Spis tre�ci

Od redakcji

Arthur C. Clarke � Dziewi�� miliard�w imion Boga

Daniel Keyes � Kwiaty dla Algernona

John Brunner � Marnotrawstwo

Dymitr Bilenkin � Nie zdarza si�

Harrington Bayley � Statek, kt�ry �eglowa� po oceanie Kosmosu

Konrad Fia�kowski � My�lak (Fragment powie�ci)

Michai� Puch�w � Nad przepa�ci�

R. A. Lafferty � Najd�u�szy obraz �wiata

Michail Puch�w � Wyprawa my�liwska

Krzysztof W. Malinowski � Wizja III

J. G. Ballard � Trzynastu do Centaura

Kiry� Bu�yczow � Dialog o Atlantydzie

Zbigniew Prostak � Boja

Bob Shaw � Najszcz�liwszy dzie� twojego �ycia

Dymitr Bilenkin � Dawa� i bra�

Janusz A, Zajdel � 869113325

James Blish � Dzie� statystyka

W�odzimierz Wolin � Przewodnik po kosmicznym zwierzy�cu

Fakty, hipotezy, zagadki

Arthur C. Clarke � Ryzyko prorokowania

Krzysztof W. Malinowski � Wedruj�c po Wszech�wiatach

Miko�aj Bodnaruk � Tajemnicza sie� na globusie

Kolejny tom �Krok�w w nieznane� otwieraj� klasyczne ju� opowiadania Clarke�a i Keyesa. Oba wesz�y do monumentalnego wydawnictwa �Science Fiction Hall of Fame� � antologii najlepszych opowiada� w historii fantastyki naukowej, wytypowanych przez ameryka�skich autor�w. Arthur C. Clarke, cz�owiek o ogromnej skali zainteresowa� i rozleg�ej wiedzy, jeden z pionier�w astronautyki, wyst�puje r�wnie� po raz drugi � jako futurolog. �Ryzyko prorokowania� to rozdzia� 2 jego g�o�nej (i zas�uguj�cej na wydanie w ca�o�ci) ksi��ki �Profile przysz�o�ci�. Clarke przeprowadzi� tu interesuj�cy eksperyment my�lowy: przed przyst�pieniem do rozwa�a� o przysz�o�ci postara� si� wnikn�� w przyczyny b��d�w pope�nionych przez niekt�rych prorok�w w przesz�o�ci.

Odmienny styl fantastyki reprezentuje Brytyjczyk, urodzony w 1936 roku J. C. Bollard, jeden z ojc�w �nowej fali�. Jego poetyckie, mroczne obrazy wyra�aj�ce nastroje zagro�enia i przeczucie nieuchronnej kl�ski na d�ugo pozostaj� w pami�ci. Jak powiedzia� jeden z krytyk�w, �jego opowiadania docieraj� do nas z wyj�tkow� natarczywo�ci�, jak listy z butelek wrzuconych do oceanu, listy wymagaj�ce natychmiastowej odpowiedzi�.

Brytyjsk� fantastyk� reprezentuje r�wnie� Bob Shaw, bardzo interesuj�cy autor �redniego pokolenia, znany ju� naszym czytelnikom ze swego s�ynnego opowiadania ��wiat�a minionych dni�, oraz John Brunner, autor wielu opowiada� i powie�ci, z kt�rych najbardziej znana �Stand on Zanzibar� daje panoramiczn� wizj� przeludnionego �wiata przysz�o�ci.

James Blish jest autorem bardzo popularnym i cenionym na terenie angloj�zycznej fantastyki. Jego dowcipne i okrutne opowiadanie ze szczeg�ln� jaskrawo�ci� u�wiadamia problem przeludnienia.

R. A. Lafferty, jeden z najciekawszych autor�w ameryka�skiej science fiction, jest samoukiem z Oklahomy. Lafferty nie potrzebuje odleg�ych planet jako t�a do swoich fantazji � miejscem akcji jego opowiada� jest nasz �wiat, ale odbity w wyobra�ni poety czy dziecka, �wiat pe�en tajemniczych znak�w i zagadkowych powi�za�. Ulubionymi jego bohaterami s� Indianie, Cyganie i niezno�ne genialne dzieci, w kt�rych szkol� nie zdo�a�a jeszcze zabi� ca�o�ciowego, magicznego widzenia �wiata.

Dobiegaj�cy czterdziestki Barrington Bayley jest autorem dotychczas nie znanym polskiemu czytelnikowi. Opowiadania fantastyczno-naukowe publikowa� pod r�nymi pseudonimami od pi�tnastego roku �ycia. Bayley ma sw�j bardzo wyrazisty styl, wynikaj�cy z po��czenia poetyckiego, nostalgicznego nastroju z wyrazistym i oryginalnym � to jest nie ogranym w literaturze fantastycznej � pomys�em naukowym.

Radziecka fantastyka ponios�a ostatnio ci�kie straty: zmarli w pe�ni si� tw�rczych Iwan Jefremow oraz autor bardzo lubianych tak�e przez polskich czytelnik�w opowiada� � Ilja Warszawski. W kr�tkich formach na czo�o wysun�� si� Kiry� Bu�yczow, kt�ry stworzy� w�asny styl z po��czenia realistycznej obserwacji obyczajowy, humoru i fantastyki. Jego ciekawa tw�rczo�� zostanie wkr�tce przedstawiona szerzej oddzielnym tomem.

Niejednokrotnie ju� t�umaczony Dymitr Bilenkin to miniaturce �Nie zdarza si� doskonale ilustruje pewien, niestety do�� rozpowszechniony, styl my�lenia, pretenduj�cy do miana naukowego.

Tradycyjn�, kosmiczn� fantastyk� reprezentuj� opowiadania Puchowa. �Wyprawa my�liwska� wzbogaca katalog kosmicznych potwor�w, proponowany przez innego radzieckiego autora � Wolina. l wreszcie opowiadania rodzime, bardzo zr�nicowane stylistycznie. Obok autor�w znanych i wypr�bowanych, jak Konrad Fia�kowski � prezentuj�cy pocz�tek interesuj�co zapowiadaj�cej si� powie�ci � i Janusz Zajdel, przedstawiamy dw�ch m�odych autor�w.

Zbigniew Prostak z Przemy�la zwraca uwag� umiej�tno�ci� konstruowania fabu�y tradycyjnego opowiadania, za� Krzysztof Malinowski, znany dotychczas g��wnie jako t�umacz, pisze fantastyk� eksperymentuj�c� i awangardow�, przypominaj�c� do�wiadczenia nie t�umaczonego u nas Harlana Ellisona.

��Hm, to troch� niecodzienna pro�ba � zauwa�y� pow�ci�gliwie dr Wagner. - O ile mi wiadomo jest to pierwszy przypadek, by kogokolwiek poproszono o zainstalowanie komputera w klasztorze tybeta�skim. Nie chc� by� pos�dzony o w�cibstwo, ale pragn��bym mie� pewno��, �e pa�ska� hm� instytucja w istocie b�dzie mia�a u�ytek z takiej maszyny. Czy m�g�by mi pan bli�ej wyja�ni�, do czego zamierzacie jej u�y�?

��Z przyjemno�ci� � odpar� lama, poprawiaj�c jedwabn� szat� i z namaszczeniem odk�adaj�c suwak logarytmiczny, kt�rego u�ywa� do podr�cznych rachunk�w.

��Wasz �Mark V� jest zdolny przeprowadza� wszelkie procedury obliczeniowe z dok�adno�ci� do dziesi�ciu cyfr znacz�cych. Jednak�e w naszej pracy interesuj� nas nie cyfry � lecz litery. Chcieliby�my wi�c, aby�cie tak zmodyfikowali obwody wyj�ciowe, by maszyna mog�a drukowa� kolumny s��w, nie liczb.

��Niezupe�nie rozumiem�

��Jest to projekt, nad kt�rym pracujemy ju� od trzech stuleci, a praktycznie od chwili za�o�enia naszego klasztoru. W pewnym sensie przedsi�wzi�cie to jest obce waszemu sposobowi my�lenia, mam przeto nadziej�, �e przyjmie pan moje wyja�nienia bez uprzedze�.

��Naturalnie.

��Ot� w gruncie rzeczy sprawa jest prosta. Sporz�dzamy list�, kt�ra b�dzie zawiera� wszystkie mo�liwe imiona Boga.

��Prosz�?�

��Mamy powody, by wierzy� � ci�gn�� z niezm�conym spokojem lama � �e wszystkie te imiona mog� by� zapisane przy u�yciu nie wi�cej ni� dziewi�ciu liter pewnego alfabetu, kt�ry sami wynale�li�my.

��I to w�a�nie robicie od trzech wiek�w?

��Tak. Wedle naszych oszacowa� mia�o to zaj�� jeszcze oko�o pi�tnastu tysi�cy lat.

��Och��� dr Wagner sprawia� wra�enie nieco zaskoczonego. - Teraz rozumiem, dlaczego chce pan wynaj�� jedn� z naszych maszyn. Ale, dok�adniej rzecz bior�c, co by mia�o by� celem tego przedsi�wzi�cia?

Lama zawaha� si� przez u�amek sekundy i Wagner przestraszy� si�, �e go urazi�. Je�li jednak nawet tak si� sta�o � tamten w niczym nie da� tego po sobie pozna�.

��Mo�e pan to uwa�a� za obrz�d, ale stanowi to fundamentalny element naszej wiary. Ca�a mnogo�� imion Najwy�szej Istoty: B�g, Allach, Jehowa i tak dalej � wszystko to tylko etykietki, kt�re wynalaz� cz�owiek. Wi��e si� to z do�� trudnym problemem natury filozoficznej, kt�rego nie b�d� tu dyskutowa�. Wa�ne jest to, �e gdzie�, po�r�d wszystkich mo�liwych kombinacji liter, kt�re mo�na utworzy�, s� i takie, kt�re mo�na by okre�li� mianem prawdziwych imion Boga. Wszystkie te imiona, stosuj�c systematyczn� permutacj� liter, pr�bowali�my w�a�nie wypisa�.

��Rozumiem: zacz�li�cie od AAAAAAAAA� i zmierzacie a� do ZZZZZZZZZ�

��Tak. Dok�adnie tak, chocia� my stosujemy nasz w�asny, specjalny alfabet. Oczywi�cie zmodyfikowanie elektrycznych maszyn do pisania tak, by mog�y sobie z tym poradzi�, jest spraw� trywialn�. Bardziej interesuj�ce jest tu, rzecz jasna, skonstruowanie odpowiednich obwod�w wyj�ciowych, przeznaczonych do eliminowania jakich� niepowa�nych kombinacji. Tak na przyk�ad, �adna litera nie powinna si� w jednym imieniu pojawia� cz�ciej ni� trzy razy pod rz�d.

��Trzy? Oczywi�cie mia� pan na my�li dwa�

��Nie. W�a�nie trzy. Obawiam si�, �e wymaga�oby to zbyt d�ugich wyja�nie�, nawet gdyby pan rozumia� nasz j�zyk.

��Z pewno�ci� � skwapliwie zgodzi� si� Wagner. - Prosz�, niech pan m�wi dalej. - Na szcz�cie adaptowanie waszego komputera do tego rodzaju pracy jest chyba spraw� prost�. Je�li raz go zaprogramowa�, mo�e cyklicznie permutowa� ka�d� liter� i drukowa� wynik. To, co nam zaj�oby pi�tna�cie tysi�cy lat, mo�na b�dzie zrobi� w sto dni.

Do �wiadomo�ci Wagnera nie dociera�y ju� prawie z do�u dono�ne odg�osy t�tni�cej �yciem manhatta�skiej ulicy. By� w innym �wiecie � w �wiecie prawdziwych, nie sporz�dzonych ludzk� r�k�, g�r. Hen, wysoko w swoich odleg�ych gniazdach ci mnisi trwali cierpliwie przy swej pracy, pokolenie po pokoleniu wypisuj�c sw� list� nonsensownych s��w. Czy� ludzkie szale�stwo ma jak�� granic�?�

Nie, nie m�g� sobie jednak pozwoli� na �adn� tego rodzaju aluzj�. Klient zawsze ma racj� - Niew�tpliwie � odpar� doktor � mo�emy zmodyfikowa� �Marka� tak, by drukowa� tego rodzaju list�. O wiele bardziej martwi mnie sama kwestia instalacji i zasilania komputera. Dostanie si� o tej porze do Tybetu nie wydaje mi si� spraw� prost�.

��My si� tym zajmiemy. Fragmenty komputera s� dostatecznie ma�e, aby m�c je przetransportowa� drog� powietrzn�. Jest to jeden z powod�w, dla kt�rych wybrali�my w�a�nie wasz� maszyn�. Je�li tylko jest pan w stanie dostarczy� j� do Indii, my ju� si� zatroszczymy o przeniesienie jej dalej.

��I chcia�by pan r�wnie� wynaj�� dw�ch naszych in�ynier�w?

��Tak, na te trzy miesi�ce, w ci�gu kt�rych powinien by� zrealizowany ca�y projekt.

��Nie w�tpi�, �e personalny to za�atwi. - Dr Wagner zapisa� co� w notatniku na biurku. - S� jeszcze dwie sprawy�

Zanim sko�czy� zdanie, lama doby� niewielki kawa�ek papieru. - Tu jest czek do realizacji z naszego konta w Banku Azjatyckim.

��Dzi�kuj�. Wygl�da na to, �e stanowi� tego� zupe�ny ekwiwalent. Druga sprawa jest tak trywialna, �e a� si� waha�em, czy o niej wspomina�. Ale, wie pan, to a� dziwne, jak cz�sto rzeczy oczywiste uchodz� naszej uwagi. Jakie macie �r�d�o energii elektrycznej?

��Generator Diesla. Daje moc pi��dziesi�ciu kilowat�w przy napi�ciu stu dziesi�ciu wolt�w. Zainstalowano go jakie� pi�� lat temu i pracuje zupe�nie niezawodnie. Uczyni� klasztorne �ycie o wiele przyjemniejszym � ale oczywi�cie zainstalowano go przede wszystkim z my�l� o zasilaniu silnik�w, nap�dzaj�cych m�ynki modlitewne.

��Oczywi�cie � przytakn�� skwapliwie Wagner. - Powinienem by� od razu o tym pomy�le�.

dziennik post�puw l � 5 ma�ec 1965

Dr Strauss muwi �e teraz to powinienem spisywa� fszystko co si� zd��y. Ka�d� �ecz. Nie wiem czemu ale on muwi �e to wa�ne bo wtedy oni zobacz� czy ja si� nadaje. Chocia� ja wie�e �e si� nadaje. Panna Kinnian muwi �e oni mo�e zrobi� ze mnie mondrego cz�owieka. Chcia� bym by� mondry. Nazywam si� Charlie Gordon. Mam 37 lat. Dwa tygodnie pszed tym by�y moje urodziny. Nie mam nic wi�cej do na pisania tak �e chyba na dzi� sko�cz�.

Zad�wi�cza� dzwonek u drzwi.

Hal Page zajmowa� si� w�a�nie ostatnimi przygotowaniami: po pierwsze � dok�adnie przegl�da� ca�e mieszkanie sprawdzaj�c, czy wszystko jest gotowe do tego absolutnie sza�owego przyj�cia, jakie si� mia�o odby�; po drugie � nie m�g� si� zdecydowa�, gdzie ukry� ostrze�enie. Najch�tniej by je zniszczy�, ale gdy podszed� do wlotu poch�aniacza i otworzy� go, pozwalaj�c, aby lekki powiew odoru z odleg�ych piec�w krematoryjnych zmiesza� si� z mocnym zapachem perfum unosz�cym si� w powietrzu � zmieni� zdanie. Brakowa�o mu w�a�nie dotyku czego� konkretnego, jakiego� szelestu, aby doprowadzi� sw�j zamiar do ko�ca.

Podczas przyj�cia nic w mieszkaniu nie mog�o pozosta� nietkni�te. By� znany z lekkomy�lno�ci � go�cie brali wi�c za punkt honoru, aby odnale�� i zniszczy� wszystko, co posiada� najcenniejszego, by zmusi� go do bicia nast�pnych rekord�w, kiedy ba�agan by� ju� uprz�tni�ty i zast�piono zniszczone przedmioty nowymi. Nie chcia� jednak, by si� ktokolwiek domy�la� powodu, dla kt�rego wydawa� tak olbrzymie przyj�cie w zupe�nie przypadkowo wybranym dniu. Gdyby si� kto� zorientowa�, �e Hal dosta� ostrze�enie, rozesz�oby si� to jak wie�� o zarazie i sp�dzi�by dzisiejszy wiecz�r samotnie, wpatruj�c si� w nico�� z uczuciem strachu, kt�re jak zimna d�o� podpe�za powoli ku sercu.

��A niech to jasna cholera!�� powiedzia� g�o�no, spiesznie wpychaj�c ostrze�enie do kieszonki ukrytej w fa�dach lu�nej, jedwabnej koszuli. Machinalnie spojrza� na zegarek, chocia� wiedzia�, �e dzwonek rozleg� si� dwadzie�cia minut przed czasem. By� to najdro�szy zegarek na �wiecie; kosztowa� go ca�e cztery lata. Nosi� go z ty�u wskazuj�cego palca lewej r�ki. Zegarek odmierza� okres rozpadu mikroskopijnego grana radu.

Dzwonek zabrzmia� znowu. Hal podj�� decyzj�. Czy ukrycie ostrze�enia mia�o jakikolwiek sens? Ka�de s�owo dobrze mu si� wry�o w pami��, a tre�� mo�na by�o wyrazi� jednym strasznym s�owem: j u t r o!

Ale poniewa� nie zamierza tu zosta�, a jutro pewnie ju� �y� nie b�dzie � co go jeszcze powstrzymuje przed zniszczeniem kawa�ka papieru?

Wrzuci� go do poch�aniacza, tak jak mia� to zamiar zrobi� na pocz�tku. Ten gest przyni�s� mu poczucie spokoju, �wiadomo�� palenia za sob� most�w. Pewnym, lekkim krokiem poszed� otworzy� drzwi.

��Przyszed�e� dosy� wcze�nie, ale to nic, wejd�! Nie ma sensu zwleka� z�

Tyle zd��y� powiedzie�, zanim si� zorientowa�, �e m�czyzna stoj�cy naprzeciwko niego � troch� starszy ni� on, tak na oko trzydziestopi�cioletni, szczup�y, o pos�pnej twarzy i jasnych oczach � by� ubrany w czer�, w kolor, jaki nosili tylko doro�li. Krzywi�c si� z niesmakiem, chcia� zamkn�� drzwi. Marzy�, aby je mo�na by�o zatrzasn�� z hukiem.

��Chwileczk� � powiedzia� mi�kko przybysz. - Nie przypominasz mnie sobie, Hal?

Page zawaha� si�. Przem�g� si� wreszcie na tyle, aby spojrze� na twarz nieznajomego w czarnym stroju jak na twarz konkretnego cz�owieka, a nie tylko jak na anonimow� mask� osoby doros�ej. To pobudzi�o jego pami��. Powiedzia�: � No tak, na przyj�ciu u� Jak si� nazywa�a ta dziewczyna?

��Karen Sottine, ale to nie ma znaczenia. Powiniene� raczej spyta�, jak ja si� nazywam. Jestem Thomas Dobson. - M�czyzna umilk�. Spojrzenie mia� ostre i przenikliwe. - No co, czy mam tak sta� tutaj, gdzie ka�dy kto przechodzi korytarzem mo�e mnie zobaczy�? Czy chcesz, �eby ludzie zacz�li si� zastanawia�, dlaczego doros�y sk�ada wizyt� zawodowemu m�odzie�cowi? Bo widzisz, ja wiem o tym ostrze�eniu i znam pow�d, dla kt�rego urz�dzasz dzi� wieczorem tak wystawne przyj�cie. - Mam nadzieje, �e nie zostaniesz � wybuchn�� Page. - Powiedzia�em �wejd��, ale nie mia�em na my�li, do cholery�

��Nie, sk�d�e � Dobsonowi uda�o si� zawrze� w tym kr�tkim zaprzeczeniu niesko�czenie wiele pogardy. Page chcia� jako� zareagowa� na zniewag�, ale nie zd��y�, bo Dobson ci�gn�� dalej: � Twoi go�cie sp�ni� si� co najmniej p� godziny. Wiesz o tym dobrze. Przyjd�, by m�c chocia� zerkn�� na legendarnego Hala Page�a, kt�ry lubi� hazard i kt�remu to uchodzi�o na sucho, a swoim przyk�adem poci�ga� za sob� wielu innych.

Page odzyska� panowanie nad sob� i wykona� ironiczny uk�on.

��A wi�c przyszed�e� tu po to, �eby mnie zobaczy�, tak? �eby dowiedzie� si�, co mog�e� mie�, a co nigdy nie sta�o si� twoim udzia�em? W takim razie wejd�! - Baw si� dzi� na m�j rachunek!

Patetycznym gestem zaprosi� Dobsona do �rodka, pokazuj�c mn�stwo przysmak�w, kt�rymi zape�niony by� pok�j; aby zrobi� im miejsce, antyki i dzie�a sztuki zepchni�to w k�t. - Szampana? Prawdziwego szampana z Francji? Mo�e kawioru? J�zyczki skowronk�w? Za�o�� si�, �e nigdy tego nie jad�e�. Bierz, co chcesz, ja p�ac�! - I doda� po chwili: � Ale pospiesz si�!

��Dzi�kuj� � powiedzia� Dobson i wzi�� grzank�, �eby na�o�y� sobie czerwonego kawioru. - Wiesz � doda� z zadum� w g�osie, gdy po�kn�� pierwszy k�s � szkoda, �e nie potrafisz naprawd� doceni� takich rzeczy, �e widzisz w nich tylko cegie�ki, kt�re podbudowuj� twoje gigantyczne ego.

��Ale mnie to sprawia przyjemno�� � odci�� si� Page. - A ty nie jeste� w stanie niczym si� cieszy�! M�j Bo�e, nawet wtedy, gdy ci� spotka�em po raz pierwszy, tak, to by�o chyba pi�� lat temu, nawet wtedy nie umia�e� u�ywa� �ycia. Siedzia�e� jak zjawa, pogr��ony w rozmy�laniach, i szafowa�e� filozoficznymi frazesami, kt�rych nikt nie s�ucha��

��Ty s�ucha�e� � Dobson na�o�y� sobie nast�pn� porcj� kawioru.

��Tylko dlatego, �e nie wierzy�em, �e rzeczywi�cie istniejesz � mrukn�� Page. - Siedzia�e� tam i bardzo d�ugo m�wi�e�, chocia� ta �adna dziewczyna robi�a do ciebie oko. Ta z rudymi w�osami i ustami, kt�re� No, mniejsza o to. I tak j� w ko�cu dopad�em.

��Wiem, m�wi�a mi � Dobson prze�kn�� ostatni k�s grzanki i rozpar� si� w mi�kkim krze�le. Przelotny u�miech zago�ci� na jego twarzy.

��To ona si� jeszcze tob� interesowa�a?�� Page�owi w pierwszej chwili trudno by�o w to uwierzy�.

��Pobrali�my si� � powiedzia� Dobson � jest to chyba co�, co by ci specjalnie nie odpowiada�o.

��No jasne � powiedzia� kr�tko Page. - Nigdy nie da�bym si� usidli� w ten spos�b! Mia�a cholernie fajne cia�o, ale g�ow� ca�kowicie za�miecon� tymi samymi bzdurami, kt�re wygadywa�e� przez ca�y wiecz�r� A jednak, wiesz, wydaje mi si�, �e powinienem ci by� wdzi�czny. A� do tego momentu by�em jednym z wielu, bra�em za dobr� monet� wszystkie nabo�ne frazesy, kt�rymi mnie karmiono w szkole. Spojrza�em na ciebie i pomy�la�em � niech to diabli, je�eli mam zosta� urobiony na tak� sam� mod�� jak ty, to wol� najpierw u�y� �ycia. I� no tak! Zaraz nast�pnego dnia poszed�em i po raz pierwszy kupi�em sobie co�, co kosztowa�o ca�y rok. Poczu�em si� wspaniale. I tak to si� zacz�o.

��Odpowiedz mi na jedno pytanie � Dobson uni�s� g�ow� i popatrzy� na Page�a z wyra�nie szczerym zainteresowaniem. - Czy nic nie czu�e�, gdy tw�j d�ug przekroczy� stulecie?

��Ale� tak!�� Page za�mia� si� cierpko. - Czu�em, �e wreszcie oddycham pe�n� piersi�.

��Nic poza tym?�� indagowa� Dobson.

��Wiem, o co ci chodzi. Chcesz spyta�, czy nie ba�em si�, �e przyjd� i usun� mi ziemi� spod st�p? Nie, do diab�a! Wy, doro�li, bierzecie wszystko zbyt serio. Minimum trzydzie�ci lat bezp�atnego kredytu � tylko tyle wam m�wi�. To fakt, nie czu�em si� najlepiej tego dnia, kiedy si� obudzi�em i stwierdzi�em, �e przekroczy�em trzydziestk� o tydzie� � tak jako� straci�em rachub� czasu na przyj�ciu w pewn� sobot�. Ci�gn��em to jednak coraz dalej i dalej i oto efekt. Trzydzie�ci dwa lata, jeden miesi�c i cztery dni��� Dosy� � powiedzia� Dobson spokojnie i si�gn�� po nast�pn� porcj� czerwonego kawioru. Page poczerwienia�.

��Co oni teraz z tym zrobi�? M�j d�ug wynosi ju� prawie trzysta lat, i nic, do cholery, na to nie mo�na poradzi�. Wszystko zosta�o wydane lub te� b�dzie wydane do �witu dnia jutrzejszego.

��A w zamian za to czym si� mo�esz pochwali�?

��Mog� si� pochwali� tym, co ci zreszt� ka�dy potwierdzi: mam silniejszy charakter od ciebie � nie przera�a�y mnie konsekwencje. Nie zawr�ci�em z obranej drogi i nie sta�em si� doros�ym przed wyznaczonym terminem, by gdy po mnie przyjd� � p�j�� przymilaj�c si� i wo�aj�c: �Sp�jrzcie, zachowuj� si� ju� tak, jakbym by� jednym z was! Prosz�, b�d�cie dla mnie dobrzy!�

Nag�a my�l spowodowa�a, �e przerwa� potok s��w. Podni�s� oskar�aj�ce palec. - No dobra, a sk�d wiedzia�e� o�

Zamilk�, przestraszony tym razem nie na �arty.

��Nie, nie przyszed�em tu po to, �eby ci� gdziekolwiek zaci�ga� si��, je�eli tego si� obawiasz � powiedzia� spokojnie Dobson. - Moja misja tego nie wymaga. Je�eli chodzi o �cis�o��, to kazano mi przyj�� do ciebie i upewni� si�, czy pojmujesz, jak� odpowiedzialno�� poci�gaj� za sob� przywileje, kt�rymi si� cieszy�e�.

��Ale� pojmuj� je doskonale � powiedzia� Page i ruszy� w kierunku drzwi. - No to mo�e by� ju� sobie poszed� i pozwoli� mi si� zabawi� ten ostatni raz.

��Przepraszam. - W g�osie Dobsona brzmia� niek�amany �al, ale Page doszukiwa� si� ironii w jego oczach o ciemnej oprawie. - Musz� wykona� zadanie, jakiego si� podj��em, i je�eli nie sko�cz� przed nadej�ciem twoich go�ci, to po prostu b�d� tu tkwi� tak d�ugo, dop�ki tego nie dokonam. Masz wi�c do wyboru: albo siedzie� i s�ucha� teraz, albo siedzie� i s�ucha� p�niej � bo ju� nikt nie b�dzie ci dotrzymywa� towarzystwa. Plotka zacznie kr��y�. A wiesz, jak przes�dni s� cz�onkowie twojego klanu, je�eli w gr� wchodzi kto�, kto otrzyma� ostrze�enie. Tak jakby nosi� w sobie zarazki �miertelnej choroby.

Ta drwina trafi�a do Page�a pomimo rozdra�nienia. Sam to przedtem por�wnywa� w my�lach do zarazy. Opad� na fotel naprzeciwko Dobsona i westchn��.

��Mia�bym ochot� wzi�� i wepchn�� t� twoj� ko�tu�sk� g�b� do poch�aniacza, ale� No dobra, wal dalej, byle szybko!

Dobson spokojnie z�o�y� r�ce na kolanach.

��W�tpi� � zacz�� � czy zetkn��e� si� z klasykami literatury podczas swego kosztownego i burzliwego �ycia. Mo�e gdyby� si� tym zainteresowa�, by�by� w stanie lepiej u�wiadomi� sobie sytuacj�, w jakiej si� znajdujesz, szczeg�lnie gdyby� przeczyta� kilka ksi��ek dramaturga Shawa. Pocz�tek dwudziestego wieku. Czy to ci co� m�wi?

��Dojd� wreszcie do sedna sprawy! Dosta�em ostrze�enie i nie mam ochoty, �eby mnie zanudzano w�a�nie dzi� wieczorem!

��Nudzi� si� to ty potrafisz, prawda? To chyba troch� nie fair� No, w�a�ciwie to chcia�em ci zrobi� pi�kny, zwi�z�y wyk�ad na temat wsp�czesnej struktury ekonomicznej, co mo�e mia�oby dosy� w�tpliw� warto��, ale kto wie? Shaw powiedzia� podobno u schy�ku �ycia, �e m�odo�� jest pi�kna; jaka szkoda, �e trzeba j� by�o zmarnowa� na m�odych! Bo jego pogl�d � jak to obszerniej wyja�nia w �Z powrotem do Matuzalema� � jest taki, �e �tylko m�dro�� nabyta wraz z prze�ytymi latami umo�liwi�aby cz�owiekowi maksymalne wykorzystanie energii m�odo�ci�.

Dobson rzuci� okiem na pok�j, tak jakby obj�� umys�em ca�o��, podsumowa� i zdyskwalifikowa� wszystko, za co Page zaryzykowa� trzy stulecia. Page zadr�a� i ostro ponagli� go do ko�czenia pogadanki.

Dobson o�ywi� si�.

��Dobrze. A wi�c, nawet �yj�c w takim zamkni�tym, psychicznie kazirodczym kr�gu kompan�w od zabaw musia�e� s�ysze� o tym, �e skolonizowali�my jeszcze dwie planety naszego uk�adu, i �e wyruszamy na podb�j planet innych uk�ad�w?

��Chyba by�o co� na ten temat w tr�jwizji � powiedzia� Page z ironi� w g�osie.

��No tak. Co wi�cej, mamy wysok� stop� �yciow� opart� na racjonalnej bazie ekonomicznej, kt�r� uwa�amy za jedyne prawdziwe i niezawodne kryterium obliczania kosztu zainwestowanej energii ludzkiej.

��Moje �ycie kosztowa�o mnie trzysta lat � mrukn�� Page. - Czy masz dla mnie mo�e jakie� mniej zwietrza�e nowo�ci?

��B�d� cierpliwy!�� Dobson podni�s� sw� szczup�� r�k�. - Jak ci ju� m�wi�em, zobowi�zano mnie do wykonania tego zadania. Nawet gdybym musia� przez te twoje przerywniki strawi� na tym ca�� noc.

��To ju� s�ysza�em! Wed�ug mnie taki wyk�ad na tematy aktualne nie ma �adnego sensu. Czy to znaczy, �e chcesz mnie jako� przygotowa� do wiadomo�ci, �e maj� mnie wys�a� na Marsa albo gdzie indziej, �ebym wypruwa� z siebie �y�y przy cholernych konstrukcjach?�� Te� pewnie by�o co� na ten temat w tr�jwizji � podsun�� Dobson z kwa�n� uprzejmo�ci�. - Nie, nie wy�l� ci� na Marsa. Praca jest ju� tam prawie na etapie automatyzacji, a w przysz�o�ci znajdzie si� tam miejsce tylko dla ludzi z kwalifikacjami. Czy dasz mi kiedy� doj�� wreszcie do sedna sprawy, czy mo�e tak bardzo lubisz brzmienie w�asnego g�osu, �e wola�by� zaczeka� z tym do rana?

Page wzruszy� ramionami i opad� na oparcie krzes�a.

��Dzi�kuj� � powiedzia� Dobson. - Podczas ostatniego roku nauki w szkole, kiedy powiniene� ju� w zasadzie by� na tyle doros�y, aby m�c podj�� jak�� rozumn� decyzj�, pouczono ci� o formach wsp�czesnego spo�ecze�stwa. Powiedziano ci na przyk�ad o kredycie, kt�rym mo�esz dysponowa� przynajmniej do uko�czenia trzydziestki, i �e ten kredyt si� sp�aca, jak zreszt� ka�dy wydatek obecnie, opieraj�c si� na standardowej skali indywidualnej pracy. Chodzi tylko o czas. Oczywi�cie nie ma mowy o tym, �eby cz�owieka niezdolnego do wysoko wykwalifikowanej pracy zmuszano, by zwraca� wiele lat niewykwalifikowanej har�wki � tylko po to, aby rachunki si� zgadza�y. Jeste�my bardzo bogaci. Nie musimy by� ma�ostkowi w takich sprawach.

Powiedziano ci, na jakiej zasadzie opiera si� ten system. M�wiono ci te� � i jak wi�kszo�� dorastaj�cych z pewno�ci� nie wierzy�e� � �e nie ko�cz�ce si� pasmo przyjemno�ci i pozwalania sobie na wszystko stanie si� w ko�cu nudne, i sadzono, �e do chwili otrzymania ostrze�enia o sp�acie spo�ecze�stwu kredytu, kt�ry zaci�gn��e�, b�dziesz chcia� zrobi� bardziej konstruktywny u�ytek ze swojego �ycia. Powiedziano ci wprawdzie, �e to tylko od ciebie zale�y. Istnieje pewne nieprzeno�ne minimum kredytu, z kt�rego mo�e korzysta� ka�dy do ko�ca �ycia, tak �e u�ywaj�c �ycia oszcz�dnie, mo�na praktycznie w niesko�czono�� by� panem w�asnego losu. T� drog� obieraj� g��wnie ludzie o buntowniczym i tw�rczym usposobieniu, ci, kt�rzy wol� raczej uprawia� dzia�k� ziemi na skraju pustyni i malowa� zachody s�o�ca ni� podj�� regularne stanowisko doros�ego w spo�ecze�stwie. Nawiasem m�wi�c, nie zamierzam krytykowa� tych ludzi; ca�y model ewolucji naszego gatunku d��y� do rozwini�cia naturalnej dla cz�owieka zdolno�ci do przed�u�ania okresu zabawy coraz dalej, w wiek doros�y.

Nienawyk�y do siedzenia i s�uchania Page zacz�� si� denerwowa�.

��Oczywi�cie, �e mi o tym wszystkim powiedziano � wybuchn�� ze z�o�ci� � ale nie by�em przekonany i nadal nie jestem! �yje mi si� cholernie fajnie i �eby mnie kto� teraz samowolnie bra� za g�ow� i�

��Nie samowolnie � wtr�ci� Dobson z emocj� w g�osie, jakiej Page dot�d u niego nie zaobserwowa�. - Uprzedzano ci�, nawet je�eli nie zwraca�e� na to uwagi.

��O czym uprzedzano? �e, jak to uj��e�, �nie ko�cz�ce si� pasmo przyjemno�ci� sko�czy si� tym, �e b�d� znudzony! Do diab�a! Jedyne chwile, kiedy si� naprawd� nudz�, to takie chwile jak ta � gdy jaki� zacofany doros�y zaczyna mi prawi� mora�y!�� Wsta� i poszed� nala� sobie brandy.

��Fakt pozostaje faktem � ci�gn�� dalej. - Nie dam si� tak �atwo og�upi� jak wi�kszo�� ludzi. Czy wiesz, �e oni si� prawie mnie boj�? Tak jakbym zrobi� co� specjalnego! A ja po prostu przejrza�em na wylot te g�upoty o �moim d�ugu wobec spo�ecze�stwa�! I jak si� ju� przyzna�em, nie czu�em si� za dobrze, gdy sobie u�wiadomi�em, �e dobi�em trzydziestki z d�ugiem si�gaj�cym trzech stuleci. P�niej odzyska�em r�wnowag�. Byliby�cie przera�eni, gdyby�cie dopadli mnie w�a�nie wtedy, tego dnia, w kt�rym przekroczy�em dozwolony limit. Ludzie powiedzieliby: �To oszustwo! Hal Page dosta� ostrze�enie, bo u�ywa� �ycia tak, jak chcia�, i mia� w nosie czas, kt�ry zu�y�. Do licha, je�eli z nami te� tak w ko�cu post�pi� � to u�ywajmy, dop�ki si� da�. Czy nie tak?�� odwr�ci� si� do Dobsona z wyzwaniem w oczach.

��My�lisz, �e ca�e twoje pokolenie wydaje kredyt tak, jak ty � powiedzia� p�g�osem Dobson. - Naprawd� my�lisz, �e to mia�oby jakie� znaczenie? M�wi�em ci ju�, �e jeste�my bogaci. Nawet nie masz poj�cia jak bardzo bogaci! Nauczyli�my si� niczego nie marnowa�, musieli�my si� tego nauczy�! Gdyby ka�dy z go�ci, kt�rych przyjmowa�e� na swoich wystrza�owych przyj�ciach, gdyby ka�dy go�� na ka�dym przyj�ciu, na kt�rym by�e� � gdyby nawet ca�e twoje pokolenie zdecydowa�o si� szafowa� wydatkami tak swobodnie i rozrzutnie jak ty � to, aby to wyr�wna�, trzeba by po prostu przeliczy� ich wydatki na efektywn� prac�, kt�rej mieliby�my pe�ne prawo od nich wymaga� w ci�gu nast�pnych lat ich �ycia. Ale jeste�my nieprawdopodobnie bogaci, Hal! Ostatnio rzadko nawet wysy�amy ludziom ostrze�enia. Na og� po przekroczeniu trzydziestki staj� si� niespokojni � trac� zainteresowanie samym �pasmem przyjemno�ci� i pewnego dnia przychodz� i prosz�, �eby im wynale�� jakie� prawdziwe zaj�cie. Sam post�pi�em w ten spos�b.

��Ale ja nie jestem taki, jak ty � chrapliwym g�osem powiedzia� Page. Pogarda, jak� chcia� zawrze� w tym stwierdzeniu, zabrzmia�a sztucznie.

��Ci�gle jednak chodzi tu o sedno sprawy � przerwa� Dobson. - Wykorzystuj�c zasoby, kt�re s� do naszej dyspozycji, napotykamy trudno�ci. Na dziesi�� os�b dobijaj�cych obecnie do trzydziestki, dziewi�� straci�o ju� ochot� na przelotne przyjemno�ci; zacz�li studiowa� lub te� zaj�li si� badaniami naukowymi na ma�� skal�, niekt�rzy postanowili za�o�y� rodzin� � jednym s�owem zachowali si� jak doro�li. A my teraz musimy sobie radzi� z tym kolosalnym nap�ywem tw�rczej energii, pokierowa� ni�, stara� si� wykorzysta� jak najlepiej� Dlatego w�a�nie wyruszamy do gwiazd. Up�ynie jeszcze cholernie du�o czasu, zanim lot na gwiazdy stanie si� czym� tak zwyczajnym jak podr� na Ksi�yc. Przyda si� to jednak bardzo � po prostu, aby nie zmarnowa� tej energii, kt�r� spo�ecze�stwo a� tryska.

��Sko�czy�e�? - burkn�� Page. Wychyli� brandy do dna i nala� sobie nast�pn� szklaneczk�.

��Jeszcze nie. Pr�buj� ci w�a�nie wyt�umaczy�, �e nie mo�emy sobie pozwoli� na brak kontroli. Nie mo�emy na przyk�ad podwy�szy� granicy wieku do trzydziestu pi�ciu lat tylko po to, aby zel�a� nap�r ch�tnych do podj�cia doros�ego �ycia.

��Nie mia�bym nic przeciwko temu!�� wybuchn�� Page, my�l�c o tym potwornym ostrze�eniu, kt�re wrzuci� do poch�aniacza: Jutro ko�czy si� okres pe�nego, darmowego kredytu�

��Wi�kszo�� ludzi z trudem wytrzymuje trzydzie�ci lat nier�bstwa. - Dobson podni�s� brew. - Przecie� o tym ci w�a�nie m�wi�em przed chwil�.

��Wszystko ju� s�ysza�em! Mam tego powy�ej uszu! Nic nowego ju� nie wymy�lisz. Wi�c mo�e skierowa�by� si� �askawie w stron� drzwi?�� Page jednym haustem prze�kn�� nast�pn� porcj� brandy.

��Tak � westchn�� Dobson i szykowa� si� do wstania. - Wszystko ju� s�ysza�e�� Widocznie nie potrafisz wyci�ga� odpowiednich wniosk�w. �Nikt nie jest tak g�uchy jak ci, kt�rzy nie chc��� A zreszt�, mniejsza o to.

Page patrzy� za odchodz�cym. Z jego oczu znik�a wrogo��, kiedy sobie u�wiadomi�, �e musi zada� koniecznie jeszcze jedno, ostatnie pytanie. Wypowiedzia� je na g�os troch� wbrew sobie.

��Dobson! Czy wiesz mo�e, co?�

I tu g�os mu si� za�ama� � cz�ciowo dlatego, �e wstydzi� si� przyzna� temu czarno odzianemu intruzowi, �e boi si� tego, co go czeka, a troch� dlatego, �e ba� si� rzeczywi�cie.

Pos�pny go�� zatrzyma� si� i odwr�ci�.

��Chodzi ci o to, czy wiem, co ci b�d� kazali robi�? Widzisz � ja wiem. Ale nie zosta�em upowa�niony do wyjawienia ci tego sekretu. - B�d� kazali? My�la�em, �e istnieje jaka� mo�liwo�� swobodnego wyboru!�� W g�osie Page�a zabrzmia�a zn�w jego zwyk�a pewno�� siebie.

��Biedny g�upcze � powiedzia� Dobson. - Jak s�dzisz, ile mo�liwo�ci pozostawia si� do wyboru komu�, kto roztrwoni� ponad trzysta lat?

I odszed�.

Profesor Arcimowicz wgryza� si� w problemy naukowe niczym kwas solny, a twardy by� jak molibdenowa stal. Ale nawet stal podlega zm�czeniu. Tego dnia tak go wyczerpa�y ta�cz�ce przed oczami czarne muszki, �e wbrew swoim zwyczajom wzi�� rower i pojecha� odetchn�� �wie�ym powietrzem.

Z miasteczka akademickiego by�o blisko do pierwszych przysi�k�w i profesor ju� wkr�tce znalaz� si� w nie znanej okolicy. Spokojnie �wieci�o s�o�ce, po lewej stronie piaszczystej drogi ros�y sosenki, po prawej zieleni� si� owies, a z naprzeciwka lecia� w stron� Arcimowicza cz�owiek.

�ci�lej m�wi�c unosi� go wiatr, a cz�owiek tylko z lekka wios�owa� r�kami, rozpostarty w powietrzu jak �aba. Mia� wypchni�te na kolanach spodnie.

Profesor zahamowa�. - No i doigra�em si� � pomy�la� przera�ony. - Halucynacje.

Wiatr usta� i cz�owiek zawis� o jakie� p�tora metra nad Arcimowiczem. Profesor patrzy� z zadart� g�ow�. By�o mu bardzo siebie �al.

��Przepraszam � odezwa� si� wreszcie. - Czy zna si� pan na halucynacjach?

��Nie � odpar� ochryp�ym g�osem cz�owiek. - Nie znam si�.

��Oczywi�cie, oczywi�cie � zgodzi� si� Arcimowicz. - Skoro sam pan jest halucynacj�, to rzecz jasna nie mo�e pan si� na nich zna�. Ja niestety tak�e nie jestem specjalist� w tej dziedzinie.

��Ja nie jestem halucynacj� � zaprotestowa� cz�owiek. - Nazywam si� Sidorow. Posiadam dokumenty.

Cz�owiek pomaca� si� po kieszeniach obwis�ej kurtki i na jego twarzy odmalowa� si� wyraz zawodu.

��Zostawi�em w marynarce�

Arcimowicz kiwn�� g�ow� ze zrozumieniem. - Nie mog�o by� inaczej � powiedzia�. - Halucynacja wzrokowo-s�uchowa, to jeszcze mo�na jako� strawi�, ale halucynacja okazuj�ca dokumenty, to ju�, wybaczy pan, nonsens.

��Co?�� spyta� cz�owiek.

��Nonsens.

��Aha�

Cz�owiek zamilk� zbity z tropu.

Profesor r�wnie� si� zaduma�. By� zdenerwowany i zmartwiony, ale dumny, �e post�puje, jak przysta�o na uczonego: nie straci� g�owy, nie wpad� w panik� i nie uwierzy� w cuda. Sam ponosi odpowiedzialno�� za to, co si� sta�o, nie mo�e mie� do nikogo pretensji. Nie oszcz�dza� si�, pracowa� ponad si�y i co� takiego musia�o si� przydarzy�. Jak nie halucynacje, to nadci�nienie albo, nie daj Bo�e, zawa�. Mo�na nawet uwa�a�, �e mia� szcz�cie. Halucynacja to nie choroba umys�owa, ot zwyk�a nerwica. Leczenie �atwiejsze �ni� na przyk�ad przy nadci�nieniu i nie boli, jak na przyk�ad z�by. A swoj� drog� szkoda, �e nie jest psychiatr� � taki materia� do samoobserwacji p�jdzie na marne! Zreszt� zrobi wszystko, co w jego mocy. Ostatecznie jest to jego obowi�zek jako uczonego.

