Mimo swojego imienia i nazwiska Jack Sandoval nie mia� w sobie nic z Anglosasa. Wydawa�o si� te�, �e nie powinien sta� w drelichowych spodniach i pstrokatej koszulce ko�o okna wychodz�cego na Manhattan w mieszkaniu Manse�a Everarda. Wprawdzie samodzielny agent od dawna przywyk� do anachronizm�w, ale zawsze odnosi� wra�enie, �e jego go�ciowi, wiecznie zas�pionemu m�czy�nie o orlich rysach twarzy, brakuje wojennych barw, konia i karabinu, kt�ry mo�na by wycelowa� w jak�� niecn� blad� twarz.

� No dobrze�� powiedzia�.�� Chi�czycy odkryli Ameryk�. To interesuj�ce, ale do czego s� ci potrzebne moje us�ugi?

� Niech mnie diabli wezm�, je�li wiem�� odpar� Sandoval. Stoj�c na sk�rze bia�ego nied�wiedzia, kt�r� niegdy� podarowa� Everardowi Bjarni Herjulfsson, odwr�ci� si� �eby wyjrze� przez okno. Drapacze chmur rysowa�y si� wyra�nie na tle jasnego nieba; na tej wysoko�ci mia�o si� wra�enie, �e uliczny gwar dociera z daleka. Sandoval zaciska� i rozprostowywa� palce za�o�onych do ty�u d�oni.

� Kazano mi skontaktowa� si� z jakim� samodzielnym agentem, wyruszy� razem z nim w przesz�o�� i zastosowa� odpowiednie �rodki�� doda� po chwili milczenia.�� Znam ci� najlepiej, wi�c��� urwa�.

� Czy nie powiniene� raczej zabra� ze sob� innego Indianina?�� zapyta� Manse.�� B�d� chyba nie na miejscu w trzynastowiecznej Ameryce.

� Tym lepiej. To wywrze wi�ksze wra�enie i wyda si� bardziej tajemnicze� Zreszt� to zadanie nie b�dzie zbyt trudne.

� Naprawd�?�� odpar� Eyerard.

Wyj�� z kieszeni znoszonej marynarki fajk� oraz woreczek z tytoniem i nabi� j� szybkimi nerwowymi ruchami. Po wst�pieniu do policji temporalnej najtrudniej przysz�o mu oswoi� si� z tym, �e do realizacji wa�nych zada� nie jest konieczna typowa dla dwudziestego wieku rozbudowana organizacja. Dawne kultury�� na przyk�ad antycznej Grecji czy �redniowiecznej Japonii�� by�y zorientowane na wszechstronny rozw�j jednostki. Podobnie jeden absolwent Akademii Patrolu Czasu (naturalnie wyposa�ony w narz�dzia i bro� z przysz�o�ci) m�g� zast�pi� ca�� brygad�.

By�a to zreszt� w r�wnym stopniu kwestia potrzeb jak i estetyki. Patrol zatrudnia� niewielki personel w por�wnaniu ze skal� zada�.

� Odnosz� wra�enie�� powiedzia� powoli Everard�� �e nie chodzi tu o zwyk�e skorygowanie interferencji ekstratemporalnej.

� W�a�nie�� potwierdzi� ochryp�ym g�osem Sandoval.�� Kiedy zameldowa�em o moim odkryciu, biuro �rodowiska juanskiego przeprowadzi�o drobiazgowe �ledztwo. Nie mog�o by� mowy o podr�nikach w czasie. Chan Kubilaj[1] sam to wymy�li�. Wprawdzie mog�y go zainspirowa� opowie�ci Marco Polo o morskich podr�ach Wenecjan i Arab�w, ale to by�a prawdziwa historia, nawet je�li Marco Polo o tym nie wspomina w swojej ksi��ce.

� Chi�czycy mieli niebagatelne tradycje morskie�� my�la� g�o�no Manse.�� To zupe�nie naturalne. Gdzie zatem interweniujemy?

Zapali� fajk� i zaci�gn�� si� g��boko. Poniewa� Sandoval nadal milcza�, zapyta�:

� Jak odnalaz�e� t� wypraw�? Przecie� nie w kraju Nawah�w, prawda?

� Do diab�a, nie ograniczam si� do badania mojego plemienia!�� burkn�� Sandoval.�� W Patrolu pracuje za ma�o Indian, a trudno jest bada� ludzi innych ras. Bada�em migracje Atabask�w. (Jack Sandoval, podobnie jak Keith Denison, by� specjalist� odtwarzaj�cym dzieje lud�w, kt�re nigdy ich nie spisa�y, �eby Patrol wiedzia�, jakie wydarzenia powinien chroni�).

� Pracowa�em po wschodniej stronie G�r Kaskadowych, w pobli�u Crater Lake�� ci�gn��.�� To kraina Lutuami, ale mia�em powody do przypuszcze�, �e zaw�drowa�o tam pewne plemi� Atabask�w, kt�rego �lad zgubi�em. Tubylcy m�wili o tajemniczych cudzoziemcach przyby�ych z p�nocy. Polecia�em tam, �eby rzuci� na nich okiem i natkn��em si� na mongolskich je�d�c�w. Wr�ci�em po ich �ladach i znalaz�em ich ob�z nad rzek� Czehalis, gdzie inni Mongo�owie pomagali chi�skim marynarzom pilnowa� statk�w. Wskoczy�em na chronocykl i szybko uda�em si� do centrali, �eby o tym zameldowa�.

Eyerard usiad� i d�ugo patrzy� na swojego rozm�wc�.

� Czy po chi�skiej stronie przeprowadzono dok�adne �ledztwo?�� zapyta�.�� Czy jeste� absolutnie pewien, �e nie nast�pi�a interferencja ekstratemporalna? To mog�a by� jedna z pomy�ek, kt�rych konsekwencje daj� o sobie zna� dopiero po dziesi�tkach lat.

� I mnie przysz�o to na my�l, kiedy powierzono mi t� misj�.�� Sandoval skin�� g�ow�.�� Nawet uda�em si� prosto do centrali jua�skiego �rodowiska w Chanba�yku, czyli w Pekinie. Powiedziano mi, �e zbadano czas a� do epoki Czyngis�� chana, a przestrze� a� po Indonezj�. Wszystko by�o w porz�dku, podobnie jak Normanowie i Winland[2]. Po prostu nie nadano temu takiego rozg�osu. Wedle informacji, jakimi dysponowa� dw�r cesarski, ekspedycja ta zosta�a wys�ana i nigdy nie powr�ci�a, a Kubilaj uzna�, �e nie warto wysy�a� nast�pnej. Raport o niej le�a� w cesarskim archiwum, ale zosta� zniszczony podczas rewolty Ming�w, kt�rzy wyp�dzili Mongo��w. Historiografia pomin�a milczeniem to wydarzenie.

Everard nadal mia� zamy�lone spojrzenie. Zazwyczaj lubi� swoj� prac�, lecz w tym przypadku wyczuwa� co� nienaturalnego.

� Oczywi�cie ta ekspedycja zako�czy�a si� niepowodzeniem�� powiedzia�.�� Na pewno chcieliby�my wiedzie�, jak to si� sta�o. Czemu jednak potrzebujesz pomocy samodzielnego agenta, �eby j� szpiegowa�?

Sandoval odwr�ci� si� od okna. Manse zn�w pomy�la�, �e Nawaho nie pasuje do tego miejsca. Urodzi� si� w roku 1930, walczy� w Korei i jako by�y �o�nierz zd��y� uko�czy� college, zanim skontaktowa� si� z nim Patrol, a mimo to jako� nie pasowa� do dwudziestego wieku.

�Lecz czy to nie dotyczy nas wszystkich? Czy jaki� cz�owiek zdo�a�by ud�wign�� ci�ar wiedzy o przysz�ym losie swojego narodu?�

� Przecie� wcale nie mam jej szpiegowa�!�� wykrzykn�� Sandoval.�� Kiedy z�o�y�em meldunek, rozkazy przysz�y prosto z centrali danellia�skiej. Nie by�o �adnych wyja�nie� ani usprawiedliwie�, tylko suchy rozkaz: zaaran�owa� t� katastrof�, zmieni� histori�!

Rok Pa�ski tysi�c dwie�cie osiemdziesi�ty.

Chan Kubilaj w�ada� znacznymi po�aciami Azji; marzy� o �wiatowym imperium i przyjmowa� na dworze z honorami ka�dego go�cia, kt�ry przywozi� now� wiedz� czy now� filozofi�. M�ody kupiec wenecki Marco Polo cieszy� si� jego szczeg�lnymi �askami, lecz nie wszystkie ludy pragn�y by� rz�dzone przez mongolskich w�adc�w. Konspiracyjne rewolucyjne sprzysi�enia powstawa�y w kilku podbitych kr�lestwach tworz�cych Kathaj[3]. Japonia, w kt�rej faktyczn� w�adz� sprawowa� pot�ny r�d Hojo, ju� odpar�a jedn� inwazj�. Poza tym Mongo�owie byli zjednoczeni tylko w teorii. Ruscy ksi���ta stali si� poborcami podatk�w dla Z�otej Ordy; wielki chan Abaka rz�dzi� w Bagdadzie.

Widmowy kalifat abasydzki schroni� si� w Kairze; w Delhi rz�dzi�a dynastia Guryd�w; Miko�aj III by� papie�em, a Rudolf Habsburg cesarzem niemieckim; gwelfowie i gibelinowie rozdzierali mi�dzy siebie W�ochy; we Francji panowa� Filip III zwany �mia�ym, w Anglii za� Edward I. W�r�d ich wsp�czesnych byli Dante Alighieri, Jan Duns Szkot, Roger Bacon i Tomasz Rymotw�rca.

Natomiast w Ameryce P�nocnej Manse Everard i Jack Sandoval, zatrzymawszy konie, spogl�dali w d� z wierzcho�ka d�ugiego wzg�rza.

� Po raz pierwszy zobaczy�em ich w ubieg�ym tygodniu�� powiedzia� Indianin.�� Przebyli spory kawa�ek. Przy tej szybko�ci znajd� si� w Meksyku za dwa miesi�ce, nawet bior�c pod uwag� trudny teren, kt�ry b�d� musieli przeby�.

� Ale jak na Mongo��w w�druj� niespiesznie�� odpar� na to Everard.

Podni�s� lornetk� do oczu. Ca�a okolica by�a pokryta wiosenn� zieleni�. Nawet najwy�sze i najstarsze buki przystroi�y si� w dr��ce na wietrze m�ode listki. Sosny szumia�y na wiej�cym od g�r silnym i zimnym wietrze, kt�ry ni�s� wo� topniej�cego �niegu. Stada powracaj�cych ptak�w by�y tak liczne, �e przes�ania�y s�o�ce. W oddali na zachodzie niebiesko�� bia�e szczyty G�r Kaskadowych zdawa�y si� unosi� nad ziemi�, na wschodzie za� u podn�a wzg�rz rozci�ga�y si� lasy i ��ki, a za horyzontem otwiera�a si� ogromna preria, gdzie kopyta bizon�w dudni�y jak wiosenne grzmoty.

Everard skierowa� lornetk� na mongolsk� ekspedycj�, kt�ra posuwa�a si� w w�owym szyku po otwartym terenie, trzymaj�c si� brzegu niewielkiej rzeczki. Oko�o osiemdziesi�ciu je�d�c�w dosiada�o kosmatych azjatyckich kucyk�w kasztanowatej ma�ci, kr�tkonogich i z wyd�u�onymi �bami. Prowadzili ze sob� juczne konie i luzaki. Rozpozna� te� kilku tubylczych przewodnik�w tak po niezgrabnej postawie w siod�ach, jak po stroju i rysach twarzy. Skupi� jednak ca�� uwag� na nowo przyby�ych.

� Du�o �rebnych klaczy objuczonych tobo�ami�� zauwa�y� na po�y pod nosem.�� Przypuszczam, �e zabrali na statki tyle koni, ile mogli, wypuszczaj�c je, �eby za�y�y ruchu i mog�y si� pa�� na ka�dym postoju. Teraz w drodze hoduj� nowe. Ich kucyki s� bardzo wytrzyma�e i na pewno znios� trudy takiej podr�y.

� Oddzia� pilnuj�cy statk�w tak�e hoduje konie�� poinformowa� go Indianin.�� Tyle zauwa�y�em.

� Co jeszcze o nich wiesz?

� Nie wi�cej, ni� ci powiedzia�em, to znaczy niewiele wi�cej, ni� sam zobaczy�e�. A tamten raport le�a� jaki� czas w archiwum Kubilaja. Przypominasz sobie, �e zapisano w nim tylko tyle, i� cztery statki pod wodz� nojona Toktaja i uczonego Li Tai-Tsunga zosta�y wys�ane w celu zbadania wysp le��cych za Japoni�.

Everard skin�� z roztargnieniem g�ow�. Nie widzia� sensu, �eby tkwi� w tym miejscu i po raz setny powtarza� znane od dawna sk�pe informacje. To tylko op�nia�o dzia�anie.

