnie; poniewa� jednak chwila bie��ca znajduje si� mi�dzy dniem dzisiejszym, kiedy pojawi� si� drugi Rubcow, a jutrem, kiedy pierwszy wejdzie do komory, powinien teraz istnie� jeszcze trzeci Rubcow � ten, kt�ry siedzi w komorze i przenosi si� w czasie wstecz, z dnia jutrzejszego w dzisiejszy�

Profesor by� przekonany, �e tam, w komorze, nikogo rzecz jasna � nie b�dzie. �adnego trzeciego Rubcowa! Ale uwa�a�, �e przekona� si� o tym to znaczy bezspornymi faktami obali� bredni� absurdalnego ruchu przeciw biegowi czasu. Trzeba zajrze� do komory, stwierdzi�, �e jest pusta, a wtedy porz�dek zastanie przywr�cony: poranne zdarzenie zamieni si� w halucynacj�; jutrzejsza gazeta zgodnie z rzeczywisto�ci� stanie si� falsyfikatem, jest bowiem antynaukowa. W prawdziwej gazecie oczywi�cie �adne takie wiadomo�ci si� nie uka��, gdy� nie b�dzie ich sk�d wzi��. Tak dojrza�a ostatecznie decyzja: najpierw wy��czy� aparatur�, potem � otworzy� i obejrze� komor�.

Bark�aj podszed� do wy��cznika og�lnego zasilania energetycznego, po�o�y� d�o� na ebonitowej r�koje�ci. I w tym momencie poczu� md�o�ci�

Zgasi� �wiat�o w gabinecie, ogromnie niezadowolony z powodu tej nieoczekiwanej tch�rzowskiej asekuracji.

� Kapitulujesz, profesorze � robi� sobie wyrzuty Bark�aj � kapitulujesz. Kapitulujesz w walce przeciw szarlata�stwu! � krzycza� ju� na g�os. � Nie poddawa� si�! Nie poddawa� pozycji!� � Zdecydowanie opu�ci� rami� wy��cznika.

Nic si� nie zmieni�o. Usta� jedynie bulgocz�cy �wist. Klika sekund trwa�a cisza. A� dzwoni�o w uszach. Profesor zacz�� zwalnia� nakr�tki z zacisk�w komory. I nagle us�ysza� jakie� przyg�uszone, mi�kkie uderzenia. Bum� bum� Bark�aja przeszed� dreszcz. Odg�osy dochodzi�y z komory. Bum� bum� G�o�niej, coraz g�o�niej� Profesor dygota�, ale uparcie pokonywa� ch�� wycofania si� z gabinetu. powoli, z zaci�ni�tymi z�bami, przy akompaniamencie uderze� kontynuowa� zwalnianie nakr�tek zacisk�w zewn�trznych. Odkr�ciwszy wszystkie, zapali� dr��cymi r�kami zapa�k�, uchyli� drzwi komory i o�wietli� jej wn�trze. Czerwonawym odblaskiem l�ni�y �ciany. U do�u w rogu ma�y filtr powietrzny. I nic wi�cej. Komora by�a ca�kiem pusta. Ucich�y te� uderzenia.

Bark�aj odetchn�� pe�n� piersi�. Drgn�a mu powieka. � Amen � wyszepta�. � Koniec.

Usiad�, aby odpocz�� po tych prze�yciach.

Bark�aj m�g� teraz wyci�gn�� wnioski z tego, co zasz�o. Tak, to najwa�niejsze, czego si� spodziewa�, znalaz�o potwierdzenie: komora by�a pusta. A wi�c sobowt�ry, odwr�cony czas i wszystko inne to bajki, fikcja. Nie�le� Ale profesor daleki by� od triumfu. M�czy�o go pytanie, co spowodowa�o owe uderzenia.

B�bni� palcami po stole. Zagadka by�a przykra i niepokoj �ca. Halucynacja? Autosugestia wywo�ana strachem? Sk�aniaj�c si� ku temu trywialnemu wyja�nieniu Bark�aj nie by� jednak z tego zadowolony. Zbyt wyra�ne, zbyt charakterystyczne by�y te uderzenia.

Niespodziewanie pstrykn�� wy��czniki w pokoju zapali�o si� �wiat�o. Zapali�o si� samo! O�lepiony Bark�aj dopiero po chwili dojrza� co� potwornego � mglist�, na wp� przezroczyst� posta� ludzk�, kt�ra powoli przesuwa�a si� od wy��cznika o�wietleniowego w stron� wy��cznika zasilania og�lnego. Oszo�omiony rzek� g�o�no, cho� z lekka przerywanym g�osem:

� Zwiduje mi si�! To autosugestia!

Dolecia� go cichy, zd�awiony szept:

� Naw�ab.

� Co? � krzykn�� Bark�aj.

Posta� nie odpowiedzia�a. Drobnymi szarpni�ciami, ty�em, grz�zn�c nogami w pod�odze, skierowa�a si� ku wy��cznikowi zasilania i podnios�a go z widocznym wysi�kiem. W rozgor�czkowanym m�zgu profesora kot�owa�o si� jedno jedyne uporczywe pragnienie: uwolni� si� od mamid�a, za wszelk� cen� pozby� si� tego wra�enia wzrokowego.

� Nieee! � wrzasn��, rzuci� si� na posta� i wpad� w galaretowaty mi��sz. � To niemo�liwe! Nagle z komory wylaz�a jeszcze jedna p�przezroczysta posta�. Rozleg� si� zd�awiony okrzyk:

� Dag!

Kto� delikatnym chwytem obj�� nogi Bark�aja. Profesor run�� na ziemi�. I w tej chwili pozna� obie te postaci, w�a�nie postaci, a nie twarze: to byli Rubcowawie, na wp� przezroczy�ci, na wp� odczuwalni, na wp� widoczni. Dwaj!

Le��cy na pod�odze Bark�aj ockn�� si� pod wp�ywem silnego b�lu w g�rnej cz�ci brzucha. Drzwi komory by�y zamkni�te, zewn�trzne nakr�tki doci�gni�te. A wprost na niego szed� zanurzaj �c nogi w pod�og� jak w b�oto p�przezroczysty Rubcow. Jego oczy by�y niemal niewidoczne, m�tnie prze�wieca�y ko�ci czaszki, tkanina odzie�y przypomina�a ciek�e szk�o. Bark�aj instynktownie przycisn�� d�onie do twarzy. Nie widzia�, jak p�przezroczysty nachyli� si� nad nim, poczu� tylko na swoim czole dotkni�cie efemerycznych, przep�ywaj �cych jak woda palc�w. Mocno wczepi� si� �miertelnym chwytem we w�asn� twarz. Mia� zmru�one oczy, zaci�ni�te i d�onie, i z�by. Po co? W owych pe�nych grozy chwilach nie zdo�a�by odpowiedzie� na to pytanie.

� Ot otk � powiedzia� szklisty. � Kto to?

Uczyniwszy niewiarygodny wysi�ek Bark�aj zdo�a� si� obr�ci�, uwolni� si� z mi�kkiego, przejmuj�cego u�cisku. Gwa�townymi szarpni�ciami doczo�ga� si� do drzwi, zerwa� si�, zr�cznie wy��czy� �wiat�o i pobieg� ciemnym korytarzem. Nikt go nie �ciga�.

Przy portierni zatrzyma� si�, by odpocz��. Przeszed� abok wartownika sztucznie zachowuj�c spok�j. Po wyj�ciu na ulic� omal nie zderzy� si� ze swoim wsp�pracownikiem Jossem, kt�ry wyskoczywszy z taks�wki �piesznie zd��a� do portierni instytutu. Bark�aj skry� si� w cieniu kiosku gazetowego. Joss go nie zauwa�y�.

Powr�ciwszy do domu profesor zasta� ma��onk� przy hulahoop. Wij �c si� jak indyjska tancerka obraca�a doko�a smuk�ej kibici wielk� czerwon� obr�cz.

� Zostaw to! � burkn�� Bark�aj.

� Fiedia � zagrucha�a �ona � przed chwil� kto� dzwoni�.

� Kto?

� Taki sympatyczny g�os m�ski. Ze studium telewizyjnego. Bardzo przeprasza� i powiedzia�, �e zadzwoni p�niej. � Cholera! � rykn�� profesor. � Sko�cz z tym kr�ceniem!� � Z�apa� obr�cz i cisn�� w k�t.

Poszed� do swego gabinetu. Przechadza� si� tam z k�ta w k�t usi�uj�c odzyska� utracon� r�wnowag� i zrozumie� sens wydarze�. Usiad� w fotelu i pocz�� analizowa�. �mi�o go w do�ku, rwa�o w boku i powieka znowu drga�a. Profesor nie dopuszcza� do takich objaw�w, walczy� z nimi treningiem woli i gimnastyk� oddechow�. Tote� i teraz zacz�� r�wnomiernie i g��boko oddycha�. Ale w jego umy�le majaczy�y szkliste postaci i ca�a ta awantura z komor� i jutrzejsz� gazet�.

Przysun�� telefon. Pogrzeba� w podr�cznym spisie numer�w. Nakr�ci� numer mieszkania Rubcowa�

Tymczasem do gabinetu Maja w instytucie wbieg� Joss. Zwolni� nakr�tki i otworzy� drzwi komory. P�przezroczysty Maj grz�zn�c niezgrabnie w pod�odze brn�� do komory. Joss podtrzymywa� go, mimo �e r�ce �lizga�y si� po mi�kkim, wodnistym ciele. Znalaz�szy si� w komorze p�przezroczysty wyszepta�:

� �juk�izD. Dzi�kuj�.

� Powodzenia, p-przyjacielu � rzek� dzwoni�c z�bami Joss. � Pomagam, jak mog�, cho� diab�a tam rozumiem� Doci�gn�� nakr�tki zacisk�w zewn�trznych.

W mieszkaniu Rubcowa zebra�a si� gromada ludzi. Obaj Majowie, Brigge, Greczysznikow, jaki� student, co dowiedzia� si� o niezwyk�ym wydarzeniu i zdo�a� si� tam wkr�ci�, fotoreporter, kt�rego zdj�cia posz�y do jutrzejszego numeru dziennika ��ycie�, pewien dziennikarz przedstawiaj �cy si� jako korespondent miesi�cznika �Marzec� i jeszcze kilku w�cibskich przedstawicieli prasy. Rozgardiasz by� nieopisany. Wszyscy palili i bez ustanku sprzeczali si� ze sob�. O�rodek zainteresowania stanowili oczywi�cie inicjatorzy uroczysto�ci.

Obydwa sobowt�ry by�y ju� zm�czone. Brigge bowiem za aprobat� Greczysznikowa zdo�a� jednak po konferencji prasowej podda� Maj�w ca�ej kupie ekspertyz i analiz naukowych. Dzi�ki natarczywo�ci Briggego i jego rozleg�ym znajomo�ciom Rubcowowie oddali analitykom do oceny cz�stki z�b�w i kosmyki w�os�w, pr�bki soku �o��dkowego, elektrokardiogramy i encefalogramy. Jura zawi�z� ich nawet na sw�j basen p�ywacki, gdzie lekarz sportowy pu�ci� w ruch system si�omierzy, kt�re wykaza�y nieznaczn� przewag� fizyczn� Sobowt�ra nad Majem. Sobowt�r wyja�ni� to tym, �e jest nieco starszy, ma wi�c prawo nazywa� Maja �smarkaczem�. S�owem, po dwugodzinnych udr�kach sobowt�ry zas�u�y�y na wytchnienie, kt�rego jednak, jak mo�na by�o wnioskowa� z sytuacji domowej, nie nale�a�o si� spodziewa�,pr�dko�

� Determinizm, �elazny metafizyczny determinizm obwieszcza� entuzjastycznie go�� student � gdzie� si� podzia�?

� Determinizm pozosta� nienaruszony � powiedzia� znu�onym g�osem Sobowt�r � ale zwi�zki przyczynowe s� szersze i bardziej wielorakie ni� przyzwyczajono si� uwa�a�.

� Oczywi�cie, oczywi�cie � szybko potwierdzi� student. � Rozwi�zanie tkwi w strukturalnych kana�ach podpr�niowych � kontynuowa� Sobowt�r � ju� Feynman i Dyson opisywali antycz�stki jako cz�stki istniej�ce w odwr�conym czasie. Co prawda by�o to uj �cie czysto matematyczne. Jednak�e w pracach Briggego i Jermakowa ustalono aksjomatyk� megafalowej funkcji istnienia. P�niej Greczysznikow da� interpretacj � zwrotu podpr�niowego. A� wreszcie uczestnicz�c w tych badaniach opracowa�em zagadnienie interferencji fal istnienia, odwr�cenia czasu oraz rezonansu zdarze� w polu towarzysz�cym. Prace te wykona�em przy nieustannej pomocy swych bliskich koleg�w, Briggego i Gzeczysznikowa, kt�rzy s� tu obecni i kt�rym z ca�ego serca dzi�kuj�.

Rozleg�y si� oklaski. Brigge si� zarumieni�, wyj �� zapa�k� z ust i uroczo si� k�ania�, Sasza natomiast protestowa�:

� Troch� tylko rachowa�em� I do ostatniej chwili niezupe�nie wierzy�em w to, co najwa�niejsze, w efekt p�tli. Szczerze m�wi�c, jeszcze przed godzin� nie dowierza�em w pe�ni faktom � nie wierzy�em w rozdwojenie Rubcowa� Teraz jednak efekt p�tli zosta� prawdopodobnie dowiedziony.

� W�a�nie! � dumnie wykrzykn�� Sobowt�r. � I to dowiedziony niezbicie�

Maj przecisn�� si� do kuchni. Nagle wszystko przesta�o go interesowa�. Otworzy� okno. Wdycha� �wie�e, zimne powietrze, my�la� o tym, �e jutro, w powt�rnym dniu dzisiejszym, i on stanie si� taki pewny siebie i triumfuj�cy jak Sobowt�r. �al mu si� zrobi�o pe�nych napi�cia i trudnych dni, kt�re poprzedzi�y dzisiejszy ranek. �al zwariowanej, konspiracyjnej pracy, �al ubogiej w s�owa awantury z upartym Bark�ajem, a nawet niejasno�ci w kontaktach z Lit�. Przysz�o mu te� na my�l, �e Sobowt�r zbyt okrutnie obszed� si� z Klimowem� Rozmy�la� nad tym wszystkim i nie by�o mu weso�o, m�czy�a go �wiadomo�� nieub�aganego losu, kt�ry teraz nad nim ci��y�.

Sobowt�r tymczasem z przekonaniem rozwija� teori� integralnego determinizmu. Potem przeszed� do problemu fizycznego powielania cia�. M�wi�, �e przy wystarczaj �cy m interwale prognozy mo�liwe jest nie tylko podwojenie, lecz tak�e potrojenie, a nawet niezliczone powielanie cia�.

Znienacka przerwa�, spojrza� na zegarek i paln�� si� w czo�o przypomniawszy sobie co� wa�nego. Powi�d� wzrokiem po obecnych i zatrzyma� si� na Jossie.

� Kolego Joss, czy mo�na was prosi� o drobn� przys�ug�?

� Jestem do dyspozycji, kolego Rubcow.

� �wietnie, to mo�e zrobi� tylko pracownik naszego instytutu, gdy� nikogo innego nie wpuszcz�. Mo�e b�dzie pan tak dobry, kolego Joss, i pojedzie teraz do instytutu. W moim gabinecie obok komory kondensacji przylgn�a do pod�ogi nieszcz�sna p�przezroczysta istota. Prosz� si� jej nie l�ka�, otworzy� komor�, pom�c jej si� tam dosta� i zakr�ci� zaciski zewn�trzne. I tyle. Na razie prosz� si� nie dopytywa� o szczeg�y.

Joss niezdecydowanie przest�pi� z nogi na nog�, wreszcie machn�� r�k�.

� Dobrze, jad�! � I szybko wyszed�.

� Tam, w instytucie � kontynuowa� Sobowt�r � nie tak dawno pewien z�oczy�ca przerwa� dop�yw energii i otworzy� komor� kondensacji, gdzie stworzony zosta� kwant przestrzeni o odwr�conym czasie. Musia�em wyj �� stamt�d, aby w��czy� zasilanie i zamkn�� komor� z zewn�trz, w przeciwnym bowiem razie dalszy ruch w przesz�o �� nie by�by mo�liwy. A teraz in�ynier Joss pomo�e mi wr�ci� do komory i zakr�ci j� od zewn�trz.

� Teraz wi�c jest was tam dw�ch: jeden podr�uje ku dzisiejszemu rankowi, drugi za� oczekuje Jossa? � zapyta� student.

� W�a�nie tak.

� A razem czterech?

� Tak, licz�c mnie i prawdziwego Maja Rubcowa, czterech. Ale podczas samego wypadku by�o nas pi�ciu.

� Pi�ciu?

� Naturalnie, wyobra�cie sobie, �e komora zosta�a otwarta wp� drogi do jutra, primo, jestem ja, kt�ry siedzia�em w komorze od samego pocz�tku, od dnia jutrzejszego; secundo, ja, kt�rego wsadzi� do komory Joss; tak wi�c jest nas w komorze dw�ch. � Zagi�� dwa palce. � Ponadto jestem ja, kt�ry wyszed�em z komory, aby przywr�ci� porz�dek.

Zagi�� trzeci palec. � Plus ja, stoj�cy teraz z wami � stukn�� si� palcem w pier�. � I wreszcie ja, kt�ry jeszcze nie � przebywa�em w komorze, to znaczy ten Maj Rubcow, kt�ry w tej chwili siedzi w kuchni. Razem pi�ciu.

W�r�d s�uchaczy zrobi�o si� poruszenie. Sobowt�r zacz�� si� irytowa�.

� Dobrze � rzek� � patrzcie no tu. � Narysowa� na serwetce p�tl� ze strza�kami.

� W prawo biegnie zwyk�y, nasz i wasz prosty czas, w lewo � odwr�cony. Rysunek przedstawia lini� istnienia. Podobna jest ona do p�tli i odzwierciedla podr� cia�a w przesz�o�� i odwrotnie. Cia�o istnia�o nieprzerwanie a� do startu w przesz�o��, kiedy � zawr�ci�o w czasie, istnia�o do finiszu w przesz�o�ci, potem znowu zawr�ci�o w czasie i zacz�o istnie� w spos�b zwyk�y. Linia istnienia jest w tym wypadku z�o�ona we troje. P�ki wi�c istnieje p�tla, mamy trzy cia�a: jedno w czasie odwr�conym i dwa w prostym. Czy to jasne?

� Jasne � rozleg� si� g�os studenta.

� Przypu��my � powiedzia� Sobowt�r. � A teraz wyobra�cie sobie, �e na linii istnienia w wyniku ingerencji zewn�trznej powsta�a druga p�tla. � Narysowa� co� podobnego do spinacza biurowego:

� Ile mamy tu r�wnoleg�ych odcink�w?

� Jeden, dwa, trzy, cztery, pi�� � przeliczy� student. � Bomba

Kiedy ju� obecni poha�asowawszy zrozumieli istot� powielania cia� w prostych i z�o�onych p�tlach czasowych, posypa�y si� pytania:

� Przepraszam, panie Rubcow � odezwa� si� dziennikarz z miesi�cznika �Marzec� i podni�s� si� ze swojego miejsca trzaskaj�c obcasami � czy mo�na w taki spos�b zwi�kszy� liczb� e� pi�karzy?

� To mo�liwe � odpar� Sobowt�r � cho� nieprawdopodobne. Ale tylko pod warunkiem, �e w rozgrywkach nikt nie zostanie okaleczony czy zabity.

� Dlaczego? � zapyta� z rozczarowaniem w g�osie dziarski dziennikarz.

� Dlatego, �e �adnego z powielonych cia� nie mo�na unicestwi�. Przecie� uleg�aby wtedy przerwaniu linia istnienia i �adnej p�tli si� nie uzyska: nie b�dzie mia� kto wej�� do komory:, aby wyruszy� w przesz�o��. Generator przysz�o�ci nie stwierdzi zamierzonego procesu, gdy� ten po prostu nie nast�pi.

� A tancerki i �piewaczki? � pyta� dalej dziennikarz. Mo�na powiela�?

� Niew�tpliwie. W zasadzie, oczywi�cie.

� A student�w? � wtr�ci� student. � Chocia�by na dzionek przed egzaminem?

� O Bo�e! � Sobowt�r mia� ju� do�� idiotycznych pyta�. � S�dz�, �e je�li powiela�, to przedmioty nieo�ywione; adaptery, odkurzacze, samochody. Mo�na by je wypo�ycza� z pe�n� gwarancj� sprawno�ci na dob� naprz�d. I jeszcze� Jak my�licie? Co jeszcze? Co� bardzo potrzebnego�

� Pieni��ki, pieni��ki! � wykrzykn�li jednog�o�nie student i fotoreporter.

� Nareszcie! � zaaprobowa� domys� Sobowt�r. � Przedwczoraj sprawdza�em urz�dzenie na zwyk�ej dwudziestokopiejk�wce. Co prawda zosta�a ona tylko podwojona i tylko na p� godziny. Oto ona� � Sobowt�r podni�s� nad g�ow� niklow� monet�. � T� pami�tk� pozostawi� sobie na dow�d tego, �e niekiedy tytu�em po�yczki mo�na bra� pieni�dze z przysz�o�ci. Niestety zwr�ci� trzeba nieodwo�alnie. Sum� otrzyman� dzi�, b�dziemy musieli jutro wys�a� w przesz�o��.

� A d�u�ej ni� na dob� mo�na po�yczy�? � z nadziej � spyta� student.

� Dowolne powielenie trwa tylko dob�, nie d�u�ej. �ci�lej: 23 godziny 49 minut i 22 sekundy.

Student spos�pnia�. Reszta towarzystwa tak�e zasmuci�a si� niemo�no�ci� po�yczenia pieni�dzy z odleg�ej przysz�o�ci. Pocieszano si�, �e wszechmocna nauka przezwyci�y ten zakaz. Wtedy w�a�nie powr�ci� Joss. Oczy zwr�ci�y si� ku i niemu. � Ma si� rozumie�, wszystko w porz�dku � powiedzia� Sobowt�r.