��Wi�c, znaczy si�, pan we mnie nie wierzy?�� us�ysza� z g�ry.

��Wiara to kategoria pozanaukowa, a ja jestem uczonym. I dlatego wiem, �e jest pan irrealnym wytworem mego niestety przepracowanego umys�u. - Ale przecie� ja istniej�! - zawo�a� p�aczliwie lataj�cy cz�owiek. - Ja mam dzieci!

��A ja wcale nie twierdz�, �e pan nie istnieje. Pan istnieje pozornie.

��Ale ja latam!

��W�a�nie. A cz�owiek bez przyrz�d�w nie mo�e lata�. By�by to cud. Ludzie s�abo znaj�cy fizyk� sk�onni s� w tej sprawie do �atwowierno�ci, ale my wiemy dobrze, �e w przyrodzie nie ma miejsca na cuda.

��A ja czyta�em gdzie� o tej� jak j� tam� antygrawitacji!�� Szkodliwo�� popularnych publikacji polega na tym, �e rozpowszechniaj� p�prawdy i goni� za sensacjami � zauwa�y� surowo profesor. - Antygrawitacja w takiej postaci podwa�a� Pan sobie nawet wyobrazi� nie mo�e, co ona podwa�a.

��To prawda � przyzna� cz�owiek. - Ja po prostu latam.

��O to chodzi! Ka�dy niezwyk�y fenomen ma �ci�le naukowe wyja�nienie. Dlatego te� pa�ski przypadek jest ca�kowicie jasny. Nawet gdyby antygrawitacja niczego nie podwa�a�a, to gdzie jest �r�d�o energii, kt�ra pana unosi? W panu? �mieszne!

��Mo�liwe, �e na obiad zjad�em albo wypi�em co� takiego� Teraz we wszystkim s� jakie� �rodki chemiczne i bardzo �atwo�

Profesor otworzy� usta, aby zaprotestowa�, ale w tym momencie porazi�a go my�l, �e przecie� rozmawia z samym sob�!

Ma przed sob� nie drugiego cz�owieka, lecz halucynacj�. I rozmawia sobie z w�asn� halucynacj�!

Arcimowicz spojrza� z nienawi�ci� na lataj�cego cz�owieka, kt�ry ko�ysa� si� nad nim jak balonik. I przez ca�y czas przebiera� �apkami, jakby chcia� znurkowa�. Nogami gor�czkowo m��ci� powietrze; na prawej nie mia� buta, z dziurawej skarpety wystawa� palec.

��Nie mog� wyl�dowa� � w jego g�osie brzmia�o cierpienie. - Jak si� unios�em p� godziny temu, tak latam� Ci�gnie mnie w g�r� O, but zgubi�em� Mo�e pan by mi pom�g�, co? Zahaczy� czym� i doholowa� do drzewa?

Profesor zamkn�� oczy. Badacz powinien pozosta� badaczem, to prawda. Ale on, cokolwiek by m�wi�, jest jednak specjalist� z innej dziedziny! �Policz� do stu, a potem spojrz� � postanowi�. - Obiekt powinien w tym czasie ulec metamorfozie�.

��Znaczy si�, przyjdzie zgin�� � westchn�� g�os nad jego g�ow�. - Niech pan chocia� rodzin� zawiadomi� �on� W Ma�ych Przysi�kach�

G�os zacz�� si� oddala�.

Wiatr musn�� twarz profesora. �Siedemdziesi�t dziewi��, osiemdziesi�t, osiemdziesi�t jeden��

Na �sto� otworzy� oczy. Obiekt uleg� metamorfozie. Znikn��. Tylko wysoko w g�rze czernia� jaki� punkt, ni to ptak, ni to nie ptak.

Potem i on si� rozp�yn��. Opustosza� bezkres b��kitu.

Jeszcze tego samego dnia profesor uda� si� do polikliniki. Psychiatra z min� cz�owieka, kt�ry wszystko wie z g�ry, wys�ucha� go, przebada�, sprawdzi� odruchy i b�kn��: �Wszystko normalnie, profesorze�� Diagnoza brzmia�a, �e profesor cierpi na rozstr�j nerwowy, ale nie ma specjalnych powod�w do obaw.

Przez miesi�c profesor przyjmowa� leki i przestrzega� ustalonego trybu �ycia. Halucynacje si� nie powt�rzy�y.

Rim nale�y do ludzi, kt�rzy by wetkn�li g�ow� do piek�a po to tylko, �eby si� przekona�, jak tam gor�co.

Jest krzepko zbudowany, niezbyt wysoki � ale dzi� kiedy si� spojrzy na niego, te cechy fizyczne po prostu si� nie licz�. Zostaje obraz niechlujnego, zapijaczonego wa�konia, kt�ry si� bez przerwy drapie, poniewa� od lat przestali�my si� my� i pra� garderob�.

Trzeba przyzna�, �e nie�le�my si� z Rimem urz�dzili. Siedzimy sobie w statku kosmicznym gdzie� za Neptunem i mamy za zadanie bada� zasi�g cz�stek wysokiej energii, no i tak w og�le. Czy mo�e raczej jest to zadanie Rima, bo ja nie mam zielonego poj�cia o fizyce. Moja rola polega Jedynie na dotrzymaniu mu towarzystwa � �eby nie czu� si� samotny.

Mo�e to i �mieszne, ale jestem starym kumplem Rima i je�li mam by� szczery, nigdy jako� nie mia�em na Ziemi szcz�cia do pracy, wi�c jak mi Rim zaproponowa� takie jedwabne �ycie, ch�tnie zamieni�em na nie moj� dotychczasow� tu�aczk�.

Rim jest w tej chwili jednym z najwybitniejszych fizyk�w naszego systemu i m�g�by prowadzi� znacznie powa�niejsze badania, ale odk�d pobi� dyrektora O�rodka Bada� Sub-Nuklearnych Uniwersytetu Londy�skiego, jest to jedyne zaj�cie, jakie mu zaoferowano. Mimo to jednak podoba mi si� tutaj.

W�a�ciwie jest fajnie. Mo�e nie jak w piekle � na to jest za zimno � ale w kabinach mamy przytulnie i ciep�o. Od czasu do czasu Rim zni�a si� do tego, �eby po�wi�ci� par� godzin na tropienie tych swoich cz�stek, czy jak im tam, ale przewa�nie obijamy si� popijaj�c i k��c�c si�, co czasem prowadzi nawet do bijatyk. Z regu�y zwyci�a Rim, ale przysi�gam, �e zanim mnie wyko�czy, poka�� mu, gdzie raki zimuj�. Mamy ogromne zapasy piwa, starcz� na ca�y rok, a jak nam si� sko�cz�, wr�cimy na Ziemi� zatankowa� i � zn�w w Kosmos.

Kiedy ostatnim razem byli�my na Ziemi, zmyli Rimowi g�ow� za to, �e przysy�a kiepskie sprawozdania, ale ostatnio naprawd� nie zauwa�y�em, �eby robi� cokolwiek.

I trudno mie� mu to za z�e. Takie zaj�cie musi by� cholernie nudne dla faceta w rodzaju Rima, kt�rego sta� na co� wi�cej.

Czasem, jak ju� mamy do�� siedzenia w �rodku, wk�adamy skafandry i wychodzimy na zewn�trz. Rozsiadamy si� wygodnie, poci�gamy sobie piwo przez zawory skafandr�w i podziwiamy wszech�wiat. Kosmos to wspania�y widok, zw�aszcza tu, gdzie S�o�ce robi wra�enie po prostu bardzo jasnej gwiazdy. Jest zupe�nie ciemno, ale nie mgli�cie, to znaczy widoczno�� jest bardzo dobra, tyle �e w pobli�u nie ma nic do widzenia. Jest zimno i pusto.

Ale nam to z Rimem nie przeszkadza. Obaj mieli�my ju� w �yciu do�� ludzkiego towarzystwa, a jeszcze do tego s�ysza�em, �e na Ziemi m�wi si� ostatnio o prohibicji.

(Fragment powie�ci)

Z�otow sta� na stopniu drommera i mru��c oczy przygl�da� si�, jak Sandler, sun�c d�ugimi susami, zbli�a si� do niego. Jego sylwetka, czarna w promieniach zachodz�cego S�o�ca, ros�a w oczach.

��Jest robota?�� zapyta�, kiedy tamten wskoczy� ju� na stopie�. Sandler skin�� g�ow�. Weszli do kabiny i pojazd natychmiast wzbi� si� w niebo. Zamglona tarcza Ksi�yca topnia�a w dole, z wolna zlewaj�c si� z b��kitn� kul� Ziemi. - Statek w Orionie � powiedzia� Sandler. - Dwudziesty wiek. Albo pocz�tek dwudziestego pierwszego.

Pojazd zadr�a� nagle, znalaz�szy si� w ognisku hiperanteny marsja�skiej. Potem wibracje usta�y i drommer przeskoczy� 1013-kilometrow� przepa�� lekko jak fala radiowa � tyle tylko, �e niepor�wnanie szybciej. S�o�ce by�o teraz gwiazd� �redniej wielko�ci.

- �e te� trzeba po takiego rupiecia��� mrukn�� Z�otow.

Sandler wprowadzi� do pami�ci maszyny r�wnanie statku, kt�remu lecieli na spotkanie. Drommer zn�w wykona� skok � tym razem ju� samodzielnie � i ponownie wychyn�� z zadan� pr�dko�ci� w ��danym punkcie przestrzeni.

��Dziwny jaki� � powiedzia� Z�otow. - Zupe�nie jak nie nasz.

Reflektory drommera o�wietla�y starodawny gwiazdolot, powracaj�cy z dalekiego rejsu na Ziemi�. Dzi�b i rufa statku ton�y w mroku. Cylindryczny korpus r�wnomiernie wirowa� wok� osi symuluj�c pole ci�ko�ci. Drommer sun�� wolno wzd�u� przezroczystych pok�ad�w niby kanoe z ciekawskimi tubylcami.

��Po prostu jest bardzo stary. - Sandler zatrzyma� pojazd. - Spr�bujemy tutaj.

Drommer wykona� jeszcze jeden skok � ju� ostatni � i znale�li si� we wn�trzu gwiazdolotu, w pustym, przestronnym korytarzu. Si�a od�rodkowa mi�kko u�o�y�a pojazd na pod�odze wykonanej z przezroczystego materia�u. Sandler wyskoczy� z kabiny, po chwili Z�otow poszed� za jego przyk�adem.

- �wietne � powiedzia�, spogl�daj�c na gwiazdy pod stopami. - Jakby si� chodzi�o po niebie. Tylko czemu tu tak pusto?

��Widocznie maj� tu teraz noc � odpar� po chwili zastanowienia Sandler. - I wszyscy �pi�. �ni� sobie o tym, jak to za rok b�d� l�dowa� na Ziemi. - A my tu mamy dla nich niespodziank� � u�miechn�� si� Z�otow. - Kocham niespodzianki! S�uchaj, czy oni tu nie maj� �adnej wachty?�� Jest, z pewno�ci�� Pewnie gdzie� na przodzie, w sterowni.

Szli szybko po szklanej pod�odze. W korytarzu trwa�a cisza i tylko gdzie� na jego ko�cach szemra�o echo krok�w. Nagle Z�otow � ledwie dos�yszalnie � roze�mia� si�. Sandler spojrza� na niego, zaskoczony.

��Ca�e �ycie marzy�em o takiej okazji � powiedzia� Z�otow. - Postaw si� w miejscu tego wachtowego. Siedzisz tyle godzin pod rz�d w tej sterowni sam jeden przy pulpicie i tu nagle ni st�d, ni zow�d pojawiam si� ja. Potrz�sam ci� za rami� i m�wi�: �Niech pan b�dzie �askaw to podpisa�, o tu��. Przecie� by� zemdla�.

��No i co?�� Nic, �mieszne � odpar� Z�otow. Potem westchn��. - Tyle �e to si� nigdy nie zdarza. Zawsze ci kto� wcze�niej zedrze z g�owy urojon� peruk� i w sumie ci nie do �miechu. I kiedy wreszcie wszystko wyja�nisz, tamci d�ugo i nudnie b�d� si� rozwodzi� nad tym, jak to lecieli setk� lat, dotarli do Syriusza, siedzieli tam ca�e trzy dni i teraz wracaj�, nios�c sw�j wk�ad do skarbnicy ludzkiej wiedzy�

��Do�� � cicho powiedzia� Sandler. - Nie ma si� z czego �mia�.

��Nie masz poczucia humoru � obruszy� si� Z�otow. - Ja nie jestem temu winien, �e si� tak nadymaj�. Mo�e nawet bardziej ni� ty pragn��bym, �eby kt�ry� z nich si� odwr�ci� i powiedzia�: �Oblecia�em ca�� Galaktyk�, by�em w uk�adach tysi�cy gwiazd, widzia�em obce cywilizacje�� Niestety, to si� nie zdarza.

Reszt� drogi przebyli szybko, w milczeniu. Drzwi sterowni by�y tylko przymkni�te. Z�otow b�agalnie spojrza� na Sandlera.

��No dobra � powiedzia� tamten z oci�ganiem. - Dokonaj tego nikczemnego aktu.

Ostro�nie weszli do �rodka. Sterownia tak�e okaza�a si� przestronniejsza, ni� si� tego spodziewali. Pod przeciwleg�� �cian�, odwr�cony do nich plecami, siedzia� w obrotowym fotelu jaki� m�czyzna. Jego �ysa czaszka wyrazi�cie rysowa�a si� na tle p�yt aparatury.

Z�otow bezg�o�nie podkrad� si� do cz�owieka w fotelu, czuj�c na sobie pe�ne wyrzutu spojrzenie Sandlera. Ale pokusa by�a wielka. Po�o�y� d�o� na ramieniu wachtowego. Ten przez sekund� pozosta� jeszcze nieruchomy, potem strz�sn�� r�k� Z�otowa z ramienia i odwr�ci� si� na fotelu ku niemu. Wszystko na jego twarzy � pocz�wszy od nienormalnie jasnej sk�ry � wskazywa�o, �e jest przybyszem z przesz�o�ci. Jasne, b��kitne oczy spojrza�y na Z�otowa.

��Jest pan wachtowym?�� spokojnie spyta� Z�otow, dobywaj�c z kieszeni na piersi zawczasu wype�niony blankiet. - Niech pan b�dzie �askaw to podpisa�.

Wachtowy w milczeniu odebra� arkusz papieru, szybko przebieg� oczyma tekst, podpisa� si� pod nim i zwr�ci� blankiet Z�otowowi. Potem odwr�ci� si� do pulpitu.

Po minucie raz jeszcze obejrza� si� przez rami�.

��Podpisa� co� jeszcze?

��N-nie � odpar� Z�otow.

��To c� pan tu tak stoi? Chce pan zrobi� wywiad?

Z�otow nie by� w stanie wykrztusi� s�owa. S�ysza� za plecami dziwne d�wi�ki, jakby p�acz dziecka, ale nie mia� si� obejrze� si�, �eby zobaczy�, co tam si� dzieje.

��Wobec tego, je�li pan pozwoli, p�jd� ju� � powiedzia� wachtowy. - Koniec dy�uru, czas troch� pospa�. Zaraz tu powinien by� m�j zmiennik.

Wsta� z fotela, okazuj�c si� nadspodziewanie wysoki i skierowa� do wyj�cia. Z�otow osun�� si� na opuszczony fotel. Po chwili podszed� tam Sandler, poszpera� przy �cianie pokrytej blokami aparatury i wydosta� stamt�d sk�adany sto�eczek, usadawiaj�c si� na nim. Nie m�g� ju� si� �mia�, opanowa�a go czkawka. Jaki� czas w milczeniu spogl�dali po sobie.

��I tak zawsze � mrukn�� wreszcie Z�otow. - A ten co? Telepata jaki�?

Z korytarza da�y si� s�ysze� szybkie kroki. Do sterowni wszed� m�czyzna mo�e czterdziestoletni, r�wnie� nienormalnie jasnosk�ry. Skierowa� si� wprost ku nim, wyci�gaj�c na powitanie r�k�.

��Dzie� dobry. Aleksander Kuncew, drugi pilot.

Wymienili u�ciski d�oni.

��No i jak si� wam podoba� Sklar?�� zainteresowa� si� Kuncew. - To nasz dow�dca. Spotka�em go przy wej�ciu do kajuty, powiedzia�, �e pojawili si� ch�opcy z Ziemi, �eby nas powita�. I poszed� spa�. No wi�c przybieg�em�

��Czy wasz dow�dca to telepata?�� spyta� Sandler.

��Nie s�dz�. Ale intuicj� ma piekieln�. Jeszcze przy starcie powiedzia� nam: powr�cimy tu za, trzy wieki. Post�p w tym czasie jest nieunikniony i powr�t na pewno b�dzie wygl�da� zupe�nie inaczej, ni� to sobie wyobra�acie. Z pewno�ci� przechwyc� nas jeszcze w trakcie drogi i zgrabnie usadz� gdzie� na Ksi�ycu�

��Tak powiedzia�? �e na Ksi�ycu?�

��Dok�adnie tak � potwierdzi� Kuncew. - Tylko �e Ksi�yc do tego czasu si� zmieni, powiedzia�, i pojawi� si� tam pewnie morza, atmosfera, zbuduj� uzdrowisko. �Jeszcze w tym kurorcie poodpoczywamy�, powiedzia�.

��To znaczy, �e si� ju� teraz niczemu nie dziwicie?

��Czemu nie?�� odpar� Kuncew. - Dziwimy si�, tyle �e w rozs�dnych granicach. Osobi�cie wierz� Sklarowi; je�li m�wi, �e co� b�dzie, to b�dzie� Ale ja wam tu zabierani czas, a wy si� pewnie spieszycie. Pom�c wam w czym�?

��Nie, dzi�ki � powiedzia� Sandler. - Roboty mamy nie wi�cej ni� na p� godziny.

��M�g�bym popatrze�, jak to b�dziecie robi�?

��Jasne � zgodzi� si� Sandler.

Powoli skierowali si� do wyj�cia. Nagle � nieoczekiwanie dla samego siebie � Z�oto w zwr�ci� si� do Kuncewa:

��Opowiedz nam po drodze, jak wam to sz�o, na Aldebaranie?

��Dlaczego na Aldebaranie?!

��No, mam na my�li t� gwiazd�, na kt�r� lecieli�cie�

Wyszli na korytarz o szklanej pod�odze.

��Program by� zupe�nie lu�ny � powiedzia� Kuncew. - Trasa przebiega�a przez setki s�o�c, oblecieli�my ca�y zesp� gwiazd.

Z�otow drgn��.

��Nie, no oczywi�cie nie ca�� Galaktyk� � u�ci�li� Kuncew. - Tylko Cmentarzysko Neutronowe.

��Cmentarzysko?�� zdziwi� si� Sandler.

Kuncew u�miechn�� si�.

��Nazwa brzmi z�owieszczo, ale ten rejon w istocie robi takie wra�enie. Kiedy� by�a tam gromada kulista, ale potem to wszystko eksplodowa�o.

��Eksplodowa�o?�� powt�rzy� zn�w Sandler. - Rozumiem, �e mo�e wybuchn�� gwiazda, ale ca�a gromada?!

��To wszystko jest ze sob� powi�zane w jeden �a�cuch � powiedzia� Kuncew. - To mia�o miejsce miliardy lat temu. Najpierw zacz�o si� od supernowej, poziom promieniowania gwa�townie wzrasta�, naruszona zosta�a stabilno�� s�siednich gwiazd. No i rozpocz�a si� reakcja �a�cuchowa. Bardzo szybko wszystkie gwiazdy przekszta�ci�y si� w supernowe pozostawiaj�c po sobie mn�stwo pulsar�w, czy jak kto woli � gwiazd neutronowych��� Interesuj�ce! Ale dlaczego ja o tym nigdzie nie czyta�em?

��Nie wiem � powiedzia� Kuncew. - Kiedy odlatywali�my, s�ysza� o tym ka�dy ucze�. To jasne, pierwsza ekspedycja gwiezdna!

��Pierwsza?

��Oczywi�cie.

��Zaraz, chwileczk� � wtr�ci� si� Z�otow. - Nie rozumiem. M�wi pan, �e pierwsza ekspedycja mi�dzygwiezdna � a mimo to postawili przed wami takie skomplikowane zadanie, jak oblecenie setki gwiazd? Nawet teraz nie organizuje si� takich lot�w!

��No, wtedy by� to dow�d s�abo�ci, nie si�y � przyzna� Kuncew. - Inaczej nie mo�na by�o lecie�. I, na przyk�ad, jaka� Alfa Centauri by�a dla nas nieosi�galnym marzeniem. Przecie� szli�my karambolem�

Spojrza� na os�upia�e twarze.

��Tak � westchn��. - Post�p jest jednak nieub�agany. Wida� wszystko zapomnieli�cie, przechodz�c,na nowe silniki. Karambol te� przesta� by� aktualny. Ale, je�li was to tylko interesuje, to mog� wam paln�� ca�y wyk�ad.

��Oczywi�cie �e interesuje � powiedzia� Sandler. - Opowiadaj!

��Wiecie co to bilard? To �wietnie. Karambolem nazywa si� tam z�o�one uderzenie, przy kt�rym bila, zanim zderzy si� z kul�-tarcz�, uderza wcze�niej w jedn� lub kilka ku� po�rednich. My pos�ugujemy si� tym terminem na okre�lenie lot�w z grawitacyjnym rozp�dzaniem i zakr�caniem. Czasem nazywa si� to �manewrem perturbacyjnym�, ale moim zdaniem �karambol� to lepsze okre�lenie. Pierwsze takie rejsy realizowano jeszcze w XX wieku, kiedy to oblecenie Wenus albo Jowisza, w drodze ku innym planetom, pozwala�o na nabranie dodatkowej pr�dko�ci i zaoszcz�dzenie paliwa. Potem koncepcja ta zosta�a na jaki� czas zarzucona i zyska�a na znaczeniu dopiero podczas pierwszych lot�w ku gwiazdom. Faktem jest, �e przeznaczenie karambolu r�wnie� si� wtedy zmieni�o. Wcze�niej stosowano go w zasadzie tylko do zwi�kszania pr�dko�ci statku, teraz natomiast wykorzystuje si� go do zmiany kierunku�

Z uwag� przys�uchiwali si� drugiemu pilotowi. Kuncew zrobi� kr�tk� przerw�, a potem zn�w podj�� w lektorskim tempie:

��Wyobra�cie sobie gwiazdolot, poruszaj�cy si� z dala od wszelkich centr�w grawitacji. Kiedy wreszcie napotka gwiazd�, to oblatuje j� po hiperboli, zmieniaj�c sw�j kurs o pewien k�t. Tras� statku mo�na tak zaplanowa�, by statek po wykonaniu kilku kolejnych zwrot�w powr�ci� do miejsca startu. W por�wnaniu ze schematem klasycznym � kiedy to statek hamuje przed gwiazd�-celem, a potem zn�w si� musi rozp�dza� � przy zamkni�tym karambolu mo�na zaoszcz�dzi� kup� energii i materii. Zauwa�cie, jakie mamy tu przestronne pomieszczenia�

��Przepraszam, �e przerywam � powiedzia� Sandler. - Ale niezupe�nie rozumiem, w jaki spos�b gwiazda mo�e zmieni� kierunek statku, je�li posiada on tak du�� pr�dko�� - S�uszna uwaga � przyzna� Kuncew. - Dostatecznie silne pola grawitacyjne wyst�puj� tylko w pobli�u pulsar�w i czarnych dziur. Takim standardowym punktem zwrotu jest w�a�nie gwiazda neutronowa. Mo�na j� �atwo zidentyfikowa� na podstawie jej promieniowania radiowego � zw�aszcza w Cmentarzysku Neutronowym. Jest ich tam pe�no, podczas gdy czarnej dziury praktycznie nie spos�b odkry�. Zdarzy�o si� to nam tylko jeden raz.

��To znaczy, �e ca�y wasz lot odby� si� bez l�dowania?

��Jakie znowu l�dowanie � �achn�� si� Kuncew. - Przelot obok gwiazdy trwa mgnienie oka! Zwykle przez kilka dni ogl�dali�my potem nakr�cone filmy; wszystkie zreszt� s� na og� do siebie podobne. Chocia�, oczywi�cie, zdarzaj� si� i niespodzianki��� A oto nasz drommer � przerwa� mu Sandler. - Podoba ci si�?

Z�otow wskoczy� na stopie� i otwar� drzwi kabiny.

��Interesuj�ca zabawka � przyzna� Kuncew. - Jak to dzia�a?

��W�a� tutaj � powiedzia� Z�otow. - Kabina jest wprawdzie obliczona na dwie osoby, ale jako� si� pomie�cimy. No, rozgo�� si�

Usadzi� Kuncewa w fotelu, a sam przycupn�� obok, na pokrywie silnika. Sandler zaj�� swoje miejsce.

��Naciskam ten oto guzik � powiedzia� � i wasz statek jest ju� gotowy do przerzutu. Je�li teraz nacisn� ten, to znajdziemy si� na Ksi�ycu.

��A jak to wszystko dzia�a?

Sandler speszy� si�.

��Nie wiem. Naciska si� guzik� To wszystko.

��Tak� Post�pu nie spos�b zatrzyma� � przyzna� raz jeszcze Kuncew. - Nam by si� taka zabawka przyda�a. Nawi�zaliby�my mas� kontakt�w.

��Z kim?

��No, odkryli�my kup� cywilizacji � powiedzia� Kuncew. - Dobra, wi�c naciskaj ten tw�j guzik.

��Ej, s�uchaj no � odpar� Sandler. - Niczego nie nacisn�, dop�ki wszystkiego nam nie opowiesz.

��Interesuje was to?�� zdziwi� si� tamten. - No dobra, to s�uchajcie. To si� zdarzy�o w�a�nie podczas badania czarnej dziury, o kt�rej wam wspomnia�em. Prawdopodobnie wiecie, co to takiego? Czy mo�e zmieni�a si� przez ten czas terminologia?

��Nie, wiemy, wiemy � powiedzia� Sandler. - To taka masywna gwiazda, niepohamowanie zapadaj�ca si� pod wp�ywem w�asnego pola grawitacyjnego. Teraz cz�ciej nazywa si� j� �kolapsarem�.

��No dobra � przytakn�� Kuncew � Tak wi�c, gdyby�cie tam zacz�li opada�, to po kilku godzinach nic by z was nie zosta�o. Faktem jest jednak, �e kolaps grawitacyjny zmienia up�yw czasu� Dla obserwatora, pozostaj�cego poza jego granicami, takie opadanie trwa�oby wiecznie. Jest to bardzo wa�na okoliczno��. Ale kiedy kt�rego� dnia w sali zgas�o �wiat�o, nie pami�ta�em o tym. Podobnie jak inni, nie spodziewa�em si� po przegl�dzie, filmu �adnej niespodzianki.

Na ekranie trwa�a ciemno�� trwa�a bardzo d�ugo i wielu z nas dosz�o nawet do wniosku, �e musia�a si� zerwa� ta�ma. I wtedy w�a�nie, nieoczekiwanie, na tle owej nieprzejrzanej czerni rozjarzy� si� jaki� amebokszta�tny kleks.

Rych�o plama rozp�yn�a si� po ca�ym ekranie. Szum w sali ucich�. Przecie� to by�y oryginalne kadry, nie tkni�te jeszcze monta�em. Zarysy kleksa znikn�y ju� po chwili poza granicami ekranu i przed nami rozpo�ciera�a si� teraz �wietlista, pofa�dowana powierzchnia. D�ugo to trwa�o, zanim niespodzianie, w rogu ekranu, pojawi� si� jaki� przedmiot, sun�cy zgodnie z ruchem kamery.

�Stop!� � krzykn�� kto� w sali i obraz zastyg� nagle przed oczami, ostry i wyrazisty. Po rz�dach przemkn�o g�o�ne westchnienie. To by� statek kosmiczny. Nie � nie mia� ani sto�kowatego, ani cylindrycznego, ani op�ywowego kszta�tu. Z drugiej za� strony jednak nie by�o w nim r�wnie� niczego z owych kulistych czy dyskowych twor�w, zrodzonych w wyobra�ni uczestnik�w biuraka�skich sympozj�w. Je�li ju� si� doszukiwa� jakiej� geometrycznej analogii, to okre�li�bym go jako r�wnoleg�o�cian. A spo�r�d wszystkich �rodk�w transportu najbardziej przypomina� mi zwyk�y kolejowy czy tramwajowy wagon�

Wyobra�cie sobie �w znieruchomia�y na ekranie obraz: g��bok� czer� opasan� �wietlist� b�onk�. Przelatujemy nad ni� na niewielkiej wysoko�ci, wszystko wydaje nam si� p�askie jak l�d, pod kt�rym skry�a si� pociemnia�a woda. A z rogu ekranu wpe�za w pole widzenia nie wiadomo czyj statek kosmiczny, podobny do wagonu tramwajowego!

Patrzyli�my z niedowierzaniem na ekran. Specjalnie zbudowane radioteleskopy od dawna nadaremnie przeszukiwa�y Wszech�wiat. I nikomu jeszcze nie uda�o si� odebra� ani jednego pozaziemskiego sygna�u�

��Jasne � przytakn�� Z�otow. - I do tej pory nikt jeszcze niczego nie odebra�. Nie�le wam si� poszcz�ci�o z tym statkiem.

��Poszcz�ci�o si� - powt�rzy� Kuncew. - Zw�aszcza je�li zwa�y�, �e tamten mia� pecha. Nikt z nas w to nie w�tpi�. Jak ceg�a, skuta lodem jeziora, bezradnie zawis� nad przepa�ci�. A my sun�li�my ponad nim po zakrzywionym niebosk�onie, niezdolni do przyhamowania, �eby mu pom�c. Przecie� nie mieli�my �adnej mo�liwo�ci zatrzymania si� na trajektorii. Inaczej nigdy nie byliby�my si� znale�li tak nisko nad kolapsarem.

Tak czy inaczej, nasza pomoc nigdy nie by�a sp�niona � gdyby�my tam nawet powr�cili za milion lat, nic by si� nie zmieni�o; na tamtym statku bowiem up�yn�oby zaledwie kilka minut. Ale wtedy nikt z nas o tym nie my�la�. O tym, �e to, co widzimy, to tylko filmowy zapis � r�wnie� nie pami�tali�my. Przelatywali�my nad gin�cym statkiem i w �wietlicy panowa�a cisza.

�Dalej� � powiedzia� p�g�osem Sklar i obcy gwiazdolot, pozostaj�c w miejscu, zn�w pocz�� sun�� po ekranie. Ale nie zd��y� si� przesun�� nawet p� metra, kiedy w sali rozleg�o si� nowe westchnienie. W polu widzenia pojawi� si� jeszcze jeden statek kosmiczny. Jego sytuacja by�a nie mniej krytyczna.

�To pomoc� � powiedzia� kto� nagle. I oto nieoczekiwanie ujrzeli�my wszystko to, co si� tam rozgrywa�o, z innej strony. By�o przecie� nieprawdopodobie�stwem, aby dwa r�ne statki dozna�y nagle awarii tak blisko siebie. Nie � to jeden z nich mia� awari�, a drugi przyby� mu na pomoc, dobrowolnie oddaj�c si� we w�adanie grawitacji kolapsara. To by� heroiczny wyczyn, rozci�gni�ty na ca�e wieki� W ka�dym razie tak si� nam wydawa�o.

�Nie � powiedzia� wtedy Sklar. - To kontakt�.

A w kadr � jak mr�wki � wpe�z�y dwa nast�pne statki kosmiczne. Potem, ju� podczas powt�rnego przegl�dania filmu, wielu z nas przyzna�o, �e to te dwa statki sprawiaj� takie wra�enie. I sta�o si� wtedy jasne, �e nie mamy tu do czynienia z przypadkowym incydentem, czy nawet akcj� ratunkow�. Mo�e mieli racj� Mnie, w ka�dym razie, najbardziej zapad� w pami�� pierwszy statek � kiedy tak wisia� w �wietlistej mgie�ce, podobny do wagonu tramwajowego, a my przelatywali�my ponad nim po czarnym niebie, nie maj�c mo�liwo�ci udzielenia mu jakiejkolwiek pomocy�

A coraz to nowe statki kosmiczne, pojawiaj�ce si� w polu widzenia kamery, wywo�ywa�y w nas jedynie uczucie niesamowitej ciekawo�ci � ile� ich jeszcze b�dzie? Ich liczba przekroczy�a ju� setk�, a one wci�� jeszcze si� pojawia�y. Zdawa�o si�, �e nigdy nie b�dzie temu ko�ca. - Ale sk�d one przyby�y?�� wmiesza� si� Sandler. - Przecie� ka�dy gatunek biologiczny istnieje tylko pewien czas. A istoty rozumne nawet zwykle tego limitu czasu nie wyczerpuj�. Wi�c w Galaktyce nie mo�e istnie� tyle cywilizacji!

��To wszystko prawda � zgodzi� si� Kuncew. - W moich czasach te� tak uwa�ano. Cywilizacje pojawiaj� si� i umieraj� w r�nych epokach i ich przedstawiciele nie maj� praktycznie �adnych szans na spotkanie. Ale w sumie to by�a tylko teoria � a praktyk� mieli�my przed sob�� Tak� Potem statki zacz�y si� pojawia� coraz rzadziej i wreszcie ostatni z nich znikn�� z ekranu.

Kuncew umilk�.

��I to wszystko?

��Prawie � powiedzia� Kuncew. - Wiele razy przegl�dali�my ta�m�. I powsta�o, rozumie si� mn�stwo hipotez. Ale jedyna, naprawd� rozs�dna, oparta by�a na przypuszczeniu, kt�re Sklar wypowiedzia� od razu � kiedy jeszcze wida� by�o pierwsze dwa statki. Jak zwykle, strzeli� w dziesi�tk�.

Zasadnicz� trudno�� w nawi�zaniu kontaktu stanowi wyb�r miejsca spotkania. Cywilizacje �yj� w r�nych epokach i prawdopodobie�stwo nawi�zania kontaktu jest dostatecznie du�e jedynie w obszarach, w kt�rych czas p�ynie wolniej w stosunku do reszty Wszech�wiata � w pobli�u kolapsuj�cych gwiazd. W takich miejscach statki obcych cywilizacji � nawet je�li przyby�y w odst�pach miliarda lat � znajd� si� praktycznie jednocze�nie. Dlatego te� planety, poszukuj�ce kontaktu, kieruj� swoich przedstawicieli w�a�nie ku czarnym dziurom. Stopniowo gromadzi si� tam coraz wi�cej statk�w r�nych kultur, wymieniaj� si� tam one informacjami, a potem powracaj�, prze�ywszy tych, kt�rzy je tam pos�ali.

Wcze�niej czy p�niej ka�da cywilizacja poznaje zdolno�� kolapsara do spowalniania czasu. Czarna dziura to idealne miejsce kontaktu. By� mo�e nawet, �e niekt�re cywilizacje podlegaj� zupe�nie �wiadomemu rozpraszaniu si� po kolapsarach, by potem, bogatsze o now� wiedz�, wychodzi� stamt�d po milionach lat i restaurowa� swoj� cywilizacj�. No, ale to ju� tylko domys�y�

��Czemu � sprzeciwi� si� Sandler. - Moim zdaniem to niesamowite! A je�li oni rzeczywi�cie znajduj� si� w takim �zamro�onym� stanie? I gotowi s� w pewnym �ci�le okre�lonym momencie powr�ci� do zwyk�ego czasu? Wyobra� sobie: dzie� �X� � ca�a cywilizacja wychodzi na aren� Wszech�wiata? To si� mo�e wydarzy� cho�by jutro!�� Nie, to ju� tylko domys�y � powt�rzy� Kuncew. - Tak w ka�dym razie uwa�a Sklar. No, a teraz w��czajcie tego swojego drommera. A propos: dlaczego on si� tak nazywa?

Sandler wzruszy� ramionami.

��Nie wiem. Pracuj� na nim ju� trzeci rok, ale nigdy si� nad tym nie zastanawia�em.

��Zapytaj swojego Sklara � dorzuci� Z�otow. - On pewnie b�dzie wiedzia�.

By� to bardzo d�ugi, poszarpany, nieprawdopodobnie zawi�y i bogaty w szczeg�y brzeg rzeki. Potem zdarzy�a si� z nim rzecz zabawna. Zosta� podzielony, poci�ty na kawa�ki. Niekt�re z tych kawa�k�w zwini�to i sprasowano w bele. Inne zrolowano w rolki. Jeszcze inne poci�to na mniejsze kawa�ki i u�ywano jako ozd�b i amulet�w. Fragmenty brzegu w szpulach i belach trafi�y do stod� i szop, na strychy i do jaski�. Niekt�re zosta�y zakopane w ziemi.

Mimo to sama rzeka nadal istnieje i jej brzegi r�wnie�, o czym ka�dy �atwo mo�e si� przekona�. Ale brzeg, jaki zobaczycie wzd�u� rzeki dzisiaj, r�ni si� od tego, kt�ry zosta� podzielony, zbelowany w bele i zrolowany w rolki, jest niezupe�nie taki, jak na fragmentach, kt�re znajdziecie na strychach i w jaskiniach.

Nazywa� si� Leo Nation i znany by� jako bogaty Indianin. Jednak obecnie ca�e to bogactwo ulokowa� w swoich kolekcjach, jako �e by� cz�owiekiem dociekliwym i przedsi�biorczym. Mia� stada byd�a, mia� pszenic�, mia� nieco nafty i wydawa� wszystko, co zarobi�. Gdyby mia� jeszcze wi�ksze dochody, to te� wszystko wydawa�by na swoje zbiory.

Kolekcjonowa� stare pistolety, stare kule armatnie, �arna, stare wiatraki, kieraty, zgrzeb�a do lnu, wozy plemienia Conestoga, beczki z mosi�nymi okuciami, ceremonialne szaty czcicieli bawo��w, meksyka�skie siod�a, siod�a kowbojskie, kowad�a, lampy Arganda, piecyki na siano, w�dzid�a, �elaza do pi�tnowania byd�a, kuchnie polowe, rogi longhorn�w, wyszywane poncza, meksyka�skie i india�skie wyroby ze sk�ry, sk�rzane spodnie, paciorki, pi�ra, bransoletki na nogi z wiewi�rczych ogon�w, groty strza�, koszule z jeleniej sk�ry, lokomotywy, tramwaje, ko�a m�y�skie, barki rzeczne, bryczki, jarzma, stare fisharmonie, brukowe powie�ci, stare plakaty cyrkowe, dzwoneczki od uprz�y, meksyka�skie dwuk�ki, drewniane figury Indian ustawione niegdy� przed sklepami z tytoniem, piekielnie mocny, stuletni tyto�, spluwaczki (czterysta sztuk), diabelskie m�yny, wozy i r�ne rekwizyty z weso�ych miasteczek, wielkie reklamy malowane na p��tnie. Teraz mia� zamiar zbiera� co� nowego. Rozmawia� o tym z jednym ze swych znajomych, Charlesem Longbankiem, cz�owiekiem, kt�ry wiedzia� wszystko.

��Charley � spyta� go � czy wiesz co� o �Najd�u�szych Obrazach �wiata�, kt�re pokazywano kiedy� w weso�ych miasteczkach i hipodromach?

��Tak, wiem o nich co nieco. To ciekawe americana: przyk�ad dziewi�tnastowiecznej prowincjonalnej manii. Przedstawia�y rzekomo brzeg Missisipi. Reklamowano je jako d�ugie na mil�, pi�� czy nawet dziewi�� mil. W rzeczywisto�ci najd�u�szy odcinek mia�, jak mi si� wydaje, oko�o stu jard�w. Przedstawia�y niechlujnie odmalowane na marnym p��tnie ko�lawe drzewa, bagnisty brzeg, uproszczone sylwetki, a wszystko powtarza�o si� jak wz�r na tapecie. Silny facet z du�ym p�dzlem i wi�ksz� ilo�ci� taniej farby w trzech kolorach m�g� tego namalowa� �adnych par� jard�w dziennie, ale to rzeczywi�cie co� specyficznie ameryka�skiego. Chcesz je zbiera�, Leo?

��Tak. Ale autentyczne nie s� takie, jak m�wisz.

��Leo, widzia�em jedno z nich. To tylko bardzo du�e prymitywne malowid�a.

��Mam dwadzie�cia takich, o jakich m�wisz, Charley, ale mam te� trzy zupe�nie inne. Tutaj masz stary jarmarczny afisz, kt�ry wspomina o jednym z tych autentycznych.

Leo Nation m�wi�c pomaga� sobie wymownymi gestami. Teraz pieczo�owicie rozwin�� po��k�y plakat:

W�DROWCY Z ARKANSAS. Najlepsze weso�e miasteczko �wiata. Osiem wagon�w. Diabelski m�yn. Dzikie zwierz�ta. Ta�cz�ce dziewcz�ta. Zagadkowy pokaz. Potwory. Ko�o Fortuny oraz Najd�u�szy Obraz �wiata, cztery mile niezr�wnanego malarstwa. To nie marna imitacja, ale gwarantowany fragment oryginalnej panoramy.

��Sam widzisz, Charley, �e by�a r�nica: istnia�y fragmenty orygina�u i prymitywne kopie.

��Mo�liwe, �e niekt�re by�y wykonane lepiej, bo trudne sobie wyobrazi� co� gorszego. Oczywi�cie mo�esz je zbiera�, je�eli chcesz. Kolekcjonowa�e� ju� mniej ciekawe rzeczy.

��Charley, ja mam fragment tego obrazu, kt�ry kiedy� wystawiali W�drowcy z Arkansas. Poka�� ci go. A tu jest inny plakat.

WESO�E MIASTECZKO KINGA. Kr�l weso�ych miasteczek. Czterna�cie wagon�w. Dziewi�� tysi�cy atrakcji. Zobaczcie Cz�owieka-Gum�. Zobaczcie Ognistych Nurk�w. Zobaczcie Najd�u�szy Obraz �wiata, zobaczcie s�onie nad Missisipi. Autentyczna panorama brzegu, a nie fuszerka, jak� pokazuj� gdzie indziej.

��Powiadasz, Leo, �e masz dwadzie�cia zwyk�ych obraz�w i trzy inne?

��Tak jest, Charley. I spodziewam si� zdoby� wi�cej tych prawdziwych. Mam nadziej�, �e odnajd� ca�� rzek�.

��Obejrzyjmy jeden z nich, Leo, i zobaczmy, na czym polega r�nica.

Udali si� we dw�jk� do jednej ze stod�, gdy� Leo Nation przechowywa� swoje zbiory w stodo�ach.

��A co mia�em robi�? - t�umaczy�. - Zawo�a� cie�l� i kaza� postawi� muzeum? Powiedzia�by mi � Leo, nie mog� budowa� muzeum bez plan�w i wszystkiego, co trzeba. Postaraj si� najpierw o plany. - A sk�d mia�em wzi�� plany? Dlatego zawsze ka�� mu budowa� stodo�� sto st�p na sze��dziesi�t i wysok� na pi��dziesi�t st�p. Potem zawsze sam dziel� j� na cztery albo pi�� pi�ter, zostawiaj�c otwory na wy�sze eksponaty. Poza tym uwa�am, �e stodo�a kosztuje taniej ni� muzeum.

��To b�dzie nieprosta sprawa, Charley � powiedzia� Leo Nation, gdy wchodzili do jednej z jego stod�. - B�dzie ci potrzebna ca�a twoja wiedza ze wszystkich dziedzin, �eby to rozgry��. Ka�dy z moich trzech autentyk�w ma oko�o stu osiemdziesi�ciu jard�w d�ugo�ci. S�dz�, �e jest to w zasadzie d�ugo�� standardowa, cho� niekt�re odcinki mog� by� jej wielokrotno�ci�. W latach kiedy je wystawiano, uchodzi�y za malowid�a, ale to nie s� obrazy, Charley.

��W takim razie co to jest, Leo?

��P�ac� ci za to, �eby� znalaz� odpowied� na to pytanie. Jeste� przecie� cz�owiekiem, kt�ry wszystko wie.

No wi�c sta�y tam dwie szpule, ka�da wysoko�ci cz�owieka, a za nimi kilka innych.

��Ten stary mechanizm obrotowy jest prawdopodobnie wi�cej wart ni� sam obraz � powiedzia� Charles Longbank do Leo Nationa. - By� nap�dzany przez mu�a chodz�cego w kieracie i niewykluczone, �e pochodzi z osiemnastego wieku.

��Tak, ale ja pod��czam go do motoru elektrycznego � odpar� Leo. - Jedyny mu�, jaki mi pozosta�, jest moim osobistym przyjacielem i nie ka�� mu chodzi� w kieracie, bo wiem, �e on te� by mi tego nie zrobi�, gdybym to ja by� mu�em. Wydaje mi si�, �e ustawi�em wszystko tak, jak trzeba: pe�na szpula od p�nocy, a pusta od po�udnia. Teraz pu�cimy. W ten spos�b b�dziemy ogl�da� obraz, jakby�my p�yn�li z po�udnia na p�noc, w g�r� rzeki, z twarz� zwr�con� na zach�d.