Sandoval odchrz�kn��.

� Nadal mam w�tpliwo�ci, czy obaj powinni�my tam pojecha栗 o�wiadczy�.�� Czemu nie mia�by� pozosta� tutaj w odwodzie na wypadek, gdyby stali si� zbyt niebezpieczni?

� Kompleks bohatera, co?�� odpar� Manse.�� Nie, lepiej zrobimy, jad�c razem. Tak czy owak, nie spodziewam si� k�opot�w. Jeszcze nie. Tamci ch�opcy s� zbyt inteligentni, �eby bez powodu szuka� wrog�w. Pozostaj� w dobrych stosunkach z Indianami, nieprawda�? Na pewno b�d� si� zastanawia�, ilu nas jest� Mimo to napi�bym si� przed akcj�.

� Tak. I po niej r�wnie�!

Obaj si�gn�li do sakw przy siod�ach, wyj�li dwulitrowe manierki i podnie�li je do ust. Rozgrzany szkock� whisky Everard cmokni�ciem ponagli� konia i obaj agenci zjechali ze zbocza.

G�o�ny gwizd przeszy� powietrze. Zauwa�ono ich. Manse nadal jecha� w tym samym tempie w stron� czo�a mongolskiej kolumny. Dwaj je�d�cy z eskorty ulokowali si� po bokach, na�o�ywszy strza�y na ci�ciwy kr�tkich mocnych �uk�w, ale nie interweniowali.

,.Prawdopodobnie wygl�damy niegro�nie��� pomy�la� Everard.

Podobnie jak Sandoval mia� na sobie dwudziestowieczn� kurtk� my�liwsk� i kapelusz dla os�ony przed wiatrem i deszczem, ale nie wygl�da� tak elegancko jak Indianin, kt�ry ubiera� si� u najlepszych krawc�w. Dla zachowania pozor�w mieli przypasane sztylety, a na wszelki wypadek ukryli pod ubraniami pistolety maszynowe Mausera i paralizatory z trzydziestego stulecia.

Zdyscyplinowani cz�onkowie ekspedycji jak jeden m�� �ci�gn�li wodze i zatrzymali si�. Everard, zbli�aj�c si�, przygl�da� si� im uwa�nie. Na godzin� lub dwie przed wypraw� zdoby� pod hipnoedukatorem do�� rozleg�� wiedz� o j�zyku, historii, technice i moralno�ci Mongo��w, Chi�czyk�w, a nawet miejscowych Indian, ale nigdy nie widzia� z bliska �adnego przedstawiciela kt�rej� z tych nacji.

Nie przypadli mu do gustu ci kr�pi krzywonodzy m�czy�ni z capimi br�dkami i szerokimi twarzami b�yszcz�cymi od t�uszczu w promieniach s�o�ca. Wszyscy byli jednak dobrze wyposa�eni: nosili buty i spodnie, sk�rzane pancerze ozdobione ornamentami z laki i sto�kowate stalowe he�my zako�czone szpicem lub pi�rami. Ich uzbrojenie stanowi�y zakrzywione szable, no�e, w��cznie i �uki. W pobli�u czo�a kolumny jeden z je�d�c�w trzyma� bu�czuk z ogon�w tybeta�skich jak�w, przeplatanych z�otymi ni�mi. W�skimi oczami beznami�tnie przygl�dali si� nadje�d�aj�cym agentom Patrolu.

Everard bez trudu rozpozna� mongolskiego dow�dc�. Nojon jecha� na wozie i nosi� postrz�piony jedwabny p�aszcz. By� nieco wy�szy i mia� bardziej surowy wyraz twarzy ni� jego podw�adni. Mia� te� rudaw� br�dk� i niemal rzymski nos. Siedz�cy obok niego india�ski przewodnik otworzy� szeroko usta i skuli� si� w k�cie, ale Toktaj ani drgn��, mierz�c przybysz�w spojrzeniem drapie�cy.

� Witajcie!�� zawo�a�, kiedy dwaj nieznajomi znale�li si� do�� blisko, by mogli go us�ysze�.�� Jaki duch was sprowadza?�� M�wi� ze strasznym akcentem w dialekcie lutuamskim, kt�ry p�niej mia� si� sta� j�zykiem klamackim.

� Witaj Toktaju, synu Batu�� odpar� Everard p�ynnie po mongolsku.�� Z woli Tengriego[4] przybywamy w pokoju.

Ta replika by�a zr�czna. Agent zauwa�y�, �e Mongo�owie dotkn�li amulet�w lub nakre�lili w powietrzu znaki chroni�ce przed urokiem. Jednak�e m�czyzna jad�cy po lewej stronie nojona szybko przyszed� do siebie.

� Ach!�� powiedzia�.�� Wi�c ludzie z kraj�w Zachodu r�wnie� dotarli na t� ziemi�. Nie wiedzieli�my o tym.

Manse spojrza� na niego. By� wy�szy od Mongo��w, mia� prawie bia�� sk�r�, drobne rysy twarzy i wypiel�gnowane d�onie. Chocia� nosi� taki sam str�j jak wi�kszo�� je�d�c�w, nie by� uzbrojony. Wydawa� si� starszy od Toktaja, m�g� mie� oko�o pi��dziesi�ciu lat, Amerykanin uk�oni� si� w siodle i przeszed� na dialekt p�nocnych Chin.

� Czcigodny Li Tai-Tsungu, nic nie znacz�ca osoba bardzo �a�uje, �e nie mo�e si� zgodzi� z twoimi s�owami, ale ja i m�j towarzysz przybywamy z wielkiego kr�lestwa le��cego na po�udniu.

� Dotar�y do nas niejasne pog�oski�� odpowiedzia� uczony, nie mog�c opanowa� podniecenia.�� Nawet tak daleko na p�nocy ludzie m�wi� o wspania�ym i bogatym kraju. Szukamy go, aby zanie�� pozdrowienia waszemu chanowi od chana chan�w, Kubilaja, syna Tuli, kt�ry by� synem Czyngisa. Ca�y �wiat le�y u st�p Kubilaja.

� Znamy s�aw� chana chan�w�� odrzek� Everard�� tak jak znamy kalifa, papie�a, cesarza i innych pomniejszych w�adc�w.�� Musia� dobiera� s�owa tak, �eby nie obrazi� w�adcy Kathaju, ale jednocze�nie subtelnie wskaza� jego w�a�ciwe miejsce.�� Niewiele jednak o nas wiadomo, albowiem nasz pan nie interesuje si� zewn�trznym �wiatem ani te� nie zach�ca swoich poddanych do badania go. Pozw�l, �e przedstawi� moj� n�dzn� osob�. Nazywam si� Everard i nie jestem, jak mo�na by podejrzewa�, ani Rosjaninem, ani mieszka�cem Zachodu. Jestem stra�nikiem granicznym. Niech si� sami domy�la, co to mia�o znaczy�.

� Nie przyby�e� z siln� eskort��� powiedzia� sucho Toktaj.

� Nie, gdy� nie by�o to konieczne�� odpar� g�adko Everard.

� I jeste� daleko od ojczyzny�� wtr�ci� Li.

� Nie dalej ni� byliby�cie, czcigodni m�owie, na pograniczu Kirgizji.

Toktaj zacisn�� d�o� na r�koje�ci miecza. Spogl�da� zimno i nieufnie.

� Chod�my�� powiedzia�.�� Witajcie jako ambasadorzy. Rozbijemy ob�z i wys�uchamy s��w waszego kr�la.

Chyl�ce si� ku zachodowi s�o�ce nadawa�o o�nie�onym szczytom barw� starego srebra. Genie w dolinie wyd�u�y�y si�, w lesie pociemnia�o, ale rozleg�a ��ka wydawa�a si� ja�niejsza ni� wcze�niej. W wieczornej ciszy by�o wyra�nie s�ycha� wszystkie d�wi�ki: szum i plusk rzeki, uderzenia siekiery, st�panie koni pas�cych si� w wysokiej trawie. W powietrzu rozchodzi� si� dym z ogniska.

Mongo�owie byli najwyra�niej zbici z tropu zar�wno z powodu nieoczekiwanego spotkania, jak i przedwczesnego postoju. Obserwowali Everarda i Sandovala z oboj�tnymi minami, odmawiaj�c cicho modlitwy najr�niejszych wyzna�, g��wnie poga�skie, ale r�wnie� buddyjskie, muzu�ma�skie i nestoria�skie. Nie przeszkadza�o im to wcale w rozbijaniu obozu, rozstawianiu stra�y, oporz�dzaniu zwierz�t i przygotowywaniu posi�ku. Manse uzna� jednak, �e s� bardziej milcz�cy ni� zazwyczaj. Podczas seansu pod hipnoedukatorem dowiedzia� si�, �e Mongo��w uwa�ano za ludzi rozmownych i weso�ych.

Siedzia� po turecku w namiocie obok Sandovala, Toktaja i Li Tai-Tsunga. Dywany izolowa�y ich od ziemi, a na przeno�nym piecyku grza� si� kocio�ek z herbat�. Mongo�owie rozbili tylko ten namiot, prawdopodobnie jedyny, jaki ze sob� zabrali. Zarezerwowali go na specjalne okazje, takie jak ta. Nojon w�asnor�cznie nala� Everardowi kumysu, kt�ry wypi� �yk, g�o�no siorbi�c wedle regu� etykiety, i poda� czark� s�siadowi. W �yciu pija� ju� gorsze napitki ni� sfermentowane kobyle mleko, ale ucieszy� si�, kiedy p�niej gospodarze zwr�cili si� w stron� naczynia z aromatyczn� herbat�.

Nast�pnie mongolski dow�dca przem�wi� do rzekomych pos��w. Nie umia� m�wi� r�wnie g�adko jak jego sekretarz. Instynktownie si� wzdraga�: kim s� ci cudzoziemcy, kt�rzy o�mielili si� zbli�y� do wys�annika chana chan�w, nie pe�zaj�c po ziemi? Mimo to powiedzia� dwornie:

� A teraz niechaj nasi go�cie powiedz�, czego pragnie ich kr�l. Czy nie zechcieliby jednak najpierw wymieni� jego imienia?

� Jego imienia nie wolno wymawia栗 odpar� Everard.�� O jego kr�lestwie s�ysza�e� tylko pog�oski. Mo�esz sobie wyobrazi� jego pot�g�, bior�c pod uwag� fakt, �e wys�a� tak daleko jedynie nas dw�ch i �e ka�dy z nas potrzebowa� tylko jednego konia.

Toktaj chrz�kn�� i rzek�:

� Macie pi�kne rumaki, chocia� zastanawiam si�, jak by si� spisywa�y w stepie. Czy przebyli�cie d�ug� drog�, �eby tu przyby�?

� Zaj�o nam to nie wi�cej ni� jeden dzie�, nojonie. Mamy pewne �rodki�

Manse wyj�� z kieszeni dwie niewielkie paczuszki owini�te w kolorowy papier.

� Nasz pan poleci� nam wr�czy� ten dar przybyszom z Kathaju w dow�d szacunku.

Kiedy dwaj Azjaci odwijali papier, Sandoval szepn�� Everardowi do ucha:

� Przyjrzyj si� ich minom, Manse. Pope�nili�my gaf�.

� Jak to?

� Celofan i podarunek wywar�y wra�enie na barbarzy�cy takim jak Toktaj, ale zwr�� uwag� na Li. Jego cywilizacja uczyni�a z kaligrafii sztuk�, kiedy nasi przodkowie malowali si� jeszcze na niebiesko. W�a�nie wyrobi� sobie fataln� opini� o naszym smaku.

Everard wzruszy� nieznacznie ramionami.

� Przecie� ma racj�, czy� nie?

Ich rozmowa nie umkn�a uwadze pozosta�ych. Toktaj rzuci� im zimne spojrzenie, lecz skoncentrowa� uwag� na otrzymanej w podarunku elektrycznej latarce, kt�rej dzia�anie trzeba mu by�o wyt�umaczy�. Nie oby�o si� bez okrzyk�w zdumienia. Na pocz�tku Mongo� l�ka� si� jej troch� i nawet wymamrota� jakie� zakl�cie, ale p�niej przypomnia� sobie, �e Mongo� nie powinien ba� si� niczego opr�cz pioruna. Szybko si� opanowa� i cieszy� si� z prezentu jak dziecko z nowej zabawki. Najlepszym darem dla uczonego konfucjanisty, jakim by� Li, wydawa�a si� ksi��ka z serii �Rodzina ludzka�, kt�rej r�norodno�� i technika ilustracji mog�y go zaskoczy�. Chi�czyk podzi�kowa� wylewnie, lecz Manse pow�tpiewa�, czy go to naprawd� zadziwi�o. Ka�dy agent Patrolu pr�dko si� uczy�, �e ludzi o wyrafinowanych gustach mo�na spotka� w ka�dej kulturze.