� Tak � odrzek� Joss. � W porz�dku. Dotychczas trz�s� mi si� r�ce� To by�o widziad�o, a nie cz�owiek. Diabli wiedz� co� Do domu nie mog�em i��, wi�c wr�ci�em�

� To by�em ja, ale prawie ca�y w odwr�conym czasie Sobowt�r wsta� domy�liwszy si�, �e zebranym nale�y si� nast�pna porcja wyja�nie�. Odchrz�kn�� i zacz��: � Prosz� uwa�a�. Sprawa polega na tym, �e proces odwr�cenia czasu jest procesem translakacji obiektu z obszaru energii dodatnich w obszar energii ujemnych. Obiekt jakby si� zapada� pod pr�ni�. Do tego celu s�u�y urz�dzenie, kt�re nazwa�em nap�dem zwrotnym. W��cza si� ono dwukrotnie: na starcie i na finiszu. Przy tym w czasie zwrotu na starcie wydziela si� znaczna ilo�� energii, kt�r� �aduje si� do�� pojemne akumulatory. Natomiast przy zwrocie na finiszu przeciwnie: energia ta zostaje zu�yta. Obiekt jak gdyby ulega� wyparciu z powrotem w obszar energii dodatnich. Powinienem doda�, �e dla istoty �ywej operacja ta nie nale�y do przyjemnych. Tak wi�c cia�o istniej�ce w odwr�conym czasie jest cia�em energii ujemnej. Innymi s�owy, energia jego cz�stek i p�l jest mniejsza od zera. Wskutek tego nie mo�e by� dostrze�one i utrwalone w zwyk�y spos�b. Czy m�wi� zrozumiale'? � Jak dla kogo � b�kn�� fotoreporter.

� Ca�kiem zrozumiale i popularnie � o�wiadczy� student.

� A wi�c niezrozumiale � wywnioskowa� Sobowt�r. W takim razie prosz� mi wierzy� na s�owo. Nale�y tylko zrozumie�, �e cia�o istniej�ce w odwr�conym czasie stanowi dla cia� czasu prostego po prostu pustk�. Mo�ecie je o�wietla� reflektorami, strzela� w nie z broni palnej � pozostanie odporne, nieodczuwalne i niewidzialne.

� Tak to rozumiem � rzek� fotoreporter.

� Bardzo mi mi�o, chocia� nie jestem przekonany. Jedziemy dalej. W moim urz�dzeniu czas odwraca si� zupe�nie jedynie w szczelnie zamkni�tej komorze. Kiedy j� si� otwiera, do �rodka przenika �wiat zewn�trzny, a wraz z nim przedostaje si� czas prosty. C� wi�c nast�puje, gdy obiekt o energii ujemnej styka si� z obiektem o energii dodatniej?

� Anihilacja! Wzajemne unicestwienie! � �ywo wykrzykn�� student.

� Mylicie si�, kolego! Fantazjujecie w najprostszych sprawach � z niezadowoleniem odpowiedzia� Sobowt�r. Na kt�rym roku jeste�cie?

� Na drugim � zawstydzi� si� student.

� Ot� � konkludowa� Sobowt�r � �adnego wybuchu nie b�dzie. Wp�yw �wiata zewn�trznego powolutku zacznie obraca� cia�o odwr�conego czasu w swoj� stron�. Nast�pi odwr�cenie atom�w i ca�ych cz�steczek. W pierwszej godzinie zewn�trznej cia�o uchwytne jest nie w pe�ni, lecz jedynie w tych cz�stkach, kt�re zd��y�y przej �� do czasu prostego. B�dzie wi�c ono p�przezroczyste i p�przenikliwe dla �wiata zewn�trznego. I przeciwnie, dla niego p�przezroczysty i p�przenikliwy b�dzie �wiat zewn�trzny. Zrozumia�e?

S�uchacze, z wyj�tkiem fizyk�w, nie rozumieli. Sobowt�rowi jednak znudzi�o si� ju� wyja�nienie. Mrugn�wszy do Jossa o�wiadczy�:

� Kto nie zrozumia�, niech si� zapisze na uniwersytet. Czy s� jeszcze jakie� pytania?

Po kr�tkim milczeniu rozleg� si� dono�ny g�os dziennikarza:

� Owszem, mam jedno pytanie. Czy mo�na?

� S�ucham � odrzek� Sobowt�r.

� Czy uda�o si� ustali� osob� tego, co bezprawnie otworzy� komor�?

� Nie. Wszak ju� m�wi�em, �e nie mog�em rozpozna� twarzy.

� I dotychczas go nie zatrzymano?

� Nie. W jaki spos�b?

� No, to czas ju� i�� � powiedzia� dziennikarz i wyszed� wybijaj�c krok.

Obecni znacz�co spojrzeli na siebie.

Znowu zadzwoni� telefon. Sobowt�r odpowiedzia�:

� O! Dobry wiecz�r, panie profesorze!� Nie spodziewa�em si�, wcale si� nie spodziewa�em� Bardzo dobrze� Ju� dawno pora� Oczywi�cie, oczywi�cie� Dzi�kuj�. � Wypowiadaj�c te uprzejme s�owa Sobowt�r nie wierzy� w�asnym uszom: profesor Bark�aj zawiadamia� o akceptowaniu w ca�ej rozci�g�o�ci pracy Rubcowa, o rewizji swojego stosunku do niego, o tym, �e rano � jak profesor zrozumia� � nast�pi� powr�t Rubcowa z prognozy dobowej, �e jutro, przy starcie, b�d� obecni zaproszeni przez Bark�aja przedstawiciele prasy, filmu i telewizji�

Lita wysz�a z redakcji w podnios�ym nastroju. Ten obfituj�cy w wydarzenia, pogmatwany i pe�en napi�cia dzie� ju� jej nie zdumiewa�. Teraz, pod koniec, nabra� jakiej � spontanicznej od�wi�tno�ci. Lita nie pami�ta�a ju� swoich obaw, bolesnych w�tpliwo�ci i �ez. Nie l�ka�o jej rozdwojenie Maja. Teraz by�o to interesuj�ce, a nawet �mieszne. Zabawnie by�o tam, w redakcji, odr�nia� Maja dzisiejszego od jutrzejszego. Lita robi�a to tak nieomylnie, �e Jura Brigge wzdycha� i zachwyca� si�, jakby wyczucie Lity by�o bardziej zadziwiaj�ce od samego rozdwojenia.

Siedz�c w pustawym trolejbusie Lita rozwa�a�a, na czym polega�a r�nica mi�dzy Majami. Jutrzejszy by� odwa�niejszy, bystrzejszy, bardziej stanowczy. Czasem bodaj bywa� zbyt stanowczy, bardziej pewny siebie, ni� chcia�aby Lita. Dzisiejszy Maj by� natomiast �agodniejszy, serdeczniejszy. I pos�uszny, pos�uszny jutrzejszemu. To by�o troch� nieprzyjemne. Obaj byli inni, nie tacy jak wczorajszy Maj.

Najwa�niejsze zreszt� by�o dla niej poczucie dobrze spe�nionego obowi�zku, poczucie sukcesu dziennikarskiego, kt�rego by�a bezpo�redni� uczestniczk� i realizatork�. Co� takiego jeszcze si� nie zdarzy�o w skromnym redaktorskim �yciu Lity. �mieszy�o j� te� dziwne zachowanie naczelnego redaktora, kt�ry okaza� si� tak zdolnym reporterem i podrywaczem.

Niedaleko domu Maja b�yska� �wiat�ami �Gastronom� ol�niewa� i wabi�. Obliczywszy wysoko�� nieoczekiwanie dzi� zarobionego honorarium Lita zdecydowa�a, �e ca�kiem stosownie b�dzie przepu�ci� w owym �Gastronomie� dwadzie�cia rubli. U Maj�w zjawi�a si� z dwiema ci�kimi paczkami.

Kiedy Lita wesz�a, Sasza Greczysznikow delikatnie wyprasza� obcych. M�wi�, �e Sobowt�r musi odpocz�� po nadmiernym napi�ciu ostatniej doby. Maj za� przed podr� w dzie� wczorajszy. Go�cie ze zrozumieniem potakiwali, ubierali si� i zezem spogl�dali na szereg butelek, kt�re Lita ustawia�a na parapecie.

Wreszcie drzwi si� za go��mi zamkn�y i Sasza zwr�ci� si� do Lity:

� No i jak, czy got�w ten jutrzejszy bombowy numer?

� To by�a furora, ch�opcy! W gazecie, kt�r� przyni�s� Maj, by� malutki kleks u do�u trzeciej szpalty, a w naszej pocz�tkowo nie wyszed�, wi�c pracownicy typografii zupe�nie szaleli. Technolog oddzia�owy sam trudzi� si� nad matryc�, aby ten kleks wyst�pi�. W og�le nasza gazeta jak dwie krople wody podobna jest do twojej, jutrzejszy Maju. Fotografie identyczne. A tekst jednej notatki by� najpierw troch� odmienny, ale naczelny go poprawi� i zrobi�a si� dok�adna kopia!�

Jura oznajmi�:

� Uwaga! Dzi�ki subtelnej przenikliwo�ci, �ywemu temperamentowi i ofiarnej bezinteresowno�ci prasowej wr�ki Lity Uskowej nast�pi�o nadzwyczajne roz�adowanie atmosfery! � Strzeli� korkiem i nala� wina do kieliszk�w. Od tej chwili zabrania si� poruszania temat�w naukowych! � Wiwat powielani Majowie! Wiwat!

� Wiwat! � podchwycili wszyscy.

Maj wyci�gn�� si� na ��ku, Sobowt�r za� na tapczanie. Nie spali, kurzyli papierosy. Rozmawia� im si� nie chcia�o. Obaj byli zm�czeni.

Sobowt�r usi�owa� si� domy�li�, kto otworzy� komor�. Klimow? Przepad� jak kamie� w wod� Bark�aj chocia� niech�tnie, jednak odwa�nie wyrazi� uznanie, przyzna� si� do b��du. Nie bardzo to wygl�da�o na Bark�aja�

Maj natomiast wspomina� pocz�tek eksperymentu � jak zakodowa� problem i zaprogramowa� generator komutacyjny, spodziewaj �c si� pi�ciominutowej przynajmniej p�tli z rozwi�zan� progwoz�. I jak ekran bez reszty wype�ni� si� zieleni�. To by� sygna� sukcesu wyra�ony interferencj� fal istnienia. Zestawi� wtedy za pomoc� komutatora zadanie rozwi�zania maksymalnej dobowej prognozy z pe�nym obci��eniem komory. Prze��czy� d�wigni� ma�ej kondensacji i ujrza� to, czego nie mia� nawet odwagi si� spodziewa�: podw�jn� p�tl� dobow�. By�a wyrazista i r�wna. I w�a�nie podw�jna! Maj dopiero teraz przypomnia� sobie ten szczeg�. W my�li wyra�nie rysowa� si� jej charakterystyczny kszta�t.

Zdecydowa� si�, �e z Sobowt�rem co� si� dzia�o po drodze z jutra. Powiedzia� g�o�no:

� P�tla na ekranie by�a podw�jna.

� Sobowt�r ju� zasypia�, wi�c nie od razu si� odezwa�:

� Rzecz jasna.

� Co si� tam sta�o?

� Ju� m�wi�em. Nie trzeba by�o izolowa� si� w kuchni i ulega� jakim� chandrom.

� Opowiedz.

� Nie. Nie warto. Po pierwsze, nie b�dzie ci� to interesowa�, po drugie � nie powiniene� tego wiedzie�. Dok�adnie powt�rzy�em to, co s�ysza�em wczoraj od Sobowt�ra.

Maj zrezygnowa� z pyta�. Widocznie tak by� musi i nie ma na to rady.

� Prze�pij�e si� � rzek� ziewaj�c Sobowt�r.

Maj zamkn�� oczy i przypomnia� sobie, co jeszcze dzia�o si� rano: pstrykni�cie automatu wy��czaj �cego nap�d zwrotny i warcz�cy �oskot, nadd�wi�kowy niemal grom odwr�cenia czasu w komorze. I wyl�knione twarze Klimowa, Jossa, ch�opaka ze stra�y, lekarza�

Chcia� spyta� Sobowt�ra, w jakim stopniu nieprzyjemny jest powr�t, czy bolesne jest przej �cie w ujemny czas i ujemn� energi�. Ale Sobowt�r ju� usn��. Nie to nie. I bodaj czy mia�o sens zadawanie podobnych pyta�.

�Szary jesienny poranek. Terkot budzika. Pusty tapczan. Sobowt�ra nie by�o. Na stole le�a�a kartka: Powodowany uczuciem humanitaryzmu pozwalam ci pospa� godzink�. Id� co� nieco� przygotowa�. Pocz�tek o 10.40. Sobowt�r�.

Maj pomacha� r�kami i nogami uwa�aj�c, �e to gimnastyka poranna. Wzi�� zimny prysznic, mocno wytar� cia�o i dopiero wtedy otrz�sn�� si� z resztek senno�ci. Przeczyta� powt�rnie notatk� Sobowt�ra, chrz�kn�� i poszed� si� goli�. O niczym szczeg�lnym nie my�la�. Czu� si� normalnie dobrze si� wyspa�. Nastr�j te� mia� dobry, odczuwa� tylko lekkie napi�cie, jak student przed egzaminem. Zamrucza� pod nosem: �Pr�niaki-p�taki�; uczepi�o si� go to od wczoraj.

Jedz�c �niadanie rozmy�la� o macierzowym zapisie funkcji istnienia. Nawet po�o�y� przed sob� arkusz papieru. Ale nic ciekawego na my�l mu nie przychodzi�o.

Maj wyszed� z domu tu� po dziesi�tej. I natychmiast poczu�, �e obserwuj� go czyje� bystre oczy. Jaki� ch�opak stercza� na pode�cie schod�w. Kiedy Maj przechodzi�, spogl�da� w d� opieraj�c si� �okciami o por�cz. Na dole tak�e stali w gromadce jacy� m�odzi ludzie i rozmy�lnie nie patrzyli na mijaj�cego ich Maja. Na rogu jaka� �Wo�ga� ruszy�a w momencie, kiedy j� wyprzedzi�. �Bez w�tpienia dostaj� manii prze�ladowczej� � pomy�la� Maj.

�Wo�ga� min�a przystanek trolejbusu i zatrzyma�a si�. Maj na z�o�� �Wo�dze� postanowi� nie czeka� na trolejbus, tylko i�� pieszo. Po chwili obejrza� si� � �Wo�ga� sta�a na dawnym miejscu, lecz o dwadzie�cia krok�w za Majem szed� jeden z tych, co stali pod jego domem. Innego z tej grupy zobaczy� po drugiej stronie ulicy.

�Masz ci los!� � szepn�� do siebie Maj i usiad� na �awce stoj�cej pod �cian�. Mia� ochot� umkn�� nieproszonej stra�y przybocznej. Przykro mu te� by�o, �e tak szybko, ju� za p� godziny zacznie si� eksperyment.

Ch�opak, kt�ry szed� za Majem, pojawi� si� w pobli�u. Idzie nie �piesz�c si�, jak na spacer.

� Hej, obywatelu! � krzykn�� g�o�no Maj.

� Pan do mnie? � odwr�ci� si� ch�opak.

� A pan do kogo? Nie do mnie?

� Co? � zaj�kn�� si� ch�opak.

� Czy to nie mnie, pytam, pan pilnuje?

Ch�opak nie odpowiedzia�. Sta� na wp� odwr�cony od Maja i milcza�. W tej chwili podjecha�a �Wo�ga�. Zahamowa�a przy samym kraw�niku i wyskoczy� z niej wczorajszy go�� dziennikarz, kt�ry pyta� o powielenie pi�karzy.

� Dzie� dobry, panie Rubcow! Czy podwie��? � zapyta�. � Dok�d?

� Przypuszczam, �e do instytutu. Mam, jak pan widzi, �rodek lokomocji.

� Czy pan nie rozumie, �e nic si� nie stanie! � powiedzia� w rozdra�nieniu Maj. � Nic na �wiecie nie mo�e przeszkodzi�! Na co pan tu potrzebny!

Dziennikarz nie speszy� si� ani troch�.

� Dla porz�dku, panie Rubcow, i dla bezpiecze�stwa. Znamy precedensy. Naszym obowi�zkiem�

� Wyno� si� pan do stu diab��w!

� No, dobrze � zacz�� go uspokaja� rozm�wca � prosz� odpocz��. Nie trzeba si� denerwowa�.

Wsiad� do samochodu i poma�u ruszy�. Ch�opak tak�e powolutku poszed� przed siebie.

Maj odczeka� minut� i poczu�, �e nie mo�e si� tak pokornie podporz�dkowa�. Podobnie jak wczoraj rano, ow�adn�o nim nagle rozpaczliwe pragnienie wypr�bowania owej nieub�aganie przes�dzonej kolejno�ci zdarze�, zrobienie czego� niedorzecznego�

Obejrza� si� Smyrgn�� w bram�. Drzwi z klatki schodowej prowadzi�y na podw�rze. Na podw�rku by�o pusto i cicho w por�wnaniu z ha�a�liw� ulic�. Ros�o tam kilka drzew. Maj rzuci� si� ku drzewu stoj�cemu w g��bi podw�rza, przy samym ogrodzeniu. Schowa� si� za pie� i obejrza� si�. Nikogo. Podskoczywszy chwyci� za gruby konar i dosta� si� na wysokie ogrodzenie. Po tamtej stronie wiod�a w�ziutka uliczka. Zeskoczy� na ni� i us�ysza� dolatuj�ce z podw�rza g�o�ne szczekanie psa. �Tropiciela pu�cili, bydlaki� � przemkn�a przez g�ow� my�l. Pobieg� uliczk� w prawo, a za nim nios�o si� to obmierz�e ujadanie. Za rogiem sta� �Moskwicz�, drzwi by�y p�otwarte, kierowca by� niedaleko, pi� wod� sodow� z automatu, Maj jak ma�pa wskoczy� do samochodu, zwolni� hamulce i da� gazu. Ruszy� ostro. �St�j!� � wrzasn�� na ca�e gard�o kierowca � �st�j!� I znowu s�ycha� by�o psie ujadanie. �Naprz�d, pr�dzej� przynagla� si� Maj. Tu� przed nim widnia� samochodowy zegar. Wskazywa� dwana�cie po dziesi�tej.

Maj na pe�nym gazie kluczy� po uliczkach i przejazdach. Korci�o go zupe�nie jak ch�opca, by przechytrzy� stra� przyboczn� i zjawi� si� w instytucie bez eskorty, samemu. Poniesiony �obuzersk� fantazj� �cina� zakr�ty po chodnikach, zuchwale p�dzi� na prze�aj przy czerwonych �wiat�ach. Jeszcze dwa zakr�ty, przeci�cie wbrew przepisom szerokiej ulicy � i znalaz� si� u celu. Zatrzyma� �Moskwicza�, wyskoczy� z niego i� zobaczy� przed sob� t� sam� �Wo�g�, od kt�rej chcia� si� uwolni�. Widocznie przyby�a tu wcze�niej. A ko�o �Wo�gi� sta� Sobowt�r w bia�ym kitlu roboczym. Obok za� dziennikarz, kt�ry zobaczywszy Maja pomacha� do niego podniesion� r�k�. Gest ten mia� wyra�a� przyjazn� pob�a�liwo�� i wielkoduszne wybaczenie.

Maj nie mia� ochoty na niego patrze�. Poszed� wprost do bramy.

Zamiast zwyk�ego wartownika w portierni byli dwaj �o�nierze z automatami. Wypi�wszy piersi pe�nili wart� na baczno�� i wpatrywali si� w Maja, kt�ry dopiero wtedy otrze�wia�. Potulnie opu�ci� r�ce.

Spojrza� na zegarek. Do rozpocz�cia do�wiadczenia pozosta�o jedena�cie minut. Wyda�o mu si�, �e jeszcze wszystkiego nie zrobiono, �e zapomniano o czym� wa�nym. Zawr�ci� i wyszed� na ulic�. Tam zderzy� si� nos w nos z naczelnym redaktorem ��ycia�.

� Dzie� dobry, panie Rubcow! Bardzo si� ciesz�, �e pana widz� � z odrobin� niepokoju, lecz zarazem z pe�n� szacunku uprzejmo�ci� naczelny u�cisn�� oci�a�� d�o� Maja. Opodal sta�a Lita z fotoreporterem.

Maj nie patrz�c na nich kiwn�� g�ow�, przygl�da� si� ukradzionemu przez siebie �Moskwiczowi�, przy kt�rym krz�ta�o si� dw�ch pracownik�w s�u�by ruchu.

� Niczego� nie zapomnia�? � krzykn�� do Maja Sobowt�r.

�Ba! � przypomnia� sobie Maj. � Trzeba przecie� nakupi� dzisiejszych gazet�. Pobieg� do kiosku.

� Czekaj! � Sobowt�r zwr�ci� si� do Lity: � Kup, prosz� ci�, gazety tam.. � I znowu do Maja: � A ty chod� tu.

Maj czu� do siebie odraz�: by� niewolnikiem, w�asno�ci� Sobowt�ra, w�asno�ci� rumianego, u�miechaj�cego si� dziennikarza, i czasu, kt�ry bieg� ku nieuniknionemu startowi w przesz�o��.

� Nie poddawaj si� przygn�bieniu � cicho rzek� Sobowt�r do Maja, a dziennikarz dyskretnie si� oddali�.

� Pozwolili kr�likowi pohasa� � ze z�o�ci� powiedzia� Maj. � W�a�ciciele.

� No, uspok�j si�, tak nie trzeba. Sam chcia�e� zakosztowa� wolno�ci.

� Po mojej ucieczce ten typ domy�li� si�, by zadzwoni� do ciebie?

� W�a�nie. Rozum zatriumfowa�.

Poszli do portierni. Min�li wypr�onych �o�nierzy, kt�rzy przepu�cili ich bez przeszk�d.

� A gdzie� wartownik? � spyta� Maj.

� Wezwany na przes�uchanie � odpowiedzia� Sobowt�r. � I,zdaje si�, udzieli� tam takich informacji, �e nad jednym z naszych wsp�lnych znajomych zawis�a gro�ba grubych nieprzyjemno�ci.

� Co tam pleciesz?

� Nic. Milcz�. Nawiasem m�wi�c, Klimow trafi� do czubk�w.

Podbieg�a Lita i z�o�y�a plik gazet w r�ce Maja, kt�ry machinalnie poupycha� je po kieszeniach. Lita nie�mia�o wzi�a obydwu Maj�w pod r�ce i powiedzia�a:

� Wiecie co, ch�opcy. Przez ca�� noc rozmy�la�am nad pewn� kwesti�. Mo�na zapyta�?