��Dziwne p��tno i dziwna farba, znacznie lepsza od tych, kt�re widzia�em � zauwa�y� Charles Longbank. - I wcale nie zniszczone po tylu latach.

��Bo to nie jest ani p��tno, ani farba � wtr�ci�a Ginger Nation, �ona Lea, wy�aniaj�c si� nie wiadomo sk�d. - To jest obraz.

Leo Nation pu�ci� szpule w ruch. Obraz przedstawia� poro�ni�ty lasem brzeg rzeki. Brzeg by� �wirowo-wapienny z warstw� t�ustej gleby, nieco podmyty. I do samego brzegu dochodzi� g�sty las.

��Niew�tpliwie dobra robota � przyzna� Charles Longbank. - Po tym, co dotychczas widzia�em i czyta�em na ten temat, jestem naprawd� zaskoczony.

Nie by�o w�tpliwo�ci, �e obraz si� nie powtarza, cho� widz mniej uwa�ny od autora obrazu m�g� pomy�le�, �e sam brzeg jest nieco monotonny.

��To jest dziewiczy las, g��wnie li�ciasty � m�wi� Charles Longbank � i jestem pewien, �e w strefie umiarkowanej nie ma ju� takiego lasu nad brzegiem du�ej rzeki nigdzie na �wiecie. Zosta�by dawno wyci�ty. Nie s�dz�, aby nawet w dziewi�tnastym wieku przetrwa�o wiele takich po�aci lasu. A mimo to mam wra�enie, �e to jest wierne odtworzenie rzeczywisto�ci, a nie dzie�o wyobra�ni.

Przed ich oczami przesuwa� si� brzeg: drzewa bawe�niane, sosna karaibska, platan, wi�z g�adki, znowu sosna.

��Jak ju� b�d� mia� bardzo du�o tych obraz�w, sfilmujesz je, Charley, i przeanalizujesz je sam albo dasz jakiemu� komputerowi. Na podstawie k�ta padania promieni s�onecznych b�dziesz m�g� okre�li� w�a�ciw� kolejno�� fragment�w i to, jak du�e s� mi�dzy nimi przerwy.

��Niestety, Leo. By�oby to mo�liwe tylko pod warunkiem, �e wszystkie obrazy by�y zrobione tego samego dnia i o tej samej godzinie.

��Ale� to by� ten sam dzie� i ta sama godzina � wtr�ci�a si� Ginger Nation. - Jak mo�na zrobi� jeden obraz w r�nych godzinach i w r�ne dni?

��Ona ma racj�, Charley � powiedzia� Leo Nation. - Wszystkie autentyczne obrazy s� fragmentami jednego orygina�u. Zawsze by�em tego pewien.

Znowu brzeg z sosn�, d�bem laurowym, orzechem olejnym, persymonem, znowu sosn�.

��Cokolwiek to jest, zadziwia wierno�ci� � zauwa�y� Charles Longbank � ale obawiam si�, �e po pewnym czasie i tak b�dzie to nudne jak powtarzaj�cy si� wz�r na tapecie.

��Jak na cz�owieka inteligentnego masz wyj�tkowo nierozgarni�te oczy � powiedzia� Leo. - Ka�de drzewo, ka�dy li�� s� inne. Wsz�dzie ziele� jest m�oda. To musi by� obraz zrobiony gdzie� pod koniec marca. Wszystko zale�y od tego, jak� cz�� rzeki przedstawia. To mo�e by� koniec marca albo pocz�tek kwietnia. A ptaki � cz�owieku, kt�ry wiesz wszystko � dlaczego nie widzimy wi�cej ptak�w na tym kawa�ku? I w og�le co to za ptaki?

��Go��b w�drowny, Leo, wymar�y ju� �adne kilkadziesi�t lat temu. Dlaczego nie widzimy wi�cej ptak�w? Mam na to zabawn� odpowied�, ale trzeba za�o�y�, �e ta rzecz jest autentyczna i bardzo stara. Nie widzimy wi�cej ptak�w, poniewa� s� zbyt dobrze zamaskowane. Ameryka P�nocna jest teraz rajem dla ornitolog�w-amator�w, poniewa� bardzo wiele kolorowych ptak�w zosta�o przywiezionych z Europy i wypar�o gatunki rodzime. Nie zd��y�y przystosowa� si� do miejscowego krajobrazu i dlatego rzucaj� si� w oczy. Tak, Leo, to fakt. Ptak nie mo�e si� przystosowa� przez g�upie czterysta czy pi��set lat. A na tym obrazie jest mn�stwo ptak�w, je�eli si� dobrze przyjrze�. - Ja si� dobrze przygl�da�em, Charley. Chcia�em tylko, �eby� ty si� dobrze przyjrza�.

��Ta przewijaj�ca si� wst�ga p��tna, czy co to jest, ma sze�� st�p szeroko�ci i wed�ug mnie skala obrazu jest jak jeden do dziesi�ciu, s�dz�c po wysoko�ci doros�ych drzew i innych oznakach.

��Tak, ja te� tak s�dz�, Charley. My�l�, �e ka�dy z moich dobrych fragment�w przedstawia oko�o mili brzegu. Jest jednak w tych obrazach co�, o czym prawie boj� si� powiedzie�. Nie jestem pewien, czy masz do�� mocne nerwy. Ale mo�esz przekona� si� sam, je�eli przyjrzysz si� obrazowi z bliska.

��Powiedz mi lepiej od razu, �ebym wiedzia�, czego szuka�.

��Tam jest wszystko, Charley. Najmniejszy listek, ka�de za�amanie kory, ka�da k�pka mchu. Ogl�da�em wycinki pod mikroskopem, w dziesi�ciokrotnym, pi��dziesi�ciokrotnym i czterystakrotnym powi�kszeniu. S� tam szczeg�y, kt�rych nie mo�na dostrzec go�ym okiem, cho�by si� je�dzi�o nosem po p��tnie. Wida� nawet kom�rki li�ci i mchu. We� zwyk�y obraz pod takie powi�kszenie i zobaczysz tylko drobiny farby oraz g�ry i doliny po poci�gni�ciach p�dzla. Charley, na ca�ym obrazie nie znajdziesz ani jednego �ladu p�dzla! To dotyczy wszystkich autentyk�w.

Stado odpoczywa�o w�a�nie w cieniu wielkiej geopodobnej planety, kiedy grupa rakiet wypad�a zza horyzontu, p�dz�c torem r�wnoleg�ym do orbity. Okr�ty sz�y lotem kosz�cym, przedzieraj�c si� przez g�rn� warstw� atmosfery, a potem wyskakiwa�y ku g�rze, zrzuciwszy najpierw lekkie pojemniki z �harpiami�, kt�re ju� same robi�y reszt�.

��Tak � powiedzia� komodor.

�ciany ster�wki flagowca by�y od g�ry do do�u usiane rozjarzonymi ekranami. Ka�dy z nich odbiera� sygna�y nadawane przez jeden ze statk�w eskadry.

��Jeszcze troch� � powiedzia� komodor.

Ekrany przekazywa�y obraz planety. Kr�g�y glob oplatany ni�mi siatek celowniczych zbli�a� si� i oddala�, olbrzymia� i mala�, stawa� si� raz niewielk� plamk�, raz ostrym srebrzystym sierpem, to zn�w ogromn� dymn� kul� zajmuj�c� ca�y ekran. W ciemno�ci nocnej strony globu szybkie iskierki harpii ukryte w�r�d warstwy chmur posuwa�y si� b�yskawicznie do przodu.

��Chyba przeskoczy�y � powiedzia� komodor.

Inne ekrany pokazywa�y obrazy widziane z do�u przez sfalowan� opon� chmur. Wszystko miesza�o si� i k��bi�o w zawirowaniach stratosfery. Przemyka�y kleksy chmur i strz�py lodowych ob�ok�w, a od czasu do czasu pojawia� si� skrawek b��kitnego nieba. Harpie wychodzi�y na cel.

��Niech pan przejrzy si� w lustrze � powiedzia� inspektor. - Wygl�da pan teraz jak jaki� genera�. Obrzydliwo��!

Harpie wychodzi�y na cel. Podkrad�y si� do niego od do�u, kryj�c si� pod os�on� chmur, i teraz zadziera�y ku g�rze drapie�ne dzioby, p�dzi�y coraz wy�ej i wy�ej, niemal pionowo, a� pomkn�y prosto w zenit.

��Genera�� - powiedzia� komodor. - Niech pan wreszcie zrozumie, �e z naszych us�ug korzystaj� wszystkie kolonie w okupowanej strefie Galaktyki. To przecie� oczywiste. Statki s� potrzebne wszystkim, a �ywe transportowce s� o wiele ta�sze od zwyk�ych gwiazdolot�w.

��Pa�skie s�owa r�wnie� wzbudzaj� obrzydzenie � powiedzia� inspektor. - Kolonie, okupacja�

Stado poruszy�o si� niespokojnie. Samce pilnuj�ce jego bezpiecze�stwa da�y sygna� alarmowy, natychmiast wzmocniony do zespolonego radiokrzyku. Stado niemal natychmiast rzuci�o si� do ucieczki. Ale by�o ju� za p�no�

��Dlaczego nie nazywa� rzeczy po imieniu?�� powiedzia� komodor.

��Humani�ci!�� burkn�� komodor. - Gdyby nie wy, byliby�my ju� w domu.

Siedzieli w przeciwleg�ych k�tach ster�wki, ale my�leli o tym samym.

Inspektor czeka� na Ziemi�. Wszak Ziemia to jego w�asne osiemdziesi�t kilogram�w wsparte nogami o prawdziwy, twardy grunt. Ziemia to delikatne niebo zamiast bezbrze�nej, lecz dusznej otch�ani, to swobodna przestrze� zamiast ciasnoty statk�w i baz planetarnych, to ciekawa praca zamiast nu��cych inspekcji i kontroli. Na Ziemi inspektor przestawa� by� inspektorem i chcia� si� na niej znale�� jak najpr�dzej, �eby wreszcie zaj�� si� prawdziw� robot�.

Komodor r�wnie� my�la� o Ziemi, ale my�la� zupe�nie inaczej. Na Ziemi czeka� go trybuna�.

��Wasza instytucja to zwyczajne towarzystwo przyjaci� zwierz�t � powiedzia� komodor. - Zbiorowisko czu�ostkowych panienek!

��A pan jest zwyczajnym przest�pc� � odpar� inspektor.

Byli nadal na flagowcu eskadry, ale sama eskadra zmieni�a ju� miejsce pobytu. Polowanie sko�czy�o si� i teraz statki lecia�y szykiem torowym poganiaj�c stado promieniami hipnotyzator�w, utrzymuj�c je na kursie wiod�cym wprost ku coraz wi�kszej ��tawej tarczy.

Eskadra wchodzi�a do Uk�adu S�onecznego. To inspektor rozkaza�, aby si� tam uda�a.

��Jestem my�liwym � ci�gn�� komodor. - Przez ca�e �ycie zajmowa�em si� t� robot�, lubi� j� i nie�le sobie z ni� radz�. A� tu nagle dowiaduj� si�, �e pope�niam przest�pstwo, �e polowania trzeba si� wstydzi�

��Tak jest w istocie � powiedzia� inspektor.

��Dowiaduj� si�, �e moja za�oga jest aresztowana, maj�tek skonfiskowany, a my wszyscy razem, nie wiadomo po co, musimy lecie� na Ziemi�. - Wiadomo po co � rzuci� sucho inspektor. - Moi ludzie porz�dnie si� napracowali. Wracamy z bogat� zdobycz�. Z�owili�my przyw�dc� stada, a to jeszcze nikomu si� nie uda�o.

��Moje gratulacje.

��Wracamy bez strat.

��Szczerze wsp�czuj�.

Zamilkli.

��Nie � odezwa� si� po chwili komodor. - Pan jest Ziemianinem i pan tego nie zrozumie. Pan wierzy w to, co m�wi.

��To nale�y do moich obowi�zk�w.

��Paskudne ma pan obowi�zki � parskn�� komodor. - Zamiast pracowa� jak ka�dy przyzwoity cz�owiek, szwenda si� pan po ca�ym kosmosie i szuka ludzi, kt�rzy robi� co�, wedle pana, niezgodnego z prawem. To znaczy akurat tych, kt�rzy robi� po�yteczn� robot�.

��Tyle �e kryminaln� � doda� inspektor.

- �ciga pan porz�dnych facet�w, kt�rzy tu, w tym obcym dla nas �wiecie, powtarzaj� bohaterskie czyny przodk�w oswajaj�cych wilki i siod�aj�cych dzikie konie. Prze�laduje pan ch�opak�w, kt�rzy zaopatruj� w transportowce kosmiczne ca�� Galaktyk�. Nie wspomn� ju�, �e nadstawiaj� przy tym w�asne g�owy.

��Gangsterzy r�wnie� ryzykowali � powiedzia� inspektor.

��Pow�d mo�e by� tylko jeden: kto� na Ziemi stara si� utrwali� wasz monopol na produkcj� kosmicznych �rodk�w komunikacyjnych. Tylko po to wy�azi pan ze sk�ry. Takie to s� pa�skie obowi�zki, inspektorze.

��Prosz� sko�czy� z t� demagogia!�� wybuchn�� inspektor. - Sam pan przecie� doskonale rozumie, �e to by�o wstr�tne. To pa�skie tak zwane polowanie, to strzelanie brudnymi elektrodami i podporz�dkowywanie sobie wolnych istot.

��Ale to przecie� nie ludzie, to tylko zwierz�ta.

��Niech pan nie udaje naiwnego!

��Zaraz pan, inspektorze, powt�rzy raz jeszcze, �e astrobiolodzy nie dali negatywnej odpowiedzi na pa�skie pytanie. Ale nie dali te� odpowiedzi pozytywnej!

��Prosz� sko�czy� z t� demagogi� � powt�rzy� inspektor.

��To nie jest demagogia. Ale pan jest Ziemianinem i dlatego nie potrafi tego zrozumie�. Zapomnieli�cie ju�, co to ��czy brak energii. Je�li potrzebujecie statku, po prostu go wypo�yczacie. W koloniach jest zupe�nie inaczej i nie nale�y o tym zapomina�.

��Oczywi�cie � zgodzi� si� inspektor, kt�ry jednak czym� zapomnia�. - Pan za to o niczym nie zapomina.

��Tak � powiedzia� komodor. - W�a�nie dlatego zaopatrujemy w transport kosmiczny niemal ca�� Galaktyk�. Nie obchodzi nas, jak te transportowce s� zbudowane i jak dzia�aj�. Najwa�niejsze jest to, �e te pojazdy s� lepsze i ta�sze od wszystkiego, co kiedykolwiek uda�o si� stworzy� cz�owiekowi. Wa�ne jest to, �e dzi� nawet najmniejsza kolonijka mo�e samodzielnie eksplorowa� kosmos i �e jedynym potrzebnym do tego celu urz�dzeniem technicznym jest niewielka kapsu�a orbitalna. Nigdy o tym nie zapominamy i �aden trybuna� nas do tego nie zmusi!

Inspektor milcza�. Co� si� wydarzy�o. Odnosi� wra�enie, �e powinien sobie co� przypomnie�.

��Zbyt p�no pan do nas trafi�, inspektorze. Trzeba si� tu by�o zjawi� wcze�niej, kiedy to polowanie mia�o mniej umowny charakter. Kiedy w koloniach brakowa�o nie tylko energii, lecz tak�e po�ywienia, kiedy panowa� w nich zwyczajny g��d. Wtedy potrzebne by�y nie rakiety, tylko kotlety. Wy tam na Ziemi jeste�cie bardzo humanitarni, ale nie wiecie, jaka to frajda, gdy wszyscy s� syci. Nigdy nie dowiecie si�, co znaczy�a tona prawdziwego t�uszczu zwierz�cego w czasach, gdy w koloniach nie by�o syntetyzator�w �ywno�ci. Ale mo�ecie sobie chyba wyobrazi�, ile takiego t�uszczu daje zwierz� wielko�ci asteroidu? Pyta� mnie pan, inspektorze, dlaczego na naszych statkach s� takie ogromne pomieszczenia. To proste � sprawiali�my w nich zwierz�ce tusze. Tak, tak, inspektorze, tutaj by�y prawdziwe jatki, tu p�yn�y rzeki krwi itd., itd. To rzeczywi�cie obrzydliwe z punktu widzenia waszego taniego humanitaryzmu, ale gdyby�cie byli na naszym miejscu, robiliby�cie to samo!

Inspektor milcza�, bo usi�owa� co� sobie przypomnie�.

��Teraz pan m�wi, �e to mog� by� istoty rozumne. Moim zdaniem nie ma pan racji. Nie ma pan dowod�w i dlatego w to nie wierz�. Ale przypu��my, �e tak jest, �e to istoty rozumne. Natura, tworz�c rozum, mia�a zupe�nie konkretny cel � samopoznanie. Te stworzenia nie mog� tego osi�gn�� samodzielnie. S� idealnie przystosowane do badania przestrzeni kosmicznej, ale nie planet. Dlatego musz� uciec si� do naszej pomocy, gdy� my ze swej strony jeste�my dobrze przysposobieni do badania planet, lecz nie potrafimy samodzielnie przemieszcza� si� w przestrzeni kosmicznej. Wobec tego z czyjej� inicjatywy musi doj�� do wsp�pracy mi�dzy nami. Nasze przedsi�biorstwo wykaza�o tak� inicjatyw�. I skoro oni s� naprawd� rozumni � cho� ja nadal w to nie wierz� � to powinni godzi� si� z nasz� dzia�alno�ci�. Co wi�cej � powinni j� popiera�.

��By� mo�e ma pan racj� � powiedzia� inspektor. Jeszcze przed minut� powiedzia�by co� innego, ale teraz nic ju� go nie obchodzi�o. O czym� zapomnia� i za wszelk� cen� musia� to co� sobie przypomnie�. - Tak jest � powiedzia�. By�o mu wszystko jedno, wi�c m�g� powiedzie� i to. - Wsp�praca. Przedtem jako� o tym nie pomy�la�em.

��No w�a�nie � ucieszy� si� komodor. - Wreszcie pan zrozumia�.

��Tak � powiedzia� inspektor.

Ale to nie by�o najwa�niejsze. O najwa�niejszym zapomnia�.

��Zreszt� to wszystko g�upstwa � doda�. - M�wmy o czym innym.

��Zgadzam si� z panem � powiedzia� komodor. - Ca�a ta historia nie jest warta z�amanego grosza.

Zamilkli.

��Bardzo pana przepraszam � powiedzia� komodor � ale o czym� zapomnia�em. Za chwil� sobie przypomn� i wtedy powr�cimy do naszej rozmowy.

Zn�w zapad�a cisza. Tym razem nie wytrzyma� jej inspektor.

��Niech pan m�wi o czymkolwiek � poprosi�. - W ten spos�b �atwiej sobie przypomnie�.

��Dobra � zgodzi� si� komodor. - Pom�wmy o Ziemi. Zostan� tam pewnie na zawsze. W�tpi�, aby po waszym trybunale chcia�o mi si� jeszcze wyrusza� w kosmos. Nie. Znajd� sobie jak�� przyzwoit� dziewczyn�, o�eni� si� i osi�d� gdzie� na wsi. Z kosmosem dam sobie spok�j i panu radz� to samo.

Inspektor milcza�. Te sprawy go nie interesowa�y. Kosmos to kosmos. Dobra, plu�my na kosmos.

I nagle sobie przypomnia�.

��Nie � powiedzia� powa�nym tonem � z kosmosu nie wolno rezygnowa�.

��Pewnie!�� zgodzi� si� komodor. - Kosmos nam si� jeszcze przyda.

Inspektor przypomnia� sobie jeszcze jedn� rzecz. Dziwne, �e nie przypomnia� sobie tego od razu.

��Ludzie � rzuci� kr�tko.

��A niech to diabli!�� wykrzykn�� komodor. - Ja te� o nich zapomnia�em. Wie pan co? Przerobimy nasze statki na liniowce pasa�erskie i b�dziemy wozi� ludzi po ca�ym Wszech�wiecie. To dobrze, �e pan o tym pomy�la�.

��Tak � przytakn�� inspektor. - To b�dzie chyba ju� wszystko. - Popatrzy� na ekran. W siatce linii celowniczych wyrasta�a Ziemia. Statki nadal sz�y dawnym szykiem; obok lecia�o stado sp�tane niewidzialnymi promieniami. Jeszcze troch� i eskadra, wytraciwszy ostatecznie szybko��, wejdzie na orbit� wok�ziemsk�.

��Zbli�amy si� do mety � powiedzia� komodor. - Nareszcie!

��Ach!�� wykrzykn�� inspektor, kt�ry zn�w sobie co� przypomnia�. - Bro�!

��Genialne!�� powiedzia� komodor. - A� dziw bierze, sk�d pan czerpie takie wspania�e pomys�y. A ja, stary dure�, zapominam o najprostszych sprawach. Bro� to akurat to, co potrzeba.

Pochyli� si� nad mikrofonem.

��Wszyscy cz�onkowie za��g natychmiast pobior� bro� od dow�dc�w statk�w.

Inspektor roze�mia� si� triumfalnie. Pewnie! Bardzo dobrze, �e sobie to przypomnia�. Ludzie, kosmos i bro�! Komodor ma racj� � w�a�nie to jest potrzebne. Podr� dobiega�a ko�ca i w zamieszaniu mogli zapomnie� o najwa�niejszym.

O tym, jak ludziom jest ciasno na Ziemi, jaki bliski jest tam horyzont, jakie ogromne ci��enie i jak paskudnie b��kitne niebo. O tym, jak wielu ludzi musi przez ca�e �ycie zajmowa� si� �mudn�, nieciekaw� prac�, zamiast spe�nia� najwa�niejsz� misj� i bada� planety Galaktyki. Strach pomy�le�, �e ma�o ju� brakowa�o, �eby setki tysi�cy ludzi nigdy nie ujrza�y czarnego nieba kosmosu!

Inspektor zatar� r�ce z zadowolenia. Wyobrazi� sobie w najdrobniejszych szczeg�ach, jak wznosz�cy si� pionowo po�r�d miasta, przebudowany na statek pasa�erski flagowiec eskadry my�liwskiej p�omienieje w promieniach s�o�ca, przyt�acza swym ogromem wie�owce metropolii. Wyobrazi� sobie pielgrzymk� ludzi znikaj�cych w jego wielkich, go�cinnych pomieszczeniach.

Mo�e nie wszyscy zechc� lecie�. Trudno, nie wszyscy s� na to do�� m�drzy. Ale przecie� on, inspektor, pami�ta� o wszystkim, a komodor ju� wyda� odpowiednie rozkazy.

Inspektor by� szczerze przekonany, �e to zawsze by�o jego najskrytszym marzeniem, �e zawsze pragn�� sta� w szeregu jemu podobnych z broni� gotow� do strza�u i robi� to samo, co oni b�d� czyni�. Nie wiedzia� jednak, kto mu t� my�l zasugerowa�.

Nie wiedzia�, �e ju� nie on prowadzi, lecz jego pop�dzaj�, �e nie jest ju� panem, tylko niewolnikiem, �e przesta� by� cz�onkiem Towarzystwa Opieki nad Zwierz�tami, a sta� si� zwierz�ciem chronionym.

Nie wiedzia�, �e istnieje rozum dor�wnuj�cy okrucie�stwem rozumowi ludzkiemu. �e stado, kt�re prowadzili ku Ziemi, by�o zgraj� drapie�c�w lec�cych po Ziemi�.

�The New Art� vol. 23, Sept. 17, 2471

Nowa sztuka starej cywilizacji

Abel wiedzia�. Domy�li� si� trzy miesi�ce temu, dok�adnie po swoich szesnastych urodzinach, ale by� zbyt niepewny, zbyt przyt�oczony logik� swego odkrycia, by zwierzy� si� z tego rodzicom. Czasem, drzemi�c w swojej koi i s�uchaj�c, jak matka nuci pod nosem jedn� ze starych piosenek, pr�bowa� usun�� ten problem z pod�wiadomo�ci, ale na pr�no � powraca� natr�tnie zmuszaj�c go do odrzucenia niemal wszystkiego, co od dawna uwa�a� za rzeczywisto��.

�adne z dzieci na Stacji nie mog�o mu w tym pom�c � albo by�y zaj�te zabaw� w Sali Rekreacyjnej, albo �l�cza�y nad lekcjami.

��Co ci jest, Abel � zawo�a�a za nim Zenna Peters widz�c, �e idzie do pustego magazynu na Pok�adzie D. - Zn�w jeste� smutny.

Abel zawaha� si� na widok jej serdecznego, pe�nego troski u�miechu, po czym wsadzi� r�ce w kieszenie i zbieg� szybko po �elaznych schodkach, �eby za nim nie posz�a. Kiedy� w�lizn�a si� do magazynu nieproszona i wtedy wyrwa� �ar�wk� z oprawki i trzy tygodnie warunkowania posz�o na marne. Doktor Francis by� w�ciek�y.

Spiesz�c korytarzem Pok�adu D ch�opak pilnie wypatrywa� doktora, kt�ry mia� go ostatnio na oku: zawsze w Sali Rekreacyjnej obserwowa� go uwa�nie zza plastykowych modeli. Mo�e matka Abla m�wi�a mu co� o sennych koszmarach ch�opaka, o tym, jak budzi si� zlany potem, z oczyma utkwionymi w p�on�cy kr�g.

Gdyby� tylko doktor Francis potrafi� go uleczy�!

Co jakie� sze�� jard�w Abel zatrzymywa� si�, przekracza� kolejn� grod� i od niechcenia dotyka� ci�kich skrzy� z aparatur� po obu stronach przej�cia. �wiadomie broni�c si� przed skupieniem odcyfrowa� niekt�re litery nad prze��cznikami

ale jak tylko usi�owa� odczyta� ca�e zdanie, zlewa�y mu si� w jedno. Warunkowanie by�o za mocne. Przy�apana przez niego w magazynie Zenna zdo�a�a odczyta� kilka napis�w, ale doktor Francis przegna� j�, zanim zd��y�a je powt�rzy�. Kiedy wr�ci�a w par� godzin p�niej, nic ju� nie pami�ta�a.

Platon zabra� si� do pracy. W tym celu zrobi� to, co tak przed nim, jak i po nim robili inni pisarze i uczeni: powiedzia� niewolnikowi, by w �adnym przypadku nie wzywano go na areopag � nawet je�li napadn� Persowie; potem pos�a� ch�opaka do redakcji z obietnic� oddania r�kopisu ko�o listopada, popatrzy� na niebo i przeliczy� mewy przyr�wnuj�c je w my�lach do krzykliwych krytyk�w. Wreszcie zdj�� z wysuszonego, zakurzonego papirusu ci�k� muszl� i zanurzy� pelikanie pi�ro w ka�amarzu z napisem: �Od przyjaci� i wsp�pracownik�w w dniu trzydziestolecia dzia�alno�ci naukowej i spo�ecznej�.

Wtem wesz�a synowa ze s�owami:

��Platon, id� do kosmetyczki. Za�atwi�a mi j� �ona Arystotelesa.

��Id� � odpar� sucho wielki uczony. Z Arystotelesem mia� jeszcze dawne porachunki.

��Ale Krytiasa nie mam z kim zostawi� � powiedzia�a.

��A od czego niewolnicy?

��Da�am im wychodne � powiedzia�a. - Przecie� wiesz, jakie mam mi�kkie serce.

��No to od�� wizyt� u kosmetyczki � powiedzia� Platon, z lubo�ci� wyg�adzaj�c papirus.

��Nie mog� � westchn�a synowa. - Ona zna sekret wiecznej m�odo�ci. Ju� j� chc� �ci�gn�� do Rzymu�

��Do tej pod�ej mie�ciny?

��Jedna prorokini powiedzia�a, �e Rzym stanie si� stolic� wielkiego cesarstwa.

��Te� mi bzdura!�� oburzy� si� Platon. - Twoja prorokini nie ma poj�cia o ekonomice. Rzym le�y z dala od szlak�w handlowych.

��Wi�c posiedzisz z Krytiasem? Ja na nied�ugo�

��A kto b�dzie za mnie pracowa�? - Platon zdoby� si� na beznadziejny sprzeciw.

Synowa wysz�a.

Na tarasie pojawi� si� urwis Krytias. Platon od czasu do czasu przypomina� sobie o jego istnieniu, niepokoj�c si�, czy ch�opak nie zlecia� ze ska�y. Odci�gn�� Krytiasa od balustrady i opowiedzia� mu bajk� o ma�ym Ikarze, kt�ry nie chcia� s�ucha� papy Dedala i uton��.

Krytias podszed� do dziadka, dotkn�� palcem muszli i powiedzia�:

��Daj mi. Zrobi� z niej ��dk� i pop�yn� do Iberii.

��Muszla utonie � odpar� Platon. - Ka�de cia�o traci na swoim ci�arze tyle, ile wa�y wyparta przez nie ciecz. Woda wa�y taniej ni� muszla.

��Du�o wiesz � powiedzia� pogardliwym tonem Krytias � iale do wojska ci� nie bior�.

��To oszczerstwo!�� oburzy� si� Platon. - Walczy�em pod Koryntem!

��Wszystko jedno, dawaj muszl�. A jak nie, to b�d� krzycze�, �e mnie bijesz.

��Nie mog�. Ona nale�y do nie znanego nauce gatunku.

��Tym bardziej!

��Ona kryje w sobie wielk� tajemnic�. - Tajemnic�? - Krytias zainteresowa� si�. - Opowiedz.

��Bo widzisz��� Platon jako� nie m�g� wymy�li� dostatecznie ciekawej tajemnicy. - Bo widzisz� Ta muszla to wszystko, co pozosta�o po pewnej wielkiej krainie� Gdzie? No, oczywi�cie� Uton�a w morzu.

Platon odetchn�� z ulg�. Pierwszy krok zosta� zrobiony.

��Ca�a uton�a?

��Ca�a.

��Dlaczego?

��To by�o bardzo dawno � Platon na pr�no �ywi� nadziej�, �e odpowied� zaspokoi ciekawo�� urwisa.

��Jak tak dawno, to sk�d ty to wiesz?

��Opowiedzia� mi o tym jeden kap�an egipski.

��A on sk�d?

��Jemu opowiedzia� dziadek.

��Egipski dziadek?

��Oczywi�cie, egipski.

��A co mu opowiedzia� dziadek?

Krytias rzuci� wyzwanie wyobra�ni Platona. Uczony nie lubi� si� poddawa�:

��Opowiedzia� mu o tym, jak to b�g Posejdon zakocha� si� w tutejszej dziewczynie i osiedli� si� z ni� na wielkiej g�rze. Urodzi�o im si� pi�� par bli�ni�t � tak, jak twojej� cioci.

��Ciocia ma tylko jedn� par� bli�ni�t i one si� nie urodzi�y, tylko przyni�s� je bocian.

��S�usznie � zreflektowa� si� Platon. - Posejdonowi te� bociany przynios�y te bli�ni�ta. Ca�e stado bocian�w. P�niej te bli�ni�ta zosta�y kr�lami i rz�dzi�y po kolei owym krajem.

��Czy oni byli silni?

��Silni. Jak Atlant. Opowiada�a ci o nim mama?

��Ch�opaki mi opowiadali. On podtrzymuje niebo. Dziadku, a kto podtrzymuje niebo, jak Atlant idzie do klozetu?

Platon zmiesza� si�. Tego nie wiedzia�.

��Niewa�ne � uci�� i opowiada� dalej. - Tak oto kraina owa zwa�a si� Atlantyda.

��To tam Atlant podtrzymywa� niebo?

��Tam, tam�

��A wilk�w si� nie ba�?

��Wilk�w? No, oczywi�cie, ba� si�.

��A bli�niacy si� bali?

��Krytias, przeszkadzasz mi. Nie przerywaj, bo inaczej wszystko zapomn�.

��Dziadku, a kto to jest sklerotyk?

��Sk�d ty znasz to s�owo?

��Mama m�wi�a � Krytias spogl�da� niewinnym wzrokiem na dziadka i Platon nie zdecydowa� si� ju� zapyta� go, przy jakiej to okazji matka u�y�a tego s�owa. Podj�� wi�c swoj� opowie��:

��Oczywi�cie, Posejdon ba� si� wilk�w. Otoczy� nawet swoj� g�r� kana�em, tak� zamkni�t� w ko�o rzek�, �eby wilk nie zjad� jego bli�niak�w�

��A je�liby wilk przeskoczy� rzek�?

��Wi�c zrobi� jeszcze jeden kana�.

��A je�li wilk�

��Wi�c zrobi� jeszcze jeden kana�! I przesta� mi wreszcie przerywa�!

Niezauwa�alnie dla samego Platona ta historia poch�on�a go. Od dawna interesowa� si� problemem idealnego ustroju spo�ecznego. Wy�o�y� wi�c Krytiasowi swoje pogl�dy na spo�eczno-ekonomiczn� struktur� Atlantydy, nie zauwa�aj�c, �e ch�opcu ju� dawno si� to znudzi�o i bawi si� drogocenn� muszl�.

��I wtedy oto � zako�czy� swoje opowiadanie Platon � bogowie roze�lili rsi� wielce i nas�ali na Atlantyd� wybuch wulkanu, potop i inne kl�ski. Powinienem by� ci powiedzie�, ch�opcze, �e osobi�cie pesymistycznie odnosz� si� do perspektywy stworzenia idealnego pa�stwa� Tak wi�c, pewnego pi�knego dnia rozleg�o si� �Bach!�

��Bach!�� weso�o zakrzykn�� spod balustrady Krytias.

W�a�nie zrzuci� w d� muszl� i cieszy� si� na widok fontanny rozbryzg�w, jak� wzbi�a. - Co� ty zrobi�?!�� Platon zerwa� si� z miejsca.

��Co� ty zrobi�?!

��Puszczaj! Nic nie zostanie z Atlantydy! Pewnie wszystko sobie sam wymy�li�e�. Trzy kana�y, pi�� par bli�niak�w! Jak tak mo�na �ga�? I nie bij mnie, bo powiem mamie!

��Nigdy nie bij� dzieci � powiedzia� wielki uczony. - A w og�le, nie przeszkadzaj mi w pracy. Nie jestem twoj� nia�k�! Jak ci przy�o�� r�zg�, to wtedy zobaczymy, kt�ry z nas ma skleroz�!

Krytias zrozumia�, �e �arty si� sko�czy�y, westchn�� cicho i poszed� �apa� motyle.

Kiedy po godzinie z wydawnictwa przyszed� niewolnik po r�kopis, przed Platonem le�a� ju� rulon papirusu, pokryty niewyra�nym pismem wielkiego cz�owieka. U n�g filozofa drzema� Krytias. �ni� mu si� wielki wilk, skradaj�cy si� do bli�ni�t.

��We� i ka� im wstawi� do numeru � powiedzia� niewolnikowi Platon.

By� ju� prawie zmierzch, kiedy wr�ci�a synowa. Uczony sam nakarmi� i u�o�y� wisusa spa�.

Roman Krab odczuwa� ju� znu�enie. W dole pod nim rozci�ga� si� Pacyfik. Ciemnoniebieskie o stalowym odcieniu fale przewala�y si� niespokojnie. Nawet z tej wysoko�ci wida� by�o, �e ocean jest wzburzony. Nie by� to na szcz�cie sztorm. Raczej dalekie echo huraganu, kt�remu przed kilkoma godzinami zszed� z drogi. Wszystko zacz�o si� w�a�nie od tego przekl�tego huraganu. Mia� spokojny lot. Prowadzili go jak po sznurku. Maszyna spisywa�a si� doskonale. O �ci�le okre�lonej godzinie odrzuci� oba puste zbiorniki zapasowe i spokojnie po�o�y� si� na kurs powrotny. Jeszcze nieca�e dwie godziny lotu i b�dzie w Bazie. Mia� um�wione spotkanie z Mart�.

Nareszcie po trzech miesi�cach znajomo�ci zgodzi�a si� na wycieczk� samochodem we �dwoje. Marzenia cokolwiek brutalnie przerwa�a mu Baza.

Na jego drodze szala� huragan, kazali mu go obej�� �ukiem od wschodu. Zakl�� pod nosem, ale pos�usznie zmieni� kurs. Z�y by� jak diabli, a d zm�czenie zaczyna�o powoli dawa� si� we znaki. Ponad cztery godziny za sterami tej piekielnie szybkiej maszyny to nie �arty. W s�uchawkach narasta�y trzaski i szumy. Wtedy po raz pierwszy przerwa� silnik. Kr�ciutko, na u�amek sekundy, ale to wystarczy�o, aby poczu� zimne krople potu na czole. Ponadd�wi�kowa maszyna to nie turbo�mig�owiec, szybowa� si� nie da. O posadzeniu jej na falach te� nie mo�e by� mowy. Pozostaje tylko katapultowanie si�. Ws�uchiwa� si� w prac� silnika, napi�ty jak struna. Ale wszystko by�o w porz�dku. Odetchn�� z ulg� i wtedy silnik zamilk�. Bez �adnego ostrze�enia, bez przej�ciowych zak��ce�. Stan�� i ju�. Zaczai szybko traci� wysoko��. Ba� traci� wysoko��? Tak si� to tylko �adnie m�wi. Po prostu lecia� w d� jak kamie�. Nie by�o na co czeka�. D�wignia naboi odrzucaj�cych owiewk� kabiny, ster od siebie, d�wignia katapulty i ju� by� w powietrzu. Kozio�kowa� w jakim� ob��dnym m�y�cu i dopiero pot�ne szarpni�cie przywr�ci�o �wiatu w�a�ciwe pozycje. Nad g�ow� rozwin�a si� olbrzymia czasza spadochronu. By� jeszcze wysoko i z tej wysoko�ci nie rozr�nia� fal. Widzia�, jak jego maszyna run�a w wod� i znik�a w mgnieniu oka w olbrzymim gejzerze. Znosi�o go na wsch�d. Ocean pod nim jak okiem si�gn�� � a z tej wysoko�ci obejmowa� solidny obszar � by� pusty. Ani l�du, ani �adnego statku. Ba, nawet �ladu jakiegokolwiek dymu czy bieli �agla na horyzoncie. Nic, tylko setki mil wodnej pustyni i stykaj�ce si� z wod� b��kitne pogodne niebo. Zreszt� spodziewa� si� tego. Wiedzia�, �e znajduje si� z dala od ucz�szczanych szlak�w �eglownych, w akwenie omijanym nawet przez rybak�w. Na pewno z Bazy, zaniepokojonej nag�ym zerwaniem kontakt�w z maszyn�, wyruszono na poszukiwania. Powinni mniej wi�cej orientowa� si�, gdzie nast�pi�a katastrofa. No tak. Ale przez to omijanie huraganu zboczy� pot�nie z trasy i nie tylko Baza, ale on sam nie bardzo orientowa� si�, gdzie jest. Spojrza� w d�. Powierzchnia wody zbli�a�a si� zastraszaj�co szybko. Odr�nia� ju� pot�ne rozko�ysy wzburzonych niedalekim przej�ciem huraganu fal. Powoli zacz�� rozlu�nia� pasy mocuj�ce przy fotelu katapulty, potem odkr�ci� zaw�r butli ze spr�onym powietrzem. Maewestka, kamizelka ratunkowa, nape�ni�a si� ciasno, oblepiaj�c pier�, jednocze�nie, wiedzia� o tym, zaczai dzia�a� miniaturowy nadajnik wysy�aj�cy specjalny sygna� radiowy. Znalezienie na bezmiarze oceanu py�ku, jakim jest w zestawieniu z jego ogromem cz�owiek, jest przedsi�wzi�ciem! prawie beznadziejnym. Wszyty do kamizelki ratunkowej automatyczny nadajnik wysy�a seri� kr�tkich sygna��w i te, odebrane przez odbiornik samolotu poszukuj�cego rozbitka, pozwalaj� odnale�� ofiar�. Zasi�g nadajnika jest stosunkowo niewielki, a baterie wystarczaj� zaledwie na pi��dziesi�t godzin nieprzerwanej pracy. Widocznie konstruktorzy doszli do wniosku, �e je�eli przed up�ywem pi��dziesi�ciu godzin rozbitek nie zostanie wy�owiony, to nie ma po co go ju� wy�awia�. Spojrza� raz jeszcze w d� i a� krzykn�� zaskoczony. W odleg�o�ci oko�o trzystu, czterystu metr�w od miejsca, gdzie powinien upa��, widnia� wyra�ny, wystaj�cy z wody kszta�t jakby kiosku �odzi podwodnej czy boi. Ale sk�d tu boja? Zreszt� m�g�by przysi�c, �e jeszcze przed chwil� niczego tu nie by�o. Ocean by� pusty. Patrzy� przecie� uwa�nie, a wystaj�cy przedmiot by� na tyle idu�y, �e musia�by go niechybnie dojrze� z du�o wi�kszej wysoko�ci. Nie spuszcza� ze� oka. Co za r�nica, sk�d si� wzi��? Grunt, �e jest. Szans� ocalenia nagle podskoczy�y w g�r�. Tylko co to jest? Chyba nie ��d� podwodna, bo tajemniczy przedmiot tkwi w miejscu; a przecie� ze wzgl�du na du�� przejrzysto�� wody musia�by dostrzec jej kad�ub. Nie, to nie by�a ��d� podwodna. Raczej boja hydrograficzna. Zreszt� pal licho ja�owe rozwa�ania. Cokolwiek by to by�o, nios�o mu ocalenie. Przynajmniej na razie. A to jest w tej chwili najwa�niejsze, potem si� zobaczy, co b�dzie dalej. Przecie� nikt nie ustawi� tak olbrzymiej boi, ot tak sobie, z kaprysu. S�u�y�a jakiemu� celowi i kto� musia� si� ni� opiekowa�. A mo�e jest wyposa�ona w aparatur� notuj�c� stan morza i co jaki� czas kto� wymienia ta�my z wykresami? A mo�e posiada automatyczny nadajnik du�ego zasi�gu i wtedy zak��caj�c jego prac� da zna� o sobie? Powierzchnia wody by�a ju� blisko. Zdecydowanym ruchem odpi�� pasy, chwil� jeszcze odczeka� i skoczy�. Z rozmachem trzepa� r�kami o wod�. Fotel ze spadochronem, uwolniony od ci�aru cz�owieka, poszybowa� w bok i znikn�� za nadbiegaj�cymi g�rami fal. Maewestka utrzymywa�a go na wodzie, a w odleg�o�ci jakich� stupi��dziesi�ciu metr�w od niego �agodnie ko�ysa�a si� pot�na beczka boi. Tak. Teraz ju� nie mia� w�tpliwo�ci. To by�a boja. Widzia� st�d wyra�nie ob�y kszta�t, podobny do czubka rakiety, okalaj�c� j� woko�o galeryjk� i ochronne kreski relingu. Energicznie zagarniaj�c r�kami wod� zacz�� p�yn�� ku niej. Niestety. Nie by�o to takie �atwe i min�o chyba z p� godziny, nim znalaz� si� przy boi. Boja by�a du�o wi�ksza, ni� to wydawa�o si� z daleka. Tu� przy nim wznosi�a si� g�adka, metalowa �ciana wysoko�ci oko�o p�tora metra bez jakichkolwiek wyst�p�w czy nier�wno�ci, mokra i �liska. Nawet przy silnym wybiciu si� z wody nie si�ga� do po�owy wysoko�ci. Op�yn�� j� wko�o. Wsz�dzie to samo. G�adka beczka o �rednicy oko�o czterech metr�w. Ani trapu, ani drabinki. Nic! Kilkakrotnie, z ca�ej si�y odbijaj�c si� nogami od wody, usi�owa� dosi�gn�� kraw�dzi platformy, ale r�ce bezsilnie ze�lizgiwa�y si� po g�adkiej �cianie. Nie zrezygnowa� jednak. Po kt�rym� kolejnym wyskoku uderzy� �okciem lewej r�ki w �elazo, a� pociemnia�o mu w oczach z b�lu. Nie da rady.

Trzeba co� wymy�li�. Skacz�c nie dosi�gnie platformy. Machinalnie, p�le��c na plecach masowa� praw� r�k� rozbity �okie� i nagle wzrok jego pad� na rzemienny pas przechodz�cy przez oba ramiona w d� i przez pachwin�.