Teraz im z kolei wr�czono dary: pi�kny chi�ski miecz i wi�zk� sk�r wydry morskiej z wybrze�a Pacyfiku. Dopiero po pewnym czasie wr�cili w rozmowie do polityki. W�wczas Sandoval zdo�a� uzyska� informacje od Mongo��w, zanim sam ich udzieli�.

� Skoro wiecie tak du�o�� zacz�� Toktaj�� musicie r�wnie� wiedzie�, �e przed kilku laty nie uda�a si� nam inwazja na Japoni�.

� Niebo mia�o inne plany�� odpar� Li ze zr�czno�ci� dworaka.

� Bzdury!�� burkn�� Toktaj.�� Mia�e� na my�li ludzk� g�upot�. By�o nas niewielu, zbyt ma�o wiedzieli�my i pop�yn�li�my za daleko po wzburzonym morzu. Ale co z tego? Kiedy� tam wr�cimy.

Everard wiedzia�, �e to zrobi�. Pomy�la� ze smutkiem, �e sztorm zniszczy ich flot� i �e utonie mn�stwo m�odych m�czyzn. Pozwoli� jednak Toktajowi m�wi�.

� Chan chan�w zrozumia�, �e powinni�my dowiedzie� si� wi�cej o tych wyspach. Mo�e nale�a�o za�o�y� baz� gdzie� na p�noc od Hokkaido? Poza tym od dawna s�yszeli�my opowie�ci o ziemiach le��cych dalej na wsch�d. Widywali je od czasu do czasu rybacy, kt�rych wiatry zepchn�y z kursu, a kupcy syberyjscy m�wili o cie�ninie i o znajduj�cym si� zadni� kraju. Chan chan�w zgromadzi� cztery statki z chi�sk� za�og�, poleci� mi zabra� stu mongolskich wojownik�w i odkry� tamte ziemie.

Manse skin�� g�ow�. S�owa nojona go nie zaskoczy�y. Chi�czycy p�ywali na d�onkach od setek lat, a niekt�re z nich mog�y zabra� nawet do tysi�ca ludzi. Wprawdzie nie by�y jeszcze tak zdatne do �eglugi, jakie sta�y si� p�niej pod wp�ywem Portugalczyk�w i ich w�a�cicieli nie n�ci� �aden ocean ani tym bardziej zimne p�nocne morza, ale mimo to istnieli nieliczni chi�scy �eglarze, kt�rzy nauczyli si� handlu od Korea�czyk�w i Tajwa�czyk�w, je�li nie od swoich ojc�w. Musieli co nieco wiedzie� o Wyspach Kurylskich.

� Pop�yn�li�my wzd�u� dw�ch archipelag�w�� ci�gn�� nojon.�� Okaza�y si� do�� niego�cinne, ale mogli�my si� zatrzyma�, wypu�ci� konie i wypyta� tubylc�w. Tengri wie, jak trudna mo�e by� ta druga czynno��, je�li czasami trzeba dokonywa� t�umaczenia na sze�� j�zyk�w! W ko�cu przekonali�my si�, �e istniej� dwa kontynenty: Syberia i jeszcze jeden, kt�re tak bardzo zbli�aj� si� do siebie na p�nocy, �e mo�na przep�yn�� dziel�c� je cie�nin� w sk�rzanej ��dce albo przej�� zim� po lodzie. Wreszcie dotarli�my do nowego kontynentu. To wielka, poro�ni�ta lasami kraina obfituj�ca w zwierzyn� �own� i foki, ale zbyt cz�sto padaj� tam deszcze. Nasze statki trzyma�y si� dobrze, wi�c pop�yn�li�my mniej wi�cej wzd�u� brzegu.

Everard wyobrazi� sobie map�. Je�eli pop�yn�� wzd�u� Kuryli, a p�niej Aleut�w, mo�na nie oddala� si� od l�du. Unikn�wszy katastrofy, p�askodenne d�onki mog�y zakotwiczy� nawet przy skalistych wybrze�ach tych wysp. W dodatku ni�s� je pr�d Kuro Siwo, tak �e zakre�li�y prawie ko�o. Toktaj odkry� Alask�, zanim w pe�ni zda� sobie z tego spraw�. Poniewa� okolice stawa�y si� coraz bardziej go�cinne w miar�, jak statki p�yn�y na po�udnie, min�� Pudget Sound i dotar� do rzeki Czehalis. Mo�e Indianie ostrzegli go, �e po�o�one dalej uj�cie Columbii jest niebezpieczne, a p�niej pomogli mu przeprawi� na tratwach je�d�c�w i konie przez nurty rzeki.

� Pod koniec roku rozbili�my ob�z�� kontynuowa� Toktaj.�� Tutejsze plemiona s� zacofane i boja�liwe, lecz przyjazne. Tybylcy dawali nam �ywno�� i kobiety i pomagali, kiedy o to prosili�my. W zamian za to nasi �eglarze nauczyli ich nowych metod po�owu ryb i budowy statk�w. Przezimowali�my tam, poznali�my kilka j�zyk�w i dokonali�my wypadu w g��b l�du. Wsz�dzie opowiadano nam o ogromnych lasach i r�wninach, gdzie ziemia jest czarna od stad dzikiego byd�a. Zobaczyli�my dostatecznie du�o, �eby uwierzy� w prawdziwo�� tych opowie�ci. Nigdy nie widzia�em bogatszej krainy.�� Jego oczy zab�ys�y jak u tygrysa.�� I �yje tu tak ma�o mieszka�c�w, kt�rzy nie znaj� nawet �elaza!

� Nojonie!�� mrukn�� ostrzegawczo Li, ledwie dostrzegalnym ruchem g�owy wskazuj�c �ambasador�w�, i Toktaj zamilk�.

W�wczas Chi�czyk zwr�ci� si� do Everarda:

� S�yszeli�my r�wnie� opowie�ci o z�otym kr�lestwie le��cym na po�udniu. Uznali�my, �e naszym obowi�zkiem jest to sprawdzi�, badaj�c po drodze dziel�ce nas od niego tereny. Nie spodziewali�my si�, �e b�dziemy mieli zaszczyt spotka� wasze dostojno�ci.

� Ca�y zaszczyt po naszej stronie�� mrukn�� z zadowoleniem Manse, po czym przybra� najpowa�niejsz� min� i o�wiadczy�:�� W�adca Z�otego Cesarstwa, kt�rego imienia nie mo�na wymawia�, wys�a� nas z pos�aniem przyja�ni. By�by niepocieszony, gdyby spotka�o was nieszcz�cie. Przybyli�my tu, �eby was ostrzec.

� Co takiego?!�� Toktaj usiad� prosto. Si�gn�� muskularn� r�k� po miecz, kt�rego nie mia� przy sobie ze wzgl�du na etykiet�.�� O co tu chodzi, do diab�a?!

� W�a�nie o diab�a, nojonie. Chocia� ta kraina wydaje ci si� go�cinna, w rzeczywisto�ci spoczywa na niej kl�twa. Opowiedz o tym, m�j bracie.

Sandoval, kt�ry umia� m�wi� bardziej przekonuj�co, zabra� g�os. Przygotowa� swoj� bajeczk� w taki spos�b, �eby wykorzysta� si�� oddzia�ywania przes�d�w, kt�rych na po�y cywilizowani Mongo�owie jeszcze si� nie wyzbyli, i zarazem nie obudzi� sceptycyzmu u Chi�czyka. Wyja�ni�, �e w rzeczywisto�ci istniej� dwa wielkie po�udniowe kr�lestwa. Ich le�y bardziej na po�udnie. Rywalizuj�ce z nim mocarstwo znajduje si� bli�ej, jest nieco przesuni�te na wsch�d i posiada twierdz� na r�wninie. Oba pa�stwa w�adaj� pot�nymi mocami, kt�re mo�na nazwa� albo czarami, albo wyrafinowan� technik�. Po�o�one bli�ej pa�stwo z�ych ludzi uwa�a ca�e to terytorium za w�asne i nie �cierpi obecno�ci �adnej obcej ekspedycji. Jego zwiadowcy na pewno wkr�tce odkryj� Mongo��w i zabij� ich za pomoc� piorun�w. �yczliwie nastawione kr�lestwo dobrych ludzi nie jest w stanie ich obroni�, wys�a� wi�c pos��w, �eby ostrzegli podr�nik�w i poradzili im wr�ci� do ojczyzny.

� Dlaczego tubylcy nic nie m�wili o tych monarchach?�� zapyta� chytrze Lr.

� A czy wszystkie ma�e plemiona w birma�skiej d�ungli s�ysza�y o chanie chan�w?�� odparowa� Sandoval.

� Jestem cudzoziemcem i ignorantem�� odpar� na to Chi�czyk.�� Wybaczcie mi, je�li nie zrozumia�em waszych s��w o broni, kt�rej nikt i nic nie mo�e si� oprze�.

Je�li sienie myl�, nigdy dot�d nie nazwano mnie k�amc� w tak uprzejmy spos�b��� pomy�la� Everard, ale nie da� nic po sobie pozna� i powiedzia�:

� Ch�tnie j� wam zademonstruj�, je�li nojon ma zwierz�, kt�re mo�na zabi�.

Toktaj zastanowi� si�. Jego oblicze by�o nieruchome, jak gdyby zosta�o wykute w kamieniu, ale l�ni�o od potu. Klasn�� w r�ce i wyda� rozkaz stra�nikowi, kt�ry stawi� si� na wezwanie. P�niej rozmowa ucich�a i zapanowa�a z�owroga cisza.

Po godzinie, kt�ra wydawa�a si� trwa� wieczno��, pojawi� si� jeden z wojownik�w. Zameldowa�, �e dw�ch je�d�c�w z�apa�o daniela. Czy takie zwierz� odpowiada nojonowi? Tak. Toktaj pierwszy wyszed� z namiotu i utorowa� drog� przez g�sty t�um szepcz�cych �o�nierzy. Everard poszed� za nim, �a�uj�c, �e musi urz�dzi� ten pokaz. Przymocowa� kolb� do swojego mauzera.

� Czy chcesz to zrobi�?�� spyta� Sandoval.

� Na Boga, nie.

Daniela, a w�a�ciwie �ani� wkr�tce przywiedziono do obozu. Sta�a nad rzeka, dr��c na ca�ym ciele; gruby sznur z ko�skiego w�osia zaciska� si� na jej szyi. S�o�ce muskaj�ce szczyty g�r na zachodzie nadawa�o jej sier�ci br�zowy kolor. Wielkie �agodne oczy zwierz�cia spogl�da�y z wyrzutem na Everarda. Manse da� znak �o�nierzom, �eby si� cofn�li, i wycelowa�. �ani� zabi�a ju� pierwsza kula, ale Manse nie przesta� strzela�, p�ki nie porozrywa� jej cia�a na krwawe strz�py.

Kiedy opu�ci� bro�, odni�s� wra�enie, �e powietrze wok� niego zg�stnia�o. Spojrza� na kr�pych krzywonogich wojownik�w o p�askich st�a�ych twarzach, kt�rzy ze wszystkich si� starali si� zapanowa� nad sob�. W jego nozdrza bi� charakterystyczny zapach: silna wo� potu, koni i dymu. Czu� si� r�wnie nieludzki, jaki musia� si� im wydawa�.

� To jest najmniej gro�na bro�, kt�rej si� tutaj u�ywa�� powiedzia�.�� Dusza wyrwana w ten spos�b z cia�a nie znajdzie drogi do �wiata zmar�ych.

Odwr�ci� si� na pi�cie. Sandoval poszed� za nim. Ich konie by�y przywi�zane do palik�w, a ekwipunek z�o�ony w pobli�u. Osiod�ali wierzchowce w milczeniu, wskoczyli na siod�a i pojechali w stron� lasu.

Podmuch wiatru podsyci� ogie�. Rozpalone umiej�tn� r�k� prawdziwego trapera niewielkie ognisko rozproszy�o na chwil� mrok, w kt�rym byli pogr��eni dwaj m�czy�ni, o�wietlaj�c ich czo�a, nosy, policzki i oczy. P�niej przygas�o; czerwono-niebieskie j�zyczki ognia zatrzeszcza�y pod roz�arzonymi do bia�o�ci w�glami i noc ponownie poch�on�a siedz�cych przy ognisku ludzi.

Everardowi to nie przeszkadza�o. Podni�s� do ust fajk�, kt�ra przez chwil� obraca� w r�ku, przygryz� ustnik i zaci�gn�� si� g��boko, lecz znalaz� w tym niewielk� pociech�. Kiedy przem�wi�, nocny wiatr szeleszcz�cy w koronach drzew niemal zag�uszy� jego g�os; tego Everard r�wnie� nie �a�owa�.

Nie opodal znajdowa�y si� ich �piwory, konie i pojazd czasu�� antygrawitacyjne sanie po��czone z chronocyklem�� kt�ry ich tu przywi�z�. Okolica by�a pusta; gdzie� w oddali p�on�y inne rozpalone przez ludzi ogniska, r�wnie ma�e i samotne jak gwiazdy we wszech�wiecie. Rozleg�o si� dalekie, przeci�g�e wycie wilka.