� Ale� oczywi�cie � odrzek� Sobowt�r.

� A co b�dzie, je�li Maj nie wejdzie do komory? Co wtedy b�dzie?

� To niemo�liwe � wykrzykn�li razem obaj Majowie. � Dlaczego? Przecie� mo�esz odm�wi�, prawda, Maj? I b�dzie was dw�ch.

� Nie b�dzie. W�wczas wszystko na �wiecie powr�ci�oby do dnia wczorajszego. Ca�y �wiat. Jak ty nic nie rozumiesz! A to jest niemo�liwe, poniewa� ca�y �wiat nie zmie�ci si� w naszej komorze.

� Nie rozumiem!

� Je�li przewidziano za�mienie S�o�ca, to ono musi nast�pi�. Jasne?

� Nie, nie! � Lita poczerwienia�a i powiedzia�a bez sensu: � Przecie� mo�na przed za�mieniem, no� rozstrzela� Ksi�yc z jakiej� armaty�

� Spr�buj, rozstrzelaj� � ponuro u�miechn�� si� Maj.

Instytut Badania Pr�ni hucza� jak zaniepokojony ul. Nikt nie pracowa�. Wszyscy st�oczyli si� na korytarzach, kt�rymi Rubcowowie szli do swojej pracowni. Majowie poruszali si� mi�dzy �cianami zdumionych, nie milkn�cych, serdecznie ich witaj�cych ludzi, kt�rzy szukali okazji, by u�cisn�� im d�onie, poklepa� po ramieniu, po prostu dotkn�� niezwyk�ych sobowt�r�w. Prasa zrobi�a swoje. Zamiast w�tpi� i dyskutowa�, entuzjazmowano si� i zachwycano tym, w co wczoraj nikt by nie uwierzy�.

Pracownia przypomina�a teatr. Ch�opak ze stra�y nie wpuszcza� tam nikogo opr�cz najbli�szych wsp�pracownik�w i os�b, kt�re specjalnie zaprosi� Sobowt�r, Bark�aj i dziennikarz. Przed sto�ami laboratoryjnymi ustawiono dwana�cie foteli r�nego kalibru, a na nich rozsiedli si� kierownicy poszczeg�lnych oddzia��w i pracowni, go�cie z Instytutu Przestrzeni zgrupowani wok� Greczysznikowa i Briggego. W pierwszym rz�dzie siedzia� profesor Lutykow. U�miecha� si� do swojej s�siadki, m�odej aspirantki, i co� do niej m�wi� o odwr�ceniu czasu. Ta chciwie s�ucha�a poruszaj�c d�ugimi rz�sami. W�r�d obecnych by�y w og�le interesuj �ce kobiety � owa aspirantka, ma��onka profesora Bark�aja, Lita. W ich pobli�u usadowi� si� naczelny redaktor ��ycia�.

Trwa�o zamieszanie zwi�zane z ostatnimi przygotowaniami. Filmowcy wypr�bowywali reflektory skierowane na gabinecik Rubcowa, przysz�� scen� znakomitego spektaklu, i ustawiali swoje kamery. Reporterzy prasowi i radiowi, kt�rym do zako �czenia startu kategorycznie zakazano niepokoi� Maj�w, osaczyli Greczysznikowa, Jossa, a nawet ch�opaka ze stra�y.

Brigge gestykulowa�, �u� dwie zapa�ki na raz i wyja�nia� jakiemu� m�odemu reporterowi, �e czas �wiruje jak baletnica�. Reporter robi� min�, jakby rozumia�, i co� tam pisa� w swoim notatniku. Greczysznikow sumiennie wyk�ada� korespondentce �Pokolenia� zasad� kwantowania prawdopodobie�stwa. Joss ruchami r�k pokazywa�, jak trudno wpakowa� do komory p�przezroczystego cz�owieka.

Kiedy do startu pozosta�o pi�� minut, otworzy�y si� oba skrzyd�a drzwi do gabineciku Rubcowa. Tam przed kamer� stali Majowie. Obaj byli w jednakowych kitlach roboczych bez �rodkowych guzik�w. Ich miny i pozy by�y identyczne. Towarzyszy� im profesor Bark�aj, na kt�rego twarzy malowa�a si� powaga i zrozumienie donios�o�ci chwili. By� tam tak�e zdenerwowany, blady lekarz instytutu. Dopiero co musia� da� za wygran� w sporze z Sobowt�rem, kt�ry zdo�a� go przekona� o tym, �e maj�ce si� odby� do�wiadczenie jest dla cz�owieka bezpieczne.

Ca�a ta czw�rka sta�a w o�lepiaj�cym blasku jupiter�w. Po burzliwych oklaskach zrobi�o si� cicho. S�ycha� by�o tylko przyg�uszony terkot kamer filmowych.

Profesor Bark�aj odchrz�kn�� i post�pi� krok naprz�d: � Drodzy koledzy, drodzy go�cie! Mi�o nam powita� was w tych murach. Jak wiecie, rozpoczyna si� tu teraz eksperyment, kt�ry bodaj nale�a�oby nazwa� nie tylko historycznym. Nazwa�bym go epokowym. Chodzi o zwyci�stwo ludzko�ci nad tym, co dotychczas zdawa�o si� niewzruszon� twierdz� matki-przyrody, nad�

W tej chwili do pokoju szybko, lecz bezg�o�nie wszed� dziennikarz. Nachyli� si� do naczelnego redaktora ��ycia� i co� szepn��, a potem przywo�a� Sobowt�ra i powiedzia� mu na ucho:

� Profesora Bark�aja wzywa niezw�ocznie s�dzia �ledczy w sprawie bezprawnego otwarcia komory.

Pozw�lcie mu sko�czy� � odpowiedzia� Sobowt�r. Naczelny redaktor energicznym szeptem instruowa� Lit� i fotoreportera:

� Lada dzie� dajemy o tym m�wcy notatk� pod tytu�em �Oblicze rutyniarza�. Sfotografujcie go i nie spuszczajcie z oka.

U�cisn�wszy Licie r�k� powy�ej �okcia naczelny przysiad� si� do m�odej �ony Bark�aja, doszed� bowiem do wniosku, �e wprost niedopuszczalne jest nie okaza� jej teraz serdeczno�ci i ludzkiego wsp�czucia.

A profesor tymczasem ko�czy� swoje przem�wienie:

� Je�li ten eksperyment opracowany w powierzonym mi zak�adzie przez zdolnego i wytrwa�ego Maja Rubcowa b�dzie powtarzalny, nabierze to olbrzymiego znaczenia. Mo�liwe stanie si� gigantyczne powi�kszenie zasob�w!� Spojrza� na zegarek i zwracaj�c si� do Rubcow�w powiedzia� spokojnie i surowo: � Prosz� rozpoczyna� eksperyment.

Sobowt�r nie oczekuj �c na zezwolenie odkr�ca� ju� zaciski na ci�kich drzwiach komory. Wreszcie drzwi si� otworzy�y.

� Prosz� o reflektory! � zawo�a� Sobowt�r.

W jaskrawo o�wietlonej komorze zarysowa�y si� niewyra�ne kontury niemal przezroczystego cz�owieka.

� To Maj Rubcow, kt�ry ju� podr�uje w przesz�o��. Ten sam, co teraz stoi przed wami i za kilka sekund wejdzie do komory. � Sobowt�r wskaza� na Maja, kt�ry, jak zreszt� wszyscy, bez przerwy wpatrywa� si� w g��b komory.

� Czas wchodzi�, Maj � g�o�no rzek� Sobowt�r patrz�c na zegarek. � Gotowy� Uwaga�

Hop!

Maj jednym skokiem znalaz� si� w komorze.

� Poczekajcie! � j�kn�� g�ucho lekarz. � To niemo�liwe!� To unicestwienie!�

� Wszystko w porz�dku, doktorze � powiedzia� Sobowt�r zakr�caj�c komor�. � Przecie� omawiali�my to ju�� To �adne unicestwienie, jestem zdr�w i ca�y. � Doci�gn�� ostatni� nakr�tk�. � Normalny!

Lekarz osun�� si� na krzes�o i zas�oni� oczy d�oni�. Wtedy w�a�nie rozleg� si� huk. �oskot podobny do grzmotu. Wype�ni� pok�j i pogr��y� wszystkich w niemym oszo�omieniu. Potem os�ab�, oddali� si�, ucich�.

� To wszystko � stwierdzi� Sobowt�r, kt�ry ju� przesta� by� sobowt�rem. � Eksperyment rozpocz�ty� I zako�czony. Teraz mo�na wy��czy� i otworzy� urz�dzenie.

Wy��czy� pr�d, znowu zwolni� nakr�tki, odemkn�� drzwi komory. Blask reflektor�w rozja�ni� jej wn�trze. A tam nie by�o nic. Zupe�na pustka. Ta pustka podzia�a�a na obecnych silniej ni� skok Maja, widziad�o, grom. Pr�nia! Pr�nia tam, gdzie przed chwil� wszed� cz�owiek.

�Lita utkwi�a rozszerzone �renice w Maju i dostrzeg�a w nim przemian�. By� bardzo zm�czony. Jednoczy� w sobie i tego, co pozosta�, i tego, co odszed� w przesz�o��. Lita uchwyci�a w nim co� kochanego i ludzkiego, zagubionego i odzyskanego: by� to cz�owiek, kt�ry nie wiedzia�, co b�dzie dalej.

Do Centrali Biuro 41 Kontroler Miglese

Szanowny Panie!

Niniejszym zawiadamiam Pana, �e wykona�em umow� Nr 13371 A. W rejonie przestrzeni oznaczonym kodem ATTALA zbudowa�em jedn� metagalaktyk�, obejmuj�c� 549 bilion�w galaktyk z odpowiedni� ilo�ci� skupisk gwiezdnych, gwiazd zmiennych, nowych, itd. Szczeg�y w za��czonym zestawieniu.

Zewn�trzne granice metagalaktyki ATTALA okre�lone s� na za��czonej mapie.

Wyst�puj �c w imieniu firmy i swoim w�asnym, jako g��wnego konstruktora, pozwalam sobie wyrazi� przekonanie, �e stworzyli�my nie tylko warto�ciow� konstrukcj �, lecz tak�e dzie�o o du�ej warto�ci artystycznej.

Prosimy o potwierdzenie przyj �cia obiektu.

Poniewa� wykonali�my warunki umowy, oczekujemy wyp�aty przewidzianego umow� honorarium.

Z powa�aniem

Carienomen

Za��czniki:

1. Zestawienie instalacji

2. Mapa metagalaktyki ATTALA

Do Zarz�du Budownictwa G��wny Konstruktor Carienomen

Szanowny Panie Carienomen!

Komunikuj� uprzejmie, �e dokonali�my inspekcji Pa�skiego obiektu, w wyniku czego zawiesili�my wyp�at� honorarium. Warto�ci artystyczne? By� mo�e, �e jest to dzie�o sztuki, ale prosz� nie zapomina�, �e naszym podstawowym zadaniem jest budownictwo.

Inspektorzy nasi wykryli powa�ne ilo�ci nie wyja�nionych fakt�w, zdarzaj�cych si� nawet w pobli�u centrum metagalaktyki, a wi�c tam, gdzie nale�a�o si� spodziewa� szczeg�lnej staranno�ci z Pa�skiej strony. Jest to rzecz niedopuszczalna. Na szcz�cie okolica nie jest zaludniona.

To jeszcze nie wszystko. Mo�e zechce Pan wyja�ni� zjawiska przestrzenne? Po jakie licho wbudowa� Pan na przyk�ad ten efekt przesuni�cia w kierunku czerwieni? Czyta�em Pa�skie wyja�nienie, kt�re zupe�nie nie trzyma si� kupy. Jak zareaguj� na to obserwatorzy z poszczeg�lnych planet?

Efekt artystyczny nie jest �adnym usprawiedliwieniem. Poza tym jakich Pan u�ywa atom�w? Chce Pan robi� oszcz�dno�ci stosuj�c tandetny materia�? Stwierdzono powa�ny procent atom�w niestabilnych, kt�re rozpadaj � si� przy najl�ejszym dotkni�ciu, a nawet bez dotkni�cia. Czy nie m�g� Pan znale�� �adnego innego sposobu o�wietlenia swoich s�o�c?

Za��czamy protok�, zawieraj �cy uwagi naszych inspektor�w. O wyp�acie nie ma mowy do czasu usuni�cia wszystkich brak�w.

Jest jeszcze jedna powa�na sprawa, o kt�rej zosta�em w�a�nie powiadomiony. Widocznie niezbyt starannie zaplanowa� Pan rozk�ad napi�� w tkaninie czasoprzestrzennej, gdy� odkryli�my dziur� w czasie na peryferiach jednej z galaktyk. Na razie jest niewielka, ale mo�e si� rozszerzy�. Proponuj� zaj�� si� tym natychmiast, zanim trzeba b�dzie przebudowywa� ca�� galaktyk�.

Jeden z mieszka�c�w planety, natkn�wszy si� na dziur�, zosta� ju� poszkodowany, wy��cznie wskutek pa�skiej lekkomy�lno�ci. Proponuj�, aby naprawi� pan to, zanim cz�owiek ten znajdzie si� poza swoim normalnym nast�pstwem czasu, siej�c paradoksami na prawo i na lewo.

W razie potrzeby prosz� z nim wej�� w kontakt!

Dosz�y mnie tak�e s�uchy o nie wyja�nionych zjawiskach na jednej z Pa�skich planet, w��cznie z lataj�cymi �winiami, poruszaj�cymi si� g�rami, duchami, itp. zgodnie z za��cznikiem.

Nie mo�emy tolerowa� podobnych fakt�w, Panie Carienomen! Wszelkie paradoksy s� surowo zabronione, gdy� paradoks jest zawsze zwiastunem chaosu.

Prosz� natychmiast zaj�� si� poszkodowanym. Nie wiem, czy zdaje on ju� sobie spraw� z sytuacji.

Miglese

Za��cznik: 1. Zestawienie zjawisk nadprzyrodzonych

Kay Masrin sko�czy�a pakowanie i z pomoc� m�a zamkn�a walizk�.

� No to cze�� � powiedzia� Jack Masrin unosz�c p�kat� waliz�. � Czas po�egna� nasz stary dom.

Rozejrzeli si� oboje po pokoju, w kt�rym sp�dzili ostatni rok.

� Do widzenia � powiedzia�a Kay. � Chod�, bo sp�nimy si� na poci�g.

� Mamy mas� czasu � uspokoi� j� m��, id�c w stron� drzwi. � Czy po�egnamy si� z Weso�ym Ch�opcem? Przezwali tak w�a�ciciela domu, pana Harfa, poniewa� u�miecha� si� raz na miesi�c, kiedy wr�czali mu pieni�dze za komorne. Oczywi�cie w chwil� p�niej wraca� na jego twarz normalny �wi�toszkowaty wyraz.

� Lepiej nie � powiedzia�a Kay � przyg�adzaj�c na sobie kostium. � Mo�e nam �yczy� powodzenia i co wtedy b�dzie? � Masz zupe�n� racj �. Nie ma sensu zaczyna� nowego �ycia z b�ogos�awie�stwem Weso�ego Ch�opca. Wola�bym ju� przekle�stwo czarownicy z Endor.

Wyszli na podest schod�w. Masrin spojrza� w d�, stan�� na pierwszym stopniu i zatrzyma� si� gwa�townie.

� Co si� sta�o? � spyta�a Kay.

� Czy niczego nie zapomnieli�my?

� Zajrza�am do wszystkich szuflad i pod ��ko. Chod�, bo si� sp�nimy.

Masrin powt�rnie spojrza� w d�. Co� go niepokoi�o. Szuka� w my�li przyczyny tego stanu. Oczywi�cie byli prawie bez grosza, ale to nigdy dotychczas go nie martwi�o. Przecie� dosta� wreszcie prac� w szkole, chocia� co prawda w Iowa. Po rocznej pracy w ksi�garni, to by�o co�. Tak wi�c, wszystko sz�o dobrze � nie by�o powod�w do niepokoju.

Zrobi� krok w d� i zatrzyma� si� znowu. Uczucie niepokoju wzros�o. Co� ostrzega�o go przed nast�pnym krokiem. Obejrza� si� na Kay.

� Tak ci �al odje�d�a�? � spyta�a Kay. � Chod�my, bo Weso�y Ch�opiec policzy nam za nast�pny miesi�c. A na to, dziwnym trafem, nie mamy pieni�dzy,

Masrin wci�� waha� si�, Kay przecisn�a si� obok niego i zbieg�a po schodach.

� Widzisz? � wo�a�a z parteru. � To nie jest trudne. Chod� tu do mamusi, male�ki.

Masrin zakl�� pod nosem i ruszy� po schodach. Niepok�j by� coraz silniejszy.

Doszed� do �smego stopnia i�

Sta� na poros�ej traw� r�wninie. Przej�cie by�o momentalne.

Gwa�townie wci�gn�� powietrze i zmru�y� oczy. Mia� w r�ku walizk�, ale gdzie si� podzia� dom? Gdzie si� podzia�a Kay? Gdzie si� podzia� Nowy Jork?

W oddali wida� by�o niewielk� b��kitnaw� g�r�. Bli�ej ros�a k�pa drzew. Sta�a ko�o niej grupa oko�o dwunastu m�czyzn.

Masrin mia� uczucie, �e �ni. Bez wi�kszego zdziwienia zauwa�y�, �e ludzie ci s� niscy, kr�pi, muskularni. Na biodrach maj � przepaski, a w r�kach pi�knie rze�bione i polerowane maczugi.

Wpatrywali si� w niego i Masrin zrozumia�, �e s� nie mniej od niego zaskoczeni. Jeden z m�czyzn wyda� gard�owy pomruk i wszyscy ruszyli w stron� Masrina. Maczuga rzucona z rozmachem odbi�a si� od walizki. Szok min�� w jednej chwili. Masrin odwr�ci� si�, wypu�ci� walizk� i pomkn�� niczym chart. Cios maczug� w plecy omal nie zwali� go z n�g. W�r�d deszczu strza� wbiega� na niewielki pag�rek.

Jeszcze kilka metr�w w g�r� i nagle zda� sobie spraw�, �e jest znowu w Nowym Jorku. W pe�nym biegu znalaz� si� na szczycie schod�w i nie mog�c si� zatrzyma� wpad� na �cian�. Kay sta�a na parterze, nie odrywaj�c wzroku od schod�w. Kiedy go zobaczy�a, zach�ysn�a si� nie mog�c wydoby� z siebie g�osu.

Masrin patrzy� na dobrze znane, ciemne, pomalowane na liliowy kolor �ciany i na swoj� �on�.

Ani �ladu dzikus�w.

� Co si� sta�o? � wyszepta�a blada Kay, wchodz�c po schodach.

� Co widzia�a�? � spyta� Masrin. Nie zdawa� sobie sprawy z konsekwencji tego, co si� sta�o. W g�owie k��bi�y mu si� najr�niejsze teorie i przypuszczenia.

Kay waha�a si� chwil�, gryz�c doln� warg�.

� Zrobi�e� kilka krok�w i znik�e�. Straci�am ci� nagle z oczu. Sta�am tak bez ruchu i wpatrywa�am si� w miejsce, w kt�rym znik�e�. Nagle us�ysza�am ha�as i ujrza�am ci� wbiegaj�cego po schodach.

Wr�cili do swojego pokoju i otworzyli drzwi. Kay osun�a si� na ��ko. Masrin chodzi� w t� i z powrotem, ci�ko dysz�c. Mia� trudno�ci z uporz�dkowaniem my�li.

� Nie uwierzysz mi � powiedzia�.

� Dlaczego? Spr�buj! Opowiedzia� jej o dzikusach.

� M�g�by� powiedzie�, �e by�e� na Marsie i te� bym ci uwierzy�a. Widzia�am przecie�, jak znik�e�.

� Moja walizka! � przypomnia� sobie nagle Masrin. � Daj spok�j z walizk�.

� Musz� po ni� wr�ci�.

� Nie!

� Musz�. Zrozum, kochanie, to jest oczywiste. Natkn��em si� na jak�� dziur� w czasie, przez kt�r� trafi�em w przesz�o��. Musia�em wyl�dowa� w czasach prehistorycznych, s�dz�c po komitecie powitalnym. Musz� wr�ci� po t� walizk�.

� Dlaczego musisz?

� Nie mog� dopu�ci� do powstania paradoksu � Masrin nawet nie zastanowi� si�, sk�d mu to przysz�o do g�owy. � Pomy�l tylko � m�wi� dalej � moja walizka znajduje si� w przesz�o�ci. Mam w niej elektryczn� maszynk� do golenia, spodnie z zamkiem b�yskawicznym, plastykow� szczotk� do w�os�w, nylonow� koszul� i kilka ksi��ek wydanych w ostatnich latach. Jest tam nawet dzie�o Ettisona o dziejach cywilizacji zachodniej od roku 1490 do czas�w obecnych.

Zawarto�� tej walizki mo�e popchn�� dzikus�w do zmiany ich w�asnej historii. A wyobra�my sobie, �e te rzeczy trafiaj � do r�k Europejczyk�w po odkryciu Ameryki? Jaki by to mia�o wp�yw na tera�niejszo��?

� Nie wiem � powiedzia�a Kay. � I ty te� nie wiesz. � Oczywi�cie, �e wiem � zaprotestowa� Masrin. Wszystko by�o dla niego jasne jak s�o�ce. By� zdziwiony, �e Kay tego nie rozumie.

� Sp�jrzmy na to w ten spos�b � m�wi� Masrin. Historia sk�ada si� z drobnych fakt�w. Tera�niejszo�� sk�ada si� z ogromnej ilo�ci niesko�czenie ma�ych czynnik�w, ukszta�towanych przez przesz�o��. Je�li wprowadzi si� nowy czynnik w przesz�o��, to musi si� otrzyma� inn� tera�niejszo��. Jednak tera�niejszo�� jako taka jest niezmienna. Mamy wi�c do czynienia z paradoksem, a to jest niedopuszczalne.

� Dlaczego? � spyta�a Kay.

Masrin zmarszczy� czo�o. Jak na inteligentn� dziewczyn� nie popisywa�a si� zbytnio.

� Musisz mi wierzy� � powiedzia�. � Paradoks nie ma racji bytu w logicznym wszech�wiecie. Wszech�wiat musi si� opiera� na jakiej� zasadzie. Wszystkie prawa przyrody s� jej wyrazem. Zasada ta nie mo�e tolerowa� paradoks�w, poniewa�� poniewa�� � Wiedzia�, �e odpowied� ma co� wsp�lnego ze zwalczaniem pierwotnego chaosu, ale nie wiedzia� dlaczego. � W ka�dym razie prawa wszech�wiata nie toleruj � paradoks�w.