To szelki typowego spadochronu, w kt�re wyposa�ony jest ka�dy skafander pilota. Pocz�� gor�czkowo rozpina� je. Nie by�o to wcale �atwe. Musia� najpierw rozlu�ni� kamizelk� ratunkow�, odpi�� klamry i, wykonuj�c przer�ne ewolucje, przeci�gn�� rzemienie. Napi� si� przy okazji kilka �yk�w s�ono-gorzkiej wody, ale mia� w r�ce sk�rzany, zako�czony du�� klamr� pas d�ugo�ci oko�o dwu metr�w. Podp�yn�� do boi. Ko�ysa�a si� �agodnie na fali tu� przy nim. Platforma, otoczona barierk�, wydawa�a si� tak blisko. Ustawi� klamr� pasa prostopadle i wyczekawszy na moment, i kiedy boja w rozko�ysie pochyli�a si� w jego stron�, rzuci�. Z metalicznym trzaskiem klamra znikn�a za kraw�dzi� platformy i kiedy j� poci�gn��, z pluskiem opad�a z powrotem. Rzuci� raz jeszcze. Nic z tego. Po prostu na ko�cu pasa nie by�o haka, a sama klamra nie mia�a o co zaczepi� si� na tyle, by utrzyma� ci�ar jego cia�a. Rzuca� raz po raz, op�ywaj�c dziesi�tki razy boj�. Na pr�no. Spojrza� na zegarek. By�a szesnasta trzydzie�ci. Wi�c ju� prawie od pi�ciu godzin usi�uje bezskutecznie dosta� si� na t� przekl�t� beczk�. Poczu� g��d. Si�gn�� wi�c do hermetycznie zamkni�tej kieszeni, umieszczonej od wewn�trznej strony, i palce jego natkn�y si� na niewielki hak spinaj�cy szleje kamizelki. Gor�czkowo zaczai odrywa� hak od tkaniny, g�o�no przeklinaj�c solidne wykonanie kamizelki. Wreszcie trzyma� w r�ku upragniony kawa�ek zakrzywionego �elaza. Uwi�zanie go do rzemienia by�o dzie�em jednej chwili. Zapomnia� o g�odzie. Zn�w zacz�� rzuca� i.wreszcie za kt�rym� razem celnie rzucony hak zaczepi� o reling. Szarpni�ciom spr�bowa�, czy hak wytrzyma i zacz�� powoli wspina� si� do g�ry. By� m�odym wysportowanym cz�owiekiem, ale gdy przewali� si� przez barierk�, leg� bez si� na w�skiej platformie: Nie wiedzia�, jak d�ugo le�a� tul�c policzek do ch�odnego metalu. By� szcz�liwy, �e uda�o mu si� wej�� na boj�, cho� ten fakt nie zmienia� w spos�b zasadniczy jego b�d� co b�d� beznadziejnego po�o�enia. Ocean uspokaja� si� powoli i coraz mniej ko�ysa�o. Wyci�gn�� r�k� i wsta� opieraj�c si� plecami o �cian� beczki. Poczu� na twarzy lekki, orze�wiaj�cy wiatr i to przywr�ci�o mu pe�n� �wiadomo��. Bacznie przyjrza� si� swemu schronieniu i postuka� palcem w mokr� �cian�. Zastanowi� si� chwilk� i postuka� ponownie. To, co pocz�tkowo wzi�� za metal, nie by�o wcale metalem. Na g�adkiej powierzchni, schn�cej teraz szybko, nie by�o �ladu farby ochronnej, jak� zwykle powleka si� boje, nie by�o te� ani �ladu rdzy. Jak gdyby dziwn� boj� dopiero co ustawiono. Sprawia�a wra�enie fabrycznie nowej i nie metalowej, ale odlanej czy te� wyt�oczonej z jakiego� nie znanego mu tworzywa sztucznego. I jeszcze jedno. Fale oceanu nie dociera�y do wysoko�ci platformy, a jednak g�rna cz�� boi by�a wilgotna i dopiero teraz w podmuchach wiatru wysycha�a. Na stronie zawietrznej, co sprawdzi� obchodz�c w�sk� galeryjk�, by�a jeszcze zupe�nie mokra, jakby niedawno wynurzy�a si� z g��bin. Spojrza� baczniej i teraz dopiero spostrzeg� na wysoko�ci mniej wi�cej w�asnego pasa szereg wypuk�o�ci, jakby ma�ych, wielko�ci grochu nit�w o bardzo sp�aszczonych g��wkach. By�y dok�adnie wpasowane, mo�e stanowi�y ca�o�� z g�adk� �cian�. Co czwarty l�ni� lekko, jakby powleczony cieniutk� warstewk� szk�a. Przykucn�� przygl�daj�c si� bacznie jednemu z nich i opieraj�c jednocze�nie r�ce na dwu s�siednich, po obu stronach. Cichy zgrzyt sprawi�, �e wyprostowa� si� raptownie i cofn��. Tu� przed nim g�adka, bez najmniejszej rysy �cianka boi jakby rozp�k�a si� ods�aniaj�c w�skie i niewysokie wej�cie do wn�trza. Sta� bez ruchu niezdecydowany. Minuta, mo�e dwie, i powoli oba boki wej�cia przysun�y si� do siebie i zn�w mia� przed sob� tylko �cian� bez najmniejszej rysy.

Przykucn�� przed b�yszcz�cym punktem. Nic. Opar� obie r�ce o punkty s�siednie i zn�w �ciana rozsun�a si�, ukazuj�c wej�cie. Ostro�nie przytrzyma� r�koma obie kraw�dzie i wetkn�� g�ow� do �rodka. Wewn�trz boja by�a zupe�nie pusta. Czysta, o zielonkawym odcieniu pod�oga i taki sam jak na zewn�trz rz�d wypuk�ych nit�w z co czwartym b�yszcz�cym. Nie mia� wyboru. Schyliwszy g�ow�, bokiem przecisn�� si� do wn�trza. Ledwie da� krok do przodu, gdy wej�cie za nim zamkn�o si� i u g�ry rozb�ys�o �agodne �wiat�o, zalewaj�c wn�trze ciep�ym blaskiem pogodnego dnia. Nie dostrzega� �r�d�a �wiat�a. Po prostu pada�a z g�ry, jakby znik�d. W pewnym momencie poczu� dziwn� lekko�� i natychmiast zorientowa� si�, co to oznacza. By� przecie� pilotem. To by�o uczucie spadania� Boja ton�a. Ton�a z szybko�ci� szybkobie�nej windy. Znieruchomia� z przestrachu. Pozornie nic si� nie zmieni�o. Wci�� �wieci�o �agodne �wiat�o, ale ca�ym sob� czu� coraz szybsze opadanie; Trwa�o to d�ug� chwil�. Nagle uczucie opadania znik�o i �ciana naprzeciw niego rozsun�a si�, ukazuj�c jasno o�wietlony obszerny tunel. Tym razem nie waha� si�. Nie mia� nic do stracenia. Pewnym krokiem wszed� do tunelu i wyprostowa� si�, bacznie lustruj�c otoczenie. Za nim, z cichym, ledwie s�yszalnym mla�ni�ciem, zamkn�a si� szara nieprzezroczysta �ciana. Korytarz by� kr�tki, mia� trzy, cztery metry i ko�czy� si� kolorow� mg��, w kt�rej k��bi�y si� z�ote b�yski jak gdyby bezg�o�nych wy�adowa� elektrycznych. Podszed� ostro�nie bli�ej. D�ug� chwil� przypatrywa� si� bacznie, wreszcie powoli dotkn�� r�k� k��bi�cej si� mg�y. D�o� nie napotka�a �adnego oporu. Wsun�� r�k� g��biej. Wesz�a jak w dym nikn�c z oczu. Zdecydowanie da� krok do przodu. Przez kr�tk� chwil� uczu� lekki zawr�t g�owy, co� jakby ciep�y powiew, i wszystko wr�ci�o do normy. Sta� w ogromnej sali zalanej jasnym blaskiem p�yn�cym znik�d. Po�rodku wkl�s�ej jak miska pod�ogi wznosi�o Si� niewysokie podium, na kt�rym ja�nia�y srebrnym blaskiem jakie� �agodnie zaokr�glone kszta�ty ni to ba�, ni to wypuk�ych, obros�ych ciemnymi guzami opar� foteli. Je�eli by�y to fotele, to chyba tylko dla Pigmej�w. Z trudem zmie�ci�by si� w kt�rymkolwiek z nich, mimo �e nie zalicza� si� do ludzi ros�ych. Wprost przeciwnie. Jego niski wzrost by� nieustaj�cym tematem �art�w i docink�w koleg�w z Bazy. Wolno, rozgl�daj�c si� dooko�a, z zapartym tchem zbli�a� si� do �rodka. By� ju� mo�e dwa, trzy metry od podium, gdy stan�� jak wryty. Przy bocznej �ciance bani czy te� fotelika co� si� poruszy�o. Poczu� krople potu na czole, a r�ka instynktownie odszuka�a w wewn�trznej kieszeni bluzy znajomy kszta�t s�u�bowego pistoletu. Dotkni�cie zimnej stali przywr�ci�o mu przytomno�� i doda�o odwagi. Nie my�la� o niczym. Nie analizowa�. By� tylko tym wszystkim wstrz��ni�ty i oszo�omiony. Nie dobywaj�c broni, lecz nie wyjmuj�c r�ki z kieszeni, zrobi� dwa kroki do przodu. Zn�w ten ruch ko�o fotela. Teraz zobaczy�. Tu� ko�o jednej z ba� sta� na kilku jakby paj�czych n�kach okr�g�y jak pi�ka przedmiot, z kt�rego wysuwa�o si� w�a�nie w jego kierunku kilkana�cie pr�cik�w. Jeszcze jeden krok do przodu i przypominaj�ca je�a pi�ka unios�a si� w g�r� na swych paj�czych niby-nogach. Jednocze�nie da� si� s�ysze� ostry syk. Wyrwa� pistolet z kieszeni i wtedy jakby huragan zak��bi� si� wok� niego. Jaka� potworna si�a zgniot�a mu barki. Pistolet wypad� ze zdr�twia�ej nagle r�ki, a on pchni�ty mocnym cho� �agodnym podmuchem, polecia� ogromnym �ukiem a� pod �cian� sali. Upad� plecami do pod�ogi, w ostatnim u�amku sekundy jakby wyhamowany i delikatnie u�o�ony. Zerwa� si� natychmiast. Zaczyna� si� teraz ba�, a jednocze�nie narasta�a w nim jaka� g�ucha determinacja. Jego pistolet odbijaj�cy wyra�nie czerni� oksydowanej stali od jasnego t�a pod�ogi le�a� tam, gdzie wytr�ci�a mu go z r�ki nieznana si�a. Szybkim i zdecydowanym krokiem podszed� i schyli� si� po bro�. A� krzykn�� ze zdumienia d b�lu. Palce zamiast ch�odnej r�koje�ci napotka�y na wysoko�ci jakich� dwudziestu centymetr�w od pistoletu tward� cho� absolutnie niewidzialn� przeszkod�. Przejecha� szybko d�oni� po niewidzialnym przedmiocie i wyprostowa� si� zdumiony �niezmiernie. Jego s�u�bowy pistolet spoczywa� jakby wtopiony w bry�� lodu czy szk�a. By� wi�c pozbawiony jedynej broni, ale miast zaniepokoi� si� tym, poczu� przyp�yw zupe�nie nieuzasadnionego optymizmu. Owszem. Co� czy kto� pozbawi� go broni, ale jednocze�nie nie zrobi� mu nic z�ego. A przecie� r�wnie dobrze nie tylko pistolet, ale i on sam m�g� w tej chwili spoczywa� wtopiony w odpowiedniej wielko�ci sze�cian szk�a. Nie. Stanowczo nic mu tu nie grozi�o. Przynajmniej do chwili, kiedy sam specjalnie lub �nie�wiadomie zagrozi uszkodzeniem jakiego� istotnego mechanizmu. Nie tak dawno si� o tym przekona�. Gdy tylko doby� pistoletu, natychmiast zadzia�a�y jakie� si�y. Najgorsze jednak by�o to, �e on, pilot pierwszej klasy, nie m�g� si� w tym wszystkim po�apa�. Ostatni rok sp�dzi� w bazie do�wiadczalnej, gdzie dla potrzeb lotnictwa wypr�bowywano najnowocze�niejsze urz�dzenia, jakie wytworzy� intelekt ludzki. To jednak, co napotka�, by�o obce. Nie tylko zreszt� obce. Stopniem niezawodno�ci i automatyzacji przewy�sza�o wszystko, z czym zetkn�� si� kiedykolwiek, i to by�o w�a�nie najbardziej niezrozumia�e. Nawet gdyby miejsce, do kt�rego przypadkiem si� dosta�, by�o baz� jakiego� obcego mocarstwa, to i tak co� tu nie gra�o. Po pierwsze sam by� przedstawicielem jednego z przoduj�cych w technice i wynalazczo�ci mocarstw, a po drugie nawet inni nie byli w stanie wynale��, a tym bardziej wyprodukowa� czego�, o czym bodaj s�uchy nie dotar�yby do nich. Nie! Tu wszystko by�o obce i niezrozumia�e. Spokojnie ju� teraz zaczai rozgl�da� si� wok�. Pod�oga od �rodkowego podium �agodnym �ukiem podchodzi�a do g�ry ko�cz�c si� raptownym uskokiem pionowych �cian. Naprzeciw niego, po drugiej stronie, ja�nia� du�y prostok�t, jakby pod�wietlony od spodu. Sprawia�o to wra�enie okna w pod�odze, okna wychodz�cego na jasno o�wietlon� przestrze�. Powoli okr��y� podium obserwuj�c tego niby je�a na paj�czych nogach. Znowu drgn��, lekko uni�s� si� ku g�rze i skierowa� grzbietowe pr�ciki w jego stron�. I zn�w cichy syk wydobywaj�cy si� nie wiadomo sk�d. Tym razem nie zareagowa� na t� (nie wiedzia�, czy wrog�, czy przyjacielsk�) demonstracj�. Min�� podium i skierowa� si� ku jasnej plamie w pod�odze. Niestety to nie by�o okno. Plama w (kszta�cie prostok�ta by�a nieprzezroczysta, cho� bi� od niej lekki, przyjemny seledynowy blask. Ko�cem buta dotkn�� opalizuj�cej powierzchni. By�a twarda i g�adka jak reszta pod�ogi. Bezceremonialnie wszed� na jasn� plam� i tupn�� nog�. W tej samej chwili bez jakichkolwiek oznak ca�y prostok�t wraz z nim ruszy� w d�. G�adko, bez najmniejszych wstrz�s�w, b�yskawicznie jak upadek. Mign�a mu przed twarz� ciemna krecha pod�ogi i nie zd��y� nawet krzykn��, gdy p�yta zatrzyma�a si�. Mi�kko, bez �ladu szarpni�cia, jakby nie podlega�a prawu grawitacji. Nad g�ow� na wysoko�ci trzech metr�w mia� jednolit�, matow� p�yt� sufitu. Absolutnie �adnego �ladu, �e w�a�nie stamt�d przed sekundami sp�yn��. Sta� w sali jeszcze obszerniejszej ni� poprzednia, lecz w odr�nieniu od tamtej bardzo s�abo o�wietlonej i pe�nej jakich�, nie daj�cych si� zidentyfikowa� w p�mroku, przedmiot�w. Za ciemno tu. Ledwie my�l ta przemkn�a mu przez g�ow�, sal� zala�o jasne, s�oneczne �wiat�o. Nie szuka� jego �r�d�a. Zaczyna� si� przyzwyczaja� do tego, �e w tych dziwnych, podwodnych pomieszczeniach (bo nie mia� w�tpliwo�ci, �e znajduje si� g��boko pod powierzchni� oceanu) �wiat�o istnia�o, cho� nie wiadomo by�o, sk�d si� bierze. Zdziwi�a go tylko szybka realizacja jego pragnie� nie wyra�onych zreszt� g�osem. Przyszed� mu na my�l dziwny eksperyment. Tak dziwny i nieprawdopodobny, �e a� roze�mia� si� w g�os. Spr�bujemy! �Za jasno� � pomy�la�. I w tej sekundzie �wiat�o �ciemnia�o dostrzegalnie, cho� nie zgas�o. Tego ju� by�o troch� za wiele, jak na niego. C� u diab�a? Pilot-kosmonauta czy Alicja w Krainie Czar�w? Wszystko to zacz�o niepokoj�co wygl�da� na halucynacje.

��Ja�niej!�� za��da� ju� teraz g�o�no. I o dziwo �wiat�o rozb�ys�o pe�nym, s�onecznym blaskiem. Rozejrza� si� uwa�niej. Ca�a przestrze� sali wype�niona by�a dziwacznymi urz�dzeniami. Na wprost niego ci�gn�o si� a�urowe rusztowanie z matowoniebieskiego tworzywa. Jaki� system wzajemnie przenikaj�cych si� kratownic, mi�kkich, wij�cych si� spiralnie przewod�w oplataj�cych kraty w nie daj�cy si� okre�li�, ale sprawiaj�cy wra�enie regularno�ci spos�b. Po chwili przypatrywania si� dostrzeg�, �e ca�o�� nie jest nieruchoma. Po spiralnych przewodach, jak gdyby Skr�conych z wielu kolorowych linek, przebiega�o ledwie dostrzegalne, rytmiczne pulsowanie. Tak jakby od do�u, gdzie� spod pod�ogi, wyrasta�a we wn�trzu op�ywowa gruda i pe�za�a ku g�rze, przepychaj�c si� przez ciasne uzwojenia, rozdziela�a si� na coraz to drobniejsze, by znikn�� wraz z ruchem gdzie� u sufitu. Sprawia�o to wra�enie oddechu lub raczej krwiobiegu. Fala za fal�, rytmicznie jak puls �ywego organizmu. I jeszcze jedno. P�yn�o stamt�d wyra�ne tchnienie o�ywczego, przesyconego ozonem powietrza. Ca�o�� tego dziwacznego urz�dzenia mia�a kszta�t pot�nego sto�ka. Bo sala ta nie by�a okr�g�a jak ta na g�rze. By�a raczej, jak zd��y� si� zorientowa�, prostok�tna. Nie m�g� jednak nawet w przybli�eniu okre�li� jej wielko�ci, bo przeciwleg�y kraniec gubi� si� przys�oni�ty pi�trz�cymi si� w zasi�gu wzroku urz�dzeniami czy maszynami. Przej�cia mi�dzy nimi przesycone by�y jak zreszt� wszystko, jak ca�a przestrze�, znik�d p�yn�cym �wiat�em. Bez wahania zapu�ci� si� w labirynt. Nie mia� ostatecznie nic do stracenia. Musia� pozna� dok�adniej to dziwaczne, podwodne schronisko czy laboratorium, a mo�e stacj� badawcz�? Nic tu na razie nie da�o si� zidentyfikowa�. Nie by�o ani jednej rzeczy, przedmiotu, maszyny, kt�rych cel czy przeznaczenie m�g�by jednoznacznie okre�li�. Jednego tylko by� zupe�nie pewien. Wszystkie te urz�dzenia dzia�a�y. Wyczuwa� poprzez stalowe grodzie drgania pracuj�cych mechanizm�w, s�ysza� basowe mruczenie transformator�w. W�a�nie min�� du�y, czarny blok i stan�� na niewielkim, wolnym placyku, po�rodku kt�rego zielenia� znajomy prostok�t windy.

��Pojedziemy jeszcze ni�ej � pomy�la� z humorem i pewnie wszed� na seledynow� powierzchni�. Nic! Tupn�� lekko nog� i tafla bezg�o�nie ruszy�a, tym razem niespodziewanie ku g�rze. Na moment ogarn�a go ciemno��, winda stan�a i jednocze�nie zap�on�o �agodne �wiat�o. Ju� pierwszy rzut oka upewni� go, �e tym razem nie m�g� lepiej trafi�. To chyba by�a centrala. Niewielk�, nieledwie ciasn� w por�wnaniu z poprzednio poznanymi, salk� otacza� zamiast �cian panoramiczny ekran telewizyjny. Przed ekranem, oddalony nieco od niego, ci�gn�� si� wok� salki st� przypominaj�cy swoimi niezliczonymi przyciskami, okienkami wska�nik�w, pulsuj�cymi bez przerwy r�nokolorowymi �wiate�kami, st� dyspozytorski du�ej Centrali Kosmiki. Widywa� ju� przecie� podobne. Po�rodku, tu� ko�o miejsca, gdzie sta�, tkwi�y trzy przedmioty, w kt�rych przy du�ej dozie wyobra�ni mo�na by�o domy�li� si� foteli czy krzese� ustawionych oparciami ku sobie. Z lekkim niepokojem rozejrza� si� wok� i mimo woli odetchn�� z ulg�. Sala by�a pusta. Nie by�o w niej jej tw�rc�w czy gospodarzy. Nie wiedzia�, czy cieszy� si� z tego, czy smuci�. Ich obecno�� mog�aby si� przyczyni� do szybkiego wyja�nienia sytuacji i ratunku, nie wiedzia� jednak ani si� nie domy�la�, kim s� i jak ustosunkowaliby si� do nieproszonego b�d� co b�d� go�cia. Zamy�li� si� i usiad� w jednym z fotelik�w i w tym samym momencie fotelik drgn�� i przesun�� si� g�adko do przodu, zatrzymuj�c si� ko�o zakre�lonego niebiesk�, falist� lini� odcinka sto�u. Przed nim b�yszcza� niewielki, kwadratowy ekranik. Nad ekranem widnia� szereg okienek. Niekt�re z nich by�y ciemne, w innych drga�y r�nokolorowe linie i ruchome punkty. W rogu tu� przy prawej r�ce zap�on�� rubinowy punkcik.

��Stanowisko trzecie gotowe.

Znieruchomia� zdumiony. M�g�by przysi�c, �e nic nie przerwa�o panuj�cej w pomieszczeniach ciszy. A jednak wyra�nie us�ysza� melodyjny g�os kogo� melduj�cego o gotowo�ci stanowiska. Nachyli� si� ni�ej nad sto�em.

��Stanowisko trzecie gotowe.

Teraz ju� by� pewien. Nikt nic nie m�wi�. W sali trwa�a nadal niczym nie zm�cona cisza. Tajemniczy g�os odezwa� si� w jego m�zgu. Po prostu urz�dzenie przekazywa�o meldunek z pomini�ciem mowy, bezpo�rednio do jego m�zgu. Za�wita�a mu w g�owie pewna my�l. Je�eli tak, to by� mo�e istnieje mo�liwo�� kontaktu odwrotnego? Mo�liwo�� wydania polecenia t� sam� drog�? Teraz przypomnia� sobie histori� ze �wiat�em pos�usznie zmieniaj�cym swoje nat�enie. Tak. Chyba tak! Zdaje si�, �e jest na dobrej drodze. Zn�w pochyli� si�.

��Prosz� o informacje z powierzchni � pomy�la�.

��Wizualne czy subakustyczne?�� To pyta� tajemniczy g�os.

Przez chwil� zastanawia� si� intensywnie.

��Wizualne z komentarzem subakustycznym � zaryzykowa�, wypowiadaj�c bezwiednie to zdanie na g�os. Na male�kim ekraniku przed nim rozb�ys�y �wietliste, szybko drgaj�ce kreski i jednocze�nie na du�ym wycinku �ciennego ekranu przelecia�y barwne pasma i pojawi� si� tr�jwymiarowy, przestrzenny obraz. Niezmierzona p�aszczyzna oceanu. Pogodne, bezchmurne niebo i chyl�ce si� ku zachodowi s�o�ce.

��Stan aktualny na powierzchni. Wiatr sta�y p�nocno-wschodni o sile 0,6. Ocean 2,6. Do zachodu s�o�ca jedna godzina, trzyna�cie minut i cztery sekundy � informowa� beznami�tny g�os automatu. Chwila przerwy i zn�w ten sam g�os, szybszy teraz i jakby zacinaj�cy si�.

��Masz przy sobie uszkodzony autoinform. Daje wadliwe sygna�y zak��caj�c synchronizacj� wewn�trzuk�adow�. Wyga� go.

Spojrza� zdziwiony po sobie i nagle zrozumia�. Wchodz�c do wn�trza boi mia� na sobie nadmuchan� kamizelk� i dzia�aj�cy nadajniczek ratunkowy. Zaabsorbowany zdarzeniami nie wy��czy� go a� do tej chwili. Nie wypu�ci� te� powietrza

W z kamizelki. Przesun�� prze��cznik zaworu i powietrze ulecia�o z sykiem. P�kata kamizelka sta�a si� zn�w zwyk��, obcis�� kamizelk� z mn�stwem kieszeni. Umilk� te� awaryjny nadajniczek.

��Podawa� dalej?�� spyta� melodyjny g�os.

��Nie� Poczekaj� Mo�e teraz dane z ostatniego okresu, powiedzmy��� Tu zawaha� si� przez chwil� - Powiedzmy z ostatnich czterech dni.

- ��cz� z Centraln� Pami�ci��

Panoramiczny ekran zszarza� na moment, by zn�w rozb�ysn�� barwnym obrazem. Znowu wida� by�o bezbrze�ny ocean, ale jak�e inny ni� poprzednio. Hen a� po widnokr�g przewala�y si� potworne zwa�y wody niby ruchome �a�cuchy g�rskie sun�ce jeden po drugim na tle ciemnego, zaci�gni�tego chmurami nieba. W lewym g�rnym rogu ekranu wyodr�bni� si� jasny kwadracik i zacz�y w nim przeskakiwa� jakie� dziwne kszta�ty. W pierwszej chwili nie m�g� zorientowa� si�, co to mo�e znaczy�. Gdzie� ju� widzia� co� podobnego. Tylko gdzie? Nagle przypomnia� sobie. To chyba to. Prawie zawsze na ekranach monitor�w statk�w kosmicznych opr�cz aktualnego obrazu komputer wycina� cz�� i w wycinku tym podawa� na bie��co up�yw czasu. Tu by�o to samo, cho� cyfry, o ile by�y to cyfry, by�y dla niego zupe�nie nieczytelne. Pewnie jaki� szyfr. Obraz tymczasem nieco si� zmieni�. Widocznie sztorm ucich�, bo fale by�y coraz mniejsze i niebo poja�nia�o dostrzegalnie. Wtem. od horyzontu przebieg� jakby srebrny b�ysk przesuwaj�cy si� po niebosk�onie. Rozpozna� od razu. By� przecie� pilotem. To by� samolot.

��Prosz� o zbli�enie. - I obraz natychmiast si� przybli�y� i wyostrzy�.

Sk�d zna t� sylwetk�? Wielkie nieba! To przecie� jego maszyna. To on w�a�nie siedzi za sterami tego srebrzystego tr�jk�ta. Wtem maszyna bez jakichkolwiek oznak poprzedzaj�cych katastrof�, jakby trac�c sterowno��, run�a uko�nie w d�. Po kilku sekundach od samolotu od��czy� si� ma�y czarny punkcik i opada� szybko ku powierzchni wzburzonego jeszcze morza, wlok�c za sob� p�czniej�c� czasz� spadochronu.

��Maszyna ziemska. Turboodrzutowy. Szybko�� ponadd�wi�kowa. Typ nie znany. Wygaszam mu silnik. Wzmacniam sygna� awaryjny pilota. Spad nie kontrolowany za pomoc� prymitywnego urz�dzenia aerodynamicznego. Brak zabezpieczenia czasobytowego. Konieczno�� przyj�cia rozbitk�w w Transbazie. Maszyn� zabezpieczam. Nowy typ. Du�o wi�ksza pr�dko�� ni� w aparatach dotychczas badanych. - Na ekranie du�a hala hangaru czy warsztatu � Po�rodku jego samolot w jak�e �a�osnym stanie. Rozmontowany na cz�ci porozrzucane w pozornym bez�adzie. W�r�d tego wszystkiego mn�stwo krz�taj�cych si� gor�czkowo obcych automat�w badaj�cych skrupulatnie szcz�tki wspania�ej do niedawna maszyny. Patrzy� na to wstrz��ni�ty. Przecie� konstrukcja tego samolotu stanowi�a tajemnic� pa�stwow�. Istnia�y tylko dwa do�wiadczalne egzemplarze. Jeden na hamowni w Bazie, drugi to w�a�nie ten. Zacz�o mu co� �wita�, ale w pierwszej chwili odrzuci� t� my�l jako zbyt nieprawdopodobn�. Chocia�? Trzeba koniecznie sprawdzi�. Musi mie� pewno��.

��Prosz� o komentarz akustyczny.

I zn�w rozleg� si� g�os. Tym razem autentyczny g�os. W niewielkiej sali zabrzmia�y dziwne, nieznane d�wi�ki. By�o to co� w rodzaju modulowanego gwizdu przerywanego jakby kla�ni�ciami. Nie by�o to przykre dla s�uchacza. Wprost przeciwnie. D�wi�ki by�y nieg�o�ne i przyjemne dla ludzkiego ucha. Ale nie by� to �aden ze znanych mu sposob�w porozumiewania si� ludzi. Teraz by� prawie pewien. To nie by�a mowa ludzka. Podwodna stacja nie by�a stacj� ludzk�. Wi�c czyj�? Kto zbudowa� w g��binach oceanu to wspania�e dzie�o intelektu i techniki? Kim s� przybysze, kt�rzy z takim uporem badaj� technik� i cywilizacj� ziemsk�? Z jakich uk�ad�w gwiezdnych pochodz� i jaki cel im przy�wieca? Wrogi czy przyjazny? W tej chwili przypomnia� sobie, �e w tym rejonie ju� kilkakrotnie gin�y bez �ladu zar�wno samoloty, jak i statki. Akwen ten mia� ustalon� z�� s�aw� i dlatego w miar� mo�no�ci omijali go wszyscy. Jego zagna�a tu burza. Cyklon, na kt�ry w ka�dym zaistnia�ym wypadku sk�adano win� za brak ��czno�ci i zagini�cie jednostek czy to �eglugi powietrznej, czy morskiej.

��Do�� tego!�� pomy�la� i w tej samej sekundzie ekran zgas� i umilk� dziwny g�os. Zdawa� sobie spraw� z tego, �e sam tu nic nie poradzi. To zadanie dla ca�ej wyprawy badawczej z�o�onej z uczonych r�nych dziedzin. Teraz jasno stan�a mu przed oczami jego rola w tej dziwnej awanturze. Musi, bezwzgl�dnie musi wydosta� si� st�d, dotrze� do Bazy i powr�ci� tu z grup� naukowc�w. Przypadek, kt�ry go tu sprowadzi�, mo�e by� punktem zwrotnym w dziejach ludzko�ci. Pierwszy kontakt z inn� cywilizacj�. By� mo�e udaremnienie wrogich zamiar�w, a mo�e w�a�nie nawi�zanie przyja�ni? Chwileczk�. Od jego katastrofy nie min�o jeszcze pi�� godzin. W my�l teoretycznych za�o�e� jego nadajniczek nadal powinien nadawa� sygna�y, a wiedzia�, �e dop�ki nie minie ten okres, samoloty ratunkowe b�d� przeczesywa� obszar przypuszczalnego wypadku. Mo�e wi�c w tej chwili przelatuj� nad nim koledzy czekaj�c, kiedy w ich odbiornikach odezwie si� sygna� rozbitka? Zatem jak najpr�dzej na powierzchni�. Nie powinno to chyba by� zbyt trudne. Teraz, gdy wiedzia�, �e stacja jest nie zamieszkana, poczu� si� pewniej. Centralna pami�� powinna chyba zawiera� dok�adne plany stacji oraz drogi i sposoby wyj�cia. Ma troch� czasu. Gdyby nie brak po�ywienia, m�g�by tu sp�dzi� ca�e miesi�ce. Na wspomnienie jedzenia poczu� niesamowity g��d. Czym pr�dzej wi�c wydoby� czekolad�. Niewiele tego by�o, ale jednak po zjedzeniu trzech tabliczek, to znaczy ca�ego zapasu, samopoczucie jego poprawi�o si� na tyle, �e ca�a ta przygoda zacz�a wydawa� mu si� ca�kiem przyjemna i interesuj�ca. Zn�w pochyli� si� nad sto�em.

��Centralna Pami��. Prosz� o plan stacji!

��Centralna Pami�� Sekcja Sytuacyjna. Stanowisko drugie.

Po ekranie przebieg� szereg pionowych linii i znik�. Aha! Wi�c �cis�y podzia� funkcji. Przesiad� si� na s�siednie krzese�ko i pochyli� g�ow� nad sto�em.

��Stanowisko pierwsze gotowe.

Wi�c to nie tu. Przesiad� si� na trzecie.

��Stanowisko drugie gotowe.

��Prosz� o plan stacji z zaznaczeniem wyj�� na powierzchni�.

Troch� niespokojnie wpatrywa� si� w ekran. Pojawi� si� na nim rysunek czego�, co z pewno�ci� przedstawia�o stacj�, a raczej jej pian. Chaos nieregularnych linii, kwadrat�w, romb�w, k�, kolorowych plam. Od centralnej, granatowej plamki bieg�a zielona, pulsuj�ca linia do prawego, dolnego rogu, zako�czona ��tym punkcikiem. To chyba droga wyj�cia. By� mo�e, �e dla tw�rc�w tej stacji plan by� idea�em przejrzysto�ci i prostoty. Ale dla niego? Zdawa� sobie spraw�, �e tego rebusu nie rozwi��e za sto lat. Granatowa plamka to najpewniej sterownia, w kt�rej si� znajduje, a dalej co? Chwileczk�. Mo�e przecie� cofa� si� t� sam� droga, kt�r� przyby�. �e te� od razu nie wpad� na to najprostsze rozwi�zanie! Zielony prostok�t windy by� tu� za jego plecami. Zerwa� si� wi�c z fotelika i, gdy ten pos�usznie odsun�� si� ku �rodkowi, wszed� na zielon� plam� i tupn�� nog�. Winda ruszy�a w d�. Znalaz� si� znowu w hali pe�nej dziwnych przyrz�d�w. By�o jasno. Rozgl�da� si� wko�o. Gdzie teraz? We wszystkich kierunkach ci�gn�y si� identyczne przej�cia. Kt�re prowadzi do windy? Nie mia� wyboru. Z determinacj� zapu�ci� si� w pierwsze z brzegu i po kilku krokach odetchn�� z ulg�. Jest winda. Jak tego oczekiwa�, po lekkim tupni�ciu unios�a go ku g�rze. Ta sama sala o wkl�s�ej pod�odze z podium po�rodku. Ale co to? Gdzie si� podzia� ten niby je� na paj�czych nogach? Obok dziwnych fotelik�w na podium nie by�o nic. Znikn�� te� jego s�u�bowy pistolet wtopiony w niewidzialny sze�cian. Oblecia� go strach. A mo�e ta pi�ka z pr�cikami to w�a�nie gospodarz i wsp�tw�rca stacji? Wzruszy� ramionami. To co z tego? Nie zrobi� mu nic z�ego, kiedy chcia� doby� broni, to i teraz mu chyba g�owy nie urwie. Ta my�l tak go podnios�a na duchu, �e bez wahania ruszy� ku wn�ce, w kt�rej k��bi�a si� szara mg�a i bezg�o�ne iskierki wy�adowa�. Nagle przystan��. Chwileczk�. Nie wyjdzie st�d z pustymi r�kami. Mog� mu w Bazie nie uwierzy�. Trzeba zabra� ze sob� jaki� niewielki przedmiot. Zbadaj� go uczeni i stwierdz� ponad wszelk� w�tpliwo��, czy jest dzie�em r�k i technologii ludzkiej, czy te� nie. Co by tu zabra�? Spostrzeg�, �e niedaleko niszy, tu� nad pod�og�, biegnie przy �cianie w�ska p�ka. Na p�ce tej, jakie� trzy metry od niego, le�a� czarny, p�aski przedmiot. Co� w rodzaju pude�ka czy kasety. Niewielki, por�czny, w sam raz dla niego. Oby tylko nie by� przymocowany. Szybko podbieg� do le��cego przedmiotu. Na szcz�cie nie by� przymocowany. Przypomina� sztywny futera� z tworzywa, w kt�rym dawa� si� wyczu� twardy kanciasty przedmiot. Ciekawe, co to mo�e by�? To nic. Sprawdz� to specjali�ci w Bazie. Wetkn�� futera� do wewn�trznej kieszeni kamizelki i wszed� w nisz�. Tu ju� by� znajomy teren. Za �cian� z k��bi�cej si� mg�y o�wietlony tunel zako�czony wypuk�� przegrod� i szeregiem nit�w, z kt�rych co czwarty b�yszcza� jak poci�gni�ty szkliwem. U�miechn�� si�. To przecie� jego boja. Przykucn�� opieraj�c r�ce na dwu s�siednich. �ciana si� rozsun�a. Jak�e to wszystko proste. Tupni�cie nog� i pod�oga boi naciska na stopy. Kilkana�cie sekund i stop. Zn�w przysiad� i ju� stoi na galeryjce otaczaj�cej b�yszcz�c�, mokr� beczk�. Ocean jest ju� spokojny. S�o�ce tu� nad horyzontem. Za kilkana�cie minut zapadnie noc. Trzeba by�o jednak zosta� w g��bi stacji i dopiero rano pr�bowa� wyj�cia. Zreszt� nic straconego. Odetchnie �wie�ym powietrzem i zjedzie na d�. Wtem jaki� dziwny znajomy d�wi�k dobieg� jego uszu. Co to? Czy go s�uch myli? To ju� by by� fantastyczny zbieg okoliczno�ci. Od wschodu dolatywa� wyra�nie grzmot silnik�w lec�cego turbo�mig�owca. Po�piesznie przesun�� d�wigni� zaworu, nape�niaj�c spr�onym powietrzem kamizelk�. Nie by�a mu ona potrzebna, ale by� to jedyny spos�b na uruchomienie nadajniczka. W tym samym momencie krzykn�� ze strachu. Boja pod jego stopami zacz�a b�yskawicznie ton��. Nie zd��y� uchwyci� si� barierki, kiedy potworny wir wci�gn�� go w g��biny. Zach�ysn�� si� wod� i rozpaczliwie zacz�� m��ci� r�kami wok� siebie. Czu�, �e si� dusi. Brak tchu! Czerwone p�aty przed oczami i� kamizelka wynios�a go na powierzchni�. Szeroko otwartymi ustami spazmatycznie �apa� ostre, morskie powietrze. Tego tylko brakowa�o. Zgin�� teraz, kiedy ratunek tak blisko. Samolot by� ju� nad nim. Widzia� wyra�nie jego sylwetk� i rozpozna� nawet typ. To by�a Catalina-372. Pomaca� r�k� kiesze�. Tajemniczy futera� by� na swoim miejscu. To znaczy, �e wszystko w porz�dku. To nic, �e boja zaton�a. Pilot Cataliny okre�li dok�adnie wsp�rz�dne, a spos�b dostania si� do wn�trza stacji obmy�l� uczeni po zbadaniu zawarto�ci futera�u. Ciekawe, co te� tam mo�e w nim by�? Za�oga Cataliny us�ysza�a chyba sygna� jego nadajnika i umiejscowi�a go, bo maszyna w ostrym skr�cie sz�a w d�, by po kilku minutach, wzniecaj�c fontanny, wodowa� o nieca�e pi��dziesi�t metr�w od niego. Zaczai p�yn�� w jej kierunku i po chwili mokry jak szczur �ciska� w przestronnej kabinie r�ce koleg�w. Ros�y kapitan Grace, o twarzy pokrytej dziobami po przebytej ospie, z rozmachem klepa� go po mokrych plecach.

��Ale masz szcz�cie, ch�opie. To ostatni lot. Wszystkie maszyny ju� w Bazie. Trzydzie�ci sze�� samolot�w przeszukiwa�o akwen. Nikt nic nie s�ysza�. Co z twoim nadajnikiem? Ja sam dwa razy przelecia�em t�dy i nic. Co si� z tob� dzia�o?

��Spokojnie, Grace. Jak dowiesz si�, to usi�dziesz. Nie mog�e� mnie s�ysze�. Nie by�em na powierzchni.

��A gdzie?

��W g��bi. Na dnie.

��Gdzie?

��Na dnie!

Kapitan Grace spowa�nia� i spojrza� znacz�co na towarzyszy.

��No, dobrze, Krab. By�e� na dnie. W porz�dku. Opowiesz nam to w Bazie. Teraz lecimy, bo ju� noc.

Roman Krab roze�mia� si� w g�os.

��Co, nie wierzycie mi? My�licie, �e zwariowa�em? A to co? To jest w�a�nie dow�d, �e m�wi� prawd�. Co to za przedmiot? Znacie go?�� Gor�czkowo wyszarpn�� z kieszeni czarny futera�.

Grace wzi�� go bez s�owa, chwil� wa�y� w d�oni patrz�c w oczy Krabowi i wreszcie jednym szarpni�ciem rozpi�� z boku futera�u zamek b�yskawiczny. Potem wysun�� ze� co� i pokaza� Krabowi. Krab spojrza� i zrobi�o mu si� gor�co. Na szerokiej d�oni kapitana Grace le�a� jego w�asny pistolet s�u�bowy.

Jean Bannion przytuli�a do siebie najm�odszego syna i zamruga�a szybko powiekami. Nagle zapiek�y j� oczy.

O�mioletni syn wtuli� si� w jej rami�. Czo�o mia� suche i ch�odne, a w�osy przesi�kni�te zapachem �wie�ego powietrza, kt�re przypomina�o jej zapach bielizny dopiero co �ci�gni�tej ze sznura na dworze. Poczu�a, �e wargi jej dr��.

��Sp�jrzcie na ni� � powiedzia� Doug Bannion z niedowierzaniem w g�osie. - Zaczyna poci�ga� nosem! A co by si� dopiero dzia�o, gdyby Philip wyje�d�a� na wiele lat do szko�y?

Pochyli� si� nad ni�, kl�cz�c� z ch�opcem w ramionach, i pog�adzi� po g�owie. Mia� min� pe�n� � dostoje�stwa a zarazem rozbawienia. Dwaj starsi ch�opcy u�miechn�li si� wyrozumiale.

��Mama jest typem rozrzutnym emocjonalnie � powiedzia� dziesi�cioletni Boyd.

��Wskazywa�oby to na duchow� gotowo�� do sk�adania siebie w ofierze � powiedzia� jedenastoletni Theodore.

Jean spogl�da�a na nich bezradnie. Oni za� odpowiadali jej spojrzeniem swoich m�drych oczu pe�nych czego�, co nauczy�a si� nienawidzi� od czasu, gdy przeszli przez Royal Road � pe�nych tej cholernej �yczliwo�ci.

��Ch�opcy!�� odezwa� si� surowo Doug Bannion. - Wi�cej szacunku dla matki!

��Dzi�ki � powiedzia�a Jean nie czuj�c wdzi�czno�ci. Wiedzia�a, �e Doug skarci� syn�w nie przez wzgl�d na jej uczucia, lecz po to, by nie dopu�ci� do jakichkolwiek skaz zniekszta�caj�cych ich harmonijnie rozwijaj�ce si� charaktery. Przytuli�a do siebie Philipa tak mocno, �e zacz�� si� niepewnie kr�ci� przypominaj�c jej, �e i tak za kilka lat musia�aby si� prawdopodobnie z nim rozsta�.

��Philip � wyszepta�a z desperacj� do jego ch�odnego ucha. - Co widzieli�my na filmie, na kt�rym, byli�my wczoraj?

��Pinokia.

��Prawda, �e to by�o zabawne?

��Na mi�o�� bosk�, Jean!�� Doug Bannion prawie szorstko odsun�� ich od siebie. - Chod�, Philipie, nie mo�esz si� sp�ni� na rozpocz�cie tego jedynego dnia w szkole.

Wzi�� Philipa za r�k� i poszli po b�yszcz�cej, spr�ystej pod�odze do zimnej, zielonej sali przyj�� Royal Road. Jean patrza�a, jak id� trzymaj�c si� za r�ce, by wmiesza� si� w t�um dzieci i rodzic�w zebranych w auli. Philip pow��czy� troch� nogami w spos�b, kt�ry zna�a tak dobrze, i wyczu�a, z nag�ym uk�uciem w sercu, �e on si� ba� tego, co go oczekiwa�o. Nie odwr�ci� si� jednak.

��No, nadesz�a i jego kolej � powiedzia� z dum� dziesi�cioletni Boyd. - Mam nadzieje, �e go tata przyprowadzi jutro na praktyk�. Przyda�aby mi si� jego pomoc.

��W moim biurze jest wi�cej miejsca � powiedzia� jedenastoletni Theodore. - A poza tym w przysz�ym tygodniu ko�czymy przygotowywanie nowej Ustawy o Powiernictwie i b�d� zaj�ty tuzinem rozpraw o odszkodowanie. B�dzie mi wi�c bardziej potrzebny ni� tobie.

Obaj byli m�odszymi wsp�lnikami w firmie prawniczej Douga Banniona. Jean patrzy�a przez chwil� na spokojne, m�dre twarze swoich dzieci i chwyci� j� strach. Odwr�ci�a si� i odesz�a na bok staraj�c si� powstrzyma� od szlochu. Naoko�o stali rodzice � zadowoleni z siebie, ch�odno triumfuj�cy. Wyraz ich twarzy sprawia�, �e coraz trudniej jej by�o zapanowa� nad sob�.

Wybra�a w ko�cu jedyn� mo�liw� drog� ucieczki. Pobieg�a do prawie opustosza�ej sali wystawowej Royal Road. Chwalebn� histori� akademii przekazywa�y skrz�ce si�, tr�jwymiarowe obrazy przy akompaniamencie �agodnego, mechanicznego szeptu.

Najpierw pojawi�y si� dwie grupy s��w: migocz�ce w powietrzu bladozielone litery na granatowym tle. Jad�c ko�o nich ruchomym chodnikiem w kompletnej ciszy Jean czyta�a:

W nast�pnej cz�ci pokazano wielki portret Edwarda Martinellego, za�o�yciela akademii i szefa zespo�u naukowc�w pracuj�cych nad udoskonaleniem zestawu do manipulacji kor� m�zgow�. Nagrany na ta�m� na kilka miesi�cy przed �mierci� g�os Martinellego zabrzmia� w uchu Jean z zaskakuj�c� precyzj� celnie wymierzonej wi�zki d�wi�k�w.

