W pewnej chwili przed �witem niebo wci�� jarzy�o si� takimi samymi pasmami r�u jak przed laty. By�o blade i jasne na wschodzie, ciemne i jeszcze gwia�dziste na zachodzie. Ann oczekiwa�a na ten moment, gdy tymczasem jej towarzysze wie�li j� ku zachodowi, w kierunku masy wznosz�cego si� w niebo czarnego wzniesienia � wypi�trzenia Tharsis, za kt�rym wida� by�o rozleg�y sto�ek Pavonis Mons. Jad�c z Noctis Labyrinthus, wznie�li si� sporo w now� atmosfer�. Ci�nienie powietrza u st�p Pavonis wynosi�o jedynie sto osiemdziesi�t milibar�w, a kiedy znale�li si� na wschodnim stoku wielkiego wulkanu tarczowego, opad�o poni�ej stu milibar�w i nadal si� obni�a�o. Powoli wjechali ponad obszar widocznej ro�linno�ci, kt�ra dot�d kuli�a si� na zabrudzonych plamach rze�bionego wiatrem �niegu, nast�pnie wspi�li si� nawet ponad �nieg, a� otoczy�y ich ju� tylko ska�y i towarzyszy� s�aby, cho� nieustanny zimny wiatr. Go�a ziemia wygl�da�a tak samo jak w latach poprzedzaj�cych przylot ludzi na Marsa. Czuli si�, jak gdyby wje�d�ali w przesz�o��.
No, mo�e nie a� tak� Ale co� w sercu Ann Clayborne zap�on�o na widok tego �wiata w kolorze �elaza, �wiata kamiennego i smaganego ci�g�ym wiatrem. W miar� jak pojazdy �czerwonych� wtacza�y si� na g�r�, kolejnych pasa�er�w tak samo jak Ann oczarowywa� obserwowany widok. W kabinach zapada�o milczenie, podczas gdy s�o�ce roz�wietla�o le��cy przed roverami odleg�y horyzont.
Po jakim� czasie pochy�o��, po kt�rej wje�d�ali, sta�a si� �agodniejsza, tworz�c idealn� sinusoid�, a� znale�li si� na p�askim terenie zaokr�glonego szczytowego p�askowy�u. Tutaj podr�nicy dostrzegli namiotowe miasta otaczaj�ce kraw�d� gigantycznej kaldery; wi�kszo�� skupi�a si� wok� odleg�ej o mniej wi�cej trzydzie�ci kilometr�w na po�udnie dolnej cz�ci kosmicznej windy.
Marsjanie zatrzymali pojazdy. Milczenie w kabinach z pe�nego czci zmieni�o si� w ponure. Ann sta�a przy jedynym oknie g�rnej kabiny, spogl�da�a na po�udnie, ku Sheffield � dziecku kosmicznej windy � miastu najpierw zbudowanemu z powodu windy, potem sp�aszczonemu pod tonami upad�ego kabla, wreszcie wraz z przywr�ceniem windy odbudowanemu. Do tego miasta Ann przyby�a kiedy�, by je zniszczy�, zr�wna� z ziemi� niczym Rzymianie Kartagin�; tak jak �czerwoni� w roku 2061 � zamierza�a zerwa� nowy kabel. Gdyby jej si� uda�o, znowu zosta�aby zniszczona ogromna cz�� Sheffield. Przetrwa�by jedynie bezu�yteczny fragment usytuowany na szczycie wysokiego wulkanu, w wi�kszo�ci ponad atmosfer�. Po jakim� czasie mieszka�cy zapewne porzuciliby pozosta�e budowle, a nast�pnie zdemontowali je w celu p�niejszego wykorzystania. Zosta�by jedynie fundament namiotu, by� mo�e stacja meteorologiczna i � koniec ko�c�w � d�ugi, o�wietlony s�o�cem, milcz�cy wierzcho�ek g�ry. S�l by�a ju� w ziemi.
Przy��czy� si� do nich jednoosobowy rover weso�ej przedstawicielki �czerwonych� z Tharsis imieniem Iriszka, kt�ra pilotowa�a podr�nik�w przez labirynt magazyn�w i ma�ych namiot�w otaczaj�cych skrzy�owanie r�wnikowego toru magnetycznego z torem wok� sto�ka. Podczas jazdy opisa�a im lokaln� sytuacj�. Marsja�scy rewolucjoni�ci odbili ju� wi�kszo�� Sheffield i pozosta�ych osad po�o�onych na sto�ku Pavonis. Niestety, winda kosmiczna i otoczenie jej podstawowego kompleksu znajdowa�y si� jeszcze w r�kach wrog�w i trudno je by�o odebra�. Si�y rewolucjonist�w na Pavonis sk�ada�y si� przewa�nie z kiepsko uzbrojonych milicjant�w, kt�rzy w dodatku nie zawsze dzia�ali wed�ug tego samego planu, a swe dotychczasowe sukcesy zawdzi�czali rozmaitym czynnikom: zaskoczeniu, opanowaniu marsja�skiej przestrzeni, wielu zwyci�stwom strategicznym, wsparciu ogromnej cz�ci spo�eczno�ci Marsa, a tak�e niech�ci, z jak� Zarz�d Tymczasowy Organizacji Narod�w Zjednoczonych strzela� do cywili, nawet kiedy masowo demonstrowali na ulicach. Dzi�ki tej sprzyjaj�cej sytuacji si�y bezpiecze�stwa ZT ONZ wycofa�y si� wcze�niej z ca�ego Marsa do Sheffield � w celu przegrupowania � i teraz wi�kszo�� z nich przebywa�a w wagonikach windy, jad�cej na Clarke�a: asteroid� balastow�, a r�wnocze�nie stacj� kosmiczn�; reszta Ziemian t�oczy�a si� wok� betonowego kompleksu podstawowego, zwanego �gniazdem� i zawieraj�cego w sobie pomocnicze urz�dzenia windy, magazyny przemys�owe oraz cz�� hotelowo-noclegowo-restauracyjn�, w kt�rej do niedawna mieszkali i �ywili si� pracownicy stacji.
��Teraz to wszystko si� przydaje � powiedzia�a Iriszka � cho� s� �ci�ni�ci jak sardynki. Gdyby nie mieli jedzenia i schronienia, prawdopodobnie spr�bowaliby si� przebi�. A tak� S� wprawdzie zdenerwowani i niepewni, lecz przynajmniej �yj�.
Ann pomy�la�a, �e stan rzeczy w Sheffield przypomina jej nieco w�a�nie rozwi�zany problem w Burroughs. Uwa�a�a, �e ten r�wnie� da si� rozstrzygn��. Trzeba by�o jedynie znale�� ochotnik�w, kt�rzy wykonaj� zadanie, to znaczy zmusz� ZT ONZ do ewakuacji na Ziemi�, a nast�pnie zniszcz� kabel, zrywaj�c tym samym na dobre po��czenie Marsa z Ziemi�. P�niej wystarczy tylko udaremnia� ka�d� pr�b� zamontowania nowego kabla, ale mog�a ona nast�pi� dopiero za dziesi�� lat, jako �e tyle trwa�o zbudowanie go na orbicie.
Iriszka prowadzi�a rovery po rumoszu wschodniego Pavonis, a� ma�a karawana dojecha�a do sto�ka kaldery, gdzie pojazdy zaparkowano. Na po�udniowej i zachodniej kraw�dzi Sheffield przy pewnym wysi�ku mo�na by�o rozr�ni� kabel windy, ledwie dostrzegaln� lini� � jedynie kilka kilometr�w z dwudziestu czterech tysi�cy. Mimo �e by� tak trudny do zauwa�enia, niemal niewidoczny, jego istnienie zdominowa�o ka�dy ruch podr�nik�w, ka�d� ich rozmow�, a nawet ka�d� my�l. Wszystko obraca�o si� wok� tej czarnej nici ��cz�cej Marsa z Ziemi�.
Kiedy rozbili ob�z i rozlokowali si�, Ann zadzwoni�a przez komputer na nadgarstku do swojego syna, Petera. By� on jednym z przyw�dc�w rewolucji na Tharsis, dowodzi� te� kampani� przeciw ZT ONZ, kt�ra zmusi�a ziemskie wojska, by wycofa�y si�, zajmuj�c �gniazdo� i teren wok� niego. Zwyci�stwo to nie by�o zbyt spektakularne, niemniej jednak uczyni�o Petera jednym z bohater�w ubieg�ego miesi�ca.
Twarz syna pojawi�a si� na nadgarstku Ann. By� do niej bardzo podobny, co nagle dziwnie j� zaniepokoi�o. Natychmiast zauwa�y�a, �e jest roztargniony. Najwyra�niej absorbowa�o go co� zupe�nie innego ni� rozmowa z matk�.
��Jakie� nowiny? � spyta�a.
��Nie. Znale�li�my si� chyba w swego rodzaju impasie. Pozwalamy im si� swobodnie przemie�ci� w rejon windy i tym samym zdoby� kontrol� nad stacj� kolejow�, lotniskami na po�udniowym sto�ku oraz lini� kolei podziemnej st�d do �gniazda�.
��Przylecia�y samoloty, kt�re ich ewakuowa�y z Burroughs?
��Tak. Najwyra�niej wi�kszo�� ludzi odleci na Ziemi�. Tutaj jest bardzo t�oczno.
��Wracaj� na Ziemi� czy na nasz� orbit�?
��Na Ziemi�. Nie s�dz�, aby jeszcze ufali orbicie.
U�miechn�� si�. Peter sporo dzia�a� w przestrzeni, wspomagaj�c mi�dzy innymi wysi�ki Saxa. Jej syn, kosmonauta, reprezentant �zielonych�! Z powodu r�nic politycznych przez wiele lat ledwie ze sob� rozmawiali.
��No, wi�c, co zamierzasz teraz zrobi�? � spyta�a Ann.
��Nie wiem. Nie s�dz�, �eby uda�o nam si� przej�� wind� albo �gniazdo�. Po prostu nie ma takiej mo�liwo�ci. Zreszt�, nawet gdyby by�a, tamci w ka�dej chwili mog� zerwa� wind�.
��A zatem?
��No c� � Peter nagle spojrza� na ni� z niepokojem. � Ten pomys� nie wydaje mi si� dobry. A tobie?
��Ja uwa�am, �e kabel powinien spa��.
Teraz w spojrzeniu syna pojawi�a si� irytacja.
��Lepiej wi�c trzymaj si� z dala od linii ewentualnego upadku.
��B�d�.
��Nie chc�, �eby kto� zrywa� kabel bez wcze�niejszej wnikliwej dyskusji � o�wiadczy� ostrym tonem. � To wa�ne. Decyzj� powinna podj�� ca�a marsja�ska spo�eczno��. Osobi�cie s�dz�, �e winda jest nam potrzebna.
��Tyle �e w �aden spos�b nie potrafimy jej przej��.
��Zobaczymy. Tymczasem, wola�bym, �eby� si� w to nie miesza�a. S�ysza�em, co si� zdarzy�o w Burroughs, jednak Sheffield to co innego. Rozumiesz? Razem ustalamy strategi�. Tak� spraw� trzeba om�wi�.
��Faktycznie, niekt�rzy s� �wietni w gadaniu � rzuci�a z gorycz� Ann.
Zawsze wszystko gruntownie omawiano i w wyniku tych dyskusji ona zawsze przegrywa�a. Kiedy� mo�na by�o tak post�powa�, ale teraz � tak s�dzi�a � trzeba zacz�� dzia�a�. Peter, niestety, ponownie straci� zainteresowanie rozmow� z ni�. Odczu�a, jak gdyby odrywa�a go od prawdziwej pracy, wygaduj�c bzdury. Jej syn zapewne sam zamierza podj�� decyzj� zwi�zan� z wind�. Niew�tpliwie ��czy�o si� to u niego z og�lniejszym pragnieniem w�adania planet�. Tacy byli ci pierworodni
Niezale�nie jednak od kwestii zwi�zanych z w�adz�, armia �czerwonych� zbiera�a si� obecnie na Pavonis-Mons. �Czerwoni� stanowili najsilniejsze ugrupowanie militarne, kt�re pozosta�o na Marsie, i teraz zamierzali zako�czy� dzie�o rozpocz�te w okresie, gdy Ziemi� nawiedzi�a wielka pow�d�. Nie wierzyli w jednomy�lno�� ani w kompromis, a zerwanie windy by�o wed�ug nich spraw� oczywist� i niezb�dn�.
Peter najwyra�niej nie zdawa� sobie z tego sprawy. A mo�e po prostu nie chcia� zaprz�ta� sobie g�owy. Ann zacz�a m�wi� mu o tym, lecz jej syn kiwa� tylko g�ow�, mamrocz�c: �Tak, tak, jasne�. By� r�wnie arogancki, jak inni �zieloni�, wiecznie pogodny i g�upi, tak jak oni stale u�ywa� wykr�t�w i dyskutowa� o konieczno�ci kontakt�w z Ziemi�, s�dz�c w swej naiwno�ci, �e zdo�a tak pot�nego przeciwnika zmusi� do jakichkolwiek ust�pstw. Nie, nie. Trzeba natychmiast podj�� dzia�anie, podobnie jak w trakcie zatopienia Burroughs czy w przypadku akt�w sabota�u, kt�re doprowadzi�y do rewolucji. Bez nich nawet by si� nie zacz�a albo � gdyby si� zacz�a � natychmiast by j� zd�awiono, podobnie jak w roku 2061.
��Tak, tak. Lepiej wi�c zwo�ajmy zebranie � oznajmi� Peter. Ann mia�a wra�enie, �e denerwuje go r�wnie mocno jak on j�.
��Tak, tak � smutno powt�rzy�a za nim Ann. Ci�gle tylko zebrania. Chocia� musia�a przyzna�, �e cz�sto okazywa�y si� celowe: dzi�ki nim ludzie s�dzili, �e ich zdanie si� liczy, mimo i� prawdziw� prac� wykonywano gdzie� indziej.
��Spr�buj� je zorganizowa� � stwierdzi� Peter. Ann zauwa�y�a, �e w ko�cu uda�o jej si� zwr�ci� uwag� syna. Jednak spojrzenie mia� nieprzyjemne, jak gdyby zamierza� jej grozi�. � Zanim wszystko wymknie nam si� z r�k � doda�.
��Ju� si� wymkn�o � mrukn�a i przerwa�a po��czenie.
Ann obejrza�a programy informacyjne na r�nych kana�ach: na Mangalavidzie, w prywatnych sieciach �czerwonych�, skr�ty wiadomo�ci z Ziemi. Chocia� Pavonis i winda znajdowa�y si� obecnie w centrum uwagi wszystkich os�b na Marsie, fakt ten nie znajdowa� odbicia w informacjach.
Ann wydawa�o si�, �e na wulkanicznej g�rze jest wi�cej partyzanckich oddzia��w �czerwonych� ni� �zielonych� jednostek Wolnego Marsa i ich sojusznik�w; trudno jednak by�o mie� pewno��. Kasei i wi�kszo�� przedstawicieli radykalnego skrzyd�a �czerwonych�, nazywanego �Kakaze� (czyli �ognisty wiatr�), zaj�li ostatnio p�nocny sto�ek Pavonis, przejmuj�c tak�e stacj� kolejow� i namiotow� osad� Lastflow. Towarzysze podr�y Ann (niemal wszyscy pochodzili z dawnego g��wnego nurtu �czerwonych�) dyskutowali nad problemem ewentualnego objazdu sto�ka i przy��czenia si� do ugrupowania �Kakaze�, w ko�cu jednak zdecydowali si� pozosta� we wschodnim Pavonis. Ann obserwowa�a t� debat� w milczeniu, ale ucieszy�a si� z rezultatu, poniewa� wola�a trzyma� si� z dala od Kaseia, Dao i ich grupy. By�a zadowolona, �e zostaje w dotychczasowym miejscu.
Przebywa�o tu r�wnie� sporo oddzia��w Wolnego Marsa; przeprowadzali si� z pojazd�w do porzuconych magazyn�w. Wschodnie Pavonis powoli stawa�o si� g��wnym skupiskiem wszelkiego rodzaju grup rewolucyjnych. Par� dni po przybyciu Ann wesz�a do jednego z najwi�kszych magazyn�w w namiocie i po ubitym regolicie dotar�a na miejsce zebrania; zamierza�a wzi�� udzia� w og�lnym spotkaniu strategicznym.
Wygl�da�o zreszt� niemal dok�adnie tak, jak si� spodziewa�a. Co jaki� czas przemawia�a Nadia, z kt�r� obecnie nie mia�a zamiaru si� spiera�. Siedzia�a wi�c tylko w fotelu pod tyln� �cian� i w milczeniu wys�uchiwa�a kolejnych opis�w sytuacji. Jawnie nikt nie zamierza� powiedzie� g�o�no tego, co Peter ju� przyzna� w rozmowie z Ann � �e nie istnieje spos�b usuni�cia przedstawicieli ZT ONZ z kosmicznej windy; mimo to, zebrani pr�bowali om�wi� �w problem.
W dalszej cz�ci zebrania podszed� do Ann Sax Russell. Usiad� obok.
��Kosmiczna winda � odezwa� si� � mo�e by� u�yteczna.
Rozmowa z Saxem nie sprawia�a jej najmniejszej przyjemno�ci. Ann wiedzia�a, �e przedstawiciele bezpiecze�stwa ZT ONZ uszkodzili mu m�zg, po czym podda� si� kuracji, kt�ra zmieni�a jego osobowo��; ta my�l w niczym jednak nie pomaga�a, wr�cz przeciwnie � komplikowa�a wszystko. Czasami Ann wydawa�o si�, �e rozmawia z tym samym starym Saxem, r�wnie znajomym, jak bardzo znienawidzony brat, innymi razy naprawd� mia�a wra�enie, �e cia�o Russella przej�a ca�kiem obca osoba. Te dwa sprzeczne odczucia stale si� ze sob� miesza�y, czasem nawet wsp�istnia�y. Zanim Sax do niej podszed�, gaw�dzi� z Nadi� oraz Artem i w�wczas wygl�da� jak nieznajomy wytworny starzec o przeszywaj�cym spojrzeniu, m�wi�cy g�osem Saxa i w jego dawnym stylu. Natomiast teraz, gdy siedzia� obok niej, stwierdzi�a, �e zmiany w jego twarzy s� jedynie powierzchowne, lecz chocia� wygl�da� znajomo, w jego wn�trzu znajdowa� si� kto� nieznajomy � osobnik, kt�ry j�ka� si� i denerwowa�, potem nagle milk� po nieudanej pr�bie zwerbalizowania czego�, wreszcie dorzuca� s�owo, kt�re ledwie pasowa�o do wypowiedzianego w�a�nie zdania.
��Winda to, to �rodek. Do� wznoszenia si� Narz�dzie.
��Nie, je�li jej nie kontrolujemy � odpar�a Ann ostro�nie, jakby poucza�a dziecko.
��Kontrola� � odezwa� si� Sax, po czym zamy�li� si� nad tym s�owem, jak gdyby by�o dla niego zupe�nie nowe. � Wp�yw? Je�li wind� mo�e zerwa� ka�dy, kto tego naprawd� chce, w takim razie� � Przerwa� i ponownie zatraci� si� w my�lach.
��W takim razie co? � podsun�a Ann.
��W takim razie, mo�na powiedzie�, �e kontroluj� j� wszyscy. Zgodna egzystencja. Czy to oczywiste?
Mia�a wra�enie, �e s�ucha�a kogo�, kto t�umaczy z innego j�zyka. To nie by� Sax. Ann potrafi�a jedynie potrz�sa� g�ow� i �agodnie spr�bowa� wyja�ni�, �e winda to �rodek lokomocji, za pomoc� kt�rego metanarodowcy docieraj� na Marsa. Jest teraz w posiadaniu tamtych, a rewolucjoni�ci nie maj� mo�liwo�ci usuni�cia z niej ich si� policyjnych. Jedyn� sensown� decyzj� w takiej sytuacji by�o zerwanie kabla. Trzeba ostrzec pasa�er�w, przedstawi� im plan dzia�ania, a nast�pnie wykona� zadanie.
��Straty w ludziach by�yby minimalne. Ci, kt�rzy zgin�, stan� si� ofiar� w�asnej g�upoty, pozostaj�c na kablu albo na r�wniku�
Na nieszcz�cie, s�owa Ann us�ysza�a stoj�ca na �rodku sali Nadia i potrz�sn�a g�ow� tak gwa�townie, �e kosmyki siwych w�os�w podfrun�y jak ko�nierz klauna. Od czasu Burroughs Nadia ci�gle jeszcze gniewa�a si� na Ann bez �adnego konkretnego powodu, tote� teraz Ann, widz�c jak Rosjanka podchodzi do nich, obrzuci�a j� piorunuj�cym spojrzeniem.
��Potrzebujemy windy � odezwa�a si� uprzejmie Nadia. � Stanowi nasz �rodek transportu na Ziemi�, tak samo jak dla Ziemian � �rodek lokomocji na Marsa.
��Ale� nie musimy si� kontaktowa� z Ziemi� � odpar�a Ann. � Nie wi��e nas z ni� fizyczne pokrewie�stwo, nie widzisz tego? Nie m�wi�, �e nie powinni�my mie� wp�ywu na Ziemi�, nie jestem izolacjonistk�, jak Kasei czy Kojot. Zgadzam si�, �e trzeba nad tym popracowa�, ale zrozum, to nie jest co� �fizycznego�. Raczej kwestia pomys��w, rozmowy i mo�e kilku wys�annik�w. Chodzi o wymian� informacji. Wtedy przynajmniej wszystko jest jasne. Natomiast gdy dochodz� kwestie fizyczne, takie jak wymiana zasob�w, masowa emigracja albo kontrola policyjna, wtedy winda staje si� elementem u�ytecznym, a nawet niezb�dnym. Wi�c je�li j� zdemontujemy, powiemy: �B�dziemy wsp�pracowa� jedynie na naszych warunkach�.
Ca�a sprawa by�a oczywista, Nadia jednak pokr�ci�a g�ow�. Ann nie mog�a uwierzy�, �e tamta si� z ni� nie zgadza.
Sax odchrz�kn�� i w swoim starym stylu � tonem, jak gdyby wymienia� pierwiastki uk�adu okresowego � powiedzia�:
��Potrafimy j� zerwa�, wi�c wyobra�my sobie po prostu, �e ju� jej nie ma� � Zamruga� jak dawniej. By� niczym duch, nagle pojawia� si� u boku Ann, jak uosobienie terraformowania; wr�g, kt�rego si� pozbywa�a i kt�ry stale powraca�: Saxifrage Russell, taki sam jak zawsze. Mog�a jedynie znowu si� z nim k��ci�, przegrywa�, czu�, �e wypowiada nieodpowiednie s�owa�
Jednak spr�bowa�a:
��Ludzie kieruj� si� tym, co widz�, Sax. Metanarodowi dyrektorzy, przedstawiciele ONZ i rz�d�w pa�stw podnios� oczy na Marsa, zobacz�, co si� tu dzieje, i uzale�ni� od tego swoje post�powanie. Je�li kabel zniknie, nie dotr� do nich nasze zasoby. Po prostu przestaniemy by� dla tych ludzi interesuj�cy. P�ki kabel jest na swoim miejscu, jeste�my im potrzebni. B�d� my�leli: �No c�, mogliby�my si� nimi zaj��. Na pewno wiele os�b zacznie krzycze�, �e trzeba tu przylecie�.
��Przylot zawsze b�dzie mo�liwy. Kabel to tylko spos�b oszcz�dzenia paliwa.
��Oszcz�dzaj�ce paliwo urz�dzenie, kt�re umo�liwia przenoszenie masy.
Sax traci� poczucie rzeczywisto�ci i wydawa� si� coraz bardziej obcy. Przez do�� d�ugi czas nikt nie zwraca� na Ann uwagi, a Nadia kontynuowa�a wypowied� na temat znaczenia kabla w kontroli orbity, przesy�aniu informacji i tym podobnych kwestii.
W pewnej chwili �obcy Sax� przerwa� Nadii, jak gdyby w og�le jej nie s�ucha�.
��Obiecali�my� pom�c im odej��.
��Wysy�aj�c im wi�cej metali? � spyta�a Ann. � Czy naprawd� ich potrzebuj�?
��Mo�na by� przyj�� ludzi. To mog�oby pom�c.
Ann pokr�ci�a g�ow�.
��Nigdy nie zdo�aliby�my ich w tym wzgl�dzie zaspokoi�.
Sax zmarszczy� brwi. Nadia zauwa�y�a, �e jej nie s�uchaj�, i odwr�ci�a si� w stron� sto�u. Sax i Ann zamilkli.
Zawsze si� k��cili. Nigdy nie przyznali si� przed sob� do �adnego b��du, nigdy nie wchodzi�y w gr� �adne kompromisy, nigdy nie osi�gali porozumienia. Spierali si�, u�ywaj�c stale tych samych s��w, kt�re dla ka�dego z nich oznacza�y zupe�nie co� innego; w�a�ciwie nawet nie zwracali si� do siebie. A przecie� kiedy� by�o inaczej, kiedy� m�wili tym samym j�zykiem i rozumieli si�. Mia�o to jednak miejsce tak dawno temu, �e Ann nawet nie potrafi�a sobie przypomnie�, kiedy. Na Antarktydzie? Gdzie�. Ale nie na Marsie.
��Wiesz � powiedzia� Sax przyjacielskim tonem, jak gdyby znowu zmieni� si� w kogo� innego � to nie milicja �czerwonych� sk�oni�a Zarz�d Tymczasowy do ewakuacji z Burroughs i reszty planety. Gdyby dokonali tego nasi partyzanci, w�wczas Ziemianie �cigaliby ich i nawet mogliby schwyta�. Z masowych demonstracji w namiotach jasno wynika, �e prawie wszyscy na planecie s� przeciwko nim. Oto, czego wszystkie rz�dy obawiaj� si� najbardziej � masowych protest�w w miastach. Gdy setki tysi�cy ludzi wychodz� na ulice i manifestuj� za odrzuceniem aktualnego systemu. To w�a�nie Nirgal ma na my�li, kiedy m�wi, �e pot�g� w�adzy danego kraju wida� w spojrzeniach ludzi, jego mieszka�c�w. A nie w lufach karabin�w.
��A wi�c? � spyta�a Ann.
Sax wskaza� na ludzi w magazynie.
��Oni wszyscy s� �zieloni�.
Pozostali kontynuowali dyskusj�. Przechyliwszy g�ow�, Sax obserwowa� swoj� rozm�wczyni�.
Ann wsta�a i wysz�a z zebrania, na osobliwie spokojne ulice wschodniego Pavonis. Na naro�nikach rozlokowa�y swe posterunki grupy przedstawicieli milicji. Wypatrywali w kierunku po�udniowym, ku Sheffield i ko�cowej stacji kabla. Zadowoleni, nastawieni optymistycznie, powa�ni m�odzi tubylcy. Stoj�ca na jednym rogu grupka os�b pogr��ona by�a w o�ywionej dyskusji i kiedy Ann ich mija�a, jaka� m�oda kobieta, kt�rej twarz by�a bardzo skupiona i zar�owiona od zapalczywie wyra�anych przekona�, krzycza�a:
��Nie mo�ecie po prostu robi�, co chcecie!
Ann nie zatrzyma�a si�. Im dalej sz�a, tym bardziej czu�a si� nieswojo, cho� nie potrafi�a wyja�ni� przyczyny swego niepokoju. Rozmy�la�a o tym, jak ludzie si� zmieniaj�: w ma�ych przej�ciach kwantowych, pora�eni zewn�trznymi wydarzeniami; �adnego celu, �adnego planu. Kto� m�wi: �spojrzenia w oczach ludzi� i to zdanie ��czy si� nagle z obrazem � twarz rozjarzona zapalczywie wyra�anym przekonaniem � oraz z inn� fraz�: �Nie mo�ecie po prostu robi�, co chcecie!�. Pod wp�ywem widoku twarzy owej m�odej kobiety Ann przysz�o do g�owy, �e tutaj decyduje si� nie tylko o losie kabla, �e m�odzi i starzy Marsjanie usi�uj� rozstrzygn�� bardziej og�ln� kwesti�, ostry postrewolucyjny problem, wa�niejszy chyba ni� jakakolwiek poszczeg�lna sprawa, nawet los kabla. Chodzi�o mianowicie o spos�b podejmowania wszelkich decyzji. Do chwili obecnej wi�kszo�� cz�onk�w podziemia dzia�a�a wed�ug roboczej zasady brzmi�cej: �Skoro si� z tob� nie zgadzamy, b�dziemy z tob� walczy�. Ann dosz�a do wniosku, �e w�a�nie owo nastawienie pcha�o ludzi do podziemia. Przyzwyczaili si� do tej metody i teraz trudno im by�o znale�� inn�. Niedawno udowodnili, �e si� dobrze sprawdza, nie widzieli wi�c powodu, by jej unika�. Ann bardzo dobrze ich rozumia�a.
Jednak pot�ga w�adzy� powiedzmy, �e naprawd� wida� j� w spojrzeniach ludzi. Mo�esz ci�gle walczy�, lecz je�li nie towarzyszy ci poparcie ludu�
Ann nadal rozmy�la�a nad t� kwesti�, wje�d�aj�c roverem do Sheffield (zdecydowa�a si� opu�ci� farsow� popo�udniow� sesj� strategiczn� we wschodnim Pavonis). Chcia�a rzuci� okiem na �miejsce akcji�.
Ciekawe, jak pozornie ma�o zmieni�o si� w codziennym �yciu Sheffield. W tym najbardziej zat�oczonym z namiotowych miast ludzie ci�gle chodzili do pracy, jadali w restauracjach, rozmawiali, siedz�c na trawie w parkach, zbierali si� w miejscach publicznych. W sklepach i lokalach panowa� straszliwy t�ok. Wi�kszo�� przedsi�biorstw w Sheffield do niedawna nale�a�a do metanarodowc�w i obecnie ludzie �ledzili na ekranach swoich komputer�w d�ugie k��tnie na temat przysz�o�ci � dywagowano, jaki powinien by� teraz stosunek pracownik�w do dawnych w�a�cicieli firm, gdzie powinno si� kupowa� surowce, komu powinno si� sprzedawa� produkty, czyich przepis�w nale�y przestrzega�, komu p�aci� podatki. Jak wskazywa�y debaty na monitorach oraz wieczorne programy informacyjne i wiadomo�ci w sieci komputer�w nar�cznych, panowa�o og�lne zamieszanie.
Jednak�e plac, na kt�rym stworzono rynek �ywno�ciowy, wygl�da�, jak gdyby nigdy nie pe�ni� innej funkcji. Wi�ksz� cz�� jedzenia wytwarza�y i rozdziela�y sp�dzielnie; istnia�y sieci rolne, nadal dzia�a�y te� oran�erie na Pavonis i za produkty p�acono na rynku tak jak wsz�dzie � dolarami ZT ONZ lub kredytami. Raz czy dwa Ann widzia�a sprzedawc�w w fartuchach, kt�rzy z czerwonymi twarzami wrzeszczeli na klient�w, a ci natychmiast odp�acali im si� tym samym, spieraj�c si� o jak�� spraw� zwi�zan� z polityk� rz�du. W pewnej chwili, gdy mija�a pogr��onych w takiej k��tni (kt�ra niewiele si� r�ni�a od spor�w, jakie na Pavonis prowadzili przyw�dcy ugrupowa�) ludzi, dyskutanci nagle umilkli i spojrzeli na ni�. Rozpoznali j�.
��Gdyby�cie wy, �czerwoni�, dali sobie spok�j � o�wiadczy� g�o�no sprzedawca warzyw � tamci po prostu grzecznie by si� wynie�li!
��Ach, odczep si� � odparowa� kto�. � Ona si� tym nie zajmuje.
Jakie to prawdziwe, pomy�la�a Ann, id�c dalej.
Dostrzeg�a t�umek os�b czekaj�cych na przyjazd tramwaju. Transport nadal dzia�a�, got�w na autonomi�. Namiot r�wnie� funkcjonowa�, co wcale nie by�o takie oczywiste, chocia� najwyra�niej wi�kszo�� Marsjan przyjmowa�a ten fakt za rzecz naturaln�; prawda by�a jednak taka, �e ka�da z os�b obs�uguj�cych namiot musia�a przedk�ada� prac� ponad wszystko inne. Sami zdobywali niezb�dne surowce, przewa�nie czerpi�c z powietrza; ich s�oneczne kolektory i reaktory atomowe wytwarza�y ca�� potrzebn� moc. Konstrukcja namiot�w by�a wi�c krucha, lecz gdyby pozostawi� je samym sobie, bez problem�w mog�yby istnie� w systemie politycznej niezale�no�ci; nie potrzebowa�y prywatnego w�a�ciciela, ma�o tego, nie by�o �adnego usprawiedliwienia dla takiego rozwi�zania.
W mie�cie nikt nie narzeka� na brak artyku��w pierwszej potrzeby ani na us�ugi. Codzienne �ycie toczy�o si� jak przedtem, rewolucja niemal niczego nie zmieni�a.
Tak si� w ka�dym razie wydawa�o na pierwszy rzut oka. Przyjrzawszy si� bli�ej, na ulicach mo�na by�o dostrzec zbrojne grupy m�odych tubylc�w, kt�rzy po trzech, czterech lub pi�ciu stali na naro�nikach ulic. Przy wyrzutniach pocisk�w i odczytach teledetekcyjnych trwali przedstawiciele rewolucyjnej milicji � cz�ciej �zieloni� ni� �czerwoni�. Przechodnie przygl�dali si� im albo zatrzymywali ich, by pogaw�dzi� i zapyta�, co robi�. Uzbrojeni tubylcy odpowiadali, �e nie spuszczaj� oka z �gniazda�. Ann zauwa�y�a jednak�e, �e pe�ni� r�wnie� funkcj� policjant�w, co og�lnie akceptowano i popierano. Mieszka�cy u�miechali si� podczas rozm�w z �o�nierzami; to by�a przecie� ich w�asna policja, ich towarzysze-Marsjanie, kt�rzy znajdowali si� tutaj, by ich chroni�, aby strzec dla nich Sheffield. Wydawa�o si�, �e mieszka�cy pragn� obecno�ci �o�nierzy w mie�cie. Gdyby ich zabrak�o, wtedy ka�dy podchodz�cy nieznajomy m�g�by stanowi� zagro�enie, a ka�de przepe�nione z�o�ci� spojrzenie � oznacza� atak, kt�ry rozp�dzi�by cz�onk�w milicji na cztery wiatry. W oczach ludzi widnia�a absolutna jednomy�lno��; rz�dzi�a tym �wiatem.
Podczas nast�pnych kilku dni Ann sporo rozmy�la�a; jeszcze intensywniej, gdy wsiad�a w poci�g jad�cy po sto�ku w lewo, do p�nocnego �uku sto�ka. Tam Kasei, Dao i inni �Kakaze� zajmowali mieszkania w ma�ym namiocie o nazwie Lastflow. Wcze�niej usun�li przemoc� nie bior�cych udzia�u w walce mieszka�c�w, kt�rzy natychmiast pojechali poci�giem do Sheffield, gdzie w�ciekle ��dali, by odda� im domy, oraz poinformowali Petera i pozosta�ych przyw�dc�w �zielonych�, �e �czerwoni� przyholowali ci�ar�wkami wyrzutnie rakietowe i umie�cili je na p�nocnym sto�ku; rakiety wycelowali w wind� i, og�lnie rzecz bior�c, w Sheffield.
Ann wysiad�a na ma�ej stacji Lastflow w kiepskim nastroju, w�ciek�a na arogancj� �Kakaze�, kt�ra wyda�a jej si� tak samo idiotyczna jak impertynencja �zielonych�. Radykalni �czerwoni� radzili sobie ca�kiem dobrze podczas kampanii Burroughs, w spos�b bardzo spektakularny � jako ostrze�enie � zajmuj�c dajk�; p�niej podj�li si� niewdzi�cznego zadania zniszczenia jej, mimo i� towarzyszy�y im protesty wszystkich innych frakcji rewolucyjnych, kt�re zebra�y si� na po�udniowych wzniesieniach, a podczas wycofywania si� zmuszonych do odwrotu si� bezpiecze�stwa metanarodowc�w gotowe by�y ocali� cywiln� ludno�� miasta. �Kakaze� sami podj�li decyzj� i nie grz�zn�c w zb�dnych dyskusjach, przerwali dajk�. Gdyby si� zawahali, by� mo�e rewolucjoni�ci nadal otaczaliby Burroughs, a metanarodowcy zd��yliby ju� zorganizowa� przybycie posi�k�w z Ziemi, kt�re zupe�nie zmieni�yby sytuacj�. Posuni�cie �Kakaze� by�o zatem �mia�e i perfekcyjne.
Teraz jednak najwyra�niej sukces uderzy� im do g��w.
Lastflow zawdzi�cza�o sw� nazw� po�o�eniu w zag��bieniu terenu, magmowym wylewie w kszta�cie wachlarza opadaj�cego po p�nocno-wschodnim stoku g�ry na ponad sto kilometr�w. By�o to jedyne zapadlisko w idealnie kulistym sto�ku wierzcho�ka i kalderze, kt�re prawdopodobnie pojawi�o si� w ko�cowym okresie ery wybuch�w wulkanicznych. Stoj�c na dnie wg��bienia, obserwator nie widzia� pozosta�ej cz�ci wierzcho�ka i mia� wra�enie, �e znajduje si� w p�ytkiej, wisz�cej dolinie, z kt�rej w �adnym kierunku niewiele by�o wida�. Dopiero gdy wysz�o si� do stromego zej�cia na kraw�dzi sto�ka, mo�na by�o dostrzec ogromny walec kaldery wbity w powierzchni� planety, a na dalekim sto�ku � zarys wie�owc�w Sheffield na tle nieba; wygl�da�y jak male�ki Manhattan odleg�y o ponad czterdzie�ci kilometr�w.
Ten ograniczony widok wyja�nia�, dlaczego wg��bienie Lastflow by�o jedn� z ostatnich wykorzystanych cz�ci sto�ka. Teraz wype�nia� je do�� spory namiot (sze�� kilometr�w �rednicy, sto metr�w wzwy�) i � jak wszystkie na tej wysoko�ci � intensywnie wzmocniony. Osad� zamieszkiwali g��wnie przedstawiciele rozmaitych przemys��w: okresowi robotnicy pracuj�cy na sto�ku. Obecnie dzielnic� na froncie sto�ka zajmowali �Kakaze�; przed namiotem sta� szereg wielkich rover�w i z pewno�ci� to one wywo�a�y plotki o wyrzutniach rakietowych.
Domys� ten potwierdzili Ann przewodnicy, kt�rzy poprowadzili j� do restauracji � siedziby Kasei; rovery rzeczywi�cie przyholowa�y tu wyrzutnie rakietowe, przygotowane, by zniszczy� ostatni� kryj�wk� ZT ONZ na Marsie. Przewodnicy Ann byli wyra�nie zadowoleni z istnienia tej mo�liwo�ci i opowiadali jej o tym z dum�. Cieszyli si� z przyjazdu Ann i ch�tnie oprowadzali j� po swoim terenie. Stanowili mieszan� grupk� � w wi�kszo�ci tubylcy, kilka os�b nowo przyby�ych z Ziemi oraz najstarsi, �dinozaury�, reprezentuj�cy r�ne rasy; w�r�d nich Ann dostrzeg�a par� znajomych twarzy: Etsu Okakur�, al-Khana, Yussufa. Przed drzwiami restauracji zatrzymywa�o j� wielu zupe�nie obcych m�odych tubylc�w, kt�rzy pragn�li u�cisn�� jej d�o�, triumfalnie si� przy tym u�miechaj�c. Ach, ci �Kakaze�! Dla tego skrzyd�a �czerwonych� czu�a najmniej sympatii. Gniewni eks-Ziemianie lub idealistyczni m�odzi tubylcy z namiot�w! Podczas u�miechu kamienne k�y po�yskiwa�y im mrocznie, a oczy b�yszcza�y, gdy u�wiadamiali sobie, �e spotkali Ann Clayborne, oraz kiedy m�wili o
Kasei i Dao siedzieli w restauracji przy oknie i pili ciemne piwo. Z chwil� wej�cia Ann wszyscy w sali znieruchomieli. Nieco czasu min�o, zanim si� sobie przedstawili, poniewa� Kasei i Dao u�ciskali j� na powitanie, a nast�pnie wr�cili do przerwanego posi�ku i rozmowy. Zam�wili w kuchni jedzenie dla Ann, a w�wczas obs�uga restauracji tak�e wysz�a, aby si� z ni� przywita�; oczywi�cie tak�e nale�eli do �Kakaze�. Ann czeka�a, a� odejd�, a wszyscy ludzie wr�c� do swoich stolik�w; by�a zniecierpliwiona i skr�powana. Media stale powtarza�y, �e �Kakaze� s� jej duchowymi dzie�mi. Pogl�dy Ann zawsze by�y �czerwone�, tu niestety czu�a si� nieswojo.
Kasei by� we wspania�ym nastroju, podobnie jak na pocz�tku rewolucji.
��Mniej wi�cej za tydzie� chcemy zerwa� kabel � o�wiadczy�.
��Och, doprawdy!? � krzykn�a Ann. � A po c� tak d�ugo czeka�?
Dao zlekcewa�y� jej sarkazm i odpar� po prostu:
��Trzeba ostrzec ludzi, aby mieli czas na opuszczenie r�wnika. � Ten m�czyzna, chocia� zwykle zgorzknia�y, dzi� by� r�wnie weso�y jak Kasei.
��Co z tymi na kablu?
��Powiadomimy ich. Jednak nawet je�li si� ewakuuj� i poddadz�, i tak go zerwiemy.
��W jaki spos�b? Naprawd� macie wyrzutnie rakietowe?
��Tak. U�yjemy ich jednak tylko wtedy, gdy tamci zjad� na powierzchni� i spr�buj� odbi� Sheffield. A co si� tyczy zerwania kabla, nie spos�b go zerwa� tu, przy podstawie.
��Rakiety kontrolne mog�yby wyregulowa� rozerwanie przy dnie � wyja�ni� Kasei. � Trudno powiedzie�, co si� zdarzy. Jednak przerwa tu� ponad punktem areosynchronicznym zmniejszy�aby szkody na r�wniku. Poza tym dzi�ki niej Nowy Clarke nie odleci tak szybko jak pierwszy. Wiesz, chcemy jak najbardziej zminimalizowa� straty. Niepotrzebni nam m�czennicy. Ma to by� co� w rodzaju rozbi�rki budynku. Niepotrzebnego ju� budynku.
��Tak � sapn�a Ann. Dozna�a ulgi, gdy stwierdzi�a, �e m�czy�ni kieruj� si� zdrowym rozs�dkiem. Chocia�, co ciekawe, by�a zaszokowana, s�uchaj�c, jak kto� inny przedstawia jej pomys� jako w�asny. � Co z innymi� z �zielonymi�? Co, je�li si� sprzeciwi�? � spyta�a. Ten problem niepokoi� j� najbardziej.
��Nie sprzeciwi� si� � odpar� Dao.
��Ale� tak! � powiedzia�a ostro Ann.
Dao potrz�sn�� g�ow�.
��Rozmawia�em z Jackie. Mo�e niekt�rzy z �zielonych� s� naprawd� przeciwni temu pomys�owi, ale jej grupa m�wi tak tylko oficjalnie, poniewa� chce, aby Ziemianie uwa�ali ich za ugrupowanie o pogl�dach umiarkowanych. Ciesz� si�, �e mog� zrzuci� win� za niebezpieczne dzia�ania na radyka��w, na kt�rych post�powanie nie maj� wp�ywu.
��Na nas � zauwa�y�a Ann.
Obaj skin�li g�owami.
��Dok�adnie jak w Burroughs � odezwa� si� z u�miechem Kasei.
Ann zastanowi�a si�. Nie mia�a w�tpliwo�ci, �e to prawda.
��Jednak niekt�rzy z nich s� szczerze przeciwni. Spieram si� z nimi o to. Bez rezultat�w.
��No, no, no � powiedzia� powoli Kasei.
Zar�wno on, jak i Dao patrzyli na ni�.
��C�, zrobicie to tak czy owak � oznajmi�a w ko�cu.
Nadal na ni� patrzyli. Zrozumia�a nagle, �e nie b�d� ju� wykonywa� jej polece�. Przypominali samowolnych ch�opc�w, kt�rym wydaje rozkazy zgrzybia�a stara babcia. Udobruchali j�. Wymy�lili, w jaki spos�b najlepiej mogliby wykorzysta� jej osob�.
��Musimy � stwierdzi� Kasei. � W najlepszym interesie Marsa. Nie tylko dla �czerwonych�, lecz dla nas wszystkich. Potrzebna nam pewna przerwa w kontaktach z Ziemi�, a grawitacja �wietnie przywr�ci w�a�ciw� odleg�o��. Bez odpowiedniego dystansu wci�gn� nas do swego bagna.
By�a to jedna z tez Ann, wy�uszczy�a j� na zebraniu we wschodnim Pavonis.
��Co si� jednak stanie, je�li spr�buj� was powstrzyma�?
��Nie s�dz�, aby byli w stanie � mrukn�� Kasei.
��Ale je�li spr�buj�?
Dwaj m�czy�ni spojrzeli na siebie. Dao wzruszy� ramionami.
No tak, pomy�la�a Ann, obserwuj�c ich, chc� zacz�� wojn� domow�.
Ludzie ci�gle wje�d�ali po zboczu Pavonis na szczyt, zape�niaj�c Sheffield, wschodnie Pavonis, Lastflow i inne namioty na sto�ku. Przyjechali Michel, Spencer, W�ad, Marina i Ursula, Michai� i ca�a brygada bogdanowist�w, Kojot (sam), grupa z Praxis, wielki poci�g pe�en Szwajcar�w, arabskie karawany roverowe: zar�wno sufickie, jak i �wieckie, a tak�e tubylcy z innych miast i osad na Marsie. Czekali na ostateczn� rozgrywk�. We wszystkich innych miejscach na Marsie tubylcy utrwalali w�adz�, elektrownie obs�ugiwali przedstawiciele lokalnych zespo��w wsp�pracuj�cych z Separation de 1�Atmosphere. Oczywi�cie pozosta�y pewne male�kie centra oporu metanarodowc�w; w terenie dzia�a�y te� grupki �Kakaze�, kt�re systematycznie niszczy�y projekty terraformowania. Z pewno�ci� jednak punkt centralny stanowi�o Pavonis. Tu mog�a si� zako�czy� rewolucja lub � czego Ann zacz�a si� obawia� � rozpocz�� wojna domowa. Albo jedno i drugie. To nie by�by pierwszy raz.
Ann chodzi�a wi�c na zebrania, a w nocy spa�a kiepsko, budz�c si� z dr�cz�cych sn�w lub z drzemek, na kt�re pozwala�a sobie w przelocie mi�dzy jednym spotkaniem i kolejnym. Zebrania zaczyna�y jej si� zlewa� w jedno: k��tliwe, p�ytkie, chybione. Czu�a si� coraz bardziej zm�czona, a przerwy we �nie bynajmniej nie poprawia�y samopoczucia. Mia�a w ko�cu prawie sto pi��dziesi�t lat i od �wier�wiecza nie poddawa�a si� kuracji gerontologicznej; przez ca�y czas odczuwa�a wi�c znu�enie. Zapewne dlatego, gdy obserwowa�a, jak inni zastanawiaj� si� nad sytuacj�, ros�a w niej oboj�tno��. Na Ziemi ci�gle panowa�o zamieszanie; wielka pow�d� spowodowana za�amaniem si� zachodnio-antarktycznej pokrywy lodowej rzeczywi�cie okaza�a si� idealnym zapalnikiem, na kt�ry niegdy� czeka� �genera� Sax�. Ann �wietnie wiedzia�a, �e Russell nie ma najmniejszych wyrzut�w sumienia, �e wykorzysta� trudn� sytuacj� Ziemi. Z pewno�ci� nigdy nie zastanawia� si� nad tym, jak wiele �mierci spowodowa�a pow�d� na jego rodzimej planecie. Ann potrafi�a odczytywa� z jego twarzy my�l po my�li, kiedy wypowiada� si� na ten temat. Uwa�a� zapewne, �e wyrzuty sumienia nie maj� sensu. Pow�d� stanowi�a przypadek, geologiczn� katastrof�, tak� jak nadej�cie epoki lodowcowej albo uderzenie meteorytu. Nikt nie powinien marnowa� czasu na �al z tego powodu, nawet je�li wykorzysta� go do w�asnych cel�w. Najlepiej czerpa� z chaosu lub zamieszania to, co dobre, i niczym si� nie przejmowa�. Wszystkie owe idee by�y �wietnie widoczne na twarzy Saxa, kiedy dyskutowa� o nast�pnych koniecznych posuni�ciach wobec Ziemi. Sugerowa�, by wys�a� tam delegacj�, misj� dyplomatyczn�, pojawi� si� osobi�cie, co� zorganizowa�. M�wi� z pozoru chaotycznie, lecz Ann potrafi�a interpretowa� jego stwierdzenia, jak gdyby by� jej bratem. Sax, ten jej odwieczny wr�g! C�, Sax� stary Sax� zawsze stara� si� post�powa� racjonalnie, tote� nietrudno by�o czyta� jego my�li. Ann pomy�la�a, �e z pewno�ci� �atwiej go zrozumie� ni� m�odych fanatyk�w z �Kakaze�.
Aby jednak w pe�ni zinterpretowa� jego s�owa, trzeba by�o wej�� na jego grunt i przyj�� jego warunki. Dlatego te� Ann podczas zebra� siada�a naprzeciwko Saxa i pr�bowa�a si� skoncentrowa� na tym, co m�wi�. Jej umys� nie by� ju� tak gi�tki jak kiedy�, mia�a wra�enie, �e dziwnie skamienia�, trwaj�c nieruchomo w jej g�owie. K��tnie obraca�y si� stale wok� tych samych pyta�: Co zrobi� na Pavonis? Pavonis Mons, Pawia G�ra� Kto zasi�dzie na Pawim Tronie? Potencjalnych w�adc�w by�o wielu � Peter, Nirgal, Jackie, Zeyk, Kasei, Maja, Nadia, Michai�, Ariadn�, nieobecna Hiroko�
Teraz kto� przywo�a� kongres w Dorsa Brevia jako podwaliny do dyskusji, z kt�rych powinni skorzysta�. Ann pomy�la�a, �e niestety, wraz z Hiroko znikn�o moralne centrum, Japonka by�a bowiem jedyn� (poza Johnem Boone�em) osob� w ca�ej marsja�skiej historii, kt�r� szanowali bezwzgl�dnie wszyscy. Jednak Hiroko i Johna nie by�o, odeszli wraz z Arkadym i Frankiem. Och, Frank bardzo by si� teraz przyda�, oczywi�cie gdyby stan�� po jej stronie, chocia� chyba by tego nie zrobi�� Wszystko przepad�o, pozosta�a jedynie anarchia. Ann uzna�a za interesuj�cy fakt, �e przy zat�oczonym stoliku �atwiej dostrzec brakuj�ce osoby ni� obecne. Na przyk�ad Hiroko: wielu m�wc�w powo�ywa�o si� na ni�; mo�e przebywa�a gdzie� w terenie, jak zwykle opu�ciwszy ich w godzinie potrzeby. Znowu wyrzuci�a ich z gniazda.
Ann zastanowi�a si� tak�e nad Kaseiem. Jedyne dziecko zaginionych marsja�skich bohater�w, Johna i Hiroko, niezwykle radykalny przyw�dca, cz�owiek, kt�ry j� niepokoi�, mimo i� sta� po jej stronie. Spojrza�a na niego. Siedzia�, potrz�saj�c siw� g�ow� w kierunku Arta; lekko si� u�miecha�. Zupe�nie nie by� podobny ani do ojca, ani do matki. No� mia� mo�e w sobie troch� arogancji Hiroko i troch� naiwno�ci Johna. Najgorsze ich cechy. Wyr�nia� si� te� charyzm�: robi�, co chcia�, wielu ludzi za nim pod��a�o. Tyle �e zupe�nie nie przypomina� swoich rodzic�w.
Podobnie Peter, kt�ry siedzia� zaledwie dwa miejsca od Kaseia, nie przypomina� ani jej, ani Simona. Ann trudno by�o dostrzec pokrewie�stwo krwi; nie zauwa�a�a �adnego zwi�zku, nic. Serce jej p�ka�o, gdy s�ucha�a s��w syna spieraj�cego si� z Kaseiem. W ka�dej kwestii przeciwstawia� si� �czerwonym� i opowiada� si� za czym� w rodzaju mi�dzyplanetarnego kolaboracjonizmu. Nigdy podczas debat nie zwraca� si� do niej, nawet na ni� nie patrzy�. Mo�e uwa�a� takie zachowanie za kurtuazj� (�publicznie nie b�d� si� z tob� k��ci��), Ann czu�a si� jednak zlekcewa�ona (�nie b�d� si� z tob� k��ci�, poniewa� si� dla mnie nie liczysz�).
Peter upiera� si�, by nie zrywa� kabla. Zgadza� si� z Artem w kwestii znaczenia dokumentu z Dorsa Brevia, co by�o oczywiste, je�li wzi�� pod uwag�, jak� przewag� dawa� �zielonym�; utrzymali j� zreszt� do dzi�. Zgodnie z tym dokumentem kabel powinien przetrwa�, mimo i� oznacza� dalsz� obecno�� przedstawicieli Zarz�du Tymczasowego Organizacji Narod�w Zjednoczonych na Marsie. I rzeczywi�cie, niekt�re z os�b otaczaj�cych Petera m�wi�y o statusie �p�autonomii� (zamiast ca�kowitej niezale�no�ci) w relacjach z Ziemi�, a Peter najwyra�niej popiera� to stanowisko (Ann sama my�l przyprawia�a o md�o�ci), poniewa� kiwa� g�ow�, nie patrz�c matce w oczy. Tym milcz�cym zachowaniem przypomina� jej o Simonie. Bolesne wspomnienie bardzo rozgniewa�o Ann.
��Nie ma powodu, by omawia� d�ugoterminowe plany, p�ki nie uzgodnimy kwestii kabla � odezwa�a si� nagle, wchodz�c w s�owo synowi, kt�ry natychmiast pos�a� jej chmurne spojrzenie, jak gdyby zerwa�a ni� jakiego� cichego porozumienia. Tyle �e Ann nie zawiera�a z nim �adnych um�w, tote� nie widzia�a powodu, dla kt�rego nie mieliby si� spiera�. W gruncie rzeczy, nic ich przecie� nie ��czy�o� Nic poza biologi�?
Art o�wiadczy�, �e ONZ popiera marsja�sk� p�autonomi�; o ile oczywi�cie Mars pozostanie w uk�adzie ��cis�ej konsultacji� z Ziemi� i b�dzie aktywnie wspomaga� Ziemi� podczas kryzysu. Nadia o�wiadczy�a, �e co jaki� czas kontaktuje si� z Derekiem Hastingsem, kt�ry przebywa obecnie na Nowym Clarke�u. Po prawdzie, Hastings opu�ci� Burroughs bez walki i teraz zdaniem Nadii pragn�� kompromisu. Bez w�tpienia dalszy odwr�t nie by�by dla niego ani �atwy, ani przyjemny, bowiem na Ziemi panowa�y obecnie g��d, zaraza i kradzie�e � nast�pi�o za�amanie si� uk�ad�w spo�ecznych, kt�re okaza�y si� bardzo kruche. Na Marsie r�wnie� mog�o doj�� do tragedii. Ann przypomina�a sobie o tym zagro�eniu, ilekro� r�s� jej gniew: tak jak teraz, gdy chcia�a powiedzie� Kaseiowi i Dao, by porzucili dyskusje i zerwali kabel. Gdyby im kaza�a, zapewne by jej pos�uchali. Zaw�adn�a ni� nagle dziwna �wiadomo�� w�asnej si�y. R�wnocze�nie przypatrywa�a si� niespokojnym, rozgniewanym, nieszcz�liwym twarzom zebranych wok� stolika. Wiedzia�a, �e potrafi zniszczy� panuj�c� r�wnowag�; mog�aby �atwo przewr�ci� ten st�.
Ka�dy m�wca przemawia� pi�� minut; opowiadali si� za tym b�d� tamtym rozwi�zaniem. Wi�cej os�b, ni� Ann si� spodziewa�a, popiera�o oderwanie kabla. Nie tylko �czerwoni�, ale tak�e przedstawiciele kultur lub ruch�w najbardziej przera�onych porz�dkiem metanarodowym albo masow� emigracj� z Ziemi: Beduini, Polinezyjczycy, mieszka�cy Dorsa Brevia, niekt�rzy ostro�niejsi tubylcy. Niemniej jednak stanowili mniejszo��; nie wyra�n� mniejszo��, lecz mniejszo��. Izolacjonizm kontra interakcjonizm � do wielu innych rozdzieraj�cych marsja�ski ruch niezale�no�ciowy przeciwie�stw dosz�o jeszcze jedno.
Wsta�a Jackie Boone i przez pi�tna�cie minut przedstawia�a argumenty za utrzymaniem kabla; wszystkie osoby, kt�re pragn�y go zestrzeli�, straszy�a wydaleniem z marsja�skiej spo�eczno�ci. Jej wyst�pienie by�o oburzaj�ce, ale spotka�o si� z wielkim poparciem. P�niej podni�s� si� Peter i doda� swoje trzy grosze, tyle �e nieco subtelniej. Ann rozz�o�ci�a si� tak bardzo, �e natychmiast gdy sko�czy�, wsta�a i zacz�a t�umaczy�, dlaczego nale�y zerwa� kabel. Peter pos�a� jej kolejne jadowite spojrzenie, ale ledwie je zauwa�y�a, poniewa� m�wi�a w gor�czkowym podnieceniu, zapominaj�c zar�wno o pi�ciominutowym limicie, jak i o wszystkich wok�. Nikt nie pr�bowa� jej przerywa�, tote� przemawia�a i przemawia�a, chocia� nie mia�a poj�cia, o czym zamierza powiedzie� za chwil�, i nie pami�ta�a, o czym ju� wspomnia�a. Mo�e jej pod�wiadomo�� u�o�y�a wcze�niej ca�e to przem�wienie, niczym adwokat swoj� mow� (mia�a nadziej�, �e tak w�a�nie jest). Z drugiej strony jednak, jaka� cz�� jej �wiadomo�ci by�a stale pogr��ona w my�lach, podczas gdy usta si� porusza�y, mo�e wi�c Ann powtarza�a tylko w k�ko s�owo �Mars� lub co� be�kota�a, a widzowie pob�a�liwie udawali, �e jej s�uchaj�, lub w cudowny spos�b rozumieli jej wdzi�czny s�owotok. Mo�e nad ich g�owami l�ni� niewidoczne aureole. Ann mia�a wra�enie, �e w�osy przedstawicieli widowni to skr�cony metal, natomiast �yse czaszki starc�w wygl�da�y dla niej jak kloce jaspisu; wyobra�a�a sobie, �e umys�y s�uchaczy z r�wn� �atwo�ci� rozumiej� wszystkie j�zyki � �ywe i martwe. Przez moment wydawa�o jej si�, �e wszyscy za ni� nad��aj�, postanowiwszy trwa� wewn�trz uwolnionego od Ziemi, objawionego czerwonego Marsa, �yj�c na pierwotnej planecie, kt�r� Mars kiedy� by� i kt�r� m�g�by ponownie by�
Usiad�a. Sax, kt�ry wiele razy w takich sytuacjach wstawa�, by z ni� dyskutowa�, nie uczyni� nic. Zezowa� tylko jakby zm�czony nadmiern� koncentracj� i patrzy� z otwartymi ustami w zadziwieniu, kt�rego nie potrafi�a wyja�ni�. Spogl�dali na siebie przez jaki� czas, potem zamkn�li oczy i Ann nie mia�a poj�cia, co w tej chwili my�la� jej odwieczny oponent. Wiedzia�a jedynie, �e wreszcie przyci�gn�a jego uwag�.
Tym razem wi�c nie Sax, lecz Nadia postanowi�a obali� jej argumenty. Nadia, jej siostra. Powoli i spokojnie opowiedzia�a si� za kontaktami z Ziemi�, za wsp�dzia�aniem. Mimo wielkiej powodzi, narody Ziemi i metanarodowcy nadal dysponowali ogromn� w�adz�, a kryzys zwi�zany z potopem dodatkowo ich skonsolidowa�, w wyniku czego stali si� jeszcze pot�niejsi. Nadia m�wi�a te� o potrzebie kompromisu, o potrzebie zaanga�owania si� w sprawy tamtej planety, o wp�ywach i transformacji. Ann dostrzeg�a w jej s�owach sprzeczno��. Nadia stwierdzi�a, �e poniewa� Marsjanie s� s�abi, nie powinni si� obra�a�, za to musz� spr�bowa� zmieni� ca�� ziemsk� rzeczywisto�� spo�eczn�.
��Ale jak?! � krzykn�a Ann. � Skoro nie masz punktu oparcia, nie mo�esz poruszy� �wiata! Ani punktu oparcia, ani d�wigni, �adnej si�y�
��Nie chodzi tylko o Ziemi� � odpar�a Nadia. � Powstaj� nowe kolonie w Uk�adzie S�onecznym: Merkury, ziemski ksi�yc, du�e ksi�yce zewn�trzne, asteroidy. Musimy wpasowa� si� w ten uk�ad, by� jego cz�ci�. Jako pierwsza kolonia jeste�my naturalnymi przyw�dcami. Studnia grawitacyjna stanowi naprawd� niewielk� przeszkod�, powoduje nieznaczne zmniejszenie naszej zdolno�ci do dzia�ania, nieco tylko redukuje nasz� pot�g�.