� Sk�d ci to przysz�o do g�owy? � spyta�a Kay. Nigdy nie s�ysza�a Jacka m�wi�cego w ten spos�b.

� Zastanawia�em si� nad tym od dawna � powiedzia� Masrin i sam by� o tym przekonany. � Po prostu nigdy nie rozmawiali�my na ten temat. A teraz wracam po swoj � walizk�.

Wyszed� na schody, a Kay za nim.

� Szkoda, �e nie mog� ci przynie�� �adnej pami�tki. Niestety to te� wywo�a�oby paradoks. Wszystko w przesz�o�ci mia�o sw�j udzia� w kszta�towaniu tera�niejszo�ci.

Zabranie czego� stamt�d, to jakby usuni�cie jednej niewiadomej z r�wnania. Otrzyma si� wtedy inny wynik. � M�wi�c to zacz�� schodzi�.

Na �smym stopniu znik�.

Znowu by� w prehistorycznej Ameryce. Dzikusy zebra�y si� wok� walizki, w odleg�o�ci kilku krok�w od niego. Masrin z ulg� zauwa�y�, �e jeszcze jej nie otworzyli. Oczywi�cie sama walizka te� by�a wystarczaj�co paradoksalnym zjawiskiem. Ale jej pojawienie si� � i jego tak�e � zostanie przetrawione w postaci mit�w i legend. Czas ma okre�lon� elastyczno��.

Patrz�c na dzikus�w Masrin nie m�g� zdecydowa�, czy s� to przodkowie Indian, czy te� jaka� podrasa, kt�ra zgin�a bezpowrotnie. Zastanawia� si�, czy uwa�aj� go za wroga, czy za jakiego� le�nego demona.

Masrin podbieg� do kr�gu dzikus�w, odepchn�� dw�ch najbli�szych, chwyci� walizk� i rzuci� si� do ucieczki, okr��aj �c zbawcze wzg�rze.

Nadal jednak znajdowa� si� w przesz�o�ci.

�Gdzie� u licha podzia�a si� ta dziura� my�la� Masrin. Dzicy pu�cili si� w pogo�. Masrin gor�czkowo stara� si� przypomnie� sobie, w kt�rym miejscu znajdowa�o si� przej�cie, ale przeszkadza� mu �wist strza�.

Gdzie jest ta dziura? Czy�by si� przesun�a? Czu� pot sp�ywaj�cy po twarzy. Maczuga drasn�a go w rami�, wi�c zmieni� kierunek, szukaj�c rozpaczliwie schronienia.

Nagle wyros�o przed nim trzech dzikus�w.

Masrin pad� na ziemi�, aby unikn�� ich maczug i wszyscy trzej zwalili si� na niego. Zerwa� si� czym pr�dzej, gdy� nadbiega�a reszta.

W g�r�! Dozna� nag�ego ol�nienia. Trzeba biec pod g�r�. Rzuci� si� w kierunku szczytu pag�rka z uczuciem, �e nie do biegnie tam �ywy.

I znalaz� si� na schodach, z walizk� w d�oni.

� Nic ci nie jest, kochanie? � obj�a go Kay. � Co si� sta�o?

Masrin by� teraz opanowany jedn� my�l�. Nie s�ysza� o �adnych prehistorycznych ludach, kt�re by tak wymy�lnie rze�bi�y swoje maczugi, jak te dzikusy. By�a to unikalna forma sztuki i chcia�by zdoby� jedn� tak� maczug� dla muzeum.

Potem spojrza� z przestrachem na liliowe �ciany klatki schodowej, jakby spodziewa� si�, �e za chwil� wyskoczy z nich banda dzikus�w. A mo�e jakie� ma�e ludziki siedz� w walizce. Stara� si� zapanowa� nad nerwami. Rozs�dek podpowiada� mu, �e nie ma powodu do paniki; zdarzaj� si� defekty w strukturze czasu i on natrafi� na jeden z nich. Wszystko inne wynika z tego logicznie. Powinien tylko�

Jednak pod�wiadomo�� nie chcia�a s�ysze� o logice, obserwowa�a tylko w niemym zdumieniu nieprawdopodobie�stwo tego, co si� dzia�o i nie trafia�y do niej �adne racjonalne argumenty. Skoro co� jest niemo�liwe, to znaczy, �e jest niemo�liwe i ju�.

Masrin j�kn�� i straci� przytomno��.

Do Centrali Biuro 41 Kontroler Miglese

Szanowny Panie!

Uwa�am, �e Pa�skie podej�cie do sprawy jest krzywdz�ce. Rzeczywi�cie zastosowa�em pewne nowe pomys�y w konstrukcji tej metagalaktyki. Pozwoli�em sobie na pewn� swobod� artystyczn�, nie przypuszczaj �c, �e nara�� si� na szykany ze strony konserwatywnej i reakcyjnej Centrali.

Prosz� mi wierzy�, �e jestem w nie mniejszym stopniu ni� Pan zaanga�owany w realizacj � naszego wielkiego celu � zwalczenia pierwotnego chaosu. Jednak w walce tej nie powinni�my zapomina� o pewnych istotnych warto�ciach.

W za��czeniu przesy�am uzasadnienie zastosowania efektu przesuni�cia w kierunku czerwieni oraz wyliczenia korzy�ci p�yn�cych z u�ycia pewnej ilo�ci niestabilnych atom�w jako �r�d�a �wiat�a i energii.

Je�li chodzi o defekt czasowy, by� to drobny b��d, nie maj �cy nic wsp�lnego z sam� struktur� czasoprzestrzeni, kt�ra jest, prosz� mi wierzy�, pierwszorz�dnej jako�ci.

Istnieje, jak Pan podkre�li�, osobnik zamieszany w to zjawisko, co komplikuje nieco spraw� usuni�cia b��du. Wszed�em z nim w kontakt, oczywi�cie po�rednio, dzi�ki czemu posiada on pewn� og�ln� orientacj � co do swojej roli.

Je�li nie b�dzie on rozszerza� otworu przez zbyt cz�ste przej �cia, uda mi si� go zaszy� bez wi�kszych trudno�ci. Nie wiem jednak, o ile jest to mo�liwe. Maj kontakt z nim jest do�� wyrywkowy i poza tym pozostaje on pod wp�ywem innych czynnik�w, zach�caj �cych go do zmiany miejsca pobytu.

Oczywi�cie zawsze mog� dokona� ekstrakcji i mo�liwe, �e b�d� w ko�cu do tego zmuszony. Niewykluczone, �e je�li sprawa wymknie si� spod kontroli, trzeba b�dzie usun�� ca�� planet�. Mam nadziej�, �e do tego nie dojdzie, gdy� spowodowa�oby to konieczno�� oczyszczenia ca�ego wycinka przestrzeni, w kt�rym znajduj � si� lokalni obserwatorzy. Co z kolei mog�oby spowodowa� konieczno�� przebudowy ca�ej galaktyki.

Mam nadziej�, �e w nast�pnym li�cie b�d� ju� m�g� zawiadomi� Pana o pomy�lnej likwidacji problemu. Zwichrowanie w centrum metagalaktyki spowodowane zosta�o przez robotnik�w, kt�rzy pozostawili otwarty zsyp na odpadki. Zosta� on ju� zamkni�ty.

Zjawiska takie, jak chodz�ce g�ry itp., zosta�y usuni�te w normalny spos�b.

Przypominam, �e nadal nie otrzyma�em honorarium za swoj � prac�.

Carienomen

Za��czniki:

1. O�wiadczenie na temat przesuni�cia widma barwnego, str. 5541

2. O�wiadczenie w sprawie niestabilnych atom�w, str. 7888

Do Zarz�du Budownictwa G��wny Konstruktor Carienomen

Otrzyma Pan zap�at� w�wczas, kiedy potrafi Pan przedstawi� logicznie zaprojektowan� i przyzwoicie wykonan� konstrukcj �. Pa�skie o�wiadczenia przeczytam, je�li znajd� na to czas. Prosz� usun�� ten defekt czasowy, zanim b�dzie za p�no!

Miglese

Masrin wr�ci� do przytomno�ci po p� godzinie. Kay przy�o�y�a mu kompres na st�uczone rami�. Masrin zacz�� chodzi� po pokoju. Znowu odzyska� panowanie nad sob�. I znowu pojawi�y si� my�li.

� Przesz�o�� jest w dole � powiedzia� ni to do Kay, ni to do siebie samego. � To znaczy, oczywi�cie, nie dos�ownie �pod nami�, ale kiedy poruszam si� w tym kierunku, trafiam na dziur� w czasie. Jest to przypadek przesuni�cia siatki wsp�rz�dnych czasu.

� Co to znaczy? � spyta�a Kay, wpatruj�c si� szeroko otwartymi oczami w m�a.

� Musisz mi uwierzy� na s�owo � powiedzia� Masrin. Nie wolno mi schodzi� w d�!

Nie potrafi� wyt�umaczy� tego ja�niej. Brakowa�o mu s��w na wyra�enia my�li.

� A czy mo�esz i�� w g�r�? � spyta�a Kay, zupe�nie zbita z tropu.

� Nie wiem. My�l�, �e wtedy trafi�bym w przysz�o��!

� Nie wytrzymam tego d�u�ej � j�kn�a Kay. � Co si� z tob� dzieje? Jak si� st�d wydostaniesz? Jak zejdziesz po tych zaczarowanych schodach?

� Jeszcze jeste�cie? � odezwa� si� skrzekliwy g�os pana Harfa. Masrin poszed� otworzy� drzwi.

� My�l�, �e jeszcze zostaniemy przez jaki� czas � powiedzia�.

� Niemo�liwe � uci�� Harf. � Pok�j zosta� ju� wynaj�ty komu innemu.

Weso�y Ch�opiec Harf by� ma�y i ko�cisty, mia� w�sk� twarz i wargi cienkie niczym paj�cza ni�. W�lizn�� si� do pokoju, rozgl�daj �c si�, czy nie znajdzie gdzie� �lad�w uszkodzenia swojej w�asno�ci. Pan Harf �ywi� przekonanie, �e nawet najmilsi ludzie zdolni s� do najgorszych zbrodni.

� Kiedy maj� si� wprowadzi� nowi lokatorzy? � spyta� Masrin.

� Dzi� po po�udniu. Prosz� do tego czasu opu�ci� lokal. � Czy nie mo�na by tego jako� za�atwi�? � spyta� Masrin. Zdawa� sobie spraw� z beznadziejno�ci sytuacji. Nie m�g� zej�� po schodach. Je�li Harf zmusi go do tego, znajdzie si� znowu w prehistorycznym Nowym Jorku, gdzie na pewno czekaj� na niego z niecierpliwo�ci�.

A poza tym by� jeszcze najwa�niejszy problem � sprawa paradoksu.

� �le si� czuj� � powiedzia�a Kay s�abym g�osem. � Nie mog� wyj�� w takim stanie.

� Je�li pani jest chora, to mog� wezwa� pogotowie powiedzia� Harf i rozejrza� si� podejrzliwie, szukaj�c oznak d�umy lub czego� w tym rodzaju.

� Ch�tnie zap�ac� panu podw�jnie, je�li pozwoli nam pan zosta� jeszcze przez jaki� czas � powiedzia� Masrin.

Harf podrapa� si� w g�ow� patrz�c na Masrina. Wreszcie otar� nos d�oni� i spyta�:

� Ma pan pieni�dze?

Masrin policzy� i okaza�o si�, �e zosta�o mu oko�o dziesi�ciu dolar�w i bilety kolejowe. Mia� zamiar poprosi� o zaliczk� zaraz po przyst�pieniu do pracy.

� A wi�c jeste�cie bez grosza � powiedzia� Harf. � Zdawa�o mi si�, �e dosta� pan prac� w jakiej� szkole?

� To prawda � powiedzia�a Kay bojowo.

� W takim razie, dlaczego tam nie jedziecie? Masrinowie milczeli. Harf �widrowa� ich wzrokiem.

� Bardzo podejrzane! Je�li nie opu�cicie mieszkania do po�udnia, wezw� policj�!

� Spokojnie! � przerwa� mu Masrin. � Za dzisiejszy dzie� mamy zap�acone. Pak�j jest nasz do dwunastej w nocy.

� Nie pr�bujcie zosta� ani minuty d�u�ej � powiedzia� Harf po chwili namys�u i wyszed� z pokoju.

Kay czym pr�dzej zamkn�a za nim drzwi.

� Kochanie � powiedzia�a � dlaczego nie zadzwonisz do jakich� uczonych tutaj w Nowym Jorku i nie powiesz im, co si� sta�o? Jestem pewna, �e oni by nam pomogli do czasu a�� jak d�ugo b�dziemy musieli tu siedzie�?

� Dop�ki dziura nie zostanie zlikwidowana. Ale nie wolno o tym nikomu m�wi�, zw�aszcza uczonym.

� Dlaczego?

� M�wi�em ju�, �e najwa�niejsz� rzecz� jest unikni�cie paradoksu. Znaczy to, �e musz� trzyma� si� z daleka zar�wno od przesz�o�ci jak i od przysz�o�ci, prawda?

� Skoro tak s�dzisz�

� A co si� stanie, je�li wezwiemy uczonych? Oczywi�cie b�d� nastawieni sceptycznie. B�d� chcieli zobaczy�, jak to robi�. Poka�� im, a wtedy sprowadz� swoich uczonych koleg�w. Zobacz�, jak znikam, ale nie b�dzie �adnego dowodu, �e przenosz� si� w przesz�o��. Stwierdz� tylko, �e schodz�c: po schodach znikam w pewnym momencie.

Wezw� fotograf�w, �eby upewni� si�, �e ich nie hipnotyzuj�. Potem za��daj� dowod�w. B�d� chcieli, �ebym zdoby� skalp albo rze�bion� maczug�. Sprawa dostanie si� do gazet. Jest prawie nieuniknione, �e w czasie tego wszystkiego spowoduj� jaki� paradoks. A wiesz, co si� wtedy stanie?

� Nie wiem i ty te� nie wiesz.

� Ja wiem � powiedzia� zdecydowanie Masrin. Z chwil� pojawienia si� paradoksu, przyczyna � to jest cz�owiek, kt�ry go spowodowa� � znika. Na zawsze. Sprawa zostaje odnotowana jako jedna wi�cej nie rozwi�zana zagadka. Naj�atwiejszym sposobem rozwi�zania paradoksu jest zlikwidowanie czynnika, kt�ry go powoduje.

� Je�li uwa�asz, �e mo�esz znale�� si� w niebezpiecze�stwie, to oczywi�cie nie b�dziemy wzywa� �adnych uczonych � powiedzia�a Kay � chocia� nie zrozumia�am niczego z twoich wyja�nie�.

Kay wyjrza�a przez okno. By� tam Nowy Jork, a gdzie� za nim Iowa, do kt�rej mieli jecha�. Spojrza�a na zegarek i stwierdzi�a, �e poci�g ju� odszed�.

� Zadzwo� do szko�y � odezwa� si� Masrin. � Powiedz im, �e sp�ni� si� o kilka dni.

� Wi�c to potrwa tylko kilka dni? A jak si� potem wydostaniesz?

� Dziura w czasie nie ma charakteru trwa�ego � powiedzia� Masrin z przekonaniem. � Je�li nie b�d� si� przez ni� przepycha�, to zaro�nie sama.

� Ale przecie� mo�emy tu zosta� tylko do p�nocy. Co b�dzie dalej?

� Nie wiem, miejmy nadziej�, �e do tego czasu sprawa si� wyja�ni.

By� raz cz�owiek, kt�ry przewraca� do g�ry nogami histori�. Cz�owiek, kt�ry obala� imperia i podkopywa� dynastie. Za jego spraw� Mount Vernon nie powinno by� przedmiotem kultu narodowego, a Columbus, Ohio, winno si� nazywa� Cabot, Ohio. Przez niego imi� Marii Curie powinno by� we Francji przekl�te i nikt na �wiecie nie powinien przysi�ga� na brod� Mahometa. W rzeczywisto�ci jednak nic takiego si� nie sta�o, jako �e by� on zwariowanym profesorem; czyli, innymi s�owy, dokonywa� tego wszystkiego jedynie we w�asnym odczuciu.

Cierpliwy czytelnik a� nazbyt dobrze zna stereotypowych zwariowanych profesor�w, odznaczaj�cych si� ma�ym wzrostem i wielkim umys�em, kt�rzy w swoich laboratoriach powo�uj� do �ycia potwory, obracaj �ce si� zwykle przeciwko nim samym lub stanowi�ce gro�b� dla ich pi�knych c�rek. Ale bohaterem tej historii nie jest taki zmy�lony cz�owiek. Jest nim Henry Hassel, prawdziwy zwariowany profesor, tej samej klasy, co lepiej od niego znani Ludwig Boltzmann (patrz kinetyczna teoria gazu doskona�ego), Jacques Charles i Andre Marie Ampere (17751836).

Ka�dy wie, �e jednostka nat�enia pr�du zosta�a nazwana amperem na cze�� Ampere'a. Ludwig Boltzmann by� wybitnym fizykiem austriackim, znanym ze swoich bada� nad promieniowaniem cia�a czarnego i nad gazem doskona�ym. Znajdziecie go w tomie trzecim Encyklopedii BALT do BRAI. Jacques Alexandre Cesar Charles by� pierwszym matematykiem, kt�ry zainteresowa� si� zagadnieniem lot�w i wynalaz� balon wodorowy. Wszystko to byli autentyczni ludzie.

Ale byli oni tak�e autentycznymi zwariowanymi profesorami. Taki Ampere na przyk�ad jecha� kiedy� na wa�n� konferencj� naukow� w Pary�u. Nagle w doro�ce ol�ni�a go jaka� my�l (z dziedziny elektryczno�ci, jak s�dz�), wyj�� b�yskawicznie o��wek i na �cianie powozu napisa� r�wnanie. Z grubsza brzmia�o ono tak: dH=ipdl/r2, gdzie p jest odleg�o�ci� P od elementu dl; albo dH=i sin e d1/rz. R�wnanie to znane jest tak�e jako prawo Laplace'a, chocia� Laplace nie by� obecny na tej konferencji.

Doro�ka podjecha�a pod Akademi�, Ampere wyskoczy�, zap�aci� wo�nicy i pospieszy� na konferencj � obwie�ci� wszystkim o swoim odkryciu. Po czym stwierdzi�, �e nie ma kartki z r�wnaniem. Nagle przypomnia� sobie, gdzie je zapisa�, i pu�ci� si� za nim w pogo� po ulicach Pary�a. Czasem sobie my�l�, �e w podobny spos�b Fermat musia� zgubi� dow�d swego Wielkiego Twierdzenia, jakkolwiek i Fermata nie by�o na tej konferencji; zmar� mniej wi�cej dwie�cie lat wcze�niej.

Albo we�my Boltzmanna. Wyk�adaj�c teori� gazu doskona�ego urozmaica� swoje wyk�ady r�wnaniami matematycznymi, kt�rymi sypa� jak z r�kawa. Studenci �amali sobie g�owy usi�uj�c rozwi�zywa� w pami�ci zagadki, kt�re im zadawa�, ale nie mogli nad��y� i b�agali Boltzmanna, �eby swoje r�wnania pisa� na tablicy.

Boltzmann przeprasza� i obiecywa�, �e si� na przysz�o�� poprawi. Nast�pny sw�j wyk�ad zacz�� od s��w:

Panowie, ��cz�c prawo Boyle'a z prawem Charlesa otrzymujemy r�wnanie: pv=povo (1 � at). Z czego jasno wynika, �e je�li aSb=f(x)dx (a), to pv=RT, a 'vSf(x,y,z) dV=O. Jest to proste jak dwa i dwa cztery. � W tym momencie Boltzmann przypomnia� sobie o swojej obietnicy. Odwr�ci� si� do tablicy i pracowicie wypisa� na niej kred�: 2I2=4, po czym szybko i bez wysi�ku rozwi�za� skomplikowane r�wnanie w pami�ci.

Jacques Charles. wybitny matematyk, odkrywca prawa Charlesa (znanego r�wnie� jako prawo Gay-Lussaca), kt�re wspomnia� Boltzmann w swoim wyk�adzie, mia� pewn� idee fixe � postanowi� mianowicie zosta� s�awnym paleografem, czyli badaczem staro�ytnych manuskrypt�w.

My�l�, �e to konieczno�� podzielenia s�awy z Gay-Lussakiem tak go rozstroi�a nerwowo. Zap�aci� on mianowicie znanemu oszustowi Vrain-Lucasowi 200 000 frank�w za rzekomo odr�czne Listy Juliusza Cezara, Aleksandra Wielkiego i Poncjusza Pi�ata. Charles, cz�owiek, kt�ry potrafi� przejrze� ka�dy gaz � doskona�y czy niedoskona�y � wierzy� w owe fa�szerstwa., mimo �e niedba�y Vrain-Lucas pisa� te listy wsp�czesn� francuszczyzn� na nowoczesnym francuskim papierze listowym z nowoczesnymi znakami wodnymi. Charles usi�owa� ofiarowa� je nawet Luwrowi.

Ci ludzie to przecie� nie idioci. To geniusze, kt�rzy za sw�j geniusz zap�acili straszn� cen�, poniewa� byli nie z tego �wiata. Geniusz to ten, co zmierza do prawdy nie przetartymi szlakami. Niestety cz�sto w �yciu te nie przetarte szlaki wiod� do zguby. I w�a�nie co� podobnego spotka�o Henry'ego Hassela, profesora terroru stosowanego na Uniwersytecie Nieznanym w roku 1980.

Nikt nie wie, gdzie znajduje si� Uniwersytet Nieznany ani czego tam ucz�. Jego cia�o profesorskie sk�ada si� z oko�o dwustu ekscentryk�w, a s�uchacze to dwa tysi�ce nieprzystosowanych� Ludzie ci zwykle pozostaj� anonimami, dop�ki kt�ry� z nich nie zdob�dzie nagrody Nobla albo nie zostanie Pierwszym Cz�owiekiem na Marsie. �atwo mo�na pozna� absolwent�w U.N. pytaj�c ludzi, na jakiej uczelni studiowali. Je�li us�yszycie odpowied� wymijaj�c� w rodzaju: �Na stanowej� albo �Na takiej jednej, na pewno o niej nie s�ysza�e��, mo�ecie by� pewni, �e macie do czynienia z absolwentem Uniwersytetu Nieznanego. Kiedy�, mam nadziej�, b�d� m�g� powiedzie� wam co� wi�cej na temat tej uczelni, kt�ra jest o�rodkiem naukowym jedynie w Pickwickowskim sensie.