�Od kiedy wiedza sta�a si� najwa�niejsz� broni� cz�owieka i jego g��wnym sprzymierze�cem w walce o przetrwanie � ludzie szukali sposob�w na przyspieszenie procesu nauczania. W po�owie dwudziestego wieku spo�ecze�stwa osi�gn�y punkt, w kt�rym od ludzi wolnych zawod�w wymagano, aby jedn� trzeci� swego po�ytecznego �ycia sp�dzali na bezproduktywnym przyswajaniu wiadomo�ci��

Jean przesta�a s�ucha� starannie modulowanych s��w. S�ysza�a ju� to nagranie dwa razy i to bezduszne, fachowe podej�cie nie robi�o na niej wi�kszego wra�enia. Zastosowane przez akademi� dodatkowe �rodki, jak: wielowarstwowa hipnoza, �rodki psychoneurotyczne, elektronowa modyfikacja �cie�ek bia�kowych w m�zgu, wielokrotne nagrania � wszystko to by�o dla niej ma�o wa�ne w por�wnaniu z rezultatem ko�cowym.

A rezultat by� taki, �e ka�de dziecko � za�o�ywszy, �e posiada wymagany stopie� inteligencji � mo�e posi��� ca�a formaln� wiedz� dzi�ki wszczepieniu jej do m�zgu w ci�gu dw�ch godzin � wiedz�, kt�r� zdobywa�oby przez dziesi�� lat w zwyk�ej szkole i na uniwersytecie.

Aby zosta� wybrane, dziecko musi wykazywa� si� wska�nikiem inteligencji nie mniejszym ni� 140, i musi posiada� rodzin�, kt�ra mo�e sobie pozwoli� na op�acenie got�wka sumy mniej wi�cej r�wnej kosztom dziesi�ciu lat edukacji w tradycyjnej szkole. Dlatego w�a�nie twarze rodzic�w w sali przyj�� ja�nia�y tak� dum�. Dlatego nawet Doug Bannion � znany z flegmatyczno�ci � rozgl�da� si� dooko�a twardym, jasnym wzrokiem cz�owieka, kt�ry wype�ni� sw� powinno��.

By� ojcem trzech syn�w bez skazy � ka�dy ze wska�nikiem inteligencji kwalifikuj�cym go do grupy geniusz�w; pomy�lnie przeprowadzi� ich przez procedur� selekcji, kt�ra tak wielu zagradza�a drog� do Royal Road. Niewielu m�czyzn mog�o si� pochwali� podobnym osi�gni�ciem, a i niewiele kobiet dost�pi�o zaszczytu dzielenia z kim� takiego sukcesu.

Ale dlaczego, zastanawia�a si� Jean, w�a�nie mnie to musia�o spotka�? I moje dzieci? Dlaczego nie zosta�am obdarzona � takim umys�em jak Doug? Wtedy Royal Road jeszcze bardziej zbli�y�aby dzieci do mnie zamiast�

Ruchomy chodnik unosi� j� cicho, a �ywa wystawa szepta�a przekonywaj�co o wy�szo�ci Royal Road nad starym, d�ugotrwa�ym, zbrodniczo marnotrawnym systemem edukacji. G�os m�wi� o nieprawdopodobnym wprost szcz�ciu Philipa, �e urodzi� si� dok�adnie w momencie, gdy dzi�ki najwy�szym osi�gni�ciom ludzkiej techniki m�g� zdoby� stopie� naukowy w dziedzinie prawa w ci�gu dw�ch kr�tkich godzin.

Jean jednak nie s�ysza�a tego, by�a g��boko pogr��ona w rozpaczy.

Natychmiast po ceremonii promowania Jean przeprosi�a Douga i ch�opc�w i, zanim zdo�ali zaprotestowa�, wysz�a spiesznie z sali z powrotem do samochodu. Nagrzany s�o�cem plastyk tylnego siedzenia parzy� przez cienki materia� sukni.

Zapali�a papierosa i siedzia�a tak, patrz�c na l�ni�ce maski samochod�w, zanim nie nadszed� Doug z ch�opcami. Doug usiad� za kierownic�, a ch�opcy obok niego, �miej�c si� i poszturchuj�c. Z ty�u za nimi Jean czu�a si� odci�ta od reszty rodziny. Nie mog�a odwr�ci� wzroku od zgrabnej g�owy Philipa. Nic jeszcze nie wskazywa�o na zmiany, kt�re zasz�y w jego m�zgu; wygl�da� jak zwyk�y, zdrowy o�mioletni ch�opiec�

��Philip! krzykn�a nagle pod wp�ywem jakiego� impulsu.

Ch�opiec odwr�ci� g�ow�.

��O co chodzi, mamo?

S�ysz�c wzruszenie w jej g�osie Theodore i Boyd te� si� obejrzeli. Trzy r�owe, prawie identyczne twarze spogl�da�y na ni� z ch�odnym zaciekawieniem.

��To nic. Ja��� d�awi�cy ucisk w krtani nie pozwoli� jej doko�czy�.

��Jean?�� g�os Douga Banniona by� pe�en irytacji, gdy si� pochyli� nad kierownic�. Kostki palc�w prze�wieca�y przez sk�r� koloru starej ko�ci s�oniowej.

��To normalne, tato � powiedzia� dziesi�cioletni Boyd. - U wi�kszo�ci kobiet przeci�cie psychicznej p�powiny wywo�uje zazwyczaj silny wstrz�s. - Nie martw si�, mamo � powiedzia� Philip. Poklepa� Jean po ramieniu takim dziwnym doros�ym gestem.

Odsun�a r�k� syna. Po policzkach zacz�y jej sp�ywa� gor�ce �zy, kt�rych nie potrafi�a tym razem powstrzyma�. Nie musia�a bowiem patrze�, �eby wiedzie�, �e oczy jej o�mioletniego Philipa s� m�dre, �yczliwe i stare.

Andrzej Izydorowicz Dumkin nosi� si� nieco staro�wiecko. Uznawa� jedynie ciemne garnitury w nik�e paseczki, porusza� si� godnie i wyra�a� z niedzisiejsz� galanteri�. Ta jego staromodno�� doskonale harmonizowa�a z wysokimi rega�ami pe�nymi starych ksi��ek. Andrzej Izydorowicz by� bibliografem, a charakterystyczne dla tego zawodu solidno�� i obowi�zkowo�� sta�y si� przyczyn� dziwnej przygody, kt�ra mu si� przydarzy�a.

Zasiedzia� si� do p�na w swoim kantorku, kt�ry r�wnie trudno by�o odnale�� w labiryncie biblioteki, jak pojedyncza kom�rk� pami�ci we wn�trzno�ciach maszyny cybernetycznej. Gdy oderwa� si� wreszcie od pracy, wok� niego by�o cicho i pusto, tylko w odleg�ym k�cie popiskiwa�a uszkodzona �wietl�wka. Przed zgaszeniem lampy na biurku Andrzej Izydorowicz z westchnieniem ulgi rozprostowa� ramiona, zdj�� zar�kawki i pomy�la�, �e dzi� chyba pojedzie do domu linia �rednicow�.

Z regu�y wybiera� lini� obwodow�, kt�ra nie wymaga�a przesiadek, no ale czasami, nawet kosztem wygody, trzeba sobie jako� �ycie urozmaici�.

Andrzej Izydorowicz zgasi� lamp�, sprawdzi�, czy ma w kieszeni pi�ro, zastanawia� si� przez chwil�, czy nie zabra� ze sob� notatek. Spojrza� na telefon, jakby aparat m�g� mu przypomnie� o jakiej� zapomnianej rozmowie. A wszystko po to, by �atwiej przeistoczy� si� z bibliografa w pasa�era komunikacji miejskiej i marz�cego o wypoczynku domatora.

Nie wtedy akurat, lecz znacznie p�niej przysz�a mu do g�owy my�l, �e ludzie jego pokroju odbywaj� w swym �yciu drog� podobn� do zamkni�tej orbity planetarnej. Istniej� tysi�ce innych �wiat�w, kt�re mog� z dala obserwowa�, ale nigdy si� do nich nie zbli�� i nie poznaj� inaczej, jak z ksi��ek. Jaki� wyj�tkowy wypadek m�g�by go na przyk�ad wprowadzi� do �wiata artystycznego, ale czu�by si� w nim �le i niepewnie, bowiem w tym �wiecie panuj� w�asne obyczaje. Co innego w nim ludzi poci�ga i odpycha, co innego martwi i raduje i toczy si� on nawet wed�ug innego rytmu dobowego ni� ten, do kt�rego przywyk�. A wszak �wiat artystyczny jest nie mniej egzotyczny ni�, powiedzmy, �wiat hodowc�w owiec lub dyplomat�w.

Ale tego wieczoru bibliograf Dumkin o niczym takim nie my�la�. Obr�ci� si� ju� do wyj�cia, gdy zauwa�y� fioletowy promie� prze�lizguj�cy si� wzd�u� p�ek.

Nie by� to zreszt� promie�, lecz fioletowy kr��ek o �rednicy oko�o trzech centymetr�w, przed kt�rym w powietrzu nie rozb�yskiwa�a ani jedna drobinka kurzu.

W pierwszej chwili Andrzej Izydorowicz nie poczu� niczego: ani zdenerwowania, ani strachu, ani nawet ciekawo�ci. Po prostu sta� i patrzy� na poruszaj�cy si� fioletowy kr��ek. A kr��ek prze�lizgiwa� si� wolno po grzbietach wolumin�w, nigdzie nie rozp�aszczaj�c si� w owal, nie rozszerzaj�c si� i nie zw�aj�c, jakby emituj�ce go �r�d�o �wiat�a prowadzi�a mechanicznie precyzyjna r�ka. Ledwie bibliograf wyobrazi� sobie t� r�k� za swoimi plecami, a ju� spok�j go opu�ci�. Odskoczy� do ty�u omal nie wywracaj�c krzes�a. Z ty�u jednak nikogo nie by�o, nie by�o te� zreszt� �adnego widocznego �r�d�a �wiat�a. Dumkin by� zupe�nie sam w pustej bibliotece, w swoim kantorku, po kt�rym jak gdyby nigdy nic w�drowa� widmowy promie�.

Inny cz�owiek na jego miejscu m�g�by wrzasn�� z przestrachu lub pomy�le� trze�wo, �e ma halucynacje. Andrzej Izydorowicz by� jednak zbyt opanowany i dobrze wychowany, �eby podnosi� gromki alarm, za� o halucynacjach nawet nie pomy�la�. Mo�e dlatego, �e promie� zachowywa� si� zbyt zwyczajnie, cho� r�wnocze�nie mia� w�a�ciwo�ci, kt�re wydawa�y si� nieprawdopodobne nawet jak na najbardziej rozpasan� halucynacj�. Andrzej Izydorowicz zrobi� to, co mu dyktowa� jego charakter. Otrz�sn�� si� z odr�twienia i z bij�cym sercem, lecz bez paniki, obszed� doko�a wszystkie biblioteczne rega�y. Przekona� si� dzi�ki temu, �e promie� nie prze�wietla p�ek na wylot. Po obu stronach widzia� nikn�ce w mroku d�ugie szeregi ksi��ek, nieliczne pal�ce si� lampy i ca�kowity �ad, kt�ry by� r�wnie powszedni i nienaruszalny, jak raz na zawsze nakr�cony zegarek. Andrzej Izydorowicz nieco uspokojony wr�ci� do swego kantorka.

Promie� szpera� ju� po najwy�szych p�kach. Ani w�wczas, ani nigdy potem bibliograf nie potrafi� zrozumie�, co sk�oni�o go do wzi�cia drabiny. Umys� w takich sytuacjach pracuje niezbyt sprawnie i cz�owiek, je�li tylko nie zdr�twia� ca�kiem ze strachu, stara si� przynajmniej dotkn�� i pomaca�. Dumkin nie ba� si�, lecz w g�owie mia� ca�kowit� pustk�. Wszed� na drabin� i dotkn�� palcem fioletowego kr��ka.

Nie poczu� ani ciep�a, ani zimna. Plamka za� nie drgn�a i nie znikn�a: jak gdyby nigdy nic w�drowa�a swoj� drog�. Ale najdziwniejsze by�o to, �e palec nie rzuca� cienia.

Zdumiony Andrzej Izydorowicz wszed� na wy�szy stopie� drabiny, �eby spojrze� wzd�u� osi promienia.

W m�zg wbi�o si� rozpalone �elazo! B�ysk, potem upadek, ciemno�� i b�l�

Nie wiadomo, jak d�ugo le�a� z ostrym b�lem w g�owie, bezsilny i nieruchomy jak rozdeptany robak. Wreszcie z otch�ani rozpaczy i mroku dobieg� cichy g�os.

- �atwiej mi b�dzie panu pom�c, je�li odsunie pan r�k�.

Czyje� palce odsun�y jego d�o�. Andrzej Izydorowicz rozr�ni� pochylon� nad nim twarz z kr��kiem �wiat�a po�yskuj�cym niewyra�nie u nasady nosa�

B�l znikn��.

��Teraz prosz� otworzy� szeroko oczy�

Kr��ek zbli�y� si�, powi�kszy�. Wion�o ch�odem i przestrze� rozpo�cieraj�ca si� doko�a nabra�a nagle g��bi i ostro�ci.

��Widz�! - wykrzykn�� Andrzej Izydorowicz.

Patrzy�, widzia� i by� szcz�liwy. Ale nie trwa�o to d�ugo. Nagle zjawi�a si� my�l: tu nie powinno by� teraz �adnego obcego cz�owieka!

Andrzej Izydorowicz poderwa� si� na r�wne nogi i zagapi� na swego wybawc�.

Kr��ek gdzie� znik�. Dumkin mia� przed sob� zwyczajn� twarz najzwyklejszego w �wiecie cz�owieka. Zbyt zwyk�ego na to, czego tu dokona�!

Umys� pracowa� niezwykle jasno i precyzyjnie, a wzrok mimo woli pod��y� ku p�kom z ksi��kami.

��Niech si� pan nie trudzi � powiedzia� nieznajomy. - Sadz�, �e nale�� si� panu wyja�nienia, na kt�re pan w pe�ni zas�u�y�.

�mieszna rzecz: po tym wszystkim Andrzej Izydorowicz machinalnym, lecz uprzejmym gestem wskaza� nieznajomemu krzes�o i sam usiad� naprzeciwko. Zachowywa� si� jak cz�owiek z wysok� gor�czk�, by� na przemian to zupe�nie spokojny, to zn�w bliski omdlenia.

��Zawinili�my i prosimy o wybaczenie. - Ludzka posta� i zwyczajny str�j przybysza wzmaga�y jeszcze niecodzienno�� jego s��w. - To, co tu robimy, nie powinno by� widzialne, lecz drobne awarie sprz�tu zdarzaj� si� niestety nawet u nas.

��Co, co tu robili�cie?!�� wykrzykn�� Andrzej Izydorowicz.

��Czytali�my wasze ksi��ki.

��Jasne � powiedzia� Dumkin z przygn�bieniem. - Badanie prymitywnej cywilizacji, kosmiczna etnografia, �e si� tak wyra��

By� rad, �e w s�owach, kt�re z siebie wydusi�, mo�na by�o wyczu� sarkazm.

��Nie tylko i nie przede wszystkim � odpar� po�piesznie nieznajomy. - Wy tutaj, sami o tym nie wiedz�c, uczestniczycie w wielkiej zespo�owej pracy, kt�r� rozum prowadzi we Wszech�wiecie.

��Nie rozumiem � powiedzia� Andrzej Izydorowicz i westchn��. - Nie rozumiem�

��Zaraz pan zrozumie. W waszym mie�cie jest wiele ludzi� Ale czy jego mieszka�cy mog� prowadzi� wszystkie potrzebne im badania? Rozwija� kultur� r�wnie szybko jak spo�eczno�� ca�ego �wiata? Nie. Gdyby zerwa� kontakty intelektualne miasta, nast�pi zast�j. Pow�d jest prosty. Mo�liwo�ci rozumu, ka�dego, dowolnie pot�nego rozumu � indywidualnego lub zespo�owego � s� sko�czone. A �wiat, kt�ry ten rozum usi�uje pozna� i przebudowa�, nie ma granic. Oto sprzeczno��, na kt�r� nieuchronnie natrafia ka�da cywilizacja, gdy tylko jej zasoby intelektualne si� wyczerpi�. Spos�b jest tylko jeden, ten sam, jakiego u�ywacie w skali Ziemi: podzia� wysi�k�w, wymiana informacji, kooperacja na skal� kosmiczn�. Od niedawna wy r�wnie� w niej uczestniczycie, zdobywacie bowiem wiedz�, kt�rej my nie mamy.

��To niemo�liwe!�� wykrzykn�� Andrzej Izydorowicz niemal z rozpacz�. - Przecie� my w por�wnaniu z wami� z wasz��

��G��boko si� pan myli! Kto u was, na Ziemi, skonstruowa� bumerang? Komu zawdzi�czacie kajak, str�j polarny, najszybszy spos�b p�ywania? Tym, kt�rych niezbyt m�drzy ludzie uwa�aj� za dzikus�w. A czy� wasza sztuka jest o wiele lepsza ni� sztuka nie rozwini�tej technicznie Grecji staro�ytnej? Nie nale�y wi�c zbyt pochopnie m�wi� j o prymitywizmie jakiej� cywilizacji.

��Chwileczk� - Andrzej Izydorowicz poczu� przep�yw natchnienia. - Powiedzia� pan: wymiana. Ale wymiana zak�ada� Tak, tak, rozumiem! Jawny kontakt jest niemo�liwy, dop�ki ludzko�� To znaczy, �e i wy dajecie nam� potajemnie?�

Przybysz u�miechn�� si� ciep�o i serdecznie. Jego wzrok zdawa� si� m�wi�: �niech pan dobrze pomy�li!� Dumkinowi wyda�o si�, �e poj�� prawd�. Odpowiedzi nie b�dzie. �Nie� oznacza�oby ha�b� ca�ej kosmicznej wsp�lnoty, �tak� r�wna�oby si� ukrytej kurateli rozci�gni�tej nad ca�� ludzko�ci�. Tymczasem jawny kontakt jest bezu�yteczny, a nawet szkodliwy, dop�ki na Ziemi s� ludzie gotowi zagarn�� dla siebie ka�dy dar przybysza.

��Nietrudno si� domy�li�, o czym pan my�li � zaszemra� g�os i wyrwa� Andrzeja Izydorowicza z zadumy. - W istocie wszystko jest o wiele bardziej skomplikowane. Odpowied�, kt�rej pan oczekuje, nie le�y na p�aszczy�nie �tak� lub �nie�, prosz� mi uwierzy�. Jak by to wyt�umaczy�? Wasi uczeni przez dwie�cie lat zadawali naturze pytanie: czym jest �wiat�o, fal� czy korpusku��? Odpowied� brzmia�a: falocz�steczk�. W naszym wypadku pytanie jest jeszcze dalsze od prawdy, zapewniam pana. To wszystko, co mog� powiedzie�. A teraz prosz� wyobrazi� sobie nasz� sytuacj� i nie mie� �alu. Obowi�zek moralny kaza� nam naprawi� krzywd� wynik�� z naszej winy i udzieli� wyja�nie�, kt�rych brak m�g�by zaszkodzi� pa�skiej psychice. Zrobili�my to. Nie gniewa si� pan na nas?

��C� za pomys�? Ja�

��Wobec tego pozwoli pan, �e go po�egnam i b�d� panu zgodnie z ziemskim obyczajem �yczy� wszystkiego dobrego.

��Chwileczk�! - poderwa� si� Andrzej Izydorowicz, kt�ry absolutnie nie spodziewa� si� takiego zako�czenia.

Ale na krze�le ju� nikogo nie by�o � przybysz znik�. Bibliograf Dumkin zn�w zosta� ca�kowicie sam w�r�d znanych w najdrobniejszych szczeg�ach przedmiot�w, znalaz� si� w uspokajaj�cej ciszy biblioteki mi�dzy wysokimi �cianami ksi��ek, starych, zwyczajnych, niemal odwiecznych. A czu� si� tak, jakby dopiero co wydoby� si� z gro�nej morskiej kipieli, kt�ra topi�a go, targa�a i podrzuca�a do g�ry, a potem, gdy ju� traci� oddech, z�o�y�a mi�kko na spokojny brzeg.

Ta kipiel jednak ci�gle jeszcze w nim by�a! Andrzej Izydorowicz, zastanawiaj�c si� gor�czkowo nad tym, co teraz nale�y zrobi�, podni�s� z pod�ogi teczk�, odruchowo pogrzeba� w kieszeniach i nagle znieruchomia� ze zdumienia. Przybysze nie chcieli, aby ludzko�� dowiedzia�a si� o ich istnieniu, a jednak ukazali si� cz�owiekowi!

Andrzej Izydorowicz zamy�li� si�, popatrzy� na puste krzes�o i u�miechn�� si� z odrobin� goryczy. Wiedzieli, co robi�. Do ujawnienia si� zmusi�y ich okoliczno�ci, ale uk�si a zanie si� jednemu cz�owiekowi nie oznacza jeszcze, �e ludzko�� si� o nich dowie. Dlatego, �e s� rzeczy, w kt�re nikt nie uwierzy.

Mo�liwe, �e ich promie�, teraz ju� niewidzialny, znowu szpera po p�kach, wch�aniaj�c owoce my�li ludzkiej i co� pozostawiaj�c w zamian. A mo�e nic nie pozostawiaj�c? Dobrze by by�o. Gdy� daj�c, ludzko�� niczego nie traci. Wr�cz przeciwnie!

��S�yszycie mnie?�� zapyta� cicho Andrzej Izydorowicz. - Pozwalam wam bra�. Bierzcie jak najwi�cej� Bierzcie wszystko! Kiedy si� p�niej spotkamy, wasza wiedza nie b�dzie ju� prezentem dobrego wujaszka, lecz� Sami zreszt� rozumiecie�

Ledwie to zd��y� powiedzie�, ju� zawstydzi� si� w�asnego patosu.

C� to z niego za figura, �eby decydowa�? Kropelka w ludzkim oceanie! Zaraz ubierze si�, wyjdzie na ulic�, wsi�dzie do wagonu metra i pojedzie, prze�lizguj�c si� wzrokiem po setkach twarzy ludzi, o kt�rych niczego nie wie i kt�rzy nic nie wiedz� o nim. W domu �ona zapyta jak co dzie�:

��No co tam u ciebie?

A on jak zwykle odpowie:

��Zwyczajnie, nic szczeg�lnego.

Budz�c si�, jeszcze w p�nie poczu�, �e jest mu ch�odno i niewygodnie. Pomy�la�, �e to na pewno spadek ci�nienia w kolektorze ciep�ego spr�onego powietrza. Zdarza si� to niekiedy. Si�gn�� do regulatora, by zwi�kszy� dop�yw, ale nie pomog�o nawet ca�kowite rozkr�cenie kurka. Nadal le�a� na zimnym i twardym tworzywie pokrywaj�cym spalni�, zamiast unosi� si� wygodnie na poduszce powietrznej. St�kn��, rozcieraj�c obola�e rami�. Wsta� i w��czy� vifon. Aparat nie dzia�a��

W �azience powiod�o mu si� nie lepiej. Wyskoczy� stamt�d zlany lodowat� wod�. Suszarka te� oczywi�cie nie dzia�a�a.

�Widocznie jaka� powa�niejsza awaria� � pomy�la�, wycieraj�c si� papierowym r�cznikiem. Ubra� si� spiesznie, bo w mieszkalni robi�o si� coraz zimniej � ogrzewanie te� przesta�o dzia�a�.

�Co za dzie�!� � pomy�la�, zasiadaj�c przed iluzorem i przekr�caj�c ga�k�.�� �Od dawna nie pami�tam czego� takiego, �eby naraz wszystko� Ciep�o, powietrze, ��czno�� i chyba iluzor te�, do licha!�

Mimo �e aparat by� ju� od dobrej chwili w��czony, nie pojawi� si� na jego ekranie nawet zarys obrazu. Zmieni� kana� � i nadal nic. Ani wizji, ani fonii, ani woni. Zakl�� pod nosem. To ju� zaczyna�o wygl�da� na katastrof�.

Si�gn�� po mikrofon sieci awaryjnej i wywo�a� s�u�b� naprawcz�. Czeka� d�ugo, lecz nikt nie odpowiada�. Siedz�c tak, skulony z zimna, poczu� na domiar z�ego jakie� dziwne mrowienia i ssania we wn�trzno�ciach. Po d�u�szej dopiero chwili uzmys�owi� sobie, �e to dawno nie doznawane uczucie oznacza�o g��d.

Jeszcze raz wywo�a� central� i kaza� po��czy� si� z Centraln� Od�ywialni�.

��Dzie� dobry. Tu dy�urobot 64 � zg�osi� si� automat.

��Co wy tam wyprawiacie! Dlaczego jestem g�odny? Oszukujecie na kaloriach! Ja z�o�� za�alenie!

��U nas wszystko w normie � powiedzia� robot spokojnie. - Prosz� sprawdzi� pod��czenie abonenckie.

Przewody by�y pod��czone prawid�owo, lecz mimo to uczucie g�odu wzmaga�o si�.

Dzwonek do drzwi. Spojrza� z nadziej� w stron� wej�cia. W drzwiach stan��;stary, podniszczony robot, z r�wnie zu�yt� torb� do narz�dzi i szwedzkim kluczem w d�oni.

��Dzie� dobry, panie 869113325 � powiedzia� skrzypliwie.

��Witam, witam � ucieszy� si� u�ytkownik mieszkalni. - Jeste� mo�e specjalist� od iluzor�w? Czy mo�e od sieci cieplnej?

��Ani to, ani tamto. Przykro mi, �e musia�em pozbawi� pana �niadanka.

��Jak to? Dlaczego?

��Po prostu. Dosta�em zlecenie na od��czenie wymiennika pokarmowego od pana instalacji. Rachuneczek nie uregulowany, drogi panie. D�u�ej ju� nie mogli�my czeka�! Konto puste, pracowa� nie chce si� szanownemu panu, n�kami pokr�ci�, r�czkami pomacha� To i krewk� musimy od��czy�. Prosz� sprawdzi� sobie stymulatorek serduszka, uruchomi�, zamkn�� p�telk� wewn�trznego obiegu, cewniczki od kolektora od��czy�

��Jak to? Chcesz mnie od��czy� od centralnego krwiobiegu? Chcesz mnie zamordowa�? Zostaw te cewniki, bo jeszcze co� pop�aczesz� S�ysza�em o takim, co mu robot przez pomy�k� w��czy� �e�skie hormony i biedak o ma�o p�ci nie zmieni�.

��Niech pan nie utrudnia!�� obruszy� si� robot. - Czy pan got�w, bo od��czam� Nie chcia�o si� pracowa�, nie b�dzie si� korzysta�o z udogodnie�. Obieg p�ucny te� prosz� sobie na w�asne p�ucka prze��czy�. Sprawdzi�, lewe, prawe� W porz�dku? Tchawiczk� po��czymy z aeroci�giem i trzeba b�dzie samemu krewk� sobie wentylowa�, hemoglobink� utlenia�

��A co z moim �niadaniem?�� j�kn�� 869113325.

��Jedn� chwileczk�. Prze�yczek pod��czymy, a jak�e, do zupoci�gu, dzi� pomidorowa z kluseczkami, m�wili mi, �e smaczna, ale sam nie u�ywam. �o��deczek w porz�dku? Strawi, nie ma obawy, chocia� pewnie odwyk�. Sztuczn� nereczk� centraln� pod��czymy na wszelki wypadek, gdyby pan si� czym zatru�. Teraz wszyscy si� zatruwaj� od nadu�ywania pigu�ek rozrywkowych.

��Zbrodniarze!�� protestowa� coraz s�abiej 869113325. - Mam oddycha�? Tym �mierdz�cym powietrzem z rury? Mam �yka� og�ln� zupk� z ruroci�gu? Za co? Dlaczego?

��To normalny los leniwych. Ja tam zawsze na swoj� ba�k� oliwy zarobi�, a jak mi przyjdzie ochota poiskrzy�, to te� mnie na to sta� � burkn�� robot, zgarniaj�c narz�dzia do torby.

��Ostatnio roboty sta�y si� zdumiewaj�co bezczelne i aroganckie � zauwa�y� 869113325. - B�d� musia� z�o�y� za�alenie�

��Hm, a do kogo pan skieruje t� skarg�, je�li wolno spyta� najuprzejmiej szanownego pana?�� powiedzia� robot z nie tajonym sarkazmem. - Radzi�bym raczej zaj�� si� prac�, bo b�dzie jeszcze smutniej. Sko�czy si� zupka, zakr�cimy wod� spo�ywcz� i gospodarcz�, nawet �wiate�ko wy��czymy. Zostanie panu tylko kanalizacja, ale, hi, hi!�� na nic si� nie przyda, gdy zupki nie b�dzie. No, to ju�, gotowe. Jak serduszko? Pompuje jak z�oto. Niech pan oddycha ekonomicznie, powietrze coraz dro�sze, a pan niewyp�acalny. Otrzyma� pan kredyt tylko na potrzeby elementarne. �adnych luksus�w. I prosz� si� nie zazi�bi�, bo po od��czeniu centralnego krwiobiegu �adne antybiotyki nie docieraj� do pa�skiego organizmu. Do widzenia, panie 869113325!

Robot wyszed�, a Cz�owiek 869113325 ci�ko westchn��. Czu� wok� siebie niemi�� wo� zat�ch�ego powietrza, kt�re wdycha�. �Oszu�ci!�� pomy�la�. - Daj� powietrze przemys�owe zamiast oddechowego�.

Pomidorowa by�a kwa�na i mia�a smak groch�wki. Widocznie ruroci�g niezbyt starannie wyp�ukano po wczorajszym obiedzie.

Z rozrzewnieniem wspomnia� czasy, kiedy to wieczorem wystawia�o si� pust� butl� za drzwi, by rano znale�� j� nape�nion� �wie�utkim, czystym powietrzem g�rskim z zapachem igliwia i siana. Mo�na z tym by�o wyj�� na zewn�trz, przespacerowa� si�, w skafandrze wprawdzie, ale zawsze to by�o przyjemne�

Dawno ju� nie wychodzi� na zewn�trz. Butli jako� ostatnio nikt nie wymienia� albo mo�e s�siedzi kradli pe�ne spod drzwi, zostawiaj�c puste� A i program w iluzorze by� tak bogaty i urozmaicony w por�wnaniu z tym, co mo�na by�o zobaczy� na zewn�trz, i pigu�ki iluzyny by�y coraz lepszej jako�ci. Ostatnio nawet podobno wynaleziono znakomity gaz rozrywkowy, iluzyt, kt�ry mo�na by�o sobie zamawia� ruroci�giem do mieszkalni�

869113325 poprawi� pod��czenie powietrza i centralnej nerki, od��czy� prze�yk od zupoci�gu i wlok�c za sob� przewody, pocz�apa� sm�tnie w stron� pracmaszyny.

�Nie ma innej rady, trzeba si� zabra� do roboty, zarobi� troch�, bo zupe�nie mnie od��cz�!� � pomy�la�, siadaj�c na siodle i opieraj�c nogi na peda�ach. Chwyci� w obie d�onie d�wignie.

�Jaki� to ma sens?� � rozmy�la�, peda�uj�c zawzi�cie i poruszaj�c rytmicznie d�wigniami pracmaszyny. Si�gn�� do kieszeni po flakonik iluzyny, ale nie znalaz�szy ani jednej tabletki, z konieczno�ci my�la� dalej.

�Czy zawsze cz�owiek musia� tak bezustannie, bez chwili wytchnienia?� To prawda, zrobi�em sobie kilkutygodniowa przerw�, nie chcia�o mi si� pracowa�, ale� czy�by wszystkie moje oszcz�dno�ci stopnia�y tak b�yskawicznie? Puste konto!�

Po chwili namys�u uprzytomni� sobie jednak, �e to zupe�nie mo�liwe. Czasem, gdy w��cza� przez pomy�k� ten najnudniejszy i najta�szy program informacyjny w iluzorze, s�ysza� o wzro�cie cen�

Po trzech godzinach kr�cenia peda�ami i szarpania d�wigni doszed� do wniosku, �e jednak dawniej musia�o by� lepiej, cho� na pewno wszystko by�o bardziej z�o�one i mniej wygodne. Ale za to cz�owiek nie zale�a� tak silnie od otoczenia�

�Teraz wystarczy zakr�ci� cz�owiekowi kilka kurk�w � i ju� po nim. Spr�buj tylko przez pewien czas nie obraca� tych cholernych peda��w�.

Niby wygoda, wszystko na miejscu, z dostaw� do mieszkalni, nawet praca. Nie trzeba wychodzi� na zewn�trz, nie ma problemu komunikacji, rozrywki s� dost�pne dla ka�dego, jedzenie r�wnie��

A na zewn�trz podobno nie ma ju� ani grama powietrza. Albo mo�e jest, ale zupe�nie do niczego.

�Ech, dobra i ta pomidorowa z kluseczkami!� � westchn��, peda�uj�c ostro. Bola�y go r�ce i nogi.

�A gdyby tak� w og�le przesta�? Zobaczy�, do czego to doprowadzi? Co oni w�wczas zrobi�? Gzy pozbawi� mnie i tego cuchn�cego powietrza, i tej kwa�nej zupki? Jaki� sens ma to og�lne peda�owanie, uprawiane w ka�dej mieszkalni, tak samo w Ml jak i w M4, tyle �e na r�n� ilo�� r�k i n�g� �e niby trzeba odda� energi� do wsp�lnego banku, proporcjonalnie do ilo�ci zu�ywanych d�br? Kto dzi� wierzy, �e ta energia ma jakiekolwiek znaczenie w og�lnym bilansie? Chyba ju� raczej chodzi o cele wychowawczo-spo�eczne: �e niby nikt nie �yje za darmo. Pracuj � a b�dziesz mia�. Nie pracujesz � nie masz nic. Niby s�usznie. Ale �eby zaraz wszystkiego pozbawia�? Czy po to ongi� automaty przej�y od cz�owieka ci�ki wysi�ek fizyczny, a komputery � umys�owy, aby teraz zn�w zmusza� ludzi do fizycznego wysi�ku, w formie zunifikowanej, doskonale wymiernej: jeden obr�t � jeden punkt na konto� �atwo por�wna�, ile kto napracowa�, ale po co? Komu na tym zale�y, komu to s�u�y teraz, gdy wszystko mo�na by mie� za darmo. Oni z niezrozumia�ych przyczyn kultywuj� stare obyczaje epoki niedosytu, wt�aczaj�c w nie ludzi wsp�czesnych��

Przesta� kr�ci� peda�ami i otar� pot z czo�a. Sprawdzi� stan licznika i zarobione punkty przes�a� na swoje konto z dyspozycj� pokrycia nale�no�ci za abonament iluzoryjny. Chcia� ju� zej�� z siod�a i w��czy� iluzor, gdy nag�a my�l osadzi�a go na miejscu.

�Zaraz, zaraz� Jacy �oni�? Kt� to taki? Superm�zg centralny, roboty� i kto jeszcze? Kto? Je�li wszyscy tkwilimy na przemian przed iluzorem lub przed pracmaszyn�, to kt� pozostaje? Kim s� oni? Robot, komputer, maszyny stworzone przez ludzi, nie mog� go zabi�. Ale tworz� system. System! Sie�, w kt�r� jeste�my wpl�tani� Je�li cz�owiek przestanie obraca� peda�y pracmaszyny, to na mocy stworzonych przez siebie praw zginie z zimna i g�odu. Sam sobie od��czy �rodki do �ycia niezb�dne. Sam � sobie! Robot tego nie mo�e zrobi�, ale je�li cz�owiek sam�

�jak�e aroganckie sta�y si� ostatnio roboty!�One tylko na to czekaj�: �eby�my przestali obraca� tymi peda�ami w naszej podr�y donik�d, w �cianach naszych mieszkalni, na smyczach jad�oci�g�w i w hipnozie iluzora. To one wymy�laj� te wspania�e rozrywki, tysi�c razy pi�kniejsze ni� brzydki, zniszczony krajobraz planety� To one wymy�laj� pigu�ki szcz�cia, bo kt� by!

�ale co robi�? Co robi�?�

Niedoczekanie ich, �obuz�w! Nie przestaniemy, nie damy si�! To jedyne, co mo�emy zrobi� przeciw nim!�

Cz�owiek 869113325 wspar� mocno d�onie na d�wigniach pracmaszyny, nacisn�� peda�y i obracaj�c nimi w�ciekle pr�dko, nie ruszaj�c si� z miejsca pogna� w niesko�czono�� swego czasu.

Koniec

(chyba�)

Wiberg by� korespondentem zagranicznym New York Timesa od czternastu lat, z czego dziesi�� po�wi�ci� r�wnolegle swej osobliwej specjalno�ci. Dwukrotnie w zwi�zku z ni� odwiedza� Angli�, sp�dziwszy tam w sumie osiemna�cie tygodni. (Jak mo�na si� spodziewa�, by� precyzyjny w takich sprawach). Efektem drugiego pobytu by� szok, jakiego dozna� w domu Edmunda Gerrarda Darlinga.

Kontrol� Populacji utworzono dopiero dziesi�� lat temu po straszliwej �wiatowej kl�sce g�odu w roku 1980 i odt�d Anglia niewiele si� zmieni�a. Jad�c z Londynu autostrad� M-4, zobaczy� ponownie wysokie bloki osiedli, kt�re wypar�y Zielony Pas otaczaj�cy niegdy� miasto, podobnie jak to mia�o miejsce w Westchester County w stanie Nowy Jork, Arlington w Wirginii, Evanston w Illinois, czy Berkeley w Kalifornii. Od czasu jego pierwszego pobytu wybudowano niewiele nowych osiedli � w ko�cu przy stabilnej populacji nie by�o takiej potrzeby � aczkolwiek wi�kszo�� ich wskutek pospiesznej budowy nie rokowa�a zbyt d�ugiego �ywota.

Podobnie miasteczko Maidenhead, ustabilizowane na dwadzie�cia tysi�cy mieszka�c�w, wygl�da�o tak jak w�wczas, gdy przeje�d�a� t�dy po raz ostatni w drodze do Oxfordu. (Sk�ada� wtedy podobn� wizyt� specjali�cie od erozji brzegowej, Charlesowi Charlestonowi Shackletonowi, kt�ry para� si� r�wnie� literatur�). Tym razem jednak musia� zboczy� z autostrady przy Maidenhead Thicket i znalaz� si� nagle w�r�d krajobrazu, jakiego obecnie nawet w marzeniach nie spodziewa� si� ujrze�, a ju� z pewno�ci� nie mi�dzy Londynem a Reading.

Droga mog�ca pomie�ci� zaledwie jeden samoch�d, g�sto zaro�ni�ta po bokach drzewami, zaprowadzi�a go do ronda, przez kt�re nawet dziecko zdo�a�oby splun�� na drug� stron�, gdyby po�rodku nie sta� omsza�y trzymetrowy obelisk upami�tniaj�cy pierwsz� wojn� �wiatow�. Naprzeciwko le�a� cel jego podr�y, Shurlock R�w � wioska, kt�ra zdawa�a si� sk�ada� wy��cznie z ko�cio�a, pubu oraz pi�ciu czy sze�ciu sklepik�w. W pobli�u musia� by� r�wnie� staw z kaczkami, sk�d� bowiem dolatywa�o ciche kwakanie.

�Phygtle�, siedziba powie�ciopisarza znajduj�ca si� przy High Street, by�a chyba jedynym budynkiem na tej ulicy. Du�a dwupi�trowa willa w wiejskim stylu z dachem krytym strzecha, bia�ymi �cianami i d�bowymi belkami pomalowanymi na czarno. Nad strzech�, najwyra�niej �wie�o po�o�on�, by�a umieszczona druciana siatka s�u��ca do odstraszania ptak�w. Reszta zdawa�a si� pochodzi� z szesnastego wieku i tak te� zapewne by�o.

Wiberg zaparkowa� �Morrisa� i pomaca� wewn�trzn� kiesze� marynarki, sprawdzaj�c, czy znajduje si� w niej stereotypowe wspomnienie po�miertne Associated Press. Us�ysza� cichy, uspokajaj�cy szelest. Nie wyjmowa� kartek � zna� ich tre�� na pami��. To w�a�nie przes�ana poczt� tydzie� temu odbitka szczotkowa sta�a si� powodem jego podr�y. Wspomnienie nie mog�o by� opublikowane przed up�ywem roku, ale chodzi�y s�uchy, �e Darling jest chory, co zawsze stanowi�o przyzwoity, naturalny pretekst do odwiedzin.

Wysiad� z samochodu i zapuka� do drzwi frontowych stylizowanych na wiejskie wrota. Otworzy�a mu pulchna, rumiana dziewczyna w stroju pokoj�wki, kt�rej wygl�d �wiadczy� o gorliwym kontakcie z wod� i myd�em. Poda� swoje nazwisko. - Ach tak, pan Wiberg. Sir Edmund oczekuje pana � powiedzia�a z silnym akcentem irlandzkim. - Mo�e woli pan � zaczeka� w, ogrodzie?

��Ch�tnie � odrzek�. Dziewczyna najwidoczniej by�a nowym nabytkiem, pisarz bowiem nie mia� tytu�u szlacheckiego, by� natomiast kawalerem Orderu Zas�ugi, co jest odznaczeniem o wiele wy�szym. Podobno jednak Darling nie przywi�zywa� wagi do takich b�ahostek, wi�c postanowi� jej nie poprawia�.

Pokoj�wka poprowadzi�a Wiberga przez ogromn� jadalni� z niskim belkowanym sufitem i kominkiem z r�cznie wypalanej ceg�y ku oszklonym drzwiom werandy. W ogrodzie, zajmuj�cym blisko p�akrow� powierzchni�, ros�o mn�stwo kwitn�cych krzew�w, g��wnie r�anych, a w�r�d nich wi�y si� �wirowane alejki. By�o tam r�wnie� kilka starych jab�onek i grusz, a nawet drzewo figowe. Na powierzchni wydzielonej pod warzywnik sta�a ma�a szopa ogrodnicza. Ca�o�� os�ania�o od drogi oraz s�siad�w wiklinowe ogrodzenie oraz wiecznie zielony �ywop�ot.

Najbardziej jednak zainteresowa� Wiberga murowany domek go�cinny czy te� przybud�wka dla s�u�by na ty�ach ogrodu. W tym w�a�nie domku pracowa� Darling w czasach, gdy jego rodzina zamieszkiwa�a jeszcze will�. Pierwotnie dach przybud�wki by� spadzisty, kryty dach�wk�, p�niej jednak g�rna jego cz�� zosta�a wyr�wnana i za�o�ono tam s�ynne ma�e obserwatorium astronomiczne.

Ta okolica, pomy�la� Wiberg, musia�a by� tak samo okropna, nim urodzi� si� Darling, ale dla Darlinga nie mia�o to wi�kszego znaczenia. By� mi�o�nikiem wiedzy (nazywa� j� �najwspanialszym, najbardziej widowiskowym sportem �wiata�) i zbudowa� to obserwatorium nie w celach badawczych, lecz tylko dlatego, �e lubi� patrze� w gwiazdy.

Wiberg zerkn�� przez okno, nie dostrzeg� jednak �lad�w obecno�ci pisarza, widocznie teraz tylko pokoj�wka korzysta�a z tego pomieszczenia. Westchn��. Nie by� cz�owiekiem szczeg�lnie wra�liwym � nie m�g� sobie na to pozwoli� � ale bywa�y chwile, �e nawet on czu� si� przyt�oczony swoj� profesj�.

Podj�� na nowo w�dr�wk� po ogrodzie wdychaj�c zapach r� i lak�w. Lak�w nie widywa� nigdy w Stanach, mia�y ostr� egzotyczn� wo�, z lekka przypominaj�c� wo� kwitn�cego tytoniu lub te� � jak sobie wyobra�a� � zi� u�ywanych przy balsamowaniu zw�ok w staro�ytnym Egipcie. Znowu zjawi�a si� pokoj�wka. Poprowadzi�a go raz jeszcze przez jadalni�, nast�pnie przez ogromny obstawiony ksi��kami hali w kszta�cie litery L, z kominkiem z polerowanego kamienia przy g��wnych schodach. Na g�rze znajdowa�a si� sypialnia mistrza. Gdy Wiberg zbli�a� si� do drzwi, pokoj�wka zawo�a�a: �Prosz� uwa�a� na g�ow�, sir!�, ale by�o ju� o sekund� za p�no, zawadzi� czubkiem g�owy o poprzeczn� belk�.

Z g��bi sypialni dolecia� chichot.

��To jeszcze betka � us�ysza� m�ski g�os. - Kto� cholernie nieostro�ny wchodzi� tu kiedy� z dzieckiem na r�ku.

Uderzenie nie by�o zbyt silne i Wiberg od razu o nim zapomnia�. Edmund Gerrard Darling w kraciastym szlafroku spoczywa� podparty poduszkami w ogromnym �o�u i zapewne na piernatach, bowiem jego szczup�e cia�o zdawa�o si� w nim ton��. W�osy mia� nadal g�ste, tylko czo�o wy�sze ni� ma ostatniej fotografii zamieszczonej na ok�adce ksi��ki. Twarz wci�� jeszcze by�a patrycjuszowska, ale wskutek choroby rysy jej zgrubia�y, przez co nabra�a nieco �agodniejszego wyrazu, nie bardzo pasuj�cego do cz�owieka, kt�ry jako krytyk przez blisko sze��dziesi�t lat bezlito�nie dar� pasy ze swych koleg�w, wytykaj�c im brak podstawowej znajomo�ci literatury angielskiej, nie m�wi�c ju� o innych.