� Przypuszczam�� rzek� Everard�� �e ka�dy gliniarz od czasu do czasu czuje si� jak ostatni �ajdak. Dotychczas by�e� tylko obserwatorem, Jack. Czasem wykonanie trudnego zadania wymaga przezwyci�enia wewn�trznych opor�w.

� Taak.�� Sandoval by� jeszcze bardziej milcz�cy ni� jego przyjaciel. Po kolacji prawie nie ruszy� si� z miejsca.

� A teraz to. Cokolwiek musisz zrobi�, �eby usun�� interferencj� temporaln�, mo�esz przynajmniej my�le�, �e kierujesz histori� na pierwotne tory.�� Manse zaci�gn�� si� g��boko.�� Nie przypominaj mi, �e s�owo �pierwotne� nic nie znaczy w tym kontek�cie. To s�owo, kt�re pociesza.

� Tak, oczywi�cie.

� Ale kiedy nasi szefowie, nasi drodzy danellia�scy nadludzie ka�� nam interweniowa� Wiemy, �e wyprawa Toktaja nigdy nie wr�ci�a do Kathaju. Dlaczego mieliby�my si� w to miesza�? Je�eli natkn�liby si� na wrogo usposobionych Indian albo na co� innego i zostali wymordowani, to wcale by mnie to nie obesz�o, a w ka�dym razie nie wi�cej ni� jakiekolwiek inne wydarzenie w tej przekl�tej rze�ni, kt�r� nazywa si� histori� ludzko�ci.

� Wiesz, �e nie musimy ich zabija�. Wystarczy ich zmusi� do odwrotu. Mo�liwe, �e tw�j popo�udniowy pokaz zrobi swoje.

� Taak. Zmusi� do powrotu� i co dalej? Prawdopodobnie zgin� na morzu. Nie b�d� mieli �atwej podr�y�� burze, mg�a, przeciwne pr�dy, rafy�� p�yn�c na tych prymitywnych statkach, kt�re mia�y porusza� si� po rzekach. A zmusimy ich do powrotu w�a�nie o tej porze roku! Gdyby�my si� nie wtr�cili, wyruszyliby p�niej, warunki atmosferyczne by�yby inne� Dlaczego mieliby�my wzi�� na siebie win�?

� Mogliby nawet wr�ci栗 mrukn�� Indianin.

� Co?�� Everard drgn��.

� Wywnioskowa�em to ze s��w Toktaja. Jestem pewien, �e chce wr�ci� konno, a nie na statkach. Tak jak przypuszcza, Cie�nin� Beringa mo�na �atwo przeby�. Aleuci czyni� to stale. Obawiam si�, �e nie wystarczy ich po prostu oszcz�dzi�!

� Przecie� nie wr�c� do Kathaju! Wiemy o tym!

� Przypu��my, �e to im si� uda.�� Sandoval zacz�� m�wi� nieco g�o�niej i znacznie szybciej ni� zwykle.�� Zastan�wmy si� przez chwil�. Za��my, �e Toktaj pojedzie dalej na p�nocny wsch�d. Nie wydaje mi si�, �eby cokolwiek mog�o go zatrzyma�. Jego ludzie potrafi� wy�ywi� si� tym, co znajd� po drodze, nawet na pustyni, znacznie lepiej ni� Coronado[5] albo inny odkrywca. Nie musi w�drowa� bardzo daleko, �eby dotrze� do lud�w p�nego neolitu, rolniczych plemion Pueblo. To o�mieli go jeszcze bardziej. Przyb�dzie do Meksyku przed sierpniem, a Meksyk jest teraz r�wnie wspania�y jak by�, a raczej b�dzie, w czasach Korteza. Wyda mu si� nawet bardziej kusz�cy, poniewa� Aztekowie walcz� z Toltekami o supremacj�, a pozosta�e plemiona gotowe s� poprze� ka�dego przeciwko tamtej dw�jce. Hiszpa�skie dzia�a nic w tej sytuacji nie zmieni�y, a raczej nie zmieni�, jak sobie przypominasz, je�li czyta�e� Diaza[6]. Indywidualnie Mongo�owie przewy�szaj� Indian, tak samo jak p�niej Hiszpanie� Nie znaczy to, �e wyobra�am sobie, i� Toktaj od razu rzuci�by si� do ataku. Na pewno by�by bardzo uprzejmy, sp�dzi�by tam zim� i wypyta� o wszystko. W nast�pnym roku wyruszy�by na p�noc, wr�ci� do Kathaju i zameldowa� Kubilajowi, �e najbogatszy, najbardziej nafaszerowany z�otem kraj na �wiecie tylko czeka na zdobywc�.

� A inni Indianie?�� zapyta� Everard.�� Wiem o nich bardzo ma�o.

� Nowe imperium Maj�w jest u szczytu pot�gi. To b�dzie twardy orzech do zgryzienia, ale my�l�, �e wart zachodu. Przypuszczam, �e je�li Mongo�owie zadomowi� si� w Meksyku, nic ich nie powstrzyma. W Peru kwitnie w tej chwili wy�sza kultura, ale panuje gorsza organizacja ni� w czasach Pizarra. A plemiona Keczua i Ajmara, zwane p�niej Inkami, s� niemal r�wnie silne. Poza tym we� pod uwag� ziemi�! Czy wyobra�asz sobie, co jedno plemi� mongolskie uczyni�oby z Wielkiej Prerii?

� Nie s�dz�, by wyemigrowa�y ca�e ordy�� odpar� Manse. W g�osie Sandovala wyczuwa� co�, co budzi�o w nim niepok�j i sprzeciw.�� Musieliby przeby� zbyt wielkie obszary Syberii i Alaski.

� Nie takie przeszkody pokonywano. Nie twierdz�, �e od razu rozprzestrzeniliby si� po ca�ej Ameryce. Masowa migracja mog�aby trwa� kilka stuleci, jak to by�o z Europejczykami. Potrafi� sobie wyobrazi� klany i plemiona osiedlaj�ce si� w ci�gu kilku lat na zachodnim wybrze�u Ameryki P�nocnej. Meksyk i Jukatan zosta�yby zaanektowane albo, co bardziej prawdopodobne, sta�yby si� chanatami. Plemiona pasterskie przesuwa�yby si� na wsch�d w miar� wzrostu ich liczebno�ci i nap�ywu nowych imigrant�w. Przypomnij sobie, �e dynastia jua�ska zostanie obalona za nieca�e sto lat, co b�dzie stanowi�o dla Mongo��w dodatkowy bodziec do opuszczenia Azji. Chi�czycy r�wnie� tu przyb�d�, �eby uprawia� ziemi� i mie� sw�j udzia� w wydobywaniu z�ota.

� Pozw�l sobie powiedzie栗 wtr�ci� cicho Everard�� �e nigdy nie przypuszcza�em, i� w�a�nie ty b�dziesz chcia� przyspieszy� podb�j Ameryki.

� To by�by inny podb�j�� odpar� Sandoval.�� Nie obchodz� mnie Aztecy. Je�li lepiej ich poznasz, zgodzisz si� ze mn�, �e Kortez wy�wiadczy� Meksykowi przys�ug�. Na pewno inne, spokojniejsze plemiona znajd� si� w ci�kiej sytuacji i potrwa to jaki� czas. A przecie� Mongo�owie, nie s� takimi barbarzy�cami jak Aztecy. Co o tym s�dzisz? Nasze zachodnie wykszta�cenie umacnia w nas uprzedzenia w stosunku do nich. Zapominamy o masakrach i innych zbrodniach, kt�rych Europejczycy dopu�cili si� w tej samej epoce.

� Mongo��w mo�na przyr�wna� do staro�ytnych Rzymian. Tak samo jak oni wysiedlaj� stawiaj�ce op�r ludy, ale szanuj� prawa tych narod�w, kt�re si� podda�y. Zapewniaj� im tak� sam� zbrojna opiek� i kompetentne rz�dy. Mongo�owie maj� taki sam jak Rzymianie charakter narodowy�� s� przyziemni i ma�o nowatorscy, lecz spogl�daj� z niejakim l�kiem i zazdro�ci� na ludy prawdziwie cywilizowane. Pax Mongolica obejmuje wi�ksze obszary i skupia wi�cej lud�w, ni� kiedykolwiek wyobra�ano sobie w tym n�dznym rzymskim imperium. Natomiast je�li idzie o Indian, to przypomnij sobie, �e Mongo�owie s� pasterzami. Nie powstanie tutaj antagonizm mi�dzy my�liwymi a rolnikami, kt�ry sprawi�, �e biali ludzie wyt�pili Indian. Poza tym Mongo�om obce s� przes�dy rasowe i po kr�tkiej walce Nawahowie, Czirokezi, Seminole, Algonkinowie, Czipejowie, Dakota i Siuksowie poddadz� si� bez urazy i stan� si� ich sojusznikami. Dlaczego mieliby tego nie zrobi�? Otrzymaj� konie, barany, byd�o rogate, tkaniny i wyroby metalowe. G�ruj�c liczebnie nad naje�d�cami, b�d� mogli rokowa� z nimi niemal jak z sobie r�wnymi, a nie jak z bia�ymi farmerami w epoce maszyn parowych i elektryczno�ci. Ponadto, jak ju� powiedzia�em, przyb�d� tutaj Chi�czycy, staj�c si� zaczynem dla ca�ej tej mieszanki, cywilizuj�c i rozwijaj�c umys�y� Na Boga, Manse, kiedy przyp�ynie tu Krzysztof Kolumb, spotka wielkiego chana Mongo��w! Sachem-chana najpot�niejszego narodu na �wiecie!�� Sandoval urwa�.

Everard ws�uchiwa� si� w ponure skrzypienie ga��zi na wietrze. D�ugo wpatrywa� si� w mrok, zanim powiedzia�:

� To mo�liwe. Oczywi�cie musieliby�my pozosta� w tej epoce dop�ty, dop�ki nie min��by decyduj�cy moment Nasz �wiat przesta�by istnie�. Nigdy by nie zaistnia�.

� Ostatecznie nie by� to taki z�y �wiat�� powiedzia� Sandoval jak we �nie.

� M�g�by� pomy�le� o swoich� och� rodzicach. Oni tak�e nigdy by nie ujrzeli �wiat�a dziennego.

� Mieszkali w n�dznej chacie. Pami�tam, �e raz widzia�em mojego ojca p�acz�cego, gdy� nie m�g� kupi� but�w na zim�. Moja matka umar�a na gru�lic�.

Everard siedzia� nieruchomo. To Sandoval poruszy� si� pierwszy i zerwa� na r�wne nogi, �miej�c si� chrapliwie.

� Co ja nagada�em! To tylko bujda, Manse. K�ad�my si�. Czy . mam pierwszy pe�ni� wart�?

Samodzielny agent zgodzi� si�, ale d�ugo nie m�g� zasn��.

Chronocykl skoczy� dwa dni do przodu i poszybowa� wysoko na niebie, niewidoczny go�ym okiem. Powietrze wok� niego by�o rzadkie i zimne. Everard zadr�a�, nastawiaj�c teleskop elektroniczny. Nawet przy maksymalnym powi�kszeniu samotna karawana wygl�da�a jak szereg punkcik�w przesuwaj�cych si� po bezmiernej zielonej p�aszczy�nie. Ale nikt inny na p�kuli zachodniej nie m�g� jecha� konno.

Manse odwr�ci� si� na siode�ku do swego towarzysza.

� Co teraz zrobimy?

Szeroka twarz Indianina by�a nieprzenikniona.

� No, je�li nasz pokaz nie odni�s� skutku�

� Oczywi�cie, �e odni�s�! Przysi�g�bym, �e jad� na po�udnie dwa razy szybciej ni� poprzednio. Dlaczego?

� Musia�bym wiedzie� o nich wi�cej, �ebym m�g� ci da� trafn� odpowied�, Manse. W gruncie rzeczy jednak mo�e chodzi� tylko o to, �e rzucili�my wyzwanie ich odwadze. W ich kulturze odwaga i brawura to jedyne licz�ce si� cnoty� nie mogli wi�c zrobi� nic innego, jak tylko kontynuowa� w�dr�wk�. Gdyby przel�kli si� zwyk�ej gro�by, nigdy by sobie tego nie darowali.

� Przecie� Mongo�owie nie s� idiotami! Nie dokonali wszystkich swoich podboj�w dzi�ki brutalnej sile, ale dlatego, �e lepiej ni� ich przeciwnicy znali si� na sztuce wojennej. Toktaj powinien by� si� wycofa�, zameldowa� swojemu w�adcy o tym, co zobaczy�, i zorganizowa� wi�ksz� ekspedycj�.