��M�wi�c o problemie post�pu � zacz�a Ann z gorycz� � pomys�, co Arkady by na to powiedzia�. Nie, nie, pos�uchaj. Mieli�my szans� stworzy� co� nowego. O to nam chodzi�o. I nadal j� mamy. Dobra jest ka�da sprawa powi�kszaj�ca przestrze�, wewn�trz kt�rej mo�emy powo�a� do �ycia now� spo�eczno��. Wszystko, co redukuje nasz� przestrze�, jest z�e. Zastan�wcie si� nad tym!
Mo�e si� zastanowili. Jednak fakt ten niczego nie zmieni�. Wszystko, co wi�za�o si� z Ziemi�, ��czy�o si� r�wnocze�nie z utrzymaniem kabla. K��tnie, gro�by, pro�by� Ziemia potrzebowa�a pomocy. Wszelkiej pomocy. Art Randolph nadal energicznie agitowa� za pozostawieniem windy; czyni� to w imieniu Praxis, kt�r� Ann uwa�a�a za kolejny zarz�d tymczasowy, najnowsze wcielenie (czy te� mask�) konsorcjum metanarodowego.
Niestety, zwolennicy utrzymania kabla powoli zdobywali przewag� nad tubylcami. Zaintrygowani szans� �podbicia Ziemi�, nie zdawali sobie sprawy, �e co� takiego w og�le jest niemo�liwe, niezdolni byli poj�� ogromu i statyczno�ci Ziemi. Mimo t�umaczenia i tak niczego nie rozumieli.
W ko�cu nadesz�a pora na nieformalne g�osowanie. Zdecydowano ju� wcze�niej, �e b�dzie to g�osowanie przedstawicielskie: jeden g�os dla ka�dej z grup sygnatarialnych dokumentu Dorsa Brevia, a tak�e jeden g�os dla ka�dego zainteresowanego ugrupowania, kt�re powsta�o od tamtego czasu � nowych kolonii w terenie, nowych partii politycznych, stowarzysze�, laboratori�w, sp�ek, band partyzanckich, wielu od�am�w �czerwonych�. Zanim zacz�li, jaka� wspania�omy�lna, naiwna duszyczka zaoferowa�a jeszcze wsp�lny g�os przedstawicielom pierwszej setki i wszyscy roze�miali si� na my�l, �e ca�a pierwsza setka mog�aby g�osowa� jednomy�lnie. W�wczas ta sama wielkoduszna os�bka, a �ci�le rzecz bior�c m�oda kobieta z Dorsa Brevia, zaproponowa�a, �eby ka�demu z setki da� osobny g�os, pomys� ten uznano jednak za przesadny, tote� zosta� odrzucony. Zreszt�, nic by si� nie zmieni�o.
W wyniku g�osowania ustalono, �e jeszcze przez jaki� czas winda kosmiczna powinna pozosta� na swoim miejscu, a zatem � wraz z �gniazdem� i jego okolicami � w posiadaniu ZT ONZ. Ann poczu�a si�, jak gdyby kr�l Kanut II Wielki zdecydowa� si� zalegalizowa� w ko�cu co� od dawna ju� istniej�cego, jednak nikt z wyj�tkiem niej si� nie �mia�. Pozostali �czerwoni� byli w�ciekli. Nadal �ywo dyskutowano prawo w�asno�ci �gniazda�. Dao sprzeciwia� si� g�o�no, twierdz�c, �e okolice wok� podstawy nie s� dobrze zabezpieczone, tote� �atwo by�oby je odbi�; nie widzia� powodu, by rezygnowa�, i zarzuca�.�zielonym�, �e odsuwaj� od siebie trudny problem zamiast spr�bowa� go rozwi�za�. Wi�kszo�� zebranych by�a jednak zgodna. Kabel powinien pozosta�.
Ann poczu�a dawny impuls: ch�� natychmiastowej ucieczki. Namioty i poci�gi, ludzie, przypominaj�ca ma�y Manhattan sylwetka wie�owc�w Sheffield na tle nieba nad po�udniowym sto�kiem, bazalt szczytu porozdzierany, wyr�wnany i wybrukowany� Cho� ca�� drog� wok� sto�ka zajmowa� tor magnetyczny, na zachodnim stoku kaldery mieszka�o niewiele os�b. Ann wsiad�a do jednego z najmniejszych rover�w �czerwonych� i zacz�a obje�d�a� sto�ek w lewo, po wewn�trznym pasie toru, a� dotar�a do ma�ej stacji meteorologicznej. Tam zaparkowa�a pojazd i przez �luz� powietrzn� wysz�a na zewn�trz. Porusza�a si� sztywno w walkerze, bardzo przypominaj�cym stroje, kt�rych przedstawiciele pierwszej setki u�ywali przez pierwsze lata pobytu na Marsie.
Ann znajdowa�a si� kilometr czy dwa od kraw�dzi sto�ka. Sz�a powoli ku niemu, na wsch�d. Potkn�wszy si� kilka razy, zacz�a patrze� pod nogi. Stara magma na p�askim obszarze rozleg�ego sto�ka by�a w pewnych miejscach wyg�adzona i ciemna, w innych � nier�wna i ja�niejsza. Po drodze do kraw�dzi Ann zaj�a si� badaniami areologicznymi i przypomnia�a sobie marsja�ski spos�b poruszania si�, tote� szybko zacz�a przeskakiwa� po g�azach z wdzi�kiem godnym baletnicy. Gdy wpad�a w odpowiedni rytm, mog�a przez ca�y dzie� przemierza� wzniesienia i rozpadliny. By�a to bardzo cenna umiej�tno��, poniewa� blisko stromizny sto�ka teren opada� seri� w�skich, kr�tych wyst�p�w skalnych, uskok�w w postaci stopni, kt�re czasami bywa�y wy�sze ni� Ann. Czu�a, �e przed ni� znajduje si� zupe�na pustka, zw�aszcza gdy widoczny sta� si� odleg�y stok kaldery i reszta wielkiego obwodu. Ann zesz�a na ostatni wyst�p skalny, �aw� o szeroko�ci zaledwie oko�o pi�ciu metr�w z wysok� do ramion, �ukowato wygi�t� tyln� �cian�: poni�ej rozci�ga�a si� wielka, zaokr�glona przepa�� Pavonis.
Kalder� t� uwa�ano za jeden z geologicznych cud�w ca�ego Uk�adu S�onecznego. By� to d� o szeroko�ci czterdziestu pi�ciu kilometr�w i g��boko�ci a� pi�ciu kilometr�w, prawie idealnie regularny � kulisty, o p�askim dnie, niemal pionowych �cianach � idealny pusty walec wsuni�ty w wulkan jak wiert�o zbieraka skalnych pr�bek. �adna z pozosta�ych trzech du�ych kalder nawet w przybli�eniu nie osi�gn�a takiej prostoty formy: Ascreus i Olympus by�y skomplikowanymi palimpsestami nachodz�cych na siebie pier�cieni, podczas gdy bardzo szeroka p�ytka kaldera Arsii by�a niedok�adnie kulista i niesamowicie potrzaskana. Pavonis natomiast stanowi� regularny walec: Plato�ski idea� wulkanicznej kaldery.
Z tego cudownego punktu obserwacyjnego, kt�ry Ann obecnie zajmowa�a, dzi�ki horyzontalnemu uwarstwieniu wewn�trznych widzia�a mn�stwo nieregularnych szczeg��w � pasy w barwach rdzy, czerni, czekolady i umbry wskazywa�y na odchylenia w kompozycji pok�ad�w magmowych; niekt�re pasy by�y twardsze od le��cych powy�ej i poni�ej. Powsta�o wiele �ukowatych balkon�w na r�nych wysoko�ciach �ciany � umiejscowionych na stoku ogromnej skalnej szczeliny odosobnionych, wygi�tych w �uki �aw; na wi�kszo�ci z nich nigdy nie stan�a ludzka stopa. Dno by�o nadzwyczajnie p�askie. Osuwanie si� magmowej komory wulkanu, kt�re mia�o miejsce oko�o stu sze��dziesi�ciu kilometr�w poni�ej g�ry, musia�o by� niezwykle konsekwentne � nast�powa�o za ka�dym razem dok�adnie w tym samym punkcie. Ann zastanowi�a si�, czy w og�le wiadomo, dlaczego zdarza�y si� zapadni�cia. Gdyby magmowa komora by�a m�odsza ni� inne du�e wulkany albo mniejsza, albo gdyby lawa by�a bardziej jednorodna� Pomy�la�a, �e prawdopodobnie kto� ju� odkry� to zjawisko i �e �atwo uda jej si� znale�� odpowied� w nar�cznym komputerze, wystuka�a wi�c kod, by znale�� �Dziennik studi�w areologicznych�, a potem napisa�a s�owo �Pavonis�. Pojawi�y si� tytu�y artyku��w: ��wiadectwa wybuchowej aktywno�ci strombolijskiej znalezione w okruchach z zachodniego Tharsis�, �Poprzeczne pasma w kalderze i koncentrycznym rowie tektonicznym na zewn�trz sto�ka sugeruj� niedawne osuni�cie si� szczytu�. U�wiadomi�a sobie, �e w�a�nie przesz�a niekt�re z tych row�w tektonicznych. �Okre�lanie za pomoc� radiometrii wieku ska� na podstawie uwolnionych do atmosfery juwenilnych substancji lotnych ze ska� typu
Wy��czy�a nar�czny komputer. Musia�a przyzna�, �e nie nad��a�a ju� za ca�� t� najnowsz� areologi�, z kt�r� nie mia�a od lat kontaktu. Nawet czytanie streszcze� zabra�oby jej o wiele wi�cej czasu, ni� mog�a po�wi�ci�. No i oczywi�cie wiele kwestii areologicznych mocno uzale�ni� projekt terraformowania. Pracuj�cy dla metanarodowc�w naukowcy, kt�rzy koncentrowali si� na szukaniu i ocenie zasob�w planety, twierdzili, �e znajduj� �lady istnienia staro�ytnych ocean�w, wczesnej ciep�ej, wilgotnej atmosfery, by� mo�e nawet jakiego� dawnego �ycia. Z drugiej za� strony radykalni naukowcy �czerwonych� ostrzegali przed wzrostem aktywno�ci sejsmicznej, gwa�townym osiadaniem terenu, masowymi ruchami zwietrzeliny i znikaniem ostatnich pierwotnych fragment�w powierzchni planety. W ten spos�b naciski polityczne i ekonomiczne zniekszta�ci�y niemal wszystko, co napisano o Marsie w minionych stu latach. �Dziennik� by� jedyn� znan� Ann publikacj�, staraj�c� si� drukowa� naukowe rozprawy autor�w, kt�rzy ograniczali swe dociekania do czysto informacyjnej areologii, koncentruj�c si� na tym, co si� zdarzy�o podczas pi�ciu �samotnych� miliard�w lat planety; by� to jedyny periodyk, kt�ry Ann nadal czyta�a lub przynajmniej przegl�da�a, prze�lizguj�c si� po tytu�ach, niekt�rych streszczeniach i wst�pach wydawniczych; kilka razy wys�a�a nawet dotycz�ce tego czy innego szczeg�u listy, kt�re bez problem�w wydrukowano. W wydawanym przez Uniwersytet w Sabishii �Dzienniku� publikowali areologowie o podobnych zapatrywaniach. Ich artyku�y by�y �cis�e, dane gruntownie przebadane, a na wnioski z pewno�ci� nie mia�a wp�ywu polityka; areolog�w interesowa�a jedynie nauka. Wydawcy �Dziennika� byli zwolennikami tego, co okre�lano jako stanowisko �czerwonych�, lecz jedynie w bardzo og�lnym sensie � czyli optowali za zachowaniem pierwotnego krajobrazu, aby podczas bada� nie
Tyle �e owych ludzi nie by�o du�o. Mniej wi�cej regularnie wsp�pracowali z �Dziennikiem�. Reszt� �czerwonych�, �Kakaze� i innych radyka��w cechowa�o stanowisko w pewnym sensie metafizyczne, wr�cz kult � byli religijnymi fanatykami, odpowiednikiem zwi�zanych z Hiroko �zielonych�, cz�onkami swego rodzaju sekty czcicieli ska�. Ann niewiele z nimi ��czy�o; ich �czerwie� wydawa�a si� ca�kowicie odmiennym �wiatopogl�dem.
Rozmaite frakcje �czerwonych� bardzo si� od siebie r�ni�y. A c� dopiero ca�y niezale�ny ruch marsja�ski? Tak. Wszystko mo�e si� rozpa��. Oddalali si� od siebie coraz bardziej.
Ostro�nie usiad�a na kraw�dzi ostatniej �awy. Rozci�ga� si� st�d interesuj�cy widok. Podejrzewa�a, �e pod ni�, na dnie kaldery, znajduje si� jaka� stacja, chocia� spogl�daj�c z wysoko�ci pi�ciu tysi�cy metr�w, nie mia�a pewno�ci. Nawet ruiny starego Sheffield by�y ledwie widoczne� Chocia�� Tak, widzia�a je, le�a�y u podn�a nowego miasta w postaci male�kiej sterty rumoszu przeplatanego prostymi liniami i r�wnymi p�aszczyznami. Nik�e pionowe zadrapania na �cianie powy�ej Ann mog�o spowodowa� zawalenie si� miasta w roku 2061. Trudno powiedzie�.
Osady namiotowe, kt�re ci�gle trwa�y na sto�ku, wygl�da�y jak papierowe wioski dla lalek. Sylwetka Sheffield na tle nieba, stoj�ce naprzeciwko Ann niskie magazyny na wschodzie, Lastflow, r�ne mniejsze namioty rozrzucone na sto�ku� Wiele z nich zlewa�o si� ze sob�, tworz�c co� w rodzaju wielkiego Sheffield; pokrywa�y prawie sto osiemdziesi�t stopni sto�ka: od Lastflow ku po�udniowemu zachodowi, gdzie tory magnetyczne pod��a�y za le��cym kablem w d� d�ugiego zbocza zachodniego Tharsis do Amazonis Planitia. Wszystkie te miasta i stacje prawdopodobnie zawsze ju� pozostan� pokryte namiotami, poniewa� na wysoko�ci dwudziestu siedmiu kilometr�w powietrze by�o dziesi�� razy rzadsze ni� przy powierzchni (czy te� � jak zaczynali teraz m�wi� � na poziomie morza), czyli ci�nienie wynosi�o ci�gle jeszcze zaledwie trzydzie�ci, czterdzie�ci milibar�w.
Zatem miasta te zawsze b�d� si� znajdowa� pod namiotem! Lecz dzi�ki kablowi (Ann teraz go nie widzia�a) wbijaj�cemu si� w Sheffield, z pewno�ci� nadal nie przestan� si� rozwija�, a� powstanie jedno wielkie namiotowe miasto ca�kowicie opasuj�ce kalder�. Bez w�tpienia w�wczas budowniczowie pokryj� namiotem sam� kalder� i zaludni� ca�� jej kolist� powierzchni�, dodaj�c miastu oko�o p�tora tysi�ca kilometr�w kwadratowych. Chocia�� Kto chcia�by mieszka� w takiej dziurze? Podobnie jest na dnie moholu, gdy skalne �ciany wznosz� si� wok�, jak w jakiej� zaokr�glonej, pozbawionej dachu katedrze� Mo�e niekt�rym osobom odpowiada�oby takie miejsce. Przecie� bogdanowi�ci latami mieszkali w moholach� Posadzi� lasy, zbudowa� g�rskie sza�asy albo apartamenty z wygi�tymi w �uki balkonowymi loggiami, wyci�� schody w skalnych stokach, zainstalowa� przezroczyste windy, kt�re przez ca�y dzie� b�d� je�dzi�y w g�r� i w d� dachy, szeregowe domy, drapacze chmur si�gaj�ce a� do sto�ka, l�dowiska �mig�owc�w na p�askich kr�g�ych dachach, tory magnetyczne, autostrady powietrzne� Och, tak, ca�y wierzcho�ek Pavonis Mons, ca�� kalder� mog�oby pokry� wielkie �wiatowe miasto, kt�re stale by si� rozwija�o, rosn�c jak grzyb na ka�dej skale w Uk�adzie S�onecznym. Miliardy ludzi, biliony ludzi, tryliony� wszyscy zaznaj�cy nie�miertelno�ci�
Ann potrz�sn�a g�ow�. Jej my�li bieg�y chaotycznie. Radyka�owie w Lastflow nie mieli z ni� nic wsp�lnego, w�a�ciwie nie� ale gdyby im si� uda�o, szczyt Pavonis, podobnie jak wiele innych miejsc na Marsie, sta�by si� cz�ci� wielkiego �wiatowego miasta. Skupi�a si� na tej my�li, spr�bowa�a j� poczu�; strach przed symetryczn� budow�, mi�o�� do ska�y, kt�rej twardo�� wyczuwa�a siedz�c� Stopy Ann zwisa�y nad kraw�dzi� skalnej �awy, kopn�a obcasami w bazalt. Gdyby rzuci�a kamie�, spada�by pi�� tysi�cy metr�w. Nie mog�a si� skoncentrowa�. Nie potrafi�a poczu�. Co� w niej skamienia�o. By�a taka odr�twia�a� od tak dawna. G��boko odetchn�a, potrz�sn�a g�ow�, podci�gn�a stopy znad kraw�dzi i wr�ci�a na g�r� do rovera.
�ni� jej si� d�ugi wybieg. Osuwisko toczy�o si� przez powierzchni� Melas Chasma, prawie j� uderza�o. Wszystko wok� mia�o wygl�d surrealistycznie klarowny. Znowu przypomnia�a sobie Simona, znowu j�kn�a i odesz�a od ma�ej dajki, zacz�a si� porusza�, uspokajaj�c nie�yj�cego m�czyzn�, kt�ry tkwi� w jej wn�trzu. Czu�a si� strasznie.
Obudzi�a si�; mia�a wra�enie, �e si�� woli uciek�a, odbieg�a � lecz okaza�o si�, �e za rami� ci�gnie j� czyja� r�ka.
��Ann, Ann, Ann.
To by�a Nadia. Kolejna niespodzianka. Zdezorientowana Ann usi�owa�a si� podnie��.
��Gdzie jeste�my?
��Pavonis, Ann. Rewolucja. Musia�am ci� obudzi�, poniewa� �czerwoni� Kaseia ostatecznie si� pok��cili z sheffieldskimi �zielonymi�.
Tera�niejszo�� przetoczy�a si� przez Ann jak osuwisko z jej snu. Wyszarpn�a si� z u�cisku Nadii, po czym chwyci�a j� za koszul�.
��M�j rover nie by� zamkni�ty?
��W�ama�am si�.
��Ach, tak. � Wsta�a. Ci�gle by�a jeszcze nieco zaspana, lecz powoli zaczyna�a przypomina� sobie sytuacj� i jej zdenerwowanie ros�o. � No wi�c, co si� takiego sta�o?!
��Wystrzelili pociski w kabel.
��Naprawd�?! � Zdanie to rozbudzi�o j� niemal ca�kowicie. � I?
��Nie uda�o si�. Systemy obronne kabla unieszkodliwi�y je. Maj� tam teraz sporo dobrego sprz�tu i z rado�ci� go wypr�bowali. Teraz jednak �czerwoni� wjechali do Sheffield od zachodu i odpalaj� kolejne rakiety. Si�y ONZ na Clarke�u zrzucaj� bomby na pierwsze wyrzutnie umiejscowione na Ascraeusie i odgra�aj� si�, �e zbombarduj� wszystkie zbrojne si�y na Marsie. Od dawna si� do tego palili. �Czerwonym� oczywi�cie si� zdaje, �e sytuacja wygl�da jak w Burroughs i s� gotowi do walki. Dlatego przejecha�am po ciebie. S�uchaj, Ann� Wiem, �e sporo si� k��ci�y�my. Nie by�am zbytnio� no wiesz, cierpliwa, ale zrozum, �e tym razem przesadzili. Wszystko, co stworzyli�my, mo�e run�� w ka�dej chwili� ONZ uzna, �e tu panuje anarchia, przylec� z Ziemi i znowu spr�buj� nas przej��.
��Gdzie s� �czerwoni�? � wychrypia�a Ann.
W�o�y�a spodnie i posz�a do �azienki. Nadia pod��y�a za ni�, bez �enady wchodz�c do �rodka. Ann zaskoczy�o jej zachowanie: mo�e w Underhill co� takiego wydawa�o si� na porz�dku dziennym, ale to by�o bardzo, bardzo dawno temu. A teraz Nadia po prostu wesz�a za ni� do �azienki i gada�a jak szalona, podczas gdy Ann my�a twarz, a potem usiad�a na sedesie i zacz�a siusia�.
��Baz� nadal maj� w Lastflow, teraz jednak zajmuj� si� rozcinaniem tor�w magnetycznych na sto�ku i do Kairu, walcz� w zachodnim Sheffield i wok� �gniazda�. �Czerwoni� walcz� z �zielonymi��
��Tak, tak.
��Wi�c, porozmawiasz z twoimi, powstrzymasz ich?
Nagle Ann zdenerwowa�a si�.
��Sama ich do tego sk�oni�a�! � krzykn�a Nadii w twarz. Rosjanka cofn�a si� do drzwi, a Ann wsta�a, zrobi�a ku niej krok i podci�gn�wszy spodnie, krzycza�a w k�ko: � Ty i twoje g�upie terraformowanie, wszystko jest zielone, zielone, zielone, zielone� Najmniejszej szansy na kompromis! To twoja wina, tak samo jak ich, poniewa� zupe�nie stracili nadziej�!
��Mo�e i tak � powiedzia�a twardo Nadia. Najwyra�niej nie dba�a o co�, co nale�a�o jej zdaniem do przesz�o�ci i nie mia�o znaczenia. Machn�a r�k�, wyra�aj�c lekcewa�enie, i spyta�a z naciskiem: � Ale spr�bujesz?
Ann popatrzy�a na upart�, star� przyjaci�k�, kt�ra w tej chwili wygl�da�a niemal m�odo, zaniepokojona, absolutnie skupiona i bardzo o�ywiona.
��Zrobi�, co b�d� mog�a � odpar�a ponuro. � Tyle �e z tego, co m�wisz, wnosz�, �e jest ju� za p�no.
Rzeczywi�cie tak by�o. Ob�z roverowy, w kt�rym Ann zatrzyma�a si� poprzednio, by� pusty, a kiedy zacz�a stuka� w komputer na nadgarstku i dzwoni� po ca�ej planecie, nie otrzymywa�a odpowiedzi. Zostawi�a Nadi� i innych st�oczonych w kompleksie magazynowym na wschodnim Pavonis i pojecha�a roverem do Lastflow, maj�c nadziej�, �e znajdzie tam kt�rego� z przyw�dc�w. Jednak w Lastflow nie by�o ju� �czerwonych� i nikt z mieszka�c�w nie wiedzia�, dok�d pojechali. Na stacjach i przed oknami kafeterii stali ludzie, ogl�daj�c telewizj�, jednak na ekranach nie by�o wiadomo�ci dotycz�cych walk, nawet na Mangalavidzie. Ponuremu nastrojowi Ann zacz�a towarzyszy� rosn�ca rozpacz; chcia�a co� zrobi�, lecz nie wiedzia�a jak. Znowu spr�bowa�a dzwoni� przez nar�czny komputer i zaskoczona spostrzeg�a, �e na prywatnym kanale pojawi� si� Kasei. Jego twarz na ma�ym ekranie wstrz�saj�co przypomina�a oblicze Johna Boone�a, tak bardzo, �e zmieszana Ann pocz�tkowo nie us�ysza�a s��w. Kasei wygl�da� na bardzo szcz�liwego. Ca�y John!
���Musieli�my to zrobi� � m�wi�. Ann usi�owa�a sobie przypomnie�, czy zada�a mu jakie� pytanie. � Je�li czego� nie zrobimy, rozedr� nasz �wiat na strz�py. Zrobi� sobie ogr�d, a� do samych wierzcho�k�w wielkiej czw�rki wulkan�w.
Jego stwierdzenie tak bardzo odzwierciedla�o my�li Ann, �e niemal dozna�a szoku, niemniej jednak stara�a si� skoncentrowa� na faktach i powiedzia�a:
��Ka�de dzia�anie powinni�my podda� dyskusji, Kasei, w przeciwnym razie wywo�amy wojn� domow�.
��Stanowimy mniejszo��, Ann. Dyskutanci nie dbaj� o mniejszo�ci.
��Nie jestem tego taka pewna. Musimy popracowa� nad spraw�. A nawet je�li decydujemy si� na aktywny ruch oporu, nie trzeba od razu posuwa� si� tak daleko. Marsjanie nie musz� zabija� Marsjan.
��Tamci nie s� Marsjanami. � W jego oczach pojawi�y si� b�yski, a roztargniony i rozmarzony wyraz twarzy przywi�d� Ann na my�l Hiroko. Teraz Kasei zupe�nie nie przypomina� Johna. Odziedziczy� najgorsze cechy obojga rodzic�w. A wi�c mamy kolejnego proroka, przemawiaj�cego nowym j�zykiem, pomy�la�a Ann.
��Gdzie teraz jeste�cie?
��W zachodniej cz�ci Sheffield.
��Co zamierzacie zrobi�?
��Odbi� �gniazdo�, potem zestrzeli� kabel. Mamy bro� i do�wiadczenie. Nie powinno by� k�opot�w.
��Za pierwszym razem go nie zerwali�cie?
��Przesadnie kombinowali�my. Tym razem po prostu go zetniemy i ju�.
��Chyba nie jest to najlepszy spos�b.
��Zadzia�a.
��Kaseiu, s�dz�, �e powinni�cie negocjowa� z �zielonymi�.
Potrz�sn�� g�ow�, zniecierpliwiony naleganiem Ann i oburzony, �e w obliczu dzia�ania straci�a zimn� krew.
��B�dziemy negocjowa� po zerwaniu kabla. Widzisz, Ann, musz� i��. Trzymaj si� z dala od linii upadku.
��Kaseiu!
Ale ju� go nie by�o. Nikt jej nie s�ucha�: ani wrogowie, ani przyjaciele, ani rodzina � chocia� i tak b�dzie musia�a zadzwoni� do Petera. Potem trzeba jeszcze raz spr�bowa� z Kaseiem. Wiedzia�a jednak, �e wideotelefoniczne rozmowy nie wystarcz�. Aby zwr�ci� ich uwag�, musi osobi�cie przebywa� w�r�d nich, musi krzycze� im prosto w twarze.
Ann obawia�a si�, �e podczas jazdy mo�e utkwi� gdzie� na wschodnim Pavonis, postanowi�a wi�c posuwa� si� z Lastflow na zach�d, obje�d�aj�c szczyt w lew� stron�, tak jak si� posuwa�a poprzedniego dnia. W ten spos�b powinna odnale�� rewolucjonist�w �czerwonych�; uwa�a�a takie wyj�cie za najlepsze. Musia�a przejecha� oko�o stu pi��dziesi�ciu kilometr�w z Lastflow na zachodni kraniec Sheffield i kiedy p�dzi�a po torze magnetycznym wok� wierzcho�ka, zabija�a czas, pr�buj�c dodzwoni� si� do przedstawicieli r�nych si� zebranych na g�rze. Bez rezultatu. G�o�ne zak��cenia kojarzy�y si� z walk� o Sheffield, wybuchy niezrozumia�ego szumu przypomina�y wydarzenia roku 2061, przera�aj�c Ann. Jecha�a z maksymaln� pr�dko�ci�, trzymaj�c si� w�skiego zewn�trznego pasa toru magnetycznego, kt�ry zapewnia� �agodn� i szybk� jazd� � sto kilometr�w na godzin�, potem jeszcze szybciej: naprawd� p�dzi�a, pr�buj�c oddali� od siebie my�l o gro�bie wojny domowej. Czu�a si� okropnie, niczym w koszmarnym �nie. Zw�aszcza �e by�o ju� za p�no. Pomy�la�a, �e w takich sytuacjach jak ta zawsze si� sp�nia�a.
Na niebie ponad kalder� stale pojawia�y si� upstrzone gwiazdami chmury � wybuchy: bez w�tpienia odpalone w kabel pociski, kt�re zestrzeliwano w po�owie drogi, tote� opada�y w bia�ych k��bach niczym fajerwerki nieudolnego pirotechnika. Gromadzi�y si� nad Sheffield i wznosi�y w okolicach kabla, potem w rozmaitych miejscach ponad ogromnym wierzcho�kiem zmienia�y si� w dym, kt�ry nast�pnie rozprasza� si� na wietrze i przesuwa� na wsch�d. Niekt�re z rakiet zestrzeliwano w sporej odleg�o�ci od celu.
Spogl�daj�c w g�r� na tocz�c� si� nad g�ow� bitw�, Ann niemal�e wjecha�a w przek�uty ju� pierwszy namiot zachodniego Sheffield. Kiedy miasto rozrasta�o si� na zach�d, nowe namioty pojawia�y si� za poprzednimi niczym kolejne wyp�ywy wulkanicznej lawy; teraz teren za ostatnim namiotem za�mieca�y podobne skorupom szk�a kawa�ki szkieletu, a materia� namiotu gin�� pod kulami w kszta�cie futbolowych pi�ek. Rover Ann szale�czo podskakiwa� na ha�dach bazaltowego gruzu. Zahamowa�a i powoli podjecha�a do �ciany. Wej�ciowy w�az �luzy powietrznej by� zamkni�ty. Ann za�o�y�a skafander i he�m, wesz�a do komory powietrznej rovera i wysz�a z pojazdu. Serce jej mocno wali�o. Podesz�a do muru okalaj�cego miasto, wspi�a si� na niego i przeskoczy�a.
Ulice Sheffield by�y puste. Szk�o, ceg�y, fragmenty bambusowych desek i poskr�cane magnezowe belki le�a�y rozrzucone na trawnikach. Na tej wysoko�ci przerwanie namiotu powodowa�o uszkodzenia w �cianach budynk�w, p�kaj�cych jak baloniki; okna sta�y otworem, puste i ciemne, a wsz�dzie wok� le�a�y rozproszone regularne prostok�ty nie pop�kanych szyb, kt�re wygl�da�y jak wielkie, przezroczyste ekrany ochronne. Ann dostrzeg�a czyje� cia�o o twarzy zamarzni�tej lub pokrytej py�em. Wok� by�o wiele trup�w, ludzie zapomnieli ju� o niebezpiecze�stwie dekompresji, uwa�aj�c j� za dawne zagro�enie z epoki pierwszych osadnik�w. Dzi� okaza�o si�, �e problem wcale nie nale�y do przesz�o�ci.
Ann sz�a na wsch�d.
��Szukam Kaseia, Dao, Marion albo Petera � powtarza�a co jaki� czas w nadgarstek. Nikt jej jednak nie odpowiada�.
Pod��a�a w�sk� uliczk� tu� przy po�udniowej �cianie namiotu. Surowe �wiat�o s�oneczne, czarne cienie o ostrych kraw�dziach. Niekt�re budowle by�y jeszcze ca�e, okna znajdowa�y si� na swoim miejscu, wewn�trz jarzy�y si� �wiat�a. Niestety, w �rodku ani �ywej duszy. Kabel przed Ann by� ledwie widoczny, czarna pionowa kreska, wznosz�ca si� do nieba ze wschodniej cz�ci miasta, jak geometryczna linia znacz�ca rzeczywisto��.
Awaryjny kana� �czerwonych� by� sygna�em transmitowanym w szybko zmieniaj�cej si� d�ugo�ci fal, dost�pnym dla posiadaczy aktualnego kodu. System ten z �atwo�ci� omija� niekt�re rodzaje zak��ce� radiowych; mimo to kracz�cy z nadgarstka wroni g�os zaskoczy� Ann.
��Ann, tu Dao. Na ko�cu ulicy.
Podnios�a oczy i dostrzeg�a go. Macha� do niej z progu awaryjnej �luzy powietrznej ma�ego domu. Wraz z grupk� mniej wi�cej dwudziestu os�b obs�ugiwa� przed budynkiem trzy ruchome wyrzutnie rakietowe. Ann podbieg�a i przemkn�wszy si� obok Dao, wpad�a do �rodka.
��To si� musi sko�czy�! � krzykn�a.
Dao wygl�da� na zaskoczonego.
��Ju� prawie zdobyli�my �gniazdo�.
��I co p�niej?
��Porozmawiaj o tym z Kaseiem. Jest z przodu, idzie na Arsiaview.
Jedna z rakiet odlecia�a w�a�nie z szumem, w rzadkim powietrzu by�o s�abo wida� jej szpic�. Dao wr�ci� do pracy. Ann pobieg�a przed siebie, w g�r� ulicy, trzymaj�c si� jak najbli�ej budynk�w. Grozi�o jej niebezpiecze�stwo, poniewa� jednak w tej chwili nie dba�a o w�asne �ycie, nie ba�a si�. Gdzie� w Sheffield by� Peter. Dowodzi� �zielonymi� rewolucjonistami, kt�rzy przebywali tu od samego pocz�tku. Dzia�ali na tyle skutecznie, by utrzyma� si�y bezpiecze�stwa ZT ONZ w pu�apce na kablu i na Clarke�u, i z pewno�ci� nie byli bezradnymi, pacyfistycznie nastawionymi, demonstruj�cymi na ulicach m�odymi tubylcami, cho� Kasei i Dao najwyra�niej w taki spos�b ich traktowali. A zatem duchowe dzieci Ann atakowa�y jej jedyne prawdziwe dziecko, w dodatku by�y absolutnie prze�wiadczone, �e dzia�aj� z jej b�ogos�awie�stwem. Mieli je przecie� wcze�niej. Tylko �e teraz�
Usi�owa�a przez ca�� drog� biec. Jej oddech by� ci�ki i nier�wny, pot rosi� z wolna ca�� sk�r�. Ann pospieszy�a do po�udniowej �ciany namiotu, gdzie dostrzeg�a sznur kamiennych pojazd�w marki Turtle Rock z samochodowej fabryki w Acheronie nale��cych do �czerwonych�. Z wn�trza nikt nie odpowiada� na sygna�, a kiedy spojrza�a uwa�niej, zauwa�y�a, �e od strony szyb kamienne nawisy dach�w pojazd�w zosta�y przebite na wylot. W �rodku wszyscy byli martwi. Ann pobieg�a na wsch�d, trzymaj�c si� �ciany namiotu i nie zwa�aj�c na gruzy pod stopami; wpad�a w panik�. Zdawa�a sobie spraw� z tego, �e jeden zab��kany strza� mo�e j� zabi�, ale musia�a znale�� Kaseia. Pr�bowa�a znowu po��czy� si� przez komputer nar�czny.
Tymczasem kto� zadzwoni�. Sax.
��To nielogiczne ��czy� los windy z celami terraformowania � przem�wi�, jak gdyby zwraca� si� nie tylko do Ann, lecz do wi�kszej liczby os�b. � Kabel mo�na by przymocowa� do ca�kiem zimnej planety.
Jak zwykle! Ca�y Sax! Potem najwidoczniej przypomnia� sobie o Ann i wpatrzy� si� po swojemu w male�k� kamer� na nadgarstku:
��S�uchaj � o�wiadczy� � mo�emy wzi�� histori� za bary i otworzy� to znaczy, stworzy� j�! Stworzy� j� na nowo.
Dawny Sax nigdy by tak nie powiedzia�. Nie szczebiota�by do niej w ten spos�b, a� tak roztargniony, nie b�aga�by ze zdenerwowaniem. Mia�a wra�enie, �e jest to jeden z najbardziej przera�aj�cych widok�w, jakie kiedykolwiek by�o je dane ogl�da�.
��Oni ci� kochaj�, Ann. I to w�a�nie mo�e nas ocali�. Emocjonalne historie s� prawdziwymi historiami. Wododzia�y pragnienia i pomniejszeni�� to znaczy, po�wi�cenia. Jeste� uo� uosabiasz pewne warto�ci� dla tubylc�w. Nie mo�esz przed tym uciec. Musisz si� temu podda�. Post�pi�em tak w Da Vincim i to udowodni�o� pomog�o. Teraz twoja kolej. Musisz. Musisz, Ann� po prostu ten jeden raz musisz si� przy��czy� do nas wszystkich. Razem czy osobno� Wykorzystaj fakt, �e jeste� symbolem�
Dziwnie by�o s�ysze� taki tekst z ust Saxifrage�a Russella. Potem jednak Sax znowu si� zmieni� i jakby opami�ta�:
��Post�powanie logiczne stanowi ustalenie jakiego� rodzaju r�wnania dla sprzecznych interes�w.
Te s�owa o wiele bardziej do niego pasowa�y.
Wtedy z nar�cznego komputera Ann da�o si� s�ysze� brz�czenie sygnalizuj�ce kolejn� rozmow�, wi�c roz��czy�a si� z Saxem i odebra�a. To by� Peter, dzwoni� na zaszyfrowanej cz�stotliwo�ci �czerwonych�. Mia� ponur� min�, jakiej Ann nigdy przedtem nie widzia�a.
��Ann! � Spojrza� uwa�nie na sw�j nadgarstek. � S�uchaj, mamo� chc�, aby� powstrzyma�a tych ludzi!
��Nie m�w do mnie �mamo� � warkn�a. � Pr�buj�. Mo�esz mi powiedzie�, gdzie s�?
��Jasne, �e mog�. W�a�nie si� w�amali do namiotu Arsiaview. Przechodz�� wygl�da, jak gdyby usi�owali podej�� do �gniazda� od po�udnia. � Z pos�pn� min� odebra� informacj� od kogo� niewidocznego. � Dobrze. � Znowu na ni� spojrza�. � Ann, czy mog� ci prze��czy� Hastingsa na Clarke�u? Je�li mu powiesz, �e pr�bujesz powstrzyma� atak �czerwonych�, wtedy mo�e uwierzy, �e za akcj� stoi tylko kilku ekstremist�w, nie b�dzie si� wtr�ca� i ze wszystkich si� postara si� utrzyma� kabel na swoim miejscu. Obawiam si�, �e w obecnej chwili zamierza nas wszystkich pozabija�.
��Porozmawiam z nim.
I nagle pojawi� si� Hastings � twarz z odleg�ej przesz�o�ci. Dla Ann cofn�� si� czas, a ten cz�owiek wyda� si� nagle tak bardzo znajomy. M�czyzna o szczup�ej twarzy, udr�czony, rozz�oszczony, po prostu kipi�cy agresj�. Czy ktokolwiek inny musia� radzi� sobie z tak ogromnymi naciskami w ci�gu ostatnich stu lat? Nie. Ann opad�y wspomnienia.
��Jestem Ann Clayborne � powiedzia�a, a kiedy Hastings skrzywi� si� jeszcze bardziej, doda�a: � Chc�, aby pan wiedzia�, �e walka, kt�ra toczy si� na Marsie, nie odzwierciedla polityki partii �czerwonych�.
Po tych s�owach �o��dek �cisn�� jej si� i Ann poczu�a, jak ostatni posi�ek wraca jej do gard�a w postaci przetrawionej papki. Jednak kontynuowa�a:
��Mamy do czynienia z dzia�alno�ci� odszczepie�c�w, grupy o nazwie �Kakaze�. To ci sami, kt�rzy przerwali dajk� w Burroughs. Staramy si� ich powstrzyma�. Powinno nam si� uda� przed zmierzchem.
By� to najgorszy stek k�amstw, jaki kiedykolwiek wypowiedzia�a. Poczu�a si�, jak gdyby Frank Chalmers zst�pi� z nieba i przej�� w�adz� nad jej ustami; nie mog�a znie�� smaku takich s��w na j�zyku. Przerwa�a po��czenie, zanim zdradzi j� wyraz twarzy. Hastings znikn�� bez s�owa, ponownie zast�pi�o go oblicze Petera, kt�ry nie wiedzia�, �e Ann nadal jest na linii; s�ysza�a jego g�os, chocia� obraz z nadgarstka syna pokazywa� �cian�.
��Je�li sami tego nie utn�, b�dziemy musieli zrobi� to my, w przeciwnym razie we�mie si� za nas ZT ONZ, a wtedy wszystko diabli wezm�. Przygotowujemy si� do kontrataku. S�owo!
��Peter! � krzykn�a mechanicznie Ann.
Na male�kim ekranie ponownie pojawi�a si� jego twarz.
��Masz umow� z Hastingsem � wydusi�a z siebie, ledwie mog�c spojrze� na tego zdrajc�. � Teraz jad� do Kaseia.
Arsiaview by�a najbardziej po�udniowym namiotem, wype�nionym teraz dymem, kt�ry unosi� si� w g�rze w d�ugich bezkszta�tnych pasmach sugeruj�cych rozmieszczenie wentylator�w. Wsz�dzie dzwoni�y alarmy, g�o�no s�yszalne w ci�gle jeszcze do�� g�stym powietrzu; na zielonych trawnikach wala�y si� fragmenty szkieletu z przezroczystego plastiku. Ann potkn�a si� o cia�o wygi�te w taki sam spos�b, jak postaci odnalezione w popio�ach Pompej�w. Namiot Arsiaview by� w�ski, lecz d�ugi i Ann nie by�a pewna, w kt�r� stron� powinna p�j��. Szum dochodz�cy z wyrzutni rakietowych poprowadzi� j� w kierunku wschodnim, ku �gniazdu�, magnesowi szale�stwa, magnetycznemu monopolowi, kt�ry przyci�ga� szale�stwo Ziemi.
Najwyra�niej dzia�ano zgodnie z pewnym planem. Systemy obronne kabla dobrze dawa�y sobie rad� z lekkimi pociskami �czerwonych�, jednak gdyby napastnicy ca�kowicie zniszczyli Sheffield i �gniazdo�, wtedy si�y ZT ONZ nie mog�yby si� dosta� na planet�, zatem wisz�cy kabel nie mia�by ju� dla nikogo znaczenia. Ten plan musia� by� przystosowany do uk�ad�w z Burroughs.
Plan by� jednak kiepski. Burroughs le�a�o na nizinach, a wi�c otoczone powietrzem, w kt�rym ludzie mogli prze�y� na otwartej przestrzeni, przynajmniej przez jaki� czas. Sheffield natomiast znajdowa�o si� wysoko i zniszczenie namiotu r�wna�o si� powrotowi do przesz�o�ci, do roku 2061, czas�w, gdy p�kni�ty namiot oznacza� �mier� dla wszystkich, kt�rzy w nim przebywali. Jednocze�nie spor� cz�� miasta zbudowano pod ziemi�, w wielu kolejnych pi�trach przy �cianie kaldery. Bez w�tpienia zesz�a tam wi�kszo�� populacji. Je�li przeniesie si� tam r�wnie� walka, sytuacja zmieni si� w przera�aj�cy koszmar. A na powierzchni mieszka�com grozi�y pociski z kabla nad nimi. Ludzie zapewne w og�le nie wiedzieli, co si� dzieje. W miar� jak Ann zbli�a�a si� do �gniazda�, s�ysza�a coraz wi�kszy szum: zak��cenia w interkomie, oderwane s�owa, gdy radio schwyta�o fragmenty innych zakodowanych cz�stotliwo�ci:
���Wzi�li Arsiaview� trr�
��Potrzebujemy AI z powrotem, ale powiedzia�bym o� �x� � trzy, dwa, dwa, o� �y� � osiem� trr�
Potem prawdopodobnie wystrzelono w kabel kolejn� parti� pocisk�w, poniewa� Ann zauwa�y�a nad g�ow� wznosz�cy si� ci�g jaskrawych �wietlnych eksplozji. Nie towarzyszy�y im �adne d�wi�ki, lecz w chwil� p�niej na namioty wok� niej spad� deszcz du�ych, czarnych fragment�w, kt�re przebi�y przezroczysty materia� lub niewidoczn� ram� i upad�y na budynki. Mimo rzadkiego powietrza i t�umi�cego d�wi�ki materia�u namiotu ha�as by� pot�ny, a ziemia pod stopami zacz�a wibrowa�. Szale�stwo trwa�o przez dziesi�� minut. Ca�y czas spada�y skorupy i w ka�dej sekundzie Ann mog�a straci� �ycie. Sta�a, patrz�c w g�r� na ciemne niebo, i czeka�a, a� atak si� sko�czy.
Wreszcie si� uspokoi�o. Ann wcze�niej wstrzyma�a oddech i dopiero teraz zaczerpn�a powietrza. Peter mia� kod �czerwonych�, wi�c przywo�a�a jego numer i wystuka�a go; w odpowiedzi otrzyma�a jedynie zak��cenia. Po chwili dotar�y do niej jakie� zniekszta�cone urywki zda� � us�ysza�a g�os Petera, kt�ry opisywa� posuni�cia �czerwonych� przedstawicielom �zielonych� albo mo�e nawet ludziom z ZT ONZ. W takim razie tamci mogli odpali� rakiety obronne z kabla. Tak, to by� na pewno Peter; jego s�owa przeplata�y si� z trzaskami. Jak gdyby przywo�ywa� pociski. Potem nast�pi�y ju� tylko zak��cenia.
Przy podstawie windy kr�tkie b�yski wybuchaj�cego �wiat�a zmienia�y barw� ni�szej cz�ci kabla z czarnej w srebrn�, potem ponownie w czarn�. W Arsiaview zacz�y dzwoni� i wy� wszystkie alarmy. Dym przesun�� si� ku wschodniemu brzegowi namiotu. Ann znalaz�a si� na prowadz�cej z p�nocy na po�udnie alei i pochyli�a si� przy wschodniej �cianie budynku, p�asko przyciskaj�c si� do betonu. W budynkach na ca�ej alei nie by�o ju� ani jednego okna. S�ysza�a grzmoty, trzaski i hulaj�cy wiatr. Potem zapad�a cisza, jak gdyby zupe�nie ucich� wiatr.
Ann wsta�a i przesz�a przez osad�. Gdzie mo�na i��, gdy gin� ludzie? Znajd� swoich przyjaci�, je�li potrafisz. I je�li umiesz powiedzie�, kim s�.
Otrz�sn�a si� z tych my�li i dalej szuka�a grupy Kaseia. Zacz�a od miejsca, gdzie zdaniem Dao, mieli by�, potem zastanowi�a si�, dok�d mogli p�j��. Istnia�a mo�liwo��, �e nie ma ich w mie�cie, je�li jednak tu pozostali, mo�e wybrali wschodni namiot, mo�e przejmowali jeden po drugim, poddaj�c je dekompresji, zmuszaj�c ludzi do zej�cia, a potem ruszaj�c dalej. Ann nie opuszcza�a ulicy po�o�onej r�wnolegle do �ciany namiotu, biegn�c naprz�d tak szybko, jak potrafi�a. By�a w dobrej formie, ale co dziwne, nie mog�a z�apa� oddechu, a pot moczy� wn�trze skafandra. Ulica by�a pusta, niesamowicie cicha i nieruchomo martwa, tote� Ann chwilami nie wierzy�a, �e znajduje si� w �rodku bitwy, ale r�wnocze�nie powoli traci�a nadziej�, �e kiedykolwiek znajdzie grup�, kt�rej szuka.
A jednak ich odszuka�a. Byli przed ni�, na ulicach wok� jednego z park�w o tr�jk�tnym kszta�cie. Postaci w he�mach i skafandrach nosi�y w r�kach bro� automatyczn�, przesuwa�y ruchome wyrzutnie pocisk�w, strzela�y do niewidocznych przeciwnik�w w budynku o fasadzie wy�o�onej czertem. Czerwone k�ka na ramionach, �czerwoni��
O�lepiaj�cy b�ysk i Ann przewr�ci�a si�. W uszach jej dzwoni�o. Sta�a przy podstawie budynku, przyci�ni�ta do jego �ciany z wypolerowanego kamienia. Jaspilit: czerwony jaspis i tlenek �elaza, w naprzemiennych pasach. �adne. Plecy Ann, jej po�ladki i rami� bola�y, dokucza� te� �okie�. B�l by� mo�liwy do zniesienia, i mog�a si� rusza�. Czo�ga�a si� wi�c przed siebie, spogl�daj�c na tr�jk�tny park. Wszystko p�on�o na wietrze, p�omienie od nadmiaru tlenu mia�y posta� pomara�czowych strug, kt�re powoli przygasa�y. Ludzkie sylwetki le�a�y wsz�dzie wok� jak po�amane lalki, r�ce i nogi wykr�cone w niemo�liwy dla zdrowych ko�czyn spos�b. Ann wsta�a i ruszy�a biegiem do najbli�szej grupki cia�, przyci�gni�ta widokiem znajomej siwow�osej g�owy, kt�ra wysun�a si� z he�mu. To by� Kasei, jedyny syn Johna Boone�a i Hiroko AI. Jedn� stron� szcz�ki mia� zakrwawion�, oczy otwarte i nieruchome. Najwyra�niej wzi�� s�owa Ann zbyt powa�nie. A jego przeciwnicy � niewystarczaj�co powa�nie. R�owy kamienny kie� by� �wietnie widoczny, ca�kowicie obna�ony przez ran�. Patrz�c, Ann przystan�a, po czym odwr�ci�a si�. Taka strata. Ojciec, matka, a teraz syn�
Ann podesz�a, kucn�a i odpi�a Kaseiowi nar�czny komputer. Istnia�o prawdopodobie�stwo, �e mia� bezpo�redni dost�p do przedstawicieli �Kakaze�. Kiedy wr�ci�a do schronu w budynku, kt�rego obsydianow� czer� m�ci�y wielkie bia�e odpryski, wystuka�a kod og�lny i powiedzia�a:
��M�wi Ann Clayborne, wzywam wszystkich �czerwonych�. Powtarzam: wszystkich �czerwonych�. S�uchajcie, tu Ann Clayborne. Atak na Sheffield si� nie powi�d�. Kasei nie �yje, podobnie wielu innych. Kolejne ataki nie maj� sensu. Spowoduj� tylko, �e si�y bezpiecze�stwa powr�c� ponownie na planet�. � Chcia�a powiedzie�, �e plan jest przede wszystkim g�upi, ale ugryz�a si� w j�zyk. � Ci, kt�rzy mog�, powinni zej��. Wszyscy w Sheffield niech wracaj� na zach�d. Wyjd�cie z miasta i oddalcie si� od g�r. M�wi�a Ann Clayborne.
Otrzyma�a sporo potwierdze�. S�ucha�a ich jednym uchem, id�c na zach�d, z powrotem przez Arsiaview ku roverowi. W �aden spos�b nie pr�bowa�a si� ukrywa�: je�li j� zabij�, trudno, chocia� w�a�ciwie nie wierzy�a, �e to si� mo�e zdarzy�. Mia�a wra�enie, �e chroni� j� skrzyd�a jakiego� tajemniczego anio�a, kt�ry � niezale�nie od tego, co si� dzia�o � nie dopuszcza� do niej �mierci, zmuszaj�c, by by�a �wiadkiem �mierci wszystkich znajomych os�b i ca�ej planety, kt�r� kocha�a. Takie by�o jej przeznaczenie. Tak. Dostrzeg�a Dao i jego ludzi. Dok�adnie w miejscu, w kt�rym ich zostawi�a; wszyscy byli martwi, le�eli w ka�u�ach w�asnej krwi. Ann najwyra�niej znowu si� sp�ni�a.
Na ko�cu szerokiej alei, po�rodku kt�rej sta� rz�d lip, znajdowa�a si� kolejna grupa cia� � nie byli to �czerwoni�, nosili na g�owach zielone opaski, a jeden z nich wygl�da� jak Peter� To by�y jego plecy! Ann podesz�a do niego, cho� kolana si� pod ni� ugina�y, czu�a, �e co� j� zmusza do dzia�ania, jak w koszmarze sennym, i musia�a stan�� nad cia�em; w ko�cu je obr�ci�a. Na szcz�cie, to nie by� Peter. Jaki� wysoki m�ody tubylec, kt�ry tylko z uk�adu ramion przypomina� jej syna; biedna istota. M�czyzna, kt�ry powinien �y� tysi�c lat.
Ann nonszalancko sz�a dalej. Bez przeszk�d dotar�a do swojego ma�ego rovera, po czym wsiad�a i pojecha�a do ko�cowej stacji kolejowej przy zachodnim kra�cu Sheffield. Tam tor magnetyczny zbiega� po�udniowym zboczem Pavonis a� do prze��czy mi�dzy Pavonis i Arsi�. Spojrzawszy na tor, Ann zacz�a uk�ada� sobie w g�owie plan, bardzo prosty i podstawowy, lecz dzi�ki temu mo�liwy do wykonania. W��czy�a si� na kana� �Kakaze� i rozkazuj�cym tonem przekaza�a kilka zalece�. Ucieka�, znika�. Wej�� do Po�udniowej Prze��czy, potem obej�� Arsi� i dotrze� na zachodni stok powy�ej linii wiecznych �nieg�w, a nast�pnie na wy�szy koniec Aganippe Fossa, d�ugiego, prostego kanionu, w kt�rym znajdowa�a si� tajna kryj�wka �czerwonych�: skalne pomieszczenie w p�nocnej �cianie. Tam mogli si� ukry� na pewien czas, a potem rozpocz�� kolejn� d�ug� �podziemn�� kampani� przeciw nowym w�adcom planety. UNOMA, ZT ONZ, metanarodowcy, Dorsa Brevia � wszyscy oni byli �zieloni�.
Pr�bowa�a si� po��czy� z Kojotem, a kiedy si� zg�osi�, by�a nieco zaskoczona. Domy�li�a si�, �e przebywa� tak�e gdzie� w Sheffield. Bez w�tpienia mia� szcz�cie, �e �yje, cho� na jego dziwacznej, jak gdyby roz�upanej twarzy widnia� wyraz rozgoryczenia i w�ciek�o�ci.
Ann powiedzia�a mu o swoim planie, na co Kojot pokiwa� g�ow�.
��Po jakim� czasie b�d� musieli odej�� st�d dalej � zauwa�y�.
Nie mog�a si� powstrzyma� i wybuchn�a:
��Atak na kabel by� g�upot�!
��Wiem � odpar� Kojot ze znu�eniem.
��Nie pr�bowa�e� im wybi� tego z g��w?
��Pr�bowa�em. � Jego mina sta�a si� jeszcze bardziej ponura. � Kasei nie �yje?
��Tak.
Twarz Kojota wykrzywi�a si� z �alu.
��Ach, Bo�e. Te dranie!
Ann nic nie odrzek�a. Nie zna�a dobrze Kaseia, nawet nie lubi�a go zbytnio, natomiast Kojot zna� go od urodzenia, jeszcze w ukrytej kolonii Hiroko, i od dzieci�stwa zabiera� go ze sob� na swoje potajemne wyprawy po ca�ym Marsie. Teraz po policzkach starca g��bokimi zmarszczkami p�yn�y �zy. Ann zacisn�a z�by.
��Mo�esz zabra� ich na d�, do Aginippe? � spyta�a. � Ja zostan� i zajm� si� lud�mi na wschodnim Pavonis.
Kojot skin�� g�ow�.
��Zabior� ich, jak tylko b�d� m�g�. Spotkamy si� przy zachodniej stacji.
��Przeka�� im to.
���Zieloni� b�d� na ciebie w�ciekli.
��Pieprzy� �zielonych�.
Pewna cz�� ugrupowania �Kakaze� dotar�a do zachodniego terminalu Sheffield w �wietle zadymionego mrocznego zachodu s�o�ca: ma�e grupy ubranych w pociemnia�e, brudne walkery ludzi, kt�rych twarze by�y blade, przera�one, zagniewane, zdezorientowane i wstrz��ni�te. Zmarnowani. W pewnym momencie trzystu czy czterystu radyka��w dzieli�o si� z�ymi wiadomo�ciami. Kiedy na ty�ach pojawi� si� Kojot, Ann wsta�a i przem�wi�a wystarczaj�co dono�nie, aby wszyscy j� us�yszeli. Zdawa�a sobie spraw�, �e po raz pierwszy w �yciu pe�ni�a funkcj� przyw�dczyni �czerwonych�; wiedzia�a, co to teraz oznacza. Ci ludzie potraktowali j� powa�nie i zjawili si� tutaj. Pokonano ich i mieli szcz�cie, �e prze�yli; w mie�cie na wsch�d od nich le�a�y zw�oki ich przyjaci�.
��Bezpo�redni atak by� z�ym pomys�em � o�wiadczy�a Ann, poniewa� nie potrafi�a si� powstrzyma�. � Uda� si� w Burroughs, jednak tam sytuacja znacznie si� r�ni�a od tutejszej. Tu nie mieli�my szans. Ludzie, kt�rzy mogli prze�y� tysi�c lat, s� martwi. Kabel nie by� tego wart. Teraz si� ukryjemy i poczekamy na nast�pn� sposobno��, na nasz� nast�pn� prawdziw� szans�.
Z t�umu da�y si� s�ysze� ochryp�e g�osy sprzeciwu i w�ciek�e krzyki:
��Nie! Nie! Nigdy! Zerwijcie kabel!
Ann czeka�a przez chwil�. W ko�cu podnios�a r�k�, a zgromadzeni zacz�li stopniowo milkn��.
��Je�li podejmiemy teraz walk� z �zielonymi�, �atwo mo�emy utraci� wszystko. Metanarodowcy b�d� mieli pretekst, by si� znowu wtr�ci�. A to jest o wiele gorsze ni� wsp�praca z tubylczym rz�dem. Z Marsjanami mo�emy przynajmniej rozmawia�. �rodowiskowy punkt umowy z Dorsa Brevia przyznaje nam nieco wp�ywu. Trzeba po prostu jak najlepiej pracowa�. I zacz�� z innego miejsca. Rozumiecie?
Na razie nie byli w stanie tego zrozumie�. I ci�gle jeszcze nie chcieli. Ann, patrz�c na nich z g�ry, czeka�a, a� ucichn� g�osy protest�w. Intensywne, kos� spojrzenie Ann Clayborne� Wcze�niej wielu z nich przy��czy�o si� do walki w�a�nie z jej powodu, w tamtych czasach, kiedy wr�g by� wrogiem, a podziemie sk�ada�o si� z prawdziwych, wsp�pracuj�cych ze sob� sojusznik�w, stanowi�o alians swobodny i podzielony, lecz wszystkie jego od�amy sta�y mniej wi�cej po tej samej stronie�
Zebrani pochylili g�owy, niech�tnie akceptuj�c fakt, �e je�li stan� przeciwko Ann Clayborne, strac� moralnego przyw�dc�. A bez tego � bez Kaseia, bez Dao � i przeciwko masie lokalnych �zielonych�, kt�rzy mieli mocnych przyw�dc�w w osobach Nirgala, Jackie i zdrajcy Petera�
��Kojot zabierze was z Tharsis � oznajmi�a Ann, czuj�c md�o�ci.
Opu�ci�a pok�j, przesz�a stacj� i uda�a si� przez �luz� powietrzn� do swojego rovera. Nar�czny wy�wietlacz Kaseia le�a� na tablicy rozdzielczej i Ann wrzuci�a go do przegr�dki. Zacz�a szlocha�. Potem przez chwil� tkwi�a nieruchomo na siedzeniu kierowcy i uspokaja�a si�, wreszcie uruchomi�a silnik i pojecha�a poszuka� Nadu, Saxa i ca�ej reszty.
W ko�cu dotar�a do wschodniego Pavonis i tam ich znalaz�a. Wszyscy nadal przebywali w kompleksie magazynowym. Kiedy stan�a w drzwiach, popatrzyli na ni� takim wzrokiem, jak gdyby atak na kabel by� jej pomys�em, jak gdyby by�a osobi�cie odpowiedzialna za ca�e z�o, kt�re si� wydarzy�o, zar�wno tego dnia, jak i podczas ca�ej rewolucji. W�a�ciwie spojrzeli tak samo, jak po zatopieniu Burroughs. W�r�d nich dostrzeg�a Petera. Zdrajca! Ann odwr�ci�a si� do niego plecami. Pr�bowa�a te� zignorowa�. Iriszka by�a przera�ona, Jackie � w�ciek�a i z zaczerwienionymi oczyma: w ko�cu zabito dzi� jej ojca i chocia� przebywa�a w obozie Petera, a zatem by�a cz�ciowo odpowiedzialna za mia�d��c� odpowied� na ofensyw� �czerwonych�, jej wzrok m�wi�, �e kto� inny musi zap�aci� za �mier� Kaseia� Ann zlekcewa�y�a wszystkich i posz�a do Saxa, kt�ry siedzia� w odleg�ym k�cie du�ego g��wnego pokoju przed ekranem i czyta� d�ugie kolumny cyfr, mamrocz�c co� do swojego AI. Ann pomacha�a mu r�k� mi�dzy twarz� a ekranem i zaskoczony Russell podni�s� na ni� oczy.
Co dziwne, by� najwyra�niej jedyn� osob� w ca�ym t�umie, kt�ra nie oskar�a�a Ann. Przypatrzy� jej si�, przechylaj�c na bok g�ow�, z ptasi� ciekawo�ci�, kt�ra niemal przypomina�a wsp�czucie.
��Mamy z�e wie�ci o Kaseiu � odezwa� si�. � Kasei i reszta� Ciesz� si�, �e ty i Desmond prze�yli�cie.
Zignorowa�a jego s�owa i szeptem poinformowa�a, dok�d id� �czerwoni� oraz co im powiedzia�a.
��S�dz�, �e potrafi� ich powstrzyma� przed dalszymi bezpo�rednimi napa�ciami na kabel � o�wiadczy�a. � 1, przynajmniej przez jaki� kr�tki czas, przed wszelkimi aktami przemocy.