��Ciesz� si� bardzo, �e mog� pozna� pana. To dla mnie prawdziwy zaszczyt � powiedzia� Wiberg wyci�gaj�c notatnik.

��Chcia�bym odp�aci� panu tym samym � odpar� Darling, skinieniem r�ki wskazuj�c fotel. - Niestety, od dawna ju� spodziewa�em si� pa�skiej wizyty. Pewne pytanie tkwi w mym m�zgu jak �wiek i b�d� ogromnie zobowi�zany, je�li odpowie mi pan na nie od razu, zak�adaj�c oczywi�cie, �e wolno panu to uczyni�.

��Prosz� si� nie kr�powa�. Ostatecznie ja r�wnie� przyszed�em tu, aby zadawa� pytania. C� to takiego?

��Czy jest pan � spyta� pisarz � tylko forpoczt� kata, czy te� katem we w�asnej osobie?

Wiberg zmusi� si� do u�miechu.

��Obawiam si�, �e nie rozumiem pytania.

W gruncie rzeczy zrozumia� je a� za dobrze. Nie rozumia� tylko, w jaki spos�b Darling zdoby� dostateczne informacje, by na to wpa��. Przez ca�e dziesi�� lat g��wna tajemnica Popkonu by�a strze�ona nadzwyczaj surowo.

��Je�li nie odpowie pan na moje pytanie, b�d� czul si� zwolniony z obowi�zku odpowiedzi na pa�skie � rzek� Darling. - My�l�, �e nie zaprzeczy pan, i� ma pan w kieszeni wspomnienie po�miertne o mnie?

Z tym podejrzeniem Wiberg spotyka� si� w swej praktyce tak cz�sto, �e odpowiedzia� na nie g�adko, zachowuj�c pozory absolutnej szczero�ci.

��Jasne, �e mam. Niew�tpliwie orientuje si� pan, i� wielkie dzienniki, jak na przyk�ad Times, czy wielkie koncerny prasowe przechowuj� w swych kartotekach � tak na wszelki wypadek � wspomnienia po�miertne o wybitnych lub ciekawych �yj�cych jeszcze ludziach. Trzeba je cz�sto uaktualnia�, to samo przez si� zrozumia�e. A ka�dy reporter wysy�any w celu przeprowadzenia wywiadu sam przygotowuje si� najpierw na podstawie tych kartotek, co te� jest normalne.

��Zaczyna�em kiedy� jako dziennikarz � odpar� Darling. - St�d te� wiem, i� wielkie dzienniki nie maja zwyczaju wysy�a� swoich g��wnych korespondent�w zagranicznych z misj� godn� pocz�tkuj�cych reporter�w. - Nie ka�dy, z kim przeprowadza si� wywiad, jest laureatem Nagrody Nobla. A gdy ten kto� w dodatku liczy sobie osiemdziesi�t lat i z wiarygodnych �r�de� wiadomo, �e jest chory, wywiadu, kt�ry mo�e by� ju� ostatnim, nie zleca si� by�e ��todziobowi. Je�li chce pan traktowa� to po prostu jako uaktualnianie wspomnienia po�miertnego, nie mog� panu w tym przeszkodzi�. Na pewno jest w tym co� niesamowitego, ale przecie� pan wie r�wnie dobrze, jak ja, �e w ten spos�b mo�na okre�li� znaczn� cz�� pracy dziennikarza.

��Wiem, wiem � mrukn�� gniewnie Darling. - l w tej sytuacji, mimo �e pan z tak� skromno�ci� stara� si� tego nie podkre�la�, fakt, i� w�a�nie panu powierzono t� misj�, winienern przyj�� jako dow�d uznania dla mojej osoby. H�?

��No c� � odrzek� Wiberg � tak, sir, mo�na by to i tak uj��. - �ci�le bior�c, zamierza� to uj�� dok�adnie w ten spos�b.

��Bzdura!

Wiberg wzruszy� ramionami.

��Jak ju� wspomnia�em, nie mog� przeszkodzi�, by widzia� pan t� spraw� w �wietle, jakie panu odpowiada. Bardzo jednak �a�uj�.

��Nie powiedzia�em, �e widz� to w innym �wietle. Powiedzia�em: bzdura! Pa�skie t�umaczenie jest w du�ej mierze prawdziwe, ale r�wnocze�nie wykr�tne, wprowadzaj�ce w b��d. Mia�em nadziej�, �e przedstawi mi pan konkretne fakty, do czego, wydaje mi si�, mam prawo. Zamiast tego uraczy� mnie pan porcj� banalnej paplaniny, jak� zbywa si� trudnych klient�w.

Wiberg, coraz bardziej zaniepokojony, odchyli� si� na oparcie fotela.

��Prosz� mi wi�c wyja�ni�, co uwa�a pan za konkretne fakty?

��Nie zas�uguje pan na to, ale by�oby nonsensem ukrywa� przed panem co�, co jest panu dobrze wiadome. To dok�adnie pokrywa si� z tym, co chcia�em, aby pan wiedzia� o mnie � odpar� Darling. - No wi�c dobrze, pozosta�my chwilowo przy prasie.

Si�gn�� do kieszonki na piersiach i wyj�� papierosa, potem dotkn�� przycisku na szafce nocnej. Natychmiast zjawi�a si� pokoj�wka.

��Zapa�ki � powiedzia�.

��Sir, doktor�

��Do diab�a z doktorem, teraz ju� wiem, kiedy umr�, i to z dok�adno�ci� do jednego dnia. Nie przejmuj si�, moja ma�a, nie r�b takiej zmartwionej miny, po prostu przynie� mi zapa�ki, a wracaj�c rozpal w kominku.

Dzie� by� ciep�y, ale mimo to Wiberg z przyjemno�ci�: popatrzy� na ma�y ogienek rozb�yskuj�cy za krat� kominka. Darling zaci�gn�� si� i spojrza� z uznaniem na papierosa.

��Swoj� drog� ta statystyka to cholerny nonsens � odezwa� si�. - Moja uwaga ma zreszt� bezpo�redni zwi�zek z przedmiotem naszej rozmowy. Gdy przekroczy pan sze��dziesi�tk�, panie Wiberg, stanie si� pan niemal fanatykiem nekrolog�w. Najpierw zauwa�y pan, �e przenosz� si� do wieczno�ci bohaterowie pa�skiego dzieci�stwa, z kolei niekt�rzy pa�scy przyjaciele, potem zacznie si� pan niepostrze�enie interesowa� zmar�ymi lud�mi, kt�rych pan nie zna� lub te� nic dla pana nie znaczyli, a wreszcie nawet takimi, o kt�rych nic pan nie s�ysza�. Rozrywka raczej w niezbyt dobrym gu�cie, gdy cz�owiek z pewn� satysfakcj� powtarza sobie: �C�, o n umar�, ale j a wci�� jeszcze �yj�. Oczywi�cie, je�li ma pan jakie takie sk�onno�ci do introspekcji, mo�e to obudzi� w panu coraz wi�ksz� �wiadomo�� rosn�cego osamotnienia w �wiecie. I je�li nie zr�wnowa�y tego odpowiednie bogactwo ducha, zacznie pan coraz bardziej l�ka� si� �mierci. Szcz�liwie jedn� z moich wieloletnich pasji jest nauka, a zw�aszcza matematyka. Po przeczytaniu mn�stwa nekrolog�w w New York Timesie, w londy�skim Timesie, a tak�e w kilku innych du�ych dziennikach, kt�re �ledzi�em z pocz�tku dorywczo, potem za� bardzo pilnie, zacz��em u�wiadamia� sobie ca�e serie zbieg�w okoliczno�ci. Czy dot�d wszystko dla pana jasne?

��S�dz�, �e tak � odpar� ostro�nie Wiberg. - O jakie zbiegi okoliczno�ci panu chodzi?

��Mog� przytoczy� konkretne przyk�ady, ale my�l�, �e wystarczy aspekt og�lny. Aby doszuka� si� takich zbieg�w, trzeba czyta� zar�wno pomniejsze nekrologi, jak i takie, kt�rym towarzysz� nag��wki w gazetach oraz uroczyste wspomnienia po�miertne. I nagle znajduje pan, powiedzmy, dzie�, w kt�rym umiera zadziwiaj�co du�a liczba lekarzy. Kiedy indziej zn�w � prawnik�w. I tak dalej� Po raz pierwszy zwr�ci�em na to uwag� w dniu katastrofy lotniczej, w kt�rej zgin�o niemal ca�e kierownictwo du�ego ameryka�skiego przedsi�biorstwa budowy maszyn. To mnie uderzy�o, poniewa� przedtem firmy ameryka�skie nigdy nie pozwala�y podr�owa� tym samym samolotem wi�cej ni� dw�m mened�erom. Tkni�ty podejrzeniem przebieg�em wzrokiem pomniejsze nekrologi i stwierdzi�em, �e by� to w og�le fatalny dzie� dla in�ynier�w. I jeszcze jedna zaskakuj�ca zbie�no��: niemal wszyscy zgin�li w r�nych wypadkach podczas podr�y. Katastrofa samolotu by�a tym nieszcz�liwym zbiegiem okoliczno�ci, kt�ry pozwoli� mi odkry� co� wygl�daj�cego na autentyczny szablon. Zacz��em prowadzi� zestawienia. Odkry�em jeszcze sporo innych wsp�zale�no�ci. Na przyk�ad w tego typu wypadkach gin� cz�sto ca�e rodziny i c� si� wtedy okazuje? �e �on� cz�sto ��cz� z m�em nie tylko wi�zy ma��e�skie, ale r�wnie� zawodowe.

��Interesuj�ce� i troch� niesamowite � zgodzi� si� Wiberg. - Ale, jak ju� pan zauwa�y�, to tylko oczywisty zbieg okoliczno�ci. Taka ma�a pr�bka�

��Nie jest to ma�a pr�bka, je�li obserwacje prowadzi si� od dwudziestu lat � przerwa� Darling. - I absolutnie nie wierz� tu w jakiekolwiek zbiegi okoliczno�ci, wyj�wszy mo�e pierwsz� katastrof� lotnicz�, kt�ra popchn�a mnie do �ledzenia tej sprawy. W tej chwili zreszt� nie jest to ju� kwestia wiary. Prowadz� dok�adne zapisy, co jaki� czas dzwoni� do centrum obliczeniowego przy Uniwersytecie Londy�skim i podaj� im moje liczby � oczywi�cie nie t�umacz�c programistom, co oznaczaj�. Moje ostatnie obliczenia za pomoc� testu chi-kwadrat by�y w�a�nie w toku, gdy odebra�em pa�ski telegram z pro�b� o pozwolenie odwiedzenia mnie. Otrzyma�em istotno�� punktu zero zero zero jeden w pi�cioprocentowym przedziale ufno�ci. To znacznie wi�ksze prawdopodobie�stwo ni� to, jakie zdo�ano kiedykolwiek przedstawi� w akcji antynikotynowej, a przecie� mieli�my ca�e regimenty medycznych os��w, ba, nawet ca�e rz�dy, zachowuj�ce si� tak, jak gdyby te liczby oznacza�y realne zjawisko gdzie� od 1950 roku. Prowadz� poza tym dodatkow� kontrol�. Przysz�o mi na my�l, �e wiek mo�e tu by� czynnikiem odgrywaj�cym istotn� rol�. Test chi-kwadrat wykaza�, �e tak.nie jest. Nie ma to �adnego zwi�zku z wiekiem. Natomiast nie ulega w�tpliwo�ci, �e zgony s� dobierane wed�ug rodzaju zatrudnienia lub zawodu.

��Hmm. Za��my, czyni�c zado�� wymogom dyskusji, �e tak si� rzeczywi�cie dzieje. Czy mo�e pan zasugerowa�, w jaki spos�b?

��W jaki spos�b, to �aden problem � odpar� Darling. - Wykluczone, aby to by�o zjawisko naturalne, poniewa� si�y przyrody, jak na przyk�ad dob�r naturalny, nie wykazuj� a� tak specyficznej wybi�rczo�ci ani te� nie daj� efekt�w w ci�gu tak kr�tkiego okresu, jakim jest sto lat. W�a�ciwe zatem pytanie powinno brzmie�: dlaczego? I mo�e na nie istnie� tylko jedna odpowied�.

��Jaka mianowicie?

��Polityka.

��Prosz� mi wybaczy�, sir � powiedzia� Wiberg � ale przy ca�ym szacunku, jaki �ywi� dla pana, pomys� ten wydaje mi si�, hmm, nieco paranoidalny.

��Ca�kiem paranoidalny, a jednak zgodny z prawd�. Zauwa�y�em, �e ani razu go pan nie zakwestionowa�. To politycy s� paranoikami, nie ja.

��Jaki m�g�by by� po�ytek z takiej polityki lub te�, jak m�g�by go sobie kto� wyobra�a�?

Pisarz spojrza� g��boko w oczy Wiberga zza szkie� okular�w.

��Og�lno�wiatowa Kontrola Populacji � odezwa� si� � dzia�a oficjalnie ju� od dziesi�ciu lat, a nieoficjalnie � chyba od dwudziestu. I dzia�a skutecznie � populacja w chwili obecnej jest ustabilizowana. Wi�kszo�� ludzi wierzy � i tak im si� podaje � �e Popkon zajmuje si� wy��cznie przymusow� regulacj� urodzin. Nie zastanawiaj� si� nad tym, �e utrzymanie prawdziwie stabilnej populacji wymaga r�wnie� rygorystycznie planowanej gospodarki. Po wt�re, nie zastanawiaj� si� nad tym � a tego im si� ju� nie podaje, przeciwnie, fakty, z kt�rych mogliby co� wywnioskowa� s� utrzymywane w tajemnicy � �e przy obecnym stanie wiedzy mo�emy regulowa� jedynie liczb� urodzin. Nie mo�emy natomiast pokierowa� ni� pod wzgl�dem jako�ciowym. Oczywi�cie, jeste�my w stanie decydowa� o p�ci dziecka, to prosta sprawa. Nie mamy jednak wp�ywu na to, by sta�o si� ono w przysz�o�ci architektem, niewykwalifikowanym robotnikiem, czy te� po prostu najzwyklejszym ba�wanem. A w ca�kowicie sterowanej gospodarce zawsze nale�y przestrzega�, by na ka�dym etapie istnia�a �ci�le okre�lona liczba architekt�w, robotnik�w i ba�wan�w. Poniewa� i nie mo�na tego dokona� za pomoc� regulacji urodzin, trzeba zastosowa� regulacj� zgon�w. Inaczej m�wi�c, gdy stwierdza pan nieekonomiczn� nadwy�k�, powiedzmy, pisarzy, zgarnia pan j� niczym szumowiny z roso�u. Oczywi�cie stara si� pan ograniczy� to �szumowanie� do najstarszych, poniewa� jednak nie da si� przewidzie� okresu, w jakim wyst�pi taka nadwy�ka, wiek tych najstarszych w momencie �szumowania� jest zbyt zr�nicowany, by m�g� mie� znaczenie statystyczne. Zapewne jest to dalej maskowane pewnymi posuni�ciami taktycznymi, jak nadawanie wszystkim zgonom charakteru wypadk�w, pozorny brak zwi�zku mi�dzy nimi, co poci�ga za sob� cz�sto likwidacj� kilku m�odszych cz�onk�w danej kategorii i pozostawienie kilku starszych dla zachowania tych pozor�w. Oczywi�cie, to znacznie u�atwia historykom prowadzenie zapis�w. Je�li wiadomo, �e � jako wynik polityki � �mier� danego pisarza zosta�a zaplanowana na konkretny dzie� lub te� co� ko�o tego, nie ma obawy, by zbrak�o ostatniego z nim wywiadu lub aktualnego wspomnienia po�miertnego. I taki lub inny pretekst � na przyk�ad zwyk�a wizyta lekarza u ofiary � mo�e sta� si� zwiastunem jej bliskiej �mierci. I tu wracamy, panie Wiberg, do mego pierwszego pytania. A wi�c, czy jest pan Anio�em �mierci czy te� na razie jego zwiastunem?

Zapad�a cisza, tylko ogie� strzela� g�o�no w kominku, wreszcie Wiberg odezwa� si�:

��Nie mog� panu powiedzie�, czy pa�ska hipoteza jest s�uszna, czy te� nie. Jak pan sam zasugerowa� na pocz�tku naszej rozmowy, gdyby nawet to by�a prawda, nie wolno mi jej wyjawi� z prostych logicznych powod�w. Mog� tylko doda�, �e ogromnie podziwiam bystro�� pa�skiego umys�u � i bynajmniej nie jestem ni� zaskoczony. Ale raz jeszcze dla dobra dyskusji posu�my to logiczne rozumowanie o krok dalej. Za��my, �e sytuacja wygl�da tak, jak j� pan przedstawi�. Za��my dalej, �e zaplanowano pana do� �odszumowania�� mniej wi�cej za rok od tej chwili. I na koniec, za��my, �e pocz�tkowo mia�em by� wy��cznie osob� przeprowadzaj�c� z panem ostatni wywiad, nie za� katem. Czy to ujawnienie mi pa�skich wniosk�w nie zmusi�oby mnie do wzi�cia na siebie roli kata?

��Owszem, mog�oby si� tak zdarzy� � odrzek� Darling z zadziwiaj�c� pogod� ducha. - Przewidzia�em i takie konsekwencje. Moje �ycie by�o niezwykle bogate, a obecna choroba tak mi si� uprzykrzy�a, �e odebranie mi jednego roku �ycia � zw�aszcza gdy wiem, �e jest ona nieuleczalna � nie wydaje mi si� przera�aj�c� strat�. Z drugiej strony, nie s�dz�, bym w tej sytuacji wiele ryzykowa�. Pozbawienie mnie �ycia o rok wcze�niej spowodowa�oby pewne zachwianie matematycznej ci�g�o�ci w systemie. Niewielkie wprawdzie, ale biurokraci nienawidz� jakichkolwiek odchyle� od ustalonej procedury bez wzgl�du na ich znaczenie. Tak czy siak, nic mnie to nie obchodzi. Natomiast my�l� o panu, panie Wiberg. Tak, tak, prosz� mi wierzy�.

��O mnie?�� spyta� niespokojnie Wiberg. - A to dlaczego?

Nie by�o w�tpliwo�ci, �e w oku Darlinga zamigota� zn�w z dawn� �ywo�ci� z�o�liwy b�ysk.

��Jest pan statystykiem. Mog�em to �atwo wywnioskowa� ze sposobu, w jaki reagowa� pan na moj� statystyczn� terminologi�. Ja z kolei jestem matematykiem-amatorem, nie ograniczaj�cym si� w tych zainteresowaniach do proces�w stochastycznych. A jednym z moich konik�w jest geometria rzutowa. �ledzi�em statystyk� ludno�ci, liczby zgon�w i tak dalej, ponadto sporz�dza�em wykresy. I dlatego wiem, �e czternasty kwietnia przysz�ego roku b�dzie dniem mojej �mierci. Nazwijmy go dla upami�tnienia Dniem Pisarza. C� dalej, panie Wiberg. Wiem r�wnie�, �e nadchodz�cy trzeci listopada mo�na by nazwa� Dniem Statystyka. A my�l�, �e nie jest pan w zbyt bezpiecznym wieku. Prosz� mi powiedzie�: Jak pan stawi temu czo�o? H�? Jak pan stawi temu czo�o? Niech�e si� pan odezwie, panie Wiberg, niech pan co� powie! Pa�ski czas r�wnie� dobiega ko�ca.

Niemal wszyscy ludzie maj� sentyment do zwierz�t, ale niew�tpliwie najbardziej p�omienn� mi�o�ci� darz� je fanta�ci naukowi. To w�a�nie owym wybitnym przedstawicielom rodzaju ludzkiego uda�o si� wype�ni� dotkliwe luki w harmonijnym systemie klasyfikacji �wiata zwierz�cego, kt�ry zawdzi�czamy wysi�kom Karola Linneusza, Karola Darwina, Alfreda Brehma oraz Igora Akimuszkina. Do p�toramilionowej rzeszy rozlicznej zwierzyny, zarejestrowanej przez nauk� oficjaln�, fanta�ci dodali mn�stwo pierwotniak�w, jamoch�on�w, skorupiak�w, p�az�w, gad�w, ptak�w i ssak�w, w tym r�wnie� naczelnych.

Ca�� t� �ywiole zgromadzili�my w naszym kosmicznym zoologu. W por�wnaniu z nim bledn� najwi�ksze zwierzy�ce i ogrody zoologiczne wszystkich stolic �wiata.

Oddaj�c do r�k zwiedzaj�cych ten kr�tki (i z powodu trudno�ci papierowych nader pobie�ny) przewodnik, �ywimy g��bok� nadziej�, �e pozwoli on skorygowa� wasze mylne niestety wyobra�enia o �wiecie zwierz�cym, wyniesione ze szkolnego programu zoologii.

Serdecznie witamy i �yczymy przyjemnego zwiedzania!

Zwiedzanie proponujemy rozpocz�� od rozleg�ego wybiegu, na kt�rym pas� si� kurdle, wielkie zwierz�ta �owne z planety Enteropii. S� to zwierz�ta powszechnie znane, przypomnijmy wi�c tylko pokr�tce najwa�niejsze osobliwo�ci tych ogromnych stworze�, pokrytych pot�nym, meteorytoodpornym pancerzem. Ot� na kurdle poluje si� od �rodka. My�liwy naciera si� odpowiedni� past�, posypuje drobno pokrojonym szczypiorkiem, soli i pieprzy do smaku. Tak przyprawiony bierze w r�ce bomb� zegarow�, kuca w bru�dzie i czeka na zwierzyn�. Wyg�odzony kurdel po�yka �yw� przyn�t� i my�liwy trafia do jego wn�trza. W�wczas odbezpiecza zapalnik i gdy tylko pasta zacznie dzia�a�, spiesznie opuszcza trzewia zwierz�cia. Najwa�niejsze w tych �owach to zd��y� opu�ci� kurdla przed wybuchem machiny piekielnej i nie po�ama� sobie ko�czyn przy skoku z wysoko�ci drugiego pi�tra. Reszta to ju� tylko sprawa rutyny i odpowiedniego sprz�tu.

W naszym zwierzy�cu ka�dy mo�e sobie obejrze� przez przezroczyste tkanki �ywych kurdli szcz�tki my�liwych, kt�rym si� nie powiod�o.

A c� to za gigantyczne �nie�ne kule? Podejd�cie bli�ej i przypatrzcie si� uwa�nie: to kwil� (Quilus tropical is) � cienkorunne ssaki z planety Tenzis, poro�ni�te bezcenn� metaliczn� we�n�. Stroje utkane z takiej we�ny s� wodo-, kulo � i ognioodporne, nie smakuj� molom, nie gnij� i nigdy si� nie niszcz�.

Kwil� niestety z trudem aklimatyzuj� si� poza ojczyst� planet� i �le znosz� podr�e kosmiczne. Zwierzaki te maj� nie umi�niony prze�yk i do od�ywiania si� niezb�dna jest im do�� wysoka grawitacja. Przy niewa�ko�ci pokarm nie dociera do �o��dka, wobec czego trzeba go tam wpycha� r�k�. Ta operacja nasyca wprawdzie kwil�, lecz ca�kowicie pozbawia apetytu wykonuj�cego j� cz�owieka.

Je�li zostawili�cie w domu lup� lub chocia�by silne okulary, nie macie po co zagl�da� do klatki ze smagami. Te szczekaj�ce, lecz bardzo mi�e wielkie zwierz�ta ro�lino�erne maj� dziwny zwyczaj kurczenia si� do d�ugo�ci pi�ciu centymetr�w. Czasami, gdy ci��enie jest dla nich zbyt wielkie, smagi kurcz� si� tak dalece, �e w og�le nie wiadomo, czy s� w klatce, czy te� ich tam nie ma.

A w tych ogromnych wolierach trzymamy najwi�ksze ze znanych ssak�w, marsja�skie mimikrodony. Te zwierz�ta, wykazuj� energi� �yciow� odwrotnie proporcjonaln� do w�asnych rozmiar�w. Gdy taki mimikrodon stanie sobie s�upka na ogonie i tylnych �apach, mo�na do niego podej�� i konsumowa�, poczynaj�c od g�owy lub ogona, jak komu wygodniej.

Ale nawet mimikrodon jest uosobieniem histerycznej impulsywno�ci w por�wnaniu z elephantosami, �agodnymi i pot�nymi mieszka�cami Wenery. Jedyn� ich wad� jest to, �e nigdy nikogo i niczego si� nie boj�. Przed samym nosem takiego flegmatycznego zwierzaka mo�na eksplodowa� wi�zk� granat�w albo roznieci� po�ar i nic. Elephantos b�dzie p�on�� �ywym ogniem, lecz dla samej zasady nie ruszy si� krokiem z miejsca. Zreszt� ze wzgl�du na bezpiecze�stwo przeciwpo�arowe i konieczno�� utrzymania inwentarza dyrekcja zoo usilnie prosi szanownych go�ci o uwierzenie jej na s�owo i niesprawdzanie tej informacji eksperymentalnie.

Wprawdzie ta woliera stoi nieco na uboczu, ale zwiedzaj�cy z pewno�ci� zwr�c� uwag� na jej mieszka�ca. Personel ogrodu nie potrafi� go zaliczy� do kt�rejkolwiek z grup systematycznych i st�d taka lokalizacja pomieszczenia. Ot� zobaczycie tam pa�stwo dromaderiusa � dobroduszne zwierz� domowe z planety Jorill. Dromaderius ma tu��w hipopotama i g�ow� konika polnego, cztery s�oniowe nogi i mn�stwo niby-n�ek po bokach, jaskrawo ubarwion� sk�r� i owadzie mozaikowe oczy. Zwiedzaj�cym wolno karmi� go z r�ki, najlepiej krakersami oraz herbatnikami i innymi rodzajami tak zwanej galanterii piekarniczej. Prosz� si� nie dziwi�: mimo przera�aj�cego wygl�du dromaderius jest zdeklarowanym wegetarianinem.

Wielkie o�ywienie panuje na wybiegu dla �m�odzie�y�. Baraszkuje tam przekomicznie m�odziutkie biochemiczne tygrysi�tko imieniem Sylwester, a malutkie, uzdolnione technicznie skunksy sam� tylko si�� woli remontuj� i modernizuj� samochody, sprz�t lotniczy i kosmiczny, telewizory (zw�aszcza kolorowe) oraz inne maszyny i urz�dzenia. W�r�d nich kicaj� sobie beztrosko rolle � zwierzaki wielko�ci teriera, bezw�ose i nagie jak oskubana kura, kt�re � je�li je �adnie poprosi� � potrafi� od r�ki wyhodowa� pieni�ne drzewo lub rakiet� kosmiczn�. Prosz� jednak nie nadu�ywa� ich uprzejmo�ci, bo mog�oby to doprowadzi� do nadprodukcji rakiet kosmicznych oraz pog��bi� i tak ju� dotkliw� inflacj�.

Nieco dalej rozsiad�a si� grupa �agodnych jak jagni�ta p�ma�p-p�jaszczurek z ��tymi k�ami, czerwonymi �lepiami i szarozielon� �usk� na grzbiecie. To paple, rdzenni mieszka�cy Wenery. Nie obra�ajcie si�, gdy te nieszkodliwe zwierzaki zaczn� was nagle wytyka� �apami i �mia� si� do rozpuku: chodzi o to, �e cz�owiek jest istot�, na kt�rej widok paple nie mog� si� powstrzyma� od radosnego rechotu. Mo�e ten fakt sk�oni was do pewnej rewizji pogl�d�w na temat kr�la wszelkiego stworzenia.

A teraz przedstawiamy pa�stwu jedn� z najwi�kszych naszych atrakcji � s�awn� cyt�. Jest to zwierz�-mrowisko, zwierz�-inkubator, tw�r symbiotyczny, zespo�owo-rozbieralna mamka wszystkich mieszka�c�w planety Layard. Cyta zmontowana jest z malutkich krzykaczy, w�ciek�ych szczudlak�w, z�owieszczych donowani�t, d�ugoro�c�w, traczy i innych cudak�w. Ca�e to dobrane towarzystwo osesk�w cyta nia�czy w sobie przez d�ugie miesi�ce i lata, p�ki nie wydoro�leje, a sama nie przekszta�ci si� w gigantycznego potwora.

W razie niebezpiecze�stwa cyta rozpada si� na cz�ci sk�adowe, przy czym ka�da z nich mo�e samodzielnie wykonywa� r�ne akurat niezb�dne roboty: kopa� do�y, zastawia� pu�apki na ludzi itd. Poza tym cyta mo�e w ka�dej chwili rozbiec si� na wszystkie strony.

Czy trzeba t�umaczy�, jakie zapieraj�ce dech w piersi perspektywy otworz� si� przed ziemsk� nauk�, gdy zdo�a ona opanowa� rewelacyjn� metod� cyty?

Cz�owiek b�dzie m�g� wtedy zasiada� r�wnocze�nie w najrozmaitszych komisjach i komitetach, znajdowa� si� w miejscu pracy i r�wnocze�nie wypoczywa� w modnym kurorcie, uprawia� wszelkie dyscypliny sportu, sztuki i literatury, a nawet prowadzi�d�ugotrwa�e dyskusje z samym sob�, pardon, z cz�ciami samego siebie. Rozpowszechniajmy do�wiadczenie cyty!

Poczuli�cie si� zm�czeni zwiedzaniem? Jest wam gor�co i duszno? Natychmiast udajcie si� do terrarium! Natychmiast poczujecie ulg�. W terrarium trzymamy frigele � ogromne, g�adkosk�re jaszczurki stale przebywaj�ce w stanie �pi�czki. Ich podstawowym zastosowaniem w gospodarstwie ^domowym jest konserwowanie zimna. Frigele to najlepsze w ca�ym Wszech�wiecie przeno�ne klimatyzatory i lod�wki. Przy gwa�townych skokach ciep�oty nasze jaszczurki natychmiast pokrywaj� si� szronem i wydzielaj� strumienie lodowatego powietrza. Jedyna okazja! Tylko u nas! U�ywajcie wy��cznie naszych �ywych ch�odziarek!

Teraz chc�c kontynuowa� zajmuj�c� przechadzk� po naszym zwierzy�cu, musicie pa�stwo zmobilizowa� ca�� swoj� odwag�. Zbli�amy si� bowiem do najniebezpieczniejszych przedstawicieli fauny mi�dzyplanetarnej. Oto w oddali ukaza� si� jaki� niezwyk�y stw�r na ko�ach. Ostrzegamy: w �adnym wypadku nie nale�y pomyli� go z jakimkolwiek pojazdem mechanicznym lub niemechanicznym! Jest to bowiem podst�pny i okrutny kwadryg, jedyny mieszkaniec znanych nam obszar�w Kosmosu dysponuj�cy w�asnymi ko�ami. Jest to istota tak potworna, �e mo�emy tylko pozazdro�ci� staro�ytnym cywilizacjom Ameryki �rodkowej i Po�udniowej, kt�re nie mia�y najmniejszego poj�cia o kole jako takim.

Czym jest kwadryg? Samobie�nym organizmem ulowym typu konglomeratowego, a m�wi�c bardziej zrozumiale bry�� pulchnego budyniu zawieszon� mi�dzy dwoma ko�ami. O� tych k� przechodzi przez �rodek tu�owia, tarcze ich pokryte s� futrem, a obr�cze � rogowatymi stwardnieniami. Ale to jeszcze nie wszystko: najgorsze rzeczy dziej� si� wewn�trz owego budyniowatego cielska. D� tuszy zwisa jak wypchany worek, a za jego przezroczystymi �ciankami nieustannie mrowi si� jakie� paskudztwo.

Mimo swego nietuzinkowego intelektu kwadryg jest po jros�tu samobie�n� taczk�, za�adowan� robactwem. Dlatego nie ma podstaw, aby zaliczy� go do naszych braci w rozuue. Najodpowiedniejszym miejscem dla kwadryga jest ogr�d zoologiczny.

Uwaga! Niebezpiecze�stwo! Osoby szczeg�lnie wra�liwe, kobiety i dzieci prosimy o niezbli�anie si� do klatek! Umie�cili�my w nich najbardziej krawawe i �ar�oczne potwory Metagalaktyki. Oto puudli, okrutne zwierz�-telepata, czytaj�cy my�li i w dodatku cierpi�cy na mani� prze�ladowcz�. Znajduj�c si� na wolno�ci puudli unicestwia ka�de napotkane �ywe stworzenie po prostu na wszelki wypadek, powodowany zwyczajnym instynktem samozachowawczym. Uspokaja si� nieco jedynie w okresie rozrodu, gdy wyp�czkowuje mn�stwo malutkich puudl�t. W�wczas straszliwego zwierza mo�na �owi� go�ymi r�kami. W ten w�a�nie spos�b puudli znalaz� si� w naszym zwierzy�cu.

Ale nawet puudli jest �agodnym jaroszem w por�wnaniu z mieszkank� s�siedniej pancernej klatki � gigantyczn� pijawk�. Pijawka mo�e rosn�� bez ko�ca, �ywi�c si� energi� zewn�trzna i poch�aniaj�c ca�e planety, s�o�ca i gwiazdy. Szczeg�lnie temu potworowi smakuje energia wybuch�w j�drowych. Uwaga! Kategorycznie zabrania si� przeprowadzania rob�t strza�owych w bezpo�rednim s�siedztwie obiektu!

Nie radzimy te� zanadto zbli�a� si� do otark�w. S� to drapie�ne nied�wiedzie wyhodowane w spos�b sztuczny na Ziemi. Otarki w�adaj� biegle kilkoma j�zykami obcymi, posiadaj� rozleg�� wiedz� naukowo-techniczn� i doskona�� znajomo�� wy�szej matematyki. Przy ca�ym swym pozornym intelektualizmie otarki zachowa�y krwio�erczo�� dzikich pobratymc�w i ch�tnie po�eraj� si� nawzajem, nie gardz�c te� przek�sk� z cz�owieka, co stanowi jeszcze jeden dow�d szkodliwo�ci jednostronnego wykszta�cenia. Je�li wi�c zapragniecie przedyskutowa� z otarkami problemy lingwistyki strukturalnej, topologii r�niczkowej, przestrzeni wielowymiarowych lub behawiorystyki � radzimy czyni� to z mo�liwie jak najwi�kszej odleg�o�ci.

Musimy z �alem przyzna�, �e nie zdo�ali�my uzyska� dla naszego ogrodu wielu trudno dost�pnych gatunk�w niebezpiecznej fauny. Do tej pory na przyk�ad nie z�owiono ani jednego chyba gigantycznego samo�wiec�cego potwora, kt�ry �yje w otwartej przestrzeni kosmicznej i w odleg�ych okolicach Galaktyki napada na statki zwiadowcze. Nie ustajemy jednak w staraniach i nie szcz�dzimy koszt�w, aby zdoby� chocia�by niewielki egzemplarz tego rzadkiego zwierz�cia.

Nasz kosmiczny zwierzyniec ma swoist� fili�, co� w rodzaju niewielkiego ogrodu botanicznego, wyposa�onego w szklarnie i oran�erie. Mo�na w nim obejrze� istoty z pogranicza �wiata ro�linnego i zwierz�cego, wykazuj�ce w dodatku pewne formy my�lenia. Niekt�re gatunki flory pozaziemskiej s� ca�kowicie nieszkodliwe, do innych natomiast nie radzimy si� zbli�a�.

W zielonych alejach mog� si� czai� skacz�ce drzewa oraz krzewy-wampiry, obdarzone zdolno�ci� ruchu drapie�niki zwierz�ce. Ale najbardziej niebezpieczne s� tryfidy � okrutne ro�liny, kt�re potrafi� same si� wykopywa� i nawi�zywa� ze sob� ��czno�� d�wi�kow� za pomoc� �odyg. Tryfidy poluj� na ludzi, parali�uj�c ich d�ugimi wiciami. Zachowaj ci� ostro�no�� w czasie spacer�w po naszym. ogrodzie!

O wiele przyjemniejsze s� kontakty z rozumnymi fioletowymi kwiatami. Te urocze ro�linki wyprzedzi�y cz�owieka w rozwoju technicznym, umys�owym i moralnym, skoro wi�c pragniecie podnie�� sw�j poziom kulturalny i poszerzy� horyzonty my�lowe, lepszych rozm�wc�w nie znajdziecie.

Poza ogrodem botanicznym przy naszym zwierzy�cu uruchomili�my niedawno Gabinet �miechu. K��bi� si� w nim mieszka�cy Merkurego wygl�daj�cy jak wielobarwne b�ble. S� to zg�stki energii, kt�re osi�gn�y najwy�szy poziom rozwoju cywilizacyjnego. B�belki zabawiaj� si� z nud�w w ten spos�b, �e transformuj� my�li i przybieraj� dowolne kszta�ty � cz�owieka, kota, wielb��da, butelki whisky itp. - w zale�no�ci od tego, o czym sobie pomy�licie. Go�cie �miej� si� z tej fantasmagorii, a b�belki pod�miewaj� si� z ludzi. Dlatego nazwa �gabinet �miechu� ma charakter obosieczny i nie wiadomo, kto tam ma wi�cej uciechy.

Kierownictwo ogrodu zoologicznego, uprzedzaj�c sceptyczne uwagi na temat istnienia opisanych tu kurdli, kwadryg�w i innych stwor�w, stwierdza kategorycznie, �e nikt r�wnie� nie dowi�d� ich nieistnienia! A skoro tak, zoologia ma obowi�zek umie�ci� w swych spisach ca�� prezentowan� u nas faun�. Nie ulega bowiem w�tpliwo�ci, i� fantastyka odzwierciedla rzeczywisto�� znacznie pe�niej i wiarygodniej ni� czyni to nauka oficjalna.

Ka�dy, kto mia�by ochot� spr�bowa� swych si� jako prorok, powinien dla w�asnego dobra zaznajomi� si� najpierw z sukcesami, jakie odnie�li inni w tym niebezpiecznym zawodzie, a jeszcze lepiej � z niepowodzeniami.

Z monotonn� regularno�ci� ludzie najbardziej kompetentni stwierdzali autorytatywnie, co jest technicznie mo�liwe, a co nie � i cz�sto, nim zd��y� obeschn�� atrament z ich pi�r, okazywa�o si�, �e absolutnie nie mieli racji. Po dok�adnej analizie mo�na zaryzykowa� twierdzenie, i� niepowodzenia te dziel� si� na dwie kategorie, kt�re nazwa�bym brakiem odwagi oraz brakiem wyobra�ni.

Najcz�ciej chyba wyst�puje brak odwagi. S� to przypadki, gdy prorok in spe znaj�c nawet wszystkie istotne fakty nie jest w stanie dostrzec ich nieuniknionych konsekwencji. Niekt�re z tych niepowodze� s� tak niewiarygodnie �mieszne, �e mog�yby stanowi� interesuj�cy materia� dla psychoanalizy. �Oni m�wi�, �e tego nie da si� dokona� � jest zdaniem przewijaj�cym si� przez ca�� histori� wynalazczo�ci. Nie wiem, czy kto� kiedykolwiek usi�owa� wnikn�� w przyczyny, dla kt�rych �oni� tak m�wili, cz�sto z zupe�nie niepotrzebnym zacietrzewieniem.

Nie spos�b obecnie odtworzy� w pami�ci klimatu duchowego, kt�ry towarzyszy� budowie pierwszych lokomotyw. Ich krytycy zapewniali uroczy�cie, i� ka�dego, kto osi�gnie straszliw� pr�dko�� trzydziestu mil na godzin�, czeka �mier� przez uduszenie. R�wnie trudno uwierzy�, �e zaledwie osiemdziesi�t lat temu idea o�wietlania mieszka� elektryczno�ci� by�a wyszydzana przez wszystkich �ekspert�w� � z wyj�tkiem trzydziestojednoletniego wynalazcy ameryka�skiego Thomasa Alvy Edisona. Kiedy akcje sp�ek gazowniczych spad�y na �eb w roku 1878 wskutek o�wiadczenia Edisona (w�wczas ju� wa�nej figury z fonografem i mikrofonem w�glowym na swym koncie), �e pracuje nad lamp� �arow�, parlament brytyjski powo�a� komisj� do zbadania tej sprawy. (Westminster mo�e bez trudu pobi� Waszyngton w tej grze).

Znakomici eksperci orzekli � ku uldze sp�ek gazowniczych � �e pomys�y Edisona s� �dobre dla naszych przyjaci� zza oceanu� niegodne jednak uwagi ludzi praktycznych, a tym bardziej uczonych�. A Sir William Preece, g��wny in�ynier poczty brytyjskiej, wypowiedzia� si� bez ogr�dek, i� �zastosowanie �wiat�a elektrycznego to wr�cz ignis fatuus�. Wydaje si�, �e b��dzi� w tym przypadku bynajmniej nie ignis.

Stawiany pod pr�gierzem nonsens naukowy, niech mi b�dzie wolno to podkre�li�, nie odnosi si� do pierwotnego marzenia o perpetuum mobile, lecz do skromnej �ar�wki elektrycznej, kt�r� ju� trzy pokolenia uwa�aj� za co� oczywistego, chyba �e si� przepali i zostawi ich w ciemno�ci. Mimo i� w tej sprawie Edison si�ga� wzrokiem znacznie dalej od swych wsp�czesnych, w jaki� czas p�niej i on dopu�ci� si� podobnej kr�tkowzroczno�ci jak Preece and Co, przeciwstawiaj�c si� wprowadzeniu pr�du zmiennego.

Najbardziej znane i by� mo�e najbardziej pouczaj�ce przypadki braku odwagi wyst�pi�y w dziedzinie aero � oraz astronautyki. Na pocz�tku dwudziestego wieku uczeni niemal jednomy�lnie twierdzili, �e niemo�liwy jest lot obiektu ci�szego od powietrza i �e ka�dy, kto pr�buje budowa� aeroplany, jest g�upcem. Wielki astronom ameryka�ski Simon Newcomb napisa� s�awny esej, w kt�rego zako�czeniu stwierdza:

�Udowodnienie, �e �adna mo�liwa kombinacja znanych substancji, znanych mechanizm�w oraz znanych si� nap�dowych nie mo�e by� zespolona w konkretnej maszynie, kt�ra pozwoli ludziom pokonywa� drog� powietrzn� ogromne odleg�o�ci, wydaje si� autorowi tak proste, jak udowodnienie ka�dego innego faktu fizycznego�.

Rzecz zastanawiaj�ca, Newcomb posiada� na tyle otwarty umys�, by nie wykluczy�, �e nowe rewelacyjne odkrycie � mia� tu na my�li neutralizacj� przyci�gania ziemskiego � umo�liwi�oby latanie. Dlatego te� nie mo�na oskar�a� go o brak wyobra�ni. Pope�ni� b��d, gdy� usi�owa� uporz�dkowa� fakty z dziedziny aerodynamiki, nie pojmuj�c tej nauki. Brak odwagi polega� na tym, �e nie zdawa� sobie sprawy, i� wszystko potrzebne do zbudowania aparatu lataj�cego znajduje si� ju� w zasi�gu r�ki.

Artyku� Newcomba zyska� rozg�os akurat w czasie, gdy bracia Wright, nie posiadaj�c w swym sklepie z rowerami odpowiedniego urz�dzenia antygrawitacyjnego, montowali silnik benzynowy na skrzyd�ach. Kiedy wiadomo�� o ich sukcesie dotar�a do astronoma, oniemia� tylko na chwil�. Lataj�ce maszyny � przyzna� � to mo�liwo�� marginalna nie maj�ca jednak znaczenia praktycznego, wykluczone bowiem, by mog�y ud�wign�� dodatkowy ci�ar pasa�era oraz pilota�

Takie odrzucanie fakt�w, dzi� uwa�anych za oczywiste, ci�gn�o si� przez ca�� histori� lotnictwa. Pozwol� sobie zacytowa� innego astronoma, Williama H. Pickeringa, kt�ry pogodzi� nie jednomy�ln� opini� publiczn� w kilka lat po starcie pierwszych aeroplan�w.

�Przeci�tny cz�owiek cz�sto wyobra�a sobie gigantyczne maszyny lataj�ce nad Atlantykiem i przewo��ce niezliczone ilo�ci pasa�er�w na podobie�stwo nowoczesnych parowc�w� Mo�na chyba �mia�o zaryzykowa� twierdzenie, �e s� to idee zgol� fantastyczne i nawet gdyby taka maszyna zdo�a�a przeprawi� si� na drug� stron� oceanu z jednym lub dwoma pasa�erami �na grzbiecie�, sta� by na to by�o jedynie kapitalist�w posiadaj�cych w�asne jachty. Innym cz�stym b��dem jest zak�adanie wielkiej szybko�ci. Trzeba pami�ta�, �e op�r powietrza jest wprost proporcjonalny do kwadratu pr�dko�ci, a praca do sze�cianu� Je�li przy trzydziestu koniach mechanicznych mo�emy osi�gn�� obecnie pr�dko�� czterdziestu mil na godzin�, to, by uzyska� pr�dko�� stu mil na godzin�, musimy u�y� silnika o mocy czterystu siedemdziesi�ciu koni mechanicznych� bez w�tpienia przy naszych obecnych �rodkach nie mamy szans na wygranie wy�cigu szybko�ci z lokomotywami czy automobilami�.