W ka�dym razie Henry Hassel wyruszy� do domu ze swojej pracowni w Psentrum Psychotyki wczesnym popo�udniem i szed� wolno przez Galeri� Kultury Fizycznej. To nieprawda, �e wybra� t� drog� po to, �eby si� pogapi� na go�e studentki, kt�re tam mia�y �wiczenia z eurytmiki; chcia� poogl�da� sobie wystawione w Galerii trofea zdobyte przez najlepsze dru�yny Uniwersytetu Nieznanego w takich dyscyplinach sportu, jak: zez zbie�ny i rozbie�ny, szcz�ko�cisk i skr�t kiszek. (Sam Hassel by� kiedy� przez trzy lata z rz�du mistrzem w �pi�czce, w konkurencji jedynek).

W �wietnym nastroju wpad� do domu� prosto na �on� w obj�ciach m�czyzny.

Urocza trzydziestopi�cioletnia kobieta, o rudych w�osach i migda�owych oczach, nami�tnie tuli�a si� do m�czyzny, kt�rego kieszenie wypchane by�y broszurami, a ponadto zawiera�y sprz�t mikrochemiczny i m�otek do badania odruch�w nerwowych� Kr�tko m�wi�c facet wygl�da� na typowego absolwenta U.N. Byli tak zaj�ci sob�, �e �adne z nich nie dostrzeg�o przygl�daj�cego im si� z przedpokoju Henry'ego Hassela.

Ale przypomnijmy sobie, jak wygl�dali Ampere, Charles czy Boltzmann. Hassel wa�y� sto pi��dziesi�t funt�w. By�, silny i nie mia� �adnych hamulc�w. Zmasakrowanie �ony i jej kochanka by�oby dla niego dziecinn� igraszk�; osi�gn��by w ten spos�b cel � pozbawi�by �on� �ycia. Ale Hassel nale�a� do klasy geniuszy; jego my�li innymi chodzi�y drogami.

Westchn�� wi�c ci�ko, odwr�ci� si� i powl�k�, jak poci�g towarowy., do swojego laboratorium. Otworzy� nast�pnie szufladk� z tabliczk� DWUNASTNICA, sk�d wyj�� rewolwer kalibru 45. Z kolei pootwiera� inne szufladki, zatytu�owane bardziej interesuj�co, i skompletowa� cz�ci aparatu. Dok�adnie w ci�gu siedmiu i p� minuty (taka by�a jego w�ciek�o��) skonstruowa� maszyn� czasu (taki by� jego geniusz).

Profesor Hassel zmontowa� maszyn� w ten spos�b, �e si� znalaz� w jej �rodku, nastawi� tarcz� na 1902, wzi�� do r�ki rewolwer i nacisn�� guzik. Maszyna narobi�a ha�asu jak zepsuty klozet i Hassel znikn��. Zjawi� si� 3 czerwca 1902 roku w Filadelfii, poszed� prosto na Walnut Street nr 1218, do domu z czerwonej ceg�y z marmurowymi schodami, i zadzwoni�. Otworzy� mu m�czyzna, kt�ry m�g�by uchodzi� za trzeciego Brata Smitha, i spojrza� na niego pytaj �co.

� Czy mam przyjemno�� z panem Jessupem? � zapyta� Hassel zd�awionym g�osem.

� Tak. S�ucham?

� Pan jest panem Jessupem?

� Tak, to ja.

� Pan b�dzie mia� syna Edgara. Edgara Allana Jessupa� kt�re to imiona b�dzie zawdzi�cza� pa�skiemu ubolewania godnemu podziwowi dla Poego�

Trzeci Brat Smith by� wyra�nie zaskoczony.

� Nic o tym nie wiem � odpar�. � Nawet nie jestem �onaty.

� Ale pan b�dzie � powiedzia� Hassel ze z�o�ci�. Mam nieszcz�cie by� m�em c�rki pa�skiego syna, Grety. Prosz� mi wybaczy�. � Z tymi s�owy uni�s� rewolwer: zastrzeli� przysz�ego dziadka swojej �ony. � B�dzie musia�a przesta� istnie� � mrukn�� zdmuchuj�c dym z lufy.

A ja b�d� kawalerem. Mo�e si� nawet o�eni� z kim� innym� M�j Bo�e� ale z kim?!

Hassel czeka� niecierpliwie, a� maszyna czasu automatycznie przeniesie go z powrotem do domu. Wpad� do jadalni. Zasta� swoj� rudow�os� �on� w dalszym ci�gu w obj�ciach m�czyzny.

Stan�� jak wryty.

� Aha, rozumiem � burkn�� � rodzinna tradycja niewierno�ci. Jeszcze zobaczymy. Znajd� si� na to sposoby i �rodki. � Za�mia� si� ponuro, wr�ci� do swojego laboratorium i wyprawi� si� tym razem w rok 1901, gdzie zabi� Emm� Hotchkiss, przysz�� babk� po k�dzieli swojej �ony. Nast�pnie wr�ci� do swojego w�asnego domu w swoje w�asne czasy i� zasta� swoj� w�asn� rudow�os� �on� w dalszym ci�gu w ramionach m�czyzny.

� Ale przecie� ja wiem, �e ta stara wied�ma by�a jej babk� � mrukn�� Hassel. � Podobie�stwo jest uderzaj �ce. Co to wszystko ma do diab�a znaczy�?

Hassel by� zdezorientowany i speszony, ale nie bezradny. Poszed� do swojej,pracowni, nie bez trudno�ci uj�� s�uchawk� telefonu i jaka� zdo�a� po��czy� si� z Laboratorium Wyst�pku.

� Sam? � powiedzia�. � Tu m�wi Henry.

� Kto?

� Henry.

� Prosz� g�o�niej!

� Henry Hassel!

� A, jak si� masz, Henry.

� Powiedz mi wszystko o czasie.

� O czasie? Hmmm � Komputer Simpleks i Multipleks odchrz�kn�� w oczekiwaniu na zamkni�cie si� obwod�w danymi. � No wi�c czas: 1. Absolutny. 2. Wzgl�dny. 3. Nawracaj�cy. 1. Absolutny: okres, zale�no��, trwanie, zmienno��, wieczysto��.

� Przepraszam ci�, Sam, �le sformu�owa�em pytanie. Wr��. Chodzi mi o nast�pstwo wydarze� w podr�ach czasie.

Sam przestawi� si� i zacz�� od nowa. Hassel s�ucha� uwa�nie. Kiwa� g�ow�. Mrucza�.

� Aha, aha. W porz�dku. Rozumiem. Tak przypuszcza�em. Kontinuum. Czyny dokonane w przesz�o�ci musz� wp�ywa� na przysz�o��. To znaczy, �e jestem na w�a�ciwym tropie. Ale taki czyn musi by� donios�y. Musi mie� efekt jakiej� akcji masowej. B�ahostki nie odwracaj� toku istniej�cych zjawisk. Ale jak z tego punktu widzenia wa�na jest jej babka?

� Co ty zamierzasz zrobi�, Henry?

� Zabi� moj� �on� � uci�� kr�tko Hassel. Po�o�y� s�uchawk�. Wr�ci� do swojego laboratorium i w dalszym ci�gu szalej �c z zazdro�ci pogr��y� si� w rozmy�laniach.

� Musz� zrobi� co� donios�ego � mrukn��. � Zetrze� Gret� z powierzchni ziemi. Wszystkich ich zetrze� z powierzchni ziemi. W porz�dku. Ju� ja im poka��.

Hassel cofn�� si� do roku 1775, zjawi� si� na jednej z farm w Wirginii i strzeli� pewnemu m�odemu pu�kownikowi w pier�. Nazwisko pu�kownika brzmia�o Jerzy Waszyngton. Hassel upewni� si�, czy jego ofiara rzeczywi�cie nie �yje.

Wr�ci� do swoich czas�w, do domu. Rudow�asa �ona nadal pozostawa�a w ramionach jakiego� m�czyzny.

� Do jasnej cholery! � zakl�� Hassel. Jego zapasy amunicji by�y ju� na wyczerpaniu. Otworzy� �wie�e pude�ko naboj�w, cofn�� si� w czasie i rozwali� Krzysztofa Kolumba, Napoleona, Mahometa i jeszcze kilka znakomito�ci. � To do diab�a powinno wystarczy� � powiedzia�.

Wr�ci� do swoich czas�w, ale z �on� nic si� nie zmieni�o. Poczu�, jak kolana robi� mu si� mi�kkie, a nogi wrastaj � w ziemi�. Ze strasznym widokiem przed oczami powl�k� si� do swojego laboratorium.

� Niech mi kto powie, co do diab�a ma na �wiecie donios�e znaczenie? � zadr�cza� si� Hassel. � Co takiego trzeba zrobi�, �eby zmieni� przysz�o��? Ale tym razem to ju� ja j� zmieni� na pewno. Tym razem nie b�d� si� patyczkowa�.

Wybra� si� do Pary�a w pocz�tek dwudziestego wieku odwiedzi� pani� Curie w jej pracowni na strychu niedaleko Sorbony.

� Madame � powiedzia� swoj� �a�osn� francuszczyzn�, � Z ca�� pewno�ci� mnie pani nie zna, ale niech mi pani wierzy, jestem prawdziwym uczonym. Wiedz�c o pani do�wiadczeniach z radem� Ach, pani jeszcze nie dosz�a do radu?� To zreszt� nie ma znaczenia. Przyszed�em tutaj, �eby zapozna� pani� z problemem rozszczepienia j�dra.

I zapozna� j�. Zanim automatycznie zosta� przeniesiony do powrotem do domu, z satysfakcj� obejrza� sobie grzyb dymu nad Pary�em.

� Ju� ja naucz� kobiety wierno�ci � warkn��. Sz-szlag� � to ostatnie wyrwa�o si� z jego ust na widok rudow�osej �ony, kt�ra dalej� ale nie ma potrzeby powtarza� rzeczy oczywistych.

Hassel jak we �nie wr�ci� do gabinetu i odda� si� rozmy�laniom. Gdy wi�c on rozmy�la, ja tymczasem uprzedz� was, �e nie jest to stereotypowa historia z podr�ami w czasie. Je�eli na przyk�ad spodziewacie si�, �e Hasses odkryje, i� m�czyzn�, z kt�rym �ona go zdradza, jest on sam, to jeste�cie w b��dzie. Ten potw�r nie jest Henrym Hasselem ani jego synem, ani krewnym, ani nawet Ludwigiem Boltzmannem (18441906). Hassel bowiem nie zrobi� p�tli w czasie wracaj�c do punktu, w kt�rym historia si� zaczyna, dla tego prostego powodu, �e czas nie jest ko�owy ani liniowy, ani posabny, ani tarczowy, ani syzygetyczny, ani wzd�u�ny, ani pandykularny. Czas jest mianowicie, jak stwierdzi�, spraw� osobist�.

� Mo�e si� w czym� pomyli�em � mrukn��. � Musz� znale�� sw�j b��d. � Zmaga� si� przez jaki� czas z telefonem, kt�ry zdawa� si� wa�y� tony, ale w ko�cu po��czy� si� z Bibliotek�.

� Halo, to Biblioteka? M�wi Henry.

� Kto m�wi?

� Henry Hassel.

� G�o�niej prosz�!

� Henry Hassel!

� A, dzie� dobry, Henry.

� Co macie o Jerzym Waszyngtonie?

Biblioteka zgrzyta�a., gdy jej sortery przerzuca�y katalogi. � Jerzy Waszyngton, pierwszy prezydent Stan�w Zjednoczonych, urodzony�

� Pierwszy prezydent? A nie zosta� zamordowany w roku 1775?

� Co za g�upie pytanie, Henry. Przecie� ka�dy wie, �e Jerzy Wasz�

� A czy ka�dy nie wie, �e zosta� zastrzelony? � Przez kogo?

� Przeze mnie.

� Kiedy?

� W 1775 roku.

� Jakim cudem?

� Mam rewolwer.

� Nie o to mi chodzi. Jak mog�e� to zrobi� dwie�cie lat temu?

� Mam maszyn� czasu.

� Nie ma tu �adnej wzmianki na ten temat � odpowiedzia�a Biblioteka. � Wed�ug moich �r�de� dzia�a� wtedy i by� w jak najlepszej formie. Musia�e� chyba spud�owa�.

� Nie spud�owa�em. A co z Krzysztofem Kolumbem? Czy jego data �mierci nie brzmi

1489?

� Ale przecie� on odkry� Ameryk� w 1492.

� Nic podobnego. Zosta� zamordowany w roku 1489.

� W jaki spos�b?

� Strza�em w brzuch z czterdziestki pi�tki.

� I te� przez ciebie, Henry?

� Tak.

� �adnej wzmianki � powiedzia�a z naciskiem Biblioteka. � Musisz by� kiepskim strzelcem.

� Nie strac� cierpliwo�ci � powiedzia� Hassel dr��cy ze z�o�ci g�osem.

� Dlaczego, Henry?

� Bo ju� j� straci�em! wrzasn��. � Ale dobrze, co z Mari� Curie? Wynalaz�a bomb� wodorow�, kt�ra zniszczy�a Pary� na pocz�tku dwudziestego wieku, czy nie?

� Nie. Enrico Fermi�

� Wynalaz�a.

� Nie wynalaz�a.

� Sam j� tego nauczy�em. Ja. Osobi�cie. Henry Hassel.

� Wszyscy m�wi�, Henry, �e jeste� wspania�ym teoretykiem, ale bardzo kiepskim nauczycielem. Ty�

� Id� do diab�a, stary gruchocie. To trzeba wyja�ni�.

� Dlaczego? Po co?

� Zapominam. Wylecia�a mi jedna rzecz z g�owy, ale to i tak nie ma ju� teraz znaczenia. Co proponujesz?

� Rzeczywi�cie masz maszyn� czasu?

� Rzeczywi�cie.

� No to wracaj i sprawdzaj.

Hassel wr�ci� w rok 1775, odwiedzi� Mount Vernon, gdzie trafi� akurat na siewy wiosenne.

� Przepraszam bardzo, pu�kowniku� � zacz��. Ogromny m�czyzna spojrza� na niego ciekawie.

� Jako� dziwnie pan si� wyra�a � rzek� � sk�d pan jest?

� Z takiej jednej uczelni, na pewno pan o niej nie s�ysza�.

� I wygl�da pan dziwnie. Jak gdyby mgli�cie.

� Niech pan mi powie, pu�kowniku, co pan s�ysza� o Krzysztofie Kolumbie?

� Niewiele � odpar� pu�kownik Waszyngton. � Nie �yje od dwustutrzystu lat.

� Kiedy zmar�?

� Jaki� 1500-setny rok czy co� ko�o tego, o ile pami�tam.

� Nie. Zgin�� w roku 1489.

� Chyba si� panu pomyli�y daty, przyjacielu. Odkry� przecie � Ameryk� w 1492.

� Cabot odkry� Ameryk�. Sebastian Cabot.

� Nic podobnego. Cabot przyby� tam odrobin� p�niej.

� Ale ja mam niezbity dow�d! � zacz�� Hassel, lecz urwa� na widok kr�pego, za�ywnego m�czyzny, czerwonego ze z�o�ci, kt�ry zbli�a� si� ku nim. Mia� na sobie szare workowate spodnie i tweedow� marynark� o wiele za ma��. W r�ku trzyma� rewolwer kalibru 45. Dopiero po chwili Henry Hassel zorientowa� si�, �e patrzy na siebie i �e ten widok wcale nie sprawia mu przyjemno�ci.

� M�j Bo�e! � mrukn�� � przecie� to ja, kiedy przyszed�em po raz pierwszy zabi� Waszyngtona. Gdybym si� tym razem wyprawi� o godzin� p�niej, zasta�bym Waszyngtona nie�ywego. � Hej! � krzykn��. � Zaczekaj jeszcze chwil�. Musz� co� wyja�ni�.

Hassel jednak nie zwr�ci� na siebie uwagi, prawdopodobnie nawet nie by� �wiadom w�asnej obecno�ci. Podszed� prosto do pu�kownika Waszyngtona i strzeli� mu w brzuch. Pu�kownik Waszyngton run�� patetycznie. Morderca obejrza� dok�adnie cia�o, a nast�pnie, ignoruj �c ca�kowicie pr�by Hassela zatrzymania go i wci�gni�cia w rozmow�, odwr�ci� si� i odszed� �uj �c przekle�stwa.

� On mnie chyba nie s�ysza� � zastanawia� si� Hassel. � Nie czu� nawet mojego dotyku. Ale dlaczego ja nie pami�tam, �ebym za pierwszym razem usi�owa� powstrzyma� siebie przed zabiciem pu�kownika? Co to wszystko ma do diab�a znaczy�?

Henry Hassel, przybity, wybra� si� do Chicago z wczesnych lat czterdziestych i wpad� na korty tenisowe tamtejszego uniwersytetu. Tutaj w�r�d g�adkich grafitowych cegie�ek, pokrytych unosz�cym si� wsz�dzie grafitowym py�em, odnalaz� w�oskiego uczonego nazwiskiem Fermi.

� Widz�, �e pan powtarza prac� Marii Curie, dottore powiedzia� Hassel.

Fermi obejrza� si�, jakby us�ysza� jaki� cichy d�wi�k.

� Powtarza pan prac� Marii Curie, dottore � rykn�� Hassel.

Fermi spojrza� na niego zdziwiony.

� Sk�d pan jest, amico?

� Ze stanu.

� Z Departamentu Stanu?

� Nie. Po prostu ze stanu. Prawda, dottore, �e na prze�omie dziewi�tnastego i dwudziestego wieku Maria Curie odkry�a rozszczepienie j �dra?

� Nie! Nic podobnego! � wykrzykn�� Fermi. � My jeste�my pierwsi, a zreszt� jeszcze do tego nie doszli�my. Policja! Policja! Szpieg!

� No, tym razem to ju� przejd� do historii � mrukn�� Hassel. Nacisn�� spust swojej niezawodnej czterdziestki pi�tki i opr�ni� magazynek w pier� doktora Fermi, spokojnie czekaj �c na aresztowanie, a co za tym idzie, wzmiank� w gazetach. Ku jego zdumieniu jednak doktor Fermi nie upad�. Zbada� jedynie bardzo ostro�nie ran�, a ludziom, kt�rzy przybiegli na jego krzyk, powiedzia�:

� To nic wielkiego. Poczu�em nagle w �rodku jakie� pieczenie; mo�e to by� zwyk�y nerwob�l w okolicy serca, ale najprawdopodobniej by�a to po prostu kolka.

Hassel zbyt by� podniecony, by czeka� na automatyczne nastawienie maszyny czasu na powr�t. U�ywaj�c w�asnej energii uda� si� natychmiast na Uniwersytet Nieznany. Powinno mu to nasun�� rozwi�zanie zagadki, ale by� zbyt zaabsorbowany, �eby cokolwiek zauwa�y�. Wtedy w�a�nie po raz pierwszy zobaczy�em go ja (19131975)� niewyra�n� posta� przemykaj�c� si� w�r�d zaparkowanych samochod�w, pozamykanych drzwi i mur�w z ceg�y, z blaskiem szale�stwa w oczach.

Wpad� do Biblioteki, przygotowany na wyczerpuj �c� dyskusj �, ale nie m�g� uczyni� si� ani widzialnym, ani s�yszalnym dla katalog�w. Poszed� wi�c do Laboratorium Wyst�pku, gdzie znajdowa� si�. Sam, Komputer Simpleks i Multipleks, o instalacjach czu�ych a� do 10 700 angstrom�w. Sam nie widzia� wprawdzie Henry'ego, ale dzi�ki pewnego rodzaju zjawisku interferencji fal zdo�a� go us�ysze�.

� Sam � powiedzia� Hassel � zrobi�em jedno cholerne odkrycie.

� Ty zawsze robisz jakie� odkrycia, Henry. Twoje konto jest ju� wype�nione � upomnia� go Sam. � Czy mam zacz�� dla ciebie �wie�� ta�m�?

� Sam, potrzebn� mi,jest porada. Kto jest najwi�kszym autorytetem w sprawie nast�pstwa wydarze� w podr�ach w czasie?

� Israel Lennox, mechanik przestrzenny, profesor Yale.

� Jak mog� si� z nim skontaktowa�?

� Nie mo�esz. On nie �yje. Zmar� w 75.

� A kogo z �yj �cych m�g�by� mi poleci�?

� Wileya Murphy.

� Murphy'ego? Tego od nas z Wydzia�u Urazowego? To dla mnie rewelacja. A gdzie on teraz jest?

� Je�li chodzi o �cis�o��, to poszed� w�a�nie z jak�� spraw� do ciebie.

Hassel uda� si� do domu, przeszuka� swoje laboratorium i gabinet i nie znalaz�szy nikogo, wp�yn�� do jadalni, gdzie zasta� swoj� rudow�os� �on� w ramionach tamtego m�czyzny. (Wszystko to, prosz� pami�ta�, zdarzy�o si� w ci�gu kilku chwil od zmontowania maszyny czasu� taka ju� jest w�a�ciwo�� czasu i podr�y w nim). Hassel odchrz�kn�� raz i drugi, usi�uj�c uj��,swoj� �on� za rami�, ale jego palce przesz�y przez ni� na wylot.

� Przepraszam ci�, kochanie � powiedzia� � czy nie przychodzi� tu do mnie Wiley Murphy?

Po czym przyjrza� si� bli�ej m�czy�nie, w kt�rego obj �ciach pozostawa�a, i stwierdzi�, �e jest to Murphy we w�asnej osobie.

� Murphy! � wykrzykn�� Hassel. � Cz�owiek, kt�rego w�a�nie szukam! Co za przedziwna historia. � I Hassel natychmiast uj�� t� przedziwn� histori� w przejrzyst� formu�� matematyczn�, kt�ra brzmia�a mniej wi�cej tak: Murphy, uv=(u'v�) (uaIuXvy+vb), ale je�li Jerzy Waszyngton F (x)yz dx, a Enrico Fermi F(u' ) dxdt po�owa Marii Curie, to wobec tego, co z Krzysztofem Kolumbem razy pierwiastek kwadratowy z ninus jeden?