��To dobrze � odrzek� Sax.
��Ale chc� czego� w zamian � doda�a. � I je�li tego nie dostan�, ju� zawsze b�d� ich judzi� przeciwko wam.
��Solett�? � spyta� Sax.
Popatrzy�a na niego. Musia� czyta� w jej my�lach cz�ciej, ni� s�dzi�a.
��Tak.
Brwi Saxa z��czy�y si�, kiedy rozmy�la� nad jej propozycj�.
��To mo�e spowodowa� co� w rodzaju epoki lodowcowej � zauwa�y�.
���wietnie.
Spojrza� na ni�. Zastanawia� si�. Mog�a sobie wyobrazi�, jak my�la� � w szybkich b�yskach czy wybuchach: epoka lodowcowa� rzadsza atmosfera� spowolnienie terraformowania� zniszczone nowe ekosystemy� mo�e jaka� kompensacja� gazy cieplarniane. I tak dalej. Prawie zabawna by�a jej umiej�tno�� czytania z twarzy tego nieznajomego, znienawidzonego brata, kt�ry stara� si� wybrn�� z sytuacji. Szuka� i szuka�, ale ciep�o stanowi�o g��wny cz�on nap�dzaj�cy terraformowanie, a bez ogromnego orbituj�cego szeregu luster w soletcie naukowcy ogranicz� si� jedynie do normalnego poziomu �wiat�a s�onecznego Marsa. W rezultacie b�d� musieli zwolni� swoje dzia�ania do bardziej �naturalnego� tempa. Ann u�wiadomi�a sobie, �e dla konserwatywnego Saxa takie wyj�cie mog�o nawet mie� sw�j urok!
��
��Jeste� w stanie m�wi� w imieniu wszystkich tych ludzi? � spyta�a, machaj�c z pogard� na zebrany za nimi t�umek, jak gdyby nie by�o w�r�d nich �adnego z jej najstarszych towarzyszy, jak gdyby byli to urz�dnicy ZT ONZ albo funkcjonariusze metanarodowc�w�
��Nie � odpar�. � M�wi� tylko za siebie. Ale potrafi� si� pozby� soletty.
��Zrobi�by� to wbrew ich woli?
Sax zmarszczy� brwi.
��S�dz�, �e umiem ich do tego nam�wi�. Je�li nie, wiem, �e uda mi si� przekona� zesp� w Da Vincim. Lubi� wyzwania.
��W porz�dku.
Wi�cej nie mog�a od niego wymaga�. Wyprostowa�a si�, ci�gle zak�opotana. W�a�ciwie nie spodziewa�a si� zgody Saxa. A teraz, kiedy j� otrzyma�a, odkry�a, �e ci�gle jest rozgniewana i zdegustowana. Nagle soletta nic ju� dla niej nie znaczy�a. Ann zda�a te� sobie spraw�, �e terraformerzy znajd� inne sposoby ogrzania planety. Sax bez w�tpienia uczyni ten punkt spornym. Dajcie Ann solett�, powie, skoro w ten spos�b okupimy si� �czerwonym�, a potem b�dzie knu� dalej.
Wysz�a z wielkiej sali, nie patrz�c na nikogo. Uciek�a z kompleksu magazynowego do swojego rovera.
Przez jaki� czas jecha�a na o�lep, nie maj�c poj�cia, dok�d zmierza. Po prostu odjecha�, uciec! Zupe�nie przypadkowo skierowa�a si� w kierunku zachodnim i do�� szybko musia�a si� zatrzyma� na kraw�dzi, w przeciwnym razie spad�aby ze sto�ka.
Gwa�townie zahamowa�a pojazd. Oszo�omiona wyjrza�a przez przedni� szyb�. Gorzki smak w ustach, wn�trzno�ci �ci�ni�te, wszystkie mi�nie napi�te i obola�e. Otoczenie wielkiego sto�ka kaldery dymi�o w wielu miejscach, dymy wznosi�y si� g��wnie z Sheffield i Lastflow, lecz tak�e z tuzina innych miejsc. Ponad Sheffield nie da�o si� dostrzec ani �ladu kabla; a jednak ci�gle tam by�. Jego podstaw� otacza� dym, rozpraszaj�c si� na wsch�d w rzadkim, mocnym wietrze. Kolejna chmura rozkwit�a na niesko�czonej nawa�nicy. Wiatr rozprasza� pi�ropusze dymu, kt�re m�ci�y ciemne niebo, za�miewaj�c niekt�re z mn�stwa gwiazd �wiec�cych na godzin� przed zachodem s�o�ca. Ann mia�a wra�enie, �e stary wulkan obudzi� si�, otrz�sn�� z d�ugiego snu i przygotowuje do erupcji. Poprzez rzadki dym s�o�ce mia�o kszta�t p�on�cej ciemn� czerwieni� kuli; przypomina�o czerwonego kar�a. Otaczaj�ce je k��by dymu by�y w kolorach kasztanowatym, rdzawym i karmazynowym. Czerwony Mars.
Jednak�e czerwony Mars znikn�� i to na dobre. Z solett� czy bez niej, niezale�nie od ewentualnej epoki lodowcowej, biosfera b�dzie si� rozrasta�a, a� pokryje ca�� powierzchni�; na p�nocy ocean, na po�udniu � jeziora, wsz�dzie strumienie, lasy, prerie, miasta i drogi, och, Ann widzia�a to wszystko oczyma wyobra�ni. Z bia�ych chmur pada� deszcz na staro�ytne wy�yny, podczas gdy oboj�tni na wszystko ludzie w niewiarygodnym tempie budowali swe miasta. D�ugi wybieg cywilizacji grzeba� �wiat Ann.
Najpro�ciej by�oby odci�� wielki pas pier�cieniowego zwierciad�a i pozwoli� mu odlecie� w kosmos, prosto z p�aszczyzny ekliptyki. Podobnie mo�na by�o post�pi� z solett�: odpali� kilka z jej rakiet stabilizuj�cych, a poleci w dal, szale�czo si� obracaj�c.
Sax nie mia� jednak ochoty marnowa� u�ytego do budowy tych urz�dze� krzemianu glinu. Zdecydowa� si� zbada� mo�liwo�� wykorzystania gdzie� w Uk�adzie S�onecznym kierunkowych rakiet zwierciade� oraz ich wsp�czynnika odbicia. Solett� mo�na by umiejscowi� przed Wenus, a zwierciad�a ustawi� w taki spos�b, aby stworzy� wielki parasol os�aniaj�cy gor�c� planet�. By�by to pierwszy krok w procesie och�adzania jej atmosfery, o kt�rym od d�u�szego czasu dyskutowano w literaturze przedmiotu, niezale�nie od innych projekt�w terraformowania Wenus. Nast�pnie trzeba by ulokowa� pier�cieniowe zwierciad�o na odpowiedniej orbicie polarnej wok� planety. Odbite �wiat�o pomog�oby utrzyma� solett�-parasol we w�a�ciwym po�o�eniu na wypadek naporu promieniowania s�onecznego. Zar�wno wi�c solett�, jak i zwierciad�a mo�na by�o wykorzysta�, a w dodatku stanowi�oby to czytelny sygna�, kolejny symboliczny gest m�wi�cy: �Sp�jrzcie, t� wielk� planet� r�wnie� mo�na terraformowa�. Nie by�o to �atwe zadanie, niemniej jednak wykonalne. Tym samym zmniejszy�aby si� nieco psychiczna presja na Marsa, kt�ry traktowano dot�d jako �jedyn� mo�liw� alternatywn� Ziemi�. Trudno si� by�o w tym doszuka� logiki, ale to akurat nie mia�o specjalnego znaczenia, bowiem historia bywa nieprzewidywalna, a lud�mi wcale nie kieruj� racjonalne motywacje. W ka�dym razie, w specyficznej logice symbolicznej uk�adu limbicznego gest ten m�g�by by� pewnym znakiem dla ludzi na Ziemi, psychiczn� sugesti�. Symbolem. Sp�jrzcie tam! Le�cie tam! I dajcie spok�j Marsowi!
Sax om�wi� wi�c sytuacj� w Da Vincim ze specjalistami od astronomii eksperymentalnej, kt�rzy skutecznie przej�li kiedy� kontrol� nad zwierciad�ami. Za plecami ludzie nazywali ich i Saxa (chocia� i tak s�ysza�) szczurami laboratoryjnymi lub saxoklonami. W gruncie rzeczy byli to powa�ni, urodzeni na Marsie naukowcy, kt�rzy r�nili si� od siebie usposobieniem tak samo jak absolwenci studi�w i m�odzi doktorzy w ka�dym laboratorium. Dla og�u fakt ten nie mia� jednak�e znaczenia; m�odzi pracowali z Saxem, uwa�ano ich zatem za jego repliki. Widocznie Russell sta� si� obecnie modelowym nowoczesnym naukowcem marsja�skim. Postrzegano go przede wszystkim jako ubranego w bia�y fartuch �laboratoryjnego szczura� albo jako poch�oni�tego prac� szalonego naukowca otoczonego w swojej kraterowej twierdzy ch�tnymi m�odymi Igorami, b�yskaj�cymi szale�stwem w oczach, lecz post�puj�cymi w spos�b przemy�lany � ma�ymi Misterami Spockami: m�czyznami tak chudymi i niezgrabnymi jak budowlane d�wigi, kobietami bezbarwnymi w ochronnych szaro�ciach� Ich neutralne przywi�zanie do wiedzy� Sax bardzo to lubi�; ceni� ca�kowite oddanie nauce, pojmowa� je i podziela� � t� potrzeb� zrozumienia wszystkiego i wyra�enia tego matematycznie. Uwa�a� ich pragnienia za rozs�dne. Prawd� m�wi�c, cz�sto wydawa�o mu si�, �e gdyby wszyscy ludzie byli fizykami, �wiat wygl�da�by znacznie lepiej.
��Ach, nie, ludziom podoba si� poj�cie p�askiego wszech�wiata, poniewa� uwa�aj�, �e trudno sobie radzi� z zakrzywion� przestrzeni�.
Mo�e tak, a mo�e nie� W ka�dym razie, m�odzi tubylcy � niezale�nie od tego, jak dziwni si� wydawali � stanowili w Kraterze Da Vinciego pot�n� grup�. Mie�ci�a si� tu obecnie baza technologiczna podziemia i dzi�ki pe�nemu zaanga�owaniu Spencera ich mo�liwo�ci produkcyjne wygl�da�y zupe�nie nie�le. To oni przygotowali rewolucj�, a teraz kontrolowali orbitaln� przestrze� planety.
Mi�dzy innymi w�a�nie z powodu tej kontroli wielu z tutejszych naukowc�w wygl�da�o na niezadowolonych lub przynajmniej zak�opotanych, gdy Sax po raz pierwszy powiedzia� im o pomy�le usuni�cia soletty i zwierciad�a pier�cieniowego. Poinformowa� o swoich planach podczas zebrania przy ekranach i zauwa�y�, �e wiele twarzy krzywi�o si� w dezaprobacie, jakby milcz�co sugeruj�c: �Szefie, to si� nie trzyma kupy�. Tyle �e wojna domowa te� nie mia�a najmniejszego sensu. Trzeba by�o wybra� mniejsze z�o.
��Czy tamci nie b�d� si� sprzeciwia�? � spyta�a Aonia. � To znaczy �zieloni�?
��Bez w�tpienia b�d� � odpar� Sax. � Generalnie na Marsie panuje teraz anarchia, ale grupa we wschodnim Pavonis stanowi co� w rodzaju prerz�du. Jednak to my w Da Vincim kontrolujemy przestrze� kosmiczn� Marsa. Zreszt�, niezale�nie od sprzeciw�w, wraz z usuni�ciem soletty zniknie te� gro�ba wojny domowej.
Wyja�nia� najlepiej, jak potrafi�, a jego s�uchaczy poch�on�� fakt technicznego wyzwania, problem czysty, prosty i szybko zapomnieli, jakim szokiem by� dla nich w pierwszej chwili jego pomys�. Formu�uj�c to techniczne wyzwanie, Sax czu� si�, jakby rzuca� psom ko�ci. M�odzi naukowcy odeszli od ekran�w, rozgryzaj�c �najtwardsze� kwestie problemu i ju� w kilka dni p�niej dopracowywali plany. Jak zwykle, chodzi�o g��wnie o przekazanie AI odpowiednich instrukcji. Naukowcy byli obecnie w niezwykle komfortowej sytuacji � wystarcza�o, �e wyobrazili sobie co�, dok�adnie to przemy�leli, a nast�pnie powiedzieli AI: �zr�b tak i tak�. Na przyk�ad: �Prosz�, skieruj solett� i zwierciad�o pier�cieniowe na orbit� wenusja�sk�, potem wyreguluj listewki soletty w taki spos�b, aby zmieni�a si� w parasol, kt�rego zadaniem b�dzie ochrona planety przed ca�o�ci� s�onecznego na�wietlenia�. Pozostawa�o czeka�, a� komputery oblicz� trajektorie i k�ty ustawienia luster, wyznacz� silniki do odpalenia, i to wszystko.
Dzi�ki maszynom ludzie stawali si� wr�cz zbyt pot�ni. Michel stale powtarza�, �e posiadaj� nowe boskie moce, a Hiroko swoimi dzia�aniami sugerowa�a, �e nale�y ignorowa� wszelk� tradycj�, nie powinna bowiem istnie� �adna granica wykorzystania tych nowych si�. Sax uwa�a�, �e pewne rzeczy warte s� zachowania, jednak technicy z Da Vinciego � tak samo jak Hiroko � nie przywi�zywali do tradycji najmniejszej wagi. Twierdzili, �e znajduj� si� obecnie w bardzo szczeg�lnym momencie historycznym i nie czuli si� wobec nikogo odpowiedzialni. Zrobili wi�c tak, jak proponowa� szef.
Jaki� czas p�niej Sax poszed� do Michela.
��Martwi� si� o Ann � powiedzia�.
Stali w rogu du�ego magazynu na wschodnim Pavonis; kr�c�cy si� wok� swoich spraw i zaj�ty rozmowami t�um zapewnia� im w pewien spos�b prywatno��, Michel jednak czujnie si� rozejrza� wok� siebie, po czym rzuci�:
��Wyjd�my na zewn�trz.
Ubrali si� w skafandry i wyszli. Wschodnie Pavonis zmieni�o si� obecnie w labirynt namiot�w, magazyn�w, warsztat�w, tor�w magnetycznych, parking�w, ruroci�g�w, rozmaitych zbiornik�w, podw�rzy, stos�w odpad�w i �mieci; szcz�tki urz�dze� wala�y si� wsz�dzie jak wulkaniczne ejektamenta. Michel skierowa� si� w kierunku zachodnim i szybko dotarli do sto�ka kaldery, sk�d to gigantyczne ludzkie �mietnisko wygl�da�o zupe�nie inaczej � jak zagony hodowli bakteryjnych.
Przy samej kraw�dzi sto�ka ciemnawy, plamiasty bazalt opada� w postaci szeregu koncentrycznych stopni. Wzd�u� tych taras�w zbudowano schody, a najni�szy � ogrodzono. Michel zaprowadzi� Saxa na taras, sk�d przez boczn� �ciank� rozci�ga� si� widok na dno kaldery � pi�� kilometr�w w d�. Olbrzymia �rednica sprawia�a, �e kaldera nie wydawa�a si� tak g��boka. Daleko w dole znajdowa�a si� lekko zaokr�glona powierzchnia. Kiedy Sax uprzytomni� sobie, jak ma�a jest ta kaldera w stosunku do ca�ego wulkanu, le��ce pod nim Pavonis wyda�o mu si� ogromnym cielskiem � niczym sto�kowy kontynent ustawiony gdzie� w atmosferze planety i opadaj�cy wierzcho�kiem w d�. Rzeczywi�cie, niebo by�o purpurowe tylko na horyzoncie, nad g�ow� natomiast ciemnawe, a le��ce na zachodzie s�o�ce przypomina�o ci�k� z�ot� monet�, kt�ra rzuca�a wyra�ne uko�ne cienie. Michel i Sax mieli ca�y ten �wiat jak na d�oni. Wzniecone przez wybuchy drobiny mia�u znikn�y i wszystko wr�ci�o do normalnej teleskopowej klarowno�ci. Ska�y, niebo i nic wi�cej� z wyj�tkiem pasa budynk�w rozrzuconych wok� sto�ka. Ska�a, niebo i s�o�ce. Mars Ann. Z wyj�tkiem budynk�w� A na Ascreusie, Arsii, Elysium, nawet na Olympusie nie by�o budynk�w.
��Ze spokojem mogliby�my og�osi�, �e wszystko, co le�y powy�ej o�miu kilometr�w, pozostaje stref� pierwotnej pustki � rzuci� Sax. � l utrzyma� ten stan na zawsze.
��A bakterie? � spyta� Michel. � Porosty?
��Prawdopodobnie pojawi�y si�. Ale czy one maj� jakie� znaczenie?
��Dla Ann tak.
��Ale dlaczego, Michel? Czemu jej si� podoba taki pusty �wiat?!
Michel wzruszy� ramionami. Wreszcie, po d�ugiej pauzie odrzek�:
��Bez w�tpienia chodzi o jakie� kompleksy. S�dz�, �e Ann odmawia �ycia. Zwr�ci�a si� ku skale, poniewa� jej potrafi zaufa�. Jako dziecko by�a maltretowana, wiedzia�e� o tym?
Sax potrz�sn�� g�ow�. Pr�bowa� sobie wyobrazi�, co znacz� s�owa Duvala.
��Jej ojciec umar� � ci�gn�� Michel. � Matka wysz�a ponownie za m��, kiedy c�rka mia�a osiem lat. Ojczym zn�ca� si� nad ma��, p�ki nie sko�czy�a szesnastu lat. Wtedy wyprowadzi�a si� do siostry matki. Pyta�em j� o szczeg�y, ale stwierdzi�a, �e nie chce o tym rozmawia�. �Poni�enie to poni�enie i tyle�, odrzek�a. M�wi, �e i tak nie pami�ta zbyt du�o.
��Wierz� w to.
Michel zamacha� r�k�.
��Pami�tamy wi�cej, ni� nam si� zdaje. Czasami wi�cej, ni� chcemy.
Dwaj starcy stali przez chwil�, patrz�c na kalder�.
��Nie potrafi� sobie tego wyobrazi� � o�wiadczy� Sax.
Michel popatrzy� ponuro.
��Doprawdy? W pierwszej setce znajdowa�o si� pi��dziesi�t kobiet. Z pewno�ci� niejednej Ann m�czy�ni zniszczyli �ycie. Je�li wierzy� statystykom, do�wiadczy�o tego od dziesi�ciu do pi�tnastu z nich. Gwa�t, bicie, maltretowanie� tak to si� dzieje.
��Trudno uwierzy�.
��Tak.
Sax przypomnia� sobie, jak uderzy� Phillis w szcz�k�, zaledwie jednym ciosem pozbawiaj�c j� przytomno�ci. Poczu� wtedy pewne zadowolenie. Jednak w�wczas musia� potraktowa� j� w ten spos�b. Tak mu si� zdawa�o przez ca�y czas.
��Ka�dy ma swoje powody � zauwa�y� Michel, szokuj�c tym stwierdzeniem Saxa. � Tak w ka�dym razie my�l�. � Jak zwykle pr�bowa� t�umaczy�, sk�d si� bierze z�o. � U podstaw ludzkiej kultury � powiedzia�, patrz�c w kalder� � le�y neurotyczna reakcja na najwcze�niejsze urazy psychiczne jednostki. Przed urodzeniem i w niemowl�ctwie cz�owiek �yje w narcystycznej b�ogo�ci oceanicznej, w kt�rej jednostka stanowi wszech�wiat. Potem, w kt�rym� momencie p�nego okresu niemowl�ctwa, u�wiadamiamy sobie, �e jeste�my odr�bnymi osobami, �e r�nimy si� od naszej matki i wszystkich innych ludzi. To jest cios, z kt�rego nigdy nie potrafimy si� ca�kowicie otrz�sn��. Dziecko pr�buje sobie radzi�, jak umie � powstaje w nim szereg strategii neurotycznych. Najpierw usi�uje na powr�t po��czy� si� z matk�. Nast�pnie odsuwa si� od matki i kieruje ku istocie idealnej � ku ojcu. Tej metody ludzie cz�sto kurczowo si� trzymaj�, st�d w niekt�rych kulturach powsta�a potrzeba oddawania czci kr�lowi czy bogu. Jednostka mo�e te� szuka� idea��w gdzie� dalej, skierowa� si� ku poj�ciom abstrakcyjnym lub ku braterstwu m�czyzn. Wszystkie te kompleksy maj� swoje nazwy i posiadaj� bogat� literatur� kompleks Dionizosa, Perseusza, Apollina, Heraklesa. Tacy ludzie istniej�, wszyscy s� neurotykami, a z wyj�tkiem reprezentant�w kompleksu Dionizosa � tak�e mizoginami.
��To jeden z twoich semantycznych prostok�t�w? � spyta� Sax.
��Tak. Kompleksami Apollina i Heraklesa mo�na by opisa� przemys�owe spo�eczno�ci Ziemi. Kompleks Perseusza dotyczy kultur wcze�niejszych, cho� i wsp�cze�nie mo�na znale�� jego przyk�ady. Wszystkie trzy s� z gruntu patriarchalne. Ceni� i szanuj� tylko to, co m�skie, natomiast wszystko, co jest kobiece, uwa�aj� za mniej wa�ne, jedynie za dodatek do czynnika m�skiego. Twierdz�, �e kobieta to tylko instynkt, cia�o i natura, a m�czyzna jest przyczyn�, umys�em i prawem. Prawo oczywi�cie rz�dzi.
Sax, zafascynowany t� opowie�ci�, spyta� tylko:
��A na Marsie?
��No c�, na Marsie idea�em znowu jest czynnik macierzysty. Tu mamy do czynienia z powrotem do kompleksu Dionizosa czy te� do swego rodzaju ponownego postedypalnego scalenia z natur�, kt�re stale usi�ujemy odkry�. Szukamy jakiego� nowego kompleksu, kt�ry nie by�by tak bardzo nara�ony na wypaczenia neurotyczne.
Sax potrz�sn�� g�ow�. Zadziwiaj�ce, jak pi�kne teorie potrafi tworzy� pseudonauka. Mo�e to technika kompensacyjna; rozpaczliwa pr�ba, aby zbli�y� si� do takich dziedzin jak fizyka. Jednak psychologowie nie rozumiej�, �e fizyka, mimo swego � nie da si� ukry� � skomplikowania, ci�gle poszukuje prostoty.
Michel kontynuowa� wyk�ad. M�wi�, �e nieod��czny patriarchatowi jest kapitalizm, hierarchiczny system, w kt�rym wi�kszo�� os�b wyzyskiwano w spos�b ekonomiczny, traktowano jak zwierz�ta, zatruwano, zdradzano, prze�ladowano, zabijano. A w najlepszym przypadku �yciu tych ludzi towarzyszy�o sta�e poczucie zagro�enia, obawiali si� odrzucenia, utraty pracy, n�dzy, niezdolno�ci zarobienia na �ycie dla siebie i rodziny, g�odu, poni�enia. Niekt�rzy uwi�zieni w tym nieszcz�snym systemie odreagowywali spowodowan� po�o�eniem w�ciek�o�� na wszystkich wok�, cz�sto na osobach najbardziej kochanych, tych, kt�rych obecno�� w�a�ciwie powinna os�adza� im trudne �ycie. To by�o nielogiczne, a nawet g�upie. Brutalne i g�upie. Tak. Michel wzruszy� ramionami; nie podoba�y mu si� wnioski, do kt�rych doprowadzi� go tym razem w�asny poci�g do dywagowania. Sax natomiast mia� na ten temat do powiedzenia tylko jedno: �e dzia�ania wielu ludzi wskazuj� niestety na ich g�upot�. Michel dalej m�wi� (brzmia�o to tak, jak gdyby pr�bowa� si� wykr�ci� od przyzwoitego obja�nienia), �e w niekt�rych umys�ach uk�ad limbiczny zosta� ca�kowicie zwichni�ty. Adrenalina i testosteron zawsze pcha�y do reakcji typu: �walcz lub uciekaj�, co w pewnych wyj�tkowo ponurych przypadkach doprowadza�o do uk�adu: �zra� lub zostaniesz zraniony�, a wtedy ludzie wpl�tani w ten uk�ad nie mieli wyj�cia � byli straceni, nie tylko w sensie uczuciowo�ci, ale tak�e w kategoriach racjonalnej interesowno�ci. W gruncie rzeczy, byli chorzy i sami na siebie �ci�gali nieszcz�cie.
Sax te� czu� si� troch� chory. Michel wyja�ni� w�a�nie w nieca�y kwadrans wiele przyczyn m�skiej agresji, a jednak wi�kszo�� wniosk�w dotyczy�a Ziemian. Marsjanie byli inni. Chocia� Sax sam �wietnie pami�ta� kat�w z Kasei Vallis, kt�rzy go torturowali. Byli to jednak osadnicy z Ziemi. Chorzy. M�odzi tubylcy nie s� tacy, powiedzia� sobie Sax. Marsjanin, kt�ry uderzy�by kobiet� albo molestowa� dziecko, zosta�by wykluczony ze spo�eczno�ci, grozi�by mu ostracyzm, a mo�e tak�e bardziej namacalna kara � utrata domu albo zes�anie na asteroidy bez zgody na powr�t. Tak chyba by�o?
Trzeba zbada� ten problem.
Teraz Sax znowu pomy�la� o Ann: o jej sposobie zachowania, o nieczu�o�ci. Przypomnia� sobie, jak intensywnie skupia�a si� na nauce, na ska�ach. Mo�e kompleks Apollina� Koncentracja na abstrakcji, nieprzyjmowanie do wiadomo�ci istnienia cia�a, a zatem ca�ego zwi�zanego z nim b�lu. Mo�e�
��Jak s�dzisz, co teraz pomog�oby Ann? � spyta� Sax.
Michel znowu wzruszy� ramionami.
��Zastanawiam si� nad tym od lat. My�l�, �e pomaga jej Mars. Pomogli jej tak�e Simon i Peter. Ich obu trzyma�a nieco na dystans. Jednak nie uda�o im si� gruntownie jej zmieni�.
��Ale� ona przecie� kocha to wszystko � zauwa�y� Sax, wskazuj�c na kalder�. � Naprawd� kocha. � Zastanowi� si� nad analiz� Michela. � Z jej strony to nie jest zwyk�e zaprzeczanie. Jest w niej tak�e co� pozytywnego. Cho�by ta mi�o�� do Marsa.
��Tyle �e je�li kochasz kamienie, a nie ludzi � stwierdzi� Michel � jest to chyba troch� niezr�wnowa�one. Albo te� dzieje si� to jakby zamiast. Ann ma wielki umys�, wiesz�
��Wiem�
���I wiele dokona�a. Jednak nie wydaje si� z tego zadowolona.
��Ann nie podoba si� to, co si� dzieje z jej �wiatem.
��Tak. Jednak, czy naprawd� jej si� to nie podoba? Wiesz, co jej si� najbardziej nie podoba? Ja nie jestem taki pewny. Dla mnie to kolejny przyk�ad wyparcia. Zar�wno mi�o��, jak i nienawi��.
Sax potrz�sn�� g�ow�. By� szczerze zdumiony, �e Michel naprawd� uwa�a psychologi� za nauk�. Tak wiele symboli. Traktowanie umys�u jako silnika parowego; podczas narodzin nowoczesnej psychologii istnia�y ju� gotowe mechaniczne analogie. Ludzie zawsze tak post�powali, gdy my�leli o umy�le: mechanizm zegarowy dla Kartezjusza, zmiany geologiczne dla os�b �yj�cych w pocz�tkach epoki wiktoria�skiej, komputery albo holografia dla dwudziestego wieku, AI dla dwudziestego pierwszego� a dla freudowskich tradycjonalist�w � silniki parowe. Przy�o�enie ciep�a, wzrost ci�nienia, przesuni�cie ci�nienia, odpowietrzanie, wszystko zmienione w represj�, sublimacja, powr�t represji tego, co zosta�o st�umione. Sax pomy�la�, �e odpowiednim modelem dla ludzkiego umys�u musz� by� naprawd� nieprawdopodobne silniki parowe. Wed�ug niego umys� przypomina� bardziej� Co? Ekosystem� pole turniowe� a mo�e raczej d�ungl� zaludnion� przez wszelkie mo�liwe gatunki dziwacznych bestii. Albo wszech�wiat, wype�niony gwiazdami, kwazarami i czarnymi dziurami. No c� w gruncie rzeczy by� to tylko � chocia� do�� imponuj�cy � skomplikowany zbi�r synaps i neuryt�w; energia chemiczna faluje w t� i z powrotem niczym pogoda w atmosferze. Tak, to by�o lepsze por�wnanie: pogoda� burzowe fronty my�li, strefy wysokiego ci�nienia, kom�rki niskiego, huragany � strumieniowe pr�dy biologicznych pragnie�, zawsze tworz�ce swe szybkie, pot�ne obroty. �ycie w wichrze. No c� Symbol. Prawd� m�wi�c, umys� by� raczej kiepsko rozumianym organem.
��O czym my�lisz? � spyta� Michel.
��Czasami si� martwi� � przyzna� si� Sax � o teoretyczne podstawy tych twoich diagnoz.
��Och, nie musisz, s� �wietnie poparte empirycznie. I bardzo precyzyjne, bardzo dok�adne.
��Zar�wno precyzyjne, jak i dok�adne?
��No c�, to chyba to samo, nie s�dzisz?
��Nie. W danych szacunkowych jakiej� warto�ci dok�adno�� okre�la, jak daleko si� znajdujesz od prawdziwej warto�ci, precyzja natomiast odnosi si� do rozmiaru b��du oceny. Sto plus minus pi��dziesi�t nie jest zbyt precyzyjnym okre�leniem. Je�li jednak szacujesz sto plus minus pi��dziesi�t, a prawdziwa warto�� wynosi sto jeden, to mie�cisz si� w b��dzie, twoje stwierdzenie jest zatem ca�kiem dok�adne, chocia� niezbyt precyzyjne. Rzecz jasna, cz�sto prawdziwe warto�ci w og�le nie daj� si� okre�li�.
Michel popatrzy� z zaciekawieniem.
��Jeste� cz�owiekiem bardzo dok�adnym, Sax.
��To tylko statystyka � odpar�, broni�c si�. � Od czasu do czasu j�zyk pozwala powiedzie� co� w spos�b precyzyjny.
��I dok�adny.
��Czasami.
Spojrzeli w d�, na powierzchni� kaldery.
��Chc� pom�c Ann � szepn�� Sax.
Michel skin�� g�ow�.
��Ju� m�wi�e�. A ja ci powiedzia�em, �e nie wiem jak. Dla niej oznaczasz terraformowanie. Je�li mia�by� jej pom�c, musia�oby jej pom�c terraformowanie. S�dzisz, �e potrafisz znale�� spos�b, aby m�c tego dokona�?
Sax zastanowi� si�.
��Dzi�ki terraformowaniu mog�aby d�u�ej przebywa� na zewn�trz. W dodatku bez he�mu, a nawet bez maski.
��Uwa�asz, �e Ann tego chce?
��Zdaje mi si�, �e wszyscy tego pragn�. Je�li nie �wiadomie, to w m�d�ku. Jak zwierz�ta, rozumiesz. Dobre samopoczucie.
��Nie wiem, czy Ann ma odpowiedni stosunek do swoich uczu� zwierz�cych.
Sax przez chwil� my�la� nad s�owami Michela, a w tym czasie pociemnia� ca�y
Spojrzeli w g�r�. S�o�ce by�o czarne. Obok niego l�ni�y gwiazdy. Czarny dysk otacza�a s�aba �una, by� mo�e korona s�oneczna.
P�niej nag�y ognisty p�ksi�yc zmusi� ich, by odwr�cili wzrok. Tak, korona. A to, co widzieli wcze�niej, by�o prawdopodobnie o�wietlon� egzosfer�.
Pociemnia�y krajobraz roz�wietli� si� znowu, kiedy sko�czy�o si� sztuczne za�mienie. Jednak po powrocie s�o�ce by�o wyra�nie mniejsze od tego, kt�re �wieci�o zaledwie kilka chwil wcze�niej. Stary spi�owy guzik marsja�skiego s�o�ca! Sax poczu� si�, jak gdyby z wizyt� przyszed� jaki� przyjaciel. Planeta wydawa�a si� teraz bardziej przy�miona, intensywne barwy kaldery sta�y si� o ton ciemniejsze, jak gdyby �wiat�o s�oneczne przys�oni�y niewidzialne chmury. Widok w�a�ciwie bardzo znajomy � naturalne �wiat�o Marsa, o�wietlaj�ce planet� znowu po dwudziestu o�miu latach.
��Mam nadziej�, �e Ann to widzia�a � stwierdzi� Sax.
Poczu� ch��d, chocia� wiedzia�, �e nie up�yn�o jeszcze wystarczaj�co du�o czasu, by powietrze zd��y�o si� och�odzi�, a poza tym mia� przecie� na sobie skafander. Ale naprawd� by�o mu zimno. Ponuro pomy�la� o rozproszonych po ca�ej planecie polach turniowych, na p�nocy do cztero � czy pi�ciokilometrowego poziomu, natomiast na �rednich i po�udniowych szeroko�ciach areograficznych � ni�ej. Ca�e ekosystemy zaczn� ju� nied�ugo umiera�. Ten dwudziestoprocentowy spadek nas�onecznienia by� gorszy ni� jakakolwiek ziemska era lodowcowa, bardziej przypomina� ciemno�� po wielkich katastrofach zwi�zanych z wymieraniem gatunk�w: zderzeniu KT, wydarzeniach w ordowiku, dewonie czy te� � najgorszych � w permie, dwie�cie pi��dziesi�t milion�w lat temu, kiedy wygin�o a� dziewi��dziesi�t pi�� procent wszystkich �yj�cych gatunk�w. Przerwanie stanu r�wnowagi; bardzo niewiele gatunk�w prze�ywa�o takie okresy � pozostawa�y jedynie szczeg�lnie wytrzyma�e lub te, kt�re po prostu mia�y szcz�cie.
��W�tpi�, czyj� to usatysfakcjonuje � rzuci� Michel.
Sax wiedzia� o tym. Teraz jednak zastanawia� si�, w jaki spos�b naj�atwiej skompensowa� utrat� �wiat�a, kt�re dawa�a soletta. Wola�by, �eby nie ucierpia�a �adna bioma. Gdyby znalaz� spos�b, Ann po prostu musia�aby si� pogodzi� z istnieniem turniowych p�l.
By�o Ls 123, sam �rodek po�udniowej zimy (na p�nocy � lata), blisko aphelium, kt�re sprawia�o, �e zima na po�udniu by�a o wiele ch�odniejsza ni� na p�nocy (niema�e znaczenie mia� tak�e fakt wysoko�ci terenu): temperatury regularnie spada�y do dwustu trzydziestu kelwin�w, by�o wi�c niewiele cieplej ni� podczas pierwotnych ch�od�w panuj�cych przed przybyciem pierwszej setki. Teraz, gdy soletta i zwierciad�o pier�cieniowe znikn�y, temperatury b�d� spada� jeszcze ni�ej. Bez w�tpienia, na po�udniowych wy�ynach zamarznie w tym roku rekordowa ilo�� ro�lin.
Z drugiej strony, na po�udniu spad�o ju� wiele �niegu, kt�ry chroni� �ywe istoty przed zimnem i wiatrem. �rodowisko pod �niegiem wygl�da�o na ca�kiem stabilne. By� mo�e spadek ilo�ci �wiat�a i � w nast�pstwie � temperatury powierzchniowej nie zaszkodzi zbytnio zasypanym �niegiem ro�linom, ju� przykrytym, a wi�c cz�ciowo zahartowanym na zimno. Sax nie mia� jednak pewno�ci. Chcia� pojecha� w teren i przekona� si� na w�asne oczy. Rzecz jasna, mog� min�� miesi�ce, a nawet lata, zanim zajd� dostrzegalne zmiany. Z wyj�tkiem, oczywi�cie, samej pogody. �ledzi� ju� dane meteorologiczne, sp�dza� wiele godzin przed zdj�ciami satelitarnymi i mapami pogody; szuka� oznak och�odzenia. Dzi�ki tym badaniom odpr�a� si� po rozmowach z lud�mi, kt�rzy przychodzili do niego protestowa� przeciwko usuni�ciu zwierciade�; w tygodniu po zdarzeniu pojawi�o si� ich tak wielu, �e te wizyty sta�y si� niemal nie do zniesienia.
Niestety, pogoda na Marsie by�a niesta�a, wi�c nie spos�b by�o przewidzie�, czy zmiany rzeczywi�cie spowodowa�o usuni�cie du�ych luster. Zdaniem Saxa naukowcy mieli do�� kiepskie poj�cie na temat atmosfery, a marsja�ska pogoda by�a systemem naprawd� p�-chaotycznym. W jaki� spos�b przypomina�a ziemsk�, co nie zaskakiwa�o, je�li si� wzi�o pod uwag�, �e przyczyna le�a�a w powietrzu i wodzie poruszaj�cych si� po powierzchni wiruj�cej kuli: si�y Coriolisa s� przecie� wsz�dzie takie same, a zar�wno na Marsie, jak na Ziemi wia�y tropikalne sta�e wiatry wschodnie, umiarkowane sta�e wiatry zachodnie, polarne wiatry wschodnie; i tu, i tam znajdowa�y si� te� nawa�nicowe punkty kotwiczne. Niewiele wi�cej mo�na by�o powiedzie� z ca�� pewno�ci� o marsja�skiej pogodzie. No� Mo�e jeszcze kilka kwestii � na po�udniu by�o ch�odniej i bardziej sucho ni� na p�nocy. Znad wysoko po�o�onych wulkan�w i �a�cuch�w g�rskich wiatr przynosi� deszcze. Blisko r�wnika by�o cieplej, na biegunach ch�odniej. Na tym ko�czy�y si� oczywiste uog�lnienia. Marsjanie mogli by� pewni jeszcze r�nych lokalnych wzorc�w, chocia� bywa�y odchylenia. Wa�niejsze od do�wiadczenia okazywa�y si� statystyki. Zarejestrowano zreszt� jedynie pi��dziesi�t dwa M-lata, podczas kt�rych w dodatku przez ca�y czas g�stnia�a atmosfera, na powierzchni� planety pompowano wod� i tak dalej� W�a�ciwie wi�c trudno by�o powiedzie�, jak wygl�daj� normalne czy te� przeci�tne warunki.
Sax uzna�, �e musi opu�ci� wschodnie Pavonis. Nie m�g� si� tam skupi�. Ludzie ci�gle przerywali mu badania, skar��c si� na brak zwierciade�, a zmienna i burzowa sytuacja polityczna by�a r�wnie nieprzewidywalna jak pogodowa. Oczywi�cie, �e usuni�cie luster bynajmniej nie u�agodzi�o wszystkich �czerwonych� � nadal prawie codziennie sabotowano projekty terraformowania; czasami odbywa�y si� ostre walki w ich obronie. Z wiadomo�ci (kt�re Sax przykaza� sobie ogl�da� przez godzin� dziennie) dowiedzia� si� o istnieniu na Ziemi grup ludzi, kt�rzy pr�bowali przywr�ci� stan rzeczy sprzed powodzi; ich przeciwie�stwo stanowi�y si�y zamierzaj�ce wykorzysta� pow�d� w podobny spos�b, jak marsja�scy rewolucjoni�ci, traktuj�c j� jako punkt zwrotny w historii i swego rodzaju trampolin�, odskoczni� do nowego porz�dku spo�ecznego, do ��wie�ego pocz�tku�. Tyle �e metanarodowcy nie zamierzali si� podda�, tworzyli zreszt� aktualny system spo�eczny: zarz�dzali ogromnymi zasobami i nawet siedmiometrowa fala (ponad poziom morza) nie mog�a pozbawi� ich w�adzy.
Po jednej takiej przygn�biaj�cej godzinie Sax wy��czy� monitor i poszed� do rovera Michela, na kolacj� z przyjacielem.
��Nie ma czego� takiego jak ��wie�y pocz�tek� � oznajmi�, w��czywszy wod� na herbat�.
��Wielki Wybuch? � zasugerowa� Michel.
��Je�li dobrze rozumiem, na Ziemi istniej� teorie sugeruj�ce, �e� przyczyn� i�owato�ci wczesnego wszech�wiata by�a wcze�niejsza� to znaczy� i�owato�� poprzedniego wszech�wiata, za�amanie si� w Wielki Chrz�st.
��Kt�ry wszelkie nieregularno�ci skruszy� na proch?
��Istniej� dziwne osobliwo�ci� Poza wypadkowymi poziomami zjawiska kwantowe pozwalaj� pewnym cz�stkom na pojawienie si�. Pod wp�ywem kosmicznego podmuchu ma�e bry�ki zacz�y si� ��czy� w du�e. � Sax zmarszczy� brwi. Przemawia� tonem teoretyk�w z Da Vinciego. � Mia�em na my�li pow�d� na Ziemi� Kt�ra bynajmniej nie oznacza ca�kowitej zmiany warunk�w. W�a�ciwie, mo�e niekt�rzy ludzie na Ziemi wcale nie uwa�aj� tego stanu rzeczy za punkt zwrotny.
��Rzeczywi�cie. � Michel roze�mia� si� z jakiego� powodu. � Powinni�my tam polecie� i zobaczy�, nie s�dzisz?
Kiedy sko�czyli je�� spaghetti, Sax o�wiadczy�:
��Chc� pojecha� w teren. Musz� sprawdzi�, czy wida� ju� efekty usuni�cia zwierciade�.
��Jeden ju� widzia�e�. To przy�mienie �wiat�a, kiedy byli�my na sto�ku� � Michel wzruszy� ramionami.
��Tak, ale jedynie wzm�g� moj� ciekawo��.
��No c� Utrzymamy wi�c dla ciebie t� plac�wk�.
Sax pomy�la�, �e przy obecnym stanie techniki cz�owiek nie musia� by� fizycznie obecny w danym miejscu.
��Stary m�d�ek nigdy si� nie poddaje � mrukn��.
Michel u�miechn�� si�.
��W�a�nie z tego wzgl�du chcesz wyjecha� i zobaczy� zmiany na w�asne oczy.
Sax zmarszczy� brwi.
Zanim wyszed�, zadzwoni� do Ann.
��Chcia�aby� mi towarzyszy� na wycieczce do po�udniowego Tharsis, aby� aby zbada� wy�sze partie areobiosfery?
Ann wydawa�a si� przestraszona jego pytaniem. Gdy rozwa�a�a propozycj�, trz�s�a jej si� g�owa � w ten spos�b m�d�ek odpowiedzia� na sze�� czy siedem sekund przed jej �wiadom� odmown� odpowiedzi� s�own�:
��Nie.
Potem spojrza�a dziwnie przera�ona i przerwa�a po��czenie.
Sax wzruszy� ramionami. Czu� si� nieszczeg�lnie. Wiedzia�, �e jednym z powod�w do wyjazdu w teren by�a ch�� zabrania tam Ann i pokazania jej skalistych biom w postaci turniowych p�l. Pragn��, by zwr�ci�a uwag�, jak bardzo s� pi�kne. Chcia� z ni� porozmawia� Jako� tak� Nie bardzo wiedzia�, co m�g�by jej powiedzie�; obraz wsp�lnej wyprawy mia� w umy�le � w najlepszym razie � do�� zamazany. Po prostu chcia� jej pokaza�. Pragn�� sprawi�, aby to wszystko zobaczy�a.
No c�, nikt nie potrafi sk�oni� drugiej osoby do dostrze�enia czego� nie chcianego.
Poszed� si� po�egna� z Michelem. Na tym w�a�nie polega�a ca�a praca Francuza: sprawi�, �eby ludzie zauwa�ali r�ne rzeczy. Bez w�tpienia, st�d wynika�a frustracja, z jak� Duval m�wi� o Ann. Nale�a�a do jego pacjentek ju� od ponad stulecia, a jej zachowanie zupe�nie si� nie zmieni�o, nawet nie powiedzia�a mu zbyt wiele o sobie. Sax u�miechn�� si� nieznacznie, gdy o tym my�la�. Niestety, Michela wyra�nie niepokoi�a ta sytuacja, poniewa� naprawd� kocha� Ann i chcia� jej pom�c. Kocha� zreszt� wszystkich swoich starych przyjaci� i pacjent�w, ��cznie z Saxem. Na tym polega�a zdaniem Duvala zawodowa odpowiedzialno��: zakochiwa� si� w ka�dym przedmiocie swojej �pracy naukowej�. Ka�dy astronom kocha gwiazdy. No c�, kto wie, kto wie�
Sax wyci�gn�� r�k� i klepn�� przyjaciela w rami�. Michel u�miechn�� si�, spodoba� mu si� gest, kt�ry nie pasowa� do dawnego Saxa. Mi�o��, tak� Zw�aszcza gdy przedmiotem bada� s� znane od lat kobiety, kt�rych zachowanie studiuje si� z intensywno�ci� czystej nauki � tak, to mo�e by� uczucie. Wielka poufa�o��, niezale�nie od miejsca, w kt�rym odbywa si� rozmowy � w gabinecie czy gdzie� indziej. W�a�ciwie, nie jest nawet wa�na zgoda pacjenta na wsp�prac�; zdarza�o si�, �e nie chcia� odpowiada� na �adne pytania. W ko�cu, je�li Michel pragn��, aby odpowiadano (rozwlekle) na jego pytania (cho�by i na te nie zadane), zawsze mia� Maj�, kt�ra by�a niemal �zbyt ludzka�, kt�ra dawa�a Michelowi nie�le popali�, zmuszaj�c jego uk�ad limbiczny do ostrego biegu terenowego z przeszkodami, kt�ra � je�li wierzy� Spencerowi � nawet rzuca�a w niego przedmiotami. Po takim intensywnym symbolizmie milczenie Ann mog�o si� Michelowi wydawa� wr�cz pieszczot�.
��B�d� ostro�ny � powiedzia� Michel. Szcz�liwy naukowiec, zwracaj�cy si� do jednego z �przedmiot�w� swojej pracy naukowej, kochanego jak brata.
Sax wsiad� w jednoosobowy rover i zjecha� po stromym, go�ym po�udniowym stoku Pavonis Mons, potem przejecha� prze��cz mi�dzy Pavonis i Arsia Mons. Objecha� such� wschodni� stron� wielkiego sto�ka Arsia Mons, potem zjecha� po po�udniowym stoku Arsii i po wzniesieniu Tharsis, a� dotar� na potrzaskane wy�yny Daedalia Planitia. R�wnina stanowi�a pozosta�o�� gigantycznego starego basenu pouderzeniowego, teraz prawie ca�kowicie zatartego przez pochy�o�� Tharsis, law� z Arsia Mons i nieustanne wiatry; pozosta� po nim jedynie zbi�r obserwacji i wniosk�w areolog�w, nik�e promieniste szeregi ejektamentowych fragment�w widocznych jeszcze na mapach, ale ju� nie w krajobrazie.
Dla oka niewprawnego podr�nika jad�cego po tej krainie nie r�ni�a si� ona od wi�kszo�ci pozosta�ych po�udniowych wy�yn: by�a nieregularna, nier�wna, pokryta do�ami, pop�kana. Dziki, skalny krajobraz. Stare magmowe wylewy przybra�y posta� wyg�adzonych, p�atkowych �uk�w ciemnej ska�y. Wygl�da�y jak wzniesione fale rozk�adaj�ce si� wachlarzem i opadaj�ce na brzeg. L�d znaczy�y spowodowane dzia�aniem wiatru smugi, zar�wno jasne, jak i ciemne, ukazuj�c drobiny py�u o r�nym ci�arze i zawarto�ci: na po�udniowo-wschodnich stokach krater�w i g�az�w narzutowych znajdowa�y si� wyd�u�one, d�ugie, jasne tr�jk�ty, na p�nocny zach�d od nich ciemne pasy w kszta�cie litery �V�, natomiast wewn�trz wielu pozbawionych sto�k�w krater�w � ogromne, nieregularne, ciemne plamy. Nast�pna wielka burza py�owa z pewno�ci� pozmienia wszystkie te wzory.
Sax z przyjemno�ci� przejecha� niskie kamienne fale � w d�, w g�r�, w d�, w g�r� � odczytuj�c niczym map� piaskowe malowid�a stworzone ze smug py�u. Nie podr�owa� kamiennym pojazdem sk�adaj�cym si� z niskiego, ciemnego pomieszczenia i p�dz�cym jak karaluch od jednej kryj�wki do nast�pnej, lecz du�ym pude�kowatym minibusem areolog�w, wysokim na trzy pi�tra, z oknami na wszystkich czterech stronach.
Naprawd� wielk� uciech� sprawia�a Saxowi ta jazda naprz�d: do g�ry, w rzadkim, jaskrawym �wietle dnia, w d� i w g�r�, w d� i w g�r�, przez popra�kowan� piaskiem r�wnin�. Jak na Marsa, horyzont znajdowa� si� bardzo daleko. Sax nie musia� si� przed nikim ukrywa�; nikt go nie goni�. By� wolnym cz�owiekiem na swobodnej planecie i je�li mia� ochot�, m�g� objecha� swoim pojazdem ca�y �wiat. Pojecha� wsz�dzie, gdzie chcia�.
Zda� sobie spraw� z tej mo�liwo�ci po dwudniowej je�dzie, a i nawet wtedy nie by� pewien, czy w pe�ni j� odczuwa. Mia� wra�enie osobliwej lekko�ci i cz�sto za jego przyczyn� � czasem bez oczywistego powodu � nieznaczny u�mieszek rozci�ga� mu usta. Kiedy� nie zna� uczucia depresji ani strachu, cho� zapewne gdzie� si� czai�o � mo�e od roku 2061 albo nieco wcze�niej. Sze��dziesi�t sze�� lat strachu, lekcewa�onego i zapominanego, lecz stale obecnego: powodowa� pewne napi�cie w uk�adzie mi�niowym, ma�y ukryty l�k w samym �rodku wszystkiego.
��Sze��dziesi�t sze�� butelek strachu na �cianie, sze��dziesi�t sze�� butelek! Zdejmij jedn�, pu�� j� w ko�o, zostanie sze��dziesi�t pi�� butelek strachu na �cianie!
Teraz l�k znikn��. Sax czu� si� swobodny, jego �wiat by� wolny. Zje�d�a� pochy��, rze�bion� wiatrem r�wnin�. Wcze�niej tego dnia w rozpadlinach zacz�� pojawia� si� szkli�cie po�yskuj�cy �nieg; py� nigdy tak nie l�ni�. Potem pojawi�y si� porosty, Sax wje�d�a� bowiem w atmosfer�. Nie widzia� powodu, aby jego �ycie nie mia�o dalej wygl�da� w taki w�a�nie spos�b � by m�g� w�drowa� swobodnie ca�ymi dniami we w�asnym �wiecie-laboratorium. Zreszt�, wszyscy inni mog� by� r�wnie wolni!
Teraz naprawd� do�wiadcza� emocji!
Och, niech si� spieraj� na Pavonis. Z pewno�ci� b�d� si� tam k��ci�. W innych miejscach r�wnie�� Stanowili niezwykle swarliw� gromadk�. Jak wyja�niliby ich k��tliwo�� socjologowie? Trudno powiedzie�. W ka�dym razie, mimo spor�w, Marsjanom jako� udawa�o si� ze sob� wsp�pracowa�; by� mo�e osi�gali kompromis tylko tymczasowo, dla za�atwienia jakiej� sprawy? C� obecnie wszystko by�o tymczasowe. Zrezygnowano z tak wielu tradycji, tak wiele zapomniano, a� pozosta�o co�, co John zwyk� nazywa� �konieczno�ci� tworzenia�; a tworzenie to sprawa bardzo trudna. Nie ka�dy, kto potrafi� narzeka�, umia� tworzy�.
Jednak teraz Marsjanie mieli pewne mo�liwo�ci jako grupa, jako� cywilizacja. Suma wiedzy naukowej, ich wsp�lna, ros�a do ogromnych rozmiar�w, daj�c im wiele mo�liwo�ci, kt�rych � nawet w og�lnym zarysie � jednostka nie potrafi�aby poj��. Zrozumia�e czy nie, by�y to jednak mo�liwo�ci; Michel nazywa� je �boskimi si�ami�, Sax natomiast uwa�a�, �e przyjaciel popada w przesad� b�d� miesza podstawowe kwestie, bowiem jego zdaniem si�y te z pewno�ci� nale�a�y do �wiata materialnego, by�y realne i wymusza�a je rzeczywisto��. Dzi�ki nim � zastosowanym w�a�ciwie � da�oby si� stworzy� przyzwoit� ludzk� cywilizacj�. Nareszcie! Po wszystkich tych stuleciach pr�b! A dlaczego nie? Dlaczego nie? Dlaczego nie rozpocz�� z wysokiego pu�apu? Potrafili ka�demu zabezpieczy� godziwy byt, leczy� choroby, powstrzyma� starzenie (b�d� �yli po tysi�c lat), zrozumie� wszech�wiat od odleg�o�ci Plancka do kosmicznej, od Wielkiego Wybuchu po eskaton � wszystko by�o mo�liwe, technicznie mo�liwe do osi�gni�cia. Je�li za� chodzi�o o tych, kt�rzy twierdzili, �e ludzko�� potrzebuje bod�ca w postaci cierpienia, aby zrozumie� znaczenie swej mocy, no c� Sax by� pewien, �e nigdy nie przestan� istnie� takie tragiczne zdarzenia, jak: utracona mi�o��, zdrada przez przyjaci�, �mier�, z�e wyniki w laboratorium. Tymczasem wszyscy zadowoleni mogli swobodnie kontynuowa� prace nad stworzeniem wspania�ej cywilizacji. Potrafili tego dokona�! Zadziwiaj�ce, naprawd�. Dotarli do takiego momentu historycznego, kiedy ka�dy cz�owiek m�g� o�wiadczy�: �To jest mo�liwe�. Sax nie do ko�ca wierzy� w t� ludzk� wszechmoc, tote� sta� si� podejrzliwy; w fizyce, gdy sytuacja stawa�a si� zbyt wyj�tkowa lub unikalna, od razu przychodzi�o zw�tpienie. Podejrzewano, �e kto� pope�ni� b��d lub wyci�gn�� niew�a�ciwe wnioski. Wszechobecna by�a tak zwana zasada mierno�ci, zgodnie z kt�r� cz�owiek powinien zak�ada�, �e wszystko jest mniej wi�cej sta�e, a on sam �yje w przeci�tnych czasach. Sax nigdy nie widzia� w tej zasadzie niczego atrakcyjnego, cho� by� mo�e oznacza�a ona pe�n� dost�pno�� sprawiedliwo�ci.
W ka�dym razie, obecna chwila z pewno�ci� by�a nadzwyczajna. Tu� za czterema oknami minibusa Mars po�yskiwa� pod delikatnym dotykiem promieni naturalnego s�o�ca. Planeta i jej lud, wolni i pot�ni.
Sax rozgl�da� si� wok� i rozmy�la�. Cieszy� si� wszystkim, co widzia� i czu�.
��Ha! Ha! � wo�a� zaskoczony. Smak zupy pomidorowej i chleba. � Ha! � Zapylona purpura zmierzchaj�cego nieba. � Ha! � Spektakl na instrumentach tablicy rozdzielczej, lekko po�yskuj�cej, odbitej w czarnych oknach. � Ha! Ha! Ha! Nie do wiary.
M�g� jecha� wsz�dzie, gdzie tylko chcia�. Nikt mu nie m�wi�, co ma robi�. Powiedzia� to g�o�no w stron� ciemnego ekranu Al:
��Nikt nam nie m�wi, co robi�!
Owa my�l by�a niemal przera�aj�ca i przyprawia�a o zawr�t g�owy. �Ka�, jak powiedzieliby
Sax powoli dotar� na ty� przedzia�u, gdzie szumia�o ogrzewanie rovera i system elektryczny. Po�o�y� si� do ��ka. Mrucz�c do siebie, le�a� pod grubym kocem, kt�ry szybko ogrza� jego cia�o, a wtedy po�o�y� g�ow� na poduszce i patrzy� w gwiazdy.
Nast�pnego ranka z p�nocnego zachodu nadszed� uk�ad wysokiego ci�nienia i temperatura wzros�a do dwustu sze��dziesi�ciu dw�ch kelwin�w. Sax zjecha� na wysoko�� pi�ciu kilometr�w ponad poziom odniesienia, gdzie zewn�trzne ci�nienie powietrza wynosi�o dwie�cie trzydzie�ci milibar�w. Nie wystarcza�o do swobodnego oddychania, wi�c za�o�y� jeden z ogrzewanych skafandr�w powierzchniowych, potem wsun�� na ramiona ma�y zbiornik z powietrzem, na�o�y� mask� na nos i usta oraz gogle na oczy.
Wyszed� przez zewn�trzny w�az �luzy powietrznej i po schodkach zszed� na piaszczyst� powierzchni�. Mimo �e by� tak grubo ubrany, zacz�� si�ka� nosem z powodu dotkliwego ch�odu i oczy za�zawi�y mu si� tak bardzo, �e niemal nic nie widzia�. Chocia� uszy okrywa� mu kaptur skafandra, s�ysza� g�o�ny gwizd wiatru. System grzejny skafandra przygotowano na szcz�cie do takich zada�, tote� twarz Saxa powoli si� przyzwyczai�a.
Russell mocniej zesznurowa� kaptur i ruszy� przed siebie. St�pa� od jednego p�askiego kamienia do nast�pnego; by�o ich mn�stwo. Cz�sto kuca� i bada� skalne rozpadliny. Znajdowa� porosty i najrozmaitsze inne okazy �ycia ro�linnego: mchy, ma�e k�pki turzycy, trawy. Wia� bardzo mocny wiatr. Cztery czy pi�� razy na minut� smaga�y Saxa wyj�tkowo ostre podmuchy, a w mi�dzyczasie panowa�a niemal r�wnie silna zawierucha. Miejsce to bez w�tpienia pozostawa�o wietrzne przez wi�ksz� cz�� roku, bowiem ogromne masy powietrza przemieszcza�y si� st�d na po�udnie doko�a wielkiej wypuk�o�ci Tharsis. Kom�rki wysokiego ci�nienia pozbywa�y si� sporej partii wilgoci na pocz�tku wzniesienia, w odleg�o�ci oko�o sze��dziesi�ciu kilometr�w, dwa czy trzy kilometry poni�ej na zachodnim stoku. Nawet w chwili obecnej zachodni horyzont za�miewa�o morze g�stych chmur zlewaj�cych si� z ziemi�.
�nieg wype�nia� niekt�re z zacienionych system�w rozpadlin i kotlin, tworz�c tak twarde zaspy, �e gdy Sax skaka� po nich, nie zostawia� �lad�w. Lodowe p�yty, cz�ciowo stopione, potem ponownie zamarzni�te. Jedna z nich p�k�a mu pod butami. Okaza�o si�, �e ma grubo�� kilku centymetr�w. Pod p�yt� znajdowa� si� �nieg w postaci sproszkowanej lub ziarnistej. Mimo ogrzewanych r�kawic, palce Saxa by�y zimne.
Znowu ruszy� naprz�d i chaotycznie w�drowa� po ska�ach. W niekt�rych g��bszych kotlinach znajdowa�y si� lodowe sadzawki. Oko�o po�udnia zszed� w jedno z takich zag��bie� i zjad� przy sadzawce lunch, podnosz�c co jaki� czas mask� powietrzn�, aby ugry�� zbo�owo-miodowy balonik. Sax znajdowa� si� na wysoko�ci czterech i p� kilometra ponad poziomem, ci�nienie powietrza wynosi�o dwie�cie sze��dziesi�t siedem milibar�w, a zatem uk�ad wysokiego ci�nienia rzeczywi�cie tu dotar�! S�o�ce wisia�o nisko na p�nocnym niebie: jaskrawa kropka otoczona okr�giem barwy cyny.
W niekt�rych miejscach l�d sadzawki by� przezroczysty; przez te �okienka� da�o si� dostrzec czarne dno. Inne miejsca wrza�y, by�y pop�kane lub bia�e od szronu. Brzeg, na kt�rym siedzia� Sax, stanowi�a �wirowa wypuk�o��; tu i �wdzie pokrywa�y j� zagony br�zowej gleby, a na miniaturowym tarasie � najwyra�niej znaku poziomu maksymalnego przyp�ywu � poczernia�e okazy martwej ro�linno�ci, glebowy brzeg na �wirowym. Ca�a pla�a mia�a nieca�e cztery metry d�ugo�ci, metr szeroko�ci. Drobny �wir by� barwy umbry, srokatej umbry albo� Sax pomy�la�, �e musi zajrze� do wykresu kolor�w. Ale nie teraz.
Glebowy taras upstrzy�y bladozielone rozetki male�kich �d�be� trawy. Tu i tam ros�y k�py d�u�szych �d�be�. Wi�kszo�� z nich by�a martwa i lekko szara. Tu� obok stawu le�a�y stosy ciemnozielonych mi�sistych li�ci o ciemnoczerwonych kraw�dziach. W miejscach, gdzie ziele� przechodzi�a w czerwie�, znajdowa� si� kolor, kt�rego Sax nie potrafi� nazwa�, ciemny, l�ni�cy br�z, osobliwie zabarwiony dwoma kolorami sk�adowymi. Sax zrozumia�, �e koniecznie trzeba wywo�a� wykres barw; ostatnio, kiedy by� na zewn�trz, potrzebowa� go mniej wi�cej co minut�.