Tak si� z�o�y�o, i� wi�kszo�� koleg�w po fachu uwa�a�a Pickeringa za obdarzonego zbyt bujn� wyobra�ni�. Sk�onny by� widzie� �ycie � nawet dowody �ycia owad�w � na Ksi�ycu. Stwierdzam z satysfakcj�, �e zanim profesor Pickering, do�ywszy s�dziwego wieku osiemdziesi�ciu lat, zmar� w roku 1938, mia� niejedn� okazj� ogl�da� samoloty lataj�ce z pr�dko�ci� czterystu mil na godzin� i z obci��eniem znacznie wi�kszym ni� �jeden lub dw�ch� pasa�er�w. Era kosmiczna przynios�a na skal� oraz w tempie dot�d nie spotykanym masow� rehabilitacj� jednych prorok�w oraz obalenie innych. Maj�c w tym jaki� sw�j udzia� i nie b�d�c bardziej od innych odporny na z�o�liw� przyjemno��, jaka daje okrzyk: �A nie m�wi�em!�, chcia�bym przypomnie� kilka opinii wybitnych uczonych, wypowiedzianych w przesz�o�ci na temat lot�w kosmicznych. Kto� musi odgrzeba� wspomnienia o pesymistach. Skwapliwo��, z jak� ci, kt�rzy do niedawna twierdzili: �To jest wykluczone�, przestawiali si� na: �Zawsze m�wi�em, �e to mo�liwe�, jest doprawdy zdumiewaj�ca.

Co si� tyczy szerszych k� spo�ecze�stwa, to idea lot�w kosmicznych po raz pierwszy pojawi�a si� na horyzoncie w latach dwudziestych jako rezultat sprawozda� prasowych z prac prowadzonych przez Amerykanina Roberta Goddarda oraz Niemca Hermanna Obertha (du�o wcze�niejsze badania Cio�kowskiego w Rosji by�y w�wczas prawie nie znane poza granicami jego w�asnego kraju). Kiedy koncepcje Goddarda i Obertha, jak zwykle okaleczone przez pras�, przenikn�y do �wiata naukowego, wygwizdano je i wyszydzono. Jako pr�bk� g�os�w krytycznych, kt�re musieli �cierpie� pionierzy astronautyki, chcia�bym zaprezentowa� ten oto majstersztyk � cytat z rozprawy opublikowanej przez profesora A. W. Bickertona w 1926 roku. Prosz� czyta� bardzo uwa�nie, poniewa� stanowi on przyk�ad aroganckiej ignorancji i jest niezwykle trudny do zbicia.

�Idiotyczny pomys� wystrzelenia rakiety na Ksi�yc jest dowodem, do jakiego absurdu mo�e doprowadzi� naukowc�w wynaturzona specjalizacja. Sp�jrzmy na ten projekt krytycznie. Pocisk, by przezwyci�y� przyci�ganie ziemskie, musi osi�gn�� pr�dko�� siedmiu mil na sekund�. Energia cieplna wytwarzana przy tej pr�dko�ci przez jeden gram materia�u wybuchowego wynosi pi�tna�cie tysi�cy sto osiemdziesi�t kalorii� Energia grama najsilniejszego materia�u wybuchowego � nitrogliceryny � wynosi niespe�na tysi�c pi��set kalorii. Zatem gdyby nawet si�a eksplozji nie musia�a niczego unie��, posiada�aby zaledwie jedn� dziesi�t� energii niezb�dnej do oderwania si� od Ziemi� Dlatego te� przedsi�wzi�cie wydaje si� z gruntu niemo�liwe��

Oburzeni czytelnicy w kolumbijskiej czytelni publicznej wskazywali mi ze z�o�ci� napis CISZA, w chwili gdy odkry�em t� ma�� pere�k�. Warto zaj�� si� tym szczeg�owo, by zobaczy�, jak �wynaturzona specjalizacja� � je�li wolno uku� taki zwrot � sprowadzi�a profesora na manowce.

Pierwszy jego b��d tkwi w zdaniu: �Energia najsilniejszego materia�u wybuchowego � nitrogliceryny�� Mo�na by s�dzi�, �e to energia, nie si�a, jest tym, czego wymagamy od paliwa rakietowego. W istocie rzeczy nitrogliceryna i zbli�one do niej materia�y wybuchowe zawieraj� znacznie mniej energii na jednostk� ci�aru ni� takie mieszanki, jak na przyk�ad nafta z ciek�ym tlenem. Zwr�cili na to uwag� ju� wiele lat wcze�niej Cio�kowski i Goddard.

Drugi b��d Bickertona jest bardziej karygodny. M�wi�c bez ogr�dek � wyp�ywa po prostu z g�upoty. C� z tego, �e nitrogliceryna posiada tylko jedn� dziesi�t� energii koniecznej do oderwania si� od Ziemi? Oznacza to po prostu, �e trzeba zu�y� przynajmniej dziesi�� funt�w nitrogliceryny, aby wystrzeli� jeden funt �adunku u�ytecznego 1.

A przecie� samo paliwo nie musi odrywa� si� od Ziemi. Mo�e by� spalone tu� przy niej, byle tylko przekaza�o sw� energi� �adunkowi u�ytecznemu � na tym ko�czy si� jego rola. Kiedy w trzydzie�ci trzy lata p�niej wbrew twierdzeniu profesora Bickertona, i� jest to niemo�liwe, wystartowa� �unnik II, wi�ksza cz�� jego materia�u nap�dowego nie oddali�a si� zbytnio od ziemi rosyjskiej� ale za to p� tony �adunku u�ytecznego dosi�g�o Mar� Imbrium.

M�g�bym jeszcze doda�, �e profesor Bickerton, kt�ry by� aktywnym popularyzatorem nauki, opublikowa� w�r�d swych ksi��ek jedn� o tytule: �Niebezpiecze�stwa czyhaj�ce na pioniera�. W�r�d niebezpiecze�stw, jakim musz� stawi� czo�o pionierzy, znajduje si� kilka bardziej zniech�caj�cych ni� tacy Bickertonowie.

W latach trzydziestych i czterdziestych naukowcy w dalszym ci�gu wyszydzali pionier�w rakietowych je�li w og�le raczyli ich zauwa�y�. Ka�dy, kto zechce wst�pi� rio dobrze zaopatrzonej biblioteki uniwersyteckiej, mo�e znale�� zachowany dla potomno�ci na szacownych stronicach Philosophical Magazine ze stycznia 1941 roku przyk�ad szczeg�lnie interesuj�cy ze wzgl�du na wysok� rang� jego autora.

Jest to praca wybitnego astronoma kanadyjskiego, profesora J. W. Campbella z Uniwersytetu w Albercie, zatytu�owana �Lot rakiet� na Ksi�yc�. Autor zaczyna j� cytatem z rozprawy edmonto�skiej z roku 1938, stwierdzaj�cym, �e �lot rakiet� na Ksi�yc wydaje si� obecnie mniej odleg�y ni� sto lat temu telewizja�, po czym rozpatruje ten temat w kategoriach matematycznych. Po kilkustronicowej analizie dochodzi do wniosku, �e potrzeba by miliona ton masy startowej, aby wynie�� jeden funt �adunku u�ytecznego w kosmiczn� drog�.

Prawid�owa liczba dla dzisiejszych podstawowych paliw i technologii wynosi w przybli�eniu: jedna tona na funt � stosunek ni�szy, lecz prawie tak samo trudny do przyj�cia jak �w wyliczony przez profesora. Niemniej jego matematyka by�a bez zarzutu. Gdzie� wi�c tkwi� b��d?

Po prostu w za�o�eniach wst�pnych, kt�re by�y beznadziejnie nierealistyczne. Wybra� dla rakiety tor, na kt�rym trwoni�yby si� ogromne ilo�ci energii, za�o�y� przy tym tak ma�e wykorzystanie przyspieszenia, �e wi�kszo�� paliwa zmarnowa�aby si� na� ma�ych wysoko�ciach przy pokonywaniu ziemskiego pola grawitacyjnego. To tak, jak gdyby wyliczy� osi�gi samochodu przy w��czonym hamulcu. Nie dziwi wi�c ko�cowa konkluzja: �Jakkolwiek negatywne przepowiednie s� zawsze niebezpieczne, mo�e si� okaza�, �e twierdzenie, i� lot rakiet� na Ksi�yc wydaje si� mniej odleg�y ni� sto lat temu telewizja, jest zbyt optymistyczne�. Jestem pewien, �e gdy abonenci Philosophical Magazine czytali te s�owa w roku 1941, wielu z nich pomy�la�o sobie: �No, to powinno utrze� nosa tym szalonym rakietomanom�.

A przecie� prawid�owe liczby zosta�y opublikowane przez Cio�kowskiego, Obertha i Goddarda o wiele wcze�niej. I chocia� prace dw�ch pierwszych by�y zbyt trudne, by mo�na w owym czasie si�gn�� do nich po konsultacj�, to rozprawa Goddarda �Metoda osi�gania skrajnych wysoko�ci� stanowi�a ju� niemal pozycj� klasyczn� i by�a wydana przez Smithsonian Institution. Gdyby profesor Campbell zajrza� do niej (lub do jakiegokolwiek kompetentnego w tej dziedzinie autora � a by�o kilku takich, nawet w roku 1914), nie wprowadzi�by w b��d swych czytelnik�w ani te� samego siebie. I nie musia�by znosi� sarkastycznej analizy swej rozprawy opublikowanej przeze mnie w roku 1948 we wrze�niowym numerze Journal of the British Interplanetary Society, kt�rej ukazanie si� napsu�o mu sporo krwi. Je�li przypadkiem czyta on te s�owa � przepraszam za ostry ton wypowiedzi, lecz nie za krytyk� jako tak�.

Nauki p�yn�cej z tych przyk�ad�w nie nale�y powtarza� zbyt cz�sto, nie zawsze bywa ona rozumiana przez laik�w, kt�rzy odczuwaj� niemal zabobonny l�k przed matematyk�. Matematyka jednak jest tylko narz�dziem, jakkolwiek niezmiernie skutecznym. �adne r�wnania � nawet imponuj�ce i zawi�e � nie doprowadz� nas do prawdy, je�li wst�pne za�o�enia s� b��dne. A� dziw bierze, jak dalece potrafi� pud�owa� kompetentni, lecz konserwatywni naukowcy oraz in�ynierowie, z g�ry zak�adaj�c, �e co�, co badaj�, jest nierealne. W takim przypadku uprzedzenie za�lepia nawet najbardziej wykszta�conych ludzi, nie s� w stanie dojrze� tego, co maj� tu� przed nosem. I rzecz zupe�nie niewiarygodna � do�wiadczenie niczego ich nie uczy, raz po raz powtarzaj� ten sam b��d.

W�r�d moich najlepszych przyjaci� mam kilku astronom�w i przykro mi wci�� rzuca� kamyki do ich ogr�dka � wydaje mi si� jednak, �e astronomowie pobili absolutny rekord jako fa�szywi prorocy. Je�li pa�stwo w to w�tpicie, pozw�lcie mi opowiedzie� histori� tak przewrotn�, �e mo�e wyda� si� nieprawdopodobna. Nie wymy�li�em jej � nie jestem a� tak cyniczny. Fakty mo�e ka�dy sprawdzi� w odpowiednich �r�d�ach.

W roku 1935 za�o�yciel British Interplanetary Society, P. E. Cleator, niebacznie pope�ni� pierwsz� ksi��k� o astronautyce opublikowan� w Anglii. Jego �Rakiet� w Kosmos� da�o (przypadkowo wysoce interesuj�ce) zestawienie eksperyment�w prowadzonych przez niemieckich i ameryka�skich pionier�w rakietowych, a tak�e informacje dotycz�ce tak powszednich dzi� zjawisk, jak rakiety wielostopniowe i satelity. Powa�ne czasopismo naukowe Natur� w numerze z czternastego marca 1936 roku zrecenzowa�o ow� ksi��k� w spos�b do�� zaskakuj�cy:

�Od razu na wst�pie trzeba powiedzie�, �e ca�a procedura nakre�lona w niniejszej ksi��ce przedstawia trudno�ci tak zasadnicze, i� zmuszeni jeste�my odrzuci� pomys� jako absolutnie niewykonalny, cho� autor uporczywie apeluje, by wyzby� si� uprzedze� i przypomnie� sobie rzekom� nierealno�� lot�w obiekt�w ci�szych od powietrza. Taka analogia mo�e by� myl�ca i przypuszczamy, �e tak b�dzie w tym przypadku��

C�, ca�emu �wiatu ju� wiadomo, jak myl�ca by�a ta analogia, aczkolwiek recenzent, podpisany tylko zagadkowymi inicja�ami �R.v.d.R.W.�, mia�, rzecz jasna, pe�ne prawo do wydania swej opinii.

W dwadzie�cia lat p�niej � po og�oszeniu przez prezydenta Eisenhowera ameryka�skiego programu satelitarnego � nowy astronom kr�lewski przyjecha� do Anglii, by obj�� swe stanowisko. Prasa poprosi�a go o wypowied� na temat lot�w kosmicznych. I oto po dwudziestu latach dr Richard van der Riet Woolley nie widzia� powodu do zmiany swoich pogl�d�w. �Podr�e kosmiczne � parskn�� � s� kompletn� bredni��.

Prasa nie pozwoli�a mu o tym zapomnie�, gdy ju� w nast�pnym roku wystrzelony zosta� Sputnik I. P�niej � jak na ironi� � dr Woolley zosta�, z tytu�u swego stanowiska, prominentnym cz�onkiem komitetu doradczego rz�du brytyjskiego do spraw bada� kosmicznych. �atwo sobie wyobrazi� uczucia tych, kt�rzy w ci�gu ca�ego pokolenia starali si� zainteresowa� Zjednoczone Kr�lestwo przestrzeni� kosmiczn� *.[* Oddaj�c sprawiedliwo�� dr. Woolleyowi, chcia�bym przypomnie�, �e owa krytyka z roku 1936 zawiera�a � prawdopodobnie pierwsz� � sugesti�, i� rakiety mog� wnie�� wk�ad do wiedzy astronomicznej poprzez dokonywanie obserwacji w promieniach ultrafioletowych poza poch�aniaj�cym ekranem atmosfery ziemskiej. Dzi�ki orbitalnym obserwatoriom astronomicznym oraz ich nast�pcom idea ta zosta�a w pe�ni zrealizowana.]

Nawet ci, kt�rzy sugerowali, i� rakiety mog� by� wykorzystane do skromniejszych, za to o wiele bardziej niegodziwych cel�w, zostali zlekcewa�eni przez autorytety naukowe � z wyj�tkiem Niemiec i Rosji.

Gdy zaskoczonemu �wiatu odkryto istnienie V2 o zasi�gu dwustu mil, zacz�y si� spekulacje na temat pocisk�w mi�dzykontynentalnych. Zosta�o to jednak zdecydowanie storpedowane przez dr. Vannevara Busha, jednego z cywilnych kierownik�w ameryka�skiego programu naukowego w s�u�bie wojny, wobec Komisji Senackiej trzeciego grudnia 1945 roku. Prosz� pos�ucha�:

�Wiele si� m�wi�o o rakiecie o zasi�gu trzech tysi�cy mil. W moim mniemaniu jest to nieosi�galne przez wiele jeszcze lat. Ludzie, kt�rzy wypisuj� te irytuj�ce rzeczy, wspominaj� o wystrzeleniu mi�dzykontynentalnej rakiety o zasi�gu trzech tysi�cy mil, przenosz�cej bomb� atomow� i sterowanej tak precyzyjnie, by trafi�a w dok�adnie okre�lony cel, jakim mo�e by� miasto.

Z technicznego punktu widzenia twierdze, �e nie ma na �wiecie cz�owieka, kt�ry by potrafi� co� takiego skonstruowa� i jestem prze�wiadczony, �e wiele jeszcze wody up�ynie, zanim kto� taki si� znajdzie� Nie warto zaprz�ta� sobie tym g�owy. Chcia�bym, aby spo�ecze�stwo ameryka�skie wyzby�o si� tych my�li�.

Kilka miesi�cy wcze�niej (w maju 1945 roku) lord Cherwell, doradca naukowy premiera Churchilla, wyrazi� podobne pogl�dy w czasie debaty Izby Lord�w. Niczego innego nie mo�na by�o oczekiwa�, poniewa� Cherwell by� uczonym skrajnie konserwatywnym i dogmatycznym, kt�ry zapewnia� rz�d, i� V2 jest tylko plotk� propagandow� *.[* Wp�yw Cherwella � szkodliwy czy nie � by� przedmiotem �ywej dyskusji od momentu opublikowania pracy Sir Charlesa Snowa Nauka a rz�d.]

Podczas majowej debaty na temat obrony lord Cherwell ol�ni� par�w wspania�ym popisem pami�ciowej arytmetyki, wyliczaj�c, �e rakieta o bardzo dalekim zasi�gu musi sk�ada� si� w przesz�o dziewi��dziesi�ciu procentach z paliwa, a zatem mia�aby bardzo niewielki �adunek u�yteczny. S�uchacze mogli wyci�gn�� z tego tylko jeden wniosek, a mianowicie, �e urz�dzenie takie jest absolutnie niewykonalne. By�o to prawd� na wiosn� 1945 roku, nie by�o ju� jednak prawd� w lecie. Zadziwiaj�c� cech� debaty Izby Lord�w jest niedba�y spos�b, w jaki a� nadto dobrze poinformowani parowie szermowali zwrotem �bomba atomowa�, w czasie gdy by�a to naj�ci�lej strze�ona tajemnica wojskowa. (Pr�ba w Almagordo odby�a si� dopiero w dwa miesi�ce p�niej). Urz�d Bezpiecze�stwa by� zaniepokojony i lord Cherwell � kt�ry oczywi�cie zna� Projekt Manhattan � nie bez podstaw t�umaczy� swym w�cibskim kolegom, by nie wierzyli we wszystko, co us�ysz�, nawet gdyby przypadkiem by�o to ca�kowicie zgodne z prawd�.

Kiedy dr Bush przemawia� na posiedzeniu Komisji Senackiej w grudniu tego� roku, jedyn� wa�n� tajemnic� bomby atomowej stanowi� jej ci�ar wynosz�cy pi�� ton. Ka�dy m�g� w�wczas obliczy� w pami�ci � wzorem lorda Cherwella � �e rakieta przenosz�ca j� na inny kontynent musia�aby wa�y� oko�o dwustu ton � c� wobec tego znaczy n�dzne czterna�cie ton budz�cej wtedy postrach V2.

Postawione wobec tych samych fakt�w i oblicze� technologie ameryka�ska i rosyjska obra�y dwie r�ne drogi. Pentagon zrezygnowa� w�a�ciwie z rakiet o dalekim zasi�gu na blisko pi�� lat, dop�ki rozw�j bomb termonuklearnych nie umo�liwi� skonstruowania g�owic bojowych pi�� razy l�ejszych, natomiast pi��dziesi�t razy silniejszych od �miesznej petardy zrzuconej na Hiroszim�.

Rosjanie postawieni wobec konieczno�ci zbudowania dwustutonowej rakiety, po prostu j� zbudowali. Wykorzystali swoje rezultaty do znacznie wa�niejszego celu � i wygrali wy�cig w Kosmos.

W�r�d nauczek, kt�re powinno si� wyci�gn�� z tego wycinka historii wsp�czesnej, jest jedna, kt�r� chcia�bym podkre�li�. Wszystko, co jest teoretycznie mo�liwe, zostanie osi�gni�te w praktyce bez wzgl�du na trudno�ci techniczne, je�li tylko pragnie si� tego wystarczaj�co silnie. Nie jest kontrargumentem stwierdzenie: �Ten pomys� to czysta fantazja!� Wi�kszo�� rzeczy, kt�re zdarzy�y si� w ci�gu ostatnich lat pi��dziesi�ciu, zas�uguje na to miano i mo�na zak�ada�, �e b�dzie tak dalej, nie tra�my wi�c nadziei na dalsze proroctwa.

Aby tego dokona� � unikn�� braku odwagi, za kt�ry historia karze tak bezlito�nie � musimy �mia�o �ledzi� wszystkie techniczne ekstrapolacje z punktu widzenia ich logicznych konkluzji. Za chwil� jednak zademonstruj�, �e nawet to nie wystarczy. Do przepowiadania przysz�o�ci potrzebna jest logika. Ale potrzebna jest r�wnie� wiara i wyobra�nia, kt�ra czasem przeczy logice.

W poprzednim rozdziale zasugerowa�em, �e wiele negatywnych opinii na temat mo�liwo�ci naukowych oraz wiele niepowodze� dawniejszych prorok�w w przepowiadaniu rzeczy znajduj�cych si� dos�ownie przed ich nosem, wynika�o z � nazwijmy to � braku odwagi. Wszystkie podstawowe fakty z zakresu aeronautyki by�y ju� dost�pne w pracach Cayleya, Stringfellowa, Chanute�a i innych � gdy Simon Newcomb �udowodni��, i� latanie jest niemo�liwe. Zabrak�o mu po prostu odwagi, by stawi� czo�o tym faktom. Wszystkie podstawowe wzory matematyczne oraz zasady podr�y kosmicznej by�y opracowane przez Cio�kowskiego, Goddarda i Obertha ju� od lat � albo i dziesi�tk�w lat � gdy wybitni uczeni kpili sobie z astronaut�w in spe. W tym przypadku niepowodzenie by�o nie tyle intelektualnej, co moralnej natury. Krytycy nie mieli odwagi, kt�r� powinno im by�o da� do�wiadczenie naukowe. Nie mogli uwierzy� w prawd�, nawet gdy by�a odcyfrowywana na ich oczach, w ich w�asnym matematycznym j�zyku. Znamy wszyscy ten rodzaj tch�rzostwa, poniewa� sami od czasu do czasu mu ulegamy.

Inny rodzaj niepowodze�, jakie spotyka�y prorok�w, jest bardziej godny pot�pienia i zarazem bardziej interesuj�cy. Zdarzaj� si� one w�wczas, gdy wszystkie dost�pne fakty s� uporz�dkowane i ocenione w spos�b prawid�owy � natomiast fakty o decyduj�cym znaczeniu pozostaj� wci�� jeszcze nie odkryte i nie dopuszcza si� mo�liwo�ci ich istnienia.

S�ynnego przyk�adu dostarczy� nam tu filozof, August Comte, kt�ry w swych �Wyk�adach filozofii pozytywnej�.(1835) usi�owa� okre�li� granice, w jakich musi si� mie�ci� wiedza naukowa. W rozdziale o astronomii (tom drugi, rozdzia� pierwszy) napisa� te oto s�owa dotycz�ce cia� niebieskich:

�Wiemy, jak okre�la� ich kszta�ty, odleg�o�ci, mas�, ruchy, nigdy jednak nie b�dziemy zna� ich struktury chemicznej czy mineralogicznej. Jeszcze mniej b�dziemy wiedzie� o strukturze zorganizowanych istot zamieszkuj�cych ich powierzchni� Musimy zawsze rozgranicza� dwa poj�cia: uk�adu s�onecznego oraz wszech�wiata i u�wiadamia� sobie, i� jedynie to pierwsze powinno stanowi� przedmiot naszego zainteresowania. Tylko w ramach takiego rozgraniczenia astronomia jest nauk� doskona�� i pozytywn�, tak jak to przyj�li�my� gwiazdy s�u�� nam do cel�w naukowych tylko jako punkty odniesienia, z kt�rymi mo�emy por�wnywa� wewn�trzne ruchy naszego uk�adu�.

Innymi s�owy Comte orzek�, �e gwiazdy nie b�d� nigdy niczym wi�cej, jak tylko niebieskimi punktami odniesienia, bez istotnej warto�ci dla astronoma. Wy��cznie w przypadku planet mo�emy mie� nadziej� na jak�� okre�lon� wiedz�, lecz nawet ta b�dzie si� ogranicza�a do geometrii oraz dynamiki. Comte prawdopodobnie uzna�by, i� taka ga��� nauki jak �astrofizyka� jest a priori niemo�liwa.

A przecie� w niespe�na p� wieku od jego �mierci ca�a astronomia by�a astrofizyk� i bardzo niewielu zawodowych astronom�w interesowa�o si� planetami. Twierdzenie Comte�a zosta�o ca�kowicie obalone dzi�ki wynalezieniu spektroskopu, kt�ry nie tylko pozwoli� odkry� �struktur� chemiczn�� cia� niebieskich, ale powiedzia� nam dzi� o odleg�ych gwiazdach znacznie wi�cej, ni� wiemy o s�siednich planetach.

Nie mo�na wini� Comte�a za to, �e nie przewidzia� spektroskopu. Nikt nie m�g� go sobie wyobrazi�, jak te� innych bardziej skomplikowanych przyrz�d�w, kt�re obecnie znajduj� si� w arsenale astronomicznym. Przypadek Comte�a powinien by� dla nas nieustaj�cym ostrze�eniem, kt�rego nie wolno lekcewa�y�. Nawet rzeczy bezsprzecznie nierealne, przy istniej�cych lub mo�liwych do przewidzenia technikach, mog� si� okaza� ca�kiem proste w wyniku nowych odkry� naukowych. Odkrycia te ze wzgl�du na sw� natur� nie daj� si� przewidzie�, umo�liwi�y nam jednak omini�cie tylu przeszk�d nie do przezwyci�enia w przesz�o�ci, �e �aden obraz przysz�o�ci, kt�ry je zignoruje, nie b�dzie prawdziwy.

Lord Rutherford, kt�ry ma najwi�ksze zas�ugi w odkryciu struktury wewn�trznej atomu, tak�e dostarczy� s�ynnego przyk�adu braku wyobra�ni. Lubi� pokpiwa� z rozsiewaczy sensacyjnych wiadomo�ci, kt�rzy przepowiadali, i� pewnego dnia b�dziemy w stanie zaprz�c do pracy energi� uwi�zion� w materii. W roku 1937, w niespe�na pi�� lat po jego �mierci, uzyskano w Chicago pierwsz� reakcj� �a�cuchow�. Przy ca�ej swej wspania�ej intuicji Rutherford nie przeczuwa�, �e zostanie odkryta reakcja j�drowa, kt�ra wyzwoli wi�cej energii, ni� potrzeba do jej zapocz�tkowania. Aby wyzwoli� energi� z materii, konieczny by� �zap�on� nuklearny analogiczny do spalania chemicznego. To umo�liwi�o rozszczepienie uranu. Po tym odkryciu wykorzystanie energii atomowej sta�o si� rzecz� nieuniknion�, aczkolwiek gdyby nie presja wojny, mog�oby nast�pi� znacznie p�niej.

Przyk�ad lorda Rutherforda jasno wykazuje, �e cz�owiek posiadaj�cy najg��bsz� znajomo�� danego przedmiotu i b�d�cy uznanym autorytetem w swej dziedzinie, mo�e nie przewidywa� przysz�ych kierunk�w jej rozwoju. Zbyt wielkie brzemi� wiedzy mo�e zahamowa� lot wyobra�ni. Pr�bowa�em uj�� ten fakt w prawo Clarke�a, kt�re mo�na by sformu�owa� w spos�b nast�puj�cy:

�Kiedy wybitny, lecz starszy ju� uczony stwierdza, i� co� jest mo�liwe, niemal zawsze ma racj�. Kiedy natomiast twierdzi, i� co� jest niemo�liwe, z du�� doz� prawdopodobie�stwa mo�na za�o�y�, �e si� myli�.

Przymiotnik �starszy� wymaga �ci�lejszej definicji. W fizyce, matematyce i astronautyce oznacza cz�owieka po trzydziestce. W innych dyscyplinach granica mo�e si� niekiedy przesun�� poza czterdziestk�. Oczywi�cie zdarzaj� si� chwalebne wyj�tki, ale, o czym dobrze wiedz� wszyscy m�odzi pracownicy naukowi, uczeni po pi��dziesi�tce nadaj� si� wy��cznie na cz�onk�w rad naukowych i za wszelk� cen� powinno si� ich trzyma� z dala od laboratori�w.

Znacznie rzadziej mamy do czynienia ze zbyt bujn� wyobra�ni� ni� z jej brakiem. Zbyt bujna wyobra�nia doprowadza zwykle jej niefortunnego posiadacza do frustracji i pora�ki � chyba �e jest na tyle rozs�dny, by o swych pomys�ach wy��cznie pisa�, a nie d��y� do ich urzeczywistnienia. W tej kategorii znajdziemy wszystkich autor�w fantastyki naukowej, historyk�w przysz�o�ci, tw�rc�w Utopii � oraz obydwu Bacon�w, Rogera i Francisa.

Mnich Roger (ok. 1214 � ok. 1292) wyobra�a� sobie przyrz�dy optyczne, nap�dzane mechanicznie �odzie i lataj�ce maszyny � wybiegaj�c daleko poza istniej�c� w�wczas lub nawet mo�liwa do przewidzenia technik�. Trudno uwierzy�, �e s�owa te napisano w trzynastym wieku:

�By� mo�e zbuduj� kiedy� urz�dzenia, dzi�ki kt�rym ogromne okr�ty, kierowane tylko przez jednego cz�owieka, p�dzi� b�d� z wi�ksz� szybko�ci� ni� przy ca�ej armii �eglarzy. By� mo�e, zbuduj� kiedy� powozy zdolne porusza� si� z niewiarygodn� szybko�ci� bez pomocy zwierz�t. Cz�owiek skonstruuje aparaty lataj�ce, w kt�rych siedz�c swobodnie i oddaj�c si� medytacjom, b�dzie na podobie�stwo ptak�w unosi� si� w powietrzu na swych sztucznych skrzyd�ach� jak r�wnie� maszyny, kt�re pozwol� mu spacerowa� po dnie m�rz��

Przytoczony urywek jest triumfem wyobra�ni nad tward� rzeczywisto�ci�. Wszystko to sta�o si� cia�em, jakkolwiek w czasach, gdy Roger Bacon pisa� te s�owa, by�y raczej aktem wiary ni� logiki. Zapewne wszystkie d�ugofalowe przepowiednie powinny odznacza� si� takim charakterem, aby mie� szans� spe�nienia. Prawdziwej przysz�o�ci nie da si� logicznie przewidzie�.

Wspania�ym przyk�adem cz�owieka, kt�rego wyobra�nia wyprzedzi�a znacznie epok�, w kt�rej �y�, jest angielski matematyk, Charles Babbage (1792 � 1871). W roku 1819 Babbage opracowa� podstawowe zasady automatycznych maszyn obliczeniowych. Wpad� na my�l, �e wszystkie formu�y matematyczne mo�na roz�o�y� na serie kolejnych operacji, kt�re, teoretycznie, mog� by� wykonywane przez maszyn�. Dzi�ki dotacji rz�dowej, kt�ra w sumie wynios�a siedemna�cie tysi�cy funt�w � co w trzecim dziesi�cioleciu dziewi�tnastego wieku by�o sum� wcale niebagateln� � zacz�� pracowa� nad skonstruowaniem �maszyny analitycznej�.

Jakkolwiek po�wi�ci� temu projektowi reszt� swego �ycia i znaczn� cz�� prywatnych funduszy, nie by� w stanie uko�czy� maszyny. Jego plany udaremni� fakt, i� technika precyzyjna, niezb�dna przy konstruowaniu potrzebnych mu urz�dze�, po prostu jeszcze w owych czasach nie istnia�a. Jego pr�by przyczyni�y si� do powstania przemys�u maszynowego � ostatecznie wi�c rz�d zyska� znacznie wi�cej ni� owe siedemna�cie tysi�cy funt�w � i dzi� nie nastr�cza�oby �adnych trudno�ci uko�czenie komputera Babbage�a, kt�ry stoi obecnie jako jeden z najbardziej fascynuj�cych eksponat�w w londy�skim Muzeum Nauki. Babbage m�g� za �ycia zademonstrowa� dzia�anie tylko stosunkowo niedu�ej cz�ci maszyny. W dwana�cie lat po �mierci uczonego jego biograf napisa�: �Ten niezwyk�y pomnik genialnej my�li teoretycznej pozostaje przeto i bez w�tpienia pozostanie na zawsze teoretyczn� mo�liwo�ci��.

Niewiele dzi� ocala�o z tego �bez w�tpienia�. W chwili obecnej tysi�ce komputer�w pracuj� na zasadach, kt�re nakre�li� Babbage przesz�o sto lat temu � tyle �e w zakresie oraz z szybko�ci�, o jakich mu si� nie �ni�o. Przypadek Babbage�a jest dlatego tak interesuj�cy i tak patetyczny, poniewa� wyprzedzi� nie jedn�, lecz dwie rewolucje techniczne. Gdyby w roku 1820 istnia� przemys� precyzyjny, Babbage m�g�by zbudowa� �maszyn� obliczeniow��, kt�ra pracowa�aby znacznie szybciej ni� cz�owiek, aczkolwiek bardzo wolno, gdyby�my j� chcieli ocenia� w dzisiejszych kategoriach. Jej szybko�� by�aby bowiem ograniczona maksymalnymi dopuszczalnymi szybko�ciami przek�adni z�batych, wa�k�w, krzywek i innych mechanizm�w.

Automatyczne maszyny obliczeniowe nie mog�y by� zbudowane, dop�ki elektronika nie umo�liwi�a osi�gni�cia szybko�ci operacji tysi�c i milion razy wi�kszych ni� przy zastosowaniu czysto mechanicznych urz�dze�. Ten poziom techniki zosta� osi�gni�ty w latach czterdziestych dwudziestego wieku i wtedy Babbage zosta� z miejsca zrehabilitowany. Przyczyn� jego niepowodzenia nie by� brak wyobra�ni � po prostu urodzi� si� sto lat za wcze�nie.

Jest tylko jeden spos�b, aby przygotowa� si� na przyj�cie rzeczy nieprzewidzianych � zachowanie otwartego i bezstronnego umys�u, ale osi�gn�� to jest niezwykle trudno, nawet przy najlepszych ch�ciach. Prawd� powiedziawszy, umys� ca�kowicie otwarty by�by pusty, a wolno�� od uprzedze� jest idea�em nieosi�galnym. Istnieje jednak pewna forma treningu umys�owego, kt�r� zaleca�bym jako �wietne �wiczenie podstawowe dla ewentualnych prorok�w. Ka�dy, kto chce zajmowa� si� przysz�o�ci�, powinien odby� w wyobra�ni wsteczn� podr� w czasie � powiedzmy do roku 1900 � i zada� sobie pytanie, na ile wsp�czesna technika by�aby nie tylko nie do wiary, lecz wr�cz niepoj�ta dla najt�szych uczonych g��w tego okresu.

Wybierzmy rok 1900, najsposobniejsz� okr�g�� dat�, gdy� wtedy mniej wi�cej rozp�ta�o si� istne piek�o w nauce. J. B. Conant tak o tym m�wi:

�Oko�o roku 1900 nauka przyj�a ca�kiem nieoczekiwany obr�t. Istnia�o do tej pory kilka rewolucyjnych teorii w historii nauki, ale to, co zdarzy�o si� mi�dzy rokiem a powiedzmy 1930, jest niepor�wnywalne. Zawiod�y na ca�ej linii og�lne prognozy opieraj�ce si� na dotychczasowych eksperymentach�.

P. W. Bridgman uj�� to nawet mocniej:

�Fizycy przeszli kryzys intelektualny spowodowany odkryciem pewnych fakt�w wykazanych eksperymentalnie, jakich uprzednio nie przewidzieli i jakich nie uwa�aliby nawet za mo�liwe�.

Upadek nauki �klasycznej� rozpocz�� si� de facto z odkryciem przez Roentgena promieni X w roku 1895. By�a to pierwsza wyra�na wskaz�wka, i� obraz wszech�wiata przyjmowany w ramach zdrowego rozs�dku nie jest zgodny z rzeczywisto�ci�. Promienie X � sama nazwa odzwierciedla konfuzj� zar�wno naukowc�w, jak i laik�w � mog� przenika� przez cia�a sta�e tak, jak �wiat�o przez szklan� szyb�. Nikt nigdy nie wyobra�a� sobie ani nie przepowiedzia� czego� podobnego. Nawet naj�mielszy prorok nie zasugerowa�, �e mo�na b�dzie zajrze� w g��b ludzkiego cia�a i tym samym zrewolucjonizowa� medycyn� i chirurgi�.

Odkrycie promieni X by�o pierwszym wielkim w�amaniem si� do kr�lestwa, do kt�rego umys� ludzki dot�d si� nie zapuszcza�. By�a to zaledwie jask�ka zwiastuj�ca jeszcze wi�ksze rewelacje � radioaktywno��, wewn�trzna struktur� atomu, teori� wzgl�dno�ci, teori� kwant�w, zasad� nieoznaczono�ci�

Reasumuj�c, wynalazki i urz�dzenia techniczne naszego wsp�czesnego �wiata mo�na podzieli� na dwie �ci�le okre�lone kategorie. Z jednej strony � maszyny, kt�rych dzia�anie by�oby w pe�ni zrozumiane przez ka�dego wielkiego my�liciela staro�ytno�ci. Z drugiej � te, kt�rych najt�sze g�owy staro�ytno�ci nie by�yby w stanie poj��. Nie tylko zreszt� staro�ytno�ci � obecnie wchodz� w u�ycie urz�dzenia, kt�re mog�yby przyprawi� o chorob� umys�ow� Edisona czy Marconiego, gdyby usi�owali zg��bi� ich dzia�anie.

Chcia�bym poprze� to stwierdzenie przyk�adami. Gdyby�my zademonstrowali nowoczesny silnik dieslowski, samoch�d, turbin� parow� czy helikopter Beniaminowi Franklinowi, Galileuszowi, Leonardowi da Vinci lub Archimedesowi � lista obejmuj�ca dwa tysi�ce lat � ka�dy z nich bez trudu zrozumia�by ich dzia�anie. Leonardo, prawd� m�wi�c, rozpozna�by niekt�re ze swych szkic�w. Wszyscy czterej uczeni byliby zaskoczeni tworzywem oraz wykonaniem, kt�re wydawa�oby im si� magiczne w swej precyzji, ale po otrz��ni�ciu si� ze zdziwienia, poczuliby si� niemal w domu � dop�ki nie zag��biliby si� zbytnio w uk�ady pomocnicze oraz elektryczne.

Za��my teraz, �e poka�emy im telewizor, komputer, reaktor j�drowy, radar. Abstrahuj�c od z�o�ono�ci tych urz�dze�, ich poszczeg�lne elementy sk�adowe b�d� niezrozumia�e dla cz�owieka nie urodzonego w dwudziestym wieku. Jakikolwiek by�by poziom jego wykszta�cenia czy inteligencji, nie posiada�by on struktury umys�owej b�d�cej w stanie poj�� wi�zk� elektronow�, tranzystory, rozszczepienie atomu, prowadnice falowe czy lampy elektronowe.

Trudno��, niech mi b�dzie wolno raz jeszcze powt�rzy�, nie le�y tu w z�o�ono�ci. Niekt�re z najprostszych nowoczesnych urz�dze� by�yby najtrudniejsze do obja�nienia. Najlepszym przyk�adem jest tu bomba atomowa (a przynajmniej jej wczesne modele). C� mo�e by� prostszego od zetkni�cia dw�ch bry�ek metalu? A jak wyt�umaczy� Archimedesowi, �e rezultatem by�oby zniszczenie znacznie wi�ksze, ni� to, kt�rego dokona�y wszystkie wojny mi�dzy Trojanami a Grekami?

Za��my, �e kto� z nas uda si� do uczonego z ko�ca dziewi�tnastego wieku i powie mu: �Prosz�, oto s� dwa kawa�ki metalu zwanego uranem 235. Je�li b�dzie pan je trzyma� osobno, nic si� nie wydarzy, lecz je�li zetknie je pan raptownie, wyzwoli si� tyle energii, ile mo�na jej uzyska� w wyniku spalenia dziesi�ciu tysi�cy ton w�gla�. Bez wzgl�du na sw� dalekowzroczno�� i wyobra�ni�, nasz prawie wsp�czesny uczony odrzek�by: �Ale� to kompletny nonsens! To magia, a nie nauka. Takie rzeczy nie mog� si� zdarzy� w �wiecie realnym!� Oko�o roku 1890, gdy istnia�y ju� podwaliny fizyki i termodynamiki, by�by w stanie nawet wyja�ni�, dlaczego jest to niemo�liwe.

�Energia nie mo�e powsta� z niczego� � powiedzia�by zapewne. �Musi pochodzi� z reakcji chemicznych, baterii elektrycznych, spr�yn zwojowych, spr�onego gazu, kr�c�cych si� k� zamachowych lub innego �ci�le okre�lonego �r�d�a. Wszystkie tego typu �r�d�a s� w tym przypadku wykluczone � a nawet gdyby nie by�y, ilo�� uzyskanej energii jest absurdalna. Przecie� to przesz�o milion razy wi�cej, ni� mo�na osi�gn�� w wyniku najsilniejszej reakcji chemicznej!�

Fascynuj�cy jest fakt, kt�ry si� wi��e z powy�szym przyk�adem � nawet w�wczas, gdy ju� w pe�ni doceniono istnienie energii atomowej, powiedzmy oko�o roku 1940, niemal wszyscy naukowcy wy�mialiby pomys� wyzwalania jej poprzez zetkni�cie dw�ch kawa�k�w metalu. Ci, kt�rzy wierzyli, i� energia j�dra mo�e by� kiedy� wyzwolona, bezsprzecznie wyobra�ali sobie, �e odb�dzie si� to za pomoc� skomplikowanych urz�dze� elektrycznych � �rozbijaczy atom�w�. (By� mo�e, oka�e si� to prawd�. By� mo�e b�dziemy potrzebowali takich maszyn do fuzji j�der atom�w wodoru na skal� przemys�ow�. Kt� to wie?).

Nieoczekiwane odkrycie rozszczepienia uranu w roku 1938 umo�liwi�o zbudowanie tak niezwykle prostych (w zasadzie, je�li nie w praktyce) urz�dze�, jak bomba atomowa czy reaktor j�drowy. �aden uczony ich nie przewidzia�. A gdyby przewidzia� � narazi�by si� na szyderstwa koleg�w.

Nader pouczaj�ce i pobudzaj�ce wyobra�ni� by�oby sporz�dzenie listy wynalazk�w i odkry� pod k�tem, kt�re z nich zosta�y przepowiedziane, a kt�re nie. Postaram si� to zrobi�.

Wszystkie pozycje znajduj�ce si� po lewej stronie zosta�y ju� zrealizowane lub odkryte. Zawieraj� one element niespodzianki lub ca�kowitego zaskoczenia. O ile mi wiadomo, niewiele czasu up�yn�o mi�dzy ich przewidywaniem i odkryciem

Po prawej stronie znajduj� si� pomys�y kr���ce od setek i tysi�cy lat. Niekt�re ju� zosta�y zrealizowane, inne b�d�, jeszcze inne, by� mo�e, nie dadz� si� zrealizowa�. Ale kt�re?

Opowiadanie Isaaca Asimova �Ostatnie pytanie� pozna�em po raz pierwszy z jego autorskiego streszczenia, kt�re Asimov opublikowa� w jednym ze swych artyku��w na �amach �Science Journal�. Chocia� by�o to streszczenie do�� zwi�z�e (jak na Asimova w ka�dym razie) i tym samym oddawa�o jedynie g��wn� ide� opowiadania, zaskoczy�a mnie wtedy, pami�tam, pewna niezwyk�a koncepcja ukryta w�a�ciwie w tle samego opowiadania. W tle bowiem utw�r stanowi sugestywn� wizj� agonii Wszech�wiata ukazan� przez pryzmat los�w ludzko�ci i jej swoistego duchowego przyw�dcy � superkomputera AC. Ot� w drugim niejako planie opowiadania znalaz�a si� i inna, zdawa�oby si� drugorz�dna i mocno ju� w fantastyce wy�wiechtana idea �hiperprzestrzeni�.

Hiperprzestrze� jest w science fiction poj�ciem w istocie,hiper uniwersalnym�. Hiperprzestrze� to jedyna szansa ucieczki bohatera przed czym�, co nie dopuszcza ju� mo�liwo�ci ucieczki; to pokonywanie trudno�ci niepokonywalnych, zawracanie nieodwracalnego biegu czasu i w�a�enie tam, gdzie z definicji dosta� si� nie mo�na. A jednak tym razem hipoteza Asimova okaza�a si� nader oryginalna i przy tym zadziwiaj�co zbie�na z pewn� zupe�nie nie znana teori� fizyczn�, zaproponowan� w po�owie lat pi��dziesi�tych przez grup� ameryka�skich fizyk�w na czele z J. A. Wheelerem.

Zanim jednak do tej teorii bli�ej nawi���, chcia�bym raz jeszcze pokr�tce przypomnie� g��wn� my�l opowiadania Asimova. Mam nadziej�, �e mi to � jako t�umaczowi tego� opowiadania � wybaczy�

�Ostatnie pytanie� � to opowie�� o bilionoletniej ewolucji ziemskiej cywilizacji, pocz�wszy od dnia wyj�cia ludzko�ci w Kosmos, a sko�czywszy na dniu �mierci Wszech�wiata. W okresie tym ludzko�� do�wiadcza niewyobra�alnej, co do skali, ewolucji, opanowuj�c najpierw Uk�ad S�oneczny, potem Galaktyk�, Metagalaktyk� i wreszcie ca�y Kosmos.