� Mog� to zrobi� �o�nierze, kt�rych zostawi� przy statkach�� przypomnia� mu Sandoval.�� Teraz, kiedy o tym my�l�, zdaj� sobie spraw�, jak bardzo nie docenili�my Toktaja. Musia� ustali� jaki� termin, prawdopodobnie w przysz�ym roku. Gdyby nie wr�ci�, statki maj� odp�yn�� do Kathaju, a je�li znajdzie co� interesuj�cego, na przyk�ad nas, mo�e wys�a� Indianina z listem do bazy.

Manse skin�� g�ow�. Przysz�o mu na my�l, �e wci�gni�to go do tej wyprawy, nie dawszy mu nawet chwili na poczynienie przygotowa�. St�d ten po�a�owania godny rezultat. W jakim jednak stopniu przyczyni�a si� do tego pod�wiadoma niech�� Jacka Sandovala? Po chwili milczenia powiedzia�:

� Mogli dostrzec w nas co� podejrzanego. Mongo�owie zawsze potrafili prowadzi� wojn� psychologiczn�.

� Mo�liwe. I co teraz zrobimy?

�Run�� na nich z g�ry, pu�ci� kilka serii z dzia�ka energetycznego z czterdziestego pierwszego wieku zamontowanego na naszym chronocyklu i koniec� Nie, na Boga, nigdy nie zrobi� czego� podobnego. Mogliby mnie za to pos�a� na planet� kam�. Istniej� granice, kt�rych nie mo�na przekroczy�.

� Urz�dzimy pokaz, kt�ry zrobi wra�enie�� zaproponowa� Everard.

� A je�li i to zawiedzie?

� Zamknij si�! Nie kracz!

� W�a�nie si� zastanawia�em.�� Wiatr porywa� s�owa Sandovala.�� A mo�e w og�le nie dopu�ci� do tej wyprawy? Cofn�� si� w czasie o kilka lat i przekona� chana Kubilaja, �e nie warto wysy�a� ludzi na wsch�d? Wtedy to wszystko nigdy by si� nie wydarzy�o.

� Dobrze wiesz, �e przepisy zabraniaj� nam wprowadzania zmian do historii.

� W takim razie co tutaj robimy?

� Wykonujemy specjalny rozkaz centrali. Mo�liwe, �e ma to na celu skorygowanie jakiej� innej interferencji. Sk�d mam to wiedzie�? Jestem tylko szczeblem w drabinie ewolucji. Ludzie �yj�cy milion lat po mnie posiadaj� zdolno�ci, o jakich mi si� nawet nie �ni�o.

� Ani mnie�� mrukn�� Indianin. Everard zacisn�� usta i po chwili rzek�:

� Obaj wiemy, �e dw�r Kubilaja, najpot�niejszego cz�owieka na �wiecie, ma decyduj�ce znaczenie i jest wa�niejszy ni� wszystko tutaj w Ameryce. Skoro ju� wci�gn��e� mnie do tej cholernej roboty, poka�� ci teraz, �e w razie potrzeby ja tutaj dowodz�. Kazano nam zniech�ci� tych ludzi do dalszej eksploracji. Nie obchodzi nas, co si� p�niej z nimi stanie. Przypu��my, �e nigdy nie wr�c� do swojego kraju. Nie przyczynimy si� do tego bezpo�rednio, tak jak nie mo�na sta� si� morderc�, je�li zaprosi si� jakiego� cz�owieka na obiad, a on zginie po drodze w wypadku.

� Przestali marudzi� i bierzmy si� do roboty.�� uci�� Sandoval. Manse skierowa� chronocykl naprz�d.

� Czy widzisz to wzg�rze?�� zapyta� po chwili.�� To miejsce Je�y na szlaku Toktaja, ale s�dz�, �e dzisiaj wieczorem rozbije on ob�z kilka kilometr�w przed nim, na tej ��czce nad rzek�. Stamt�d b�dzie m�g� je zobaczy�. Zainstalujemy si� tam.

� I wystrzelimy sztuczne ognie? B�d� musia�y bardzo si� r�ni� od zwyk�ych fajerwerk�w. Ci Kathajanie �wietnie si� znaj� na prochu strzelniczym. U�ywaj� nawet ma�ych rakiet do cel�w wojskowych.

� Wiem o ma�ych rakietach, ale kiedy gromadzi�em sprz�t na t� wypraw�, zabra�em rozmaite aparaty na wypadek, gdyby pierwsza pr�ba okaza�a si� nieudana.

Na szczycie wzg�rza r�s� rzadki sosnowy zagajnik. Everard posadzi� chronocykl mi�dzy drzewami i zacz�� wy�adowywa� skrzynie z obszernych pojemnik�w. Sandoval pomaga� mu bez s�owa.

Wytresowane przez ludzi z Patrolu konie spokojnie wysz�y z przegr�d, w kt�rych podr�owa�y, i zacz�y si� pa�� na zboczu. Po pewnym czasie Indianin przerwa� milczenie.

� Nie mam o tym zielonego poj�cia. Co szykujesz?

Manse poklepa� niewielki aparat, kt�ry ju� do po�owy zmontowa�, i rzek�:

� To element systemu kontroli pogody dzia�aj�cego w mro�nych wiekach w odleg�ej przysz�o�ci, tak zwany dystrybutor potencja��w. Mo�e wytwarza� najstraszniejsze b�yskawice i odpowiednio g�o�ne grzmoty.

� Aha!� s�aby punkt Mongo��w.�� Nagle Sandoval u�miechn�� si� szeroko.�� Na pewno zwyci�ysz. Mo�emy odpocz�� i nacieszy� si� tym widowiskiem.

� Przygotuj dla nas kolacj�, dobrze? Ja tymczasem sko�cz� montowa� te rzeczy. Oczywi�cie bez ognia. Nie chcemy �adnego dymu, kt�ry mo�na normalnie wyt�umaczy� Ach, tak! Mam r�wnie� projektor mira�y. Gdyby� zechcia� si� przebra� i naci�gn�� kaptur lub co� innego w odpowiedniej chwili, tak �eby nie mo�na by�o ci� rozpozna�, wy�wietli�bym twoj� podobizn� wielk� na prawie p�tora kilometra i prawie r�wnie brzydk� jak w rzeczywisto�ci.

� Co by� powiedzia� na nag�o�nienie? Pie�ni Nawah�w mog� nap�dzi� niez�ego stracha, kiedy nie wiadomo, czy wyra�aj� triumf czy przera�enie.

� Ot� i oni!

Dzie� przygasa�. Pod sosnami pociemnia�o; powietrze by�o zimne i przesycone ostr� woni�. Po�eraj�c kanapk�, Everard przygl�da� si� przez lornetk� mongolskiej stra�y przedniej, kt�ra zgodnie z jego przypuszczeniami wybra�a na miejsce postoju ��czk� nad rzek�. Potem nadjechali inni Mongo�owie, przywo��c upolowan� po drodze zwierzyn� i zabrali si� za przygotowywanie posi�ku. Reszta oddzia�u pokaza�a si� o zachodzie s�o�ca. �o�nierze zsiedli z koni, zaj�li miejsca zgodnie z ustalonym wcze�niej porz�dkiem i zacz�li je��. Toktaj jecha� forsownie, nie trac�c ani minuty dnia. O zmroku Manse obserwowa� wysuni�te posterunki konnych wartownik�w uzbrojonych w �uki. Traci� ducha, chocia� stara� si� do tego nie dopu�ci�. B�d� co b�d� przeciwstawia� si� ludziom, kt�rzy wstrz�sn�li �wiatem.

Pierwsze gwiazdy zab�ys�y nad o�nie�onymi szczytami. Trzeba by�o zacz��.

� Czy uwi�za�e� nasze konie, Jack? Mog� wpa�� w panik�. Jestem prawie pewny, �e tak si� stanie z mongolskimi kucami! �wietnie, zaczynajmy.

Najpierw mi�dzy niebem a ziemi� b�ysn�o niebieskie �wiate�ko. P�niej pojawi�y si� b�yskawice, nast�puj�ce po sobie bez przerwy ogniste, rozszczepione j�zyki, powalaj�c drzewa jednym uderzeniem, a� zbocza wzg�rza zadr�a�y od grzmot�w. Nast�pnie Everard wypu�ci� ogniste kule, p�omienne sfery, kt�re wirowa�y i podskakiwa�y w powietrzu, ci�gn�c za sob� ogony z iskier. Przecina�y powietrze jak meteory, wybucha�y nad obozem i wkr�tce niebo zacz�o sprawia� wra�enie rozgrzanego do bia�o�ci.

Og�uszony i na po�y o�lepiony Everard zdo�a� stworzy� ekran z fluorescencyjnej jonizacji. Wielkie wst�gi falowa�y niczym zorza polarna, czerwone jak krew i bia�e niczym ko��, sycz�c pod wp�ywem powtarzaj�cych si� uderze� piorun�w. Sandoval post�pi� kilka krok�w da przodu. Mia� na sobie tylko spodnie i za pomoc� gliny pokry� cia�o rytualnymi wzorami. Nie w�o�y� maski, lecz umaza� twarz ziemi� i wykrzywi� j� w dzikim grymasie, tak �e jego towarzysz z trudem go rozpozna�. Maszyna zanalizowa�a jego posta� i zmieni�a szczeg�y. Tr�jwymiarowy obraz na ekranie z zorzy polarnej by� wy�szy ni� wzg�rze. Porusza� si� jak gdyby w groteskowym ta�cu, przemieszczaj�c si� z jednego kra�ca widnokr�gu do drugiego, a p�niej wzni�s� si� wy�ej, czemu towarzyszy�y d�wi�ki g�o�niejsze od grzmot�w.

Manse skuli� si� sk�pany w trupiobladym �wietle, zacisn�wszy palce na tablicy rozdzielczej. Ogarn�� go paniczny prymitywny strach; taniec na niebie obudzi� w nim dawno zapomniane uczucia.

�Bo�e! Je�li to nie zmusi ich do odwrotu��

Oprzytomnia� i spojrza� na zegarek. P� godziny� Trzeba da� im jeszcze kwadrans, stopniowo zmniejszaj�c liczb� efekt�w� Na pewno zostan� w obozie do �witu i nie b�d� b��ka� si� w mroku; s� dostatecznie zdyscyplinowani. Trzeba przycichn�� na kilka godzin, a p�niej ostatecznie ich przerazi� wytwarzaj�c piorun, kt�ry roztrzaska drzewo tu� ko�o nich� Everard da� znak Sandovalowi, �eby si� wycofa�. Indianin usiad�, dysz�c tak g�o�no, jak gdyby w�o�y� w swoje popisy du�o wi�cej wysi�ku ni� mog�o si� zdawa�.

Kiedy ha�as ucich�, Manse powiedzia�:

� Wspania�e przedstawienie, Jack.�� Jego g�os brzmia� w uszach Sandovala nieco metalicznie i obco.

� Nie robi�em czego� takiego od lat�� mrukn�� Sandoval. Zapali� zapa�k�, kt�rej trzask zm�ci� g��bok� cisz�. Ma�y p�omyk o�wietli� zaci�ni�te usta. P�niej Indianin zgasi� j� i tylko koniec jego papierosa �arzy� si� w mroku.

� Nikt ze znajomych w rezerwacie nie bra� powa�nie tych ta�c�w�� podj�� po chwili.�� Kilku starc�w uwa�a�o, �e my, m�odzi, powinni�my si� ich nauczy�. Pragn�li zachowa� dawne obyczaje i przypomnie� nam, �e nadal jeste�my jednym ludem. My jednak chcieli�my zarobi� troch�, ta�cz�c dla turyst�w.

Zapad�o d�ugie milczenie. Everard wy��czy� projektor i w g�stym mroku papieros Sandova�a przygasa� i roz�arza� si� jak male�ka czerwona gwiazda Algol.

� Dla turyst�w!�� powt�rzy� w ko�cu Indianin. Po kilku minutach doda�:�� Dzi� wieczorem m�j taniec mia� pewien cel i co� oznacza�. Nigdy nie czu�em si� tak jak wtedy.

Everard nie odpowiedzia�.

Milcza� dop�ty, dop�ki nie us�ysza� g�o�nego r�enia konia, kt�ry szarpa� si� na uwi�zi podczas �wyst�pu� Sandovala i wci�� by� niespokojny.

Manse podni�s� g�ow�, lecz daremnie wpatrywa� si� w mrok.

� Czy co� s�ysza�e�, Jack?

Nagle pad�a na niego smuga �wiat�a z elektrycznej latarki. O�lepiony wpatrywa� si� w ni� przez sekund�, a p�niej zerwa� si� na r�wne nogi. Zakl��, si�gaj�c po paralizator. Jaki� cie� wybieg� zza drzew i uderzy� go w �ebra. Cofn�� si� chwiejnie i, nie celuj�c, strzeli�.