Pod niekt�rymi z tych dwubarwnych li�ci le�a�y woskowate kwiaty w prawie bia�ym kolorze. Zauwa�y� te� jakie� pn�cza o czerwonych �odygach i zielonych ig�ach; wygl�da�y jak miniaturowe wodorosty na pla�y. Znowu prze�ladowa�a go � tym razem w naturze � mieszanina czerwonego z zielonym.
S�ysza� odleg�y, niesiony na wietrze szum; mo�e to powietrze igra�o w�r�d ska�, mo�e bzycza�y owady. Czarne muszki, pszczo�y� Poniewa� ci�nienie cz�stkowe by�o ma�e, musia�y znosi� w tej atmosferze jedynie oko�o trzydziestu milibar�w dwutlenku w�gla, a w pewnym momencie nasycenie wewn�trzne okaza�o si� wystarczaj�ce. Niestety, dla ssak�w powietrze z pewno�ci� nie by�o odpowiednie. Mog�y wytrzyma� jakie� dwadzie�cia milibar�w, lecz je�li �ycie ro�linne b�dzie si� bujnie krzewi�o we wszystkich ni�szych rejonach planety, poziom dwutlenku w�gla powinien do�� szybko spa�� do po��danego, a wtedy nawet ludzie mogliby si� obywa� bez zbiornik�w z powietrzem i masek na twarz. Uwolni� zwierz�ta na Marsie!
Saxowi wydawa�o si�, �e w s�abym szumie rozr�nia g�osy zwierz�t, immanentne b�d� pojawiaj�ce si� wraz z nast�pn� wielk� fal�
��Ann powinna to zobaczy� � mrukn�� Sax.
Nagle u�wiadomi� sobie, �e ca�y otaczaj�cy go �wiat zosta� skazany na �mier� decyzj� o usuni�ciu kosmicznych zwierciade�. Tu znajdowa�a si� g�rna granica biosfery, kt�ra z powodu straty �wiat�a i ciep�a niew�tpliwie si� obni�y, przynajmniej tymczasowo, a by� mo�e na dobre. Saxowi nie podoba�a si� owa my�l, s�dzi� jednak, �e potrafi znale�� spos�b skompensowania tego utraconego �wiat�a. Terraformowanie przebiega�o przecie� ca�kiem dobrze przed pojawieniem si� luster, nie by�y zatem konieczne. Zreszt� planeta nie powinna by� zale�na od czego� tak kruchego, lepiej wi�c pozby� si� ich teraz ni� p�niej, kiedy wraz z ro�linami mog�yby wymrze� populacje wielkich zwierz�t.
Mimo to Sax odczuwa� wstyd. Mimo i� dot�d s�dzi�, �e martwa ro�linna materia to tylko naw�z, �e ro�liny nie cierpi� w przeciwie�stwie do zwierz�t. Kt� jednak mo�e wiedzie�, co czuj� ro�liny? Kiedy przyjrze� im si� uwa�nie, okazuj� si� r�wnie skomplikowane i tajemnicze jak ka�de inne przejawy �ycia. Sax zauwa�y�, �e rosn� wsz�dzie wok�. Zajmowa�y ca�� dolin�, tworz�c jedno wielkie pole turniowe, powoli rozrastaj�ce si� w ogromny gobelin roz�o�ony na skale; przebija�y si� przez zwietrza�e minera�y, ��cz�c si� z nimi i tworz�c pierwsze gleby, cho� taki proces zachodzi� bardzo powoli. Ka�da szczypta gleby stanowi�a mieszanin� niezwykle z�o�on�. W pewnej chwili Sax uzmys�owi� sobie, �e to pole turniowe jest najcudowniejszym krajobrazem, jaki kiedykolwiek widzia�.
Skupi� si� na problemie wietrzenia. Ca�y ten �wiat wietrza�. W tek�cie drukowanym po raz pierwszy tego s�owa (w dok�adnym znaczeniu) u�yto w ksi��ce o Stonehenge w 1665 roku:
Chmury wznosi�y si� nad okoliczne zachodnie pag�rki, dolne cz�ci chmur opiera�y si� na warstwie cieplnej tak regularnie, jak gdyby u�o�ono je na tafli szk�a. Przypomina�y faktur� utkanej we�ny. Przesuwa�y si� na wsch�d.
Sax wsta� i wyszed� z kotliny otaczaj�cej sadzawk�. Nic go ju� teraz nie chroni�o przez szokuj�co silnym wiatrem � ch��d sta� si� nagle tak intensywny, jak gdyby akurat w�a�nie w tej sekundzie rozpocz�a si� epoka lodowcowa. Sax wiedzia�, �e za och�odzenie si� jego cia�a odpowiedzialny jest ruch powietrza. Temperatura wynosi�a dwie�cie sze��dziesi�t dwa kelwiny, jednak wiatr wiej�cy z pr�dko�ci� oko�o siedemdziesi�ciu kilometr�w na godzin�, z o wiele silniejszymi porywami, obni�a� j� do oko�o dwustu pi��dziesi�ciu stopni. Czy Sax dobrze obliczy�? Bez he�mu by�o mu naprawd� bardzo zimno. Saxowi zdr�twia�y tak�e r�ce i stopy, a twarzy prawie nie czu�, jakby mia� na niej grub� mask�. Dr�a�, a kiedy mruga�, zlepia�y mu si� powieki; �zy zamarza�y. Musia� wr�ci� do pojazdu.
Z trudem posuwa� si� po skalnym terenie, zaskoczony, �e si�a wiatru tak bardzo wzmacnia zimno. Od czas�w dzieci�stwa temperatura jego cia�a z pewno�ci� nie obni�y�a si� tak jak w tej chwili. Zapomnia� ju�, jak powietrze potrafi by� lodowate. Zataczaj�c si� w podmuchach wiatru, wspi�� si� na niskie wybrzuszenie starej lawy i spojrza� ku szczytowi wzg�rza. Sta� tam jego rover � du�y, jaskrawozielony, po�yskuj�cy niczym statek kosmiczny � oddalony o jakie� dwa kilometry w g�r� wzg�rza. Bardzo po��dany widok!
Tyle �e nagle wok� Saxa wirowa� zacz�� �nieg, dramatycznie demonstruj�c wielk� pr�dko�� wiatru. Ma�e ziarniste kulki uderza�y o gogle. Ruszy� w stron� rovera i ze spuszczon� g�ow� obserwowa� wiruj�cy ponad skaln� powierzchni� �nieg. W powietrzu by�o go tak du�o, �e pocz�tkowo s�dzi�, i� zaparowa�y mu okulary, jednak po sprawiaj�cej b�l zimnej operacji wytarcia wn�trza, zda� sobie spraw�, �e ma do czynienia z kondensacj� w powietrzu. Nie potrafi� powiedzie�, czy jest to drobny �nieg, mg�a czy te� py�.
Ci�ko st�pa� w g�r�. Nast�pnym razem, gdy podni�s� oczy, powietrze tak zg�stnia�o od �niegu, �e ju� nie widzia� rovera. Postanowi� si� pospieszy�. Mia� szcz�cie, �e skafander by� dobrze izolowany i wyposa�ony w elementy grzewcze. Niestety, mimo i� nastawi� ogrzewanie na maksymaln� moc, zimno zacina�o go w lewy bok, jak gdyby by� zupe�nie nagi. Widoczno�� si�ga�a jedynie plus minus dwudziestu metr�w; zmiany nast�powa�y szybko, zale�nie od tego, jak du�o p�atk�w �niegu przelatywa�o w danej chwili obok Saxa; znajdowa� si� w bezkszta�tnej, na przemian rozszerzaj�cej si� i kurcz�cej, ba�ce bieli � zamarzni�tej mg�y lub pary � kt�r� stale przenika�y fruwaj�ce p�atki �niegu. Sax podejrzewa�, �e mo�e znalaz� si� nawet w burzowej chmurze. Nogi mia� sztywne. Otoczy� tu��w ramionami, wsuwaj�c r�ce w r�kawicach pod pachy. Nie wiedzia�, czy posuwa si� we w�a�ciwym kierunku. Wydawa�o mu si�, �e odk�d tak znacz�co zmala�a widoczno��, nie zbacza� z kursu, r�wnocze�nie mia� tak�e wra�enie, �e przeszed� ju� d�ug� drog�, zatem rover nie powinien by� daleko.
Na Marsie nie u�ywano kompas�w, lecz Sax mia� w nar�cznym komputerze i w Al pojazdu system naprowadzaj�cy. M�g� na nadgarstku wywo�a� szczeg�ow� map�, zlokalizowa� siebie i rover, posuwa� si� przez jaki� czas, �ledz�c na wy�wietlaczu pozycj�, wreszcie skierowa� si� bezpo�rednio w stron� pojazdu. Uzna� jednak, �e ta operacja jest zbyt d�uga i nu��ca, a po chwili doszed� do wniosku, �e w�a�nie takie my�li mog� oznacza�, i� jego umys�, podobnie jak cia�o, wym�czy�o ci�g�e zimno. Pracy nie by�o przecie� a� tak wiele!
W ko�cu przykucn�� za g�azem narzutowym od strony zawietrznej i wypr�bowa� t� metod�. Teoria wydawa�a si� logiczna, jednak w praktyce nieco zawiod�y instrumenty � ekran nar�cznego komputera mia� zaledwie pi�� centymetr�w szeroko�ci, zbyt ma�y, aby mo�na by�o na nim wyra�nie dostrzec miniaturowe punkciki. W ko�cu Sax je zauwa�y�, ruszy� kilka krok�w przed siebie, po czym ponownie sprawdzi� pozycj�. Powinien skr�ci� w prawo.
Zdenerwowa� si�. W�asne cia�o podpowiada�o mu, �e idzie we w�a�ciwym kierunku, umys� (a w ka�dym razie, jego cz��) natomiast podpowiada�, �e nale�y zaufa� komputerowi, kt�ry twierdzi�, �e Sax w kt�rym� momencie zszed� z kursu. Russell nie m�g� w to uwierzy�, poniewa� przed nim rozci�ga�o si� zbocze, po kt�rym � tak czu�o jego cia�o � wcze�niej zszed�. Sprzeczno�� by�a tak dotkliwa, �e Sax poczu� fal� md�o�ci. Gdy pr�bowa� usta� wyprostowany, skr�ci�o go a� do b�lu, jak gdyby ka�da kom�rka cia�a zareagowa�a na wynik komputera skr�tem w bok � by�y to fizjologiczne skutki czysto poznawczego dysonansu. Sax zdziwi� si� i niemal uwierzy� w istnienie wewn�trznego magnesu w ciele, pe�ni�cego podobn� funkcj� jak szyszynka u migruj�cych ptak�w. A mo�e sk�ra Saxa by�a do tego stopnia wra�liwa na promieniowanie s�oneczne, �e potrafi�a umiejscowi� s�o�ce, nawet kiedy ca�e niebo by�o ciemnoszare. To by t�umaczy�o si�� wra�enia, �e Sax obra� w�a�ciwy kierunek�
W ko�cu md�o�ci min�y i ruszy� w kierunku sugerowanym przez nar�czny komputer. Czu� si� z tego powodu paskudnie i zbacza� nieco pod g�r�, ot tak, dla lepszego samopoczucia, cho� generalnie ufa� bardziej aparaturze ni� w�asnym instynktom, poniewa� wiedzia�, �e na tym w�a�nie polega nauka. Posuwaj�c si� dalej, przeci�� zbocze. Chyba nigdy nie czu� si� tak niezdarny. Niemal �nieczu�ymi� stopami uderza� w kamienie, kt�rych nie widzia�, mimo i� le�a�y tu� przed nim; raz po raz si� potyka�. Zaskakuj�ce, jak gruntownie �nieg mo�e zas�oni� widok!
Po chwili Sax zatrzyma� si� i przez system naprowadzaj�cy ponownie spr�bowa� zlokalizowa� rover. Mapa w komputerze zasugerowa�a zupe�nie nowy kierunek � wygl�da�o na to, �e pojazd znajduje si� obecnie za Saxem, po jego lewej stronie.
Mo�liwe, �e min�� rover� Mo�liwe? Nie mia� ochoty i�� z powrotem pod wiatr, jednak musia�, je�li chcia� dotrze� do pojazdu. Pochyli� wi�c g�ow� i ruszy�, smagany ch�odem. Odnosi� wra�enie, �e z jego sk�r� dzieje si� co� dziwnego: pod elementami grzewczymi wype�niaj�cymi skafander �wierzbi�a, a we wszystkich innych miejscach � cierp�a. Stopy nadal by�y zdr�twia�e. Marsz stawa� si� coraz trudniejszy. Sax nie czu� tak�e twarzy; by� mo�e ju� j� sobie odmrozi�. Potrzebowa� kryj�wki.
Przyszed� mu do g�owy nowy pomys�. Wywo�a� Aoni�, na Pavonis. Uda�o mu si� po��czy� prawie natychmiast.
��Sax! Gdzie jeste�?
��W�a�nie w tej sprawie dzwoni�! � zawo�a�. � Z�apa�a mnie burza na Daedalii! I nie mog� znale�� pojazdu. Por�wnaj m�j system naprowadzaj�cy i rovera. Mo�e zdo�asz mi wskaza� kierunek, w kt�rym powinienem i��!
Sax przy�o�y� nar�czny komputer do samego ucha.
��Hej, Ka, Sax.
Mia� wra�enie, �e Aonia r�wnie� krzyczy. Jej g�os dziwnie nie pasowa� do otoczenia.
��Chwileczk�, Sax, pozw�l, �e sprawdz�!�Okay! Tu jeste�! A tu tw�j pojazd! Co robisz tak daleko na po�udniu? Nikt nie jest w stanie dotrze� do ciebie szybko! Zw�aszcza �e jest burza!
��Jest burza � powt�rzy� Sax. � W�a�nie dlatego dzwoni�.
��
��Dok�adnie na zach�d?
���I troch� na po�udnie! Ale jak si� sam zorientujesz?
Zastanowi� si� nad jej pytaniem. Brak pola magnetycznego na Marsie nigdy przedtem mu nie przeszkadza�, teraz jednak stanowi� prawdziwy problem. Sax zak�ada�, �e wiatr wieje dok�adnie z zachodu, lecz by�o to jedynie przypuszczenie.
��Mo�esz wywo�a� najbli�sz� stacj� meteorologiczn� i powiedzie� mi, z jakiego kierunku wieje wiatr? � spyta�.
��Jasne, ale wiesz, �e nie podadz� ci lokalnych odchyle�! Poczekaj chwil�, zapytam innych.
Min�o kilka d�ugich, lodowatych chwil.
��Wiatr wieje z p�nocnego zachodu, Sax! Id�c, musisz wi�c mie� wiatr w plecy i nieco z lewa!
��Wiem. Rusz� teraz w drog�, sprawd�, w kt�r� stron� id�, a potem skoryguj m�j kierunek.
Zacz�� i��; na szcz�cie, szed� prawie z wiatrem. Po pi�ciu czy sze�ciu bolesnych minutach z nadgarstka dobieg�o go dzwonienie.
��Idziesz prosto na rover! � oznajmi�a Aonia.
S�owa by�y pocieszaj�ce i Sax nieco przyspieszy�, chocia� wiatr przenika� mu przez �ebra a� do p�uc.
��
��Tak!
��Stoisz w tym samym punkcie, co tw�j pojazd!
Rozejrza� si�, nigdzie niestety nie dostrzeg� rovera.
Serce za�omota�o mu w piersi. Widoczno�� ci�gle by�a ograniczona do oko�o dwudziestu metr�w. Pojazdu nie by�o w zasi�gu wzroku, a Sax musia� si� szybko gdzie� schroni�.
��Zacznij robi� coraz wi�ksze spirale od miejsca, w kt�rym stoisz � zasugerowa� cichy g�os z nadgarstka.
W teorii by� to dobry pomys�, lecz Sax nie m�g� si� zmusi� do wykonania go; nie mia� ju� si�y brn�� pod wiatr. Popatrzy� t�po na czarn� plastikow� konsolk� nar�cznego komputera. Wiedzia�, �e nie uzyska ju� stamt�d pomocy.
Pomy�la�, �e m�g�by przeczeka� w le��cych po lewej stronie zaspach. Powoli ruszy�, by je zbada�, i stwierdzi�, �e �nieg le�y od zawietrznej strony wysokiej do ramion skarpy. Wprawdzie jej nie pami�ta�, lecz zdawa� sobie spraw�, �e w ska�ach mog� si� znajdowa� pewne promieniste p�kni�cia spowodowane wypi�trzeniem Tharsis i to by�o zapewne jedno z nich; tak czy owak, os�ania�o zasp�. Sax mia� pewno��, �e �nieg jest pot�nym izolatorem. Miejsce nie wygl�da�o wprawdzie zbyt bezpiecznie, ale Russell wiedzia�, �e ludzie g�r zakopuj� si� w �niegu, aby prze�y� noc. Stanowi� dobr� ochron� przed wiatrem.
Podszed� do podn�a zaspy i kopn�� j� zdr�twia�� stop�. Poczu� si�, jak gdyby kopn�� ska��. Wykopanie groty w ubitym �niegu raczej nie wchodzi�o w rachub�, lecz sam wysi�ek rozgrza�by go troch�. U podstawy zaspy by�o zdecydowanie mniej wietrznie. Zacz�� wi�c kopa� i z pewnej chwili zda� sobie spraw�, �e pod grub� warstw� lodowej p�yty znajduje si� zwyk�y puch. Pomy�la�, �e mo�e jednak uda mu si� wydr��y� �nie�n� grot�, tote� kopa� dalej.
��Sax, Sax! � krzykn�� g�os z nadgarstka. � Co robisz?
��Grot� �nie�n� � odpar�. � Jaskini�.
��Och, Sax� Lecimy ci na pomoc! Niezale�nie od wszystkiego, dotrzemy jutro rano, wi�c trzymaj si�! Przez ca�y czas b�dziemy z tob� rozmawia�!
���wietnie.
Kopa�, u�ywaj�c r�k i n�g. Kl�cz�c, wygarnia� twardy ziarnisty �nieg i wrzuca� go w wiruj�ce wok� niego p�atki. Trudno mu si� by�o rusza�, trudno my�le�. Z gorycz� po�a�owa�, �e tak bardzo si� oddali� od rovera, a p�niej tak d�ugo tkwi� zaabsorbowany nad lodowym stawem. Wstyd umrze� akurat teraz, gdy sytuacja stawa�a si� taka interesuj�ca. Wolny, lecz martwy! Teraz w �niegu znajdowa�a si� ju� ma�a kotlina, Sax widzia� j� poprzez pod�u�ny otw�r w lodowej p�ycie. Zm�czony, usiad�, po czym usi�owa� si� wsun�� w pust�, le��c� z boku przestrze�; odpycha� si� za pomoc� but�w. Na plecach skafander dotyka� �niegu, kt�ry wydawa� si� bardzo masywny i cieplejszy ni� srogi wiatr. Sax przyj�� z zadowoleniem dr�enie tu�owia, a kiedy si� sko�czy�o, poczu� nieokre�lony strach. Z�y to znak, gdy cia�o jest nawet zbyt zimne, by dr�e�.
By� bardzo znu�ony i zzi�bni�ty. Popatrzy� na nar�czny komputer. Godzina szesnasta. Burza zacz�a si� ju� ponad trzy godziny temu. Wiedzia�, �e musi przetrwa� jeszcze pi�tna�cie do dwudziestu godzin, zanim go uratuj�. Mo�e rano burza os�abnie i bez trudu odnajdzie rover. Tak czy inaczej, musia� przetrwa� noc, kul�c si� w �nie�nej grocie albo odwa�y� si� znowu wyj�� i szuka� pojazdu. Z pewno�ci� nie sta� daleko. Jednak Russell nie mia� ju� si�y chodzi� w wietrze.
Pozosta�o mu wi�c czeka� w �nie�nej grocie. Teoretycznie powinien prze�y� noc, chocia� w tej chwili by� zbyt zzi�bni�ty, aby w to uwierzy�. Na Marsie w nocy temperatura nadal spada�a bardzo nisko. Mo�e za godzin� burza os�abnie, a wtedy sam odszuka rover i dotrze do niego jeszcze przed zmrokiem.
Aonia i pozostali wiedzieli, gdzie si� znajduje. W ich g�osach wyczu� wielki niepok�j. Nic nie mogli zrobi�. S�ysz�c ich, czu� irytacj�.
Up�yn�o chyba wiele minut, zanim Saxowi przysz�a do g�owy nast�pna my�l. Kiedy organizm jest ozi�biony, krew dociera przede wszystkim do ko�czyn � mo�e tak�e do kory m�zgowej, jednak najpierw do m�d�ku, kt�ry jest odpowiedzialny za prac� r�k i n�g.
Znowu min�o troch� czasu. By�o ju� chyba blisko zmroku. Sax pomy�la�, �e powinien ponownie za��da� pomocy. By� zbyt zmarzni�ty� co� chyba by�o nie w porz�dku. Zaawansowany wiek, wysoko�� nad poziomem odniesienia, poziom dwutlenku w�gla � najwyra�niej jaki� czynnik lub kombinacja czynnik�w pogarsza�y sytuacj�. Mo�e umrze� w nocy! Naprawd� si� tego obawia�. Taka burza! Mo�e spowodowa�a j � utrata zwierciade�. Nag�a epoka lodowcowa. Wydarzenie, kt�re poci�ga za sob� zag�ad�.
Wiatr wydawa� niezwyk�e odg�osy przypominaj�ce krzyki. Podmuchy by�y pot�ne. Russell mia� wra�enie, �e s�yszy s�abe wrzaski, wyj�ce: �Sax! Sax! Sax!�
Czy�by kto� po niego przylecia�? Wyjrza� w ciemn� burz�, p�atki �niegu osobliwie chwyta�y p�nowieczorne �wiat�o i p�ka�y mu nad g�ow� jak przyt�umione, bia�e wy�adowania atmosferyczne.
Nagle przez pokryte lodem rz�sy zobaczy� jak�� figurk� wy�aniaj�c� si� z ciemno�ci. Niska, kr�g�a, w he�mie.
��Sax!
D�wi�k by� zniekszta�cony, pochodzi� z g�o�nika w he�mie postaci. Ci technicy z Da Vinciego to bardzo zaradni ludzie. Sax pr�bowa� odpowiedzie�, zmarzni�te usta odm�wi�y mu jednak�e pos�usze�stwa. Samo wysuni�cie but�w z groty okaza�o si� potwornym wysi�kiem. Posta� jednak najwyra�niej je zauwa�y�a, poniewa� pewnym ruchem odwr�ci�a si� i wielkimi krokami, dostosowuj�c si� do uderze� podmuch�w, ruszy�a przez wiatr, poruszaj�c si� niczym do�wiadczony �eglarz na chybotliwym pok�adzie. Wyci�gn�a Russella za nogi, po czym pochyli�a si� nad nim i schwyci�a go za nadgarstek, a wtedy Sax zobaczy� jej twarz przez szybk� w he�mie, tak wyra�nie jak przez okno. Hiroko!
U�miechn�a si� swoim nieznacznym u�mieszkiem i szarpn�a Russella w g�r�, podnosz�c ca�e jego cia�o ze �nie�nej groty; poci�ga�a go za lewy nadgarstek tak mocno, �e kosteczki zatrzeszcza�y bole�nie.
��Och! � szepn�� Sax.
Na zewn�trz w wietrze by�o strasznie. Hiroko zarzuci�a sobie na kark r�k� Saxa i ci�gle trzymaj�c go mocno za nadgarstek tu� ponad nar�cznym komputerem, podprowadzi�a go do niskiej skarpy, w sam� paszcz� zawieruchy.
��M�j rover jest niedaleko � wymamrota�, opieraj�c si� o ni� ca�ym cia�em; pr�bowa� porusza� nogami wystarczaj�co szybko, aby stopy znajdowa�y solidne oparcie. Masywna, ma�a os�bka, jak zwykle bardzo silna.
��Jest tutaj � o�wiadczy�a przez g�o�nik. � By�e� ca�kiem blisko.
��Jak mnie znalaz�a�?
���ledzili�my ci�, odk�d zjecha�e� do Arsii. Potem, dzisiaj, kiedy rozpocz�a si� burza, sprawdzi�am twoj� pozycj� i zauwa�y�am, �e jeste� poza roverem. Przysz�am wi�c zobaczy�, jak si� miewasz.
��Dzi�ki.
��Podczas burzy musisz by� ostro�ny.
W chwil� p�niej stali przed jego roverem. Hiroko pu�ci�a r�k� Saxa; nadgarstek rwa� bole�nie. Japonka stukn�a szybk� he�mu o okulary Russella.
��Wchod� � powiedzia�a.
Wspi�� si� ostro�nie na stopnie prowadz�ce do w�azu �luzy powietrznej pojazdu, otworzy� go, nast�pnie wpad� do �rodka. Odwr�ci� si� niezdarnie, aby zrobi� miejsce dla Hiroko, ale nie by�o jej w drzwiach. Wychyli� si� z rovera w wiatr i rozejrza� wok�. Ani �ladu. Zapada� ju� zmierzch i �nieg wydawa� si� teraz czarny.
��Hiroko! � zawo�a� Sax.
Bez odpowiedzi.
Przera�ony zamkn�� w�az komory. Niedotlenienie� Wypompowa� powietrze ze �luzy i wpad� przez wewn�trzne drzwi do ma�ej przebieralni. Tu, w przesyconym par� powietrzu, by�o szokuj�co ciep�o. Sax nieudolnie zrywa� z siebie ubranie. Nie sz�o mu najlepiej, wi�c zwolni� i zabra� si� do rozbierania w spos�b bardziej metodyczny: najpierw gogle i maska na twarz. Pokrywa� je l�d. Pomy�la�, �e mo�e system powietrzny zosta� zatkany lodem w w�u mi�dzy zbiorniczkiem i mask�. Wykona� kilka g��bokich wdech�w, potem usiad� nieruchomo, poniewa� wr�ci�y md�o�ci. Odrzuci� kaptur, odpi�� zamek skafandra. Wiele wysi�ku kosztowa�o go zdj�cie but�w. Teraz skafander. Bielizna by�a zimna i lepka. R�ce pali�y, jak gdyby p�on�y. Dobry znak, dow�d, �e jest w nich czucie, �e ich nie odmrozi�; niemniej jednak b�l by� nie do zniesienia.
Po pewnym czasie �w pal�cy b�l obj�� ca�� sk�r� Saxa. Co powodowa�o te katusze? Powr�t krwi do naczy� w�osowatych? Powr�t czucia do zmro�onych nerw�w? Cokolwiek to by�o, on strasznie cierpia�.
��Och!
Jednocze�nie nie opuszcza� go wspania�y nastr�j. Uszed� �mierci, a w dodatku zyska� pewno��, �e Hiroko �yje. �yje! To przecie� nieprawdopodobnie dobra wiadomo��. Wielu jego przyjaci� od samego pocz�tku przypuszcza�o, �e wraz z grup� Japonce uda�o si� uciec z Sabishii podczas ataku na miasto, przej�� przez labirynt pod ha�d� i dotrze� do systemu ukrytych schron�w; Sax jednak nigdy nie mia� pewno�ci. Nie by�o dowod�w na poparcie takiej tezy. A w si�ach bezpiecze�stwa istnia�y jednostki doskonale wytrenowane w mordowaniu grup dysydent�w i pozbywaniu si� ich cia�. Do dzisiejszego dnia Sax uwa�a�, �e wszyscy zgin�li, chocia� w rozmowach na ten temat zachowywa� milczenie. Nie istnia� spos�b, by w stu procentach pozna� prawd�.
Ale teraz ju� wiedzia�. Przypadkiem pojawi� si� na szlaku Hiroko i ta uratowa�a go przed �mierci� od zamarzni�cia lub uduszenia. Widok weso�ej, dziwnie bezosobowej twarzy Japonki� jej br�zowe oczy� uczucie jej cia�a wspieraj�cego go� jej r�ka zaci�ni�ta na jego nadgarstku� B�dzie mia� od tego si�ca. Mo�e to nawet zwichni�cie� Zgi�� d�o� i b�l w nadgarstku za�zawi� mu oczy. Sax roze�mia� si�. Hiroko!
Po jakim� czasie b�l sk�ry ust�pi�. Chocia� Russell nadal mia� spuchni�te i szorstkie r�ce i nie panowa� w pe�ni ani nad mi�niami, ani nad my�lami, wszystkie jego funkcje �yciowe powoli wraca�y do normalnego stanu. A przynajmniej prawie normalnego.
��Sax! Sax! Gdzie jeste�? Odpowiedz nam, Sax!
��Ach. Witajcie. Jestem z powrotem w roverze.
��Znalaz�e� go? Wyszed�e� ze �nie�nej groty?
��Tak. Eee� dostrzeg�em pojazd w oddali� przez szczelin� w �niegu.
Jego s�owa bardzo ich ucieszy�y.
Sax siedzia� w fotelu, ledwie s�uchaj�c ich paplania, i zastanawia� si�, dlaczego mimowolnie sk�ama�. Chyba nie mia� ochoty opowiada� w tej chwili o Hiroko. Mo�e zak�ada�, �e wola�aby pozosta� w ukryciu. Sk�ama� dla niej�
Zapewni� swoich towarzyszy, �e czuje si� dobrze, i wy��czy� telefon. Zaci�gn�� fotel do kuchni i usiad�. Podgrzan� zup� wypi�, g�o�no siorbi�c; p�yn parzy� go w j�zyk. Odmro�ony, oparzony, dr��cy� lekkie md�o�ci� co jaki� czas �zy� oszo�omiony� Mimo wszystko, by� bardzo, bardzo szcz�liwy. O w�os unikn�� nieszcz�cia! Ta my�l otrze�wi�a go. Czu� za�enowanie, a mo�e nawet wstyd z powodu w�asnej g�upoty � zosta� zbyt d�ugo nad wod�, straci� orientacj� i tak dalej� R�wnocze�nie odczuwa� prawdziw� rado��. Prze�y�, uda�o mu si�. Hiroko �y�a. Bez w�tpienia, pozostali cz�onkowie jej grupy r�wnie�, ��cznie z po�ow� tuzina przedstawicieli pierwszej setki, kt�rzy wsp�pracowali z ni� od pocz�tku: Iwao, Gene, Rya, Raul, Ellen, Jewgienia� Sax napu�ci� wody do wanny i za�ywa� ciep�ej k�pieli; powoli, w miar�, jak rozgrzewa�o si� jego cia�o, dolewa� gor�tszej wody. Ci�gle powraca� my�l� do tej cudownej sytuacji. Cud� Nie, rzecz jasna, to nie by� cud, lecz zdarzenie wygl�da�o na cudowne i nios�o ze sob� nieoczekiwan� i niezas�u�on� rado��.
Sax zda� sobie spraw�, �e zasypia, wyszed� wi�c z wanny, wytar� si�, poku�tyka� na wra�liwych stopach do ��ka, wczo�ga� si� pod koc i zapad� w sen z my�l� o Hiroko. Rozpami�tywa�, jak kocha� si� z ni� w �a�niach Zygoty, wspomina� ciep�e, odpr�aj�ce, ��liskie� schadzki w �a�ni, p�no w nocy, kiedy wszyscy inni spali. My�la� te� ojej r�ce zaci�ni�tej na jego nadgarstku, ci�gn�cej go w g�r�. Lewy nadgarstek bardzo go bola�, ale Sax by� szcz�liwy.
Nast�pnego dnia jecha� z powrotem po wielkim po�udniowym zboczu Arsii, teraz pokrytym czystobia�ym �niegiem. �ci�le rzecz bior�c, dotar� na zaskakuj�co du�� wysoko��: 10,4 kilometra nad poziom. Czu� dziwn� mieszanin� nies�ychanie z�o�onych emocji, kt�re w jaki� spos�b przypomina�y mu silne wra�enia z czasu, gdy po wstrz�sie poddawa� si� synaptycznej kuracji bod�cowej � Saxowi zdawa�o si�, �e aktywnie rosn� mu niekt�re partie m�zgu, na przyk�ad siedlisko emocji, czyli ��cz�cy si� z kor� m�zgow� uk�ad limbiczny. �y�, Hiroko �y�a, Mars �y�. W obliczu tych radosnych fakt�w nic nie znaczy�o niebezpiecze�stwo wyst�pienia ery lodowcowej, kt�ra wygl�da�a na chwilow� hu�tawk� w og�lnym modelu ocieplenia, czym� w rodzaju zapomnianej ju� Wielkiej Burzy. Chocia�� Sax naprawd� chcia�by jako� z�agodzi� dzia�anie nadchodz�cego okresu zimna.
Zar�wno na Marsie, jak i na Ziemi sytuacja nie by�a weso�a. Gwa�towne konflikty, wojna, kryzysy; pow�d�, era lodowcowa, przeludnienie, chaos spo�eczny, rewolucja. Czas rozpocz�� operacj� ratowania ludzko�ci z uniwersalnej katastrofy albo � innymi s�owy � zainicjowa� pierwsz� faz� epoki postkapitalistycznej.
Sax zoboj�tnia�, by� mo�e tak�e wskutek wydarze� na Daedalia Planitia. Jego towarzyszy z Da Vinciego bardzo martwi�a aktualna sytuacja, sp�dzali godziny przed ekranami, a potem ze szczeg�ami informowali Saxa o debacie na wschodnim Pavonis. Russell nie mia� cierpliwo�ci, by ich wys�ucha�. Twierdzi�, �e na Pavonis sami sobie poradz�. Jego towarzysze jak zwykle si� niepokoili. Je�li w Kraterze Da Vinciego kto� podni�s� g�os o dwa decybele, reszta ju� si� zamartwia�a, �e sytuacja wymyka si� spod kontroli. Nie, nie, nie. Po zdarzeniu na Deadalii te sprawy po prostu Saxa nie interesowa�y. Mimo spotkania z burz�, a mo�e za jej przyczyn�, chcia� jedynie wr�ci� do swoich terenowych bada�. Pragn�� zobaczy� jak najwi�cej, dostrzec zmiany spowodowane usuni�ciem zwierciade� i przedyskutowa� z r�nymi zespo�ami zajmuj�cymi si� terraformowaniem spos�b kompensacji ich braku. Zadzwoni� wi�c do Nanao w Sabishii i spyta�, czy m�g�by odwiedzi� tamtejsze laboratorium i om�wi� problem z grup� uniwersyteck�. Nanao zgodzi� si�.
��Mog� przywie�� kilku moich wsp�pracownik�w? � spyta� Sax.
Odpowied� by�a twierdz�ca.
I nagle Sax stwierdzi�, �e w�a�ciwie nie ma planu. Jak Hiroko poradzi�aby sobie z t� potencjaln� epok� lodowcow�? Nie mia� poj�cia. W laboratoriach Da Vinciego dysponowa� jednak�e grup� wsp�pracownik�w, kt�rzy przez ostatnie dziesi�ciolecia rozmy�lali nad problemem niezale�no�ci, budow� broni, �rodk�w transportu, schron�w. Teraz tamte kwestie rozwi�zano i pojawi�a si� kolejna � nadej�cie epoki lodowcowej. Wielu z tych ludzi pracowa�o kiedy� z Saxem nad problemami terraformowania i zapewne potrafili wr�ci� do pierwotnej dzia�alno�ci. Jakie jednak wyznaczy� im zadania? No c�, Sabishii znajdowa�o si� na wysoko�ci czterech kilometr�w ponad poziomem odniesienia, a masyw Tyrrhena � na wysoko�ci pi�ciu. Tamtejsi naukowcy najlepiej na �wiecie znali si� na ekologii wysoko�ciowej. Wi�c� konferencja. Stworzy� nast�pn� ma�� utopi�. Jakie to oczywiste!
Tego popo�udnia Sax zatrzyma� rover w prze��czy mi�dzy Pavonis i Arsi�, w punkcie nazywanym Widokiem na Cztery G�ry � by�o to wspania�e miejsce, kt�rego p�nocny i po�udniowy horyzont wype�nia�y dwa ogromne wulkany, daleko na p�nocnym zachodzie wida� by�o wypuk�o�� Olympus Mons, a w jasne dni (ten akurat by� zbyt mglisty) � na prawo od Pavonis � dodatkowo miga� w oddali Ascraeus. Na tej przestronnej suchej wy�ynie Sax zjad� lunch, a nast�pnie skr�ci� na wsch�d i pojecha� w d�, do Nikozji. Tam chcia� z�apa� samolot do Da Vinciego, sk�d planowa� polecie� do Sabishii.
Pr�buj�c wyja�ni�, dlaczego nie b�dzie osobi�cie uczestniczy� w zebraniu w kompleksie magazynowym, musia� sp�dzi� wiele czasu przy ekranie na rozmowach z zespo�em z Da Vinciego i wieloma osobami na Pavonis.
��W ka�dym znaczeniu tego s�owa b�d� obecny w tym magazynie � powiedzia�. Niestety, jego rozm�wcom to nie wystarcza�o. M�d�ki w ich umys�ach pragn�y, �eby fizycznie uczestniczy� w spotkaniu. W pewnym sensie my�l ta go wzruszy�a. �Wzruszaj�ce� � wyra�enie symboliczne, lecz ca�kiem dok�adne. Sax �mia� si� z tej my�li, gdy tymczasem na monitorze pojawi�a si� twarz Nadii.
��Daj spok�j, Sax � powiedzia�a zirytowana Rosjanka � nie mo�esz zrezygnowa� tylko dlatego, �e sytuacja jest trudna. W�a�nie teraz ci� potrzebujemy, jeste� przecie� genera�em Saxem, wspania�ym naukowcem� Musisz pozosta� w tej grze.
Russell pomy�la�, �e Hiroko w�a�nie mu udowodni�a, jak bardzo �obecna� mo�e by� osoba, kt�ra trzyma si� z dala. A Sax chcia� jecha� do Sabishii.
��Ale co mamy robi�? � spyta� go Nirgal. Inni zadawali podobne pytania, cho� w mniej bezpo�redni spos�b.
W sprawie kabla panowa� impas, na Ziemi natomiast � ca�kowity chaos. Na Marsie ci�gle istnia�y gniazda metanarodowego ruchu oporu i kilka kontrolowanych przez �czerwonych� stref, na kt�rych systematycznie przejmowano kolejne projekty terraformowania, a tak�e mn�stwo obiekt�w infrastruktury. Dzia�a�o r�wnie� wiele r�nych niewielkich frakcji rewolucyjnych, wykorzystuj�cych okazj� � pragn�li, by uznano ich niezale�no��, chocia� czasami panowali nad tak ma�ymi obszarami jak namiot albo stacja meteorologiczna.
��No c� � stwierdzi� Sax po intensywnym rozwa�eniu ca�ej sprawy � w�adz� posiada ka�dy, kto kontroluje system wspomagania �ycia.
Struktura spo�eczna jako system wspomagania �ycia� Infrastruktura, spos�b produkcji, konserwacje i remonty� Pomy�la�, �e naprawd� powinien porozmawia� z lud�mi w Separation de l�Atmosphere i konstruktorami namiot�w. Wielu z nich wsp�pracowa�o z Da Vincim, co oznacza�o, �e Sax ponosi� tak� odpowiedzialno��, jak pozostali. Paskudna my�l!
��Ale co twoim zdaniem mamy zrobi�? � spyta�a Maja. Po jej tonie Sax pozna�, �e powtarza�a pytanie og�u.
Doje�d�a� akurat do Nikozji, odpar� wi�c niecierpliwie:
��Mo�e wy�lemy delegacj� na Ziemi�? Albo zwo�amy kongres konstytucyjny, na kt�rym sformu�ujemy pierwszy zarys konstytucji, taki roboczy szkic.
Maja potrz�sn�a g�ow�.
��Z tymi lud�mi nie b�dzie �atwo.
��We�cie dwadzie�cia czy trzydzie�ci konstytucji najlepiej prosperuj�cych pa�stw ziemskich � zasugerowa� Sax, g�o�no my�l�c. � Przeczytajcie je, a potem ka�cie AI opracowa� kombinowany dokument i zobaczcie, co z tego wyjdzie.
��Jak definiujesz s�owo �najlepiej prosperuj�cy�? � spyta� Art.
��Wska�nik przysz�ego rozwoju kraju, wska�nik rzeczywistych warto�ci uzyskanych, por�wnania dochodu narodowego na jednego mieszka�ca� nawet produkt krajowy brutto, dlaczego nie? � Ekonomia przypomina�a Saxowi psychologi�. Pr�bowa�a ukry� fakt swej pseudonaukowo�ci pokr�tnym, skomplikowanym hiperteoretyzowaniem. A poj�cie produktu krajowego brutto nale�a�o do tych nieszcz�snych pomys��w obliczeniowych (jak cal lub brytyjska jednostka cieplna), kt�re ju� dawno temu powinny zosta� wycofane. Jednak, co u diab�a� � U�yjcie kilku r�nych zestaw�w kryteri�w, takich jak na przyk�ad dobrobyt ludno�ci, opieka spo�eczna, sukces ekologiczny� co tylko chcecie.
��Ale Sax � narzeka� Kojot � sam uk�ad �nar�d-pa�stwo� to z�e poj�cie, kt�re b�dzie nam zatruwa�o wszystkie stare konstytucje.
��By� mo�e � odpar� Sax. � Jednak zawsze to jaki� punkt wyj�cia.
��Ca�e to gadanie wynika st�d, �e pr�bujemy od siebie odsun�� problem kabla � zauwa�y�a Jackie.
Sax pomy�la�, �e niekt�re osoby spo�r�d �zielonych� cierpi� na obsesj� ca�kowitej niezale�no�ci. Kwestia ta ��czy�a ich z radykalnymi �czerwonymi�.
��W fizyce � powiedzia� Sax � cz�sto zapami�tuje sobie problemy, kt�rych nie potrafi� rozwi�za�. Potem pr�buj� popracowa� nad nimi, �e tak powiem, moc� retroaktywn�. Kabel kojarzy mi si� z tego rodzaju spraw�. Uwa�ajcie go za co� w rodzaju znaku przypominaj�cego nam, �e Ziemia nie zniknie z naszego pola widzenia.
Jego rozm�wcy zignorowali go, spierali si� ju� bowiem o to, co zrobi� z kablem, co mogliby uzyska� przy pomocy nowego rz�du, jak sobie poradzi� z �czerwonymi�, kt�rzy najwyra�niej z nikim ju� nie dyskutowali i nikogo nie powiadamiali o swoich decyzjach� I tak dalej. Lekcewa��c wszystkie sugestie Saxa, zn�w oddali si� nieprzerwanym k��tniom. A genera� Sax uzna�, �e ma do�� tego postrewolucyjnego �wiata.
Lotnisko w Nikozji by�o praktycznie zamkni�te, a w dodatku Sax nie chcia� odwiedza� miasta; w ko�cu polecia� wi�c do Krateru Da Vinciego w towarzystwie jakich� przyjaci� Spencera z Widlastej Zatoki Dawesa. Lecieli du�ym, nowym �ultralekkim�, kt�ry zosta� zbudowany tu� przed rewolucj�. Jego tw�rcy przewidzieli, �e nied�ugo ju� nikt nie b�dzie si� musia� ukrywa�. Pilot automatyczny uni�s� du�� srebrnoskrzyd�� maszyn� ponad wielki labirynt Noctis Labyrinthus. Samolot mia� przezroczyst� pod�og�, tote� pi�cioro pasa�er�w siedz�cych w komorze przy spodzie kad�uba mog�o przez por�cze swoich foteli obserwowa� krajobraz, nad kt�rym przelatywali. Obecnie dostrzegali ogromn� sie� po��czonych ze sob� row�w, kt�re sk�ada�y si� na Chandelier. Sax patrzy� w d� na g�adki p�askowy� rozci�gaj�cy si� mi�dzy kanionami. Widzia� r�wnie� wiele wysepek i ch�tnie zamieszka�by na kt�rej� z nich. Albo w po�o�onym na p�nocnym sto�ku Kairze, kt�ry wygl�da� jak model miasta w szklanej butelce�
Przedstawiciele obs�ugi samolotu zacz�li rozmawia� o Separation de l�Atmosphere i Sax z uwag� zacz�� si� przys�uchiwa�. Wprawdzie bardziej si� interesowali uzbrojeniem rewolucjonist�w i poszukiwaniem podstawowych surowc�w, a � jak m�wili � �S�p� zajmowa�o si� przyziemnym �wiatem zarz�dzania mezokosmosem, jednak w ich tonie czu�o si� wielki szacunek dla organizacji. Projektowanie mocnych namiot�w, a potem konserwacja ich i naprawy stanowi�y zadanie niezwykle odpowiedzialne, bowiem wszelkie niedoci�gni�cia, co zauwa�y� jeden z cz�onk�w obs�ugi, mia�y niebagatelne konsekwencje. W dowolnym miejscu na Marsie mo�na by�o us�ysze� zawiadamiaj�cy o niebezpiecze�stwie alarm. Ka�dy dzie� ni�s� w sobie potencjaln� przygod�.
�S�p� by�o najwyra�niej zwi�zane z Praxis i poszczeg�lnym namiotem lub zadaszonym kanionem rz�dzi�a oddzielna organizacja. Jej pracownicy wymieniali z Praxis informacje, korzystali z us�ug tych samych w�drownych konsultant�w i zespo��w budowlanych. Poniewa� jedni i drudzy okre�lali siebie mianem �s�u�b niezb�dnych�, wsp�pracowali ze sob� (jak kto� powiedzia�: dzia�ali na podstawie planu z Mondragon w wersji nie przynosz�cej zysk�w). W dodatku starali si� zapewni� swoim przedstawicielom bardzo przyjemne �ycie i wiele wolnego czasu.
Po prostu uwa�aj�, �e sobie na to zas�u�yli, poniewa� kiedy co� idzie �le, musz� dzia�a� szybko albo wcale.
Wiele z zadaszonych kanion�w o w�os unikn�o tragedii, kt�rych powodem by�o czasami jakie� dramatyczne zdarzenie (takie jak uderzenie meteorytu), innymi razy bardziej zwyczajna awaria mechaniczna. Zwykle przy wy�szym ko�cu zadaszonego kanionu stawiano elektrowni�, kt�ra czerpa�a odpowiednie ilo�ci azotu, tlenu i gaz�w �ladowych z powierzchniowych wiatr�w. Proporcje gaz�w zmienia�y si� zale�nie od danego mezokosmosu, podobnie ci�nienie, cho� przeci�tnie wynosi�o oko�o pi�ciuset milibar�w, co pozwala�o utrzyma� na odpowiedniej wysoko�ci dachy namiot�w. Taka by�a mniej wi�cej aktualna norma dla zamkni�tych przestrzeni na Marsie, a r�wnocze�nie etap ku ostatecznemu celowi dla powierzchni przy poziomie odniesienia. Jednak�e w s�oneczne dni wewn�trz namiot�w powietrze rozpr�a�o si� w bardzo znacz�cym stopniu i standardowe procedury w takich wypadkach polega�y po prostu na uwolnieniu go z powrotem do atmosfery lub � by zapobiec utracie � spr�eniu w ogromnych komorach zbiornikowych powsta�ych w wydr��onych �cianach kanion�w.
��Wiec pewnego razu by�em w Dao Vallis � m�wi� jeden z technik�w. � Komora z nadmiarem powietrza wybuch�a, roztrzaskuj�c p�askowy� i powoduj�c du�e osuwisko, kt�re run�o na Reullgate i rozdar�o dach namiotu. Ci�nienie wyr�wna�o si� z zewn�trznym, to znaczy spad�o do oko�o dwustu sze��dziesi�ciu, i wszystko zacz�o zamarza�. Tamci mieli stare grodzie awaryjne � czyli (jak przypomnia� sobie Sax) przezroczyste zas�ony o g�sto�ci zaledwie kilku cz�steczek, ale bardzo mocne � i kiedy rozwin�y si� automatycznie wok� p�kni�cia, superlepki pas przy dnie jednej z nich przygwo�dzi� do ziemi pewn� kobiet�. W dodatku jej g�owa zosta�a po niew�a�ciwej stronie! Pobiegli�my do niej, wykonali�my szybkie naci�cie i wydostali�my j�. By�a ledwie �ywa.
Sax zadr�a�, wspominaj�c w�asne niedawne spotkanie z zimnem. A dwie�cie sze��dziesi�t milibar�w � takie ci�nienie panowa�o na szczycie Everestu.
Pasa�erowie rozmawiali ju� o innych s�ynnych wybuchach, wspominaj�c mi�dzy innymi wydarzenie, gdy ca�a kopu�a w Hiranyagarba spad�a podczas lodowatego deszczu, a mimo to nikt nie umar�.
Nagle maszyna obni�y�a lot nad wielk�, skraterowan�, wy�ynn� r�wnin� Xanthe i zacz�a opada� ku du�emu, piaszczystemu pasowi startowemu na dnie Krateru Da Vinciego. Pasa tego zacz�li u�ywa� w trakcie rewolucji. Przez lata ca�a marsja�ska spo�eczno�� przygotowywa�a si� do tego dnia, kiedy samoloty nie b�d� ju� si� musia�y ukrywa� przed radarami, tote� w �uku po�udniowego sto�ka krateru zbudowano obecnie du�� krzywizn� okien z lustrzanej miedzi. Dno krateru, kt�rego centralne wzniesienie by�o mocno pop�kane, pokrywa�a warstwa �niegu. Gdyby powsta�o tu jezioro, �rodkowa wypuk�o�� sta�aby si� wysp�, a jej horyzont tworzy�yby urwiste wzg�rza kraterowego sto�ka. Tu� pod skalnymi �cianami sto�ka mo�na by w�wczas stworzy� okr�ny kana�; �ciany ��czy�yby si� z wewn�trznym jeziorem rozchodz�cymi si� promieni�cie odnogami kana�u. Powsta�y w ten spos�b uk�ad wody i l�du przypomina�by opisan� przez Platona Atlantyd�. Zdaniem Saxa w tak przekszta�conym Kraterze Da Vinciego mog�oby mieszka� dwadzie�cia, trzydzie�ci tysi�cy niemal samowystarczalnych os�b. W dodatku na Marsie istnia�y dziesi�tki takich krater�w jak Da Vinci. Najlepsza z mo�liwych komuna, ka�dy krater � swego rodzaju miasto-pa�stwo, polis w pe�ni zdolne si� utrzyma�. Mieszka�cy sami decyduj�, jak ma wygl�da� ich kultura i polityka, a potem g�osowanie w jakiej�� globalnej radzie. �aden regionalny zwi�zek nie by�by wi�kszy ni� miasto, z wyj�tkiem lokalnej wymiany� Czy co� takiego mog�oby si� uda�?
Patrz�c na Krater Da Vinciego, Sax mia� wra�enie, �e tak. Po�udniowy �uk sto�ka o�ywiono arkadami, tr�jk�tnymi namiotami i innymi budowlami, kt�re w chwili obecnej o�wietla�o s�o�ce. Kt�rego� ranka Sax obszed� ca�y kompleks, odwiedzaj�c jedno laboratorium po drugim i gratuluj�c ich u�ytkownikom udanych przygotowa� do ostatecznego (i pokojowego) usuni�cia z Marsa przedstawicieli ZT ONZ. W ko�cu z wylotu lufy i ze spojrze� ludzi powsta�a jaka� pot�ga polityczna� A miny ludzi zmieniaj� si� zale�nie od strony, w kt�r� jest wycelowany karabin. Nabili ju� karabiny � mieszka�cy wraz z saxoklonami � tote� byli we wspania�ych nastrojach. Cieszyli si� z jego widoku, zw�aszcza �e szukali nowej pracy. Pragn�li wr�ci� do bada� podstawowych, zastanawia� si� nad zastosowaniem nowych materia��w, stworzonych przez alchemik�w Spencera, lub studiowa� kwestie zwi�zane z terraformowamem.
Zwracali tak�e uwag� na wydarzenia w przestrzeni kosmicznej i na Ziemi. Szybki wahad�owiec z Ziemi, o nieznanym �adunku, skontaktowa� si� z Da Vincim, prosz�c o pozwolenie wej�cia na orbit�, z tego te� wzgl�du wybrany zesp� opracowywa� nerwowo protoko�y zabezpiecze�, stale konsultuj�c si� z ambasad� Szwajcarii, kt�rej biuro znajdowa�o si� w apartamentach budynku przy p�nocno-zachodnim ko�cu �uku. Przemiana z powsta�c�w w administrator�w nie by�a �atwa.
��Jakie polityczne partie wspieramy? � spyta� Sax.
��Nie wiem. S�dz�, �e te, co zwykle.
���adna partia nie dostaje du�ego wsparcia. Rozumiesz, �adna.
Sax rozumia�. To by�o typowo techniczne podej�cie do sprawy. Istnia�o od czasu, gdy naukowcy stali si� jedn� z klas spo�eczno�ci; przypominali kast� duchownych, poniewa� stale musieli mediowa� mi�dzy lud�mi i ich w�adz�. Najcz�ciej nastawieni apolitycznie, tak jak urz�dnicy pa�stwowi, byli empirykami, kt�rzy chcieli jedynie kierowa� sprawami w racjonalnym, naukowym stylu. Pragn�li dobra dla najwi�kszej liczby os�b i s�dzili, �e to zadanie nie by�oby trudne � gdyby tylko ludzi nie wi�zi�y tak bardzo emocje, religie, rz�dy i inne tego rodzaju z�udne masowe systemy.
Innymi s�owy, standardowa, teoretyczna politologia. Sax pr�bowa� kiedy� wyja�ni� takie stanowisko Desmondowi, ten jednak � mimo sensownego wyk�adu � z jakiego� powodu szale�czo si� roze�mia�. No c�, Sax przyzna�, �e teoria by�a mo�e troch� naiwna, a zatem tak�e komiczna, lecz w pewnej chwili to, co zabawne, mog�o si� sta� przera�aj�ce. Taka koncepcja od stuleci skutecznie odstrasza�a naukowc�w od polityki. Mimo i� stulecia owe by�y do�� ponure�
W�adza polityczna na Marsie wydoby�a si� z mezokosmicznego wentylatora. A ludzie odpowiedzialni za �wielki karabin�� Gdyby� oni przywi�zywali wag� do sprawowania w�adzy�
Sax spokojnym tonem przypomina� pracownikom odwiedzanych laboratori�w o odpowiedzialno�ci, a potem � aby si� odpr�yli i zapomnieli na chwil� o polityce � rozmawia� z nimi o problemach terraformowania. Gdy w ko�cu postanowi� wyruszy� do Sabishii, chcia�o jecha� z nim oko�o sze��dziesi�ciu os�b, kt�re pragn�y si� przyjrze� sytuacji panuj�cej w innych regionach.
��Alternatywa Saxa wobec Pavonis � tak jeden z laborant�w opisywa� t� podr�. Sax us�ysza� owo stwierdzenie i uzna�, �e jest ca�kiem interesuj�ce.
Sabishii zbudowano na zachodnim stoku wysokiego na pi�� kilometr�w wzniesienia zwanego masywem Tyrrhena, le��cego na po�udnie od krateru Jarry-Deslogesa na staro�ytnych wy�ynach mi�dzy Isidis i Hellas; d�ugo�� areograficzna � dwie�cie siedemdziesi�t pi�� stopni, po�udniowa szeroko�� � pi�tna�cie stopni. Ca�kiem odpowiednie miejsce na miasto namiotowe, poniewa� z okien rozci�ga�y si� d�ugie widoki na zach�d, a na wschodzie mo�na by�o dostrzec niskie wzg�rza, kt�re wygl�da�y jak torfowiska. Sabishii niestety znajdowa�o si� zbyt wysoko, aby jego mieszka�cy mogli �y� na otwartym powietrzu; za wysoko by�o tak�e dla ro�lin, kt�re nie przyjmowa�y si� na skalistej powierzchni poza namiotem. W gruncie rzeczy, by� to niemal najwy�szy region na Marsie (po dw�ch znacznie wy�szych wzniesieniach Tharsis i Elysium), co� w rodzaju wyspy bioregionowej, kt�r� sabishiia�czycy kultywowali od dziesi�cioleci.
Okaza�o si�, �e mieszka�c�w miasta bardzo rozczarowa�a utrata du�ych zwierciade�. Czuli si� z tego powodu wr�cz zagro�eni i wiele energii po�wi�cali na ochron� biomy. Niestety, ich wysi�ki na niewiele si� zdawa�y.
��Mn�stwo ro�lin zamarznie na �mier� � potrz�sn�� g�ow� stary kolega Saxa, Nanao Nakayama. � Jak gdyby przysz�a epoka lodowcowa.
��Mam nadziej�, �e uda nam si� skompensowa� utrat� �wiat�a � odrzek� Russell. � Zag�cimy atmosfer�, dodamy gazy cieplarniane� Wi�cej bakterii i ro�lin nadalpejskich.
��Mo�e � powiedzia� Nanao z pow�tpiewaniem. � Wiele nisz jest ju� przepe�nionych. S� do�� ma�e.
Usiedli przy obiedzie, aby o tym porozmawia�. Wszyscy technicy z Da Vinciego znajdowali si� w du�ej jadalni �Pazura�, dok�d przysz�o ich powita� wielu sabishiia�czyk�w. To by�a d�uga, interesuj�ca, przyjacielska rozmowa. Sabishiia�czycy mieszkali za jednym ze szpon�w wyrze�bionej przez siebie postaci smoka, w labiryncie pod ha�d� moholu, kt�ry wykopali, aby � kiedy nie pracowali nad odbudow� � nie musieli stale patrze� na ruiny miasta. Odbudowa nie posuwa�a si� obecnie zbyt szybko, poniewa� wi�kszo�� mieszka�c�w walczy�a z rezultatami utraty zwierciade�.
��I tak nie ma sensu odnawia� Sabishii jako miasta namiotowego � powiedzia� Nanao do Tarikiego, wyra�nie kontynuuj�c w ten spos�b stary sp�r. � R�wnie dobrze mo�emy zaczeka� i zbudowa� je na otwartej przestrzeni.
��Chyba trzeba by d�ugo czeka� � odpar� Tariki, rzucaj�c Saxowi kr�tkie spojrzenie. � Mieszkamy tu� przy szczycie wymienionego w dokumencie z Dorsa Brevia limitu wysoko�ci atmosfery, do kt�rego w og�le dozwolone jest �ycie.
Nanao popatrzy� na Saxa.
��Chcemy, by Sabishii le�a�o wysoko.
Sax skin�� g�ow�, potem wzruszy� ramionami. Nie wiedzia�, co powiedzie�. Zdawa� sobie spraw�, �e �czerwoni� nie zaakceptuj� zmiany. Z drugiej strony, gdyby limit wysoko�ciowy podniesiono mniej wi�cej o kilometr, sabishiia�czycy mieliby dla siebie ca�y masyw, a w przypadku Tharsis i Elysium w�a�ciwie nic by si� nie zmieni�o. Logiczne. Kt� jednak mo�e wiedzie�, co zdecyduj� na Pavonis?
��Mo�e powinni�my si� teraz skupi� na pr�bach powstrzymania spadku ci�nienia atmosferycznego � zauwa�y�.
Obaj m�czy�ni spojrzeli na niego pos�pnie.
��Wyjd�my. Poka�ecie mi masyw? � zasugerowa�.
Natychmiast si� rozchmurzyli.
��Z najwi�ksz� rado�ci�.
Grunt masywu Tyrrhena nale�a� do tych, kt�re areologowie we wczesnych latach nazywali Jednostk� poci�t�� po�udniowych wy�yn, co oznacza�o mniej wi�cej Jednostk� skraterowan��, tyle �e okre�lany tym mianem obszar zosta� dodatkowo poprzerywany ma�ymi sieciami kanalik�w. Ni�sze i bardziej typowe wy�yny otaczaj�ce masyw zawiera�y tak�e pola nazywane �jednostk� pasmow�� oraz Jednostk� wzg�rzow��. Rzeczywi�cie, gdy tylko wyjechali za miasto, Sax dostrzeg� rozmaite typy nier�wno�ci po�udniowych wy�yn. Cz�sto zauwa�a� wszystkie �Jednostki� naraz: obszary upstrzone kraterami, pop�kane, g�rzyste, pasmowe, �poci�te� i wzg�rzowe � przys�owiowy krajobraz noachia�ski. Sax, Nanao i Tariki siedzieli na pok�adzie obserwacyjnym jednego z pojazd�w Uniwersytetu Sabishiia�skiego; wok�, w innych roverach jechali wsp�pracownicy Saxa, a przed nim maszerowa�y ekipy piechur�w. Po wzg�rzach na wschodnim horyzoncie biega�y ma�e grupki energicznych os�b. Wszystkie kotliny powierzchniowe pokrywa�a cienka warstwa brudnego �niegu. Masyw le�a� pi�tna�cie stopni na po�udnie od r�wnika. Nanao m�wi�, �e z tego powodu rejon Sabishii s�ynie z do�� du�ej ilo�ci opad�w atmosferycznych. Po�udniowo-wschodni stok masywu by� nieco bardziej suchy, tu jednak dociera�y masy �nie�nych chmur, przesuwaj�cych si� na po�udnie ponad lodowcem w Isidis Planitia.
Rzeczywi�cie, kiedy jechali pod g�r�, wielkie fale ciemnych chmur nap�ywa�y masami z p�nocnego zachodu i przesuwa�y si� nad nimi, jak gdyby wytrwale �ciga�y biegaczy-d�ugodystansowc�w. Sax zadr�a�, przypominaj�c sobie niedawny kontakt z �ywio�ami; by� szcz�liwy, �e znajduje si� w roverze i wiedzia�, �e podczas spacer�w nie b�dzie si� ju� od niego oddala�.