Murphy zignorowa� jednak profesora, podobnie zreszt� jak i pani Hassel. Skre�li�em pospiesznie r�wnanie Henry'ego na masce przeje�d�aj�cej taks�wki.

� Murphy, pos�uchaj mnie � prosi� Hassel. � Greta, kochanie, czy nie mog�aby� nas na chwil� zostawi� samych? Ja� Na lito�� bosk�, przesta�cie si� wreszcie wyg�upia�! To powa�na sprawa.

Hassel usi�owa� ich rozdzieli�. Ale tak samo bezskutecznie, jak bezskuteczne by�y jego pr�by uczynienia si� dla nich s�yszalnym. Zrobi� si� czerwony z w�ciek�o�ci i nie przestawa� atakowa� Murphy'ego i pani Hassel. Ale z tym samym skutkiem m�g�by atakowa� gaz doskona�y. Pomy�la�em sobie, �e trzeba mu w tym jednak przeszkodzi�.

� Hassel!

� Kto to?

� Wyjd� na chwil�, chc� z tob� porozmawia�. Przenikn�� �cian�.

� Gdzie jeste�?

� Tutaj.

� A wi�c jeste�.

� A wi�c jeste�.

� Kim jeste�?

� Nazywam si� Lennox, Israel Lennox.

� Israel Lennox, mechanik przestrzenny, profesor Yale?

� Ten sam.

� Ale przecie� ty umar�e� w 75.

� Znikn��em w 75.

� Ca chcesz przez to powiedzie�?

� Wynalaz�em maszyn� czasu.

� M�j Bo�e! Ja te� � rzek� Hassel. � Dzi� po po�udniu. Ten pomys� ol�ni� mnie tak nagle� sam nie wiem jak� I doszed�em do niezwyk�ego wniosku. Lennox, czas nie ma ci�g�o�ci.

� Nie?

� Nie. To szereg drobnych cz�stek� jak sznur pere�. � Co ty powiesz.

� Ka�da pere�ka to �teraz�. Ka�de �teraz� ma swoj� przesz�o�� i przysz�o��, nie powi�zan� z �adn� inn�. Rozumiesz � je�eli a=ai�aajif � ax(b)�

� Daj spok�j z matematyk�, Henry.

� Jest to forma kwantowego przenoszenia energii. Czas jest emitowany w postaci oddzielnych cz�stek czy kwant�w. Mo�emy zjawia� si� w poszczeg�lnych kwantach i dokonywa� w nich pewnych zmian, ale �adna z tych zmian nie ma wp�ywu na inne cz�stki. Zgadza si�?

� Nie zgadza si� � odpar�em z �alem.

� Co to ma znaczy�, �e si� nie zgadza? � zapyta� ze zniecierpliwieniem gestykuluj�c poprzez posta� przechodz�cej w�a�nie studentki. � Za pomoc� r�wna� trochoidalnych�

� Nie zgadza si�! � powt�rzy�em z moc�.

� Czy zechcesz mnie wys�ucha�, Henry?

� M�w � odpar�.

� Czy zauwa�y�e� mo�e, �e sta�e� si� bezcielesny? Mglisty? Widmowy? �e przestrze� i czas przesta�y mie� na ciebie jakikolwiek wp�yw?

� No i co?

� Henry, ja mia�em nieszcz�cie skonstruowa� maszyn� czasu w 75.

� W�a�nie m�wi�e�. A co u ciebie z moc�? Ja u�ywam mniej wi�cej 7,3 kilowata na�

� Daj spok�j z moc�, Henry. W czasie mojej pierwszej podr�y w przesz�o�� by�em w pleistocenie. Chcia�em koniecznie sfotografowa� mastodonta, olbrzymiego leniwca naziemnego i szabloz�bnego tygrysa. Kiedy si� cofa�em, �eby obj�� mastodonta obiektywem, o ogniskowej 6,3, czas 1/100 sekundy, albo w skali LVS�

� Daj spok�j ze skal� LVS � powiedzia�.

� Wi�c kiedy si� cofa�em, nadepn��em niechc�cy na ma�ego pleistoce�skiego owada.

� Ha! � wykrzykn�� Hassel.

� By�em tym przera�ony. Wyobrazi�em sobie, �e na skutek �mierci tej male�kiej istotki m�j �wiat ulegnie jakiemu� zasadniczemu przeobra�eniu. I wyobra� sobie moje zdumienie, kiedy po powrocie do naszych czas�w stwierdzi�em, �e nic si� nie zmieni�o.

� Aha � rzek� Hassel.

� Rozbudzi�o to moj� ciekawo��. Wr�ci�em do pleistocenu i zabi�em mastodonta. W 1975 roku nic si� nie zmieni�o. Jeszcze raz wr�ci�em do pleistocenu morduj�c zwierzyn� na prawo i lewo� te� bez efektu. Grasowa�em po czasie niszcz�c i zabijaj�c, co si� da, �eby tylko zmieni� tera�niejszo��.

� To zupe�nie tak samo jak ja. Dziwne, �e�my na siebie nie wpadli! � wykrzykn�� Hassel.

� Nie ma w tym nic dziwnego.

� Ja zabi�em Kolumba.

� Ja zabi�em Marco Polo.

� Ja zabi�em Napoleona.

� Ja uwa�a�em, �e Einstein jest wa�niejszy.

� Mahomet nie mia� zbyt wielkiego wp�ywu na bieg wypadk�w; wi�cej po nim oczekiwa�em.

� Wiem. Jego te� zabi�em.

� Co to znaczy, �e te� go zabi�e�? � zapyta� zdumiony Hassel.

� Zabi�em go we wrze�niu 599. Wed�ug kalendarza julia�skiego.

� Jak to � przecie� ja zabi�em Mahometa w styczniu 598.

� Wierz� ci.

� Ale jak mog�e� go zabi�, skoro ja go zabi�em wcze�niej?

� Obydwaj go zabili�my.

� To niemo�liwe.

� M�j drogi � przypomnia�em mu � czas jest ca�kowicie subiektywny. To sprawa prywatna� osobiste prze�ycie. Nie istnieje poj�cie czasu obiektywnego, tak samo jak nie ma obiektywnej mi�o�ci czy obiektywnej duszy.

� Czy chcesz przez to powiedzie�, �e nie ma podr�y w czasie? Przecie� je odbywali�my.

� Naturalnie, i nie tylko my, o ile wiem. Ale ka�dy z nas cofa si� we w�asn� przesz�o��, niczyj� inn�. Nie ma �adnej powszechnej ci�g�o�ci, Henry., a jedna ci�g�o�� nie ma wp�ywu na drug�. Jeste�my jak miliony nitek spaghetti w jednym naczyniu. Podr�nicy w czasie nie mog� si� spotyka� ani w przesz�o�ci, ani w przysz�o�ci. Ka�dy z nas podr�uje swoim w�asnym kana�em w obie strony.

� Ale przecie� teraz si� spotkali�my.

� Bo to ju� nie jest podr� w czasie, Henry. Zrobi�a si� ju� z nas zupa makaronowa.

� Zupa makaronowa?

� Tak, mo�emy przenikn�� dowoln� rurk� spaghetti, poniewa� doprowadzili�my do samounicestwienia.

� Nie rozumiem.

� Kiedy cz�owiek zmienia przesz�o��, dotyczy to jedynie jego w�asnej przesz�o�ci� niczyjej innej. Przesz�o�� jest jak pami��. Kiedy niszczysz czyj�� pami��, niszczysz zarazem tego kogo�, ale nikogo poza tym. My�my obaj wymazali swoj� przesz�o��. Poszczeg�lne losy ludzkie tocz� si� nadal, a tylko my dwaj przestali�my istnie�.

� Jak to rozumiesz, �e �przestali�my istnie�?

� Za ka�dym aktem zniszczenia jak gdyby�my si� po trochu rozpuszczali. W tej chwili proces jest ju� zako�czony. Dokonali�my na sobie czasob�jstwa. Jeste�my duchami. My�l�, �e pani Hassel b�dzie szcz�liwa z panem Murphy� A teraz chod�my do Akademii, Ampere opowiada dzi� kapitaln� histori� o Ludwigu Boltzmannie.

Min�o przesz�o 60 lat od dnia upadku s�awnego Meteorytu Tunguskiego. Niezwyk�o�� tego zjawiska uczyni�a je wyj�tkowo popularnym przedmiotem dyskusji, fantastycznych powie�ci i amatorskich wypraw. W ubieg�ych latach wysuni�to olbrzymie mn�stwo hipotez, kt�re r�ni� si� zdumiewaj�c� rozmaito�ci� pogl�d�w na istot� tunguskiego zjawiska. W zwi�zku z tym mo�liwo�ci jakich� nadzwyczaj sensacyjnych domniema� znakomicie zmala�y. Niemniej jednak, jak wida� z praktyki, proces tworzenia hipotez nie wygasa. Do instytucji naukowych i redakcji czasopism p�yn� w dalszym ci�gu pomys�y autor�w o najr�norodniejszych kwalifikacjach: od uczni�w klasy V do profesor�w.

Pora chyba przedstawi� publiczno�ci katalog wszelkiego rodzaju hipotez zwi�zanych z upadkiem Meteorytu Tunguskiego. Aby nie narazi� si� na zarzut tendencyjno�ci, nie przytaczamy naukowej oceny zapisanych teorii. Poni�sze zestawienie publikujemy w jednym tylko celu � przysz�ym autorom hipotez chcemy pom�c w unikni�ciu powt�rze�.

Przy uk�adaniu katalogu uwzgl�dniono: 390 artyku��w, oko�o 180 referat�w, ponad 550 popularnonaukowych reporta�y, felieton�w i notatek, 60 powie�ci, opowiada� oraz utwor�w poetyckich i dramatycznych, 10 monografii, 5 film�w, audycje radiowe i telewizyjne, dzie�a malarstwa i grafiki, materia�y epistolarne, archiwalne i inne. Utwor�w muzycznych po�wi�conych rozpatrywanemu zjawisku na razie nie ma.

KOMENTARZ DO KATALOGU

A. Hipotezy grupy �A� zwi�zane s� z ingerencj� pozaziemskich istot rozumnych. Najwcze�niejsza z tych hipotez i pierwsza pod wzgl�dem znaczenia oraz nast�pstw to ta, kt�ra zak�ada przylot Marsjan. Jej autorem jest pisarz A. P. Kazancew. Inni badacze s�jednak zdania, �e wzajemne po�o�enie Ziemi i Marsa by�o w roku 1908 niekorzystne. Nie do�� na tym: wysuwa si� w�tpliwo�ci co do istnienia w Uk�adzie S�onecznym jakichkolwiek cywilizacji (opr�cz ziemskiej). Zrodzi�o to liczne warianty hipotezy o przylocie pozaziemskiego aparatu kosmicznego (nr. 2, 3, 4, 6 i in.). Istnieje nawet domniemanie, �e cz�onkowie ekipy, kt�rzy ocaleli w czasie katastrofy, ukrywaj� si� w�r�d ludzi. Jednak�e umieszczenie takiej �hipotezy� w katalogu by�oby co najmniej nieostro�ne�

Przypuszczenia co do kilku statk�w i odchylenia statku od kursu wynikaj � ze skrajnej nie�cis�o�ci relacji naocznych �wiadk�w tego zjawiska, kt�re utrudniaj� okre�lenie trajektorii upadku tego zagadkowego cia�a (nr 12, 13). Na uwag� zas�uguj� pr�by wyja�nienia wed�ug jednej koncepcji kilku na raz tajemniczych problem�w XX wieku (nr 8, 11). Podstaw� hipotezy nr 5 stanowi�y b��dy w chemicznej analizie gleb w rejonie Podkamiennej Tunguzki, kiedy to wykryto �lady miedzi, lantanu, germanu, iterbu i in. Przypuszczenie, �e pow�oka statku kosmicznego nie by�a jednorodna, pozwala wyja�ni� specyficzny tr�jk�tny kszta�t powierzchni obalonej tajgi w miejscu wybuchu tunguskiego (nr 7). Sens domniemania �kontromocji� polega na tym, �e pozaziemski statek teraz dopiero (!) dolatuje do Ziemi. Adekwatne przedstawienie tej �mia�ej teorii jest jednak uci��liwe, tote� odsy�amy czytelnika do ksi��ki A. i B. Strugackich �Poniedzia�ek zaczyna si� w sobot�. Nowoczesna hipoteza nr 10 jest jedyn�, kt�ra obywa si� bez statku kosmicznego (zob. czasopismo �Zwiezda�, 1964, nr 2). Hipotez� t� znamionuje wykorzystanie najnowszych osi�gni�� nauki i techniki.

B. Hipotezy typu �B� postuluj� wtargni�cie z Kosmosu do�� du�ego kawa�ka antymaterii. Pierwszym, kt�remu my�l ta wpad�a do g�owy, by� matematyk L. La Pa�. Przy zetkni�ciu z materi� powinno nast�pi� wyzwolenie olbrzymiej ilo�ci energii. Brak krateru naziemnego nasuwa mniemanie, �e wybuch nast�pi� w powietrzu. Zdaniem niekt�rych chemik�w �wiadczy o tym wykryte (lecz p�niej nie potwierdzone) zwi�kszenie ilo�ci izotopu w�gla 14C w odpowiadaj�cych rokowi 1908 s�ojach drzew w Kalifornii. Jednakowo� obliczenia wykaza�y, �e wykryta ilo�� 14C jest zbyt ma�a, je�li chodzi o energi� tunguskiego wybuchu (1023 erg�w). To by�o �r�d�em nader �mia�ej hipotezy podw�jnego meteorytu (nr 7). Natomiast jeden z ameryka�skich fizyk�w zaproponowa�, by tunguskiego zdarzenia nie uwa�a� za rzeczywisto�� fizyczn�, lecz za matematyczn� abstrakcj� o prawdopodobie�stwie realizacji r�wnym l/7.

Do�wiadczeni autorzy hipotez, staraj �c si� utrudni� krytyk�, pos�uguj� si� w swoich konstrukcjach nie znanymi nauce zjawiskami i procesami (nr 6 i 8). Dobrym tego przyk�adem mo�e by� przypuszczenie, jakoby przyczyna rozpadu rodzicielki astroid�w � domniemanej planety Faeton i Meteorytu Tunguskiego by�a ta sama (nr 3).

C. Hipotezy religijne wykorzystuj� do swoich konstrukcji si�y nadprzyrodzone, tote� obalenie ich jest nies�ychanie trudne. Chronologicznie pierwsze by�o przypuszczenie miejscowej ludno�ci, �e to b�g Agdy, kt�ry w ewenkijskiej demonologii wyst�puje w postaci �elaznego ptaka rzygaj �cego ogniem i przelatuj �cego po niebie przy odg�osie grzmot�w, podobnie jak smok ognisty. Hipoteza nr 3 upatruje w tun-guskiej katastrofie analogi� do znanego epizodu z ksi�gi �Genezis�. Nale�y ona do rz�du tych teorii, kt�re usi�uj� zg��bi� zagadki historii staro�ytnej, jak np. taras w Baal-beku, freski Tassili, budowle nad jeziorem Titicaca, tajemnicze mapy itp.

D. W dziale �D� zebrano hipotezy geofizyczne. Punkty nr l-4, 9 i 10 nie wymagaj� wyja�nie�. Przypuszczenie dotycz�ce wybuchu chmury komar�w (nr 6) zrodzi�o si� oczywi�cie w umys�ach cz�onk�w ekspedycji zn�kanych ich dokuczliwo�ci�. Ale sp�oni�cie w tlenie powietrza chmury komar�w jest przy du�ej jej g�sto�ci i masie w zasadzie mo�liwe. Hipoteza nr 7 opiera si� na tym, �e mo�liwo�ci pot�nego wy�adowania elektrycznego mi�dzy warstwami jonosfery a Ziemi� jeszcze nikt nie zaprzeczy�. Pomys� nr 7 jest nast�puj�cy: w Cie�ninie Drake'a oddzielaj�cej Ziemi� Ognist� od Antarktydy nast�pi� przez nikogo nie zauwa�ony wybuch kolosalnej mocy; wytworzona przy tym fala powietrza (i sejsmiczna) obieg�a kul� ziemsk�, zderzy�a si� sama z sob� i spowodowa�a zniszczenia w dorzeczu Podkamiennej Tunguzki.

Hipotezy goegenne wyst�puj� r�wnie� w utworach literatury pi�knej. Na przyk�ad w jednej z fantastycznych powie�ci inspirowanych przez odkrycie jakuckich diament�w m�wi si� o wybuchu instalacji wysokiego napi�cia w nie znanym nikomu sekretnym laboratorium.

E. Hipotezy meteorytowe ��cz� zjawisko tunguskie z kt�rym� z rodzaj�w materii meteorycznej. Dziel� si� one na kanoniczne � �Ej� i apokryficzne �E2�. Rozpatrzmy najpierw hipotezy �E/'.

Natura tunguskiego zjawiska nie budzi�a, jak wiemy, w�tpliwo�ci wsp�czesnych i �wiadk�w (nr l i 3). Opini� �wczesnego dyrektora Obserwatorium Irkuckiego, A. W. Wozniesienskiego, cechuje to, �e on pierwszy zak�ada wybuch w powietrzu. Hipotezy nr 2, 4 i 7 obrazuj � ewolucj� pogl�d�w L. A. Kulika.

Domniemanie nr 8 odzwierciedla wniosek, do jakiego dosz�a astronomia w latach czterdziestych: gigantyczne meteoryty przy upadku mog� wybucha�. Kiedy badania terenowe nie wykaza�y naruszenia gruntu, kt�re by odpowiada�o sile wybuchu, badacze wysun�li konkluzj�, �e meteoryt nie dotar� do powierzchni Ziemi w ca�o�ci. Zwr�cono uwag� na fale powietrza powstaj�ce przy nadd�wi�kowych pr�dko�ciach dowolnego cia�a w atmosferze (nr 5, 10, 12, 15). Ponadto charakter powa�u tajgi wymaga� stwierdzenia, �e pod koniec przelotu owa fala balistyczna si� nasili�a; wynik�y z tego teorie nr 9, 13 i 15. Szczeg�lna hipoteza jednego z geolog�w (nr 11) mia�a na celu wyja�nienie licznych lej�w w torfowiskach w centrum katastrofy. Hipoteza akademika B. I. Wiernadskiego (nr 6) i analogiczna hipoteza nr 14 t�umacz� samo�wiec�ce ob�oki, kt�re obserwowano nocami po upadku.

Rodow�d apokryficznych hipotez meteorytowych �Ez� rozpoczyna si� r�wnie� w roku 1908. Ciekawe jest przypuszczenie T. Koola (nr 1), gdy� wysuni�to je l lipca 1908, a wi�c nazajutrz po upadku. W ca�ej Europie da�a si� w�wczas obserwowa� dziwna bia�a noc, ale nikt jeszcze nie wiedzia� o katastrofie na dalekiej Syberii. Zwolennicy hipotez nr 2, 3, 6 i 11 s� po dzi� dzie� przekonani, �e Meteoryt Tunguski spad� nie nad Podkamienn� Tunguzk�. Istnieje nawet fotografia le��cego w lesie �meteorytu�, ale autor zdj�cia zapomnia�, gdzie je robi�. Interesuj�ce ze wzgl�du na sw� oryginalno�� hipotezy nr 4, 5 9 i 12 nie zosta�y przez autor�w dostatecznie uzasadnione; czekaj� jeszcze na swych badaczy i krytyk�w. W�r�d pozosta�ych wyr�nia si� zw�aszcza koncepcja nr 7, w my�l kt�rej meteoryt wskutek tarcia powietrza nabra� tak du�ego �adunku elektrostatycznego, �e elektryczne si�y przyci�gania wyrywa�y z korzeniami wiekowe drzewa.

F. Hipotezy kometarne uznaj� tunguskie cia�o kosmiczne za komet�. Jako pierwszy my�l tak� podsun�� miejscowym wie�niakom w Ke�mie w kilka minut (!) po katastrofie pewien zes�aniec polityczny, kt�rego nazwisko niestety nie jest znane. Do literatury naukowej koncepcj � zderzenia z komet� wprowadzi� w roku 1934 angielski astronom Francis Whipple przede wszystkim na podstawie badania anomalii nocnych z�rz. Pierwszy badacz Meteorytu Tunguskiego, L. A. Kulik, zgodnie z pogl�dami swoich czas�w (r. 1926) niezbyt �ci�le odr�nia� komety od meteoryt�w; uwa�a� on w�wczas, i� �elazny Meteoryt Tunguski stanowi fragment znanej komety Ponsa-Winneckego, do jej orbity bowiem zbli�a si� Ziemia corocznie w dniu 30 czerwca.

Zas�uga wszechstronnego uzasadnienia kometarnej natury tunguskiego cia�a kosmicznego (hipoteza nr 5) przypada grupie badaczy r�nych specjalno�ci. Sprawa polega na tym, �e oko�o roku 1960 sta�o si� jasne, i� tunguskie cia�o kosmiczne � primo � mia�o przy spotkaniu z Ziemi� bardzo du�� pr�dko��, secundo � budowa jego by�a lu�na, nietrwa�a pod wzgl�dem mechanicznym. Takimi w�asno�ciami odznaczaj� si� jedynie zbudowane z zestalonych gaz�w j �dra komet. Hipotezy nr 7, 8 i 10 stanowi� pr�by skonkretyzowania przypuszczenia, czasem do�� egzotyczne (nr 8).

Hipotezy nr 6, 7, 9 i 11 nie dotycz� natury cia�a, lecz sposobu mechanizmu dezintegracji j�dra komety i transformacji jego energii chemicznej lub kinetycznej w energi� fali powietrznej. Najpopularniejsza jest koncepcja �wybuchu mechanicznego� � rozdrobnienia wskutek naporu powietrza; znanych jest kilka wariant�w tego domniemania. G. Hipotezy dzia�u �G� opieraj� si� na powi�zaniu rozmaitych przyczyn i mechanizm�w. Bez wyj�tku niemal 77 wyliczonych wy�ej hipotez pozwala na wzajemne kombinacje, tote� liczba mo�liwych po��cze� jest ogromna. Przedstawili�my tylko najbardziej rozpowszechnione.