Latarka jeszcze raz zakre�li�a �uk. Everard dostrzeg� przelotnie Sandovala. Indianin nie mia� przy sobie broni. Uchyli� si� przed ciosem mongolskiego miecza. Wtedy napastnik rzuci� si� na niego i Sandoval m�g� wykorzysta� w praktyce znajomo�� d�udo, kt�re pozna� w Akademii Patrolu. Przykl�kn�� na jedno kolano. Mongo� ponownie zamachn�� si� mieczem, chybi� i straciwszy r�wnowag�, uderzy� brzuchem w muskularne rami� agenta, kt�ry wsta� po ciosie. Wyr�n�� przeciwnika pi�ci� w podbr�dek. G�owa w he�mie odskoczy�a, a w�wczas Sandoval kantem d�oni uderzy� Mongo�a w grdyk�, wyrwa� mu miecz z r�ki i odwr�ci� si� w sam� por�, by odparowa� cios z ty�u.

Czyj� g�os wzbi� si� ponad wrzaw�. Kto� wydawa� rozkazy szczekliwym g�osem. Everard si� cofn��. Powali� jednego napastnika seri� z paralizatora, ale inni odgrodzili go od chronocykla. Odwr�ci� si� by stawi� im czo�o. Rzucone zr�czn� r�k� lasso zacisn�o si� wok� jego ramion. Zwali�o si� na niego czterech m�czyzn. K�tem oka spostrzeg�, �e p� tuzina w��czni uderzy�o t�pymi ko�cami w g�ow� Sandovala. P�niej ju� tylko stara� si� uwolni�. Dwukrotnie uda�o mu si� wsta�, lecz zgubi� w walce pistolet, a jaki� Mongo� wyrwa� mauzera z olstra�� ci mali Azjaci byli mistrzami walki w stylu yawara. Rzucili go na ziemi� i bili pi�ciami, kopali i uderzali r�koje�ciami sztylet�w. Nie straci� zupe�nie przytomno�ci, ale w ko�cu przesta� si� przejmowa� swoim losem.

Toktaj zwin�� ob�z przed �witem i o wschodzie s�o�ca jego oddzia� jecha� ju� mi�dzy zagajnikami rosn�cymi na dnie du�ej doliny. Teren stawa� si� p�aski i suchy; po prawej stronie g�ry coraz bardziej si� oddala�y, a kilka jeszcze widocznych o�nie�onych szczyt�w majaczy�o na tle bladego nieba.

Wytrzyma�e azjatyckie koniki k�usowa�y ra�nie�� w g��bokiej ciszy s�ycha� by�o tylko przyt�umiony t�tent kopyt, skrzypienie i brz�k uprz�y. Patrz�c za siebie, Everard postrzega� mongolsk� kolumn� jako zwart� mas�; w��cznie unosi�y si� i opada�y, proporczyki, pi�ropusze i p�aszcze powiewa�y na wietrze, a ni�ej b�yszcza�y w s�o�cu he�my. Tu i tam wida� by�o brunatne twarze o sko�nych oczach oraz groteskowo pomalowane zbroje. Wszyscy milczeli i Manse nie m�g� nic wyczyta� z kamiennych twarzy wojownik�w.

Mia� wra�enie, �e jego m�zg zasypa�y lotne piaski. Mongo�owie nie skr�powali Amerykaninowi r�k, ale przywi�zali jego stopy do strzemion i sznury ociera�y mu cia�o. W dodatku rozebrali go do naga�� co by�o niezb�dnym �rodkiem ostro�no�ci, gdy� nie mogli wiedzie�, jakie rzeczy ma zaszyte w ubraniu�� a mongolski str�j, kt�ry dali mu w zamian, okaza� si� tak ciasny, �e musieli rozci�� szwy tuniki, nim zdo�a� j� w�o�y�.

Projektor i chronocykl pozosta�y na wzg�rzu. Toktaj nie chcia� ryzykowa�, zabieraj�c te niebezpieczne urz�dzenia. Musia� krzykiem i gro�bami nak�ania� swoich wojownik�w, �eby zabrali obce konie z siod�ami i derkami, ale bez je�d�c�w.

Rozleg� si� szybszy t�tent Jeden z �ucznik�w pilnuj�cych Everarda mrukn�� i odjecha� nieco na bok. Li Tai-Tsung zbli�y� si� do Amerykanina.

� No wi�c?�� zapyta� Manse, patrz�c ponuro na Chi�czyka.

� Obawiam si�, �e tw�j przyjaciel ju� si� nie obudzi�� odpar� uczony.�� U�o�y�em go wygodniej.

�Ale le�y nieprzytomny na prowizorycznych noszach mi�dzy dwoma kucami� Tak, to wstrz�s m�zgu po pobiciu. W szpitalu Patrolu pr�dko by go postawili na nogi, ale najbli�sze biuro jest w Pekinie i trudno sobie wyobrazi�, �e Toktaj pozwoli mi wr�ci� do chronocykla i u�y� radionadajnika. Jack Sandoval umrze tutaj sze��set pi��dziesi�t lat przed swoimi narodzinami�.

Everard spojrza� w ciemne i zimne oczy; wyra�a�y zaciekawienie i nie by�o w nich wida� wrogo�ci, ale wydawa�y mu si� obce. Wiedzia�, �e jego wysi�ki na nic by si� nie zda�y. Argumenty logiczne w jego cywilizacji nie mia�y mocy przekonywania w tej epoce, ale musia� przynajmniej spr�bowa�.

� Czy m�g�by� da� Toktajowi do zrozumienia, jakie nieszcz�cia �ci�gnie na siebie i sw�j lud, trwaj�c w uporze?

Li pog�adzi� rozdwojon� br�dk�.

� Zdaj� sobie spraw�, czcigodny cudzoziemcze, �e tw�j lud opanowa� nie znane u nas sztuki�� powiedzia�.�� Ale co z tego? Barbarzy�cy��� urwa� i zerkn�� na mongolskich stra�nik�w, ale ci najwyra�niej nie rozumieli dialektu sung, kt�rym si� pos�ugiwa�, wi�c m�wi� dalej:�� �podbili wiele kraj�w zamieszkanych przez ludy przewy�szaj�ce ich pod ka�dym wzgl�dem z wyj�tkiem sztuki wojennej. Teraz ju� wiesz, �e, ach, zniekszta�ci�e� prawd�, m�wi�c o wrogim imperium le��cym w pobli�u tych ziem. Dlaczego tw�j w�adca stara�by si� nas zmusi� do ucieczki za pomoc� gr�b, gdyby si� nas nie obawia�?

Everard odpowiedzia� bardzo ostro�nie:

� Nasz wielki cesarz nie lubi przelewu krwi. Je�li go jednak do tego zmusicie�

� Prosz�.�� Li wygl�da� na zasmuconego. Machn�� szczup�� r�k� tak, jak gdyby odp�dza� owada.�� M�w, co chcesz Toktajowi, a ja nie b�d� si� wtr�ca�. Nie zasmuci mnie powr�t do domu, gdy� przyby�em tu tylko z rozkazu cesarza. Gdy jednak rozmawiamy w cztery oczy, nie udawajmy mniej inteligentnych, ni� jeste�my naprawd�. Czy nie widzisz, szlachetny panie, �e niczym nie mo�esz zagrozi� tym ludziom? Gardz� �mierci�. Nawet najbardziej wymy�lne tortury zako�cz� si� tylko ich �mierci�, a najstraszliwsze okaleczenie cia�a nie z�amie cz�owieka, kt�ry jest got�w przegry�� sw�j j�zyk i umrze�. Toktaj oczyma duszy widzi wieczn� ha�b�, kt�r� si� okryje, je�li zawr�ci po tak d�ugiej podr�y, i wielk� szans� zdobycia wiecznej chwa�y i bogactw, je�li pojedzie dalej.

Manse westchn��. Poni�aj�ce pojmanie go rzeczywi�cie sta�o si� punktem zwrotnym. Niewiele brakowa�o, a Mongo�owie umkn�liby przed b�yskawicami i grzmotami. Wielu z nich, j�cz�c, pad�o na ziemie (teraz b�d� szczeg�lnie agresywni, �eby zatrze� w pami�ci wspomnienie o tym). Toktaj zaatakowa� �r�d�o niebia�skiego ognia, kieruj�c si� w r�wnym stopniu przera�eniem jak brawur�; kilku wojownik�w pokona�o strach, uspokoi�o konie i ruszy�o za nim. Li ponosi� za to cz�ciow� odpowiedzialno��: jako erudyta i sceptyk znaj�cy r�ne magiczne sztuczki i pirotechniczne widowiska poradzi� Toktajowi, by zaatakowa�, zanim jaki� piorun porazi jego �o�nierzy.

�Prawda jest taka, �e nie docenili�my tych ludzi. Powinni�my byli wzi�� ze sob� specjalist�, kt�ry orientowa�by si� w niuansach ich kultury. Zamiast tego uznali�my, �e wystarczy nabi� sobie g�ow� faktami. I co teraz? Mo�e w ko�cu przyb�dzie wys�ana przez Patrol ekspedycja ratunkowa, ale Jack umrze za dzie� lub dwa���� Everard spojrza� na kamienn� twarz wojownika jad�cego po lewej stronie.�� �Ja zapewne tak�e; oni nadal maj� rozstrojone nerwy. Mog� spodziewa� si� po nich tylko tego, �e skr�c� mi kark�.

A gdyby nawet (co by�o wielce w�tpliwe) prze�y� i inna jednostka Patrolu wybawi�a go z tego k�opotliwego po�o�enia, by�oby mu trudno spojrze� kolegom w oczy. Uwa�ano bowiem, �e ciesz�cy si� specjalnymi przywilejami samodzielny agent powinien da� sobie rad� w ka�dej sytuacji bez pomocy. Nie powinien nara�a� �ycia innych, r�wnie jak on cennych pracownik�w policji temporalnej.

� Dlatego szczerze ci radz�, �eby� nie pr�bowa� innych podst�p�w.

� Co takiego?!�� zawo�a� Manse, zwracaj�c si� zn�w do Li.

� Czy rozumiesz, �e nasi tubylczy przewodnicy uciekli?�� wyja�ni� Chi�czyk�� i �e ich zast�pujesz? Mamy nadziej�, �e wkr�tce spotkamy inne plemiona i nawi��emy z nimi kontakt�

Everard skin�� g�ow�. Czu� pulsuj�cy b�l w skroniach, a ostre stolice razi�o go w oczy. Nie dziwi�a go szybka podro� Mongo��w przez regiony, gdzie �y�y dziesi�tki plemion pos�uguj�cych si� r�nymi dialektami. Wystarczy kilka godzin, �eby od biedy opanowa� troch� podstawowych s��w i gest�w, a p�niej mo�na ca�ymi dniami i tygodniami uczy� si� j�zyka od wynaj�tych ludzi.

� �i zwerbujemy przewodnik�w na poszczeg�lne etapy, tak jak dot�d post�powali�my�� ci�gn�� Li.�� Je�li b�dziesz nam udziela� fa�szywych wskaz�wek, wkr�tce wyjdzie to na jaw. Toktaj ukarze ci� za to w bardzo niecywilizowany spos�b. Wiedz jednak, �e zostaniesz hojnie wynagrodzony za wiern� s�u�b�. Mo�esz nawet mie� nadziej�, �e w jaki� czas po podboju otrzymasz wysokie stanowisko w zarz�dzie prowincji.

Everard siedzia� nieruchomo w siodle. Ta rzucona mimochodem przechwa�ka wstrz�sn�a nim.

Liczy� na to, �e Patrol przy�le inn� jednostk�. Oczywi�cie co� uniemo�liwi Toktajowi powr�t do Kathaju. Czy jednak na pewno? Dlaczego w og�le kazano im interweniowa�, skoro nie wyst�powa�a�� w paradoksalny spos�b, kt�rego nie potrafi� poj�� za pomoc� dwudziestowiecznej logiki�� �adna niestabilno��, s�abo�� kontinuum w�a�nie w tym miejscu?

Do wszystkich diab��w! Mo�e ta mongolska ekspedycja si� powiedzie! Mo�e ten przysz�y chanat ameryka�ski, o kt�rym nie �mia� marzy� Sandoval� naprawd� powstanie?

W czasoprzestrzeni istniej� p�tle i nieci�g�o�ci. Linie wszech�wiata mog� si� ugina� i dzieli�, tak �e pewne rzeczy i wydarzenia pojawiaj� si� bez przyczyny. S� to nieznaczne odchylenia, szybko ust�puj�ce i pr�dko zapominane. W�a�nie w taki spos�b Manse Everard, uwi�ziony w przesz�o�ci z martwym Jackiem Sandovalem, przyby� z nie istniej�cej przysz�o�ci jako agent Patrolu Czasu, kt�ry nigdy nie powsta�.

O zachodzie s�o�ca mongolska ekspedycja, posuwaj�ca si� naprz�d z zawrotn� szybko�ci�, znalaz�a si� na terenach poro�ni�tych bylic� i kaktusami. Strome wzg�rza by�y brunatne; drobny py� unosi� si� spod ko�skich kopyt jak dym. Coraz rzadziej rosn�ce srebrzystozielone krzewy nape�nia�y powietrze s�odk� woni�.