Zatrzymali si� na najwy�szym punkcie do�� niskiego starego g�rskiego pasma i wysiedli. Ruszyli po powierzchni usianej g�azami narzutowymi, niewielkimi wzniesieniami, rozpadlinami, piaskowymi zaspami, bardzo ma�ymi kraterami, bochnowym skalnym pod�o�em, skarpami,
Wtedy, pod koniec epoki hesperyjskiej, nadszed� kr�tki ciep�y i mokry okres, kiedy woda od czasu do czasu p�yn�a na powierzchni. Obecnie wi�kszo�� areolog�w przyznawa�a, �e okres ten by� do�� wilgotny, ale nie by� on ich zdaniem ciep�y � roczna �rednia temperatura wynosi�a sporo poni�ej dwustu siedemdziesi�ciu trzech kelwin�w. Twierdzili te�, �e wod� na powierzchni uzupe�nia�a raczej konwekcja hydrotermalna ni� opady atmosferyczne. Wed�ug aktualnych oblicze� okres ten trwa� jedynie mniej wi�cej sto milion�w lat, po nim natomiast przysz�y miliardy wietrznych lat w ja�owej, zimnej Erze Amazo�skiej, kt�ra trwa�a a� do chwili przybycia kolonist�w.
��Czy istnieje nazwa dla epoki, kt�ra rozpocz�a si� od pierwszego M-roku? � spyta� Sax.
��Holocen.
Teren ten przez dwa miliardy lat nieustannie szorowa� wiatr, tak ostro, �e starsze kratery by�y ca�kowicie pozbawione sto�k�w, bezlitosne wiatry zdar�y warstw� po warstwie, pozostawiaj�c jedynie skaln� dzicz. Specjali�ci nie nazywali tych teren�w chaotycznymi, lecz w�a�nie dzicz�, bior�c pod uwag� jej niewiadomy wiek i rozmaito�� form: bezsto�kowych krater�w, zrytych p�askowzg�rzy, pochy�o�ci terenu, wzniesie�, skarp i niezliczonego mn�stwa skalistych, pokrytych do�ami ska�.
Sabishiia�czycy cz�sto zatrzymywali rover i chodzili po okolicy. G�rowa�y nad nimi ma�e p�askowzg�rza. Sax z�apa� si� na tym, �e stoi bardzo blisko pojazdu, a jednak znajduje wszelkie rodzaje interesuj�cych osobliwo�ci areologicznych. W pewnej chwili odkry� ska�� w kszta�cie rovera; przez ca�� jej d�ugo�� bieg�o pionowe p�kni�cie. Na lewo od niej, daleko na zachodzie, widzia� horyzont: skalisty grunt, g�adki i ��ty. Po prawej stronie znajdowa�a si� wysoka po pas �ciana starego uskoku, dziobatego; wygl�da�, jak gdyby pokrywa�o go pismo klinowe. Dalej le�a�a zaspa piaskowa ograniczona wysokimi po kostki kamieniami; niekt�re z nich by�y tr�jk�tnymi, ciemnymi, bazaltowymi, wyg�adzonymi wietrzn� erozj� graniakami, inne ja�niejszymi, pokrytymi do�kami, mia�kimi kamykami. Sax dostrzeg� w pewnym miejscu zr�wnowa�ony, du�y jak dolmen, od�am sto�ka, w innym � ogon piasku. Tu nieregularny kr�g ejektament�w, niczym prawie ca�kowicie zwietrza�y Stonehenge, tam g��bok� kotlin� w kszta�cie w�a � mo�e fragment strumienia � za nim drugie, �agodne wzniesienie� Dalej znajdowa�a si� wypuk�o�� o wygl�dzie lwiej g�owy. Wzg�rze obok niej przypomina�o cia�o lwa.
Na tle tego kamienno-piaszczystego �wiata �ycie ro�linne wygl�da�o bardzo skromnie. Przynajmniej na pierwszy rzut oka. Trzeba by�o go szuka�, dok�adnie zwraca� uwag� na barwy, przede wszystkim na ziele�, na wszystkie odcienie zieleni, ale zw�aszcza na odcienie pustynne � sza�wiowy, oliwkowy, khaki i tak dalej. Nanao i Tariki ci�gle wskazywali okazy, kt�rych Sax nie potrafi� dostrzec. Zacz�� si� przygl�da� z coraz bli�szej odleg�o�ci. Kiedy oczy ju� rozr�nia�y �ywe pastele, kt�re niemal si� zlewa�y z �elazow� ziemi�, Sax powoli wychwytywa� ro�liny w�r�d rdzy, br�zu, umbry, ochry i czerni skalnego krajobrazu. Nale�a�o wypatrywa� przedstawicieli flory w kotlinach i rozpadlinach, a tak�e na obszarach zacienionych i pokrytych �niegiem. Im bli�ej przysuwa� twarz, tym wi�cej widzia�; a� nagle, w pewnym wysoko po�o�onym basenie wyda�o mu si�, �e ro�linno�� plewi si� wsz�dzie. W tym momencie zrozumia� � ca�y ten teren, ca�y masyw Tyrrhena stanowi� jedno wielkie turniowe pole.
P�niej zauwa�y�, �e jaskrawe zielenie pewnych porost�w i szmaragdowe lub ciemne, aksamitne zielenie mch�w pokrywaj� ca�e powierzchnie skalne albo wewn�trzne strefy zlewisk �ciekowych. Wygl�da�y jak wilgotne futerko.
Wielobarwna paleta porost�w, ciemnozielone ig�y sosen, skupione ig�y sosen Hokkaido, sosny wyczy�cowe, ja�owiec
W rzeczywisto�ci okaza�o si� (jak powiedzia� Saxowi Nanao), �e o wi�kszo�� basen�w intensywnie dbano.
��Ten basen obsadzi� Abraham.
Za ka�dy ma�y region odpowiedzialny by� jaki� ogrodnik lub grupa ogrodnik�w.
��Ach! � stwierdzi� Sax. � A wi�c nawozicie?
Tariki roze�mia� si�.
��W pewnym sensie. Gleb� przewa�nie przywieziono.
��Ach, tak.
Zrozumia� teraz, sk�d ta r�norodno�� ro�lin. Pami�ta� uprawy wok� Lodowca Arena, gdzie po raz pierwszy widzia� turniowe pola. Teraz jednak�e osi�gano o wiele doskonalsze wyniki ni� w tamtych wczesnych latach. Tariki m�wi�, �e w laboratoriach Sabishii intensywnie pracowano nad produkcj� uprawnej warstwy gleby. Sax wiedzia�, �e to dobry pomys�, bowiem gleba p�l turniowych powstawa�a w spos�b naturalny w tempie zaledwie kilku centymetr�w na stulecie. Tyle �e istnia�y przyczyny takiej powolno�ci, tote� tak�e wytwarzanie gleby okaza�o si� niezwykle trudne. A jednak�
��Przeskoczyli�my na pocz�tek kilka milion�w lat � zauwa�y� z dum� Nanao. � Zaczynamy od tego miejsca.
Najwyra�niej w�asnymi r�koma posadzili wiele okaz�w, potem przewa�nie zostawiali je swemu losowi i obserwowali ich rozw�j.
��Rozumiem � rzuci� Sax.
Przypatrzy� si� ro�linno�ci z jeszcze wi�ksz� uwag�. Wyra�ne, lekko przy�mione �wiat�o: to prawda, w ka�dej wielkiej otwartej sali r�s� nieco inny zestaw gatunk�w.
��Wi�c to s� ogrody.
��Tak� co� w tym rodzaju. To zale�y.
Nanao powiedzia�, �e wielu ogrodnik�w pracuje wed�ug nauk Muso Soseki lub zgodnie z przykazaniami innych japo�skich mistrz�w ze�; jeszcze inni wed�ug metod Fu Hsi, legendarnego odkrywcy chi�skiego systemu geomancji zwanego
Tariki doda�, �e to s� tylko wp�ywy. Kiedy bowiem ogrodnicy wykonywali prac�, miewali w�asne objawienia. Dostosowywali si� do nachylenia terenu, widzieli, �e niekt�re ro�liny pomy�lnie si� rozwijaj�, a inne umieraj�. Wsp�ewolucja, jaki� rodzaj rozwoju epigenetycznego.
��Jak tu �adnie � powiedzia� Sax, rozgl�daj�c si�. Dla specjalist�w spacer z Sabishii na masyw by� zapewne ekscytuj�c� wycieczk�, wype�nion� rozmaitymi aluzjami i subtelnymi odwo�aniami do tradycji, kt�rych on nie dostrzega�. Hiroko nazwa�aby t� sytuacj� areoformowaniem albo areofani�.
��Chcia�bym odwiedzi� wasze laboratoria glebowe.
��Oczywi�cie.
Wr�cili do rovera i odjechali. P�niej tego dnia, pod ciemnymi chmurami burzowymi dojechali do samego szczytu masywu, kt�ry okaza� si� rodzajem rozleg�ego, falistego torfowiska. Ma�e w�wozy wype�nione by�y sosnowymi ig�ami, odsuni�tymi na bok przez wiatr, wygl�da�y wi�c jak �d�b�a trawy na r�wno skoszonej ��ce. Sax, Tariki i Nanao znowu wysiedli z pojazdu i chodzili po okolicy. Wiatr smaga� im skafandry. P�nopopo�udniowe s�o�ce wysuwa�o si� spod os�ony ciemnych chmur; d�ugie cienie podr�nik�w k�ad�y si� a� do horyzontu. Tutaj na g�rze, na torfowiskach wida� by�o sporo du�ych mas g�adkiego, go�ego, skalnego pod�o�a. Sax rozgl�da� si� i dostrzega�, �e krajobraz ma tu pierwotny, czerwony wygl�d, kt�ry Sax pami�ta� z najwcze�niejszych lat. Potem jednak doszli do kraw�dzi ma�ego parowu i nagle spojrzeli w d�, na ziele�.
Tariki i Nanao rozmawiali o
��Ca�y Mars to ogr�d. Ziemia tak�e, w gruncie rzeczy� Tacy ju� jeste�my, my, ludzie. Musimy wi�c skupia� si� na ogrodnictwie, my�le� o odpowiedzialno�ci wobec ziemi. Uk�ad cz�owiek-Mars to uk�ad r�wnowa�nych organizm�w.
Sax zamacha� niepewnie r�k�.
��Zawsze my�la�em o Marsie jako o swego rodzaju dziczy � powiedzia�, wywo�uj�c etymologi� s�owa �ogr�d�. Francuskie, pragerma�skie, staronorweskie
��Tak � stwierdzi� Tariki � tyle �e dzicz to teraz tak�e ogr�d. Pewien rodzaj ogrodu. On �wiadczy o nas� � Wzruszy� ramionami, zmarszczy� czo�o. Uwa�a� t� my�l za zgodn� z prawd�, lecz najwyra�niej mu si� nie podoba�a. � Tak czy owak,
��Mo�e � przyzna� Sax. � Mo�e s� to po prostu dwa etapy pewnego procesu. Oba s� konieczne.
Tariki skin�� g�ow�, sk�onny rozwa�y� s�owa Saxa.
��A teraz?
��Wszystko zale�y od tego, jak zamierzamy rozwi�za� problem potencjalnej epoki lodowcowej � odpar� Sax. � Je�li b�dzie naprawd� gro�nie i umrze sporo ro�lin, wtedy
Tariki pokiwa� g�ow�, Nanao tak�e. Rozci�gaj�ce si� tu� przed nimi ekosystemy by�y za�nie�one. W �wietle s�onecznym, kt�re przybra�o w tej chwili kolor spi�u, spada�y p�atki, wiruj�c na wietrze. Sabishiia�czycy byli otwarci na sugestie.
Tymczasem, jak podczas wszystkich takich wypraw, m�odzi pracownicy z Da Vinciego i Sabishii razem biegali po masywie, a potem wracali do labiryntu pod ha�d�, zaczynaj�c nocne rozmowy o geomancji, areomancji, ekopoetyce, wymianie cieplnej, pi�ciu �ywio�ach, gazach cieplarnianych i innych sprawach. By� to tw�rczy ferment, kt�ry Sax uwa�a� za bardzo obiecuj�cy.
��Powinien tu by� Michel � powiedzia� do Nanao. � I John. Jak bardzo podoba�aby mu si� taka grupa. � Potem nagle przysz�o mu co� do g�owy, wi�c doda�: � Powinna tu by� Ann.
Wr�ci� wi�c na Pavonis, a reszta grupy zosta�a w Sabishii, aby szczeg�owo om�wi� problemy.
Na Pavonis nic si� nie zmieni�o. Coraz wi�cej os�b, namawianych przez Arta Randolpha, proponowa�o, �eby zwo�a� kongres konstytucyjny. Napisa� przynajmniej prowizoryczn� konstytucj�, zarz�dzi� g�osowanie nad ni�, a nast�pnie powo�a� okre�lony w niej rz�d.
��Dobry pomys� � zauwa�y� Sax. � Mo�e nale�y te� wys�a� delegacj� na Ziemi�.
Siew. Rzucanie w gleb� nasion. By�o dok�adnie tak jak na torfowisku; niekt�re zakie�kuj�, inne nie.
Sax szuka� Ann, ale dowiedzia� si�, �e opu�ci�a Pavonis. Ludzie m�wili, �e wyjecha�a na daleki przycz�ek �czerwonych� w Tempe Terra, na p�noc od Tharsis. Dodawali, �e nikt tam nie je�dzi z wyj�tkiem �czerwonych�.
Po kr�tkim zastanowieniu Sax poprosi� o pomoc Steve�a i wsp�lnie ustalili po�o�enie kryj�wki. Potem po�yczy� od bogdanowist�w ma�y samolot i polecia� na p�noc, z Ascreus Mons po lewej stronie, potem w d� Echus Chasma, obok swej starej siedziby w Echus Overlook, a� na szczyt ogromnej �ciany po prawej stronie.
Ann tak�e bez w�tpienia pokona�a t� tras�, a zatem r�wnie� musia�a mija� pierwsz� siedzib� programu terraformowania. Terraformowanie� Nast�powa�a ewolucja we wszystkim, nawet w ideach. Czy Ann zauwa�y�a Echus Overlook, czy cho�by pami�ta�a to niewielkie miejsce b�d�ce synonimem pocz�tku? Trudno powiedzie�. Tak dziwacznie ludzie znaj� si� nawzajem. Male�kie fragmenty ich �ywot�w krzy�owa�y si� ze sob� lub znali je inni. Uczucie samotno�ci we wszech�wiecie� Osobliwe. Pow�d, by mie� przyjaci�, by si� pobiera�, by dzieli� z kim� pok�j i �ycie tak �ci�le, jak tylko mo�liwe. To wszystko nie czyni�o ludzi naprawd� bliskimi sobie, ale zmniejsza�o poczucie samotno�ci. Tak jak ten, kto �eglowa� samotnie przez oceany �wiata, jak w ksi��ce, kt�ra zrobi�a bardzo du�e wra�enie na Saxie w m�odo�ci:
Sax przelecia� obok ciemnawej krzywizny Kasei Vallis, w og�le jej nie zauwa�aj�c.
�Czerwoni� dawno temu wydr��yli ska�� rozmiaru miejskiego bloku na wzg�rku, kt�ry s�u�y� jako ostatni rozdzielczy klin w przeci�ciu dw�ch Tempe Fossa, dok�adnie na po�udnie od Krateru Perepe�kina. Z okien pod okapami rozprzestrzenia� si� widok najpierw na nagie, proste kaniony, p�niej na wi�kszy kanion, kt�ry powsta� na skutek zlania si� mniejszych. Teraz wszystkie
Sax wyl�dowa� ma�ym samolotem na piaszczystym pasie startowym na szczycie wzg�rka, sk�d nie by�o wida� lodowych r�wnin; nie m�g� te� dostrzec �adnej ro�linno�ci � ani jednego drzewa, kwiatu, nawet �achy porost�w. Zastanawia� si�, czy �czerwoni� nie poddawali tych kanion�w jakiemu� sztucznemu procesowi wyja�awiania. W ka�dym razie Russella otacza�a jedynie pierwotna ska�a pokryta szronem, kt�rego nie spos�b by�o si� pozby�, chyba �e mieszka�cy pokryliby kaniony namiotem, odcinaj�c powietrze.
��Hmm� � mrukn�� Sax, wstrz��ni�ty w�asnym pomys�em.
Dwie przedstawicielki �czerwonych� poprowadzi�y go do w�azu �luzy powietrznej na szczycie wzg�rka. Sax zszed� razem z nimi po schodach. Schron okaza� si� prawie pusty. No i dobrze. Wola� znosi� ch�odne spojrzenia dw�ch m�odych kobiet prowadz�cych go nier�wno ociosanymi skalnymi chodnikami kryj�wki ni� ca�ej grupy ludzi. Interesuj�ce wyda�y mu si� przyk�ady estetyki �czerwonych�. Bardzo skromne, jak mo�na si� spodziewa�; nie by�o wida� ani jednej ro�liny, tylko r�ne rodzaje materia�u skalnego: chropowate �ciany oraz jeszcze bardziej surowe sufity, skontrastowane z wypolerowan� bazaltow� pod�og� i po�yskuj�cymi oknami wychodz�cymi na kaniony.
Doszli we tr�jk� do urwiskowego chodnika, kt�ry wygl�da� jak naturalna jaskinia. W dole ci�gn�y si� niemal euklidesowe linie kanionu. Tyln� �cian� zdobi�y mozaiki wykonane z kawa�k�w kolorowego kamienia, wypolerowanych i u�o�onych jeden przy drugim blisko siebie, bez szczelin; tworzy�y abstrakcyjne wzory, kt�re chyba co� przedstawia�y, lecz Sax nie m�g� si� na nich odpowiednio skupi�, tote� nie zdo�a� odgadn�� ich znaczenia. Pod�og� stanowi� kamienny parkiet z onyksu, alabastru, serpentynu i krwawnika. Chodnik ci�gn�� si� i ci�gn�� � du�y i pokryty py�em. Ca�y kompleks wygl�da� na rzadko u�ywany. �Czerwoni� preferowali w�asne rovery, wi�c tego typu miejsca uwa�ali bez w�tpienia za przykr� konieczno��. Ukryty schron, potrzaskane okna � mo�na by�o przej�� kanionami tu� obok niego i nie zdawa� sobie sprawy z jego istnienia. Sax czu�, �e przyczyn� takiego wygl�du owego miejsca jest nie tylko strach przed dostrze�eniem przez ZT ONZ, ale tak�e niech�� do zmieniania gruntu, do ingerowania w sprawy ziemi.
Siedz�ca na kamiennym parapecie okna Ann najwyra�niej pr�bowa�a post�powa� w taki w�a�nie spos�b. Sax zatrzyma� si� nagle, bowiem zatracony w my�lach nieomal na ni� wpad�, dok�adnie tak, jak nie�wiadomy tego schronienia podr�nik m�g� nagle znale�� si� tu� przy nim. Fragment ska�y, usadowiony w oknie. Sax patrzy� uwa�nie na Ann. Wygl�da�a �le. By�o to wida� na pierwszy rzut oka, a im d�u�ej na ni� patrzy�, tym wi�kszy odczuwa� niepok�j. Ann powiedzia�a mu kiedy�, �e nie poddaje si� ju� kuracji przed�u�aj�cej �ycie. Mia�o to miejsce kilka lat temu. Podczas rewolucji spala�a si� niczym p�omie�, teraz natomiast, gdy rebelia �czerwonych� zosta�a st�umiona, jej cia�o przybra�o barw� popio�u. Szare cia�o. Straszliwy widok. Tak jak wszyscy pozostali przy �yciu cz�onkowie pierwszej setki mia�a mniej wi�cej sto pi��dziesi�t lat i bez kuracji� wkr�tce umrze.
No c�. Dok�adniej, w sensie fizjologicznym mia�a oko�o siedemdziesi�tki, zale�nie od tego, kiedy po raz ostatni podda�a si� kuracji. Nie by�o wi�c tak �le. Mo�e Peter wie na ten temat wi�cej. Sax s�ysza� jednak, �e im d�u�sze s� przerwy mi�dzy kuracjami, tym wi�cej � w sensie statystycznym � pojawia si� problem�w. Logiczne. Najrozs�dniejsza by�a rozwaga.
Nie potrafi� powiedzie� tego Ann. W gruncie rzeczy, nie mia� poj�cia, co w�a�ciwie jej powiedzie�.
W ko�cu podnios�a wzrok. Rozpozna�a go i zadr�a�a, jej usta rozchyli�y si�. Wygl�da�a jak schwytane w zasadzk� zwierz�. Potem spojrza�a w dal; ponure, kamienne oblicze. Nie by�o w niej gniewu, nie by�o te� nadziei.
��Chcia�em ci pokaza� masyw Tyrrhena � odezwa� si� bez przekonania.
Wsta�a (wygl�da�a jak powstaj�cy pomnik) i wysz�a z pomieszczenia.
Sax poczu�, �e �upi� go stawy, jak gdyby cierpia� na artretyzm. Taki b�l cz�sto towarzyszy� mu podczas rozm�w z Ann.
Dwie m�ode kobiety o surowym wygl�dzie przygl�da�y mu si� przez chwil�.
��Nie s�dz�, �eby chcia�a z tob� rozmawia� � poinformowa�a go ta wy�sza.
��Ale� jeste� bystra � stwierdzi� z�o�liwie Sax.
Ann sta�a daleko od niego, na chodniku, przed kolejnym oknem: czym� oczarowana lub mo�e zbyt wyczerpana, aby si� poruszy�. Mo�e jednak chcia�a z nim porozmawia�
Podszed� i zatrzyma� si� przed ni�.
��Chcia�bym wiedzie�, jak oceniasz zmiany w tej krainie � powiedzia�. � Interesuj� mnie twoje sugestie co do naszych dalszych poczyna�. Mam te� pewne� pewne pytania areologiczne. Ale� mo�e ciebie ju� nie interesuj� �ci�le naukowe kwestie�
Ann zrobi�a ku niemu krok i wymierzy�a mu policzek. Sax osun�� si� przy �cianie chodnika i usiad�. Ann znikn�a. Pomog�y mu wsta� dwie m�ode kobiety, skonsternowane, nie wiedzia�y bowiem, czy wypada im si� �mia�. Ca�e cia�o mia� obola�e, nawet bardziej ni� twarz, a w oczach czu� pieczenie i lekkie uk�ucia. Mia� wra�enie, �e mo�e rozp�aka�by si�, gdyby nie te idiotki, kt�re �ledz�c go, ogromnie wszystko skomplikowa�y. Poniewa� by�y w pobli�u, Sax nie m�g� ani krzycze�, ani b�aga�, nie m�g� pa�� na kolana i powiedzie�: �Ann, prosz�, wybacz mi�. Nie potrafi�.
��Dok�d posz�a? � zdo�a� spyta�.
��Ann naprawd� nie chce z tob� rozmawia� � oznajmi�a wy�sza dziewczyna.
��Mo�e powiniene� poczeka� i spr�bowa� p�niej � doradzi�a ni�sza.
��Och, zamknijcie si�! � wrzasn�� Sax, nagle czuj�c tak gwa�town� w�ciek�o��, jak gdyby dosta� sza�u. � Przypuszczam, �e pozwoli�yby�cie jej po prostu przesta� poddawa� si� kuracji i umrze�.
��To jej prawo � o�wiadczy�a wy�sza.
��Jasne, �e tak, nie m�wi�em jednak o prawach. M�wi�em o tym, jak powinien si� zachowa� przyjaciel samob�jcy. Z pewno�ci� nie macie o tym poj�cia. A teraz pom�cie mi j� znale��.
��Nie jeste� jej przyjacielem.
��Ale� oczywi�cie, �e jestem. � Wsta�. Zatoczy� si� troch�, kiedy pr�bowa� p�j�� w kierunku, w kt�rym odesz�a Ann. Jedna z m�odych kobiet chcia�a wzi�� go za �okie�. Uchyli� si�, rezygnuj�c z jej pomocy, i ruszy� sam. W oddali dostrzeg� Ann, siedzia�a na krze�le w jakiej� � tak przynajmniej s�dzi� � sali jadalnej. Zbli�y� si� do niej, zwalniaj�c niczym Apollo w paradoksie Zenona.
Obr�ci�a si� i przeszy�a go pe�nym nienawi�ci wzrokiem.
��To ty porzuci�e� nauk�, ju� na samym pocz�tku � warkn�a. � Wi�c nie wciskaj mi bzdur, �e niby nie interesuj� mnie kwestie naukowe!
��Masz racj� � odrzek� Sax. � Naprawd�. � Wyci�gn�� do niej r�ce. � I teraz potrzebuj� rady� Naukowej porady. Chc� si� uczy�. A poza tym pragn� ci pokaza� pewne rzeczy.
Ann namy�la�a si� przez chwil�, a potem wsta�a i znowu odesz�a, przechodz�c tu� obok niego, tak �e, chocia� nie chcia�, cofn�� si�. Potem pospieszy� za ni�; jej kroki by�y o wiele d�u�sze ni� jego i porusza�a si� szybko, tote� Sax musia� prawie biec. Bola�y go ko�ci.
��Mogliby�my wyj�� razem � zaproponowa� Sax. � Niewa�ne dok�d.
��Poniewa� i tak ca�a planeta zosta�a zniszczona � doda�a Ann.
��Musisz przecie� od czasu do czasu wychodzi�, by obejrze� zach�d s�o�ca � nalega� Sax. � Mo�e m�g�bym ci towarzyszy�.
��Nie.
��Prosz�, Ann. � Odchodzi�a szybko i by�a od niego o tyle wy�sza, �e Sax z trudem za ni� nad��a�. Jeszcze trudniej by�o rozmawia�. Dysza� i sapa�, a policzek ci�gle go bola�. � Prosz�.
Nie odpowiedzia�a i nie zwolni�a. Teraz schodzili korytarzem mi�dzy szeregami kwater mieszkalnych. Ann przyspieszy�a, przesz�a przez pr�g i zatrzasn�a za sob� drzwi. Sax spr�bowa� je otworzy�, lecz okaza�y si� zamkni�te na klucz.
Nie by� to obiecuj�cy pocz�tek.
Pies go�czy i �ania. Sax postanowi�, �e musi zacz�� si� zachowywa� inaczej, aby jego poczynania nie wygl�da�y na po�cig lub polowanie. Niemniej jednak�
��Pochucham, podmucham, a� zdmuchn� tw�j dom� � mrukn�� i dmuchn�� na drzwi, a wtedy dostrzeg� dwie m�ode kobiety, kt�re wci�� mu si� przypatrywa�y.
Pewnego wieczoru w tym samym tygodniu, tu� przed zachodem s�o�ca, Sax zszed� do przebieralni i ubra� si�. Kiedy wesz�a Ann, a� podskoczy�.
��W�a�nie wychodzi�em � wyj�ka�. � Mog� p�j�� z tob�?
��To wolny kraj � odpar�a ponuro.
Razem wi�c opu�cili �luz� powietrzn� i wyszli na zewn�trz. M�ode kobiety by�y zaskoczone.
Sax wiedzia�, �e musi post�powa� z wielk� ostro�no�ci�. Naturalnie, mimo i� chcia� jej pokaza� pi�kno nowej biosfery, lepiej by�o nie wspomina� o ro�linach, �niegu czy te� chmurach. Trzeba pozwoli�, by fakty m�wi�y same za siebie. Mo�e tak by�o w przypadku wszystkich zjawisk� Nie spos�b za nie m�wi�. Mo�na tylko i�� po gruncie i niech ziemia m�wi sama.
Ann nigdy nie by�a osob� towarzysk�. Teraz te� rzadko si� do niego odzywa�a. Sax, id�c za ni�, podejrzewa�, �e jego przyjaci�ka przemierza swoj� zwyk�� tras�. Pozwoli�a mu si� wi�c do siebie zbli�y�.
Zadawanie pyta� by�o dozwolone � na tym polega�a nauka. Ann zatrzymywa�a si� do�� cz�sto, by przyjrze� si� jakim� skalnym tworom. Wtedy Sax m�g� kucn�� obok niej i gestem lub s�owem spyta�, co znalaz�a. Oboje mieli na sobie skafandry i he�my, mimo �e znajdowali si� na tak niskiej wysoko�ci, �e wystarczy�oby za�o�y� mask� filtruj�c� dwutlenek w�gla. Dzi�ki he�mom rozmowy s�ycha� by�o jako g�osy w uchu, tak jak za dawnych czas�w. A zatem� pytania.
Wi�c pyta�. Ann odpowiada�a, czasami nawet do�� szczeg�owo. Tempe Terra by�a rzeczywi�cie Krain� Czasu, materia� jej podstawy stanowi� przetrwa�y fragment po�udniowych wy�yn � pozosta�o�� Wielkiego Uderzenia. P�niej, kiedy wypi�trzenie Tharsis wypchn�o na po�udnie litosfer�, Tempe intensywnie pop�ka�a. Te p�kni�cia otacza�y teraz Ann i Saxa w postaci Mareotis Fossae i Tempe Fossa.
Rozci�gaj�ca si� przed nimi ziemia pop�ka�a wystarczaj�co, aby mog�y si� na niej pojawi� sp�nione wulkany, g�ruj�c nad kanionami. Z jednego wysokiego szczytu Sax i Ann dostrzegli daleki wulkan o wygl�dzie spad�ego z nieba czarnego sto�ka; potem zobaczyli kolejny, kt�ry wygl�da� � o ile Sax dobrze widzia� � dok�adnie jak krater meteorytowy. Gdy powiedzia� Ann o swoim spostrze�eniu, potrz�sn�a g�ow� i wskaza�a magmowe wylewy i kana�y, kt�re teraz z �atwo�ci� dostrzeg�. By�y cz�ciowo ukryte pod osypiskiem p�niejszego rumoszu ejektament�w i pokryw� brudnego �niegu, gromadz�cego si� jak zaspy piaskowe w os�oni�tych od wiatru niszach; �wiat�o zachodz�cego s�o�ca zmieni�o im barw� na odcie� piasku.
Widzie� krajobraz w trakcie jego historii, czyta� go jak tekst napisany przez jego w�asn� d�ug� przesz�o�� � to by�a wizja Ann, kt�r� spe�ni�a dzi�ki bliskiej obserwacji, studiom trwaj�cym stulecie oraz w�asnemu wrodzonemu darowi: jej mi�o�ci do tego �wiata. Naprawd� trzeba by�o go zobaczy� i zadziwi� si� nim. Stanowi� co� w rodzaju naturalnego bogactwa, skarbu, mi�o�ci wi�kszej ni� nauka albo co� z kr�lestwa mistycznej nauki Michela. Z kr�lestwa alchemii� Tyle �e alchemicy chcieli zmienia� pewne rzeczy w co� innego, wi�c to by� raczej jaki� typ wyroczni. Wizjonerstwo, z wizj� r�wnie pot�n� jak wizja Hiroko. Naprawd�. Duchowy �wiat Ann by�, rzecz jasna, mniej fantastyczny, mo�e mniej spektakularny, mniej aktywny, stanowi� akceptacj� wobec tego, co le�a�o wok� � mi�o�� do ska�y, w imi� ska�y. W imi� Marsa jako pierwotnej planety, w ca�ym swym majestatycznym pi�knie, czerwonordzawej, ci�gle tak samo martwej. Martwej! Poddawanej przez lata jedynie chemicznym przemianom materii; bezmierne, powolne �ycie geofizyki. Osobliwe poj�cie � to �ycie abiologiczne� A jednak istnia�o, je�li kto� chcia� je ogl�da�, rodzaj �ycia wiruj�cego, poruszaj�cego si� w�r�d p�on�cych gwiazd, post�puj�cego przez wszech�wiat wspania�ym skurczowo-rozkurczowym ruchem. Mo�na by powiedzie� � jedno wielkie oddychanie. Zach�d s�o�ca pomaga� to wszystko dostrzec.
Sax pr�bowa� patrze� na ten �wiat tak jak Ann. Za jej plecami, ukradkiem zerkn�� na nar�czny komputer. Kamie� (angielskie
Wiedzia�, �e Ann jest osob� stale niezadowolon�. By�o w tym co� pocieszaj�cego, poniewa� zupe�ny brak uczu� by�by bardzo z�ym sygna�em. Ann na szcz�cie ci�gle traktowa�a wiele spraw do�� emocjonalnie. Przynajmniej zazwyczaj. Czasami skupia�a si� na skale z takim oddaniem, �e Sax mia� wra�enie, i� obserwuje jej obsesyjny entuzjazm z dawnych czas�w. Musia� przyzna�, �e tym post�powaniem zach�ca�a go. Innymi razy wydawa�o mu si�, �e Ann po prostu chaotycznie kr�ci si� po okolicy, a areologia stanowi dla niej jedynie rozpaczliw� pr�b� ucieczki od tera�niejszo�ci. Oddali� histori� albo rozpacz, albo wszystko naraz. W tych momentach chodzi�a bez celu i nie zatrzymywa�a si�, aby spojrze� na jawnie interesuj�ce, mijane cechy terenu; nie odpowiada�a tak�e na pytania areologiczne. Sax wprawdzie nie wiedzia� du�o na temat depresji, lecz zachowanie Ann zaniepokoi�o go. Niewiele niestety m�g� zrobi�, potrzebne by�y lekarstwa, a i przy ich zastosowaniu nie istnia�a pewno�� co do rezultat�w. Zreszt�, proponowanie Ann �rodk�w antydepresyjnych w�a�ciwie niewiele si� r�ni�o od sugerowania samej kuracji, nie m�g� wi�c podj�� tego tematu. A poza tym� czy rozpacz r�wna�a si� depresji?
Na szcz�cie, ro�lin by�o naprawd� niewiele. Tempe nie przypomina�a pod tym wzgl�dem Tyrrheny ani nawet brzeg�w Lodowca Arena. Tak w�a�nie wygl�da�a powierzchnia, na kt�rej nie stosowano intensywnych zabieg�w ogrodniczych. Ten �wiat nadal w wi�kszo�ci sk�ada� si� ze ska�.
Z drugiej strony, Tempe le�a�a do�� nisko, panowa�a tu spora wilgotno��, a lodowy ocean znajdowa� si� w odleg�o�ci zaledwie kilku kilometr�w na p�noc i na zach�d. R�ne grupy pionierskich Johnnych Appleseed�w przekroczy�y ca�� po�udniow� lini� brzegow� nowego morza � cz�ciowo by� to wynik pr�b Biotique, rozpocz�tych kilka dziesi�cioleci temu, kiedy Sax przebywa� w Burroughs. Je�li cz�owiek popatrzy� uwa�nie wok� siebie, m�g� dostrzec troch� porost�w, ma�e zagony turniowych p�l, a tak�e kilka drzewek
Wspi�li si� na spory pag�rek, z kt�rego by�o wida� kanion po�o�ony na zach�d od kryj�wki. I wtedy Sax je zauwa�y�: wielkie lodowe morze, w p�nym �wietle ca�e w kolorach pomara�czy i mosi�dzu. Wype�nia�o wielki �uk niziny i tworzy�o w�asny g�adki horyzont si�gaj�cy od po�udniowego zachodu do p�nocnego wschodu. P�askowzg�rza poszarpanej ziemi stercza�y obecnie z lodu niczym nadmorskie ska�y lub wysepki o stromych brzegach. Po prawdzie, ta cz�� Tempe mia�a si� sta� jedn� z najbardziej imponuj�cych linii brzegowych na Marsie, niskie ko�ce jej
Na razie jednak wyobra�nia musia�a wystarczy�. Ca�y obszar pokrywa� l�d, widoczne te� by�y szczerbate lodowe g�ry rozrzucone na nowej linii brzegowej. G�ry te uformowa�y si� w wyniku jakiego� procesu, z kt�rego Sax nie do ko�ca sobie zdawa� spraw�, chocia� bardzo go ciekawi� � sprawa ta jednak nie podlega�a w tej chwili dyskusji. Mo�na by�o tylko sta� w milczeniu, jak gdyby znajdowali si� na cmentarzu.
Skr�powany ukl�k�, aby przyjrze� si� okazowi tybeta�skiego rabarbaru, kt�ry przed chwil� nadepn��. Ma�e czerwone li�cie, kwiatki wyrastaj�ce z czerwonego �rodka.
Ann spojrza�a mu przez rami�.
��Jest martwy?
��Nie. � Sax odsun�� kilka uszkodzonych zewn�trznych listk�w i pokaza� jej ja�niejsze li�cie pod spodem. � Przygotowuje si� ju� do zimy. Oszuka�o go zmniejszone �wiat�o. � Potem kontynuowa�, jak gdyby do siebie: � Wiele ro�lin jednak umrze. Przewr�t cieplny � kt�ry oznacza�, �e temperatura powietrza staje si� ch�odniejsza od temperatury pod�o�a � nadszed� mniej wi�cej w ci�gu jednej nocy. Nie mia�y czasu na uodpornienie, zatem wiele z nich zamarznie. Ro�liny radz� sobie z zimnem znacznie lepiej, ni� znosi�yby je zwierz�ta. Cho� owady maj� si� zadziwiaj�co dobrze, bior�c pod uwag�, �e s� ma�ymi zbiornikami p�ynu. Posiadaj� krypto�rodki chroni�ce przed ch�odem. S�dz�, �e mog� znie�� wszystko, co si� zdarzy.
Ann ci�gle ogl�da�a ro�lin�, wi�c Sax zamilk�. Chcia� powiedzie�: �Jest �ywa. W sensie wzajemnej zale�no�ci cz�onk�w biosfery stanowi cz�� twojego cia�a. Jak mo�esz jej nienawidzi�?�
Ale przecie� Ann od dawna nie poddawa�a si� kuracji.
Lodowe morze by�o potrzaskan� b�yszcz�c� tafl� w kolorze br�zu i koralu. S�o�ce zachodzi�o, musieli wraca�. Ann wyprostowa�a si� i zacz�a odchodzi� � milcz�ca, czarna posta�. Sax m�g�by m�wi� jej prosto w ucho, nawet teraz, gdy oddali�a si� od niego o sto metr�w, potem o dwie�cie; ma�a, czarna figurka na rozleg�ej przestrzeni planety. Nie odzywa� si� jednak, s�dz�c, �e by�by to zamach na jej prywatno��, prawie na jej my�li. Zastanawia� si� jednak, jakie to my�li. Mia� ogromn� ochot� powiedzie�: �M�w do mnie, Ann. Podziel si� swoimi my�lami�.
Czu� wielkie, bole�nie ostre pragnienie, by z kim� porozmawia�; to w�a�nie ludzie maj� na my�li, kiedy m�wi� o mi�o�ci. W ka�dym razie Sax tak pojmowa� s�owo �mi�o�� � po prostu ogromne pragnienie, aby dzieli� z kim� my�li. Tylko tyle. Och, Ann, prosz�, przem�w do mnie.
Ann si� nie odzywa�a. Ro�liny najwyra�niej nie wywiera�y na niej takiego wra�enia, jakie zrobi�y na Saxie. Chyba naprawd� ich nienawidzi�a, tych ma�ych symboli w�asnego cia�a, jak gdyby
Robi�o si� ciemno, gwa�townie nadchodzi�a kolejna burza, nisko ponad czarno-miedzianym morzem. Poduszeczka mchu, obro�ni�ta porostami powierzchnia skalna, przewa�nie jednak sama ska�a, tak jak zawsze. Ale�
Potem, kiedy dochodzili do komory powietrznej kryj�wki, Ann upad�a, zemdlona i upadaj�c, uderzy�a g�ow� we framug� drzwi. Sax chwyci� j�, kiedy stoczy�a si� na �awk� przy wewn�trznej �cianie. By�a nieprzytomna, wi�c na wp� j� wni�s�, na wp� wci�gn�� do �luzy. Potem zamkn�� zewn�trzny w�az, a kiedy komora zosta�a wypompowana, przeci�gn�� Ann przez wewn�trzny w�az do przebieralni. Chyba krzycza� na kanale og�lnym, poniewa� ledwie zd��y� zdj�� swej towarzyszce he�m, pi�� czy sze�� przedstawicielek �czerwonych� (wi�cej, ni� Sax widzia� w kryj�wce) znalaz�o si� w pomieszczeniu. Ni�sza z dw�ch m�odych kobiet, kt�re tak go na pocz�tku kr�powa�y, by�a lekarzem, a kiedy po�o�ono Ann na obrotowym stole, u�ywanym jako fotel chirurgiczny, poprowadzi�a wszystkich do kliniki kryj�wki. Sax pomaga�, jak m�g�, i dr��cymi r�koma zdj�� z du�ych st�p Ann buty od walkera. Jego t�tno � sprawdzi� je na nar�cznym komputerze � wynosi�o sto czterdzie�ci pi�� uderze� na minut�, a w dodatku czu� gor�co i by� roztargniony.
��Czy prze�y�a wstrz�s? � spyta�. � No?
Niska kobieta spojrza�a zaskoczona.
��Nie s�dz�. Zemdla�a, a potem uderzy�a si� w g�ow�.
��Ale dlaczego zemdla�a?
��Nie wiem.
Spojrza�a na wy�sz� m�od� kobiet�, kt�ra siedzia�a obok drzwi. Sax zrozumia�, �e reprezentuj� w kryj�wce najwy�sz� w�adz�.
��Zostawi�a dla nas instrukcje, �eby� gdyby nie mog�a sama podejmowa� decyzji, nie pod��cza� jej do �adnego rodzaju mechanizmu wspomagania �ycia.
��Niemo�liwe � obruszy� si� Sax.
��To s� bardzo wyra�ne instrukcje. Zakaza�a nam. Na pi�mie.
��Zaaplikujcie jej cokolwiek, co utrzyma j� przy �yciu � mrukn��. Jego g�os zabrzmia� zgrzytliwie. Wszystko, co powiedzia� od czasu upadku Ann, stanowi�o dla niego zaskoczenie; wraz z pozosta�ymi by� �wiadkiem swoich dzia�a�. Po chwili us�ysza� w�asne s�owa: � Nie ka�� wam si� sprzeciwia� jej poleceniom. Chodzi jedynie o rozs�dne minimum pomocy. Je�li nie odzyska przytomno�ci, nie musicie jej utrzymywa� przy �yciu w niesko�czono��.
Lekark� wyra�nie zdziwi�o to rozr�nienie, ale wy�sza kobieta, kt�ra siedzia�a w progu, spojrza�a z zadum�.
��Le�a�em na machinie wspomagania �ycia � ci�gn�� � przez jakie� cztery dni, wi�c wiem, co m�wi�. Ciesz� si�, �e nikt nie zdecydowa� si� mnie od��czy�. To jest jej decyzja, nie wasza. Ka�dy, kto chce umrze�, mo�e to uczyni�, nie zmuszaj�c przy tym lekarzy, by nie dotrzymywali z�o�onej przysi�gi Hipokratesa.
Lekarka potoczy�a oczyma, tym razem z jeszcze wi�kszym oburzeniem. Potem jednak spojrza�a na kole�ank� i zacz�a przesuwa� Ann na ��ko wspomagania �ycia; Sax pom�g� jej. Kobieta uruchomi�a medyczny AI i zdj�a z Ann walker. D�ugonoga staruszka zacz�a oddycha� pod mask� tlenow�. Wy�sza tubylka wsta�a i zacz�a pomaga� lekarce, a Russell odszed� i usiad�. Zaskoczy�y go w�asne objawy fizjologiczne: ca�e cia�o mia� gor�ce, czu� si� przesadnie dotleniony i tak obola�y, �e chcia�o mu si� p�aka�.
Po pewnym czasie przysz�a lekarka i powiedzia�a, �e Ann zapad�a w �pi�czk�, po czym doda�a, �e jej zdaniem omdlenie musia�a spowodowa� arytmia. W tej chwili �ycie Ann me by�o zagro�one.
Sax siedzia�. Po pewnym czasie wr�ci�a lekarka i o�wiadczy�a, �e nar�czny komputer Ann zarejestrowa� kr�tk� chwil� nieregularnego bicia serca w czasie omdlenia. Nadal mieli do czynienia z niewielk� arytmia. �pi�czk� wywo�a�a prawdopodobnie anoksja, wstrz��nienie m�zgu albo jedno i drugie.
Sax spyta�, na czym w�a�ciwie polega �pi�czka, a gdy lekarka wzruszy�a ramionami, mia� wra�enie, �e zaraz zemdleje. Og�lny termin, okre�laj�cy pewne rodzaje stanu utraty przytomno�ci � �renice w bezruchu, niewra�liwe cia�o, czasami u�o�one w dziwacznej pozycji; rzeczywi�cie, lewe rami� Ann i noga by�y osobliwie wykr�cone. Oczywi�cie podstawow� cech� by� brak przytomno�ci. Mog�y te� wyst�pi� nietypowe reakcje, na przyk�ad zaciskanie d�oni. Czas trwania �pi�czki by� rozmaity. Niekt�rzy ludzie nigdy si� z niej nie budzili.
Sax patrzy� na swoje r�ce, p�ki lekarka nie zostawi�a go samego. Potem siedzia� bez ruchu, a� wszyscy inni wyszli z sali. Nast�pnie podni�s� si� i stan�� przy boku Ann, patrz�c na jej przykryt� mask� twarz. Nie m�g� nic zrobi�. Przytrzyma� jej d�o�; nie zacisn�a jej; uj�� za g�ow�, tak jak lekarze polecili Nirgalowi, kiedy Sax by� nieprzytomny. Tym razem jednak czu�, �e gest ten jest bezu�yteczny.
Podszed� do ekranu AI i w��czy� program diagnostyczny. P�niej wywo�a� medyczne dane Ann i sprawdzi� wynik monitorowania serca podczas zdarzenia w �luzie powietrznej. Rzeczywi�cie, ma�a arytmia; szybki, nieregularny wykres. Sax wprowadzi� dane do programu diagnostycznego i wyszuka� informacje na temat arytmii. Istnia�o wiele anormalnych rytm�w serca, Sax jednak podejrzewa�, �e Ann ma genetyczne predyspozycje do �syndromu d�ugiego spoczynku�, wady, kt�ra zawdzi�cza�a swoj� nazw� charakterystycznej nieprawid�owej d�ugiej fali na elektrokardiogramie. Wywo�a� genom Ann i poleci� AI rozpocz�cie badania w odpowiednich regionach trzeciego, si�dmego i jedenastego chromosomu. W genie zwanym HERG, w chromosomie si�dmym komputer wykry� niewielk� mutacj�: zwrot uk�ad�w adeninowo-tyminowego i guaninowocy-tozynowego. Mutacja by�a ma�a, lecz HERG zawiera� instrukcje dla zbierania bia�ka, kt�re s�u�y�o jako potasowy kana� jonowy w powierzchni kom�rek serca; kana�y te dzia�a�y jako prze��cznik przerywaj�cy kurczenie kom�rek serca. Bez tego hamulca serce mog�o bi� arytmicznie � uderza� zbyt szybko, aby skuteczniej pompowa� krew.
Okaza�o si�, �e Ann ma jeszcze jeden problem zwi�zany z genem (zwanym SCN5A) w chromosomie trzecim. Gen ten kodowa� bia�ko reguluj�ce, kt�re tworzy�o na powierzchni kom�rek serca sodowy kana� jonowy, funkcjonuj�cy jako akcelerator; mutacje w tym miejscu mog�y zwi�kszy� problem szybkiego bicia serca. Ann brakowa�o jakiego� fragmentu uk�adu cytozynowo-guaninowego.
Te genetyczne uwarunkowania by�y do�� rzadkie, lecz wykrycie ich nie stanowi�o problemu dla diagnostycznego AL Komputer �zna�� symptomatologi� wszystkich znanych wad, niezale�nie od cz�stotliwo�ci ich wyst�powania. AI uwa�a�o przypadek Ann za absolutnie prosty do wyleczenia i poda�o list� istniej�cych kuracji, kt�rych u�ycie gwarantowa�o rozwi�zanie problemu. By�o ich wiele.
Jedna z sugerowanych form leczenia polega�a na rekodowaniu k�opotliwych gen�w podczas standardowych kuracji gerontologicznych. Wytrwa�e rekodingi gen�w podczas kolejnych kuracji przed�u�aj�cych �ycie powinny ca�kowicie i niepowtarzalnie (w zarodku) usun�� przyczyn� problemu. Saxowi wyda�o si� dziwne, �e nie zastosowano tego typu leczenia, p�niej jednak zauwa�y�, �e zalecenia liczy�y sobie zaledwie dwa dziesi�ciolecia, wpisano je ju� zatem po ostatnim razie, gdy Ann podda�a si� kuracji.
Przez d�ugi czas po prostu siedzia� i patrzy� na ekran, p�niej wsta� i zacz�� zwiedza� klinik� �czerwonych�; ogl�da� przyrz�d po przyrz�dzie, sal� po sali. Przedstawiciele personelu piel�gniarskiego pozwalali mu wsz�dzie wchodzi�; najwyra�niej pomy�leli, �e oszala�.
To by�a g��wna kryj�wka �czerwonych� i Sax uzna� za prawdopodobne, �e jedno z jej pomieszcze� mo�e zawiera� wyposa�enie konieczne do poddania pacjenta kuracji gerontologicznej. Rzeczywi�cie, przeznaczono do tego celu ma�� salk� na ko�cu kliniki. Sprz�t�w nie by�o tu wiele: du�e AI, ma�e laboratorium, zapas bia�ka i lek�w, inkubatory, przeka�niki obrazu rezonansu magnetycznego, wyposa�enie do iniekcji �IV�. Skromnie; zadziwia�y, kiedy cz�owiek u�wiadomi� sobie, jak wiele mo�na dzi�ki nim osi�gn��. Taka prawda. Podobnie zadziwiaj�ce by�o �ycie samo w sobie: tylko proste bia�kowe sekwencje, a powstawa�y z nich tak skomplikowane organizmy.
Sax zabra� si� do pracy. W g��wnym AI znajdowa�o si� nagranie genomu Ann. Gdyby jednak nakaza� laboratorium zacz�� syntetyzowanie jej odcink�w DNA (dodaj�c rekodowanie HERG-u i SCN5A), z pewno�ci� zauwa�yliby to pracownicy. W�wczas bez w�tpienia pojawi�yby si� problemy.
Wr�ci� do male�kiego pokoiku, chc�c odby� zakodowan� rozmow� z laboratorium w Kraterze Da Vinciego. Poprosi� swoich wsp�pracownik�w, aby rozpocz�li syntez�, a ci zgodzili si� bez �adnych pyta� z wyj�tkiem technicznych. Ach, czasami ca�ym sercem kocha� tych saxoklonow.
Teraz pozostawa�o tylko czeka�. Godziny mija�y, kilka, kilkana�cie, kilkadziesi�t. W ko�cu min�o kilka dni; stan Ann pozostawa� bez zmian. Lekarka robi�a coraz bardziej ponur� min�, chocia� nie powiedzia�a ju� ani s�owa o od��czeniu Ann. W jej oczach wida� by�o jednak sugesti�. Sax zacz�� sypia� na pod�odze w sali Ann. Pozna� rytm jej oddechu. Sp�dza� sporo czasu, trzymaj�c jej g�ow� r�k�, tak jak Michel kaza� robi� Nirgalowi, gdy chodzi�o o g�ow� Saxa. Bardzo mocno w�tpi�, �eby jego dotyk uleczy� kiedykolwiek kogokolwiek z czegokolwiek, niemniej jednak nie dawa� za wygran�. Siedz�c przez d�ugi czas w takiej pozycji, mia� okazj� zastanowi� si� nad kuracjami zwi�kszaj�cymi plastyczno�� m�zgu, kt�re W�ad i Ursula zaordynowali mu po wstrz�sie. Oczywi�cie, wstrz�s by� czym� zupe�nie innym ni� �pi�czka, ingerencja w prac� m�zgu oznacza�a niebezpiecze�stwo, lecz gdy czyj� umys� cierpia��
Min�y kolejne dni bez zmiany, ka�dy d�u�szy i bardziej przera�liwy ni� poprzedni. W inkubatorach laboratori�w Da Vinciego od dawna czeka� przygotowany pe�ny komplet specyficznych odcink�w DNA Ann, antyczuciowych �rodk�w wzmacniaj�cych i klajstr�w � pe�na ostatnia konfiguracja gerontologicznego zestawu.
Pewnej noc Sax zadzwoni� do Ursuli i przeprowadzi� d�ug� konsultacj�. Odpowiada�a spokojnie na jego pytania, mimo �e bardzo j� ciekawi�o, co jej rozm�wca zamierza zrobi�.
��Zestaw bod�c�w synaptycznych, kt�ry dali�my tobie, w nie uszkodzonym m�zgu doprowadzi�by do zbyt du�ego rozwoju synaps � odpar�a zdecydowanie. � Zmieni�by osobowo�� do niewiadomego wzorca.
Jej zatrwo�one spojrzenie m�wi�o: �stworzy�by takiego szale�ca jak ty�.
Sax zdecydowa� si� zrezygnowa� z dodatk�w synaptycznych. Ratowanie �ycia Ann to jedna rzecz, a zmiana jej charakteru � zupe�nie inna. Przypadkowa zmiana nie by�a przecie� jego celem. By�a nim akceptacja. I szcz�cie � prawdziwe szcz�cie Ann, cokolwiek mog�o oznacza� � teraz tak dalekie i tak trudne do wyobra�enia. Na my�l o tym Sax odczuwa� wr�cz b�l. Nadzwyczajne, jak wiele fizycznego b�lu mo�e wywo�a� sama my�l � limbiczny uk�ad mia� w sobie ca�y wszech�wiat, zalany b�lem, jak mroczna materia pokrywaj�ca wszystko we wszech�wiecie.
��Rozmawia�e� z Michelem? � spyta�a Ursula.
��Nie. Ale to dobry pomys�.
Sax zadzwoni� do Michela, wyja�ni�, co si� zdarzy�o i co ma zamiar zrobi�.
��M�j Bo�e, Sax � powiedzia� Michel. By� zszokowany. Jednak po chwili obieca� przyjecha�. Sk�oni� Desmonda, aby zabra� go samolotem do Da Vinciego, sk�d chcia� wzi�� sk�adniki konieczne do kuracji, a potem przylecie� do kryj�wki.
Sax znowu przesiadywa� w pokoju Ann, z r�k� na jej g�owie. Guzowata czaszka; frenolog mia�by du�o pracy.
Potem zjawili si� przyjaciele Saxa Michel i Desmond. Przyprowadzi�a ich lekarka, ta wysoka. Przysz�o te� kilka innych os�b, tote� trzej starcy komunikowali si� jedynie spojrzeniami. Niemniej jednak, �wietnie si� rozumieli. Twarz Desmonda by�a a� nazbyt wyrazista. Mieli przy sobie zestaw do kuracji gerontologicznej dla Ann i czekali tylko na odpowiedni� chwil�.
Okazja pojawi�a si� ca�kiem szybko. Ann by�a ju� w �pi�czce od kilku dni, wi�c w szpitaliku traktowano j� rutynowo. Niestety, nie znano skutk�w zastosowania kuracji przed�u�aj�cej �ycie w �pi�czce. Michel przejrza� literatur� przedmiotu, lecz znalaz� niewiele; przeprowadzono kilka pr�b, ich rezultaty by�y zach�caj�ce. Z tego te� wzgl�du Michel uwa�a� pomys� za dobry.
On, Sax i Desmond wstali w �rodku nocy i przeszli cicho obok piel�gniarki �pi�cej w dy�urce kliniki. Medyczna praktyka by�a m�cz�ca, tote� piel�gniarka, g�o�no oddychaj�c, spa�a niezdarnie rozparta w fotelu. Sax i Michel pod��czyli Ann do sprz�tu �IV� i wk�uli jej ig�y w �y�y na grzbietach r�k; pracowali powoli, ostro�nie, dok�adnie i cicho. Wkr�tce nowe bia�kowe odcinki zacz�y dociera� do krwiobiegu Ann. Kiedy jej oddech sta� si� nieregularny, Sax poczu� gor�co ze strachu. J�kn�� bezg�o�nie. Towarzystwo Michela i Desmonda dodawa�o mu otuchy, przyjaciele chwycili go za rami�, jak gdyby podtrzymuj�c przed upadkiem. Rozpaczliwie zat�skni� za Hiroko. By� pewien, �e podj�aby identyczn� decyzj� i owa my�l poprawi�a mu samopoczucie. Mi�dzy innymi zrobi� to ze wzgl�du na Japonk�. Ci�gle potrzebowa� jej wsparcia i fizycznej obecno�ci; chcia�, by si� pojawi�a i pomog�a mu tak jak na Daedalia Planitia. Pragn��, aby pomog�a Ann. By�a ekspertem w przeprowadzaniu tego rodzaju eksperyment�w na ludziach.
Kiedy zabieg si� zako�czy�, wyj�li ig�y z p�ynem �IV� i od�o�yli sprz�t. Piel�gniarka spa�a dalej z otwartymi ustami; wygl�da�a jak dziewczynka. Ann pozostawa�a nieprzytomna, lecz Sax mia� wra�enie, �e oddycha�a swobodniej. Silniej.
Trzech m�czyzn przez chwil� sta�o obok siebie i patrzy�o na chor�. Potem wy�lizgn�li si� z sali i na palcach wr�cili korytarzem do swoich pokoj�w. Desmond zacz�� ta�czy� jak wariat, pozostali uciszyli go. Po�o�yli si� do ��ek, ale nie mogli spa�. Jednak�e nie byli w stanie rozmawia�, wi�c le�eli w milczeniu, jak bracia w du�ym domu, p�no w nocy, po powrocie z udanej wieczornej wyprawy.
Nast�pnego ranka wesz�a lekarka.
��Nast�pi�a niewielka poprawa � o�wiadczy�a.
Wszyscy trzej ucieszyli si�.
P�niej w jadalni Sax odczu� silny impuls, aby opowiedzie� Michelowi i Desmondowi o spotkaniu z Hiroko. Wiedzia�, �e dla ka�dego z nich taka nowina znaczy�aby wi�cej ni� dla kogokolwiek innego. Jednak zabrak�o mu odwagi. Ba� si�, �e do�wiadczy� tylko iluzji, �e uroi� sobie ca�� sytuacj� w przem�czonym umy�le. Ten moment, kiedy Hiroko zostawi�a go przy roverze i odesz�a w burz� Sax nie wiedzia�, co my�le�. Podczas d�ugich godzin sp�dzonych przy ��ku Ann dobrze si� zastanowi� i sporo poczyta�, wiedzia� wi�c, �e gdy alpini�ci na Ziemi znajduj� si� sami wysoko w g�rach, cierpi� z powodu niedotlenienia i nierzadko miewaj� halucynacje � towarzyszy im nieobecny przyjaciel, jaki�
��S�dzi�em, �e tak post�pi�aby Hiroko � powiedzia�.
Michel pokiwa� g�ow�.
��To by�o �mia�e posuni�cie, rzeczywi�cie� w jej stylu. Nie, nie zrozum mnie �le, ciesz� si�, �e tego dokona�e�.
��Cholera, troch� p�no, je�li chcecie zna� moje zdanie � wtr�ci� Desmond. � Dawno temu kto� powinien j� zwi�za� i zmusi�, by si� podda�a kuracji. Och, Saxie, m�j drogi Saxie� � Roze�mia� si� weso�o. � Mam tylko nadziej�, �e nie b�dzie po tym taka zwariowana jak ty.
��Ale� Sax przeszed� wstrz�s � zauwa�y� Michel.
��No c� � zacz�� Russell, szukaj�c odpowiednich s��w � w�a�ciwie ju� wcze�niej by�em do�� pokr�conym facetem.
Jego dwaj przyjaciele pokiwali g�owami, zaciskaj�c usta. Byli we wspania�ych nastrojach, chocia� stan Ann nie uleg� jeszcze zdecydowanej poprawie. Nagle wesz�a wysoka lekarka i powiedzia�a, �e ich przyjaci�ka w�a�nie si� obudzi�a ze �pi�czki.
Sax mia� nadal zbyt �ci�ni�ty ze zdenerwowania �o��dek, aby je��, ale mimowolnie na�o�y� sobie na talerz stos posmarowanych mas�em tost�w. A potem� zjad� je z wielkim apetytem.
��Ale� b�dzie na ciebie w�ciek�a � rzuci� Michel.
Sax pokiwa� g�ow�. To by�o niestety prawdopodobne. Bardzo prawdopodobne. Nie mia� ochoty znowu dosta� od niej w twarz. Nie chcia� te�, �eby odm�wi�a mu swego towarzystwa.
��Powiniene� polecie� z nami na Ziemi� � zasugerowa� Michel. � Ja, Maja i Nirgal.
��Wysy�amy delegacj� na Ziemi�?
��Tak, kto� to zaproponowa� i pomys� przyj�to. Trzeba polecie� i porozmawia�. Do czasu naszego powrotu Ann zd��y sobie wszystko przemy�le�.
��Interesuj�ce � mrukn�� Sax. Uspokoi�a go sama mo�liwo�� unikni�cia konfrontacji. Naprawd� si� przerazi�, poniewa� szybko wymy�li� dziesi�� dobrych powod�w lotu na Ziemi�. � A co z Pavonis i konferencj�?
��Mo�emy si� kontaktowa� za pomoc� wideo.
��To prawda. � Sax dzia�a� ju� przecie� w ten spos�b.
Plan by� atrakcyjny, a Russell wola� znikn��, skoro Ann si� obudzi�a. Zw�aszcza kiedy si� dowie, co jej zrobi�. Oczywiste tch�rzostwo. A jednak�
��Desmond, ty lecisz?