Priroda, 1969, nr 5

�aden wykszta�cony mieszkaniec Stan�w Zjednoczonych przez p�tora roku z g�r� nie zwraca� uwagi na to, �e w�r�d jarmarcznych dziw�w i potwor�w pokazywany jest zamro �ony trup �przedhistorycznego� cz�owieka. Transportowano go w specjalnie urz�dzonym furgonie. W prospektach jarmarcznych i gazetach pojawia�y si� og�oszenia. Za wst�p do furgonu mister Frank Hansen, w�a�ciciel, pobiera� od ciekawskich l dolara i 75 cent�w. Po�rodku furgonu znajdowa� si� jakby metalowy sarkofag z pokryw� z czterowarstwowego szk�a. Pochyliwszy si� mo�na by�o zobaczy� wewn�trz, pod przezroczyst� warstw� lodu, pod�wietlone cia�o ros�ego cz�owieka, pokrytego ciemnobrunatnym w�osem.

Urz�dzenie ch�odnicze utrzymywa�o sta�� temperatur� lodu � niekt�rzy zwiedzaj�cy s�dzili prawdopodobnie, �e robi si� to dla uwiarygodnienia oszustwa. Uczeni i policja nie interesowali si� odkryciem Hansena. Wiadomo, jak wielk� przedsi�biorczo�� potrafi� przejawi� przedstawiciele prywatnej inicjatywy.

I oto w grudniu 1968 r. pojawi� si� zbieracz kolekcji zoologicznych, niejaki Terry Cullen. Po rozmowie z w�a�cicielem furgonu uzna� za sw�j obowi�zek zadzwoni� do zoologa Ivena Sandersona, autora ksi��ki ��nie�ny cz�owiek � legenda okazuje si� rzeczywisto�ci��. U Sandersona za� go�ci� drugi wybitny specjalista, Belg, Bernard Heuvelmans, kt�ry w ksi��ce �Na tropie nieznanych zwierz�t� daje przegl�d informacji o tym�e ��nie�nym cz�owieku�. Obaj zoologowie niezw�ocznie pojechali do Rollingston w stanie Minnesota, gdzie przebywa� wspomniany Frank Hansen�

Sk�d si� wzi�� eksponat mister Hansena? Co si� sta�o z tym eksponatem po trzydniowych ogl�dzinach dokonanych przez Sandersona i Heuvelmansa? Czy to nie fa�szerstwo? Czy to fakt odosobniony?

Najwa�niejsze jest pytanie ostatnie. Dwa pierwsze s� pozanaukowe. Co prawda prasa zachodnia rozdmucha�a w�a�nie te dwie kwestie. Zagadkowe pochodzenie i tajemnicze znikni�cie. Czy�by morderstwo? A mo�e cyniczna mistyfikacja� Chodz� s�uchy, �e cz�ekopodobnego trupa przemycono w ch�odni statku do po�owu fok bodaj z Kamczatki i sprzedano za grube pieni�dze gdzie� w portach chi�skich lub w Hongkongu. Komu� zale�a�o na tym, aby badania nie by�y kontynuowane.

Pocz�tkowo Frank Hansen nie domy�li� si�, �e ma do czynienia ze specjalistami. Wygl�dali po prostu na ciekawskich, kiedy z latarkami elektrycznymi i k�tomierzami przez d�ugie godziny, najpierw razem, potem celowo ka�dy z, osobna ogl�dali, prze�wietlali, mierzyli, szkicowali, notowali, fotografowali pod niskim stropem furgonu. P�niej Hansen si� po�apa� i zabroni� im wst�pu, a tym bardziej nie chcia� pozwoli� im na u�ycie aparatu rentgenowskiego czy rozmro�enie eksponatu dla dokonania sekcji. Powo�ywa� si� na prawdziwego w�a�ciciela, kt�ry zap�aci� olbrzymi� sum� i kt�rego wol� spe�nia.

�wiadomi swych obowi�zk�w naukowych Sanderson i Heuvelmans po konfrontacji swych spostrze�e� napisali jak najbardziej szczeg�owe sprawozdania dotycz�ce zewn�trznego wygl�du trupa poddanego ogl�dzinom przez warstw� lodu. Sprawozdania te niezw�ocznie przedstawiono najwybitniejszym ameryka�skim zoologom i antropologom, przekazano zagranicznym czasopismom naukowym, a tak�e nades�ano autorowi niniejszego artyku�u l.

Owe dwa sprawozdania to opr�cz fotografii i rysunk�w jedyne konkretne dowody dokonanego odkrycia naukowego. Dla nauki licz� si� tylko one, jakkolwiek p�niej nap�yn�y jakie� zaoczne ekspertyzy i anonimowe �wiadectwa�

A wi�c trzecie pytanie: czy to nie fa�szerstwo? Czy przy dzisiejszej obfito�ci tworzyw sztucznych nie m�g� si� kto� wykosztowa� na sporz�dzenie manekina wzrostu 180 cm i pokrycie go milionami w�osk�w stosuj�c w�a�ciwy pod wzgl�dem anatomicznym kierunek � r�ny dla r�nych cz�ci cia�a (np. na ramieniu i przedramieniu � ku �okciowi)? Ktokolwiek zapozna� si� z wielk� liczb� szczeg��w dotycz�cych budowy twarzy, tu�owia, ko�czyn, sk�ry, ow�osienia, zamieszczonych w sprawozdaniach dw�ch specjalist�w, odrzuca my�l o fa�szerstwie. Dla biologa jest jasne, �e ma do czynienia z obiektem biologicznym. Dodajmy, �e Sanderson i Heuvelmans poczuli od�r trupiego rozk�adu wydobywaj �cy si� w tym miejscu, gdzie warstwa lodu by�a bardzo cienka � nad wielkim palcem lewej nogi. Mimo wszystko jednak przypu��my, �e mieli przed sob� kosztowne i dowcipne fa�szerstwo. Ale i na to mo�na znale�� kontrargument: imitacja czego na podstawie czego? Co mia� na�ladowa� eksponat Hansena?

Wszystko przemawia za tym, �e nie ma�p�, lecz cz�owieka pierwotnego, pracz�owieka. Osobnik ten by� najwyra�niej u�miercony strza�em w prawe oko; w lodzie pozosta�y jeszcze strugi �wie�ej krwi. Hansen o�wiadczy� mi�dzy innymi, �e pr�bk� krwi poddano analizie, kt�ra potwierdzi�a obecno�� czerwonych i bia�ych cia�ek. Si�a uderzenia pocisku wysadzi�a r�wnie� z oczodo�u lew� ga�k� oczn�, znajduj�c� si� obecnie poza nim. Drugi pocisk zgruchota� d�o� i przedrami� lewej r�ki zarzuconej nad g�ow�; z rany stercz� od�amki ko�ci.

Znaczy�oby to, i� falsyfikatorzy postawili sobie zadanie udowodnienia, �e istoty podobne do kopalnych przodk�w cz�owieka nie wymar�y, skoro okaz zabity zosta� pociskiem z broni palnej. Nieliczni za� zwolennicy koncepcji ��nie�nego cz�owieka� s� przekonani, �e to rzadki gatunek ma�py, a nie istota cz�owiekowata. Natomiast opracowanej w ZSRR koncepcji hominoidalnej po prostu w Stanach Zjednoczonych i Europie zachodniej nikt nie zna, z wyj �tkiem jedynie specjalist�w � Sandersona czy Heuvelmansa. Gdyby falsy-fikator sam wymy�li� hominoidaln� wersj � i chcia� ni� oszo�omi� publiczno��, postara�by si� wyeksponowa� najwa�niejszy dow�d � neandertalsk� czaszk�. Tymczasem eksponat le�y w spos�b jak najbardziej niekorzystny � z silnie odchylon� do ty�u g�ow�, tak �e ca�a puszka czaszki ukryta jest w�a�nie w lodzie.

Nie mo�e to wi�c by� na�ladownictwo nie znanej falsy-fikatorowi koncepcji naukowej. Przeciwnie, Heuvelmans, jak sam stwierdza, nie spa� przez ca�� noc, kiedy ol�ni�a go my�l, �e zbadana istota odpowiada opisom i wnioskom specjalist�w radzieckich i mongolskich. �To odkrycie nie tyle nasze, ile wasze� � napisa� do mnie po kilku dniach. Sanderson z kolei o�wiadczy�: �Znalezisko, jak si� zdaje, w pe�ni potwierdza wasz� tez�.

W my�l naszej teorii w niekt�rych rejonach geograficznych �yj� jeszcze reliktowe okazy pracz�owieka (neandertalczyka), kt�re cho� podobne do cz�owieka, s� zwierz�tami o g�sto ow�osionym ciele, nie w�adaj�cymi mow�, nie znaj�cymi pracy i nie �yj �cymi w spo�eczno�ci. Heuvelmans uwa�a, �e pierwsze�stwo odkrycia przypada profesorowi W. A. Chach�owowi, kt�ry w r. 1914 zawiadomi� Rosyjsk� Akademi� Nauk o stwierdzonym przez siebie fakcie wyst�powania w Azji �rodkowej rzadkiego gatunku zwierz�t podobnych do �przedpotopowego� cz�owieka.

Docieramy tym samym do czwartego pytania. Odkrycie Sandersona i Heuvelmansa nie jest faktem odosobnionym. W��cza si� ono jako nowe ogniwo do �a�cucha docieka� naukowych, stanowi jeszcze jedno dobitne potwierdzenie dobrze ju� ugruntowanej koncepcji. Kiedy� powiedzia�em �artem, �e w�a�nie ci zajadli oponenci, kt�rzy dzi� ��daj�: �Dostarczcie nam cho� jeden egzemplarz�, jutro, gdy to si� ju� stanie, powiedz�: �Jeden okaz nie jest �adnym dowodem, dajcie nam ca�� seri�. I rzeczywi�cie, referuj�c niedawno w kole antropolog�w odkrycie Sandersona i Heuvelmansa us�ysza�em w odpowiedzi zrz�dzenie jednego z czcigodnych uczonych: �To oczywi�cie nie fa�szerstwo, ale nic nie da si� powiedzie� na podstawie jednego osobnika. Przecie� mo�e to by� i potw�r, i mieszaniec cz�owieka z ma�p���

Nie! Na tym w�a�nie sprawa polega, �e znamy ju� setki podobnych fakt�w. Czym w zasadzie r�ni si� opis cia�a sporz�dzony przez Heuvelmansa i Sandersona od opisu martwego okazu, kt�ry w r. 1925 ogl�dali na Pamirze oficer-czekista M. S. Topilski i felczer wojskowy Wasiljew, albo od opisu �ywego osobnika, kt�rego widzia� na Kaukazie w r. 1941 lekarz wojskowy W. S. Karapietian? Po prostu nowszy opis jest bardziej kompetentny i grunt owniejszy.

Struktura lodu, w kt�rym spoczywa cia�o, zawarte w nim p�cherzyki powietrza wskazuj �, �e zamro�enia dokonano sztucznie, tzn. w urz�dzeniu ch�odniczym i to najwy�ej przed kilku laty, gdyby bowiem by�o inaczej, nawet w lodzie nast�pi�by nieuchronny rozk�ad (chocia� trupy mamut�w zachowa�y si� pod ziemi� tylko dzi�ki temu, �e zamro�one s� w lodzie). Jego pozycja pozosta�a prawie nie zmieniona � cia�o le�y na grzbiecie z lew� nog� wyci�gni�t�, praw� za� zgi�t� w kolanie i kostce.

Obydwa opisy przedniej strony zabitej istoty s� niemal identyczne. Spotykamy w nich opr�cz podobie�stw w istotnych szczeg�ach, tak�e pewne rozbie�no�ci. Na przyk�ad wed�ug Heuvelmansa g�owa jest bardziej ukryta w lodzie, niewidoczna prawie do brwi. Sandersonowi natomiast wydaje si�, �e g�owa le�y bardziej poziomo i �e obejrza� tak�e cz�� czo�a, nawet a� po granic� w�os�w. Jednak�e zasadnicz� r�nic� w uj �ciu obu obserwator�w scharakteryzowa�bym w spos�b paradoksalny: Heuvelmans dopatruje si� wi�kszej liczby cech anatomicznych r�ni�cych ow� istot� od cz�owieka, lecz teoretycznie stawia j � bli�ej cz�owieka ni� San-derson, kt�ry przeciwnie � na podstawie zespo�u cech bardziej zbli�a j� do cz�owieka, w teorii natomiast umieszcza j� znacznie dalej. Polemik� teoretyczn� zajmiemy si� ni�ej, na razie za� wyodr�bnimy w ich obserwacjach empirycznych szczeg�y pokrywaj �ce si� u obydwu.

Cia�o masywne; wa�y oko�o 115 kg. Tu��w zw�a si� nie w talii, lecz w biodrach. Szeroko�� klatki piersiowej w por�wnaniu z d�ugo�ci� tu�owia wielka. Stosunek d�ugo�ci r�k i n�g odpowiada, jak si� zdaje, proporcjom ludzkim. Jedynie lewa r�ka wydaje si� niezwykle d�uga � niew�tpliwie dlatego, �e zosta�a nie tylko zgruchotana, ale r�wnie� zgi�ta i rozci�gni�ta w miejscu z�amania. Od ludzkich norm r�ni� si� natomiast ra��co rozmiary i proporcje d�oni i st�p. Mo�e ich zbli�enie do powierzchni lodu daje dodatkowy efekt powi�kszenia, w ka�dym razie s� one ogromne i nader szerokie. Jednak�e wystawiony w Muzeum Antropologicznym Uniwersytetu Moskiewskiego szkielet stopy neandertalczyka obok szkieletu stopy cz�owieka wsp�czesnego tak�e wydaje si� olbrzymi! Kciuk jest jak na proporcje ludzkie nieco przyd�ugi, si�ga bowiem do drugiego cz�onu palca wskazuj �cego.

Jedn� z najbardziej rzucaj �cych si� w oczy r�nic stanowi to, �e przy takim po�o�eniu g�owy szyja cz�owieka by�aby wyci�gni�ta i wystawa�oby jab�ko adamowe, natomiast u zamro�onej istoty widoczny jest tylko w�ski pasek szyi mi�dzy obojczykami a �uchw�, szyja za� jest niezwykle kr�tka. G�owa u �ywego osobnika musi by� wi�c schowana w ramiona. Jak wiemy, otw�r potyliczny kopalnych neandertalczyk�w rzeczywi�cie przesuni�ty by� ku ty�owi, g�owa za� przymocowana do bark�w i plec�w pot�nymi mi�niami. �uchwa r�wnie� w znacznym stopniu przypomina kopalnego pracz�owieka � jest masywna, szeroka i pozbawiona guzowato�ci br�dkowej, tzn. jakby �ci�ta. Inne neandertaloidalne cechy czaszki trudno stwierdzi�: wysuni�cie ku przodowi z�bowego odcinka twarzy (prognatyzm) s�abo widoczne by� mo�e z powodu odrzucenia g�owy w ty�; nie wiadomo, czy wyst�puj� �uki nadoczodo�owe; pochylenie i wielko�� czo�a oraz w�a�ciwo�ci innych partii czaszki nie dadz� si� ustali�. Bardzo wyra�ne jest natomiast podobie�stwo pustych oczodo��w do oczodo��w czaszek kopalnych: s� one analogicznie rozmieszczone i maj � t� sam� wielko��. Podobnie jak u neandertalczyka, ca�a twarz jest szeroka i odznacza si� wystaj�cymi ko��mi policzkowymi.

Wielu jednak szczeg��w dostrze�onych przez Heuvelmansa i Sandersona nie da si� por�wna� z danymi antropologii dotycz�cymi kopalnych neandertalczyk�w, poniewa� zachowa�y si� po nich jedynie ko�ci, mi�ni za�, sk�ry i ow�osienia brak. Oba opisy cia�a mo�emy natomiast por�wna� z opowiadaniami naocznych �wiadk�w o zewn�trznym wygl�dzie reliktowych okaz�w neandertalczyka. Ile� zbie�no�ci! Ale r�wnie� istotne uzupe�nienia.

Od �wiadk�w naocznych nieraz s�yszeli�my, �e szpara ustna jest u tych istot szersza ni� u cz�owieka, lecz warg prawie nie ma. I w�a�nie tak Hauvelmans i Sanderson opisuj� usta ogl�danego osobnika. R�wnie� opis nosa odpowiada wielu dotychczasowym �wiadectwom � jest on zadarty, ma wielkie okr�g�e nozdrza i prawdopodobnie siode�kowat� nasad�.

Zabity pracz�owiek pokryty jest ca�kowicie w�osami o d�ugo�ci siedemdziesi�ciu centymetr�w, rozmieszczonymi do�� rzadko � w odleg�o�ci l-2 mm jeden od drugiego. Mi�dzy nimi prze�wieca ��tawa sk�ra. Nie ma w�os�w na twarzy (brak brody, cho� podgardle jest ow�osione), po wewn�trznej stronie d�oni, na podeszwach i narz�dach p�ciowych; prawie pozbawiona w�os�w jest gruba, zrogowacia�a sk�ra na kolanach. Na policzkach wyst�puj� swoiste rzadkie w�oski podobne do kocich w�os�w czuciowych; w�osy znajduj � si� na przegrodzie mi�dzy nozdrzami; brwi rzadkie.

To, �e reliktowi praludzie-samcy nie maj � brody i w�s�w, odpowiada w pe�ni naszym opisom. Niekt�rym �wiadectwom naocznych �wiadk�w odpowiada i taki szczeg� podany do wiadomo�ci przez Sandersona � zbadany okaz wcale nie ma w�os�w pod pachami i na wzg�rku �onowym. Z du�ej liczby relacji �wiadk�w wiemy, �e nie ma w�os�w na podeszwach i wewn�trznej stronie d�oni, lecz jedynie pojedyncze nasze relacje utrwalaj � szczeg� wyra�nie widoczny na zamro�onym trupie: w�osy obficie pokrywaj � grzbiet stopy. Na piersi w�osy rosn� w dwie strony od prawie bezw�osego �przedzia�ka� po�rodku. Ciemnor�owe brodawki sutkowe rozmieszczone jak u cz�owieka. Na palcach r�k i n�g grube paznokcie ludzkiego typu, nie wyro�ni�te, nie zagi�te, jakby starte. Narz�dy p�ciowe typu ludzkiego, nie ma�piego, niedu�e.

Bardzo wa�ne s� szczeg�y anatomiczne dotycz�ce budowy kolan i st�p, stanowi� bowiem niezachwiany dow�d, �e mamy do czynienia z istot� d�ugonog�, chodz�c� w postawie wyprostowanej. �wiadczy o tym og�lny wygl�d cia�a, budowa ca�ej nogi, kszta�t rzepki kolanowej, i ca�a morfologia stopy. Ale mimo wszystko istota owa porusza�a si� nie ca�kiem tak jak my. Ko�ce palc�w tworz� mniej wi�cej r�wn� lini�, prostopad�� do osi stopy, paluch za� jest nieco kr�tszy od drugiego palca. Palce s� grube, z okr�g�ymi opuszkami od spodu. �Podeszwa jest znacznie bardziej pomarszczona ni� u cz�owieka wsp�czesnego i podzielona na opuszki� � pisze Heuvelmans.

Bardzo wa�ne jest tak�e spostrze�enie Sandersona: dwie opuszki na podeszwie umieszczone s� za paluchem. Z tego wniosek, �e odr�bna muskulatura zawiaduje ruchami palucha (wraz z jego odwodzeniem i przywodzeniem) i �e pracz�owiek w przeciwie�stwie do ma�p st�pa� przede wszystkim na przy�rodkowej stronie st�p. Zaskakuj�co �ci�le zgadza si� to z odciskiem stopy ma�poluda czwartorz�dowego, znalezionym niedawno na W�grzech, jako te� z zupe�nie �wie�ymi �ladami �ywych praludzi w g�rach Tien-szanu i Kaukazu.

To jednak jeszcze nie wszystko. Analogiczn� opuszk� � du�� i wydatn� � dostrzeg� Sanderson r�wnie� na d�oni, ale nie u podstawy kciuka, tylko przy ma�ym palcu! A wi�c pracz�owiek porusza� si� tak�e na czworakach i wtedy, podobnie jak ma�pa, opiera� d�onie na kraw�dziach zewn�trznych. Pewne cechy sk�ry, zw�aszcza na d�oniach, pozwalaj� przypuszcza�, �e ogl�dany osobnik sporo czasu sp�dza� w wodzie.

Takich obserwacji dokonali nasi dwaj koledzy z Zachodu. Je�li chodzi o teoretyczn� ocen� znaleziska, to obaj niewolniczo ulegli modnym w Stanach Zjednoczonych, lecz odrzuconym przez nauk� �wiatow�, koncepcjom profesora Carltona Kuhna. Uznali mianowicie za niezbit� prawd�, jakoby praludzie (neandertalczycy) stanowili jedynie podgatunek w obr�bie gatunku Homo sapiens (cz�owieka rozumnego). Dlatego skonsternowany Sanderson pu�ci� wodze domys�om i fantazji dokonuj�c biologicznego zaszeregowania okazu. Heuvelmans natomiast odwa�nie i �wiadomie wysun�� diagnoz� wst�pn�: neandertalczyk. Prasa zachodnia rozp�ta�a wrzaw�: to trup �cz�owieka rozumnego�, tote� sprawa wymaga �ledztwa kryminalnego i ukarania sprawcy�

� Nie, neandertalczycy � zar�wno kopalni, jak i reliktowi � nie nale�� do tego gatunku biologicznego, kt�ry obejmuje wszystkich �yj�cych na Ziemi ludzi. To nie ludzie. Najwa�niejsz� r�nic� morfologiczn� i biologiczn� stanowi to, �e nie maj� mowy. Ani ich m�zg, ani krta�, ani narz�dy artykulacji nie maj � wszystkich niezb�dnych szczeg��w owego aparatu, kt�ry pozwala cz�owiekowi na czynne u�ywanie mowy jako �rodka porozumienia. A bez tego nie ma te� psychiki ludzkiej, my�li i rozumu cz�owieka.

Od czasu do czasu wszczyna si� rwetes w zwi�zku z rzekomym istnieniem u pszcz�, delfin�w i innych zwierz�t j�zykowego porozumiewania si�, podobnego w zasadzie do ludzkiego. Nauki o mowie ludzkiej (lingwistyka, psycholingwistyka, psychologia mowy, fizjologia drugiego uk�adu sygna�owego) nic nie zyskuj� na tym uog�lnieniu. Sprawa wyja�ni si� natychmiast, je�li obok cz�owieka postawimy gatunek istot �ywych, bliskich mu ewolucyjnie, lecz w spos�b zgo�a oczywisty pozbawiony aktywno�ci j�zykowej. Wszystkie twierdzenia o j�zyku zwierz�t zostan� obalone, je�li np. oka�e si�, �e nasz najbli�szy przodek ewolucyjny � pracz�owiek � nie pos�uguje si� �s�abo rozwini�t�� mow� czy �p�mow��, lecz jej wcale nie ma, tzn. jego aparat g�osowy zdolny jest jedynie do wydawania ryku, krzyk�w, gwizd�w itp., ale nie potrafi wypowiedzie� nic, co przypomina�oby s�owo.