Everard pom�g� po�o�y� Sandovala na ziemi. Indianin mia� zamkni�te oczy, zapadni�te i rozpalone policzki. Od czasu do czasu rzuca� si� w gor�czce i mrucza� co� bez zwi�zku. Manse wycisn�� wod� ze zmoczonej chusteczki na spieczone wargi przyjaciela, ale nic wi�cej nie m�g� dla niego uczyni�.

Mongo�owie rozbili ob�z w lepszym nastroju ni� ostatnim razem. Pokonali dw�ch wielkich czarownik�w, nie naraziwszy si� na inne ataki, i zaczynali sobie u�wiadamia� rozmiary swojego zwyci�stwa. Wykonywali swoje prace �ywo rozprawiaj�c, a po skromnym posi�ku wyci�gn�li sk�rzane buk�aki z kumysem.

Manse pozosta� z Sandovalem w pobli�u centrum obozu. Pilnowali ich dwaj stra�nicy, kt�rzy siedzieli kilka metr�w od nich z napi�tymi �ukami, lecz nic nie m�wili. Czasem jeden z nich wstawa� i dorzuca� drew do niewielkiego ogniska. Niebawem ich towarzysze r�wnie� zamilkli. Zm�czenie dawa�o si� we znaki nawet tak wytrzyma�ym wojownikom jak oni, zawin�li si� wi�c w koce i zasn�li, a gwiazdy coraz bardziej rozpala�y si� na niebosk�onie. Jaki� kojot zaszczeka� kilka kilometr�w od obozowiska. Everard przykry� Sandovala, by go ochroni� przed ch�odem; w p�omieniach niewielkiego ogniska wida� by�o szron osadzony na li�ciach bylicy. Sam owin�� si� otrzymanym od Mongo��w p�aszczem i pomy�la�, �e mogli przynajmniej odda� mu fajk�.

Us�ysza� kroki na twardej ziemi. Stra�nicy szybko na�o�yli strza�y na ci�ciwy. Toktaj wszed� w kr�g �wiat�a rzucanego przez ognisko; ubrany by� w p�aszcz, ale mia� odkryt� g�ow�. �o�nierze sk�onili si� nisko i wycofali w mrok.

Toktaj przystan��. Everard podni�s� na niego oczy, a p�niej je opu�ci�. Nojon d�ugo wpatrywa� si� w Sandovala. Wreszcie powiedzia� niemal �agodnie:

� Nie przypuszczam, by tw�j przyjaciel do�y� do nast�pnego zachodu s�o�ca.

Manse mrukn�� co� w odpowiedzi.

� Czy masz jakie� lekarstwa, kt�re mog�yby mu pom�c?�� zapyta� Mongo�.�� W twoich sakwach jest troch� dziwnych rzeczy.

� Mam lekarstwo przeciwko zaka�eniu i inne przeciw b�lowi�� odpar� machinalnie Amerykanin.�� Ale cz�owiek z p�kni�t� czaszk� musi zosta� zabrany do dobrego lekarza.

Toktaj usiad� i wyci�gn�� r�ce w stron� ognia.

� �a�uj�, �e nie mamy ze sob� chirurga.

� M�g�by� pozwoli� nam odej�栗 powiedzia� Manse bez krzty nadziei.�� M�j w�z, kt�ry pozosta� w miejscu ostatniego obozowiska, zawi�z�by go na czas tam, gdzie otrzyma�by pomoc.

� Wiesz, �e nie mog� tego zrobi�!�� parskn�� �miechem nojon. Przesta� si� litowa� nad umieraj�cym.�� Przecie� to ty, Eburardzie, jeste� sprawc� tego wszystkiego.

Poniewa� by�a to prawda, agent Patrolu nie odpowiedzia�.

� Nie �ywi� do ciebie urazy�� ci�gn�� Toktaj�� a nawet chcia�bym zosta� twoim przyjacielem. Gdyby tak nie by�o, zatrzyma�bym si� na kilka dni i wycisn�� z ciebie wszystko, co wiesz.

Everard wybuchn��:

� Spr�buj!

� S�dz�, �e uda�oby mi si� to z cz�owiekiem, kt�ry musi zabiera� ze sob� leki przeciwko b�lowi�� odpar� Mongo� z okrutnym u�miechem.�� Ale mo�esz mi si� przyda� jako zak�adnik. Poza tym ceni� twoj� odwag�. Powiem ci nawet, co o tym wszystkim my�l�. Przypuszczam, �e wcale nie pochodzisz z tego bogatego po�udniowego kraju. Wydaje mi si�, �e jeste� awanturnikiem i nale�ysz do niewielkiej grupy szaman�w. Macie w�adz� nad kr�lem tej krainy albo zamierzacie j� zdoby� i dlatego nie chcecie, by wtr�cali si� obcy.�� Splun�� w p�omienie i doda�:�� Stare opowie�ci m�wi� o takich przypadkach i zawsze jaki� bohater zwyci�a w nich czarownika. Dlaczego nie ja? Everard westchn�� i rzek�:

� Dowiesz si�, dlaczego nie, nojonie.�� Zastanowi� si�, czy jest szansa, by ta zapowied� si� sprawdzi�a.

� A czy teraz nie m�g�by� cho� troch� uchyli� r�bka tajemnicy?�� Toktaj klepn�� go po plecach.�� Nie ma mi�dzy nami krwi. B�d�my przyjaci�mi.

Everard wskaza� kciukiem na Sandovala.

� Och, to wielka szkoda, lecz on uparcie stawia� op�r oficerowi chana chan�w�� powiedzia� nojon.�� No, napijmy si�, Eburardzie. Po�l� cz�owieka po buk�ak.

Samodzielny agent skrzywi� si�.

� Nie s�d�, �e zdo�asz mnie w ten spos�b u�agodzi�!

� Och, wi�c tw�j lud nie lubi kumysu? Przykro mi, ale nie mamy nic innego. Ju� dawno wypili�my nasze wino.

� M�g�by� mi zwr�ci� moj� whisky!�� Everard ponownie spojrza� na Sandovala, a p�niej zapatrzy� si� w mrok i poczu�, �e zimno przenika go do szpiku ko�ci.

� H�?

� To nap�j z naszego kraju. Mieli�my go troch� w sakwach.

� No c󿅠� Toktaj zawaha� si�.�� Dobrze, chod�my, poszukajmy go.

Stra�nicy poszli za swoim dow�dc� i jego wi�niem do stosu baga�y, kt�rego pilnowali ich towarzysze broni. Jeden z wartownik�w zapali� pochodni�, �eby Everard m�g� lepiej widzie�. Amerykanin poczu�, �e sztywniej� mu mi�nie plec�w, gdy� w�a�nie w jego plecy Mongo�owie wycelowali strza�y. Ci�ciwy ich �uk�w by�y tak mocno napi�te, �e w ka�dej chwili mog�y p�kn��. Everard przykucn�� jednak i zacz�� przeszukiwa� sakwy, staraj�c si� nie wykonywa� gwa�townych ruch�w. Kiedy znalaz� zapas szkockiej whisky, wr�ci� na swoje miejsce.

Toktaj usiad� naprzeciwko niego, po drugiej stronie ogniska.

Patrzy�, jak Amerykanin nalewa sobie porcj� napoju do zakr�tki i wypija j� jednym haustem.

� Dziwnie pachnie�� zauwa�y�.

� Spr�buj�� powiedzia� Manse, podaj�c mu manierk�.

Kierowa� si� impulsem; by�a to zwyczajna reakcja na osamotnienie. Toktaj nie by� z gruntu z�y. W ka�dym razie na pewno nie wedle uznawanych przez niego kryteri�w moralno�ci. Siedz�c obok umieraj�cego kolegi, mo�na mie� ochot� wypi� z samym diab�em, �eby tylko zapomnie� o rzeczywisto�ci. Mongo� z pow�tpiewaniem pow�cha� trunek, spojrza� na Everarda, zawaha� si�, po czym odwa�nie przycisn�� naczynie do ust.

� Uuuch!

Amerykanin zerwa� si�, �eby chwyci� manierk�, zanim wyleje si� z niej wi�cej p�ynu. Toktaj odkaszln�� i splun��. Jeden ze stra�nik�w na�o�y� strza�� na ci�ciw�, a drugi przyskoczy� do Everarda i chwyci� go za rami�, wyci�gaj�c miecz.

� To nie trucizna!�� zawo�a� agent.�� To jest tylko za mocne dla niego! Sp�jrzcie, wypij� jeszcze troch�!

Nojon uspokoi� gestem stra�nik�w i spiorunowa� wzrokiem je�ca. Oczy mu �zawi�y.

� Z czego to robicie?�� wykrztusi�.�� Ze smoczej krwi?

� Z j�czmienia�� odpar� kr�tko Manse. Nie mia� ochoty wyja�nia� procesu destylacji. Nala� sobie jeszcze jedn� porcj�:�� Id� i napij si� swego kobylego mleka.

Toktaj mlasn��.

� To rozgrzewa, prawda? Jak pieprz.�� Wyci�gn�� brudn� r�k�.�� Daj mi jeszcze troch�.

Everard siedzia� nieruchomo przez kilka sekund.

� No wi�c?�� warkn�� nojon.

Agent pokr�ci� g�ow� i rzek�:

� Powiedzia�em ci, �e to za mocne dla Mongo��w.

� Co takiego?! Ty wymoczkowaty turecki synu�

� Sam tego chcia�e�. Ostrzegam ci� �yczliwie i bior� twoich ludzi na �wiadk�w, �e jutro b�dziesz bardzo chory.

Toktaj �ykn�� porz�dnie, bekn�� i odda� manierk�.

� Bzdura! Po prostu za pierwszym razem nie by�em na to przygotowany. Pij.

Everard pi� powoli. Nojon zacz�� si� niecierpliwi�.

� Pospiesz si�! Nie, daj mi drug� manierk�.

� Dobrze, ty tu wydajesz rozkazy. Uprzedzam ci� lojalnie: nie pr�buj dotrzymywa� mi kroku. To ci si� nie uda.

� Co chcesz przez to powiedzie�?! Podczas jednej pijatyki w Karakorum pokona�em dwudziestu kompan�w, kt�rzy upili si� do nieprzytomno�ci. I nie byli to �adni zbabiali Chi�czycy, lecz sami Mongo�owie.�� Toktaj dola� sobie dobre p� decylitra alkoholu.

Manse s�czy� whisky. Czu� tylko palenie w gardle, gdy� by� zbyt spi�ty, by podda� si� dzia�aniu trunku. Nagle dostrzeg� wyj�cie z tej na poz�r beznadziejnej sytuacji.

� Noc jest diabelnie zimna�� powiedzia�, podaj�c manierk� najbli�szemu stra�nikowi.�� Wypijcie troch�, ch�opcy, na rozgrzewk�.

Toktaj podni�s� g�ow� i powi�d� dooko�a og�upia�ym wzrokiem.�� To dobry trunek�� zaprotestowa�.�� Za dobry dla��� Pomy�la� i nie doko�czy� zdania. Chocia� w imperium mongolskim okrucie�stwo by�o na porz�dku dziennym, to jednak oficerowie dzielili si� wszystkim z najni�szymi stopniem �o�nierzami.

Wojownik spojrza� z wyrzutem na swojego zwierzchnika, z�apa� manierk� i j� przechyli�.

� Uwa�aj, pij powoli�� ostrzeg� go Amerykanin.�� Uderza do g�owy.

� Nic mi nie uderza do g�owy.�� Nojon nala� sobie jeszcze jedn� porcj� trunku.�� Jestem trze�wy jak bonza[7].�� Pomacha� palcem.�� Oto co znaczy by� Mongo�em. Jestem za twardy, �eby si� upi�.

� Przechwalasz si� czy skar�ysz?�� zapyta� Manse. Pierwszy wojownik cmokn��, przyj�� czujn� postaw� i poda� naczynie swemu koledze. Toktaj ponownie podni�s� do ust drug� manierk�.

� Aaach!�� Wytrzeszczy� oczy.�� To by�o wspania�e, ale teraz lepiej chod�my spa�.�� Zwr�ci� si� do �o�nierzy:�� Oddajcie mu jego trunek.

Everard poczu� ucisk w gardle, lecz zdo�a� si� z�o�liwie u�miechn��.

� Tak, dzi�kuj�, przyda mi si� jeszcze trochꠗ powiedzia�.�� Cieszy mnie, �e zdajesz sobie spraw�, i� wi�cej nie zniesiesz.

� Co masz na my�li?!�� Toktaj spiorunowa� go wzrokiem.�� Mongo� nigdy nie ma dosy�.�� Poci�gn�� jeszcze jeden �yk. Pierwszy stra�nik wzi�� drug� manierk� i �ykn�� z niej pospiesznie.

Samodzielny agent wstrzyma� oddech. Jego plan mia� szanse powodzenia.