��Za choler� tam nie polec�.
��Ale Maja leci? � spyta� Sax Michela.
��Tak.
��To dobrze. Ostatnim razem, gdy pr�bowa�em uratowa� �ycie jakiej� kobiecie, Maja j� zabi�a.
��Co? M�wisz o� Phyllis? Uratowa�e� jej �ycie?
��No c� nie do ko�ca. No, mo�e tak, cho� przede wszystkim narazi�em j� na niebezpiecze�stwo. Wi�c to si� chyba nie liczy. � Pr�bowa� im wyja�ni�, co si� zdarzy�o tamtej nocy w Burroughs, ale jako� mu nie sz�o. Niewiele pami�ta�, jedynie pewne wyj�tkowo okropne momenty. � Mniejsza o to. Tak mi si� tylko powiedzia�o. Nie powinienem by� zaczyna�. Jestem�
��Jeste� zm�czony � doko�czy� za niego Michel. � Ale nie martw si�, tym razem Maja znajdzie si� daleko od miejsca akcji. I b�dziemy mieli na ni� oko.
Sax skin�� g�ow�. Propozycja wydawa�a si� coraz ciekawsza. Trzeba da� Ann troch� czasu, aby och�on�a, aby przemy�la�a sobie jego post�pek i zrozumia�a go. Dobrze, �e si� nadarzy�a taka okazja. Poza tym, interesuj�co b�dzie zobaczy� na w�asne oczy warunki na Ziemi. To by�a �wietna propozycja. Tak �wietna, �e nikt rozs�dny nie m�g�by sobie tego odm�wi�.
��
��
��
Art Randolph prze�ywa� najwspanialszy okres swego �ycia, kt�ry rozpocz�� si� oczywi�cie dopiero po bitwie o Sheffield, stanowi�cej militarn� kl�sk� oraz niepowodzenie dyplomacji, fiasko wszystkich poczyna� Arta i przykre kilka dni, kiedy � prawie nie sypiaj�c � kr��y� w�r�d ludzi, usi�owa� si� spotyka� z przedstawicielami rozmaitych grup, kt�re jego zdaniem mog�y pom�c przezwyci�y� kryzys. W trudnych momentach nie opuszcza�o go wra�enie, �e z jakiego� powodu osobi�cie ponosi win� za brak pozytywnych rezultat�w. S�dzi�, �e gdyby okaza� si� lepszym mediatorem, nie dosz�oby do tego, co si� zdarzy�o. Sytuacja by�a niemal r�wnie niebezpieczna, jak w roku 2061; podczas ataku �czerwonych� przez kilka popo�udniowych godzin tragedia wisia�a na w�osku.
Na szcz�cie, nie zdarzy�o si� najgorsze. Co� trudnego do uchwycenia � dyplomacja, realia bitwy (�defensywne� zwyci�stwo przebywaj�cych na kablu), zdrowy rozs�dek lub te� zwyczajny przypadek � zapobieg�o ostatecznej katastrofie.
Kiedy min�� koszmarny okres, ludzie w zamy�leniu wr�cili na wschodnie Pavonis. Kl�ska mia�a wymierne konsekwencje. Nale�a�o uzgodni� jaki� plan dzia�ania. Wielu radykalnych �czerwonych� zgin�o lub uciek�o na otwart� przestrze�, natomiast umiarkowani przedstawiciele ugrupowania, cho� rozgniewani, pozostali na wschodnim Pavonis. To by� bardzo nerwowy i niepewny okres. A jednak trwali na swoich miejscach.
W tej sytuacji Art jeszcze raz zacz�� nalega� na zwo�anie kongresu konstytucyjnego. Kr�ci� si� po terenie przykrytym du�ym namiotem, przemierza� zbiorowiska magazyn�w przemys�owych i sk�ad�w, betonowe budowle, kt�re s�u�y�y jako sypialnie, przebiega� szerokie ulice zat�oczone staro�wieckimi ci�kimi pojazdami i gdziekolwiek si� znalaz�, usilnie nak�ania� napotkanych ludzi do tego samego � do spisania konstytucji. Rozmawia� z Nadi�, Nirgalem, Jackie, Zeykiem, Maj�, Peterem, Ariadn�, Rashidem, Tarikim, Nanao, Sungiem i H. X. Borazjanim. Dyskutowa� z W�adem, Ursula, Marin� i Kojotem. Debatowa� z m�odymi tubylcami, kt�rych nigdy wcze�niej nie spotka�, oraz ze wszystkimi g��wnymi graczami ostatnich zamieszek. Marsja�ski ruch spo�eczny by� bardzo rozcz�onkowany. Ka�dej g�owie tej nowej hydry Art m�wi� to samo:
��Dzi�ki konstytucji uznaj� nas na Ziemi za pe�noprawnych obywateli, a i my sami zyskamy prawne podstawy, kt�re u�atwi� nam prowadzenie wszelkich spor�w i dyskusji. Wszyscy najwa�niejsi s� na miejscu, mogliby�my zacz�� od razu. Niekt�rzy maj� nawet gotowe projekty; wystarczy je przejrze�.
Wszyscy rozm�wcy, wci�� pami�taj�c o wydarzeniach ubieg�ego tygodnia, kiwali g�owami i odpowiadali bez przekonania:
��Mo�e i tak.
Potem odchodzili w zadumie.
Art zadzwoni� do Williama Forta i powiedzia� mu o swoich pr�bach; odpowied� dotar�a po dwudziestu minutach. Starzec przebywa� aktualnie w nowym mie�cie uchod�c�w w Kostaryce. Jak zwykle, sprawia� wra�enie roztargnionego.
��Brzmi nie�le � zauwa�y�.
Od tej chwili przedstawiciele Praxis codziennie kontaktowali si� z Artem, pytaj�c, w jaki spos�b mog� mu pom�c w organizacji kongresu. Randolph by� teraz bardziej zaj�ty ni� kiedykolwiek w swoim �yciu; zajmowa� si� tym, co Japo�czycy nazywaj�
��Metoda Johna Boone�a � skomentowa� Kojot ze swoim zwyk�ym krzywym u�miechem. � Powodzenia!
��Powiniene� zaprosi� przedstawicieli Organizacji Narod�w Zjednoczonych � rzuci� Sax, pakuj�c sw�j skromny dobytek przed udaniem si� z dyplomatyczn� misj� na Ziemi�.
Niebezpieczna przygoda w burzy najwyra�niej nim wstrz�sn�a, poniewa� czasami rozgl�da� si� wok� siebie tak nieprzytomnym wzrokiem, jak gdyby przed sekund� zadano mu cios w g�ow�.
��Sax � odpar� �agodnie Art � przecie� od d�u�szego czasu staramy si� wykopa� ich z naszej planety.
��Tak � stwierdzi� Russell, patrz�c w sufit � ale teraz powinni�cie z nimi wsp�pracowa�.
��Wsp�pracowa� z ONZ! � krzykn�� Art, p�niej jednak zacz�� si� zastanawia�. Wsp�praca z Organizacj� Narod�w Zjednoczonych mia�a w sobie pewien urok. M�wi�c dyplomatycznie, stanowi�a swego rodzaju wyzwanie.
Tu� przed odlotem �ambasador�w� na Ziemi� Nirgal przyszed� do biura Praxis, aby si� po�egna�. Gdy Art otoczy� ramionami swego m�odego przyjaciela, zaw�adn�� nim nag�y, irracjonalny strach. Ziemia!
Nirgal, jak zawsze, by� pogodny, a jego ciemnobr�zowe oczy p�on�y z podniecenia. Gdy po�egna� si� z innymi osobami w biurze, usiad� z Artem w pustym naro�nym pokoju magazynu.
��Jeste� pewien, �e chcesz tam lecie�? � spyta� Art.
��Absolutnie. Chc� zobaczy� Ziemi�.
Art zamacha� r�k�, niepewny, co pragnie powiedzie�.
��Poza tym � doda� Nirgal � kto� musi tam polecie� i pokaza� im, jacy naprawd� jeste�my.
��Nikt nie zrobi tego lepiej od ciebie, m�j przyjacielu. Musisz jednak uwa�a� na metanarodowc�w. Kto wie, jak ci� potraktuj�. I najedzenie� W rejonach dotkni�tych powodzi� na pewno maj� problemy z higien�. Zapewne sporo ludzi sta�o si� nosicielami r�nych chor�b. Nie wystawiaj si� te� za bardzo na dzia�anie s�o�ca, jeste� bardzo podatny na pora�enie�
Do pokoju wesz�a Jackie Boone. Art umilk�. Nirgal i tak ju� nie s�ucha� jego rad; obserwowa� Jackie z nagle zoboj�tnia�a min�, jak gdyby na�o�y� mask�. Chocia� nie, �adna maska nie potrafi�aby odda� wiecznej ruchliwo�ci oblicza Nirgala. Wygl�da� teraz jak kto� zupe�nie obcy.
Jackie dostrzeg�a to od razu. Ucieka� od swej starej przyjaci�ki� Obrzuci�a Nirgala spojrzeniem pe�nym w�ciek�o�ci. Art wyczu�, �e co� jest nie w porz�dku. Oboje m�odzi zapomnieli o nim. Gdyby m�g�, wy�lizgn��by si� z pokoju. Mia� wra�enie, �e stoi pod drzewem w czasie burzy. W progu jednak nadal sta�a Jackie, a Art nie mia� w tym momencie ochoty mija� si� z ni� przy wyj�ciu.
��Wi�c nas opuszczasz � rzuci�a do Nirgala.
��To tylko wizyta.
��Ale dlaczego? Dlaczego teraz? Przecie� Ziemia nic dla ciebie nie znaczy.
��Z niej pochodzimy.
��Nie. Pochodzimy z Zygoty.
Nirgal pokr�ci� g�ow�.
��Ziemia jest nasz� rodzim� planet�. Mars stanowi jej przed�u�enie. Musimy si� z tym upora�.
Jackie zamacha�a r�k�. By�a oburzona lub zmieszana.
��Wyje�d�asz w�a�nie teraz, gdy najbardziej jeste� potrzebny tutaj!
��Pomy�l, jaka to dla ciebie dogodna okazja.
��Pomy�l� � warkn�a. Nirgal chyba j� rozgniewa�. � I nie spodobaj� ci si� moje wnioski.
��Ale b�dziesz mia�a to, czego pragniesz.
��Nie wiesz, czego pragn�! � krzykn�a dziko.
Artowi zje�y�y si� w�osy na karku. Zdawa�o mu si�, �e za chwil� uderzy piorun. W�a�ciwie uwa�a� si� za cz�owieka z natury w�cibskiego, prawie wojeryst�, jednak sta� w pokoju tu� obok tych dwojga by�o ponad jego si�y. Nie mia� ochoty by� �wiadkiem ich starcia. Odchrz�kn��, strasz�c tym d�wi�kiem m�odych, potem machn�wszy r�k�, przesun�� si� obok Jackie i wyszed�. S�ysza� za sob�, �e rozmowa ci�gnie si� dalej � przykra, oskar�ycielska, przepe�niona b�lem i w�ciek�o�ci�.
Odwo��c ambasador�w na po�udnie, do windy, Kojot wypatrywa� z powag� przez przedni� szyb�. Art siedzia� obok niego. Jechali powoli przez sponiewierany, granicz�cy z �gniazdem� teren w po�udniowo-zachodniej cz�ci Sheffield. Tutejsze ulice zaprojektowano dla ogromnych d�wig�w towarowych, tote� okolica wygl�da�a z�owieszczo, technicznie, nieludzko i gigantycznie. Sax wyja�nia� Kojotowi po raz kolejny, �e podczas lotu na Ziemi� podr�nicy b�d� brali udzia� w kongresie konstytucyjnym, kontaktuj�c si� za pomoc� wideo. Z pewno�ci� nie opuszcz� ca�ego zdarzenia niczym Thomas Jefferson w Pary�u.
��B�dziemy na Pavonis � podsumowa� Sax � we wszystkich znaczeniach s�owa �by�.
��W takim razie, wszyscy tam b�d� � mrukn�� Kojot z�o�liwie. Nie podoba�o mu si�, �e na Ziemi� lec� akurat Sax, Maja, Michel i Nirgal. Najwyra�niej nie odpowiada� mu te� kongres. Chyba nic ostatnio nie sprawia�o mu przyjemno�ci, bowiem by� rozdra�niony, kapry�ny i niespokojny. � Jeszcze nie zeszli�my z drzew � wymamrota� � zapami�tajcie sobie moje s�owa.
Nagle pojawi�o si� przed nimi �gniazdo�, a potem czarny, po�yskuj�cy kabel, stercz�cy z wielkiej masy betonu, niczym harpun, kt�ry zag��bi�y w powierzchni� Marsa ziemskie si�y i teraz mocno trzyma�y. Po okazaniu dokument�w podr�nicy pojechali prosto do kompleksu windy. Du�ym, prostym przej�ciem dotarli do ogromnej komory w �rodku, gdzie kabel opada� przez ko�nierz �gniazda� i unosi� si� ponad sieci� przecinaj�cych pod�og� tor�w magnetycznych. Kabel by� tak wspaniale zr�wnowa�ony na swojej orbicie, �e nigdy nie dotyka� powierzchni planety, lecz po prostu wisia� � jego koniuszek o �rednicy dziesi�ciu metr�w trwa� w samym �rodku pomieszczenia. Ko�nierz w dachu gwarantowa� mu stabilno��, a odpowiedni� pozycj� zapewnia�y zainstalowane u g�ry i na dole rakiety oraz � co wa�niejsze � r�wnowaga mi�dzy si�� od�rodkow� i utrzymuj�c� go na jego orbicie areosynchronicznej grawitacj�.
W powietrzu unosi� si� szereg wagonik�w windy zawieszonych elektromagnetycznie. Jeden z nich nadjecha� w�a�nie po torze magnetycznym, dotar� do kabla, na tor zamontowany na zachodnim boku, po czym ruszy� bezg�o�nie w g�r�, znikaj�c w luku ko�nierza.
Podr�nicy wraz z towarzysz�cymi osobami wysiedli z pojazdu. Nirgal by� zamkni�ty w sobie, ju� skupiony na podr�y, Maja i Michel wydawali si� podnieceni, Sax taki jak zwykle. Jedno po drugim u�ciskali Arta i Kojota, si�gaj�c w g�r� podczas po�egnania z tym pierwszym, pochylaj�c si� przy tym drugim. Przez jaki� czas m�wili wszyscy naraz, patrz�c na siebie i pr�buj�c poj�� znaczenie tego szczeg�lnego momentu; z pozoru udawali si� na zwyk�� wycieczk�, r�wnocze�nie jednak czuli, �e chodzi o co� wi�cej. Po chwili znikn�li w korytarzu lotniczym, prowadz�cym w g�r� do nast�pnego wagonika windy.
Kojot i Art stali w miejscu i obserwowali, jak wagonik przesuwa si� w stron� kabla, a potem wznosi przez luk i znika. Na asymetrycznej twarzy Kojota pojawi� si� nietypowy dla niego wyraz zmartwienia lub nawet strachu. Nic dziwnego, jego syn i troje najbli�szych przyjaci� lecia�o w niebezpieczne miejsce. Hm, pomy�la� Art, to przecie� tylko Ziemia. W g��bi duszy musia� jednak przyzna�, �e tak�e uwa�a� ich wypraw� za niebezpieczn�.
��Wszystko b�dzie dobrze � powiedzia�, �ciskaj�c rami� Kojota. � B�d� tam gwiazdami. Uda si�.
Wiedzia�, �e m�wi prawd�. Zreszt�, pociesza� w ten spos�b tak�e samego siebie. W ko�cu chodzi�o o ich rodzinn� planet�. Ludzie byli do niej stworzeni. Nic im si� nie mo�e sta�. To by�a planeta-dom. A jednak�
Gdy Art wr�ci� na wschodnie Pavonis, kongres ju� si� rozpocz��.
Dok�adnie m�wi�c, rozpocz�a go Nadia. Po prostu zacz�a pracowa� w g��wnym magazynie nad projektami i ludzie grupkami przy��czali si� do niej. Problemy pojawia�y si� lawinowo. Ka�dy musia� uczestniczy� w spotkaniu, w przeciwnym razie ryzykowa� utrat� g�osu. Gdy kto� narzeka�, �e nie s� przygotowani do omawiania tak powa�nych kwestii, �e wszystko trzeba jeszcze uporz�dkowa�, �e musz� wi�cej wiedzie� i tak dalej� Nadia po prostu wzrusza�a ramionami.
��Dajcie spok�j � odpowiada�a niecierpliwie. � Skoro ju� tu jeste�my, r�wnie dobrze mo�emy si� zabra� do pracy.
Z�o�ona zwykle z oko�o trzystu os�b grupa zacz�a si� wi�c spotyka� codziennie w przemys�owym kompleksie wschodniego Pavonis. G��wny magazyn, w kt�rym planowano przechowywa� cz�ci zamienne dla tor�w magnetycznych i wagoniki tramwajowe, by� ogromny, a przy jego bokach umieszczono dziesi�tki biur o ruchomych �ciankach; �rodkowa przestrze� pozosta�a otwarta i dost�pna dla mniej wi�cej okr�g�ego uk�adu nie dopasowanych do siebie sto��w.
��Ach � powiedzia� Art, kiedy go zobaczy� � st� sto��w.
Proponowano sporz�dzi� list� delegat�w, �eby wiadomo by�o, kto mo�e g�osowa� lub przemawia�. Nadia, kt�ra szybko obj�a funkcj� przewodnicz�cej, zasugerowa�a, aby akceptowa� wszystkie pro�by o status delegacji, je�li tylko dana grupa rzeczywi�cie istnia�a przed rozpocz�ciem konferencji.
��R�wnie dobrze mo�emy przyj�� wszystkich � o�wiadczy�a.
Uczeni konstytucjolodzy z Dorsa Brevia przyznali, �e kongres powinni prowadzi� cz�onkowie delegacji g�osuj�cych, natomiast ostateczne rozstrzygni�cie mia�o zapa�� po g�osowaniu przez og� ludno�ci. Charlotte, kt�ra dwana�cie M-lat temu pomaga�a formu�owa� dokument z Dorsa Brevia, prowadzi�a od tamtego czasu (przewiduj�c zwyci�stwo rewolucji) zesp� przygotowuj�cy plany dla rz�du. Nie oni jedni zreszt� si� tym zajmowali; szko�y w Po�udniowej Fossie i uniwersytet w Sabishii prowadzi�y kursy przygotowawcze i wielu ze znajduj�cych si� obecnie w magazynie m�odych tubylc�w by�o prawdziwymi specjalistami w kwestiach omawianych na kongresie.
��W pewnym sensie to jest straszne � powiedzia� Art do Nadii. � Wygrywasz rewolucj�, a tu zza sto�u natychmiast wyskakuje grupa prawnik�w.
��Zawsze tak jest.
Grupa Charlotte przygotowa�a list� potencjalnych delegat�w na kongres konstytucyjny, ��cznie ze wszystkimi marsja�skimi osadami, kt�rych populacje przekracza�y pi��set os�b. Nadia zauwa�y�a, �e ca�kiem sporo ludzi znalaz�o si� w ten spos�b w podw�jnych reprezentacjach: raz z powodu miejsca zamieszkania i drugi raz dzi�ki przynale�no�ci politycznej. Kilka nieobecnych na li�cie grup z�o�y�o za�alenie do jakiego� nowego komitetu, kt�ry natychmiast wszystkie je przyj��. Art zadzwoni� na kabel do Dereka Hastingsa i przekaza� na jego r�ce zaproszenie dla delegacji ZT ONZ; Hastings by� zaskoczony, lecz w kilka dni p�niej odpowiedzia� pozytywnie. Zamierza� przyjecha� osobi�cie.
W ten spos�b po mniej wi�cej tygodniowych przygotowaniach (r�wnocze�nie pracowano nad r�nymi innymi sprawami) mog�o si� rozpocz�� g�osowanie nad list� delegat�w; a poniewa� by�a tak obszerna, przyj�to j� niemal jednog�o�nie. I nagle zacz�� si� prawdziwy kongres. Wzi�y w nim udzia� nast�puj�ce delegacje � licz�ce od jednej do dziesi�ciu os�b � z ca�ego Marsa:
Miasta:
Acheron
Nikozja
Kair
Odessa
Harmakhis Vallis
Sabishii
Christianopolis
Bogdan�w Vishniac
Hiranyagarba
Mauss Hyde
Nowy Clarke
Bradbury Point
Siergiej Korolow
Krater DuMartheraya
Stacja Po�udniowa
Reull Vallis
Po�udniowy Karawanseraj
Nowa Bolonia
Nirgal Vallis
Montepulciano
Sheffield
Senzeni Na
Echus Overlook
Dorsa Brevia
Dao Vallis
Po�udniowa Fossa
Rumi
Nowe Vanuatu
Prometcusz
Gramsci
Mareotis
Uchod�cza Organizacja Burroughs
Stacja Libijska
Tharsis Tholus
Overhangs
Margaritifer Plinth
Karawanseraj Wielka Skarpa
Da Vinci
Liga Elysyjska
Piekielne Wrota
Partie polityczne i inne organizacje:
boonei�ci
�czerwoni�
bogdanowi�ci
schnellingi�ci
�Nasz Mars�
�Uwolni� Marsa�
Ka
Praxis
Liga Qahirskich Mahjaryt�w
�Zielony Mars�
Zarz�d Tymczasowy Organizacji Narod�w Zjednoczonych
�Kakaze�
Rada Wydawnicza
Zarz�d windy kosmicznej
Chrze�cija�scy Demokraci
Komitet Koordynacyjny Metanarodowej Dzia�alno�ci Ekonomicznej
Bolo�scy neomarksi�ci
Przyjaciele Ziemi
Biotique
Separation de l�Atmosphere
Spotkanie og�lne zainaugurowano rano wok� �sto�u sto��w�, potem rozbi�o si� na wiele ma�ych grupek roboczych, kt�re rozesz�y si� do biur w magazynie lub w okolicznych budynkach. Ka�dego ranka Art pojawia� si� wcze�nie i zaparza� w wielkich rondlach kaw�,
Artowi by�o bardzo przyjemnie, poniewa� praktycznie sta� si� teraz jej osobistym asystentem. Planowa� ka�dy dzie�, uk�ada� harmonogram spotka� i dogl�da�, by wszystko przebiega�o jak najsprawniej. Jego pierwszym zadaniem ka�dego ranka by�o przygotowanie du�ego dzbanka
Debata rozpocz�a si�.
W pierwszym tygodniu toczono spory, czym jest konstytucja, jak� mia�aby przybra� form� i czy w og�le Marsjanie powinni posiada� taki dokument. Charlotte nazwa�a te rozmowy metakonfliktem, sporem o pow�d p�niejszych k��tni, a kiedy zobaczy�a smutne spojrzenie patrz�cej z ukosa Nadii, doda�a, �e nie nale�y lekcewa�y� kwestii podstawowych.
���Ustalaj�c je, wyznaczamy granice tego, co podlega naszej decyzji. Je�li na przyk�ad postanowimy w��czy� do konstytucji problemy ekonomiczne i spo�eczne, wtedy powstanie zupe�nie inny dokument, ni� gdy zechcemy pozosta� przy kwestiach czysto politycznych i prawnych albo te� do bardzo og�lnego zestawienia zasad.
Aby pom�c zebranym zainicjowa� dyskusj� formaln�, Charlotte i uczeni z Dorsa Brevia przywie�li wiele rozmaitych �czystych konstytucji�, czyli streszcze� r�nego rodzaju konstytucji. Nie zdo�a�y one niestety przekona� do zmiany stanowiska os�b twierdz�cych, i� wi�kszo�ci aspekt�w spo�ecznego i ekonomicznego �ycia na Marsie w og�le nie powinno si� regulowa�. Taki �stan minimalny� popiera�y rozmaite ugrupowania, kt�re zazwyczaj bardzo si� r�ni�y w pogl�dach: mi�dzy innymi anarchi�ci, libertarianie, neotradycyjni kapitali�ci, niekt�rzy �zieloni�. Wed�ug najbardziej skrajnych opinii nie nale�y r�wnie� okre�la� zasad zwi�zanych z dzia�alno�ci� rz�du, kt�ry zreszt� powinien by� marionetkowy.
Sax us�ysza� o tej k��tni podczas jednej z wideotelefonicznych nocnych rozm�w z Nadi� oraz Artem i mia� zamiar powa�nie si� nad ni� zastanowi�.
��Stwierdzono, �e kilka prostych zasad mo�e uregulowa� bardzo skomplikowane zachowanie. Istnieje na przyk�ad klasyczny komputerowy model dla gromadz�cych si� ptak�w, zgodnie z kt�rym s� tylko trzy zasady: utrzymywa� r�wn� odleg�o�� od wszystkich przedstawicieli grupy, nie zmienia� zbyt gwa�townie pr�dko�ci oraz unika� obiekt�w nieruchomych. Czyni� one lot stada ca�kiem przyjemnym.
��Mo�e stada komputerowego � zadrwi�a sobie z niego Nadia. � Widzia�e� kiedykolwiek kominowe jerzyki o zmierzchu?
Po chwili nadesz�a odpowied� Saxa:
��Nie.
��No c�, rzu� na nie okiem, kiedy dotrzesz na Ziemi�. Tymczasem przyznasz chyba jednak, �e nie mo�emy zapisa� w konstytucji: �nie zmieniajmy zbyt gwa�townie pr�dko�ci�.
Art uzna� to stwierdzenie za zabawne, lecz Nadii najwyra�niej nie by�o do �miechu. Mia�a niewiele cierpliwo�ci dla argument�w minimalistycznych.
��Czy nie m�wimy w ten spos�b w pewnym sensie, �e pozwalamy rz�dzi� metanarodowcom? � spyta�a. � Czy takie jest wasze zadanie?
��Nie, nie � zaprotestowa� Michai�. � Wcale nam o to nie chodzi�o!
��C�, tak mi si� skojarzy�o. Niekt�rzy pr�buj� tylko stwarza� pozory zasady, podczas gdy w rzeczywisto�ci staraj� si� chroni� swoj� w�asno�� i przywileje. To taki rodzaj przykrywki. A reszta niech idzie do diab�a.
��Nie, wcale nie.
��W takim razie musicie uzasadni� wasze zdanie przy stole. Trzeba dyskutowa� punkt po punkcie i g�osowa� przeciwko ka�dej kwestii problematycznej zwi�zanej z rz�dem.
Nadia nalega�a na tak� procedur�, nie besztaj�c przy tym swego rozm�wcy (tak zrobi�aby Maja), po prostu obstawa�a twardo przy pewnej zasadzie, z kt�r� trzeba si� by�o zgodzi� � �e ka�dy problem mo�na przedyskutowa� przy stole. Dlatego te� punktem wyj�cia powinny si� sta� w�a�nie �czyste konstytucje�. Zarz�dzono g�osowanie i wi�kszo�� zgodzi�a si� popracowa� nad dostarczonym materia�em.
W ten spos�b uda�o si� przeskoczy� pierwszy p�otek: wszyscy zgodzili si� dzia�a� wed�ug tego samego planu. Art uzna� ten krok za zadziwiaj�cy. Podziwia� te� Nadi�. Nie by�a zwyk�ym dyplomat�, w �adnym razie nie d��y�a do modelu �pos�a�ca�, do kt�rego aspirowa� Art; niemniej jednak, potrafi�a pracowa� skutecznie. Mia�a w sobie charyzm� osoby wra�liwej. Art �ciska� j� za ka�dym razem, gdy j� mija�, czasem ca�owa� w czubek g�owy; kocha� j�. Kr�ci� si� w�r�d delegat�w przepe�niony tym wspania�ym uczuciem, stara� si� te� wpada� na wszystkie mo�liwe sesje. Przez ca�y czas pilnie rozgl�da� si�, czy mo�e jako� pom�c. Cz�sto wystarczy�o przynie�� dyskutantom co� do jedzenia lub picia, kontynuowali debat� przez ca�y dzie�.
�St� sto��w� stale by� zat�oczony; m�ode Walkirie o �wie�ych twarzach g�rowa�y przy nim nad wysuszonymi od s�o�ca starymi weteranami. Ludzie reprezentowali tu wszystkie rasy i typy � Mars M-roku pi��dziesi�tego drugiego, rodzaj de facto samodzielnie zjednoczonych wszystkich narod�w. Nad tym notorycznie sk��conym �cia�em� wiecznie si� unosi�a potencjalna swarliwo��. Czasami, gdy Art patrzy� na zrozpaczone twarze uczestnik�w kongresu i gdy s�ucha� j�zykowej mieszaniny � angielskiego pomno�onego przez wie�� Babel � czu�, �e ich r�norodno�� prawie go przyt�acza.
��Hej, Ka, Nadiu � odezwa� si�, kiedy siedzieli, zajadaj�c kanapki i przegl�daj�c notatki z minionego dnia � pr�bujemy napisa� konstytucj�, na kt�r� mogliby si� zgodzi� przedstawiciele ka�dej ziemskiej kultury!
Nadia machn�a r�k�, nie podejmuj�c problemu, potem prze�kn�a �lin�.
��W swoim czasie � powiedzia�a.
Charlotte zasugerowa�a, �eby logicznym punktem wyj�cia dla dyskusji dotycz�cej tre�ci przysz�ej konstytucji uczyni� deklaracj� z Dorsa Brevia. Propozycja ta spowodowa�a jeszcze wi�ksze zamieszanie ni� �czyste konstytucje�, poniewa� �czerwonym� i przedstawicielom wielu innych delegacji nie podoba�y si� r�ne punkty starej deklaracji, tote� twierdzili, �e wykorzystanie jej w og�le podwa�a sens kongresu.
��Co takiego? � spyta�a Nadia. � Je�li chcemy, mo�emy zmieni� ka�de jej s�owo, lecz musimy przecie� od czego� zacz��.
Ten punkt widzenia by� popularny w�r�d najstarszych grup podziemia, z kt�rych wiele uczestniczy�o w dorsabrevianskim kongresie w trzydziestym dziewi�tym roku marsja�skim. Deklaracja, kt�ra w�wczas powsta�a, do dzi� pozostawa�a najlepsz� pr�b� podj�t� przez podziemie dla okre�lenia kwestii, na kt�re zgadzali si� wszyscy w czasach, gdy nie posiadali jeszcze w�adzy. Sensownie by�o teraz rozpocz�� w�a�nie od niej, stanowi�a bowiem swoisty precedens i umieszcza�a ewentualn� konstytucj� w pewnej historycznej ci�g�o�ci.
Jednak�e kiedy wy�o�yli star� deklaracj� i przyjrzeli jej si�, stwierdzili, �e obecnie jest przera�aj�co radykalna. �adnej prywatnej w�asno�ci? Absolutny zakaz wykorzystania warto�ci nadwy�kowej? Naprawd� wpisali takie zasady? Jak co� takiego mia�o dzia�a�? Zebrani zamy�lili si� nad tymi bezkompromisowymi zdaniami i potrz�sn�li g�owami. W deklaracji nie wyja�nili, w jaki spos�b osi�gn�� te wznios�e cele, jedynie je przedstawili. Art nazwa� ich dzia�ania �procedur� kamiennego sto�u�. Teraz zwyci�y�a rewolucja i nadszed� czas dokonania czego� w prawdziwym �wiecie. Czy naprawd� mogliby pozosta� wierni tak radykalnym poj�ciom, jak te, kt�re znajdowa�y si� w deklaracji z Dorsa Brevia?
Trudno powiedzie�.
��Przynajmniej istniej� tam punkty, kt�re nale�y przedyskutowa� � upiera�a si� Nadia.
Wraz z tymi punktami na wszystkich ekranach pojawi�y si� nag��wki z �czystych konstytucji�. Sugerowa�y r�wnie wiele problem�w do rozwa�enia.
�Struktura rz�du. W�adza wykonawcza�. �Struktura rz�du. W�adza ustawodawcza�. �Struktura rz�du. S�downictwo�. �Prawa obywateli�. �Wojsko i policja�. �Podatki�. �Procedury wyborcze�. �Prawo w�asno�ciowe�. �Systemy ekonomiczne�. �Prawo ekologiczne�. �Poprawki proceduralne�.
I tak dalej� Wszystkie te kwestie pojawia�y si� na ekranach. Trzeba je by�o roz�o�y� na czynniki pierwsze, przemy�le�, przedyskutowa�.
��Musimy po prostu wype�ni� puste miejsca � za�piewa� pewnej nocy Art, patrz�c Nadii przez rami� na jaki� szczeg�lnie trudny wykres, kt�ry skojarzy� mu si� z wzorem przeniesionym z alchemicznej kombinatoryki Michela.
Nadia roze�mia�a si�.
Grupy robocze zaj�y si� problemami dotycz�cymi rz�du. Ich odbiciem by�a nowa konstytucja, kt�ra powstawa�a z odpowiednich fragment�w �czystych konstytucji�; nazywali j� �najczystsz� z czystych�. Partie polityczne i grupy interes�w stara�y si� zajmowa� sprawami, kt�re najbardziej je niepokoi�y, i wiele delegacji z miast namiotowych decydowa�o si� (lub im przydzielano) na omawianie pozosta�ych kwestii. Teraz trzeba by�o po prostu zabra� si� do pracy.
Grupa technik�w z Da Vinciego panowa�a obecnie nad marsja�sk� przestrzeni� kosmiczn�. Zatrzymywali wszystkie wahad�owce, nie pozwalaj�c im zadokowa� na Clarke�u ani hamowa� aerodynamicznie na orbicie Marsa. Nikt nie wierzy�, �e samo takie dzia�anie da mieszka�com planety prawdziw� wolno��, zyskiwali dzi�ki niemu jednak�e co� w rodzaju fizycznej i psychicznej przestrzeni, w kt�rej mogli pracowa� � by� to dar rewolucji. Wszyscy pami�tali bitw� o Sheffield, a wielu obawia�o si� wybuchu wojny domowej.
Odk�d Ann przebywa�a gdzie� w terenie wraz z przedstawicielami �Kakaze�, sabota�e na otwartej przestrzeni sta�y si� zjawiskiem codziennym. Istnia�y namioty, kt�re pragn�y ca�kowitej niezale�no�ci, pozosta�o te� kilka metanarodowych twierdz. Panowa�o zamieszanie i wszyscy byli zak�opotani. Zdawali sobie spraw� z tego, �e znajduj� si� w wa�nym momencie historycznym i �e sytuacja mo�e si� w ka�dej chwili za�ama�, zw�aszcza je�li szybko nie podejm� odpowiednich decyzji. M�wi�c po prostu, nadesz�a najw�a�ciwsza pora na dzia�anie.
W tym punkcie zgadzali si� absolutnie wszyscy i owa jednomy�lno�� by�a bardzo znacz�ca. W miar� up�ywu czasu zacz�a si� wy�ania� grupa najwa�niejszych os�b, rozpoznaj�cych si� nawzajem nie po wsp�lnym stanowisku wobec danej sprawy, lecz po ch�ci wykonania pracy, po pragnieniu spisania paragraf�w dokumentu. Lud�mi tymi kierowa�a Nadia, kt�ra �atwo wypatrywa�a ich w t�umie dyskutant�w i udziela�a wszelkiej mo�liwej pomocy. Art oczywi�cie kr�ci� si� w�r�d nich. Wstawa� wcze�nie, dostarcza� napoje, jedzenie i informacje dotycz�ce pracy wykonywanej w innych salach. Wydawa�o mu si�, �e sytuacja wygl�da nie�le. Wi�kszo�� podgrup podchodzi�a do wyznaczonych im problem�w odpowiedzialnie i powa�nie: notowali, potem przepisywali projekty, wystukuj�c na klawiaturach s�owo po s�owie, fraza po frazie. Cieszy� ich widok Arta, bowiem pojawienie si� jego symbolizowa�o przerw�, posi�ek, �arty. Jeden z zespo��w zajmuj�cych si� s�downictwem przylepi� mu do but�w piankowe skrzyde�ka i wys�a� go ze z�o�liw� wiadomo�ci� do debatuj�cej nad problemami w�adzy wykonawczej grupy, z kt�r� rywalizowali. Zadowolony Art zatrzyma� skrzyde�ka. Dlaczego nie? To, co tu robili, mia�o w sobie pewien zabawny majestat czy te� majestatyczn� �mieszno�� � poprawiali przecie� prawa � a on kr�ci� si� w�r�d nich niczym Hermes albo Puk, skrzyde�ka by�y zatem ca�kiem stosowne. Art �lata�� wi�c ka�dego dnia a� do p�nej nocy. A kiedy w ko�cu sesje ko�czy�y si�, wraca� do biura Praxis, kt�re dzieli� z Nadi�. Wtedy jedli posi�ek, omawiali dokonany minionego dnia post�p, po czym dzwonili do lec�cych na Ziemi� podr�nik�w i odbywali rozmowy z Nirgalem, Saxem, Maj� i Michelem. Jeszcze p�niej Nadia zasiada�a w fotelu przed ekranem, gdzie zwykle zasypia�a, a w�wczas Art cz�sto wraca� do magazynu i do zebranych wok� niego budynk�w i roverow. Poniewa� kongres odbywa� si� w namiocie magazynowym, noce sp�dzano tu zupe�nie inaczej ni� przed laty w Dorsa Brevia. Nie by�o przyj��, cho� delegaci cz�sto d�ugo nie k�adli si� spa� � siadywali w pokojach na pod�odze i rozmawiali o pracy albo o w�a�nie zako�czonej rewolucji. Wiele os�b nigdy wcze�niej si� nie spotka�o i teraz zaczynali si� poznawa�. Tworzy�y si� towarzyskie grupki, rodzi�y mi�o�ci, romanse, przyja�nie i nienawi�ci. Zawsze te� mo�na si� by�o czego� dowiedzie� na temat zdarze� minionego dnia. Towarzyskie godziny sp�dzane w pomieszczeniach z betonu nazywano �podszewk� kongresu�. Art lubi� panuj�c� w�wczas atmosfer�. A p�niej przychodzi� taki moment, kiedy nagle opiera� si� o �cian� i czu�, jak jego cia�o zmaga senno��. Czasami nie dawa� rady wr�ci� do biura, gdzie mia� sw�j tapczan obok tapczanu Nadii, tote� po prostu pada� na pod�og� i zasypia�. Budzi� si� zzi�bni�ty i zesztywnia�y, pospiesznie szed� do �azienki, bra� prysznic i rusza� do kuchni, aby zaparzy�
Podczas sesji po�wi�conych wielu tematom ludzie musieli si� zmaga� z rozmaitymi, nierzadko trudnymi kwestiami. Marsa zamieszkiwa�o mn�stwo r�nych nacji, na planecie istnia�o wi�c tak�e sporo naturalnych b�d� tradycyjnych partii politycznych. Wszyscy zadawali sobie pytanie: kto powinien rz�dzi� i wedle jakich zasad oraz, og�lnie, w jaki spos�b przeciwstawi� lokalne globalnemu, przesz�o�� przysz�o�ci, a wiele odziedziczonych kultur jednej kulturze marsja�skiej?
Sax, zastanawiaj�c si� nad tym problemem podczas lotu na Ziemi� statkiem rakietowym, przes�a� propozycj�, aby g��wnymi jednostkami politycznymi ustanowi� miasta namiotowe i zadaszone kaniony. By�yby one podstawowymi miastami-pa�stwami, wa�niejszy od nich mia�by by� ju� tylko globalny rz�d, kt�ry regulowa�by naprawd� globalne problemy. W ten spos�b istnia�oby lokalne i globalne, a pomi�dzy nimi � nic, �adnych narod�w-pa�stw.
Reakcja na t� sugesti� by�a pozytywna, �wietnie si� bowiem wpisywa�a w ju� istniej�c� sytuacj�. Michai�, przyw�dca partii bogdanowist�w, zauwa�y�, �e pomys� stanowi wariant starej �komuny komun�, a poniewa� propozycj� podda� Sax, momentalnie nazwano j� planem �laboratorium laboratori�w�. Jednak, jak szybko dostrzeg�a Nadia, zasadniczy problem ci�gle pozostawa� nie rozwi�zany, poniewa� Sax jedynie szczeg�owo zdefiniowa� okre�lenia: �lokalne� i �globalne�, a nadal trzeba by�o zdecydowa�, jak wielk� w�adz� nad proponowanymi p�autonomicznymi miastami-pa�stwami powinna mie� potencjalna globalna konfederacja. Zbyt du�a w�adza oznacza�aby powr�t do du�ego scentralizowanego pa�stwa, Marsa jako jednego narodu, a do takiego podej�cia wiele delegacji czu�o odraz�.
��Jednak zbyt ma�a w�adza � stwierdzi�a z naciskiem Jackie na warsztatach po�wi�conych prawom cz�owieka � oznacza niebezpiecze�stwo pojawienia si� namiot�w, kt�re zatwierdz� jako dopuszczalne na przyk�ad niewolnictwo, ca�kowit� sterylizacj� kobiet czy te� inn� zbrodni� opart� na jakim� ziemskim barbarzy�stwie. Usprawiedliwi� je w imi� warto�ci kulturowych. Nie mo�na zaakceptowa� takiej sytuacji.
��Jackie ma racj� � rzek�a Nadia, co by�o tak niezwyk�e, �e przyci�gn�o uwag� wielu os�b. � Kto� mo�e te� o�wiadczy�, i� jakie� fundamentalne prawo nie odpowiada jego kulturze i ju�� Czemu� takiemu trudno przytakn��, niezale�nie od tego, czy stwierdzenie wyjdzie z ust fundamentalisty, zwolennika patriarchatu, leninisty, metanarodowca, czy kogo tam jeszcze� Jaka� grupa nie zechce si� podporz�dkowa� i nic na to nie poradzimy.
Art zauwa�y�, �e niekt�rzy delegaci marszcz� brwi, s�ysz�c co�, co skojarzy�o im si� z odwiecznym zachodnim relatywizmem lub te� hiperamerykanizmem w stylu Johna Boone�a. W ramach sprzeciwu wobec metanarodowc�w wiele os�b stara�o si� kultywowa� starsze kultury, kt�re niestety wi�za�y si� z hierarchiczno�ci�; odpowiada�a ona ludziom znajduj�cym si� na szczycie tych hierarchii, a tak�e zaskakuj�co du�ej liczbie os�b z ni�szych szczebli drabiny.
M�odzi marsja�scy tubylcy wygl�dali jednak na zaskoczonych, �e w og�le rozwa�a si� tak� kwesti�. Traktowali fundamentalne prawa jak co� wrodzonego, nieodwo�alnego i wszelkie zakusy wobec nich uwa�ali za kolejne z mn�stwa emocjonalnych odchyle�, kt�re stale odkrywali u
Odpowiedni charakter praw ci�gle pozostawa� spraw� kontrowersyjn�. Generalnie zgadzano si�, �e tak zwane prawa polityczne s� �oczywiste� � to, co wolno robi� obywatelowi, i to, na co nie nale�y pozwala� rz�dom:
��C� � zacz�� ostro Michai� � je�li ci� nie sta� na mieszkanie, w�wczas mo�esz uzna� prawo do g�osowania za kiepski �art.
M�odzi tubylcy przyznali mu racj�, podobnie wiele innych os�b. Dyskutowano wi�c teraz tak�e prawa ekonomiczne, czyli spo�eczne. Przez wiele sesji ci�gn�a si� debata nad tym, jak zagwarantowa� praktyczne ich przestrzeganie.
��Polityczne, spo�eczne, to wszystko jedna ca�o�� � stwierdzi�a Nadia. � Sprawmy, aby dzia�a�a.
Prace trwa�y, zar�wno przy du�ym stole, jak i w biurach, gdzie spotyka�y si� podgrupy. Nawet ONZ by�a reprezentowana, w osobie szefa ZT ONZ, samego Dereka Hastingsa, kt�ry zjecha� wind� na planet�, przyby� do kompleksu i aktywnie uczestniczy� w debatach; jego opinie zawsze wiele wnosi�y do dyskusji. Art pomy�la�, �e Hastings zaczyna nawet wykazywa� symptomy syndromu zak�adnika i im d�u�ej przebywa� w magazynie, spieraj�c si� z lud�mi, tym wi�kszym epatowa� wsp�czuciem. Marsjanie mieli nadziej�, �e zarazi tym uczuciem swoich prze�o�onych na Ziemi.
Komentarze i sugestie nap�ywa�y z ca�ej planety, a tak�e z Ziemi, zape�niaj�c rz�d ekran�w, kt�re pokrywa�y ca�� �cian� du�ego pomieszczenia. Wszyscy na obu �wiatach bardzo interesowali si� kongresem, po�wi�ca�o mu uwag� nawet wi�cej os�b ni� wielkiej ziemskiej powodzi.
��Dzisiejsza mydlana opera � mrukn�� Art do Nadii.
Co noc spotykali si� we dwoje w swoim ma�ym apartamencie biurowym, a potem odbywali rozmow� z Nirgalem i pozosta�ymi podr�nikami. Op�nienia transmisyjne w odpowiedziach tamtych z ka�dym dniem wyd�u�a�y si� coraz bardziej, ale nie przeszkadza�y Artowi i Nadii, poniewa� podczas oczekiwania mieli wiele do przemy�lenia.
��Trudno b�dzie rozwi�za� problem �globalne kontra lokalne� � zauwa�y� Art pewnej nocy. � Widz� w tym prawdziw� sprzeczno��. Zreszt�, kwestia ta nie stanowi �adnego pseudopomys�u, naprawd� bowiem pragniemy globalnego zarz�du, a jednocze�nie chcemy zapewni� namiotom spor� swobod�. Niestety, dwie z naszych najistotniejszych warto�ci okazuj� si� ze sob� sprzeczne.
��Mo�e system szwajcarski � zasugerowa� w kilka minut p�niej Nirgal. � Zawsze proponowa� go John Boone.
Jednak przebywaj�cy na Pavonis Szwajcarzy nie popierali takiego rozwi�zania.
��Raczej wybierzemy model zupe�nie przeciwny do naszego � stwierdzi� J�rgen, krzywi�c si�. � Uciek�em na Marsa w�a�nie z powodu szwajcarskiego rz�du federacyjnego, kt�ry wszystko t�amsi. Potrzebujesz wr�cz pozwolenia, by oddycha�.
��A kantony nie maj� ju� w�adzy � dorzuci�a Priska. � Rz�d federacyjny im j� odebra�.
��Niekt�re kantony � mrukn�� J�rgen � ch�tnie by j� odda�y.
��Bardziej interesuj�ca ni� Berno mo�e by� Graubunden � zastanowi�a si� Priska. � Czyli Szara Liga. Istnia�a przez setki lat, tworz�c lu�n� konfederacj� miast w po�udniowo-wschodniej Szwajcarii. Bardzo udana organizacja.
��Mog�aby� nam przes�a� wszystkie dane na jej temat? � spyta� Art.
Nast�pnej nocy wraz z Nadi� przejrza� otrzymane od Priski informacje. �No c, oceni�, �w renesansie do�� naiwnie traktowano pewne sprawy�. Musia� te� przyzna�, �e Graubunden � te lu�ne uk�ady ma�ych szwajcarskich miast g�rskich � niezbyt pasowa�y do �ci�le zwi�zanych z gospodark� marsja�skich osad. Szara Liga nie musia�a si� na przyk�ad martwi� o wywo�ywanie niepo��danych zmian w ci�nieniu atmosferycznym. Trzeba by�o sobie jasno powiedzie�, �e Marsjanie znajdowali si� w zupe�nie nowej sytuacji. Nie istnia�y historyczne analogie, kt�re mog�yby im teraz pom�c.
��M�wi�c o �globalnym kontra lokalne� � zauwa�y�a Iriszka � co z terenami znajduj�cymi si� poza namiotami i zadaszonymi kanionami? � Iriszka powoli stawa�a si� przyw�dczyni� bior�cych udzia� w kongresie �czerwonych�. By�a osob� o pogl�dach umiarkowanych. Przemawia�a w imieniu prawie wszystkich skrzyde� ruchu �czerwonych� i w miar� up�ywu kolejnych tygodni w�adza jej najwyra�niej ros�a. � Chodzi przecie� o wi�kszo�� grunt�w, a w Dorsa Brevia powiedzieli�my jedynie, �e �adna jednostka nie mo�e ich posiada�, �e wszyscy wsp�lnie nimi zarz�dzamy. Tyle �e populacja planety ro�nie, budujemy nowe miasta i coraz trudniej jest si� domy�li�, kto nad czym panuje.
Art westchn��. Zgadza� si�, lecz r�wnocze�nie zagadnienie by�o zbyt skomplikowane, aby ktokolwiek m�g� si� ucieszy� z perspektywy zajmowania si� nim. Ostatnio postanowi�, �e wraz z Nadi� b�d� codziennie analizowa� problemy, kt�re okre�la� mianem najgorszych i najbardziej zaleg�ych. Tyle �e� czasami te kwestie by�y po prostu zbyt trudne.
Podobnie jak ten przypadek. U�ytkowanie gruntu nieodmiennie ��czy�o si� ze sprzeciwami �czerwonych�. A zatem � dodatkowy aspekt problemu �globalny-lokalny�, w dodatku aspekt typowo marsja�ski. Znowu nie mo�na si� by�o odwo�a� do historii. Chyba w�a�nie ta sprawa stanowi�a najgorszy nie rozwi�zany problem�
Art uda� si� na rozmow� do �czerwonych�. Spotka�y si� z nim trzy kobiety: Marion, Iriszka oraz Tiu (kole�anka Nirgala i Jackie z dzieci�ca w Zygocie), zabieraj�c go do swojego obozu roverowego. Ucieszy� si�, poniewa� mimo jego zwi�zanej z Praxis przesz�o�ci, najwyra�niej tak jak tego pragn��, uwa�ano go obecnie za neutralnego czy te� bezstronnego. By� tylko go�cem � wys�uchiwa� informacji i przekazywa� je dalej.
Obozowisko �czerwonych� znajdowa�o si� na sto�ku kaldery, na zach�d od magazyn�w. Gospodynie usiad�y z Artem w jednym z du�ych, o�wietlonych blaskiem p�nopopo�udniowego s�o�ca przedzia��w. Podczas rozmowy mo�na by�o spogl�da� w d�, w gigantyczn� krain� kaldery.
��Wi�c� Jakie zapisy chcia�yby�cie widzie� w konstytucji? � spyta� Art.
S�czy� podan� herbat�. �Czerwone� spojrza�y na siebie, nieco zdumione.
��Nasz idea�� � zacz�a po chwili Marion. � Chcieliby�my �y� na pierwotnej planecie, w jaskiniach, wydr��onych urwiskach i takich� pier�cieniach krater�w. �adnych du�ych miast, �adnego terraformowania.
��Musieliby�cie przez ca�y czas pozostawa� w skafandrach.
��To dobrze. Nie mamy nic przeciwko temu.
��No c�. � Art przemy�la� sobie t� deklaracj�. � W porz�dku, zacznijmy jednak od miejsca, w kt�rym znajdujemy si� obecnie. Bior�c pod uwag� aktualn� sytuacj�, jak waszym zdaniem powinni�my dalej post�powa�?
���adnego dalszego terraformowania.
��Kabel znika i nale�y powstrzyma� dalszy nap�yw imigrant�w.
��W gruncie rzeczy by�oby wr�cz mi�e, gdyby niekt�rzy ludzie wr�cili na Ziemi�.
Wszystkie trzy umilk�y i patrzy�y na niego. Art pr�bowa� nie okaza� odczuwanej konsternacji.
��Czy biosfera nie powinna od tej chwili rozrasta� si� sama? � spyta� wreszcie.
��To nie jest wcale oczywiste � odpar�a Tiu. � Chocia� gdyby�cie przerwali swoje przemys�owe pompowanie, dalszy rozw�j, rzecz jasna, bardzo by si� spowolni�. Mo�e w og�le przestan� si� rozwija�, zw�aszcza je�li rzeczywi�cie zacznie si� epoka lodowcowa.
��Czy nie to w�a�nie niekt�rzy nazywaj�
��Nie. Ekopoeci u�ywaj� tylko biologicznych metod, aby wywo�a� zmiany w atmosferze i na powierzchni, s� one jednak�e bardzo intensywne. My�limy, �e wszyscy powinni przesta�: ekopoeci, terraformerzy przemys�owi i inni.
��Ale zw�aszcza ci od metod ci�koprzemys�owych � podkre�li�a Marion. � l trzeba natychmiast przerwa� zalewanie p�nocy. Po prostu dokonuj� zbrodni. Je�li nie przestan� tego robi�, niezale�nie od tutejszych postanowie�, wysadzimy ich stacje w powietrze.
Art wskaza� gestem na ogromn�, skalist� kalder�.
��Wy�sze poziomy wygl�daj� mniej wi�cej tak samo, prawda?
�adna z przedstawicielek �czerwonych� nie potwierdzi�a.
��Nawet na sporej wysoko�ci mo�na dostrzec osad lodowy i �ycie ro�linne � zauwa�y�a w ko�cu Iriszka. � Atmosfera si�ga tu wysoko, nie zapominaj. Gdy wiatr jest silny, �adne miejsce nie jest bezpieczne.
��A je�li pokryjemy namiotem cztery du�e kaldery? � spyta� Art. � B�dziemy je utrzymywa� w stanie ja�owo�ci, zostawimy pocz�tkowe ci�nienie atmosferyczne i mieszanin� gaz�w. Sta�yby si� ogromnymi dzikimi parkami, zachowanymi w prawdziwie pierwotnym stanie.
��Parki to w�a�ciwe s�owo.
��Wiem. Musimy jednak zacz�� od naszego otoczenia, prawda? Nie spos�b cofn�� si� do pierwszego roku marsja�skiego i wystartowa� od nowa. A bior�c pod uwag� aktualn� sytuacj�, mo�e dobrze by�oby ochroni� trzy czy cztery miejsca, pozostawi� je w pierwotnym � lub bliskim mu � stanie.
��Dobrze by�oby obj�� tym programem tak�e kilka kanion�w � ostro�nie wyrazi�a sw� opini� Tiu. Najwyra�niej �czerwoni� nie brali wcze�niej pod uwag� mo�liwo�ci takiej propozycji. Art widzia�, �e jego pomys� ich zadowala. Nie mo�na by�o odsun�� aktualnej sytuacji, nale�a�o patrze� realnie.
��Albo te� basen Argyre.
��A w ka�dym razie, nie zalewa� go.
Art pokiwa� g�ow�, zach�caj�c swoje rozm�wczynie.
��Po��czmy ide� �zachowania w stanie pierwotnym� z limitami atmosferycznymi ustalonymi w dokumencie z Dorsa Brevia. Chodzi o pi�ciokilometrowy pu�ap, do kt�rego cz�owiek m�g�by oddycha�. Powy�ej tej granicy jest u diab�a terenu. Tam niech pozostanie stosunkowo pierwotny krajobraz. Nie uwzgl�dnia to p�nocnego oceanu, ale na razie nic si� nie da z nim zrobi�. Kilka metod powolnego �ekopoetyzowania� stanowi chyba maksimum tego, co mo�ecie uzyska� w tej chwili. Zgadza si�?
Mo�e wy�o�y� to zbyt szczerze. Nieszcz�liwe przedstawicielki ugrupowania patrzy�y w d�, w kalder� Pavonis, i ka�da z nich zag��bi�a si� we w�asnych my�lach.
��Powiedzmy, �e za�atwi�em kwesti� �czerwonych� � powiedzia� Art do Nadii. � Jaki jest twoim zdaniem nast�pny najgorszy problem?
��Co takiego? � Nadia prawie ju� spa�a, s�uchaj�c na AI starej jazzowej p�yty. � Ach, Art. � M�wi�a g�osem niskim i cichym, z lekkim, lecz wyczuwalnym rosyjskim akcentem. Na wp� le�a�a na tapczanie. U jej st�p widnia� stos papierowych kulek niczym kawa�ki jakiej� w�a�nie tworzonej budowli. Marsja�ski styl �ycia. Twarz Rosjanki stanowi�a owal otoczony prostymi bia�ymi w�osami, zmarszczki na sk�rze dziwnie si� zatar�y, jak gdyby Nadia by�a kamykiem w strumieniu lat. Nagle otworzy�a osobliwe, nakrapiane oczy, po�yskliwe i przyci�gaj�ce pod kozackimi powiekami. Pi�kna twarz spogl�da�a teraz na Arta ca�kowicie zrelaksowana.
��Nast�pny najgorszy problem�
��Tak.
U�miechn�a si�. Art zastanowi� si�, sk�d wzi�� si� �w spok�j i mi�y u�miech. Najwyra�niej Nadi� w tej chwili nic nie trapi�o. By� zaskoczony, zw�aszcza wzi�wszy pod uwag� ich m�cz�c� polityczn� dzia�alno��. Zatem znowu polityka, a nie wojna� Dlatego te� Nadia, kt�r� straszliwie przera�a�a rewolucja (by�a ca�y czas spi�ta i w ka�dej sekundzie spodziewa�a si� kl�ski), teraz odzyskiwa�a spok�j. Jak gdyby chcia�a powiedzie�, �e nic, co si� dzieje tutaj, nie ma prawdziwego znaczenia, �e bawi� si� tylko szczeg�ami, �e wszyscy jej przyjaciele s� bezpieczni, wojna � sko�czona, �e teraz czeka ich jedynie co� w rodzaju gry albo pracy przypominaj�cej dzia�alno�� budowlan� (kt�r� Nadia tak bardzo lubi�a).
Art stan�� przy oparciu tapczanu i zacz�� masowa� przyjaci�ce ramiona.
��Och � odezwa�a si� Nadia. � Problemy� C�, jest wiele problem�w niemal tak samo paskudnych.
��Na przyk�ad?
��Hm, zastanawiam si�, czy Mahjaryci b�d� w stanie si� dostosowa� do demokracji. Czy wszyscy zaakceptuj� eko-ekonomi� W�ada i Mariny? Czy zdo�amy stworzy� przyzwoit� polityk�? Czy Jackie b�dzie pr�bowa�a stworzy� system z silnym prezydentem i czy u�yje liczebnej przewagi tubylc�w, aby zosta�, hm, kr�low�. � Spojrza�a przez rami� i, widz�c min� Arta, za�mia�a si�. � Zastanawiam si� nad wieloma rzeczami. Kontynuowa�?
��Mo�e lepiej nie.
Znowu si� za�mia�a.
��Ty kontynuuj. Dobrze si� czuj�. Te problemy� nie s� a� takie trudne. Po prostu usi�dziemy przy stole i om�wimy je. Mo�e m�g�by� porozmawia� z Zeykiem.
��
��Najpierw jednak pomasuj mi szyj�.
Art uda� si� do Zeyka i Nazik jeszcze tej samej nocy, gdy Nadia zasn�a.
��Wi�c� Jak Mahjaryci zapatruj� si� na ca�� spraw�? � spyta�.
��Prosz�, nie zadawaj g�upich pyta� � burkn�� Zeyk. � Sunnici walcz� z szyitami� Liban zdewastowany� Pa�stwa ubogie w rop� nienawidz� kraj�w bogatych w ni�� Pa�stwa p�nocnoafryka�skie to jeden wielki metanarodowiec� Syria i Irak nie znosz� si� Podobnie Irak z Egiptem� Wszyscy nienawidzimy Ira�czyk�w, mo�e poza szyitami� I oczywi�cie nie znosimy Izraela, a tak�e Palesty�czyk�w� Mimo �e pochodz� z Egiptu, jestem te� przede wszystkim Beduinem, a my pogardzamy Egipcjanami znad Nilu i nie lubimy si� chyba zbytnio z Beduinami z Jordanii. Wszyscy te� nie cierpi� Saudyjczyk�w, kt�rzy s� tak strasznie skorumpowani, �e a� trudno to sobie wyobrazi�. A ty mnie pytasz o arabski punkt widzenia� Co ci mog� odpowiedzie�?
Potrz�sn�� g�ow� zamy�lony.
��Domy�lam si�, �e uwa�asz to pytanie za g�upie � powiedzia� Art. � Przykro mi. My�lenie w kategoriach okr�g�w wyborczych to z�e przyzwyczajenie. A jakie jest twoje prywatne zdanie?
Nazik roze�mia�a si�.
��Mo�esz go pyta�, co my�li reszta qahirskich Mahjaryt�w. On jedyny zna ich naprawd� dobrze.
��Zbyt dobrze � doda� Zeyk.
��S�dzisz, �e sekcja praw cz�owieka da sobie z nimi rad�?
Zeyk zmarszczy� brwi.
��Bez w�tpienia podpiszemy konstytucj�.
��Ale te prawa� Zdaje mi si�, �e arabska demokracja ci�gle nie istnieje.
��Co chcesz przez to powiedzie�? Jest Palestyna, Egipt� Zreszt�, nas interesuje Mars. A tutaj ka�da karawana to pa�stwo.
��Silni przyw�dcy dziedziczni?
��Dziedziczni � nie. Silni � tak. Nie s�dzimy, �eby nowa konstytucja co� zmieni�a, w ka�dym razie nie wsz�dzie. Dlaczego mia�oby si� tak sta�? Sam jeste� silnym przyw�dc�, prawda?
Zaniepokojony Art roze�mia� si� ponuro. � Jestem jedynie pos�a�cem.
Zeyk potrz�sn�� g�ow�.
��Powiedz to Antarowi. Tam powiniene� si� uda�, je�li chcesz wiedzie�, co my�l� Qahirczycy. Antar jest teraz naszym kr�lem.
Zeyk popatrzy� z dziwnie kwa�n� min�, a Art powiedzia�:
��Jak s�dzisz, czego chce Antar?