Dlatego te� dla wsp�czesnej nauki o cz�owieku tak istotne jest poznanie �ywych praludzi, kt�rzy przetrwali po dzi� dzie� na Ziemi. Zreszt� i prostodusznych przypadkowych obserwator�w uderza�o zawsze nie tylko ich obfite ow�osienie, ale w wi�kszym jeszcze stopniu ich niemota, brak j�zyka.

Niestety na eksponacie mister Hansena nie da si� zademonstrowa� braku mowy. Mamy jednak pewn� wa�n� wskaz�wk� � istota owa nie by�a prawor�czna, je�li odruchowo zas�oni�a si� od wystrza�u lew� r�k�. A wed�ug wszelkich danych rozw�j prawor�czno�ci u cz�owieka wi�za� si� �ci�le z rozwojem mowy: steruje ni� r�wnie� lewa p�kula m�zgowa (u prawor�cznych).

Tak wi�c problem reliktowych praludzi oczekuje i wymaga dalszych bada�. Odkrycie i opis �syberyjskiej istoty�, kt�ra pojawi�a si� jako jarmarczny eksponat w Stanach Zjednoczonych, ponownie zwraca uwag� na to zagadnienie.

Dawny czekista Micha� Topilski, do kt�rego zwr�cono si� z pro�b� o skomentowanie znaleziska Sandersona i Heuvelmansa, opowiedzia� co nast�puje:

� W lipcu roku 1925 oddzia� m�j tropi� kontrrewolucyjn� band� basmaczy w ma�o w�wczas zbadanych, pokrytych lodowcami ost�pach zachodniego Pamiru. Okolice, kt�re�my przemierzali, g�rale nazywali �ustroniem �nie�nego cz�owieka�. I rzeczywi�cie by�o nam dane ujrze� cztery dzikie, kud�ate istoty.

Pierwsze spotkanie nast�pi�o mniej wi�cej osiemnastego dnia ob�awy, kiedy oddzia� nasz zatrzyma� si� na nocleg w pobli�u g��bokiej szczeliny lodowcowej. Rano wartownik zameldowa�: �po tej stronie idzie trzech ludzi�. Si�gn��em po zeissowsk� lornetk� i zacz��em si� przygl�da� trzem dziwnym postaciom, kt�re znajdowa�y si� zaledwie o p� kilometra od nas, za szczelin�. By�a to wed�ug wszelkiego prawdopodobie�stwa rodzina ��nie�nych ludzi� � wysoki, pot�ny samiec, samica i dziecko.

Podeszli �o�nierze. Dow�dca pomocniczego oddzia�u tad�yckiego, Umarku� Saidow, zaproponowa�, by postraszy� �kud�aczy� z karabinu maszynowego. Zabroni�em strzela�, nie wierzy�em bowiem, �e to nie ludzie. Tymczasem samiec zacz�� gestykulowa� i krzykn�� wysokim g�osem co� nieartyku�owanego, zwierz�cego. Ca�a tr�jka szybko ukry�a si� w�r�d ska�.

Kiedy si� tropi band�, spodziewaj� si� w ka�dej chwili napadu, nie ma si� g�owy do dziw�w. Nie zwlekali�my wi�c i ruszyli�my w dalsz� pogo�. A po dwudziestu siedmiu dniach od wyruszenia ze wsi Chowalinch natkn�li�my si� na zasadzk� i podj�li decyduj�c� walk�.

Byli�my do�wiadczonymi �o�nierzami, tote� ostatecznie zap�dzili�my basmaczy w w�w�z bez wyj�cia. Ci, kt�rzy ocaleli, ukryli si� w jednej z jaski� przed naszym ogniem. Jej wylot czerwonoarmi�ci wzi�li na cel. Tam w�a�nie zdarzy�a si� ca�kiem zagadkowa historia.

W jaskini rozleg�y si� ha�asy, wystrza�y, wyskoczy�o z niej kilku ludzi. Obrzucili�my ich granatami. Ostatni wybieg� basmacz w cha�acie, za nim za� p�dzi�a w�ochata istota z jak�� maczug� w r�ku. W�w�z ciasny � nie by�o gdzie uciec. Basmacz i ��nie�ny cz�owiek� zetkn�li si� oko w oko. Maczuga spad�a na lewy obojczyk i � jak si� p�niej okaza�o � z�ama�a go. Z kolei basmacz zdo�a� trzykrotnie wystrzeli� z bliska. Ca�y epizod rozegra� si� w ci�gu kilku sekund. Wybuchy granat�w spowodowa�y lawin� lodow�, kt�ra zasypa�a trupy i wej�cie do jaskini. Basmacz rozpaczliwym szarpni�ciem uczepi� si� stoku i zosta� przez nas uratowany. P�niej, kiedy si� ju� wszystko uspokoi�o, zabrali�my si� do poszukiwa�.

Najpierw odkopali�my �kud�acza�. Obejrza�em go wraz z felczerem Wasiljewem. Wzrost 165 cm, szyja kr�tka, poro�ni�ty sier�ci�, zw�aszcza na grzbiecie. Sier�� br�zowa, na piersi czarniejsza, siwawa. Barwa sk�ry ��tawa, woskowa. Oczy piwne, g��boko osadzone. Kolana zrogowacia�e, pozbawione sier�ci. Nogi kr�tkie, proste. Wydatne ko�ci policzkowe, w�s�w i brody brak, czo�o niewielkie.

� Prosz� spojrze� na rekonstrukcj � pracz�owieka sporz�dzon� na podstawie opis�w Sandersona i Heuvelmansa wed�ug wskaz�wek profesora B. Porszniewa. Czy podobna do tego, co pan widzia�?

� Pod bardzo wielu wzgl�dami podobna, ale s� te� r�nice. Grzbiet stopy pamirskich ��nie�nych ludzi� nie tak g�sto pokryty w�osem.

� Co m�wi� pojmany basmacz?

� Banda nie zd��y�a jeszcze ukry� si� w jaskini, kiedy z ciemno�ci da� si� s�ysze� ha�as � w g��bi znajdowa�o si� legowisko ��nie�nych ludzi�, kt�rzy rzucili si� na nieproszonych go�ci. Basmacze z przera�enia stracili g�ow�.

Poza tym nie widzieli�my ju� �kud�aczy�. Jeniec zgin�� w drodze, aparat�w fotograficznych nie mieli�my, trupa ��nie�nego cz�owieka� postanowili�my nie bra� ze sob�, gdy� oczekiwa�a nas ci�ka droga. To nie by�a odpowiednia pora na zajmowanie si� �kud�aczem� w�wczas, w latach dwudziestych, kiedy Azja �rodkowa budzi�a si� do nowego �ycia, przezwyci�aj�c zaciek�y op�r zacofanych warstw spo�ecze�stwa, bogaczy, marionetek angielskich, niedobitk�w bia�ogwardyjskich. Ale jeszcze co�: dlaczego ��nie�ny cz�owiek� jest tak nieuchwytny dla uczonych?

� A pana zdaniem, dlaczego?

� Pot�ne grzbiety g�rskie, g��bokie lasy, wiele g�uchych zak�tk�w daj� mu schronienie. Ucieka od ha�asu i przykrych dozna� zwi�zanych z technik�. A skoro ju� ��nie�ny cz�owiek� jest naszym najbli�szym krewniakiem, to nie mo�e by� zn�w zbyt g�upi. Ucieka coraz dalej. Wierz� jednak, �e nauka wcze�niej czy p�niej rozwi��e t� fascynuj�c� zagadk�. Tiechnika Mo�odio�y, 1969, nr 11

Rozumiemy ca�e nieprawdopodobie�stwo, fantastyczno�� takiej hipotezy. Wcale jednak nie jeste�my marzycielami czy fantastami. Przywykli�my do naukowych form my�lenia. Im skrupulatniej jednak przegl�dali�my ca�y baga� wiadomo�ci o Ksi�ycu, nagromadzony przez ludzko��, tym bardziej przekonywali�my si�, �e nie ma ani jednego faktu, kt�ry przeczy�by naszemu przypuszczeniu. Co wi�cej, niejeden z fakt�w, kt�re nadal traktuje si� jako �zagadki Ksi�yca�, od razu znajduje logiczne wyja�nienie w �wietle nowej hipotezy. Jak ka�da hipoteza, ods�ania ona interesuj �ce perspektywy dalszych bada�.

Zaczniemy od samego pocz�tku � od pochodzenia Ksi�yca. To jeden z najbardziej skomplikowanych problem�w kosmologii. Istniej� trzy hipotezy.

Pierwsza: Ksi�yc stanowi� cz�� Ziemi, a potem si� od niej oderwa�. P�niejsze obliczenia obali�y t� hipotez�, aby bowiem m�g� powsta� Ksi�yc, Ziemia musia�aby pocz�tkowo wirowa� z bardzo du�� pr�dko�ci� (d�ugo�� doby nieco ponad dwie godziny). Je�li jednak tak by�o, to gdzie podzia� si� jej moment p�du, kt�ry kilkakrotnie przewy�sza moment p�du dzisiejszego uk�adu Ziemia-Ksi�yc? Gdyby zosta� on poch�oni�ty przez tarcie przyp�ywowe, Ziemia zamieni�aby si� w roztopion� kul�.

Druga: Ksi�yc i Ziemia powsta�y samodzielnie z chmury gazowo-py�owej i zawsze znajdowa�y si� w niewielkiej odleg�o�ci od siebie. Ale w tym wypadku niezrozumia�a staje si� r�na g�sto�� Ksi�yca (3,3) i Ziemi (5,5).

Trzecia: Ksi�yc powsta� z dala od Ziemi (mo�e nawet nie w naszym Uk�adzie S�onecznym) i zosta� przez Ziemi� pochwycony zupe�nie przypadkowo. Ale pochwycenie przez planet� satelity, i to tak du�ego, jest prawie niemo�liwe. Mechanizmu takiego zdarzenia nie da si� wyja�ni� metodami matematycznymi. Najmniej nonsensowne by�oby przy tym za�o�enie, i� Ziemia mia�a kilka niewielkich satelit�w, kt�re zderzaj�c si� kolejno z Ksi�ycem �skierowa�y� go na eliptyczn� orbit� wok� Ziemi.

Nie ma wi�c obecnie w nauce teorii pochodzenia Ksi�yca, kt�ra by dawa�a zadowalaj �ce wyja�nienie uk�adu Ziemia-Ksi�yc. Pozostaje przypuszczenie, �e Ksi�yc zbli�y� si� do Ziemi na z g�ry za�o�on� odleg�o�� i� przy u�yciu silnik�w zahamowa� sw�j ruch. Ale silniki rakietowe mog� si� znajdowa� tylko na sztucznych cia�ach niebieskich. Czy wi�c i Ksi�yc jest sztucznym cia�em niebieskim?

Przyjrzyjmy si� mu uwa�niej. Jakie jego w�a�ciwo�ci i cechy mog� potwierdzi� ten domys�? Jakie s� z nim sprzeczne?

Ksi�yc sta� si� satelit� Ziemi stosunkowo niedawno. Okre�liwszy dok�adnie wielko�� tarcia przyp�ywowego uczeni obliczyli, �e oddalanie si� Ksi�yca od Ziemi z najbli�szego wzgl�dem niej po�o�enia trwa zaledwie 1,75 miliarda lat. Ziemia za� istnieje oko�o 5 miliard�w lat. To jeszcze jeden dow�d przemawiaj�cy przeciw niekt�rym wspomnianym wy�ej hipotezom pochodzenia Ksi�yca�

Zawczasu rezygnujemy z wszelkich przypuszcze�, kim s� owe rozumne istoty, kt�re stworzy�y Ksi�yc, sk�d pochodz�, w jakim celu sporz�dzi�y Ksi�yc i umie�ci�y go na orbicie wok�ziemskiej. Ale od razu mo�emy w stosunku do Ksi�yca jako tworu istot rozumnych wysun�� wiele �rozumnych� wymaga�. Na przyk�ad: Ksi�yc powinien by� wydr��ony. Zarazem naiwnie by�oby s�dzi�, �e kto� umie�ci� na orbicie oko�oziemskiej olbrzymi pusty kufer. Mo�na przypuszcza�, �e spora cz�� masy Ksi�yca to zasoby paliwa do silnik�w, materia�y do �remont�w�, aparatura obserwacyjna, jakie� mechanizmy i maszyny umieszczone wewn�trz. Naiwno�ci� by�oby te� s�dzi�, �e g�sto�� pow�oki sztucznego Ksi�yca odpowiada w tym wypadku liczbie otrzymanej przez astronom�w. Jest ona wed�ug wszelkiego prawdopodobie�stwa znacznie wi�ksza. Mo�na wi�c sobie wyobrazi� Ksi�yc jako przystosowan� do dalekiej podr�y cienko�cienn� kul�, zdoln� do d�ugotrwa�ego, licz�cego miliardy lat istnienia.

Wybiegaj�c nieco naprz�d zdradzimy, �e zewn�trzna pow�oka Ksi�yca mo�e si� sk�ada� z dw�ch zasadniczych warstw:

Pierwsza o �redniej grubo�ci 4 km to warstwa termoizolacyjna i chroni�ca przed meteorytami. W okolicach niekt�rych m�rz jest ona cie�sza, a w rejonie podobnych do m�rz zapadlisk i wykrytych po drugiej stronie Ksi�yca zag��bie� niemal jej brak.

Pod t� warstw� znajduje si� zasadnicza, �pancerna� warstwa orientacyjnej mniej wi�cej grubo�ci 30 km. Na jej wewn�trznej powierzchni rozmieszczone s� r�ne obiekty! prawdopodobnie przeznaczone na og� do obs�ugi silnik�w, remontu pow�oki itp. Jednak�e przewa�aj�ca cz�� masy Ksi�yca skupiona jest w jego obszarze centralnym.

Przypomnijmy sobie metale, kt�rych obecno�� w zewn�trznych warstwach Ksi�yca stwierdzili uczeni ameryka�scy: chrom, tor, tytan, cyrkon. Wszystkie te metale maj � pewne cechy wsp�lne. Bardzo trudno si� utleniaj�, s� trwa�e i trudnotopliwe. Ponadto ich zwi�zki odznaczaj� si� godn� uwagi �aroodporno�ci�, tote� u�ywa si� ich na wyk�adziny piec�w martenowskich, �eliwiak�w, piec�w elektrycznych. Je�li nauka ziemska mia�aby stworzy� materia�, kt�rego zadaniem by�aby ochrona gigantycznego sztucznego satelity przed wp�ywami termicznymi, przed bombardowaniem przez r�nego rodzaju promienie kosmiczne i meteoryty, to si�gn�aby do tych w�a�nie metali. Od razu te� staje si� zrozumia�e tak zdumiewaj�ce dla uczonych niezwykle ma�e przewodnictwo cieplne zewn�trznych warstw Ksi�yca: takie w�a�nie by�y d��enia tw�rc�w �ochronnej wyk�adziny� ksi�ycowej.

W literaturze popularnonaukowej pisze si� zazwyczaj, �e widoczn� powierzchni� Ksi�yca znamy lepiej ni� powierzchni� Ziemi. Tak jednak nie jest. G��boko�� wzniesie� pier�cieniowych i krater�w mierzono przewa�nie w ubieg�ym stuleciu, i to do�� niedok�adnie. Pomiary takie by�y jednak interesuj�ce. Istniej� dwie hipotezy pochodzenia krater�w � wulkaniczna i meteorytowa. Obecnie wi�kszo�� uczonych uznaje hipotez� meteorytow�. Po pierwsze, w ci�gu ostatnich 300 lat nikt nie zaobserwowa� na Ksi�ycu wybuchu wulkanu, niemo�liwe za� by�o nie zauwa�y� takiego zjawiska. Po drugie, elementarne obliczenia mog� wykaza�, �e taki rozrzut produkt�w erupcji wulkanicznej, jaki obserwujemy na Ksi�ycu, mo�e powsta� przy pocz�tkowej pr�dko�ci 1,5 km na sekund�. Zak�adamy, �e wulkanizm ksi�ycowy podobny jest do ziemskiego, a pocz�tkowa pr�dko�� wulkanicznych bomb i lapilli wynosi dziesi�tki metr�w na sekund�. Natomiast uderzenie meteorytu mo�e w istocie rzeczy zapewni� dowoln� pr�dko�� pocz�tkow� rozrzucanych od�amk�w.

Ale jest w tym co� dziwnego: bez wzgl�du na wielko�� padaj�cego na Ksi�yc meteorytu � setki metr�w czy setki kilometr�w �rednicy � i bez wzgl�du na wzajemn� pr�dko�� zderzaj �cych si� cia� wszystkie kratery maj � mniej wi�cej t� sam� g��boko��: oko�o dw�ch-trzech kilometr�w. Jak�e r�ne s� natomiast �rednice krater�w! S� w�r�d nich giganty o 220 kilometrach �rednicy. Jakiej nieprawdopodobnej si�y musia�o by� uderzenie, kt�re zdo�a�o uprz�tn�� jakby ruchem miot�y olbrzymi� powierzchni� o takiej �rednicy! Czy to nie dziwne?

Nie, nie dziwne, je�li za�o�ymy, �e w�ciek�e uderzenie meteorytu przebiwszy warstw� �ochronnej wyk�adziny� napotka�o potem na swej drodze przeszkod� nie do pokonania. Meteoryt dotar� do tej przeszkody, a wtedy ca�a jego pr�dko�� i masa przekszta�ci�a si� w potworny p�omie� wybuchu. To w�a�nie jego energia podnios�a �wyk�adzin� ochronn��, uprz�tn�a powierzchni� krateru i usypa�a otaczaj�cy go wa�. Z czego �zrobiona� jest g��wna, pancerna powierzchnia Ksi�yca ukryta pod �wyk�adzin�� i jak� ma grubo��, mo�na tylko zgadywa�.

Wyobra�my sobie, �e znale�li�my si� po�rodku krateru Ptolomeusza, kt�rego �rednica wynosi 157 km. Najwy�szy punkt otaczaj�cego go wa�u wznosi si� na 2300 m nad dnem krateru. Z centrum krateru nie uda�oby si� wi�c zobaczy�, jego wa�u, gdy� krzywizna globu Ksi�yca pozwala z tej odleg�o�ci dostrzec jedynie g�ry wznosz�ce si� na wysoko�� co najmniej 4100 metr�w! Pojawienie si� takiego krateru mo�na wyja�ni� tylko wielowarstwow� budowa Ksi�yca.

Nietrudne jest modelowanie przedstawionego wy�ej mechanizmu powstawania krater�w: arkusz blachy posypmy warstw� m�ki o grubo�ci l-2 mm, p�niej za� z do�� du�ej wysoko�ci str�cajmy na� krople wody, a otrzymamy kratery ksi�ycowe o r�nej �rednicy, lecz tej samej g��boko�ci.

Przyjrzyjmy si� jeszcze niekt�rym szczeg�om rze�by Ksi�yca.

M�wili�my ju�, �e nie wiemy nic o tw�rcach Ksi�yca ani o ich celach. Dalecy jeste�my rzecz prosta od my�li, �e po dzi� dzie� �yj� oni na Ksi�ycu. Przypuszczalnie przesta�o tak�e dzia�a� wiele jego mechanizm�w: Ksi�yc si� �rozstroi��. Bieguny uleg�y przesuni�ciu. Prawdopodobnie roz�a�� si� jakie� szwy pow�oki wewn�trznej. Chyba rozej�cie si� takiego szwu da�o jeden z najdziwniejszych utwor�w powierzchni Ksi�yca � prost� szczelin� d�ugo�ci 100 kilometr�w. Widocznie eksplozje gaz�w z wn�trza Ksi�yca spowodowa�y wytworzenie si� wzd�u� takiego p�kni�cia �a�cuszk�w niewielkich krater�w, kt�rym przypisuje si� pochodzenie wulkaniczne. Niekiedy d�ugo�� takiego �a�cucha si�ga 150 km przy �rednicy poszczeg�lnych krater�w nie przekraczaj �cej 5 km. Mi�dzy rozsuni�tymi p�atami poszycia wyrwa�y si� z g��bi gazy. One w�a�nie wytworzy�y owe kratery�

W �Komsomolskiej Prawdzie� z 20 grudnia 1969 opublikowano artyku� o jaskrawych anomaliach grawitacyjnego pola Ksi�yca, wywo�anych zwi�kszonym przyci�ganiem w okolicach wielkich m�rz ksi�ycowych � Morza Deszcz�w, Jasno�ci, Przesile�, Nektaru, Wilgoci, Wschodniego. Artyku� zatytu�owano �Ostatni dziw Ksi�yca�. Je�li jednak przyjmiemy hipotez� wydr��onego, sztucznie skonstruowanego Ksi�yca, nie b�dzie w tym nic dziwnego. Kiedy� pod tymi obszarami, z kt�rych uderzenia olbrzymich meteoryt�w zerwa�y �wyk�adzin� ciepln��, po wewn�trznej stronie pow�oki Ksi�yca znajdowa�y si� pot�ne �betoniarki� do sporz�dzania masy, kt�r� zalano morza. Owe urz�dzenia prawdopodobnie tam pozosta�y. S� one do�� masywne i powoduj� kaprysy grawitacji.

Wcale nie przytoczyli�my tu wszystkich po�rednich dowod�w sztucznego pochodzenia naszego Ksi�yca. Hipoteza ta wyja�nia i powstanie jasnych promieni uwa�anych od dawna za tajemnic� Ksi�yca, i rozmieszczenie krater�w, od kt�rych rozchodz� si� te jasne promienie, i pochodzenie oraz rozmieszczenie ciemnych plam na powierzchni Ksi�yca, i zagadkowe barwne plamy zaobserwowane w ostatnich latach na Ksi�ycu przez uczonych ameryka�skich i francuskich, i asymetri� Ksi�yca, i nieoczekiwanie silny strumie� ciep�a biegn�cy z jego wn�trza�

To wszystko jednak dowody po�rednie. Trzeba zdoby� bezpo�rednie.

Komsomolskaja Prawda, 1970