Toktaj by� przyzwyczajony do pijatyk. Zar�wno on sam, jak i jego ludzie mogli pi� bez obawy kumys, wino, mi�d pitny, kwas czyli cienkie piwo zwane b��dnie winem ry�owym�� ka�dy trunek znany w tej epoce. Kiedy mieli dosy�, przerywali picie, �yczyli sobie nawzajem dobrej nocy i nie chwiej�c si� szli spa�. S�k w tym, �e w wyniku fermentacji nie mo�na uzyska� napoju o zawarto�ci alkoholu wi�kszej ni� 24% ze wzgl�du na zanieczyszczenia. Dlatego wi�kszo�� trunk�w wytwarzanych w trzynastym wieku nie zawiera�a nawet 5% alkoholu i w dodatku by�y one do�� g�ste.

Zupe�nie inaczej ma si� rzecz ze szkock� whisky. Ka�dy, kto spr�buje j� pi� jak piwo lub wino, znajdzie si� w tarapatach. Rozs�dek wyparuje ze� w oka mgnieniu, a on sam szybko straci przytomno��.

Manse wyci�gn�� r�k�, by odebra� naczynie jednemu ze stra�nik�w.

� Daj mi to�� powiedzia�.�� Inaczej sam wszystko wypijesz!

Wojownik roze�mia� si� szyderczo i poci�gn�� spory �yk, po czym poda� manierk� koledze. Everard wsta� i niezdarnie pr�bowa� j� odebra�. Kt�ry� z �o�nierzy odepchn�� go, wymierzaj�c mu cios w �o��dek. Wi�zie� upad� na plecy, a Mongo�owie wybuchn�li �miechem, podtrzymuj�c si� nawzajem. Tak dobry �art trzeba by�o opi�.

Tylko Manse zauwa�y�, �e Toktaj osun�� si� na ziemi�. Nojon, kt�ry siedzia� dot�d po turecku, przewr�ci� si� na bok. Ognisko dawa�o dostatecznie du�o �wiat�a, �eby Everard m�g� zobaczy� g�upawy u�miech na jego twarzy. Samodzielny agent przykucn��, czekaj�c w napi�ciu na dalszy rozw�j wypadk�w.

Po kilku minutach przysz�a kolej na jednego ze stra�nik�w. �o�nierz zachwia� si�, ukl�kn��, podpar� si� r�kami i zwymiotowa� kolacj�. Drugi odwr�ci� si�, mrugaj�c w oszo�omieniu oczami i niezdarnie szukaj�c miecza.

� O co eh� odzi?�� wybe�kota�.�� Co� ty zro� bi�? Tru� cizna?

Everard wsta�.

Przeskoczy� przez ognisko i rzuci� si� na Toktaja, zanim zauwa�y� to drugi �o�nierz. Mongo�, krzycz�c i potykaj�c si�, post�pi� kilka krok�w do przodu. Manse znalaz� miecz nojona, wyci�gn�� go z pochwy i odskoczy�. Pijany wojownik uni�s� miecz. Everard nie chcia� zabija� cz�owieka, kt�ry by� prawie bezbronny. Podszed� wi�c do niego, uderzeniem miecza odsun�� jego brzeszczot i uderzy� go pi�ci�. Mongo� osun�� si� na kolana, zwymiotowa� i zasn�� pijany jak bela.

Samodzielny agent rzuci� si� do ucieczki.

�o�nierze biegali w ciemno�ciach nawo�uj�c si�. Manse us�ysza� t�tent kopyt; nadje�d�a� jeden z wartownik�w, by sprawdzi�, co si� dzieje. Kto� wyj�� g�owni� z dogasaj�cego ogniska i zacz�� ni� wymachiwa�, a� zap�on�a ja�niej. Everard pad� plackiem na ziemi�.

Min�� go jaki� wojownik biegn�cy na o�lep przez zaro�la. Us�ysza� za sob� g�o�ny wrzask i stek przekle�stw, co �wiadczy�o o tym, �e kto� znalaz� pijanego nojona.

Manse ponownie si� podni�s� i zacz�� biec.

Mongo�owie jak zwykle sp�tali konie i zostawili je pod stra��. Wygl�da�y jak wielka czarna plama na tle szarobia�ej r�wniny rozci�gaj�cej si� pod rozgwie�d�onym niebem. Everard zobaczy�, �e jeden z wartownik�w ruszy� galopem w jego stronꠗ Da� si� s�ysze� szczekliwy g�os:

� Co si� dzieje?

� Atak na ob�z!�� wrzasn�� jak m�g� najg�o�niej Everard.

Stara� si� tylko zyska� na czasie w obawie, �e wojownik go rozpozna i przeszyje strza��. Przykucn��. W oczach �o�nierzy by� skulon�, owini�t� p�aszczem postaci�. Mongo� zatrzyma� konia, podnosz�c ob�ok kurzu. Samodzielny agent skoczy� do przodu.

Chwyci� konia za wodze, zanim zosta� rozpoznany. Wartownik wrzasn��, wyci�gn�� miecz i z ca�ej si�y nim uderzy�. Everard znajdowa� si� jednak po jego lewej stronie. Bez trudu odparowa� niezr�czny cios i poczu�, jak ostrze jego miecza zag��bia si� w ciele. Przera�ony ko� stan�� d�ba. Je�dziec spad� z siod�a, poturla� si� po ziemi i poderwa� z rykiem. Manse ju� w�o�y� stop� w szerokie strzemi�. �o�nierz, kulej�c, zrobi� krok w jego stron�; w mroku krew p�yn�ca z rany na nodze wydawa�a si� czarna. Everard wsiad� na konia i uderzy� go p�azem miecza po zadzie.

Skierowa� si� ku ko�skiemu stadu. Nadjecha� inny wartownik, �eby zagrodzi� mu drog�. Amerykanin pochyli� si� nisko w siodle. Nad jego g�ow� �wisn�a strza�a. Ukradziony kucyk pochyli� �eb i zgi�� przednie nogi, by pozby� si� brzemienia, do kt�rego nie by� przyzwyczajony. Everard potrzebowa� minuty, by odzyska� nad nim kontrol�. W tym czasie �ucznik m�g�by go bez trudu pojma�, gdyby podszed� i �ci�gn�� go z konia. Mongo� jednak z przyzwyczajenia min�� go galopem i wypu�ci� nast�pn� strza��. Chybi� w ciemno�ci. Zanim zdo�a� zawr�ci�, Manse przepad� w nocnym mroku.

Agent rozwin�� lasso przytroczone do siod�a i wjecha� mi�dzy p�ochliwe koniki. Schwyta� najbli�szego wierzchowca, kt�ry na szcz�cie podda� si� bez oporu. P�niej Everard nachyli� si�, przeci�� mieczem ko�skie p�ta i odjecha�, prowadz�c luzaka. Wynurzy� si� po drugiej stronie stada i skierowa� na p�noc.

�B�d� mnie �ciga� d�ugo i zawzi�cie�� pomy�la�.�� Koniecznie musz� zatrze� �lady, gdy� inaczej zn�w mnie z�api�. Je�li dobrze pami�tam map� tych okolic, to pola lawy znajduj� si� na p�nocnym wschodzie.�

Obejrza� si� za siebie. Nikt go jeszcze nie �ciga�. B�d� potrzebowali troch� czasu, �eby si� pozbiera�. A jednak�

Za jego plecami zaja�nia�y cienkie b�yskawice. Rozleg� si� grzmot. Samodzielnego agenta przeszy� dreszcz, kt�rego nie wywo�a� nocny ch��d. �ci�gn�� wodze. Ju� nie musia� si� spieszy�. To na pewno Manse Everard�

�kt�ry wr�ci� do chronocykla, pojecha� nim na po�udnie i cofn�� si� w czasie do tej w�a�nie chwili.

�Upiek�o mi siꔠ� pomy�la� Manse. Przepisy Patrolu Czasu zabrania�y uciekania si� do takich wybieg�w. By�o to bardzo niebezpieczne, gdy� grozi�o zamkni�ciem p�tli kauzalnej albo pomieszaniem przesz�o�ci i przysz�o�ci.

�Ale tym razem nikt nie we�mie mi tego za z�e. Nie spotka mnie nawet reprymenda, poniewa� zrobi�em to, by ocali� Jacka Sandovala, a nie siebie. Ja ju� si� uwolni�em. M�g�bym zgubi� Mongo��w w g�rach, kt�re znam, w przeciwie�stwie do nich. Skok w czasie mia� na celu wy��cznie uratowanie mojego przyjaciela. A poza tym (doda� w przyp�ywie goryczy) czym�e by�a nasza misja, je�li nie interwencj� przysz�o�ci pragn�cej zbudowa� swoj� przesz�o��? Bez naszego przeciwdzia�ania Mongo�owie mogliby podbi� Ameryk�, a wtedy nikt z nas by nie istnia��.

Ogromny czarny niebosk�on rzadko kiedy bywa� r�wnie rozgwie�d�ony. Wielka Nied�wiedzica �wieci�a nad oszronion� ziemi�; g��bok� cisz� m�ci� tylko t�tent ko�skich kopyt Everard nigdy nie czu� si� taki samotny.

� Co ja robi� w tak zamierzch�ej przesz�o�ci?�� zapyta� siebie na g�os.

Odpowiedzia� sobie w my�li, a p�niej z l�ejszym sercem podda� si� rytmowi krok�w konia i mkn�� przez noc, nie licz�c kilometr�w. Chcia� z tym sko�czy�, ale czekaj�ce go zadanie okaza�o si� nie tak trudne, jak si� obawia�.

Toktaj i Li Tai-Tsung nigdy nie wr�cili do Kathaju. Nie zgin�li na morzu, gdy� pewien czarownik zst�pi� z nieba i miotaj�c pioruny, zabi� ich konie, a tak�e roztrzaska� i spali� ich statki zakotwiczone u uj�cia rzeki. �aden chi�ski �eglarz nie zdecyduje si� wyp�yn�� na te niebezpieczne wody w niezgrabnych, ma�o zwrotnych �odziach, kt�re da�oby si� tutaj zbudowa�; �aden Mongo� nie uwierzy, by da�o si� dotrze� do ojczyzny pieszo. Ekspedycja pozostanie na odkrytym przez ni� kontynencie, Mongo�owie o�eni� si� z Indiankami i sp�dz� reszt� �ycia w�r�d Indian. Chinookowie, Tlintigowie i Nutkowie�� plemiona z p�nocno-zachodnich wybrze�y Ameryki z ich wielkimi, mog�cymi p�ywa� po morzu �odziami, z namiotami, wyrobami z miedzi, futrami i tkaninami� No c�, mongolski nojon, a nawet konfucja�ski uczony mogli sp�dzi� reszt� �ycia mniej szcz�liwie i po�ytecznie, ani�eli daj�c pocz�tek nowej rasie.

Everard przyzna� sobie racj�. Tyle o tamtej sprawie. Znacznie trudniej ni� pow�ci�gn�� krwio�ercze ambicje Toktaja przysz�o mu pogodzi� si� z prawd� o Patrolu Czasu, kt�ry zast�powa� mu nar�d, rodzin� i stanowi� racj� jego istnienia. Dalecy danellia�scy nadludzie wcale nie byli jakimi� szczeg�lnymi idealistami. Nie chronili bezinteresownie kierowanej by� mo�e przez bosk� r�k� historii, kt�ra do nich prowadzi�a. Interweniowali to tu, to tam, �eby stworzy� swoj� przesz�o�� Nie pytaj, czy kiedykolwiek istnia� �pierwotny� plan stworzenia. Nie pozwalaj swojemu umys�owi na intelektualne igraszki. Sp�jrz na pe�n� kolein drog�, kt�r� ludzko�� musia�a przeby�, i powiedz sobie, �e w pewnych miejscach droga ta mog�a by� lepsza, lecz w innych znacznie gorsza.

� Mo�liwe, �e w tej grze gra si� podrabianymi ko��mi�� rzek� Everard�� ale nie ma innej.

Masny g�os wyda� mu si� tak dono�ny i nie na miejscu w tej ogromnej, pokrytej szronem krainie, �e nic wi�cej nie powiedzia�. Ponagli� konia cmokni�ciem i pojecha� troch� szybciej na p�noc.

Chan Kubi�aj (1215�1294) wnuk Czyngis-chana, wielki chan Mongolii i Chin. W roku 1271 obali� dynasti� Sung i za�o�y� dynasti� Juan. (Przyp. t�um.)

Winland�� rejon Ameryki P�nocnej odkryty w XI w. przez Leifa Erikssona (prawdop. dzisiejsza Nowa Anglia). (Przyp. t�um.)

Kathaj�� dawna nazwa Chin. (Przyp. t�um.)

Tehgri�� najwy�sze b�stwo mongolskie. (Przyp. t�um.)

Francisco Vasquez de Coronado�� konkwistator hiszpa�ski.

Diaz del Castillo�� konkwistador hiszpa�ski, autor �Pami�tnika �o�nierza Korteza�. (Przyp. t�um.)

Bonza�� buddyjski duchowny w Chinach i Japonii.