��Jest tworem Jackie � mrukn�� Zeyk � niczym wi�cej.
��To si� mo�e obr�ci� przeciw niemu.
Zeyk wzruszy� ramionami.
��Zale�y, z kim porozmawiasz � wyja�ni�a Nazik. � Starsi imigranci muzu�ma�scy s� przeciwni tej koalicji, poniewa� chocia� Jackie jest bardzo pot�na, ma wi�cej ni� jednego ma��onka i tym samym Antar wygl�da na�
��Ugodowego � podsun�� Art, uprzedzaj�c inne s�owo ze strony gro�nie spogl�daj�cego Zeyka.
��Tak � przyzna�a Nazik. � Z drugiej jednak strony, Jackie jest osob� wp�ywow�. A wszyscy, kt�rzy przewodz� obecnie partii �Uwolni� Marsa�, pragn� si� sta� w nowym pa�stwie jeszcze pot�niejsi. M�odym Arabom podobaj� si� takie ambicje, poniewa� s� bardziej Marsjanami ni� Arabami. Planeta wi�cej si� dla nich liczy ni� islam. Z tego punktu widzenia bliski zwi�zek z zygota�skimi ektogenami jest mile widziany, ektogen�w uwa�a si� bowiem za naturalnych przyw�dc�w nowego Marsa � zw�aszcza Nirgal, a oczywi�cie, skoro jednak odlecia� na Ziemi�, spor� cz�� jego wp�ywu przej�a Jackie i reszta jej paczki. A wi�c tak�e Antar.
��On mi si� nie podoba � mrukn�� Zeyk.
Nazik u�miechn�a si� do m�a.
��Tobie si� nie podoba fakt, �e tak wielu tubylczych muzu�man�w pod��a za nim zamiast za tob�. Ale ty jeste� stary, Zeyku. Mo�e czas przej�� na emerytur�.
��Nie rozumiem, dlaczego � sprzeciwi� si� Zeyk. � Je�li zamierzamy �y� tysi�c lat, jak� r�nic� robi jedna setka wi�cej?
Art i Nazik za�miali si�, Zeyk tak�e. Art po raz pierwszy w �yciu zobaczy� jego u�miech.
Na kongresie wiek rzeczywi�cie nie mia� znaczenia. Podczas r�nych spotka� i dyskusji nie liczy�o si�, czy kto� jest m�ody, stary czy w �rednim wieku. Rozmawiali i spierali si�.
Dla ugrupowa� tubylczych wa�ne by�o co� innego. Ci, kt�rzy urodzili si� na Marsie, inaczej traktowali wiele spraw, patrzyli na �wiat w spos�b areocentryczny (�aden Ziemianin nie potrafi� go sobie wyobrazi�) � i powodem by� nie tylko zestaw reali�w tutejszego �ycia, kt�re znali od urodzenia, ale tak�e nie�wiadomo�� pewnych innych spraw. Ludzie urodzeni na Ziemi wiedzieli, jak ogromna jest ich rodzima planeta, podczas gdy Marsjanie po prostu nie byli w stanie poj�� tej kulturowej i biologicznej wielko�ci. Ogl�dali na ekranach dokumentalne filmy, lecz nie wystarcza�y im one dla pe�nego zrozumienia. Z tej przyczyny (mi�dzy innymi) Art ucieszy� si�, �e Nirgal leci na Ziemi�; zobaczy przynajmniej wszystko na w�asne oczy.
Wi�kszo�� tubylc�w natomiast nigdy nie zrozumie r�nicy. W dodatku rewolucja naprawd� uderzy�a im do g��w. Przy stole dyskusyjnym pozornie wydawali si� bystrzy, przecie� starali si� o jak najlepsz� form� konstytucji, niestety, cz�sto okazywali si� po prostu naiwni � nie mieli poj�cia, jak nieprawdopodobna jest ich niezale�no�� i jak �atwo jest im j� odebra�. Nalegali na dok�adne okre�lenie ka�dego punktu. Dyrygowa�a nimi Jackie, dumnie przechadzaj�c si� po magazynie; jak zawsze wygl�da�a pi�knie i by�a pe�na entuzjazmu, a pod przykrywk� w postaci mi�o�ci do Marsa, przywi�zania do idea��w dziadka oraz ogromu dobrej woli, a nawet niewinno�ci drzema�o w niej zwyczajne pragnienie w�adzy. Tylko z pozoru przypomina�a uczennic� college�u, kt�ra szczerze pragnie, by na �wiecie panowa�a sprawiedliwo��.
Pozory� W gruncie rzeczy, Jackie i jej towarzysze z �Uwolni� Marsa� chcieli kontrolowa� jak najwi�cej spraw. Populacja liczy�a obecnie dwana�cie milion�w ludzi, z tego siedem milion�w os�b urodzi�o si� na Marsie i prawie ka�da z nich popiera�a kt�r�� z tubylczych partii politycznych, zwykle w�a�nie �Uwolni� Marsa�.
��To jest niebezpieczne � powiedzia�a Charlotte, kiedy Art poruszy� �w temat na nocnym spotkaniu z Nadi�. � Kiedy pa�stwo sk�ada si� z wielu nieufnych wobec siebie grup, z kt�rych jedna ma zdecydowan� przewag� liczebn�, wtedy mamy do czynienia z czym�, co si� nazywa �g�osowaniem ilo�ciowym� � politycy reprezentuj� w�wczas w�asne grupy i dostaj� od nich g�osy, a rezultaty wyborcze s� jedynie odbiciem przewagi ilo�ciowej. Za ka�dym razem wszystko przebiega tak samo, tote� grupa wi�kszo�ciowa monopolizuje w�adz�, a mniejszo�ci czuj� si� bezradne, a� w ko�cu reaguj� buntem. Kilka najbardziej zaci�tych wojen domowych w historii wybuch�o w takich w�a�nie okoliczno�ciach.
��Co wi�c mo�emy zrobi�? � spyta�a Nadia.
��No c�, mniej wi�cej to, co robimy, czyli projektowa� struktury, kt�re rozprosz� w�adz� na mniejsze jednostki. Decentralizacja jest wa�na, poniewa� tworzy wiele ma�ych lokalnych wi�kszo�ci. Inny pomys� polega na zorganizowaniu wielu Madisonowskich federacji, dzi�ki czemu rz�d znajdzie si� po�rodku rywalizuj�cych ze sob� si�. Nazywa si� to poliarchi�, czyli wielow�adz�, kt�ra obejmuje maksymalnie wiele grup.
��Czy nie jeste�my obecnie nieco zbyt poliarchiczni? � spyta� Art.
��C� Mo�na te� zdeprofesjonalizowa� w�adz�. Cz�� os�b trafia do rz�du w ramach obowi�zku publicznego, podobnego funkcji �awnika, pozosta�e � na kr�tki czas � w wyniku og�lnospo�ecznego losowania. Doradza im profesjonalny sztab, lecz decyzje podejmuj� sami.
��Nigdy nie s�ysza�am o takiej sytuacji � o�wiadczy�a Nadia.
��Cz�sto proponowano to rozwi�zanie, rzadko je jednak wybierano. Moim zdaniem warto si� nad nim zastanowi�. Niekt�rym osobom tak uzyskana w�adza mo�e si� wydawa� ci�arem, lecz wielu z pewno�ci� si� ucieszy. Otrzymujesz list: wybrano ci� na dwa lata do kongresu. Nieco sztuczne, lecz z drugiej strony, dlaczego nie? To co� w rodzaju wyr�nienia, a tak�e szansa, by mieszka�cy mogli przem�wi� w�asnym g�osem. Rz�d obywatelski.
��Podoba mi si� � powiedzia�a Nadia.
��Inna metoda, by zredukowa� w�adz� najwi�kszej partii, to wersja australijskiego balotowania, w kt�rym wyborcy g�osuj� na dw�ch lub trzech kandydat�w w kolejno�ci: najlepszy, mniej dobry, jeszcze mniej po��dany. Kandydaci otrzymuj� punkty r�wnie� za drug� i trzeci� pozycj�. Aby wygra� wybory, nie wystarczy si� odwo�a� do w�asnej partii; trzeba przyci�gn�� osoby z zewn�trz, a wi�c danego polityka powinny charakteryzowa� do�� umiarkowane pogl�dy. Takie wyj�cie daje szans� na porozumienie mi�dzy rozmaitymi grupami politycznymi.
��Interesuj�ce! � krzykn�a Nadia. � Jak wsporniki w �cianie.
��Tak. � Charlotte wymieni�a kraje, w kt�rych istnia� tego rodzaju balota�: Azania, Kambod�a, Armenia� Dzi�ki zr�cznej strukturze rz�dowej nast�pi�o tam wielkie zbli�enie mi�dzy ugrupowaniami politycznymi. Podczas gdy Charlotte m�wi�a, Art my�la� z niepokojem: Te cholerne grunta.
��Najwyra�niej konstrukty polityczne mog� wiele zmieni� � zauwa�y�.
��To prawda � odpar�a Nadia � ale u nas problemem nie s� �adne zadawnione animozje, z kt�rymi trzeba si� upora�. Najgorsze, co mamy na Marsie, to �czerwoni�, sprzeciwiaj�cy si� czemu�, co si� ju� dokona�o � terraformowaniu. Za�o�� si�, �e mo�na by ich wci�gn�� w eksperyment.
Rosjank� wyra�nie zach�ci�y wymienione przez Charlotte opcje. W ko�cu by�y to swego rodzaju konstrukcje, a Nadia uwielbia�a budowa�. Do�� dziwaczna mechanika, kt�ra mog�a przypomina� prawdziw� in�ynieri� Nadia siedzia�a wi�c przy ekranie i stuka�a w klawiatur�, szkicuj�c projekty, jak gdyby pracowa�a nad nowym budynkiem; nieznaczny u�mieszek drga� jej w k�cikach ust.
��Jeste� szcz�liwa � zauwa�y� Art.
Nie us�ysza�a go, ale tej nocy podczas radiowej rozmowy z podr�nikami powiedzia�a do Saxa:
��Przyjemnie jest stwierdzi�, �e politologia wymy�li�a �co�� u�ytecznego podczas wszystkich tych lat.
Osiem minut p�niej nadesz�a odpowied�:
��Nigdy nie zrozumia�em, dlaczego tak nazywaj� t� dziedzin�.
Nadia roze�mia�a si� i d�wi�k ten przepe�ni� Arta szcz�ciem. Nadia Czernieszewska, kt�ra �mieje si� rado�nie! Nagle poczu� pewno��, �e kongres przyniesie oczekiwane rezultaty, �e im si� uda!
Wr�ci� do g��wnego sto�u, got�w zaj�� si� nast�pnym problemem z tych najtrudniejszych. W ten spos�b znowu musia� si� skupi� na marsja�skich gruntach, z kt�rymi wi�za�o si� chyba ze sto �najgorszych� spraw spornych; ka�da z nich wydawa�a si� b�aha, kiedy jednak zacz�� si� w ni� zag��bia�, okazywa�a si� wr�cz niemo�liwa do rozwi�zania. Wszyscy sprzeczali si� ze sob� i w tym swarliwym t�umie bardzo trudno by�o dostrzec jakiekolwiek oznaki zgody. W gruncie rzeczy, Art mia� wra�enie, �e w pewnych sprawach consensus wr�cz si� oddala. Spore k�opoty powodowa�y �rodkowe punkty dokumentu z Dorsa Brevia: im bardziej ludzie koncentrowali si� na nich, tym radykalniejsze stawa�y si� ich pogl�dy. Wielu uczestnik�w dyskusji uwa�a�o, �e systemu eko-ekonomicznego W�ada i Mariny � mimo �e w podziemiu sprawdzi� si� ca�kiem dobrze � nie powinno si� kodyfikowa� w konstytucji. Niekt�rzy narzekali, �e koliduje on z planami lokalnej autonomii, inni preferowali po prostu tradycyjn� ekonomi� kapitalistyczn�. Antar cz�sto wypowiada� si� w tej ostatniej sprawie, a Jackie zawsze w takich przypadkach siedzia�a tu� obok niego, jawnie go wspieraj�c. Z tego wzgl�du oraz z racji przynale�no�ci Antara do spo�eczno�ci arabskiej jego s�owa mia�y podw�jn� wag�, tote� zebrani s�uchali, co m�wi�.
��Ta nowa ekonomia, kt�r� proponujecie � oznajmi� pewnego dnia przy �stole sto��w� � oznacza radykalne i bezprecedensowe mieszanie si� rz�du w biznes.
Wtedy nagle wsta� W�ad Taniejew. Antar zamilk� i z uwag� przypatrzy� si� staremu Rosjaninowi.
W�ad obrzuci� go pe�nym w�ciek�o�ci spojrzeniem. By� zgarbionym m�czyzn� o du�ej, masywnej g�owie i krzaczastych brwiach. Rzadko przemawia� publicznie; od pocz�tku kongresu ani razu nie zabra� g�osu. Powoli wi�kszo�� zebranych w magazynie os�b ucich�a, obserwuj�c go. Art zadr�a� w oczekiwaniu na to, co si� zdarzy, bowiem z ca�ej pierwszej setki, ze wszystkich genialnych umys��w W�ad uchodzi� za najznakomitszego, a poza Hiroko, r�wnie� najbardziej zagadkowego. Gdy pierwsi koloni�ci opuszczali Ziemi�, by� ju� w sile wieku. I w�wczas, i teraz wci�� pozostawa� bardzo skupiony na sobie i swoich sprawach. Bardzo wcze�nie zbudowa� laboratoria Acheronu i pracowa� w nich niezwykle intensywnie, �yj�c samotnie z dwiema kobietami, wspania�ymi naukowcami: Ursula Kohl i Marin� Tokariew�. Nikt nie wiedzia� nic pewnego na temat stosunk�w ��cz�cych t� tr�jk�, zawsze jednak wok� nich hucza�o od plotek. Ludzie wygadywali rozmaite rzeczy � jedni twierdzili, �e Marina i Ursula tworz� par�, a W�ad jest tylko ich przyjacielem czy te� ulubie�cem, drudzy, �e wi�ksz� cz�� pracy nad kuracj� przed�u�aj�c� �ycie wykona�a Ursula, natomiast wi�kszo�� bada� nad eko-ekonomi� przeprowadzi�a Marina, inni uwa�ali, �e ci troje stanowi� idealnie zr�wnowa�ony tr�jk�t r�wnoboczny, �e wsp�lnie pracuj� nad wszystkimi powsta�ymi w Acheronie kwestiami, jeszcze inni nazywali W�ada bigamist�, kt�ry wykorzystuje obie �ony do reprezentowania jego pogl�d�w na dw�ch odr�bnych polach nauki: biologii i ekonomii. W rzeczywisto�ci nikt nie wiedzia�, jak si� maj� naprawd� sprawy mi�dzy t� tr�jk�, poniewa� �adna z os�b nigdy nie wypowiedzia�a si� na ten temat.
Teraz, gdy ludzie obserwowali stoj�cego za sto�em W�ada, u�wiadamiali sobie, �e z pewno�ci� nie jest w tym uk�adzie pionkiem. Rosjanin obrzuca� zebranych srogimi i zdecydowanymi spojrzeniami. Zanim ponownie spojrza� na Antara, powoli przyjrza� si� wszystkim innym dyskutantom.
��Twoje stwierdzenie na temat rz�du i biznesu jest absurdalne � o�wiadczy� ch�odno. M�wi� tonem, jakiego nie s�yszano jeszcze na kongresie: pogardliwym i nie dopuszczaj�cym sprzeciwu. � Ka�dy rz�d zawsze reguluje kwestie zwi�zane z dozwolonym biznesem. Ekonomia to kwestia prawna, system praw. Dotychczas w marsja�skim podziemiu twierdzili�my, �e ka�da jednostka mo�e mie� nadziej� na opiek� prawn�, demokracj� i autonomi�. Praw tych nie wolno zawiesza�, gdy dana osoba podejmuje dzia�alno��. Ty � W�ad zamacha� r�k�, daj�c wszystkim do zrozumienia, �e nie zna imienia Antara � wierzysz w demokracj� i samorz�dno��?
��Tak! � odpar� Antar obronnym tonem.
��Wierzysz w demokracj� i autonomi� jako fundamentalne warto�ci, kt�re powinien popiera� rz�d?
��Tak! � powt�rzy� Antar. Wygl�da� na coraz bardziej zak�opotanego.
��To bardzo dobrze. Je�li demokracja i samorz�dno�� stanowi� zasady podstawowe, dlaczego ludzie mieliby z nich zrezygnowa� z chwil�, gdy docieraj� na swoje miejsce pracy? W polityce jak lwy walczymy o wolno��, o prawo do wyboru w�asnych przyw�dc�w, wolno�� przemieszczania si�, wyb�r sta�ego miejsca zamieszkania, wyb�r wykonywanej pracy � czyli, m�wi�c w skr�cie, o kontrol� nad w�asnym �yciem. Ty natomiast twierdzisz, �e gdy obudzimy si� rano i wyjdziemy do pracy, mamy zapomnie� o wszystkich naszych prawach. �e w�wczas mamy przesta� na nie nalega� i na wi�ksz� cz�� dnia wr�ci� do feudalizmu. Tym bowiem w�a�nie jest tw�j kapitalizm � wersj� feudalizmu, w kt�rej kapita� zast�puje grunta, a przyw�dcy przemys�owi � kr�l�w. Hierarchia pozostaje, a my wszyscy przez ca�e �ycie pracujemy pod przymusem, bowiem ka�e nam si� nakarmi� rz�dz�cych, kt�rzy nie wykonuj� prawdziwej pracy.
��Liderzy biznesu pracuj� � ostro skomentowa� Antar. � I ponosz� ryzyko finansowe�
��Tak zwane ryzyko finansowe kapitalisty jest tylko jednym z przywilej�w kapita�u.
��Ale� zarz�d�
��Tak, tak. Nie przerywaj mi. Zarz�d to co� prawdziwego, to instytucja techniczna. Ale pracownik mo�e j� kontrolowa� tak samo dobrze jak kapita�. Kapita� bowiem jest po prostu u�ytecznym produktem pracy dawnych pracownik�w i r�wnie dobrze mo�e nale�e� do wszystkich os�b, zamiast do kilku. Nie istnieje �aden pow�d, by male�ka ilo�ciowo grupa mia�a posiada� kapita�, a wszyscy inni tylko jej us�ugiwa�. Nie ma te� powodu, dla kt�rego mia�aby ona zapewnia� nam minimum egzystencji, a ca�� reszt�, kt�r� wyprodukujemy, zabiera� dla siebie. Nie! System nazywany kapitalistyczn� demokracj� w gruncie rzeczy wcale nie by� demokratyczny. Dlatego w�a�nie tak szybko si� przekszta�ci� w system metanarodowy, w kt�rym demokracja coraz bardziej s�ab�a, kapitalizm zyskiwa� na sile, a jeden procent populacji posiada� po�ow� d�br. Historia pokazuje, �e w tym systemie niewiele istnia�o rzeczywistych warto�ci, a niesprawiedliwo�� i cierpienie przeze� spowodowane bynajmniej nie by�y konieczne. Ju� w osiemnastym wieku istnia�y odpowiednie �rodki techniczne, dzi�ki kt�rym mo�na by zapewni� podstawowy dobrobyt dla wszystkich.
��Wi�c � kontynuowa� W�ad � musimy to zmieni�. Nadesz�a odpowiednia pora. Je�li autonomia jest warto�ci� fundamentaln� i je�li jest ni� zwyczajna sprawiedliwo��, s� one warto�ciami wsz�dzie, tak�e w miejscu pracy, w kt�rym cz�owiek sp�dza tak wiele czasu. O tym w�a�nie m�wi� punkt czwarty porozumienia z Dorsa Brevia � �e praca ka�dej osoby nale�y tylko do niej samej, �e r�ne �rodki produkcji i sposoby nale�� do tych, kt�rzy je stworzyli, i stanowi� wsp�lne dobro przysz�ych pokole�. W�a�nie tak zapisali�my � �e wszyscy wsp�lnie zarz�dzamy naszym �wiatem. Na Marsie rozwijali�my przez wiele lat system gospodarczy, kt�ry potrafi dotrzyma� wszystkich tych obietnic. Pi��dziesi�t lat nad nimi pracowali�my i ustalili�my, �e wszystkie przedsi�biorstwa ekonomiczne b�d� tu ma�ymi sp�dzielniami, nale��cymi do ich pracownik�w i do nikogo poza nimi. Pracownicy ci wynajm� zarz�d albo sami pokieruj� firm�. Funkcje wi�kszych struktur koniecznych do regulacji handlu i rynku, a tak�e dzielenia kapita�u i budowy zaufania b�d� pe�ni� gildie przemys�owe oraz stowarzyszenia sp�dzielcze.
��To tylko idee � powiedzia� pogardliwie Antar. � Utopia i nic wi�cej.
��Wcale nie. � W�ad znowu zby� go gestem. � System jest oparty na modelach zaczerpni�tych z ziemskiej historii. Jego r�ne fragmenty wypr�bowano na obu planetach i wyniki by�y bardzo zach�caj�ce. Nie s�ysza�e� o tym z dw�ch powod�w � poniewa� nigdy ci� to nie obchodzi�o oraz dlatego, �e metanacjonalizm skutecznie ignorowa� i zaprzecza� istnieniu wszystkich ekonomii alternatywnych. Wiele z tych mikroekonomii �wietnie si� udaje � przyk�adem jest hiszpa�ski region Mondragon (ju� od stuleci), pseudometanarodowe konsorcjum Praxis w Szwajcarii, hinduski stan Kerala, Bhutan, w�oska Bolonia i wiele innych miejsc, ��cznie z marsja�skim podziemiem. Tamte organizacje by�y prekursorami naszej ekonomii, kt�ra ma by� w przeciwie�stwie do kapitalizmu przede wszystkim demokratyczna.
Zatem synteza system�w. A W�ad Taniejew by� naprawd� wspania�ym syntetykiem. M�wiono, na przyk�ad, �e wszystkie sk�adniki kuracji przed�u�aj�cej �ycie istnia�y ju� wcze�niej, a W�ad i Ursula po prostu po��czyli je w ca�o��. W dzia�alno�ci ekonomicznej � z Marin� � zdaniem W�ada mo�na by�o dokona� tego samego. I chocia� w tej dyskusji nie wspomnia� o swoim wspania�ym osi�gni�ciu � kuracji przed�u�aj�cej �ycie � wszyscy zebrani pami�tali o niej, zw�aszcza �e ka�dy z nich podda� jej si� ju� przynajmniej raz. Art rozgl�da� si� doko�a i widzia�, �e ludzie my�l�: Skoro dokona� czego� tak niezwyk�ego w biologii, dlaczego nie mia�oby mu si� uda� w ekonomii?
Wobec tej nie wypowiedzianej my�li obiekcje Antara wydawa�y si� nonsensowne. Historia kapitalizmu metanarodowego rzeczywi�cie nie wygl�da�a najlepiej, zreszt� w ubieg�ym stuleciu dosz�o na Ziemi do wojny, w wyniku kt�rej spo�eczno�� planety podzieli�a si� na wiele grup. Bior�c wi�c pod uwag� wszystkie te fakty, uczestnicy zebrania zgadzali si� wypr�bowa� nowy system.
Kto� z Hiranyagarba wsta� i zaatakowa� W�ada z zupe�nie innej strony, zarzucaj�c mu, �e rezygnuje z ekonomii daru, wed�ug kt�rej marsja�skie podziemie �y�o przez wiele lat.
Rosjanin niecierpliwie potrz�sn�� g�ow�.
��Zapewniam ci�, i� wierz� w podziemn� gospodark�, zawsze jednak uprawiali�my ekonomi� mieszan�, w kt�rej czysta wymiana dar�w wsp�istnia�a z wymian� monetarn�. Nieobcy by� nam neoklasyczny racjonalizm rynkowy czy te� mechanizm zysku, starali�my si� jednak, �eby s�u�y� wy�szym warto�ciom, takim jak sprawiedliwo�� i wolno��. Racjonalizm ekonomiczny nie jest najwy�sz� warto�ci�, tylko narz�dziem do obliczania koszt�w i korzy�ci, stanowi wi�c zaledwie jedn� cz�� wi�kszego r�wnania dotycz�cego ludzkiego dobrobytu. Wi�ksze r�wnanie nazywam gospodark� mieszan�, tak�, jak� chcemy tworzy�. Proponujemy skomplikowany uk�ad z publicznymi i prywatnymi sferami dzia�alno�ci ekonomicznej. Mo�e trzeba b�dzie poprosi� ludzi, aby po�wi�cili na prac� dla dobra publicznego mniej wi�cej rok swego �ycia � jak w szwajcarskiej s�u�bie narodowej. Ta praca spo�eczna plus wp�ywy z podatk�w p�aconych przez prywatne sp�dzielnie za korzystanie z grunt�w i ich zasob�w pozwol� zagwarantowa� tak zwane prawa spo�eczne, o kt�rych dyskutujemy � mieszkania, opiek� zdrowotn�, �ywno��, edukacj� � i kt�re nie powinny pozostawa� na �asce racjonalizmu rynkowego. Poniewa�, jak mawiali w�oscy robotnicy:
Ten punkt by� dla W�ada szczeg�lnie wa�ny, poniewa� w systemie metanarodowym (od kt�rego si� od�egnywa�) za zdrowie trzeba by�o p�aci� � p�atna by�a nie tylko opieka medyczna, wikt i domy, lecz tak�e kuracja gerontologiczna. Rosjanina zawsze dra�ni�o, �e jego najwspanialszy wynalazek przys�ugiwa� tylko osobom uprzywilejowanym i wi�za� si� z przynale�no�ci� do lepszej klasy spo�ecznej. To rozr�nienie: d�ugie �ycie albo wczesna �mier�, ta fizykalizacja klasy niemal przypomina�a dywergencj� gatunk�w. Nic dziwnego, �e W�ada gniewa� �w fakt i �e po�wi�ci� si� wynalezieniu systemu ekonomicznego, kt�ry pozwoli�by wszystkim ludziom korzysta� z kuracji.
��Nic zatem nie pozostawimy mechanizmom rynkowym � mrukn�� Antar.
��Mylisz si� � odpar� W�ad, machaj�c z jeszcze wi�kszym rozdra�nieniem w kierunku m�odego Araba. � Rynek zawsze b�dzie istnia�, poniewa� wp�ywa na jako�� produkcji i us�ug. Wsp�zawodnictwo jest nieuniknione i zdrowe. Idea�em jest otrzymywanie najlepszego produktu za najlepsz� mo�liw� cen�. Na Marsie jednak spo�ecze�stwo b�dzie kierowa�o rynkiem w spos�b bardziej aktywny. Dla niezb�dnej produkcji zwi�zanej ze wspomaganiem �ycia musi istnie� status �niezyskowno�ci�, zatem rynek niezale�ny mo�e powsta� dopiero po zaspokojeniu podstawowych kwestii egzystencjalnych, dopiero w�wczas nale��ce do robotnik�w sp�dzielnie mog� podejmowa� rozmaite ryzykowne przedsi�wzi�cia. Najwa�niejsze jest wi�c zapewnienie podstawowych potrzeb, p�niej jednak robotnicy mog� w swoich przedsi�biorstwach robi�, co chc�. Nazywam tak� dzia�alno�� procesem tw�rczym.
Jackie wygl�da�a na zmartwion�, �e W�ad tak �atwo sobie poradzi� z Antarem.
��A co z ekologicznymi aspektami ekonomii, kt�re zawsze podkre�la�e�? � spyta�a. Zamierza�a chyba o�mieszy� starca albo wykaza� b��d w jego my�leniu.
��To kwestie podstawowe � odrzek� W�ad. � Punkt trzeci deklaracji z Dorsa Brevia m�wi, �e ziemia, powietrze i woda na Marsie nie nale�� do nikogo, �e jeste�my jedynie ich zarz�dcami dla przysz�ych pokole�. Zarz�d ten ma by� udzia�em nas wszystkich, jednak na wypadek konflikt�w proponujemy powo�anie silnych s�d�w ekologicznych, mo�e zwi�zanych z s�dem konstytucyjnym, kt�re b�d� ocenia� rzeczywiste i ca�kowite koszty ka�dej dzia�alno�ci ekonomicznej oraz pomog� pe�ni� nadz�r nad planami, kt�re mog� zniszczy� �rodowisko.
��Ale� to jest po prostu gospodarka planowa! � krzykn�� Antar.
��Gospodarka kojarzy si� z planem. Kapitalizm wiele planowa�, a metanacjonalizm pr�bowa� planowa� wszystko. Tak, tak, ekonomia to plan!
��Po prostu wraca socjalizm � powiedzia� sfrustrowany i w�ciek�y Antar.
W�ad wzruszy� ramionami.
��Spo�ecze�stwo Marsa to nowy tw�r. Nazwy z wcze�niejszych uk�ad�w mog� by� zwodnicze niczym terminy teologiczne. W naszym ustroju istniej� oczywi�cie elementy, kt�re mo�na nazwa� socjalistycznymi. Jak inaczej usun�� niesprawiedliwo�� z ekonomii? Prywatne przedsi�biorstwa b�d� nale�a�y do ich robotnik�w, ale nie chodzi o zwyk�� nacjonalizacj�, a zatem r�wnie� nie o socjalizm, przynajmniej nie taki, jak ten, kt�ry pr�bowano wprowadzi� na Ziemi. Wszystkie sp�dzielnie stan� si� przedsi�biorstwami � ma�ymi demokracjami wykonuj�cymi tak� czy inn� prac�. Potrzebujemy przecie� kapita�u. Powstanie rynek, b�dzie i kapita�. Tyle �e w naszym systemie robotnicy b�d� dzier�awi� kapita�, a nie przekazywa� sobie nawzajem. Ten spos�b jest bardziej demokratyczny i sprawiedliwszy. Zrozumcie mnie dobrze: starali�my si� oceni� ka�dy aspekt naszej ekonomii pod k�tem sprawiedliwo�ci i wolno�ci, kt�re wcale nie s� ze sob� sprzeczne (jak s�dz� niekt�rzy), poniewa� wolno�� w niesprawiedliwym systemie wcale nie jest wolno�ci�. Te dwa poj�cia s� ze sob� zwi�zane. Ich wsp�wyst�powanie jest mo�liwe, trzeba jednak ku temu stworzy� lepszy system spo�eczny, ��cz�c ze sob� sprawdzone elementy. Przygotowywali�my si� na t� okazj� przez siedemdziesi�t lat i w�a�nie nadesz�a, tote� nie widz� powodu, by teraz nie wykorzysta� jej tylko dlatego, �e kto� si� boi starych s��w. Je�li macie jakie� konkretne sugestie dotycz�ce udoskonalenia zaproponowanego przeze mnie uk�adu, ch�tnie ich wys�ucham.
W�ad patrzy� d�ugo i twardo na Antara. M�odzieniec jednak nie odpowiedzia�, najwyra�niej nie mia� �adnych sugestii.
W sali zaleg�o ci�kie milczenie. By� to pierwszy i jedyny raz podczas ca�ego kongresu, gdy kt�remu� z
W�ad usiad�; Antar zosta� pokonany.
Spory jednak nie usta�y. Konflikt, metakonflikt, szczeg�y, podstawy � omawiano wszystkie kwestie, ��cznie z problemem magnezowego zlewu kuchennego, kt�ry w jakie� trzy tygodnie od rozpocz�cia kongresu kto� ustawi� na jednym segmencie wielkiego �sto�u sto��w�.
�ci�le rzecz bior�c, delegaci w magazynie stanowili jedynie wierzcho�ek g�ry lodowej, najbardziej widoczny cz�on gigantycznej debaty tocz�cej si� na obu planetach. Transmisj� ka�dej minuty konferencji mo�na by�o ogl�da� na ca�ym Marsie i w wi�kszo�ci miejsc na Ziemi, a poniewa� przekazywan� na �ywo relacj� cechowa�a pewna typowa dla dokumentu nuda, telewizja Mangalavid przygotowywa�a codzienne skr�ty, kt�re pokazywano co noc w trakcie szczeliny czasowej, a nast�pnie wysy�ano na Ziemi� do bardzo szerokiego rozpowszechniania. Kongres sta� si� �najwi�kszym
��Mo�e ludzie s� zm�czeni ogl�daniem w telewizji stale tych samych bzdur � mrukn�� Art do Nadii pewnej nocy, kiedy ogl�dali na ameryka�skiej stacji kr�tkie, przedziwnie zniekszta�cone sprawozdanie z negocjacji minionego dnia.
��Albo ogl�daniem ich wok� siebie.
��To prawda. Wol� my�le� o czym� innym.
��A mo�e zastanawiaj� si�, co robi� � zasugerowa�a Nadia. � Mo�e jeste�my dla nich modelem ma�ym i �atwiejszym do zrozumienia.
��Mo�e i tak.
W ka�dym razie mieszka�cy obu �wiat�w obserwowali, a kongres toczy� si�; codzienna mydlana opera � atrakcja dla widz�w, a r�wnocze�nie spos�b na rozwi�zanie ich problem�w. Z tego te� powodu miliony ludzi nie tylko ogl�da�y telewizyjne relacje, ale tak�e przesy�a�y uczestnikom kongresu swoje komentarze i sugestie. Wprawdzie niemal nikt na Pavonis nie wierzy�, aby kt�ra� z przesy�ek mog�a zawiera� jak�� wstrz�saj�c� prawd� albo rozwi�zanie, kt�re im samym nie przysz�o do g�owy, niemniej jednak wszystkie listy by�y z uwag� czytane � zajmowa�y si� tym grupy ochotnik�w w Sheffield i Po�udniowej Fossie, a potem przekazywa�y propozycje �na st�. Niekt�rzy uczestnicy konferencji sugerowali nawet, by w postaci aneksu w��czy� wszystkie te propozycje do ko�cowej konstytucji, sprzeciwiali si� bowiem �statystycznemu dokumentowi prawnemu�; woleli, aby ostateczna konstytucja mia�a kszta�t wi�kszego tekstu, wsp�lnie stworzonego o�wiadczenia filozoficznego albo nawet duchowego � kt�re przedstawi warto�ci, cele, marzenia i refleksje wszystkich Marsjan.
��To nie b�dzie konstytucja � obruszy�a si� Nadia � wam chodzi o kultur�. Tyle �e nie jeste�my �adn� cholern� bibliotek�.
Tak czy owak, przesy�ki nadal nadchodzi�y � z marsja�skich namiot�w i kanion�w oraz z zatopionych wybrze�y na Ziemi; podpisywa�y je osoby prywatne, komitety, a nawet ca�e populacje miast.
Podobnie jak w listach, na kongresie dyskutowano niemal o wszystkim. Pewnego dnia podszed� do Arta jaki� chi�ski delegat i odezwa� si� w dialekcie mandary�skim. Kiedy przerwa� na chwil�, jego AI zacz�o przek�ada� tekst, m�wi�c z cudownym szkockim akcentem.
��Przyznam szczerze, zacz��em w�tpi�, czy dostatecznie dok�adnie zapozna� si� pan z wa�n� ksi��k� Adama Smitha
��Chyba ma pan racj� � b�kn�� Art i odes�a� m�czyzn� do Charlotte.
Wiele os�b w magazynie pos�ugiwa�o si� innym j�zykiem ni� angielski i podczas rozm�w polegali na t�umaczeniach swoich AI. W danym momencie mo�na by�o us�ysze� rozmowy w tuzinie r�nych j�zyk�w, tote� bez przerwy korzystano z program�w t�umacz�cych. Prowadzone w ten spos�b dyskusje ci�gle jeszcze rozprasza�y Arta, kt�ry �a�owa�, �e nie jest w stanie pozna� wszystkich j�zyk�w �wiata, mimo i� translatory AI osi�gn�y obecnie naprawd� wysoki poziom: g�osy dobrze zmodulowane, s�ownictwo bogate i precyzyjne, gramatyka wspania�a, frazeologia prawie wolna od b��d�w, kt�re pope�nia�y wcze�niejsze tego typu programy. Nowe radzi�y sobie tak dobrze, �e mo�na ju� by�o niemal prze�ama� dominacj� j�zyka angielskiego.
Ta lingwistyczna kwestia zilustrowa�a Artowi skomplikowanie tubylczej populacji, kt�rego wcze�niej nie dostrzega�. Wielu tubylc�w reprezentowa�o pokolenie
Podczas d�ugich, trwaj�cych do p�nych godzin nocnych, zakrapianych
�Stare psy ci�gle warcz�� � g�osi� jeden z napis�w na du�ej tablicy informacyjnej. Wyra�nie wyra�a� og�ln� opini� tubylc�w. Praca w komitetach trwa�a.
Du�a tablica informacyjna by�a ca�kiem dobrym wska�nikiem nastroj�w kongresu. Art czyta� j� w taki spos�b, w jaki czyta� karteczki w �ciasteczkach szcz�cia� i rzeczywi�cie pewnego dnia dostrzeg� przes�anie: �Lubisz chi�skie jedzenie�. Zwykle jednak informacje by�y bardziej polityczne, cz�sto na tablic� trafia�y stwierdzenia wypowiedziane poprzedniego dnia na konferencji. ��aden namiot nie jest wysp��, �Je�li ci� nie sta� na mieszkanie, w�wczas mo�esz uzna� prawo do g�osowania za kiepski �art�, �Utrzymuj r�wn� odleg�o��, nie zmieniaj zbyt gwa�townie pr�dko�ci, na nic nie wpadaj�,,
Arta nie zaskakiwa�o ju�, gdy przychodzili do niego ludzie m�wi�cy po arabsku, w hindi albo j�zyku, kt�rego nawet nie rozpoznawa�. Patrzyli mu w oczy, podczas gdy ich AI przemawia�o po angielsku z jakim�, nios�cym w sobie �adunek politycznego sentymentu, akcentem � spikera BBC, mieszka�ca Ameryki �rodkowej albo urz�dnika pa�stwowego z New Delhi. To by�o zach�caj�ce, naprawd� Nie istnienie t�umacz�cego AI � kt�re stanowi�o po prostu kolejne urz�dzenie dystansuj�ce wobec siebie rozm�wc�w (cho� nie tak bardzo jak rozmowa wideofoniczna), nie pozwalaj�c do ko�ca na zwyk�� �rozmow� twarz� w twarz� � lecz polityczny melan�, niemo�liwo�� g�osowania w blokach ani my�lenia w kategoriach �normalnych� okr�g�w wyborczych.
Na kongresie zgromadzili si� naprawd� niezwykli ludzie, jednak w miar� up�ywu czasu przyzwyczaili si� do siebie i zacz�li rozumie�; z ka�dym dniem sytuacja wygl�da�a coraz lepiej. Kiedy� jednak, bardzo p�no w nocy, Art zako�czy� d�ug� rozmow�, podczas kt�rej AI na nadgarstku jego m�odej rozm�wczyni t�umaczy�o na angielski za pomoc� rymowanych dwuwierszy (nigdy nie dowiedzia� si�, jakim j�zykiem m�wi�a kobieta), i poszed� przez magazyn ku apartamentowi biurowemu. Wok� �sto�u sto��w� nadal trwa�a praca, mimo i� min�a ju� szczelina czasowa. Art przystan��, by przywita� si� z przedstawicielami jednej z grup, a potem, nagle trac�c ch�� i si�y, by i�� dalej, opar� si� o boczn� �cian�, na wp� obserwuj�c, na wp� drzemi�c,
Mogli zrobi� wszystko, co chcieli. Z tego powodu mieli r�wnie� niestety trudno�ci z doprowadzeniem kongresu do ko�ca. Zauwa�yli r�wnie�, �e niesko�czone mo�liwo�ci to co� wspania�ego, lecz tylko do czasu, a� trzeba wybiera� spo�r�d nich. A musieli wybra� dobrze, poniewa� tworzyli histori� �wiata. Przysz�o�� mia�a si� sta� przesz�o�ci� i by�o co� rozczarowuj�cego w tej przemianie, w �warsztacie�, w tej nag�ej redukcji z niesko�czono�ci w jedno��, skurczeniu si� od potencjalno�ci w rzeczywisto��; zmiany powodowa� up�yw czasu. Potencjalno�� by�a zachwycaj�ca, mogli przecie� wybra� wszystkie najlepsze cechy z ka�dego dobrego rz�du w ca�ej historii �wiata, a nast�pnie w magiczny spos�b po��czy� je we wspania��, nie znan� dot�d syntez� albo te� odrzuci� je wszystkie i znale�� nowy, w�asny spos�b tworzenia wymarzonego sprawiedliwego rz�du. Niestety, spisanie doczesnej, w dodatku problematycznej, konstytucji wi�za�o si� nieuchronnie z uczuciem zawodu, tote� uczestnicy kongresu instynktownie odsuwali od siebie moment uko�czenia prac.
Zdawali sobie oczywi�cie spraw� z tego, �e by�oby dobrze, gdyby marsja�ska delegacja wyl�dowa�a na Ziemi z uko�czonym dokumentem, kt�ry mog�aby zaprezentowa� ONZ i mieszka�com planety. Tym bardziej �e nie istnia� �aden pow�d, by odracza� moment zako�czenia. Wr�cz przeciwnie. Nawet nie chodzi�o o to, �eby zaprezentowa� si� Ziemi jako zgrana spo�eczno�� ze �wie�o powo�anym rz�dem, po prostu � trzeba by�o wreszcie zacz�� �y� normalnym, codziennym, porewolucyjnym �yciem.
Nadia �wietnie wiedzia�a o wszystkich tych niuansach, postanowi�a wi�c do�o�y� wszelkich stara�, aby zako�czy� kongres.
��Czas, aby zwie�czy� budowl� dachem � powiedzia�a pewnego ranka do Arta.
Od tej pory zacz�a dzia�a� niemal nieprzerwanie. Spotyka�a si� z wszystkimi delegacjami i komisjami, nalegaj�c, by przyspieszyli zako�czenie prac nad tematem, kt�rym si� zajmowali, a potem zebrali si� przy stole na ostateczne g�osowanie. Dzi�ki nieugi�to�ci i uporowi Nadii okaza�o si� (z czego nie wszyscy wcze�niej zdawali sobie spraw�), �e bardzo wiele problem�w rozwi�zano w spos�b satysfakcjonuj�cy wi�kszo�� uczestnicz�cych w kongresie delegacji. Ich przedstawiciele zgadzali si�, �e powstaje dokument, kt�rego tezy mo�na b�dzie wcieli� w �ycie, a przynajmniej spr�bowa�, i � co najwa�niejsze � dokona� pewnych niezb�dnych zmian ustrojowych. Szczeg�lnie zadowoleni wydawali si� m�odzi tubylcy. Byli dumni ze swej pracy i cieszyli si�, �e uda�o im si� nam�wi� pozosta�ych do zatwierdzenia uk�adu lokalnych p�autonomii, nawi�zywa� bowiem do systemu, zgodnie z kt�rym wi�kszo�� z nich �y�a w czasach rz�d�w ZT ONZ.
Stanowili zdecydowan� wi�kszo�� i najwyra�niej nie przejmowali si� dzia�aniami, kt�re podejmowali przeciwko ich ewentualnej w�adzy przedstawiciele mniejszo�ci. Jackie i jej towarzysze bardzo starali si� nie wygl�da� na pokonanych, udawali wi�c na przyk�ad, �e nigdy nie walczyli o silnego prezydenta i centralny rz�d. Twierdzili wr�cz, �e w�a�nie ich pomys�em by�o powo�anie rady wykonawczej wybieranej przez parlament na mod�� szwajcarsk�. Wiele os�b zmienia�o w taki spos�b swoje pogl�dy.
��Tak, pami�tam � mawia� w�wczas bardzo zadowolony Art � zastanawiali�my si� nad t� kwesti� akurat tamtej nocy, kiedy nie po�o�yli�my si� spa� i czekali�my na wsch�d s�o�ca. To by� dobry pomys�. Wasz pomys�.
Nagle wsz�dzie wok� pojawi�o si� mn�stwo dobrych pomys��w i kongres powoli zacz�� zmierza� do ko�ca.
Ustalili, �e globalny rz�d b�dzie przypomina� konfederacj� kierowan� przez rad� wykonawcz� z�o�on� z siedmiu cz�onk�w powo�ywanych przez dwuizbowy parlament. Jedna cz�� cia�a ustawodawczego, nazwana �Dum��, mia�a si� sk�ada� z szerokiej grupy reprezentant�w wybranych spo�r�d marsja�skiej populacji; druga � senat � mia�a stanowi� mniejsz� grup�, z�o�on� z przedstawicieli osad: po jednej osobie z ka�dego miasta lub wi�kszej ni� licz�cej pi��set os�b wioski. Parlament mia� by� raczej s�aby � jego g��wnym zadaniem by� wyb�r cz�onk�w rady wykonawczej i pomoc w powo�ywaniu s�dzi�w; wi�kszo�� ustawodawczych obowi�zk�w mia�a pozostawa� w gestii miast. �Cz�� s�downicza by�aby pot�niejsza; w jej sk�ad wchodzi�y nie tylko s�dy kryminalne, lecz tak�e swego rodzaju podw�jny s�d najwy�szy (jedna po�owa to s�d konstytucyjny, druga � s�d ekologiczny), kt�rego wszystkich cz�onk�w wyszukiwano poprzez og�lnospo�eczn� loteri�. S�d ekologiczny mia� rozstrzyga� spory zwi�zane z terraformowaniem i innymi zmianami �rodowiska, podczas gdy s�d konstytucyjny sprawdza�by pod wzgl�dem zgodno�ci z konstytucj� wszystkie inne kwestie, ��cznie z kwestionowaniem decyzji miejskich.
W ramach s�du ekologicznego dzia�a�aby komisja ziemska, kt�ra mia�aby za zadanie nadzorowa� zarz�dzanie gruntami (zgodnie z punktem trzecim porozumienia z Dorsa Brevia wszyscy Marsjanie byli zobowi�zani do dbania o nie); prywatna w�asno�� jako taka nie istnia�aby, dopuszczano jednak�e rozmaite prawa w�asno�ciowe w postaci kontrakt�w dzier�awnych, kt�rych prawne podstawy mia�aby stworzy� w�a�nie ta komisja. W ramach s�du konstytucyjnego dzia�a�aby komisja ekonomiczna, z�o�ona cz�ciowo z reprezentant�w sp�dzielczych gildii r�nych zawod�w i przemys��w. Komisja mia�a nadzorowa� przestrzeganie pewnej wersji podziemnej eko-ekonomii, czyli zar�wno dzia�alno�ci przedsi�biorstw �niezyskownych�, koncentruj�cych si� na sferze publicznej, jak i opodatkowanych firm �przynosz�cych zysk�, kt�re mia�yby ustalone w spos�b prawny limity wielko�ciowe i nale�a�yby do pracuj�cych w nich os�b.
Istnienie tego typu s�downictwa satysfakcjonowa�o osoby, kt�re pragn�y silnego globalnego rz�du, a r�wnocze�nie ogranicza�o w�adz� parlamentu i odwo�ywa�o si� do heroicznej roli odgrywanej na Ziemi w ubieg�ym stuleciu przez Mi�dzynarodowy Trybuna� Sprawiedliwo�ci � w�wczas prawie wszystkie inne ziemskie instytucje uleg�y naciskom konsorcj�w metanarodowych, w przeciwnym bowiem razie ich �ywot by� kr�tki; jedynie przedstawiciele Trybuna�u dzia�ali zdecydowanie i niezale�nie, wydaj�c kolejne zarz�dzenia w kwestiach pozbawiania obywatelstwa i grunt�w. Niestety, konsorcja przewa�nie lekcewa�y�y te zarz�dzenia, kt�re, w gruncie rzeczy, uwa�ano za symboliczne gesty przeciw metanarodowemu rozbojowi, tote� Trybuna� posiada� tylko co� w rodzaju w�adzy moralnej, niewystarczaj�co silnej, aby rzeczywi�cie dokona� jakich� zmian. Niemniej jednak, cz�onkowie marsja�skiego podziemia przygl�dali si� w�wczas tej nier�wnej walce i dobrzej� sobie zapami�tali.
Po wszystkich ustaleniach powo�ano globalny rz�d marsja�ski, w konstytucji umieszczono dodatkowo d�ug� list� praw cz�owieka oraz wskaz�wki dla komisji ziemskiej i ekonomicznej. Jako system wyborczy dla biur elekcyjnych ustalono australijsk� odmian� balota�u, wprowadzono te� system poprawkowy i wiele innych kwestii. Na samym ko�cu do g��wnego tekstu konstytucji do��czono ogromny zbi�r materia��w, kt�re zebra�y si� w trakcie kongresu. Zosta�y nazwane �Notatkami roboczymi i komentarzami�, a z�o�y�o si� na� wszystko, co m�wili delegaci przy �stole sto��w�, oraz wszelkie zapiski na komputerach magazynu i przesy�ki pocztowe. Dodatkowe teksty mia�y pom�c s�dom w interpretacji g��wnego dokumentu.
W ten spos�b wi�kszo�� trudnych kwestii spornych rozwi�zano b�d�, jak mawia� Art, �wmieciono pod dywan�. Najwi�kszym nie za�atwionym problemem pozosta�y obiekcje �czerwonych�. Art nie przestawa� z nimi rozmawia�, negocjuj�c ust�pstwa, ustalaj�c terminy wielu wczesnych spotka� z s�dami ekologicznymi; ust�pstwa te okre�lono p�niej mianem �wspania�omy�lnego gestu�. W zamian za nie Iriszka, m�wi�c w imieniu wszystkich �czerwonych� nadal zaanga�owanych w sprawy polityki, wyrazi�a zgod� na pozostawienie kabla, obecno�� ZT ONZ w Sheffield oraz dalsz� (cho� w stopniu ograniczonym) imigracj� Ziemian. A w ko�cu zgodzi�a si� tak�e na kontynuacj� terraformowania � w powolnych, nieszkodliwych formach � do czasu a� ci�nienie atmosferyczne przy sze�ciu kilometrach ponad poziomem osi�gnie trzysta pi��dziesi�t milibar�w; liczba owa mia�a by� rewidowana co pi�� lat. Tym samym impas �czerwonych� zosta� prze�amany lub przynajmniej �przechytrzony�.
Kiedy Kojot dowiedzia� si� o tym, potrz�sn�� g�ow�.
��Po ka�dej rewolucji � stwierdzi� � panuje bezkr�lewie, podczas kt�rego spo�eczno�ci rz�dz� same. Jest wtedy dobrze, a nast�pnie przychodzi nowy re�im i znowu zaczyna si� dzia� �le. S�dz�, �e powiniene� teraz objecha� namioty i kaniony, pytaj�c bardzo pokornie ludzi, jak sobie radzili w minionych dw�ch miesi�cach. Potem wyrzu� t� �mieszn� konstytucj� i powiedz im po prostu: �trzymajcie tak dalej�.
��Ale� to w�a�nie m�wi konstytucja � za�artowa� Art.
Kojotowi nie by�o jednak do �miechu.
��Musisz bardzo uwa�a�, aby nie dopu�ci� do nagromadzenia w�adzy w centrum tylko po to, aby sobie udowodni�, �e potrafisz. W�adza korumpuje� To jest podstawowe prawo polityki. W dodatku mo�e jedyne prawo.
Co do ZT ONZ, Art nie potrafi� si� domy�li�, co s�dz� o konstytucji, poniewa� na Ziemi opinie by�y wprawdzie podzielone, lecz istnia�a tam pewna �g�o�na� frakcja, kt�ra domaga�a si� odbicia Marsa si�� i uwi�zienia lub �powywieszania� delegat�w z Pavonis. Na szcz�cie, wi�kszo�� Ziemian nie by�a nastawiona w tak wrogi spos�b, a zreszt� musieli si� zmaga� z w�asnym ci�g�ym kryzysem. Poza tym, obecnie ich zdanie liczy�o si� mniej ni� opinia �czerwonych�; w ko�cu Marsjanie przez rewolucj� zdobyli sobie w�asn� przestrze�. Teraz musieli j� tylko odpowiednio wype�ni�.
W ostatnim tygodniu kongresu Art k�ad� si� do ��ka ka�dej nocy z g�ow� hucz�c� od dziwacznych obiekcji i
Pewnego razu obudzili si� w mrocznym przed�wicie i rozpocz�li rozmow�, kt�ra trwa�a przez kilka godzin; mimo panuj�cych w budynku zimna i ciszy, im by�o ciep�o i przyjemnie. Ka�de z nich cieszy�o si� z towarzysza, z kt�rym mo�na by�o wymieni� pogl�dy. Powoli z koleg�w zmieniali si� w przyjaci�. Co dalej? Mo�e powinni zosta� kochankami� Wprawdzie Nadia nie wygl�da�a na romantyczk�, jednak Art by� bez w�tpienia zakochany i mia� wra�enie, �e w nakrapianych oczach jego wybranki migocze jakie� nowe uczucie. Tak czy owak, wieczorem, po d�ugich ostatnich dniach kongresu, k�adli si� na tapczanach i gaw�dzili. Nadia masowa�a Artowi ramiona albo on jej, a potem cz�sto zapadali w sen, powaleni zm�czeniem. Ze wszystkich stron naciskano na nich, by zako�czyli prace nad dokumentem, co by�o powodem stresu, do kt�rego przyznawali si� chyba tylko w tych chwilach, gdy tulili si� do siebie, staraj�c si� os�oni� t� drug� osob� przed otaczaj�cym ich zimnym, wielkim �wiatem. Nowa mi�o��: Art nie potrafi� jej okaza� znacznie od niego mniej uczuciowej Nadii. Ale by� szcz�liwy.
Pewnego ranka, gdy wstali, rozbawi�y go, cho� nie zaskoczy�y s�owa Nadii:
��Zarz�d�my g�osowanie.
Art odby� rozmowy ze Szwajcarami oraz z dorsabrevianskimi uczonymi i ci pierwsi zaproponowali, �eby � tak jak postanowiono na pocz�tku � g�osowa� przy stole nad kolejnymi punktami konstytucji. Decyzja o rozpocz�ciu g�osowania spowodowa�a tak� nerwowo�� w�r�d delegat�w, �e ziemska gie�da wygl�da�aby przy nich subtelnie i powolnie. Tymczasem Szwajcarzy ustalili porz�dek g�osowania, kt�re mia�o potrwa� trzy dni. Ka�da grupa otrzyma�a jeden g�os; g�osowano na kolejne, numerowane paragrafy szkicowej konstytucji. Ostatecznie zatwierdzono wszystkie osiemdziesi�t dziewi�� paragraf�w i spory zbi�r �materia�u obja�niaj�cego�, kt�ry zosta� oficjalnie do��czony do g��wnego tekstu.
Wtedy nadesz�a pora, by konstytucje zatwierdzi� og� Marsjan. Referendum konstytucyjne odby�o si� w Ls r�wne sto pi��dziesi�t osiem, 11 dnia pierwszego pa�dziernika, M-roku pi��dziesi�tego drugiego (na Ziemi by� 27 lutego 2128 roku). Ca�a populacja Marsa, czyli wszystkie osoby, kt�re uko�czy�y pi�� M-lat, g�osowa�y poprzez nar�czne komputery. Frekwencja wynios�a ponad dziewi��dziesi�t pi�� procent, siedemdziesi�t osiem procent os�b opowiedzia�o si� za przyj�ciem dokumentu (stanowi�o to nieco ponad dziewi�� milion�w g�os�w), dwadzie�cia dwa procent � przeciw. W ten spos�b na Marsie powsta� rz�d.
Z ka�dym kolejnym dniem cia�o Nirgala coraz mocniej �ciska�o niewidoczne imad�o. Maja j�cza�a i st�ka�a, natomiast Michelowi i Saxowi najwyra�niej nic nie przeszkadza�o � Francuz by� bardzo szcz�liwy, �e leci na Ziemi�, a Saxa bez reszty poch�ania�o obserwowanie raport�w z kongresu na Pavonis Mons. Mieszkali w wiruj�cej komorze statku kosmicznego �Atlantyda�. Przez ponad pi�� miesi�cy podr�y komora obraca�a si� coraz szybciej, a� si�a od�rodkowa zmieni�a si� z r�wnowa�nej marsja�skiej na ziemsk�; taka pozosta�a przez prawie po�ow� lotu. Metod� ow� pos�ugiwano si� od lat, adaptuj�c w ten spos�b emigrant�w, kt�rzy decydowali si� na powr�t do domu, dyplomat�w podr�uj�cych w t� i z powrotem oraz nielicznych marsja�skich tubylc�w, kt�rzy pragn�li odby� podr� na Ziemi�. Dla wszystkich podr� by�a tak samo nieprzyjemna. Wielu tubylc�w rozchorowa�o si� na Ziemi; niekt�rzy zmarli. Podczas lotu nale�a�o pozostawa� w komorze grawitacyjnej, wykonywa� �wiczenia i poddawa� si� wszystkim niezb�dnym szczepieniom.
Sax i Michel cz�sto �wiczyli na urz�dzeniach sportowych, Nirgal i Maja natomiast siadywali w �a�niach, �al�c si� na sw�j los. Maja wyra�nie znajdowa�a przyjemno�� w swojej niedoli (cieszy�a si� chyba wszystkimi swymi emocjami, ��cznie z w�ciek�o�ci� czy melancholi�), podczas gdy Nirgal czu� si� naprawd� marnie. Mia� wra�enie, �e czasoprzestrze� wygina mu cia�o, a wszystkie jego kom�rki krzycz� z b�lu. By� przera�ony wysi�kiem, jaki musia� w�o�y� w ka�dy wdech, i my�l� o wielkiej planecie, ku kt�rej zmierza�. Jej masywno�� wydawa�a mu si� wr�cz niesamowita.
Pr�bowa� porozmawia� z Michelem, lecz Francuz by� roztargniony, ciesz�c si� i przygotowuj�c na spotkanie z Ziemi�. Sax, z kolei, ca�kowicie si� skupi� na wydarzeniach na Marsie. Nirgala nie interesowa�o spotkanie na Pavonis, nie mia�o dla niego �adnego znaczenia. Mimo w�adzy ZT ONZ tubylcy ju� dawno �yli na otwartej przestrzeni, tak jak chcieli, i zdaniem Nirgala niczego nie trzeba by�o ustala�. Przysz�o mu do g�owy, �e Jackie mo�e wywalczy� dla siebie stanowisko prezydenta planety. Nie by�oby to najlepsze wyj�cie. Niezale�nie od rozwoju zdarze�, czu� dziwne pokrewie�stwo z Jackie, kt�re od pewnego czasu zmieni�o si� w jaki� telepatyczny zwi�zek, nierzadko przypominaj�cy stary, nami�tny romans, cho� r�wnie cz�sto � zjadliw� rywalizacj� dwojga rodze�stwa lub nawet wewn�trzne rozdarcie osoby cierpi�cej na rozdwojenie ja�ni. Mo�e byli bli�niakami� Kt� mo�e wiedzie�, jakie alchemiczne eksperymenty prowadzi�a Hiroko w zbiornikach ektogenicznych� chocia� nie � przecie� matk� Jackie by�a Esther. Nirgal dobrze o tym wiedzia�. Ale czy mia�o to jakie� znaczenie? Ku w�asnej konsternacji czasem wydawa�o mu si�, �e Jackie jest jego drugim ja; nie pragn�� tego, nie chcia�, by jego serce nagle bi�o szybciej na jej widok. Mi�dzy innymi z jej powodu zdecydowa� si� wzi�� udzia� w wyprawie na Ziemi�. Ucieka� wi�c od Jackie z pr�dko�ci� pi��dziesi�ciu tysi�cy kilometr�w na godzin�, a jednak jej posta� ci�gle pojawia�a si� na monitorze. Dziewczyna by�a szcz�liwa, �e kongres si� odbywa, i bra�a w nim czynny udzia�. Nikt nie mia� w�tpliwo�ci, �e Jackie powinna zosta� jednym z siedmiu cz�onk�w nowej rady wykonawczej.
��Jackie liczy na to, �e historia potoczy si� zwyk�ym biegiem � o�wiadczy�a Maja, gdy siedzieli w �a�ni i ogl�dali wiadomo�ci. � W�adza jest jak materia. Ma w�asn� grawitacj�, zbija si� w mas�, a wtedy jedne cz�steczki wci�gaj� do �rodka inne. Hm, ta lokalna w�adza, kt�ra �rozk�ada� si� na namioty� � Wzruszy�a cynicznie ramionami.
��Mo�e ma przypomina� wybuch supernowej � zasugerowa� Nirgal.
Maja roze�mia�a si�.
��Tak, mo�e. Jednak p�niej wszystko znowu zaczyna si� zbija� w mas�. Tak wygl�da ci��enie historii � w�adz� ci�gnie do centrum, a� � co jaki� czas � dojdzie do wybuchu gwiazdy. Potem powraca przyci�ganie do jakiego� centrum. To samo b�dzie si� dzia�o na Marsie, zapami�taj moje s�owa. A Jackie znajdzie si� w samym �rodeczku� � Z szacunku dla uczu� Nirgala Maja powstrzyma�a si� przed dodaniem s�owa �suka�. Przygl�da�a si� swemu m�odemu rozm�wcy spod zmru�onych powiek, jak gdyby si� zastanawia�a, w jaki spos�b Nirgal mo�e pom�c zwyci�y� jej w niesko�czonej wojnie z Jackie. Ma�e, supernowe serca.