W toku tej ewolucji wiernie ludzko�ci towarzyszy najdoskonalsza stworzona przez ni� maszyna � komputer, doznaj�cy u boku swych tw�rc�w r�wnie zadziwiaj�cych przeobra�e�. Stopniowo, w miar� up�ywu milionoleci, z pomocnika ludzi staje si� on najpierw ich doradc�, a potem � swoistym duchowym przyw�dc�, wielokrotnie przewy�szaj�cym ludzi pod wzgl�dem intelektualnym, cho� zawsze bezgranicznie im oddanym.

I oto, u kresu swej historii, ludzko�� poczyna zespala� si� w jedno, w pewnym sensie pozbawione indywidualno�ci, cia�o zawieszone w pustce Kosmosu. Czuwa nad nim Kosmiczny AC (jak go wtedy ludzko�� nazywa). �Kosmiczny AC by� wsz�dzie wok� nich � pisze Asimov � cho� nie w Kosmosie� Zrobiony z czego�, co nie by�o ani materi�, ani energi�, czuwa�, skryty w hiperprzestrzeni. Zagadnienie jego rozmiar�w i natury nie mia�o ju� znaczenia w �adnym z aspekt�w mo�liwych do poj�cia dla Cz�owieka�.

A Kosmos umiera� � dopala�y si� s�o�ca, styg� kosmiczny PY� zagarniany eskaluj�c� pustk� przestrzeni kosmicznej.

�Cz�owiek � jeden po drugim � jednoczy� si� z AC. Cia�a fizyczne raz po raz traci�y swe umys�owe indywidualno�ci�� �Cz�owiek zapyta�: � AC! Czy to ju� koniec? Czy tego chaosu nie da si� ju� z powrotem obr�ci� we Wszech�wiat? Czy nie da�oby si� tego dokona�?�

Maszyna nie umia�a jeszcze udzieli� na to pytanie odpowiedzi.

I wtedy ��ostatni umys� Cz�owieka zjednoczy� si� z maszyn� i istnia� ju� teraz tylko AC � a i on w hiperprzestrzeni�.

Czym by�a u Asimova owa hiperprzestrze�? W opowiadaniu jako pierwsza znalaz�a si� tam maszyna. W hiperprzestrzeni bowiem nie istnia� czas, traci�o sens pytanie o przesz�o�� i przysz�o��, tam te� mog�a si� schroni� i przetrwa� ludzko��, kiedy kona� Wszech�wiat. I tam w�a�nie � gdzie nie istnia� problem czasu � m�g� AC rozmy�la� nad tym, jak przywr�ci� Kosmos na powr�t do �ycia. By�a wi�c hiperprzestrze� w pewnym sensie tworem transtemporalnym, nadrz�dnym w stosunku do naszej codziennej czasoprzestrzeni.

Podajmy tu jeszcze, gwoli uczciwo�ci, point� opowiadania Asimova:

�W ci�gu nast�pnego interwa�u ponadczasowego AC rozwa�a�, jak mo�na by tego (tzn. przywr�cenia Wszech�wiata do �ycia � przyp. K.W.M.) najlepiej dokona�. Starannie, pieczo�owicie przygotowa� program.

�wiadomo�� AC ogarnia�a ju� teraz wszystko, co kiedykolwiek wydarzy�o si� we Wszech�wiecie i analizowa�a to, co by�o teraz Chaosem. Krok po kroku wszystko zostanie zrobione�

I wreszcie AC rzek�: NIECH SI� STANIE �WIAT�O!

I sta�o si� �wiat�o��

Nie spos�b odm�wi� opowiadaniu Asimova ogromnej dozy fantazji. Jest w nim jednak poza fantazj� co� jeszcze � co�, co uderzy� musi przede wszystkim tych, kt�rzy na co dzie� paraj� si� fizyk�: owa idea hiperprzestrzeni � szczeg�lnej przestrzeni fizycznej, w kt�rej ustaje bieg zdarze�, a poj�cie przesz�o�ci i przysz�o�ci zatraca sw�j sens.

Trudno by�oby chyba dzi� stwierdzi�, czy Asimov zaczerpn�� ten pomys� z jakiego� �r�d�a naukowego (jako biochemik studiuje z pewno�ci� materia�y z fizyki teoretycznej � jest zreszt� znany jako popularyzator wszechnauk) � czy te� zrodzi� si� on w jego wyobra�ni. Faktem jest, �e opowiadanie to stanowi � dla mnie przynajmniej � jeden z klasycznych przyk�ad�w opowiada� fantastycznonaukowych, w kt�rym kilka �wietnych hipotez naukowych bezwzgl�dnie zawa�y�o na warto�ci ca�ego opowiadania. Wr��my jednak do Asimovowskiej hiperprzestrzeni�

Jak ju� wspomnia�em, na pocz�tku lat pi��dziesi�tych coraz cz�ciej rozlega� si� pocz�y g�osy o potrzebie modyfikacji einsteinowskiej teorii wzgl�dno�ci. Warto tu przypomnie� atmosfer� tamtych lat: by� to w fizyce okres, kiedy zel�a� ju� nieco entuzjazm i zachwyt nad sukcesami tej teorii, a w czasopismach naukowych i popularnych na ca�ym �wiecie zaroi�o si� od prac, zmierzaj�cych do podwa�ania, modyfikacji czy wr�cz obalenia teorii Einsteina. Ca�e zast�py m�odych naukowc�w �ni�y po nocach o sposobach nadgryzienia szczeg�lnej b�d� og�lnej teorii wzgl�dno�ci i zast�pienia jej �czym� lepszym�. Wtedy to w�a�nie ukaza�y si� r�wnie� pierwsze prace fizyk�w ameryka�skich � C. W. Misnera, B. S. De Witta, J. Schwingera, a p�niej i J. A. Wheeler a � po�wi�cone pewnym propozycjom rozwini�cia i modyfikacji teorii wzgl�dno�ci. Trzeba tu jeszcze doda�, �e te akurat prace nie spotka�y si� z ostrzejsza krytyk� � mo�e dlatego, �e Wheeler by� kiedy� wsp�pracownikiem, a w pewnym sensie i uczniem, Einsteina. Ostatecznie wi�c mia� prawo wiedzie� w wi�kszym ni� inni stopniu, co w trawie piszczy.

A by�o przecie� co krytykowa�: hipoteza Wheeler a i jego koleg�w by�a niezwykle �mia�a i dotyczy�a najbardziej chyba dra�liwego problemu nauk �cis�ych � zagadnienia natury i pochodzenia Wszech�wiata. Warto chyba b�dzie na kilku stronicach przedstawi� pokr�tce g��wne punkty rozumowania Wheelera. Nie jest to mo�e zadanie najwdzi�czniejsze i proste � bowiem teoria ta jest silnie zmatematyzowana i hermetyczna, ale je�li pobalansowa� na granicy pomi�dzy og�ln� teori� wzgl�dno�ci Einsteina i �og�ln� teori� wszystkiego� Lema, mo�na sobie jako tako wyrobi� pogl�d na zadziwiaj�cy obraz wheelerowskiego �Superwszech�wiata�.

Aby zrozumie� zamys� Wheelera trzeba wpierwej, jak to ju� u�wi�ci�a tradycja, wspomnie� w kilku s�owach o najwa�niejszych za�o�eniach teorii wzgl�dno�ci. G��wne bowiem natarcie Wheelera posz�o na einsteinowski spos�b pojmowania przestrzeni � przede wszystkim za� na samo poj�cie �czasoprzestrzeni�.

Jak wiadomo, teoria wzgl�dno�ci wprowadzi�a do dwudziestowiecznej fizyki poj�cia czterowymiarowej przestrzeni, opisywanej trzema wsp�rz�dnymi przestrzennymi i czwart� � czasem. Tak wi�c taki �punkt� w przestrzeni czterowymiarowej nie tylko lokalizowa� po�o�enie cia�a w znanej nam przestrzeni tr�jwymiarowej, ale i chwil� czasu, w kt�rej rozwa�ane przez nas cia�o tam si� znajdowa�o. Usytuowanie cia�a w czasoprzestrzeni zwi�zane by�o r�wnie� z innym fundamentalnym poj�ciem STW (szczeg�lnej teorii wzgl�dno�ci) � poj�ciem �bariery �wietlnej�; zgodnie z tym poj�ciem �adne cia�o materialne nie mo�e si� w naszym Wszech�wiecie porusza� z pr�dko�ci� wi�ksz� od pr�dko�ci �wiat�a c = 300 000 km/s.

I oto J. A. Wheeler stwierdzi�, i� poj�cie czasoprzestrzeni � owego czterowymiarowego kontinuum, o kt�rym tyle ju� napisano w fizyce i science fiction � jest w teorii wzgl�dno�ci zupe�nie niepotrzebne! Powo�ywa� si� Wheeler przy tym na nie byle jakie autorytety, wyznaj�ce podobny pogl�d. Wspomina� on o pracach cho�by najwi�kszego z �yj�cych obecnie fizyk�w � Paula A. M. Diraca.

Zdaniem Wheelera do opisu naszego Wszech�wiata mia�y zupe�nie wystarcza� zwyk�e, tr�jwymiarowe przestrzenie, kt�re on sam nazywa� �tr�jgeometriami�. Mimo jednak, i� w samych tr�j geometriach mo�na by si� dopatrywa� pewnego uproszczenia � a nie skomplikowania � teorii Einsteina, sama hipoteza okaza�a si� nieco trudniejsza do zrozumienia. Tr�j geometria bowiem nie oznacza�a tego samego co: przestrze� tr�jwymiarowa.

Tr�jgeometria � to tw�r absolutnie statyczny, nie trwaj�cy w czasie, lecz zawis�y poza nim. Tr�jgeometria � to tr�jwymiarowa przestrze� wype�niona cia�ami zamar�ymi w ruch u; to niejako tr�jwymiarowa fotografia stanu Wszech�wiata, dokonana w pewnej chwili � i to stanu, kt�ry kiedy� zaistnia�, zaistnieje w przysz�o�ci b�d� te� nigdy nie istnia� i nigdy istnie� nie b�dzie w naszym Wszech�wiecie. Tr�jgeometrii takich mo�e istnie� niesko�czenie wiele � tyle, ile by�oby tylko do pomy�lenia konfiguracji materii we Wszech�wiecie. A przecie� ka�de dwie konfiguracje staj� si� odmienne, je�li tylko r�ni� si� od siebie stanem jednego atomu!

Wszystkie owe tr�jgeometrie tworz� pewien zbi�r � podobnie jak punkty p�aszczyzny � kt�ry okre�li� Wheeler mianem superprzestrzeni. M�wili�my ju�, i� w tr�jgeometrii nie istnia�o poj�cie czasu, �e by�a ona tylko zamar�ym tworem, odzwierciedlaj�cym dowolny, momentalny stan Wszech�wiata, struktur�, w kt�rej zamar�o wszystko, co sk�ada si� na Kosmos. Jak wobec tego nale�a�o t�umaczy� sobie fakt, i� wszystko to przecie� zmienia�o si� wraz z nami, stanowi�c o istnieniu w naszej �wiadomo�ci poj�cia, kt�ra zwykli�my okre�la� mianem up�ywu czasu?

Trzeba tu b�dzie zn�w si� odwo�a� do jednego z najnowszych dzia��w fizyki � do teorii kwant�w. Jednym z podstawowych poj�� fizyki kwantowej jest poj�cie dwoistej natury materii. Teori� owego dualizmu zbudowa� na pocz�tku naszego stulecia wsp�tw�rca mechaniki kwantowej, francuski fizyk Louis de Broglie. Zgodnie z t� teori� wszelka materia � a szczeg�lnie jej fundamentalne sk�adniki (cz�stki elementarne) � przejawia w pewnych do�wiadczeniach fizycznych w�asno�ci korpuskularne (cz�steczkowe), w pewnych za� � w�asno�ci charakterystyczne dla fal. Oznacza to, w pewnym uproszczeniu, �e w niekt�rych do�wiadczeniach fizyki mikro�wiata jeste�my w stanie bez wahania stwierdzi�, �e �w tym a tym miejscu znajduje si� ta a ta cz�stka�, w innych natomiast do�wiadczeniach nie byliby�my w stanie wskaza� �adnego takiego punktu ani �adnej cz�stki. W tym drugim przypadku jednak wiemy, i� w analizowanym przez <nas obszarze znajduje si� pewna fala materii, reprezentuj�ca t� cz�stk�. I � jak to z falami bywa � niemo�liwe jest wtedy stwierdzenie: �w tym punkcie jest fala�, mo�na natomiast m�wi� o jej pr�dko�ci rozchodzenia si�, o jej amplitudzie czy d�u � go�ci. Te bowiem wielko�ci zast�puj� nam w takim przypadku terminy, kt�rych zwyk�o si� u�ywa� w odniesieniu do cz�stek: mas�, energi� czy p�d mechaniczny.

W fizyce kwantowej od dawna ju� s� znane zjawiska typowo falowe, kt�rym podlega�y fale np. elektron�w. Nale�y do nich przede wszystkim zjawisko interferencji fal materii � swoisty fenomen nak�adania si� na siebie dw�ch fal. Zjawisko to w odniesieniu do powszechnie znanych fal (na przyk�ad fal na wodzie czy fal d�wi�kowych) jest szczeg�lnie �atwe do zaobserwowania. Takiemu nak�adaniu si� fal zawsze bowiem towarzyszy powstawanie specyficznych wybrzusze�, zwanych �w�z�ami� interferencji (s� to miejsca, w kt�rych nak�adaj�ce si� fale wzajemnie si� wzmacniaj�), oraz zag��bie� (tj. miejsc, w kt�rych obie fale, drgaj�c w przeciwnych kierunkach, nawzajem si� niweluj�). Najlepiej zreszt� ilustruje to przyk�ad interferencji dw�ch fa� na wodzie. Tu najwyra�niej mo�na tak�e zaobserwowa� swoisty obraz interferencyjny, przyjmuj�cy kszta�t specyficznej, ziarnistej struktury.

W teorii Wheelera tr�jgeometrie charakteryzowa�y si� w�a�nie ow� specyficzn� dwoisto�ci� natury: cechowa�y je bowiem zar�wno w�asno�ci materialne (niejako �namacalne), jak i falowe (a wi�c dla nas zwi�zane z pewnym rozmyciem przestrzennym). Tote�, zgodnie ze swymi w�asno�ciami falowymi, mog�y tr�jgeometrie interferowa� ze sob�, przy czym, co wa�ne, liczba takich jednocze�nie nak�adaj�cych si� tr�jgeometrii mog�a by� nieograniczona. I w�a�nie w wyniku takiej interferencji tr�jgeometrie s y m u l o w a � y up�yw czasu. Nak�adaj�c si� na siebie, tworz�c kolejne �w�z�y�, nast�puj�ce po sobie w spos�b ci�g�y, modelowa�y one up�yw czasu.

Nazwa�em ten proces symulowaniem up�ywu czasu, bowiem w superprzestrzeni w istocie poj�cie czasu jako takiego nie istnieje. Ca�a historia, ca�a przesz�o�� i przysz�o�� jest tu przecie� tworzona z element�w, kt�re ju� s� w superprzestrzeni zawarte � trzeba je tylko sk�ada� w kolejno�ci, rz�dzonej jakimi� nieznanymi prawami�

�w ziarnisty �lad, jaki pozostaje po interferencji tr�jgeometrii, jest w�a�nie w superprzestrzeni �ladem znacz�cym up�yw czasu. Jeszcze w teorii wzgl�dno�ci nadano mu pi�kn� nazw� linii �wiata.

Wr��my w sfer� fantazji. Ciekawe jest na przyk�ad, jakie wra�enie odnios�aby istota � powiedzmy rozumny obserwator � kt�ra znalaz�aby si� w jaki� spos�b w superprzestrzeni, poza zasi�giem jakiejkolwiek tr�jgecmetrii?

Zapewne stwierdzi�aby ona, i� istnieje nie jeden Wszech�wiat � lecz ca�a ich mnogo��. Je�li bowiem pogodzi� si� z hipotez� Wheelera, nasz Wszech�wiat mo�e by� modelowany w ka�dej chwili przez sko�czon�, mo�e nawet niewielk�, liczb� tr�jgeometrii. Ich pozosta�a, przewa�aj�ca cz�� mog�aby dora�nie by� niezaanga�owana w symulacj� up�ywu zjawisk w naszym Wszech�wiecie. Te wi�c tr�j-geometrie, w ca�ej swej nieprzeliczalnej liczbie, mog�yby z r�wnym powodzeniem tworzy� biegi historii jakich� innych wszech�wiat�w � jednego, dw�ch, miliona. Mo�liwa jest do wyobra�enia nawet bardziej skomplikowana sytuacja � kiedy jedna i ta sama tr�jgeometria zaanga�owana jest w interferencj� z dwoma lub kilkoma naraz r�nymi tr�jgeometriami, nale��cymi w danej chwili do r � �n y c h wszech�wiat�w.. Mog�yby przeto istnie� cho�by i w naszym �wiecie chwile, kt�re by�yby wsp�lne dla kilku naraz wszech�wiat�w! Gdyby tylko wiedzie�, jakie to chwile�

I tak oto rodzi si� pierwsza propozycja dla fantast�w: w �wiecie, rz�dzonym opisanymi wy�ej prawami, naukowcy wynajduj� spos�b na wykrywanie takich �czasowych punkt�w styku� kilku wszech�wiat�w. Otwarty jednak pozostaje problem przechodzenia z jednego do drugiego (zw�aszcza je�li zwa�y�, �e i my w �wietle tej teorii stanowimy takie wirtualne produkty nak�adania si� tr�jgeometrii!). Poszukiwania nauki id� w dw�ch kierunkach � ku zastosowaniu metod psychicznych lub psychoenergetycznych (np. za�ywanie �rodk�w psychodelicznych � co� takiego praktykuje ju� z wielkim powodzeniem �enfant terrible� ameryka�skiej s-f Philip K. Dick; w�dr�wki jego bohater�w pomi�dzy r�nymi �wiatami � cho�by w �Trzech stygmatach Palmera Aldridge�a� � mog� przyprawi� o zawr�t g�owy), oraz w kierunku urz�dze� czysto fizycznych (specjalne machiny czasu, p�tle czasu wywo�ywane polami grawitacyjnymi o kolosalnym nat�eniu czy wreszcie dokonywanie przej�� w pobli�u obiekt�w osobliwych Wszech�wiata � �czarnych dziur� lub kwazar�w). Poniewa� w takiej interferencji tr�jgeometrii istnieje znaczny pierwiastek probabilizmu, nigdy nie by�oby pewno�ci, czy powr�t si� uda. I je�li si� uda � to czy b�dzie to powr�t do w�a�ciwego Wszech�wiata�

Ile przeto istnieje wszech�wiat�w? Nieprzeliczalna mnogo�� � jak by na to mog�a wskazywa� nasza interpretacja teorii Wheelera, czy te� ograniczona liczba? A mo�e � tak naprawd� � tylko ten jeden, nasz?

W wi�kszo�ci hipotez kosmologicznych (czy nawet fantastycznych) przewa�a przekonanie, �e dwa! By� mo�e bierze si� to li tylko z naszego umi�owania symetrii, by� mo�e za� z ograniczono�ci wyobra�ni. Faktem jednak pozostaje, i� koncepcje kosmologiczne, w kt�rych rozwa�a si� mnogo�� wszech�wiat�w, najcz�ciej operuj� w�a�nie dwoma tego rodzaju tworami. Do najg�o�niejszych z nich nale�y bezwzgl�dnie hipoteza o istnieniu Antywszech�wiata.

Sam fakt istnienia antymaterii od wielu ju� lat nie budzi w fizyce �adnych w�tpliwo�ci. Na przestrzeni ostatniego dwudziestolecia uda�o si� do�wiadczalnie wykaza� istnienie praktycznie wszystkich �antypartner�w� dla znanych nam obecnie cz�stek elementarnych. Nie oznacza to wprawdzie w �adnej mierze, i� rozwi�zany zosta� tym samym problem pochodzenia antycz�stek; po prostu fakt ich istnienia nie podlega ju� obecnie �adnej w�tpliwo�ci. Co do ich pochodzenia, to nie od dzi� �ami� sobie nad tym g�owy fizycy na ca�ym �wiecie. Przez wiele lat by�y antycz�stki fenomenem, nie mieszcz�cym si� w og�le w ramach naszych wyobra�e� o naturze i pochodzeniu Wszech�wiata. Do bardzo popularnych pogl�d�w nale�y teoria R. Feynmanna, zgodnie z kt�r� antycz�stki � to po prostu �nasze� zwyk�e cz�stki elementarne, poruszaj�ce si� w kierunku przeciwnym do kierunku up�ywu czasu. Z teoretycznego punktu widzenia jest to teoria do�� prawdopodobna, cho� by� mo�e trudna do ogarni�cia wyobra�ni�. Jak si� zdaje, na tym w�a�nie gruncie narodzi�a si� r�wnie� fantastyczna koncepcja Antywszech�wiata (cz�ciej zwanego po prostu Anty�wiatem) � s�ynnego �antytworu� charakteryzuj�cego si� zwierciadlan� symetri�. By�by to wszech�wiat, w kt�rym ka�dy obiekt materialny stanowi�by niejako zwierciadlane odbicie naszego obiektu � w��cznie z zamian� kierunku lewego na prawy (wi��e si� z tym tak wa�na konsekwencja, jak wyr�nianie i uprzywilejowanie tam kierunku prawego, podobnie jak w naszym �wiecie � lewego. Wygl�da to na stwierdzenie trywialne, lecz w istocie ma to wielkie znaczenie!).

Czym�e jednak t�umaczy� fakt, i� w naszym Wszech�wiecie tak rzadko pojawiaj� si� antycz�stki? I jak sprawdzi�, czy s� one w istocie �anty�? O ile bowiem w przypadku antyelektronu (pozytonu) sprawa by�a prosta � bowiem dysponuje ona dodatnim �adunkiem elektrycznym, r�wnym co do warto�ci �adunkowi elementarnemu elektronu (masy obu tych cz�stek s� r�wne), o tyle w przypadku np. neutronu i antyneutronu nie ma sensu m�wi� o �adunku elektrycznym, bowiem obie te cz�stki s� oboj�tne elektrycznie. Tote� jako podstawowy sprawdzian uwa�a si� tu zjawisko a n i h i l a c j i cz�stki i antycz�stki. Ka�da cz�stka przy napotkaniu swego antypartnera znika (!) wydzielaj�c przy tym pewn� ilo�� energii w postaci promieniowania gamma, �ci�lej: wydzielaj�ca si� energia r�wna jest sumie energii spoczynkowych obu cz�stek (r�wnowa�nej ich masie zgodnie ze s�ynn� formu�� E = mc2) oraz energii kinetycznych, jakie posiada�y one przed zderzeniem. Rzadko�� wyst�powania antycz�stek we Wszech�wiecie staje si� wi�c zrozumia�a, s� one tu bowiem jedynie go��mi i ka�de ich wtargni�cie do �naszego �wiata� musi si� wcze�niej czy p�niej (a zwykle bardzo wcze�nie) sko�czy� anihilacj�.

Jest wi�c anihilacj� pewn� naturaln� barier�, oddzielaj�c� od siebie oba opisane �wiaty. Wszystko wskazuje na to, �e nie jest to tylko bariera fizyczna. Nie mog� jej r�wnie� przekroczy� pisarze science fiction. Wychodz�c z zupe�nie nies�usznego za�o�enia, �e wszystko, co znalaz�oby si� w Anty�wiecie musia�oby natychmiast ulec anihilacji � omijaj� oni zwykle ten temat, ograniczaj�c si� do stosowania rozwi�za� typu �pistolet anihilacyjny� lub �nap�d anihilacyjny�. A jest to przecie� pogl�d nies�uszny, bowiem w istocie mechanizm oddzia�ywania materii i antymaterii jest bardzo z�o�ony i wcale nie musi si� sprowadza� do prostych akt�w anihilacji. Istnieje poza tym jeszcze � r�wnie� do�wiadczalnie sprawdzony � efekt kreacji materii i antymaterii przez promieniowanie! Temat to, chyba, zupe�nie jeszcze przez fantastyk� nie wyeksponowany, a jak�e wdzi�czny.

Je�li ju� mowa o dw�ch wszech�wiatach, to jeszcze ciekawiej prezentuje si� tu teoria radzieckiego fizyka J. Terleckiego. Zas�yn�� on ze swych oryginalnych sposob�w interpretacji (nie za� modyfikacji!�� dla teorii wzgl�dno�ci jest to bowiem r�nica ogromna) og�lnej teorii wzgl�dno�ci. Ot� od dawna ju� wiadomo, i� teoria wzgl�dno�ci dopuszcza istnienie nie tylko masy dodatniej � a wi�c takiej, jak� zwykli�my bra� pod rozwag� w naszych teoriach fizycznych � lecz z r�wnym powodzeniem we wszelkie formu�y wchodzi� mog� np. masy ujemne. Dopuszczalne jest r�wnie� rozwa�anie tzw. mas urojonych (warto tu przypomnie�, i� pod poj�ciem jednostki urojonej rozumie si� w matematyce pierwiastek kwadratowy z minus jeden). Mas� urojon� nazywa�oby si� wi�c mas�, kt�rej kwadrat by�by wielko�ci� ujemn�.

Obiekty zbudowane z takich mas charakteryzowa�yby si� bardzo ciekawymi w�asno�ciami. W szczeg�lno�ci do pomy�lenia jest tw�r zbudowany z obiekt�w o ujemnej masie � nazwijmy go Negawszech�wiatem lub kr�cej (przez analogi� do Anty�wiata) � Nega�wiatem. W moim mniemaniu nega�wiaty to nie dostrze�ona jeszcze szansa fantastyki, zdolna zapewni� chleb dobrym paru tuzinom pisarzy s-f.

A tymczasem ogromne pole do popisu otwieraj� tu cho�by zasady oddzia�ywa� materii i negamaterii. Rzecz nie jest trywialna, je�li bowiem spraw� rozwa�y� w kategoriach praw fizycznych � powiedzmy w �wietle prawa ci��enia powszechnego Newtona � dwie masy o r�nych znakach powinny si� nawzajem odpycha�! Tak na przyk�ad si�a przyci�gania Ziemi i Ksi�yca zmieni�aby si� natychmiast na przeciwn�, gdyby jedno z tych cia� by�o zbudowane z negamaterii (przy czym warto�� tej si�y pozosta�aby taka sama!). Jednak, mimo i� oddzia�ywanie masy i negamasy ma charakter ujemny, je�li nada� tym cia�om ku sobie odpowiedni� pr�dko��, mo�na doprowadzi� do ich zderzenia i unicestwienia! (Zachodzi tu zupe�na analogia z pierwsz� pr�dko�ci� kosmiczn�. Wprawdzie cia�a, wyrzucane z powierzchni Ziemi, spadaj� na ni� wskutek si�y przyci�gania, jednak�e gdy nada si� im odpowiedni� pr�dko��, zwan� pierwsz� pr�dko�ci� kosmiczn�, b�d� one zdolne do oderwania si� od powierzchni Ziemi na zawsze � a wi�c pokonania sfery efektywnego oddzia�ywania owego cia�a i Ziemi).

Na dobr� wi�c spraw� taka teoria �Nega�wiata� i zderzenia przedstawicieli �negacywilizacji� z nasz� � to �wietny temat na co najmniej jedn� ksi��k� science fiction i nale�y si� jedynie dziwi�, �e Lem jej jeszcze nie napisa�.

R�wnie ciekawie przedstawia si� sprawa z Tachi�wiatem (nie brzmi to ju� tak mi�o, jak wprowadzona przeze mnie poprzednio nazwa �Nega�wiat�, czy te� powszechnie znana �Anty�wiat�, lecz je�li ju� si� trzyma� stosowanej w fizyce nomenklatury � to tak chyba trzeba by ten tw�r nazwa�). W �wietle modnych ostatnio hipotez fizycznych, g�oszonych przez grup� fizyk�w ameryka�skich � a ju� wcze�niej i przez Terleckiego � istnie� mog�yby teoretycznie i twory zbudowane z masy urojonej. Cz�stki o takiej masie cechowa�by szereg nieprawdopodobnych w�asno�ci, o kt�rych pozwol� sobie tu wspomnie�.

Ot� w �wiecie tachion�w � bo tak� nazw� owe cz�stki otrzyma�y � wszelka materia (a w�a�ciwie tachimat e r i a) musia�aby si� porusza� z pr�dko�ciami wi�kszymi od pr�dko�ci �wiat�a. Jest to fundamentalne za�o�enie teorii tachion�w (st�d i nazwa z gr. tachos � szybki). W �wietle tej teorii mo�liwe by�oby istnienie dw�ch wszech�wiat�w, pomi�dzy kt�rymi barier� stanowi�aby tym razem pr�dko�� �wiat�a. Ona to oddziela�aby od siebie owe dwa �wiaty, ona to r�wnie� powodowa�aby, �e teoretycznie granicy tej nie da�oby si� przekroczy�. O paradoksach zwi�zanych z tachionami napisano ju� nieco � cho�by o s�ynnym telefonie z przysz�o�ci. Wiele jednak zosta�o tu jeszcze do wymy�lenia, �e wspomn� tu tylko o paradoksie perpetuum mobile. Jest to, o dziwo, kwestia nader niech�tnie przez fantastyk� poruszana. Wiadomo bowiem, �e sprawa perpetuum mobile � to domena maniak�w i nale�y j� wstydliwie � nawet w science fiction � przemilcza�. Ma�o kto wie natomiast, �e sprawa perpetuum mobile � w szczeg�lno�ci za� perpetuum mobile drugiego rodzaju � wcale nie wygl�da tak beznadziejnie, jak to si� zwyk�o uwa�a�, a fizyka zna ju� kilka urz�dze�, kt�re co najmniej teoretycznie dzia�aj� wbrew uznawanym jeszcze do niedawna pogl�dom na stosowalno�� drugiej zasady termodynamiki. Wystarczy tu wspomnie� cho�by laser � urz�dzenie, w kt�rym temperatura strefy aktywnej jest teoretycznie ni�sza od zera bezwzgl�dnego.

Ot�, zar�wno w �tachi�wiatach� jak i �nega�wiatach�. machiny takie jak perpetuum mobile mog�yby pracowa� z najwi�kszym powodzeniem. Trudno powiedzie�, czy dla �tachiistot� (lub �negaistot�) by�yby one r�wnit� witcznymi silnikami � dla nas jednak by�yby to doprawdy wzorce tych�e.

St�d i wspania�e pole do popisu dla science fiction: obserwowane przez nas we Wszech�wiecie nieprzebrane �r�d�a energii jak kwazary czy j�dra galaktyk, zadziwiaj�ce � nas do dzi� ilo�ci� energii emitowanej w Kosmos i materii, jaka na ten �przepa�� jest zu�ywana � same a� si� prosz� o podobn� interpretacj�. Czym s�? Sk�d bior� tak kolosalne ilo�ci energii? Materii? Czy� nie by�oby najpro�ciej (z fantastycznego punktu widzenia) uzna� je za �r�d�a energii wyzwalanej kosztem np. masy ujemnej? Przecie� takie cia�o o ujemnej masie, trac�c jak�� jej cz��, w sensie warto�ci bezwzgl�dnej (a wi�c liczby bez znaku) jednocze�nie powi�ksza sw� mas� � na zasadzie:

(-M) � m = � (M + m).

Tak wi�c, im wi�cej energii (masy) emitowa� b�dzie obiekt kosmiczny z negamaterii, tym wi�kszy jej zapas mu pozostanie. Takie obiekty mog�yby by� w�a�nie swoistymi �pompami materii�, pracuj�cymi na styku dw�ch �wiat�w. I to, co dla nas by�oby �perpetuum mobile� wyrzucaj�cym mas� i energi� bez �adnych ogranicze� w nasz Wszech�wiat, dla istot z Nega�wiata stanowi�oby jedynie gwiazd� spalaj�c� ich materi�.

Dlaczego jednak mia�by to by� tylko proces jednostronny �w mechanizm �przepompowywania energii� od �Nich� do nas? Dlaczego w jedn� tylko stron� mia�by ten proces przebiega�, powoduj�c energetyczne kurczenie si� Nega�wiata � a p�cznienie naszego?

Odpowied�, i� jest to dzie�em przypadku, jest wprawdzie mo�liwa � ale z punktu widzenia science fiction ani jedyna, ani efektowna. Mo�na by odpowiedzie�, �e tak si� to kiedy� zacz�o, tak trwa i mo�e kt�rego� dnia, wskutek innego przypadku, odmieni si�. Ale nawet z naukowego punktu widzenia nie by�aby to odpowied� do przyj�cia (cho� w nauce efekt liczy si� najmniej). Mo�na sobie obmy�le� rozwi�zanie lepsze.

Cho�by takie:

Na granicy obu tych �wiat�w dzia�aj� nie tylko �pompy� z Nega�wiata do naszego Wszech�wiata; s� i dzia�aj�ce odwrotnie � �czarne dziury�. One to, gromadz�c w wielkich ilo�ciach mas�, spr�aj�c j� do granic mo�liwo�ci, magazynuj� j� � �w r�wnowa�nik energii � w najbardziej zwartej formie, jak� umiemy sobie wyobrazi�. Po czym zamykaj� wok� siebie przestrze� tworz�c w ten spos�b pewien uniwersalny tw�r, wsp�lny dla obu �wiat�w. I oto, wraz z zako�czeniem si� ostatniego stadium kolapsu, w Nega�wiecie otwiera si� czarnodziury b�bel przestrzenny � masa zebrana w naszym Wszech�wiecie zostaje tam, w Nega�wiecie, wyrzucona jako�negamateria. Je�li zgodzi� si�, �e masa i zakrzywiona przestrze� � to to samo (a jest to przecie� jeden z podstawowych postulat�w teorii wzgl�dno�ci), dla nas pozostaje do kontemplacji jedynie r�wnowa�nik owej masy � maksymalnie zakrzywiona przestrze�, jedyny �lad po materii, kt�ra nale�y ju� do Nega�wiata. I tam �w czarny � dla nas przestrzenny!�� b�bel jawi si� jako �bia�a dziura�, tw�r o nieprzebranych zasobach energetycznych, jakowe� �perpetuum negamobile� (�negakwazar� by� mo�e) napawaj�ce negaobserwator�w niedowierzaniem i respektem dla swej niezwyk�ej rozrzutno�ci energetycznej�

Wszystko to, co zosta�o tu powiedziane, stanowi�o nie tyle pr�by spopularyzowania nie znanych jeszcze szerzej hipotez fizycznych, co raczej ujawnienia mnogo�ci temat�w nie odkrytych jeszcze przez fantastyk�. Daleko tym rozwa�aniom do �cis�o�ci naukowej, daleko r�wnie� do stwierdzenia, ile w tych hipotezach prawdy. Kierowa�a mn� tu zreszt� g��wnie ch�� wskazania wszystkich tych koncepcji i hipotez fizycznych, kt�re � by� mo�e z racji ich hermetyzmu i niejakiej naukowej elitarno�ci � pozosta�y do dzi� nie dostrze�one przez pisarzy science fiction. Niechaj b�d� one zarazem dowodem przeciwko cz�sto ostatnio wypowiadanym pogl�dom, jakoby totalna wyobra�nia science fiction � w obliczu kryzysu naukowo-technicznego i eksplozji �pulpy� fantastycznonaukowej zosta�a ostatecznie wyprana z wszelkich �wie�ych pomys��w i koncepcji, a jedyne co science fiction pozosta�o, to wnikanie w sfer� jeszcze nie spenetrowan�: starcia psychiki cz�owieka przysz�o�ci ze �wiatem przysz�o�ci (plus ewentualne wariacje: nie nad��aj�cy psychicznie cz�owiek za zbyt szybko rozwijaj�c� si� technologi�, zbyt szybko rozwijaj�cy si� cz�owiek kontra nie nad��aj�ca technologia, tudzie� niedorozwini�ty cz�owiek i s�abo rozwini�ta technologia kontra nader rozwini�ci kosmici).

Chcia�oby si� raczej rzec, i� je�li fantastyka jest ju� z czego� w istocie wyprana, to raczej z pisarzy, kt�rzy by, poza � cz�sto w�tpliw� � umiej�tno�ci� pisania mieli jeszcze rzeteln� wiedz� naukow� � �w g��wny atrybut s-f, kt�ry kiedy� zadecydowa� przecie� o narodzinach tego gatunku.

Akwen atlantycki w pobli�u Bermud�w zyska� sobie ponur� nazw� �Diabelskiego tr�jk�ta�. W jego okolicach ju� wielokrotnie w tajemniczych okoliczno�ciach gin�y samoloty i statki. Ameryka�ski badacz T. Sanderson, kt�ry utrzymuje, �e zebra� wszystkie relacje o tych niezwyk�ych wydarzeniach, pisze w swojej ksi��ce, i� wsp�rz�dne awarii ustalono cz�sto tylko orientacyjnie, gdy� radiostacje pok�adowe w chwili katastrofy.milcza�y i nikt nie s�ysza� sygna�u SOS.

Nie jest to jedyne �zaczarowane miejsce�. Sanderson stwierdzi�, �e na Ziemi jest ich dok�adnie 10, przy czym rozmieszczone s� one do�� symetrycznie po 5 z ka�dej strony r�wnika. Gdyby ameryka�ski autor doda� do tego jeszcze dwa punkty � biegun p�nocny i po�udniowy � uzyska�by zestaw wsp�rz�dnych geograficznych, kt�ry doskonale godzi si� z oryginalnym schematem, przedstawionym przez radzieckich badaczy Miko�aja Gonczarowa, Walerego Makarowa i Wiaczes�awa Morozowa. Czym wyt�umaczy� tak� zbie�no��? Zanim na to pytanie odpowiemy, wyobra�my sobie fotografi� globusa, pokre�lon� bia�ymi i czarnymi liniami, jakby zgodnie z dwoma r�nymi wykrojami. Najpierw om�wmy pierwszy (z pi�ciok�tnych �bryt�w�): �Ziemia widziana z g�ry przypomina pi�k� zszyt� z dwunastu kawa�k�w sk�ry�. Tak pisa� grecki filozof Platon. Tak uwa�ali r�wnie� pitagorejczycy, g�osz�cy, i� ��wiatem rz�dz� liczby�.

Tak samo te� wyobra�ali sobie oblicze naszej planety trzej badacze radzieccy. Ale ciekawa rzecz: doszli do tego sami, a dopiero p�niej zapoznali si� z wypowiedziami antycznych my�licieli! Przypadkowa zbie�no��, czy te� po prostu nowe sformu�owanie idei, kt�ra od dawna �le�a�a pod nogami�?

Bez wzgl�du na to, jak by�o naprawd�, pierwszy model Ziemi skonstruowany przez Gonczarowa i jego koleg�w przypomina� dwunasto�cian pi�ciok�tny (dodekaedr). Drugi, u�ci�lony, okaza� si� bardziej skomplikowany: do dwunasto�cianu doszed� ikosaedr z jego 20 tr�jk�tnymi �cianami. Tak� konstrukcj� wyobra�a w�a�nie fotografia globusa z na�o�on� na� siatk� bia�ych i czarnych linii.

Ale czemu s�u�y�o przekszta�cenie w wielo�cian znanej wszystkim kuli ziemskiej?

Wiadomo powszechnie, �e Ziemia wcale nie ma kszta�tu idealnej kuli. Chodzi nie tylko o to, �e nasz glob jest sp�aszczony przy biegunach. Istniej� r�wnie� inne odchylenia od tego prawid�owego kszta�tu geometrycznego, kt�ry zazwyczaj nadajemy globusowi. Jeszcze wi�ksze te odchylenia by�y dawniej. Wiemy zreszt� dlaczego.

Uk�ad S�oneczny powsta� z ob�oku py�owo-gazowego, kt�ry rozpad� si� na pojedyncze zg�stki. Ka�de skupisko substancji stopniowo ros�o, obrastaj�c nie tylko w drobniutkie, lecz tak�e i du�e kawa�ki materii w rodzaju meteoryt�w lub nawet asteroid�w (ma�ych planetek). Jest oczywiste, �e �wczesny kszta�t Ziemi r�ni� si� znacznie od obecnej formy ob�ej bry�y. Jest niemal pewne, �e nasza planeta �wyokr�gli�a si� znacznie p�niej, a pocz�tkowo przypomina�a raczej wielo�cian ni� kul�.

Je�li tak by�o w istocie, to mo�e �lady tej �wczesnej kanciasto�ci zachowa�y si� do dzi� w formie utajonej? Ale w�wczas wynika pytanie, czy mog� one mie� prawid�ow�, krystaliczn� form� naszego dwunaste � i dwudziesto�cianu?

Kiedy kryszta� wyrasta z malutkiej drobinki, jego powi�kszaj�ce si� kraw�dzie i �ciany zachowuj� niezmiennie swoj� pocz�tkow� geometri�. Rzecz jasna, �e kolejne warstwy Ziemi nie mog�y idealnie powtarza� pierwotnego kszta�tu. Z drugiej jednak strony ten tytaniczny proces nie m�g� przebiega� zupe�nie bez�adnie. Pozorny chaos przypadk�w podporz�dkowany by� pewnym prawid�owo�ciom.

Jakim mianowicie? T�umaczy je inna hipoteza: pok�ady rud �elaza tylko z pozoru przypominaj� chaotyczny zestaw plam rozsypanych po mapie geologicznej. W istocie s� one powi�zane w jeden wielki globalny system, obejmuj�cy ca�� Ziemi� trzema gigantycznymi pasami. Tak twierdzi� Micha� Ka�ganow, pracownik naukowy Komisji Badania Si� Wytw�rczych i Zasob�w Naturalnych Akademii Nauk ZSRR.

Najbardziej zadziwiaj�ce jest jednak to, �e Miko�aj Gonczarow niczego nie s�ysza� o �adnej tego rodzaju hipotezie, gdy po raz pierwszy zacz�� konstruowa� model Ziemi �zszyty z dwunastu kawa�k�w sk�ry�. Jego zainteresowania nie mia�y punkt�w stycznych z problemami geologii i geofizyki. Pracowa� w�wczas na wydziale zaocznym Instytutu Sztuki i zajmowa� si� wy��cznie starymi kulturami. Gdy jednak zaznaczy� ich najwa�niejsze ogniska na mapie, intuicyjnie wyczu� istnienie przes�anek precyzyjnego systemu geometrycznego.

Dopiero w wiele lat p�niej, gdy Gonczarow zetkn�� si� z in�ynierem elektronikiem Walerym Makarowem i Wiaczes�awem Morozowem, kt�ry jest z wykszta�cenia budowlanym, niejasne przypuszczenia nabra�y kszta�tu precyzyjnej hipotezy. Przez wiele lat trzej m�odzi badacze z benedykty�ska wpr,ost cierpliwo�ci� poznawali podstawy najrozmaitszych nauk � od archeologii do geochemii, od meteorologii do ornitologii � zanim zdecydowali si� odda� sw� �zwariowan� ide� pod s�d opinii publicznej. Znawcy byli zaintrygowani wieloma zadziwiaj�cymi zbie�no�ciami.

Wiele ognisk kultury i cywilizacji staro�ytnej le�a�o nie byle gdzie, lecz w�a�nie w w�z�ach uk�adu geometrycznego. Dotyczy�o to Mohend�o Daro, o�rodka cywilizacji protoindyjskiej, Egiptu, Mongolii P�nocnej, Irlandii, Wyspy Wielkanocnej, Peru i wreszcie Kijowa, �matki miast ruskich��

Gdzieniegdzie wprawdzie widnia�y bia�e plamy, ale i one stopniowo si� wype�niaj�.

W ostatnich latach dokonano sensacyjnych odkry� archeologicznych. Na przyk�ad w Indochinach znaleziono �lady nader staro�ytnej kultury (7000 lat p.n.e.). Rolnictwem zn28 a cz�to tam zajmowa� si� 2000 lat wcze�niej ni� na �rodkowym Wschodzie, kt�ry dotychczas uwa�any by� za kolebk� ludzko�ci. Nowe odkrycia znakomicie na�o�y�y si� na hipotetyczny system.

Dotyczy to r�wnie� pok�ad�w cennych kopalin. Prosz� to sprawdzi� <na mapie: wzd�u� �szwu� na styku gigantycznych tr�jk�tnych �p�yt� ci�gn� si� pola ropono�ne Afryki P�nocnej i Zatoki Perskiej. Tak samo jest w Ameryce, od Kalifornii do Teksasu. Sp�jrzcie na w�z�y podw�jnej siatki: niezmiernie bogate po�udnie Afryki; z�o�a Cerro de Pasco w Ameryce Po�udniowej; pok�ady na Alasce i w Kanadzie; podziemny ocean gazu i ropy naftowej na Syberii Zachodniej i wiele innych.

Inna rzecz, �e i tu trafiaj� si� �bia�e plamy�. Ale mo�e w�a�nie na tych terenach czekaj� na cz�owieka skarby, kt�rych do tej pory nie odnaleziono? Oczywi�cie tego rodzaju zbie�no�ci nie wyst�puj� wsz�dzie, ale jest ich zbyt wiele, aby mog�y by� dzie�em czystego przypadku. Zreszt� odchylenia od �cis�ej siatki geometrycznej s� w pe�ni zrozumia�e: oblicze planety zmieni�o si� i zmienia nadal, ci�gle jeszcze trwaj� procesy odk�adania si� po�ytecznych kopalin.