Mija�y ostatnie tygodnie jednego G. Nirgal przez ca�y ten okres czu� si� �le. Wra�enie ogromnego ci�nienia przygwa�d�aj�cego mu pier� i utrudniaj�cego my�lenie budzi�o w nim l�k. Bola�y stawy. Na monitorach widzia� obrazy ma�ej, niebiesko-bia�ej marmurkowej kuli � Ziemi � obok kt�rej znajdowa� si� przypominaj�cy ko�ciany guzik Ksi�yc; wygl�da� dziwacznie p�asko i martwo. Te ekranowe wizerunki nic nie znaczy�y w por�wnaniu z chorymi stopami Nirgala i jego zbyt mocno bij�cym sercem. Nagle b��kitny �wiat rozkwit� i ca�kowicie wype�ni� ekrany. Jego zaokr�glona kraw�d� stanowi�a bia�� lini�, b��kitn� wod� zdobi�y bia�e wiry chmur, kontynenty wystawa�y spod chmur niczym ma�e rebusy, na wp� przypominaj�c mit: Azja, Afryka, Europa, Ameryka.
Na czas ko�cowego opadania i hamowania areodynamicznego przerwano rotacj� komory grawitacyjnej. Unosz�c si� w powietrzu, Nirgal poczu� si� uwolniony od pow�oki cielesnej; mia� wra�enie, �e jest balonem. Odepchn�� si� i przesun�� do iluminatora, aby zobaczy� Ziemi�. Mimo szyby i tysi�cy kilometr�w odleg�o�ci ostra klarowno�� szczeg��w wstrz�sn�a nim.
��Oko ma wielk� si�� � powiedzia� do Saxa.
��Hmm � odpar� Sax i podlecia� do okna, aby r�wnie� popatrze�.
Przez chwil� obserwowali le��c� przed nimi b��kitn� planet�.
��Czy ty si� kiedykolwiek boisz? � spyta� Nirgal.
��Co takiego?
��No wiesz. � Od pocz�tku wyprawy Sax nie by� zbyt skupiony; wiele kwestii trzeba mu by�o dok�adnie wyja�nia�. � Strach. Obawa. Przera�enie.
��Tak. S�dz�, �e tak. Ba�em si�, tak� Ostatnio, kiedy stwierdzi�em, �e si� zgubi�em.
��Ja boj� si� teraz.
Sax popatrzy� na niego z zaciekawieniem. Potem podfrun�� i klepn�� Nirgala w rami� czu�ym gestem, kt�ry nie bardzo do niego pasowa�.
��Dolatujemy � rzuci�.
Opadanie, opadanie. Obecnie na Ziemi� zje�d�a�o dziesi�� kosmicznych wind. Wiele z nich zbudowano na tak zwanym kablu rozszczepionym, kt�ry w postaci dw�ch rozwidlaj�cych si� pasm opada� w dwa punkty ko�cowe: na p�noc i na po�udnie od r�wnika (na samym r�wniku nie uda�o si� znale�� odpowiedniego miejsca na �gniazdo�). Jeden z kabli rozga��zia� si� do Virac na Filipinach i do Oobagooma w zachodniej Australii, inny do Kairu i Durbanu. Podr�nicy z Marsa znajdowali si� aktualnie dziesi�� tysi�cy kilometr�w ponad Ziemi�, opuszczaj�c si� po kablu, kt�rego p�nocny koniec dotyka� Port of Spain w Trynidadzie, podczas gdy po�udniowy l�dowa� w Brazylii, blisko Aripuana, du�ego miasta przy dop�ywie Amazonki o nazwie Rzeka Theodore�a Roosevelta.
Marsjanie wybrali p�nocne rozwidlenie, si�gaj�ce do Trynidadu. Z wagonika windy widzieli wi�ksz� cz�� zachodniej p�kuli, kt�rej �rodek stanowi� basen Amazonki � br�zowa woda s�czy�a si� �y�kami przez zielone p�uca Ziemi.
Nadal opadali. Po pi�ciu dniach powierzchnia planety znacznie si� przybli�y�a, a� w ko�cu wype�ni�a ca�y widok. Powr�ci�a grawitacja z poprzedniego miesi�ca; powoli mia�d�y�a ich i �ciska�a. Podczas kr�tkiego okresu mikrograwitacji Nirgal zd��y� zapomnie� o w�asnym ci�arze i teraz z trudem chwyta� powietrze. Ka�dy wdech stanowi� ogromny wysi�ek. Stoj�c przed oknem z r�koma zaci�ni�tymi na barierce, spojrza� przez chmury w d� na wspania�y b��kit Karaib�w i �ywe zielenie Wenezueli. Odp�yw Orinoko do morza wygl�da� jak kleks w kolorze li�ci. Brzeg nieba sk�ada� si� z wygi�tych pas�w bieli i turkusu, ponad kt�rymi znajdowa�a si� czarna przestrze�. Wszystko b�yszcza�o. Chmury niewiele si� r�ni�y od marsja�skich, by�y jedynie nieco g�stsze, bielsze, bardziej zbite. By� mo�e dotkliwa grawitacja wywiera�a dodatkowe ci�nienie na siatk�wk� Nirgala lub nerwy oczne, sprawiaj�c, �e kolory mocno napiera�y i pulsowa�y. D�wi�ki r�wnie� wydawa�y si� g�o�niejsze.
Wraz z podr�nikami wind� jechali dyplomaci z ONZ, doradcy Praxis i przedstawiciele medi�w � wszyscy liczyli na rozmow�. Nirgal mia� trudno�ci z koncentracj� i nie m�g� si� skupi� na ich s�owach. Uwa�a� Ziemian za dziwnych. Znajdowali si� pi��set kilometr�w nad powierzchni� Ziemi i szybko spadali.
Ostatni dzie� by� d�ugi. Nagle otoczy�a ich atmosfera, a nast�pnie kabel skierowa� wagonik w zielony kwadrat Trynidadu, do ogromnego kompleksu �gniazda� obok opuszczonego lotniska, kt�rego pasy startowe wygl�da�y jak szare runy. Wagonik windy zsun�� si� w betonow� budowl�. Zwalnia�. Zatrzymywa� si�.
Nirgal oderwa� r�ce od barierki i ostro�nie ruszy� za pozosta�ymi. Mia� problemy z chodzeniem, poniewa� ze wszystkich stron przyt�acza� go ci�ar. Z trudem nad��a� za reszt�. Szli powoli lotniczym tunelem i nagle Nirgal stan�� na pod�odze ziemskiego budynku. Wn�trze �gniazda� przypomina�o tamto na Pavonis Mons, podobie�stwo ko�czy�o si� jednak na wygl�dzie, gdy� powietrze by�o tu s�one, g�ste, gor�ce i ci�kie; panowa� ha�as. Nirgal zacz�� przyspiesza�, chc�c jak najszybciej wyj�� na zewn�trz i wreszcie zobaczy� Ziemi�. Ze wszystkich stron otacza�y go t�umy, na szcz�cie przedstawiciele Praxis zrozumieli jego intencje i umo�liwili mu przej�cie przez rosn�ce rzesze ludzi. Budynek wydawa� si� ogromny, niewykluczone, �e mo�na by�o skorzysta� z metra� Wreszcie jednak dostrzeg� drzwi oznaczone �wiate�kiem. Lekko oszo�omiony z wysi�ku, wyszed� na dw�r i natychmiast uderzy�o go o�lepiaj�ce �wiat�o. Czysta biel. �mierdzia�o sol�, rybami, li��mi, smo��, odchodami i przyprawami: jak gdyby oran�eria si� w�ciek�a.
W ko�cu oczy Marsjanina przyzwyczai�y si�. Niebo by�o b��kitne, turkusowob��kitne, podobne �rodkowemu pasowi kraw�dzi widzianej z przestrzeni, ale ja�niejsze; bielsze ponad wzg�rzami, magnezowe doko�a s�o�ca. Czarne plamy przesuwa�y si� w t� i z powrotem. Kabel wznosi� si� w niebo. S�o�ce okaza�o si� zbyt jaskrawe i Nirgal musia� spu�ci� oczy. W oddali dostrzeg� zielone wzg�rza.
Potkn�� si�, kiedy prowadzono go do otwartego samochodu � antycznego, ma�ego, op�ywowego, z gumowymi oponami i z otwartym dachem. Pragn�c lepiej widzie�, stan�� przy tylnym siedzeniu mi�dzy Saxem i Maj�. W blasku �wiat�a zobaczy� setki ludzi, a mo�e tysi�ce. Ubrani byli w zadziwiaj�ce stroje: neonowe jedwabie, r�e, purpury, zielone b��kity, barwy z�ota i akwamaryny, klejnoty, pi�ra, diademy�
��Karnawa� � wyja�ni� Nirgalowi kto� z przedniego siedzenia samochodu � ubieramy si� w takie stroje podczas karnawa�u oraz w Dzie� Odkrycia, kiedy na wysp� przyby� Kolumb. Rocznic� t� �wi�towali�my zaledwie tydzie� temu, wi�c przed�u�yli�my festyn tak�e z okazji waszego przybycia.
��Kt�rego dzi� mamy? � spyta� Sax.
��Dzie� Nirgala! Jedenastego sierpnia.
Jechali powoli. Po obu stronach ulic sta�y wiwatuj�ce t�umy. Przedstawiciele jednej grupy przebrali si� za tutejszych tubylc�w przed przybyciem Europejczyk�w; krzyczeli dziko. R�owobia�e usta na br�zowych twarzach. Ich g�osy by�y bardzo muzyczne, wszyscy �piewali. Akcent os�b w samochodzie przypomina� Nirgalowi mow� Kojota, a ludzie w t�umie nosili maski z jego podobizn� � dziwaczna, jak gdyby roz�upana twarz Desmonda Hawkinsa wykrzywiona by�a w tak osobliwe gumowate miny, jakich nawet on sam nie by�by w stanie wymy�li�. I s�owa � dot�d Nirgalowi zdawa�o si�, �e na Marsie spotka� si� ju� ze wszystkimi mo�liwymi zniekszta�ceniami j�zyka angielskiego, lecz tu trudno mu by�o nad��y� za tym, co m�wili Trynidadczycy. Inny akcent, dykcja czy intonacja? Trudno powiedzie�.
Mocno si� poci� i ci�gle czu� gor�co.
Trz�s�cy si�, powolny samoch�d dojecha� w�r�d rz�d�w ludzi do kr�tkiego cypla, za kt�rym le�a�a dzielnica portowa, obecnie zalana p�ytk� wod�. Cz�ciowo zanurzone budynki sta�y w �achach brudnej piany, ko�ysz�cej si� na niewidocznych ska�ach. Ca�a okolica zmieni�a si� teraz w basen, domy wygl�da�y jak gigantyczne, obna�one muszle (niekt�re rozbite), woda wlewa�a si� i wylewa�a z okien. W�r�d budowli hu�ta�y si� wios�owe �odzie; wi�ksze z nich przywi�zano do �wiate� ulicznych i s�up�w linii wysokiego napi�cia. Dalej, za budynkami, na tle roz�wietlonego s�o�cem b��kitu wida� by�o przechylone �agl�wki � nad ka�d� z �odzi, od dzioba do rufy, wznosi�y si� dwa lub trzy wypr�one �agle. Po prawej stronie rozpo�ciera�y si� zielone wzg�rza, zamykaj�ce du�� zatok�.
���odzie rybackie ci�gle p�ywaj� po ulicach, ale du�e statki u�ywaj� boksytowych dok�w w dole przy Punkcie T. Widzisz, tam?
Wzg�rza po�yskiwa�y pi��dziesi�cioma odcieniami zieleni. Palmy gni�y na p�yciznach, ��te li�cie smutno zwisa�y. Wyznacza�y stref� p�yw�w, ponad kt�r� zewsz�d wybucha�a ziele�. Ulice i budynki wygl�da�y jak wykarczowane z ro�linnego �wiata. Ziele� i biel mia�y intensywno�� dzieci�cej wizji Nirgala; te dwa podstawowe kolory rozdziela�y si� tu, zawieszone w niebieskim jaju morza i nieba. Znajdowa�y si� tu� ponad falami, a w dodatku horyzont by� tak odleg�y! Niepodwa�alny dow�d wielko�ci planety. Nic dziwnego, �e tutejsi ludzie d�ugo s�dzili, �e Ziemia jest p�aska. Z bia�ej wody przesuwaj�cej si� przez ulice stale dociera�o g�o�ne �rrr�, tak ha�a�liwe jak wiwaty t�umu.
W strasznym smrodzie doszed� z wiatrem zapach smo�y.
��Wykopali�my ca�e Jezioro Smo�owe przy La Brea. Ziemi� wys�ali�my morzem. Nie zosta�o nic z wyj�tkiem czarnej dziury w ziemi i ma�ego stawu, kt�rego u�ywamy lokalnie. Ten zapach pochodzi z nowej drogi nad wod�.
Niczym fatamorgana pojawi�a si� asfaltowa droga. Pot. Ludzie cisn�cy si� na czarnych poboczach; wszyscy mieli czarne w�osy. Jaka� m�oda kobieta wspi�a si� na samoch�d, aby zawiesi� Nirgalowi na szyi naszyjnik z kwiat�w. Ich s�odki zapach miesza� si� z ��dl�c� s�on� mgie�k�. Perfumy i kadzid�o, �cigane przez gor�cy ro�linny wiatr, przesycony smo�� i przyprawami. Perkusja, jak�e znajoma w ca�ym tym intensywnym ha�asie. Grali tu marsja�sk� muzyk�! Szczyty dach�w w zalanej dzielnicy po lewej stronie wspiera�y teraz zrujnowane patia. Oran�eriowy smr�d sta� si� jeszcze dotkliwszy, wszystko gni�o, powietrze by�o gor�ce, wilgotne i ci�kie; �wiat b�yszcza� w rozproszonym �wietle. Pot sp�ywa� swobodnie po sk�rze Nirgala. Z zalanych dach�w i z �odzi wiwatowali ludzie, pokryta kwiatami woda unosi�a si� i opada�a na pianie. Czarne w�osy po�yskiwa�y jak chitynowe pancerzyki lub klejnoty. Ko�ysz�cy si� drewniany dok zastawiony by� zespo�ami muzycznymi; uszy zaatakowa�o wiele ton�w naraz. Pod stopami wida� by�o rybie �uski i p�atki kwiat�w, na wodzie p�ywa�y srebrne i czarne kropki. Rozrzucane kwiaty miga�y obok na wietrze, tworz�c smugi o czystych barwach � ��te, r�owe, czerwone. Kierowca samochodu odwr�ci� si� i ignoruj�c drog�, zacz�� m�wi�:
��S�uchajcie tych
Przejechali przez star� dzielnic�, ewidentnie staro�ytn�. Budynki wykonane by�y z ma�ych kruchych cegie�; wie�czy�y je skorodowane metalowe dachy albo nawet strzechy: wszystko by�o bardzo stare, male�kie. Ludzie tak�e byli male�cy, o br�zowej sk�rze.
��Krajobraz hinduski, czarne miasta. Trynidad i Tobago zmiesza�y ich ze sob� i tak powstali
Trawa pokrywa�a ziemi�, wybucha�a z ka�dej szczeliny w �cianach, dachach, okienkach, ze wszystkich miejsc, kt�rych nie pokryto ostatnio smo�owanym asfaltem � wybuchowa fala zieleni, wylewaj�ca si� z ka�dej powierzchni �wiata. G�ste powietrze cuchn�o.
Potem wyjechali ze starej dzielnicy na szerok�, asfaltow� alej�. Po obu stronach sta�y du�e drzewa i wielkie marmurowe budynki.
��Te metanarodowe wysoko�ciowce wygl�da�y na du�e, kiedy je budowali, ale nic nie si�ga tak wysoko jak kabel. � Kwa�na s�odycz, s�odki dym i wszystko p�on�ce zieleni�.
Nirgal zamkn�� oczy i usi�owa� opanowa� md�o�ci.
��Wszystko w porz�dku?
Owady furkota�y, powietrze by�o tak gor�ce, �e nie potrafi� si� domy�li� temperatury, przekracza�a bowiem jego osobist� skal�. Usiad� ci�ko mi�dzy Maj� i Saxem.
Samoch�d zatrzyma� si�. Nirgal znowu wsta�, z wysi�kiem, potem wysiad�. Mia� k�opoty z chodzeniem; prawie upad�. Wszystko wok� niego ko�ysa�o si�. Maja chwyci�a go mocno pod rami�. Z�apa� si� za skronie, oddycha� przez usta.
��W porz�dku? � spyta�a ostro.
��Tak � odpar� i pr�bowa� skin�� g�ow�.
Znajdowali si� w kompleksie nie doko�czonych nowych budynk�w. Nie pomalowane drewno, beton, b�oto pokryte zgniecionymi p�atkami kwiat�w. Wsz�dzie otaczali ich ludzie, prawie wszyscy w kostiumach karnawa�owych. Uczucie wypalaj�cego oczy s�o�ca nie znika�o. Nirgala zaprowadzono do drewnianego podium, kt�re sta�o ponad t�umem szale�czo wiwatuj�cych ludzi.
Pi�kna czarnow�osa kobieta w zielonym, przepasanym bia�� szarf�, sari przedstawi�a czworo Marsjan t�umowi. W silnym zachodnim wietrze wzg�rza za nimi porusza�y si� niczym zielone p�omienie; by�o ch�odniej, os�ab� tak�e smr�d. Maja sta�a przed mikrofonami i kamerami. Wydawa�a si� m�odsza o wiele lat. M�wi�a dosadnymi, oderwanymi zdaniami, na kt�re publiczno�� �ywo reagowa�a: wypowied� i reakcja, wypowied� i reakcja. Gwiazda medi�w, kt�r� obserwuje ca�y �wiat, cudownie charyzmatyczna, wypowiadaj�ca frazy, przypominaj�ce Nirgalowi jej mow� w Burroughs w zwrotnym punkcie rewolucji, kiedy � w Parku Ksi�nej � bardzo opanowana koncentrowa�a si� na t�umie. Teraz zachowywa�a si� podobnie.
Michel i Sax nie zgodzili si� przem�wi�, ale dali znak Nirgalowi, aby wszed� na podest, stawi� czo�o t�umowi i zielonym wzg�rzom przybli�aj�cym ludzi do s�o�ca. Kiedy sta� na estradzie, przez jaki� czas nie potrafi� dos�ysze� w�asnych my�li. Szum wiwat�w, t�py d�wi�k w g�stszym powietrzu.
��Mars to zwierciad�o � oznajmi� do mikrofonu � w kt�rym Ziemia dostrzega w�asn� istot�. Przeprowadzka na Marsa by�a wypraw� oczyszczaj�c� i pozostawiaj�c� jedynie rzeczy najwa�niejsze. Na moj� planet� zawie�li�cie ziemskie sprawy, taki� spos�b my�lenia i geny. Teraz my, Marsjanie, mo�emy wam pom�c nie tylko wysy�aj�c rzadkie metale lub nowe genetyczne szczepy bakterii. Mo�emy te� pos�u�y� jako lustro. Patrz�c w nie, zrozumiecie lepiej samych siebie. B�dziemy map� dla waszej niewyobra�alnej wr�cz wielko�ci. W ten spos�b przyczynimy si� do stworzenia wspania�ej cywilizacji. Jeste�my bowiem lud�mi pierwotnymi reprezentuj�cymi nieznan� kultur�.
Rozleg�y si� g�o�ne wiwaty.
��Tak w�a�nie my�limy. D�uga ewolucja wiod�a przez stulecia ku sprawiedliwo�ci i pokojowemu wsp�istnieniu. Im wi�cej wiedz� ludzie, tym lepiej rozumiej� sw� zale�no�� od siebie nawzajem i od w�asnego �wiata. Na Marsie wiemy, �e najlepszym sposobem wyra�enia tej wzajemnej zale�no�ci jest �ycie w celu dawania innym, �ycie w kulturze wsp�czucia. Ka�dy cz�owiek jest wolny i r�wny wobec pozosta�ych, wsp�lnie pracujemy dla dobra wszystkich. Praca ta czyni nas wolnymi. Nie warto uznawa� �adnej hierarchii, z wyj�tkiem tej jednej: im wi�cej dajemy, tym wspanialsi si� stajemy. Teraz, w �rodku wielkiej powodzi, dostrzegamy, �e � z jej powodu � rozkwita kultura wsp�czucia, jak wy�ania si� od razu na obu �wiatach.
Nirgal siedzia� otoczony ha�asem. Potem mowy zmieni�y si� w swego rodzaju publiczn� konferencj� prasow� � Marsjanie odpowiadali na pytania zadawane przez pi�kn� kobiet� w zielonym sari. Nirgal tak�e pyta� � o nowe osiedle budynk�w, na kt�rym si� znajdowali, i o sytuacj� panuj�c� na wyspie. Odpowiedziom kobiety towarzyszy�y aprobuj�ce komentarze oraz �miech �yczliwego t�umu, kt�ry wypatrywa� zza �ciany reporter�w i kamer. Kobieta okaza�a si� premierem Trynidadu i Tobago. Wyja�ni�a, �e przez wi�ksz� cz�� ubieg�ego stulecia ich ma�y dwuwysepkowy �wiat zosta� zdominowany przez metanarodowy Armscor i dopiero podczas powodzi narodowi uda�o si� zerwa� ten uk�ad �oraz wszelkie kolonialne wi�zi�. Ale� mocno t�um wiwatowa�! I ten jej u�miech, ile� w nim by�o oddania w�asnej spo�eczno�ci. Nirgal widzia�, �e zadziwiaj�co pi�kna pani premier by�a
Wyja�ni�a, �e otaczaj�ce ich osiedle nale�y do dziesi�tk�w bardzo potrzebnych kompleks�w szpitalnych, kt�re mieszka�cy zbudowali na obu wyspach od czasu powodzi; stworzyli centra ratunkowe, kt�re pomaga�y ofiarom powodzi, zapewniaj�c wszystkim mieszkania, prac� i opiek� lekarsk�, wraz z kuracj� przed�u�aj�c� �ycie.
��Wszyscy j� otrzymuj�? � spyta� Nirgal.
��Tak.
��To dobrze! � rzuci�, zaskoczony. Wcze�niej s�ysza�, �e na Ziemi taka sytuacja nale�y do rzadko�ci.
��Tak uwa�asz � powiedzia�a pani premier. � A ludzie m�wi�, �e stwarza ona wszelkiego rodzaju problemy.
��Rzeczywi�cie. S�dz� jednak, �e i tak powinni�my to robi�. Da� wszystkim kuracj�, a potem zastanowi� si�, co robi� dalej.
Min�a minuta lub dwie, zanim mo�na by�o us�ysze� cokolwiek poza wiwatami t�umu. Premier pr�bowa�a uspokoi� swoich wsp�obywateli, gdy nagle zza jej plec�w, z grupy wyszed� jaki� niski m�czyzna ubrany w elegancki br�zowy garnitur, podszed� do mikrofonu i zacz�� przemawia�. Ka�de jego zdanie wywo�ywa�o wrzaw� wiwat�w.
��Ten Marsjanin Nirgal jest synem Trynidadu! Jego ojciec, Desmond Hawkins, s�ynny Pasa�er Na Gap�, marsja�ski Kojot, pochodzi z Port of Spain. Mieszka tu ci�gle wiele os�b z nim spokrewnionych! Armscor kupi� towarzystwo naftowe, pr�bowa� te� wykupi� ca�� wysp�, jednak wybrali sobie do swoich eksperyment�w niew�a�ciwy kraj! Tw�j Kojot, maestro Nirgalu, nie otrzyma� swego ducha z powietrza, dosta� go st�d, z T i T! W�drowa� po Marsie, nauczaj�c wszystkich drogi trynidadzko-tobagijskiej �cie�ki �yciowej, tote� wszyscy na waszej planecie s�
T�um zacz�� falowa�, a Nirgal mimowolnie podszed� do m�czyzny i u�ciska� go z u�miechem. Potem znalaz� schody i zszed� do t�umu, kt�ry natychmiast st�oczy� si� doko�a niego. Mieszanina rozmaitych zapach�w. Zbyt g�o�no, aby my�le�. Nirgal dotyka� zebranych, �ciska� im r�ce. Ludzie dotykali go. Ach, te ich spojrzenia! Wszyscy byli od niego ni�si i �miali si� z tego; ka�da twarz reprezentowa�a ca�y odr�bny �wiat. Przed oczyma miga�y Nirgalowi czarne kropki, po czym niebo bardzo szybko pociemnia�o. Rozejrza� si� wok�, zaskoczony � wa� chmur wisia� ponad mrocznym pasem na zachodzie, grafitowe ostrze odci�o s�o�ce, p�niej wa� chmur zacz�� si� przetacza� nad wysp�. Ludzie rozproszyli si�, chroni�c pod drzewami, werandami albo du�ymi cynowymi zadaszeniami na przystankach autobusowych. Maja, Sax i Michel znikn�li gdzie� w t�umie. Podstawy chmur by�y ciemnoszare, reszta przybra�a kszta�t solidnych jak ska�a bia�ych odm�t�w, kt�re bez przerwy si� przesuwa�y. Mocno uderzy� zimny wiatr, potem na b�ocie zacz�y b�yska� du�e krople deszczu. Czworo Marsjan wepchni�to pod dach otwartego pawilonu, gdzie przygotowano dla nich miejsce.
Potem zacz�a si� pot�na ulewa. Nirgal nigdy czego� takiego nie widzia� � woda la�a si�, rycza�a, trzaska�a, tworzy�a nag�e, szerokie ka�u�e, kt�re powoli zmienia�y si� w rzeczki rozgwie�d�one milionem bia�ych kropelkowych wybuch�w. Deszcz zamaza� ca�y �wiat wok� pawilonu: wszystko sta�o si� zielono-br�zow� mieszanin�.
Maja u�miecha�a si�.
��Jak gdyby spad� na nas ocean! � zawo�a�a.
��Ile wody! � zaduma� si� Nirgal.
Pani premier wzruszy�a ramionami.
��Podczas monsunu taka ulewa zdarza si� codziennie. Teraz zreszt� spada wi�cej deszczu ni� kiedy�.
Nirgal potrz�sn�� g�ow� i poczu� uk�ucie w skroni. Oddychanie w wilgotnym powietrzu sprawia�o b�l. Mia� wra�enie, �e tonie.
Pani premier wyja�nia�a im co�, ale Nirgal ledwie m�g� nad��y� za jej s�owami, tak bardzo bola�a go g�owa. Kobieta m�wi�a, �e w ruchu niepodleg�o�ciowym ka�dy mo�e wst�pi� w poczet cz�onk�w Praxis, kt�rzy w trakcie pracy w pierwszym roku budowali takie centra pomocy jak to. Kuracja przed�u�aj�ca �ycie nale�a�a si� wszystkim wst�puj�cym do grupy. Wykonywano j� w nowo wybudowanych o�rodkach. Zak�adano tam r�wnie� implanty kontroli urodzin, z mo�liwo�ci� usuni�cia lub pozostawienia na sta�e. Wiele os�b by�o z nich zadowolonych.
��M�wimy tu: �Dzieci p�niej�. Przyjdzie na nie czas.
Ludzie i tak chcieli si� przy��cza�; prawie wszyscy. Armscor � aby zatrzyma� przy sobie dotychczasowych pracownik�w � musia� zawrze� umowy z Praxis, tote� na Trynidadzie wszyscy byli zadowoleni. Osoby nowo poddane kuracji wysy�ano do budowy kolejnych dom�w, kierowano do pracy w rolnictwie lub produkcji sprz�tu szpitalnego. Przed powodzi� wyspa �wietnie si� rozwija�a, poniewa� mia�a ogromne rezerwy ropy naftowej, a metanarodowcy inwestowali w kabel i �gniazdo�. Dzi�ki post�powym tradycjom w latach po niepo��danym naje�dzie metanarodowc�w powsta�a tu baza ruchu oporu. Teraz rozrasta�a si� infrastruktura zwi�zana z kuracjami przed�u�aj�cymi �ycie. Wszystko wygl�da�o obiecuj�co. W ka�dym obozie znajdowa�a si� lista os�b czekaj�cych na kuracj�, kt�rzy sami budowali centrum. Rzecz jasna, ludzie ci bardzo energicznie starali si� broni� takich miejsc. Si�y bezpiecze�stwa Armscoru mia�yby spore problemy z ich przej�ciem. Centra i tak nie mia�y na szcz�cie dla nich szczeg�lnej warto�ci, zw�aszcza �e poddali si� ju� kuracji. Pozostawa�o im wi�c jedynie zwyk�e ludob�jstwo lub pokojowe pr�by odzyskania kontroli nad sytuacj�.
��Wyspa po prostu si� od nich odwr�ci�a � podsumowa�a kobieta premier. � �adna armia nie jest w stanie sobie poradzi� z ludzk� niech�ci�. To koniec ekonomicznej kasty, wszelkiego rodzaju kast. Tworzymy co� nowego, typowego dla
��Kim by� przemawiaj�cy m�czyzna?
��Och, to by� James.
Nagle deszcz usta�. S�o�ce przedar�o si� przez chmury. Ca�y �wiat parowa�. Po ciele Nirgala sp�ywa� pot. Powietrze by�o czyste. M�odzieniec nie m�g� z�apa� oddechu. Bia�e powietrze, czarne migaj�ce kropki.
��Chyba musz� si� po�o�y�.
��Och, tak, oczywi�cie. Na pewno jeste� wyczerpany, przyt�oczony tym wszystkim. Chod� z nami.
Zabrali go do ma�ej przybud�wki przy osiedlu, do jasnego pokoju o �cianach z bambusowych pas�w. Poza le��cym na pod�odze materacem pomieszczenie by�o puste.
��Obawiam si�, �e materac nie jest dla ciebie wystarczaj�co d�ugi.
��Niewa�ne.
Zostawili go samego. Co� w tym pokoju przypomnia�o Nirgalowi wn�trze chatki Hiroko po�o�onej w lasku po drugiej stronie jeziora w Zygocie. Nie tylko bambus, ale rozmiar i kszta�t pomieszczenia� a tak�e co� nieuchwytnego, mo�e ws�czaj�ce si� do �rodka nieprzerwanym potokiem zielone �wiat�o. Wra�enie obecno�ci Hiroko by�o tak silne i tak nieoczekiwane, �e kiedy wszyscy wyszli, Nirgal rzuci� si� na materac (stopy zawis�y mu daleko za tylnym brzegiem) i zap�aka�. Jego umys� n�ka� chaos uczu�. W ca�ym ciele odczuwa� b�l, zw�aszcza w g�owie. Przesta� p�aka� i zapad� w g��boki sen.
Obudzi� si� w ma�ej, czarnej komorze, kt�ra pachnia�a zieleni�. Nie m�g� sobie przypomnie�, gdzie si� znajduje. Przetoczy� si� na grzbiet i u�wiadomi� sobie: Ziemia. Us�ysza� szepty i przera�ony usiad�. Rozleg� si� st�umiony �miech. Potem Nirgala schwyta�y czyje� d�onie i przycisn�y do pod�ogi. Natychmiast wyczu�, �e r�ce nale�� do przyjaci�.
��Cii � odezwa� si� nieznany g�os, a potem kto� go poca�owa�. Kto� inny gmera� przy pasku Marsjanina, przy guzikach. Kobiety, dwie, trzy� nie, jednak dwie. Przemo�nie pachnia�y ja�minem i czym� jeszcze, dwa motywy perfum, oba osobliwie ciep�e. Spocona sk�ra, taka g�adka. Nirgalowi pulsowa�y �y�y pod czaszk�. Taka �napa�� zdarzy�a mu si� raz czy dwa razy, gdy by� m�odszy. W�wczas �wie�o zadaszone kaniony traktowano jak nowe �wiaty, w kt�rych mieszka�y nowoczesne m�ode kobiety pragn�ce zaj�� w ci��� albo po prostu si� zabawi�. Po sp�dzonych w �celibacie� miesi�cach lotu Nirgal czu� si� teraz jak w niebie. �ciska� kobiece cia�a, ca�owa� i przyjmowa� poca�unki; jego strach rozp�yn�� si� w gor�cu r�k, ust, piersi i spl�tanych n�g.
��Siostra Ziemia � wysapa�.
Sk�d� daleko dochodzi�a muzyka, s�ycha� by�o pianino, perkusj� i
Gdy si� obudzi�, le�a� spocony i nagi na materacu. Nadal by�o ciemno. Ubra� si� i wyszed� z pokoju. Zszed� mrocznym korytarzem na ogrodzony ganek. Tu r�wnie� panowa� mrok; Nirgal przespa� ca�y dzie�. Maja, Michel i Sax siadali w�a�nie do posi�ku wraz z wielk� grup� os�b. Nirgal zapewni� ich, �e nic mu nie jest. By� tylko g�odny jak wilk.
Usiad� w�r�d nich na polanie, w �rodku nie doko�czonego, mokrego od deszczu osiedla; t�um zgromadzi� si� wok� zewn�trznej kuchni. Za siedz�cymi, w ciemno�ciach ��to jarzy�o si� ognisko, kt�rego p�omienie odbija�y si� w jaskrawych, p�ynnych bia�kach oczu i z�bach na tle mrocznych twarzy zebranych. Ludzie przy wewn�trznym stoliku patrzyli na niego. Wiele m�odych kobiet u�miecha�o si�, ich kruczoczarne w�osy iskrzy�y si� jak przyozdobione klejnotami czepki. Przez moment Nirgal obawia� si�, �e pachnie seksem i perfumami, ale u�wiadomi� sobie, �e dym z ogniska i aromaty paruj�cych ostrych da� na stole z pewno�ci� zabij� wszystkie inne zapachy. Jedzenie � kawa�ki ryby na ry�u z warzywami � pachnia�o przyprawami, curry i pieprzem cayenne, pali�o usta i prze�yk, tote� przez nast�pne p� godziny Nirgal mru�y� oczy, w�chaj�c i pij�c kolejne szklanki wody; g�owa mu p�on�a. Kto� poda� mu plasterek kandyzowanej pomara�czy. S�odko-gorzki przysmak nieco sch�odzi� mu usta, wi�c Nirgal zjad� jeszcze kilka kawa�k�w.
Kiedy sko�czy� si� posi�ek, wsp�lnie posprz�tali ze sto��w, jak w Zygocie albo w Hiranyagarbie. Tancerze zacz�li okr��a� ognisko. Ubrani byli w surrealistyczne kostiumy karnawa�owe, na g�owach mieli maski zwierz�t i demon�w, tak jak w trakcie Fassnacht w marsja�skiej Nikozji, chocia� tutejsze maski by�y ci�sze i bardziej niezwyk�e: demony z wieloma oczyma i du�ymi z�bami, s�onie, boginki. Czarne drzewa sta�y na tle nieco ja�niejszego nieba, gwiazdy �wieci�y tu mniej intensywnie, osobliwie migocz�c. Wida� by�o ogromne paprocie i li�cie drzew � zielone, czarne, czarne, zielone, a p�niej zabarwione ogniem, kiedy p�omienie skaka�y wy�ej, jak gdyby pr�bowa�y si� dopasowa� do rytmu ta�ca. Jaka� drobna m�oda kobieta w kostiumie z sze�cioma ramionami, kt�rymi rytmicznie porusza�a, kroczy�a za Nirgalem i Maj�.
��To taniec Ramajany � wyja�ni�a. � Tak stary jak cywilizacja. M�wimy w nim o Mangali.
Kobieta �cisn�a poufale rami� Nirgala, kt�ry nagle rozpozna� ja�minowy zapach. Bez u�miechu wr�ci�a do ogniska. B�bny
��Wiem, �e to dziwne � o�wiadczy� � s�dz� jednak, �e znowu b�d� spa�.
Obudzi� si� przed �witem, wyszed� na werand� i obserwowa�, jak niebo ja�nieje w zgo�a marsja�skim porz�dku � od czarnego, przez purpurowe, czerwone do r�owego; p�niej zmieni�o si� w zaskakuj�cy cyjanowy b��kit tropikalnego ziemskiego poranka. G�owa ci�gle bola�a, jak gdyby by�a czym� wypchana, ale Nirgal w ko�cu czu� si� wypocz�ty i znowu gotowy na kontakty ze �wiatem. Po �niadaniu z�o�onym z zielono-br�zowych banan�w wraz z Saxem i kilkoma tubylcami uda� si� na przeja�d�k� po wyspie.
Wsz�dzie, gdzie docierali, dostrzegali wok� siebie setki ludzi. Wszyscy byli mali oraz � na wsi br�zowosk�rzy jak Nirgal, w miastach ciemniejsi. Po okolicy je�dzi�y du�e ci�ar�wki, kt�re pe�ni�y funkcj� ruchomych sklep�w, zw�aszcza dla najmniejszych wiosek. Nirgala zaskoczy�a szczup�o�� tutejszych m�czyzn, ko�czyny mieli �ylaste, umi�nione od ci�kiej pracy, albo tak cienkie jak trzciny. Na tym tle kr�g�e m�ode kobiety wygl�da�y jak kr�tkotrwale kwitn�ce ro�liny.
Kiedy ludzie poznawali Nirgala, natychmiast podbiegali, by go powita� i u�cisn�� mu d�o�. Gdy Sax obserwowa� go w otoczeniu tubylc�w, potrz�sa� g�ow�.
��Rozk�ad dwumodalny � oznajmi�. � Niby jeszcze nie specjacja� Ale mo�e, gdyby up�yn�o wystarczaj�co du�o czasu� Wyspiarska dywergencja. Bardzo darwinowskie.
��Jestem Marsjaninem � zgodzi� si� Nirgal.
Ich budynki ulokowano w szczelinach wykarczowanych z zielonej d�ungli, kt�ra stale pr�bowa�a odzyska� utracon� przestrze�. Starsze budowle wykonano w ca�o�ci z b�otnych cegie�, poczernia�ych ze staro�ci i rozp�ywaj�cych si� z powrotem w mokr� ziemi�. Pola ry�owe opada�y tarasowo, lecz bardzo �agodnie, tote� wydawa�o si�, �e wzg�rza le�� dalej ni� w rzeczywisto�ci. Nirgal zauwa�y�, �e jasna ziele� p�d�w ry�u mia�a odcie�, jakiego nigdy nie widziano na Marsie. Og�lnie rzecz bior�c, tutejsze zielenie by�y wspania�e i po�yskliwe, pi�kniejsze ni� wszystkie, kt�re potrafi� sobie przypomnie� z rodzimej planety; tutaj ze wszystkich stron atakowa�y jego oczy. S�o�ce grza�o go w plecy.
��Powodem jest kolor nieba � odrzek� Sax, kiedy Nirgal podj�� temat kolor�w. � Czerwienie na marsja�skim niebie po prostu nieco t�umi� ziele�.
Powietrze by�o g�ste, wilgotne, zje�cza�e. Morze migota�o na dalekim horyzoncie. Nirgal zakaszla� i odetchn�� przez usta, usi�uj�c zignorowa� pulsuj�cy b�l skroni i czo�a.
��Cierpisz na chorob� niskiej wysoko�ci � zastanowi� si� Sax. � Czyta�em, �e przydarza si� ona mieszka�com Himalaj�w i And�w, je�li znajd� si� na poziomie morza. Wi��e si� z poziomem kwasowo�ci we krwi. Ze wzgl�du na ciebie powinni�my byli wyl�dowa� w jakim� wy�szym miejscu.
��Dlaczego nie wyl�dowali�my?
��Tutaj chcieli ci� pozna�, poniewa� st�d pochodzi Desmond. To twoja ojczyzna. W dodatku, wyobra� sobie, �e spieraj� si� mi�dzy sob�, kto nast�pny powinien nas go�ci�.
��Nawet tu?
��Zdaje mi si�, �e bardziej ni� na Marsie.
Nirgal j�kn��. Na Ziemi by�o mu tak ci�ko, przyt�acza�o go powietrze.
��Musz� pobiega� � stwierdzi� i wyruszy�.
Na pocz�tku wszystko sz�o dobrze � wykonywa� normalne ruchy, a jego cia�o reagowa�o zwyczajnie, przypominaj�c mu, �e ci�gle jest sob�. Kiedy jednak usi�owa� przyspieszy�, nie uda�o mu si� osi�gn�� rytmu
��Hiroko � wysapa� i pobieg� dalej. �zy ciek�y mu po twarzy, lecz dla postronnych obserwator�w mog�y wygl�da� jak pot. Hiroko, m�wi�a�, �e b�dzie zupe�nie inaczej!
Potykaj�c si�, Nirgal wbieg� na brunatno-��te b�oto osiedla. Dziesi�tki ludzi towarzyszy�y mu, gdy zmierza� do Mai. Mimo i� by� przemoczony, zarzuci� jej ramiona na szyj� i po�o�y� g�ow� na ramieniu, �kaj�c.
��Powinni�my pojecha� do Europy � rzuci�a Maja gniewnie komu� przez rami�. � G�upot� by�o przywozi� go w takie tropiki.
Nirgal odwr�ci� si�, aby spojrze� w ty�. Zobaczy� pani� premier.
��Tak tu �yjemy � powiedzia�a i przeszy�a Nirgala ura�onym, dumnym spojrzeniem.
Na Mai nie zrobi�o ono jednak wra�enia.
��Musimy lecie� do Berna � o�wiadczy�a.
Polecieli do Szwajcarii ma�ym kosmolotem, kt�ry dostarczy�o Praxis. Podczas przelotu spogl�dali na Ziemi� z trzydziestu tysi�cy metr�w: b��kitny Atlantyk, nieregularne g�ry Hiszpanii, podobne do Hellespontus Monies. Potem by�a Francja, nast�pnie bia�a �ciana Alp, kt�re nie przypomina�y �adnych g�r, jakie Nirgal kiedykolwiek widzia�. Zimne powietrze z wentylator�w kosmolotu sprawia�o, �e m�ody Marsjanin czu� si� jak w domu, smuci� si� jednak na my�l, �e nie toleruje otwartego powietrza na Ziemi.
��W Europie poczujesz si� lepiej � pocieszy�a go Maja.
Przypomnia� sobie przyj�cie, kt�re zgotowali ich czworgu Trynidadczycy.
��Tutaj ludzie ci� kochaj� � stwierdzi�. Chocia� nie czu� si� najlepiej, �wietnie zauwa�y�, �e
��S� szcz�liwi, �e prze�yli�my � odpar�a Rosjanka, zbywaj�c jego stwierdzenie. � Im si� wydaje, �e wr�cili�my ze �wiata umar�ych. Co� w rodzaju magii. Nie rozumiesz? My�leli, �e nie �yjemy. Od sze��dziesi�tego pierwszego a� do zesz�ego roku s�dzili, �e ca�a pierwsza setka nie �yje. Sze��dziesi�t siedem lat! I przez ten czas jaka� cz�stka ka�dego z nas rzeczywi�cie by�a martwa. A teraz wr�cili�my, wraz z powodzi�, gdy wszystko si� zmienia. Tak. To jest jak mit. Powr�t z podziemia.
��Ale nie dla was wszystkich.
��Zgadza si�. � Maja prawie si� u�miechn�a. � Ziemianie musz� jeszcze wszystko to sobie pouk�ada�. S�dz�, �e Frank tak�e �yje, i Arkady� mo�e r�wnie� John, chocia� zabito go na wiele lat przed sze��dziesi�tym pierwszym i wszyscy o tym wiedzieli! Przez jaki� czas, w ka�dym razie. Tyle �e ludzie zapominaj� o takich sprawach. Ludzie po prostu pragn�, aby John Boone �y�, tote� zapomnieli o Nikozji i m�wi�, �e nadal si� ukrywa. � Maja roze�mia�a si� kr�tko. My�l ta wyra�nie wytr�ci�a j� z r�wnowagi.
��Tak jak z Hiroko � zauwa�y� Nirgal, czuj�c �ciskanie w gardle. Obla�a go fala smutku podobna tej w Trynidadzie, po kt�rej by� zdeprymowany i zbola�y. Zawsze wierzy�, �e Hiroko �yje i wraz ze swoimi lud�mi ukrywa si� gdzie� na po�udniowych wy�ynach. Tak zareagowa� na wstrz�saj�c� wiadomo�� ojej znikni�ciu � mia� ca�kowit� pewno��, �e uda�o jej si� uciec z Sabishii i �e ujawni si� znowu, kiedy poczuje, �e nadesz�a odpowiednia pora; by� co do tego przekonany. Teraz, z jakiego� nieznanego powodu, jego pewno�� os�ab�a.
Siedzenie obok Mai zajmowa� Michel; mia� smutn� min�. Nirgal poczu� si�, jak gdyby spojrza� w lustro; wiedzia�, �e jego oblicze ma identyczny wyraz, czu� to w mi�niach. Obaj, on i Michel, �ywili w�tpliwo�ci � mo�e smutek Michela dotyczy� Hiroko, mo�e innych spraw. Trudno powiedzie�. Nirgal podejrzewa�, �e Michel nie ma ochoty o tym m�wi�.
Z przeciwnego ko�ca samolotu obserwowa� ich obu Sax z przekrzywion� po ptasiemu g�ow� i typowym dla siebie spojrzeniem.
Zacz�li obni�a� lot r�wnolegle z wielk� p�nocn� �cian� Alp, po czym wyl�dowali na pasie startowym w�r�d zielonych p�l. Poprowadzono ich przez zimny budynek w marsja�skim stylu, potem schodami w d� i do metalicznego poci�gu, kt�rym wyjechali z dworca. Pop�dzili przez zielone pola i ju� po godzinie znale�li si� w Bernie.
Na ulicach stolicy t�umnie zebrali si� dyplomaci i reporterzy. Wszyscy mieli przypi�te na piersi plakietki identyfikacyjne i palili si�, by porozmawia� z przyby�ymi. Miasto by�o ma�e, staro�wieckie i robi�o wra�enie solidnego jak ska�a. Nirgalowi wydawa�o si�, �e w powietrzu unosi si� atmosfera nagromadzonej w�adzy. Po bokach w�skich, brukowanych uliczek sta�y blisko siebie kamienne budynki z arkadami. Ca�o�� wygl�da�a niezwykle trwale. Przez miasto przep�ywa�a rw�ca rzeka Aare, wyginaj�c si� w kszta�t litery �S�; g��wna cz�� stolicy le�a�a w jednym du�ym �uku. T�ocz�cy si� na ulicach tej dzielnicy byli przewa�nie Europejczykami: biali ludzie o wygl�dzie pedant�w, nieco wy�si ni� wi�kszo�� Ziemian; kr�cili si� tu i �wdzie, rozmawiaj�c. Spora grupka zawsze gromadzi�a si� wok� Marsjan i przedstawicieli ich eskorty, kt�rzy mieli obecnie na sobie b��kitne mundury szwajcarskiej �andarmerii wojskowej.
Nirgal, Sax, Michel i Maja otrzymali pokoje w siedzibie Praxis, w ma�ym kamiennym budynku nad rzek� Aare. Nirgal zdziwi� si�, �e Szwajcarzy stawiaj� budynki tak blisko brzegu � wzrost poziomu wody w rzece nawet o dwa metry wr�y� katastrof�. Najwyra�niej mieszka�cy stolicy nie przejmowali si� tym albo �ci�le kontrolowali bieg rzeki, mimo i� sp�ywa�a z najbardziej urwistego pasma g�rskiego, jakie Nirgal kiedykolwiek widzia�. Terraformowanie, prawdziwe terraformowanie; nic dziwnego, �e Szwajcarzy �wietnie sobie radzili na Marsie.
Budynek Praxis sta� zaledwie kilka krok�w od starego centrum miasta. Mi�dzynarodowy Trybuna� Sprawiedliwo�ci zajmowa� szereg biur obok szwajcarskich biurowc�w federalnych, blisko �rodka rzecznego p�wyspu. Ka�dego ranka schodzili wi�c brukowan� g��wn� ulic�, Kramgasse, kt�ra wydawa�a si� niewiarygodnie czysta, go�a i � w por�wnaniu z g��wn� ulic� Port of Spain � nie by�o t�oku. Przechodzili pod �redniowieczn� wie�� z zegarem o ozdobnym cyferblacie i mechanicznymi figurkami; przypomina�a jeden z alchemicznych diagram�w Michela przekszta�conych w obiekt tr�jwymiarowy. P�niej Marsjanie wchodzili do biura Mi�dzynarodowego Trybuna�u Sprawiedliwo�ci, gdzie z kolejnymi grupami os�b omawiali sytuacj� na Marsie i na Ziemi: z urz�dnikami ONZ, cz�onkami rz�d�w narodowych, kierownikami konsorcj�w metanarodowych, organizacjami pomocy, przedstawicielami �rodk�w przekazu. Wszyscy chcieli wiedzie�, co si� dzieje na Czerwonej Planecie, co Mars zamierza teraz zrobi�, co ich czw�rka my�li o sytuacji na Ziemi, jak� pomoc Mars mo�e zaoferowa� Ziemi. Nirgal stwierdzi�, �e z wi�kszo�ci� ludzi, kt�rym go przedstawiano, naprawd� �atwo mu si� rozmawia. Wszyscy wydawali si� dobrze rozumie� wydarzenia na obu planetach, realistycznie oceniali �ratownicze� mo�liwo�ci Marsa wobec Ziemi; chyba nie oczekiwali, �e kiedykolwiek jeszcze uda im si� przej�� kontrol� nad t� planet� ani te� nie spodziewali si� powrotu metanarodowego porz�dku sprzed potopu.
Niestety, niekt�rzy rozm�wcy czw�rki Marsjan byli do nich nastawieni bardziej wrogo. Maja by�a przekonana, �e wielu negocjator�w i reporter�w cechuje swoisty geocentryzm. Nie interesowali si� �adnymi tematami, kt�re nie ��czy�y si� ze sprawami ich planety; Mars niby ich interesowa�, lecz w�a�ciwie nie wydawa� im si� wa�ny. Gdy Maja po raz pierwszy napomkn�a mu o swoim spostrze�eniu, Nirgal zacz�� coraz cz�ciej zauwa�a� niech�� r�nych os�b. Ich nastawienie uzna� w pewien spos�b za� pocieszaj�ce, u�wiadomi� sobie bowiem, �e kojarz� mu si� z m�odymi Marsjanami, kt�rych cechowa�o stanowisko zdecydowanie areocentryczne; r�wnocze�nie byli konsekwentni i autentyczni. Mia�o to sens; i mia�o w sobie pewien rodzaj realizmu.
Powoli Nirgal zacz�� dochodzi� do przekonania, �e ci Ziemianie, kt�rzy okazuj� zbyt wielkie zainteresowanie jego planet�, s� raczej k�opotliwi: niekt�rzy metanarodowi kierownicy z korporacji, kt�re sporo zainwestowa�y w terraformowanie Marsa, albo cz�onkowie rz�d�w z g�sto zaludnionych pa�stw, kt�rzy pragn�li si� pozby� ogromnej liczby swoich obywateli. Na spotkaniach z przedstawicielami Armscoru, Subarashii, Chin, Indonezji, Ammexu, Indii, Japonii i japo�skiej rady metanarodowej Nirgal przys�uchiwa� si� z wielk� uwag� dyskusjom, a je�li ju� si� odzywa�, stara� si� g��wnie zadawa� pytania. Widzia�, �e niekt�rzy z najwierniejszych marsja�skich sojusznik�w, zw�aszcza Indie i Chiny z powodu liczebno�ci swych obywateli, �atwo mog� si� sta� dla Marsa zagro�eniem. Gdy Nirgal m�wi� Mai o swoich obserwacjach, kiwa�a g�ow� z naciskiem i ponur� min�.
��Miejmy nadziej�, �e uratuje nas sama odleg�o�� � o�wiadczy�a. � Szcz�liwym trafem, aby do nas dotrze�, trzeba odby� podr� kosmiczn�. Niezale�nie od zaawansowania metod transportu, zawsze to jakie� utrudnienie. Stale musimy si� jednak mie� na baczno�ci. Ale� Nie m�wmy tutaj o tych kwestiach. W og�le nie m�wmy zbyt wiele.
Podczas przerwy obiadowej Nirgal poprosi� swoj� grup� eskortuj�c� (tuzin albo i wi�cej Szwajcar�w, kt�rzy przebywali z nim przez ca�y dzie�), aby posz�a z nim do katedry, podobno nazywanej w Szwajcarii �Potworem�. Na jednym ko�cu katedry znajdowa�a si� wie�a, na kt�r� trzeba si� by�o wspi�� w�skimi, spiralnymi schodami. Nirgal prawie codziennie bra� kilka g��bokich wdech�w, po czym rusza� w g�r�. Gdy si� zbli�a� do wierzcho�ka, by� zasapany i spocony. W bezchmurne dni, kt�re nie zdarza�y si� zbyt cz�sto, przez otwarte �uki szczytowego pomieszczenia dostrzega� dalek�, strom� �cian� Alp. Ta wyszczerbiona bia�a �ciana (s�ysza�, �e nazywano j� Berner Oberland) zajmowa�a ca�y horyzont, w czym przypomina�a jedn� z wielkich marsja�skich skarp, tyle �e niemal ca�a by�a pokryta �niegiem � z wyj�tkiem tr�jk�tnych, p�nocnych p�aszczyzn obna�onej ska�y w kolorze jasnoszarym nie wyst�puj�cego na Marsie granitu. Granitowe g�ry powsta�y w nast�pstwie zderzenia tektoniki p�yt i nadal by�y �wietnie widoczne �lady ich gwa�townych pocz�tk�w.
Miedzy tym majestatycznym bia�ym pasmem i Bernem ci�gn�� si� szereg niskich pasm zielonych wzg�rz, trawiastych turni przywodz�cych na my�l zielenie na Trynidadzie; lasy iglaste by�y nieco ciemniejsze. Tak wiele zieleni� Nirgal znowu dziwi� si�, �e tak du�� cz�� Ziemi porasta�o �ycie ro�linne; litosfera oblana g�st� staro�ytn� os�on� biosfery.
��Tak � przyzna� Michel, gdy pewnego dnia obserwowa� wraz z nim krajobraz. � Biosfera w tym miejscu pleni si� nawet na bardzo wysoko po�o�onych warstwach ska�. Wsz�dzie roi si� �ycie, wsz�dzie jest obfite�
Michel bardzo chcia� pojecha� do Prowansji. Byli niedaleko, godzin� lotu czy te� noc poci�giem. Francuza nie interesowa�y rozmowy w Bernie, twierdzi�, �e to tylko nie ko�cz�ce si� k��tnie typowe dla polityki.
��Pow�d�, rewolucja czy te� przemiana s�o�ca w supernow� b�d� si� zdarza�y ci�gle! Ty i Sax mo�ecie si� tym zajmowa�, potraficie podejmowa� w�a�ciwe decyzje� znacznie lepiej ni� ja.
��A Maja jeszcze lepiej.
��No c�, tak. Ale chcia�bym, �eby pojecha�a ze mn�. Musi zobaczy�, inaczej nie zrozumie.
Jednak Maj� ca�kowicie poch�ania�y negocjacje z ONZ, coraz powa�niejsze, odk�d na Marsie uchwalono now� konstytucj�. Organizacja Narod�w Zjednoczonych wci�� jeszcze by�a niestety bardzo mocno zale�na od metanarodowc�w, natomiast Mi�dzynarodowy Trybuna� Sprawiedliwo�ci nadal wspiera� nowe, m�ode demokracje. Dyskusje odbywa�y si� w r�nych salkach konferencyjnych i poprzez system wideo. Prowadzono je z wigorem, czasem pewn� doz� weso�o�ci, zdarza�o si� te�, �e i wrogo. Jednym s�owem, rozmowy wkroczy�y w wa�n� faz� i Maja ka�dego ranka rusza�a do �walki�, nie mia�a wi�c cierpliwo�ci wys�uchiwa� o wyje�dzie do Prowansji. Powiedzia�a Michelowi, �e odwiedzi�a po�udnie Francji w m�odo�ci i nie chce tam wraca�, nawet z �yciowym partnerem.
��Maja m�wi, �e nie ma ju� pla�! � �ali� si� Francuz. � Jak gdyby w Prowansji najwa�niejsze by�y pla�e!
W ko�cu, po kilku tygodniach pr�b, zasmucony Michel wzruszy� ramionami, skapitulowa� i zdecydowa� si� samotnie odwiedzi� rodzinny kraj.
W dniu jego wyjazdu Nirgal odprowadzi� przyjaciela na stacj� kolejow� przy ko�cu g��wnej ulicy, a potem sta�, machaj�c i patrz�c na powoli oddalaj�cy si� poci�g. W ostatnim momencie Michel wysun�� g�ow� przez okno i z u�miechem pomacha� Nirgalowi, zaskoczonemu t� niezwyk�� zmian� w wyrazie twarzy Francuza, kt�ry szybko si� pogodzi� z nieobecno�ci� Mai. Nirgal zrozumia�, �e Michel jest szcz�liwy, i poczu� zadowolenie, a potem uk�ucie zazdro�ci, u�wiadomi� sobie bowiem, �e na �adnej z planet nie istnieje miejsce, do kt�rego on sam tak bardzo pragn��by pojecha�.
Gdy poci�g znikn��, Nirgal, jak zwykle w otoczeniu eskorty i przedstawicieli medi�w, zszed� Kramgasse i �wepchn��� swoje wa��ce tu dwa i p� razy wi�cej cia�o w g�r� po dwustu pi��dziesi�ciu czterech spiralnych schodkach Potwora, sk�d na po�udniu mia� widok na �cian� Berner Oberland. Sp�dza� na g�rze du�o czasu. Czasami opuszcza� wczesnopopo�udniowe zebrania; pozwala�, by wszystkim zajmowali si� Sax i Maja. Szwajcarzy prowadzili spotkania jak zawsze solidnie. Mia�y sw�j program i zawsze rozpoczyna�y si� zgodnie z planem. Skrupulatno�� i drobiazgowo�� Szwajcar�w czasami nie pozwala�a wype�ni� ca�ego porz�dku dziennego. Tak jak ich rodacy na Marsie � J�rgen, Max, Priska i Sibilla � potrafili wyznacza� sobie zadania i dobrzeje wype�nia�. Cechowa�a ich te� pedantyczno�� oraz twarde, pozbawione sentyment�w umi�owanie komfortu, przyzwoito�ci i dobrych obyczaj�w. Tak� postaw� Kojot wy�miewa� lub ni� pogardza�, twierdz�c, �e zagra�a �yciu. Jednak�e le��ce w dole eleganckie kamienne miasto przepe�nione kwiatami i kwitn�cymi jak kwiaty lud�mi m�wi�o samo za siebie. Nirgal d�ugo by� bezdomny. Michel mia� swoj� Prowansj�, ale dla Nirgala wszystkie miejsca by�y takie same. Jego rodzinne miasto roztrzaska�a czapa polarna, matka znikn�a bez �ladu. Od tamtego czasu ka�da miejscowo�� by�a jedynie punktem na mapie. Jego domem pozostawa� stale si� zmieniaj�cy Mars. Nirgal u�wiadomi� to sobie, przygl�daj�c si� Szwajcarii. Pragn�� znale�� dom o kamiennych, solidnych jak tysi�clecie �cianach, pokryty dach�wk�.
Spr�bowa� si� skupi� na zebraniach w siedzibie Mi�dzynarodowego Trybuna�u Sprawiedliwo�ci i w szwajcarskim Bundeshausie. Praxis ci�gle przewodzi�a organizacjom zwalczaj�cym skutki powodzi, �wietnie potrafi�a dzia�a� bez plan�w; niemal zmieni�a si� w sp�dzielni� skoncentrowan� na produkcji podstawowych d�br i us�ug, ��cznie z kuracj� przed�u�aj�c� �ycie. Wiod�a prym i pokazywa�a wszystkim wok�, jak nale�y si� zachowa� w tak trudnej sytuacji. Czworo podr�nik�w widzia�o skutki dzia�alno�ci Praxis na Trynidadzie, gdzie wi�ksz� cz�� pracy wykonywali wprawdzie przedstawiciele ruch�w lokalnych, lecz konsorcjum � jak wsz�dzie na �wiecie � wspomaga�o ich projekty. M�wi�o si�, �e William Fort jest nastawiony krytycznie do �sp�dzielczego transnarodowca�, jak nazywa� teraz swoje dawne przedsi�biorstwo, kt�re obecnie by�o jedn� z setek ratowniczych agencji us�ugowych, kt�re wsz�dzie na �wiecie zajmowa�y si� przemieszczaniem populacji przybrze�nych oraz budow� b�d� przesuwaniem na wy�szy teren nowej infrastruktury przybrze�nej.
Ta lu�na sie� wysi�k�w zwi�zanych z odbudow� normalnego �ycia spotka�a si� jednak�e z pewnym oporem ze strony innych metanarodowc�w, kt�rzy skar�yli si�, �e du�� cz�� ich infrastruktury, kapita�u i si�y roboczej znacjonalizowano, zlokalizowano, przyw�aszczono, przekazano lub rozkradziono. Dochodzi�o do potyczek i star�, zw�aszcza tam, gdzie zdarza�y si� ju� wcze�niej; w ko�cu pow�d� pojawi�a si� w samym �rodku jednego z og�lno�wiatowych atak�w kl�sk i kryzys�w, i chocia� wiele si� zmieni�o, walki nadal trwa�y, czasami pod przykrywk� akcji ratunkowych.
Szczeg�lnie Russell interesowa� si� tym problemem, przekonany, �e wojny globalne roku 2061 wcale nie rozstrzygn�y podstawowych kwestii zwi�zanych z niesprawiedliwo�ci� ziemskiego systemu ekonomicznego. Jak to by�o w zwyczaju Saxa, nalega� na om�wienie tego punktu na zebraniach i po pewnym czasie najwyra�niej uda�o mu si� (przynajmniej tak s�dzi� Nirgal) przekona� sceptycznych s�uchaczy z ONZ i konsorcj�w metanarodowych, �e zastosowanie metody Praxis jest niezb�dne dla przetrwania ich samych i ich cywilizacji. Sax wyja�ni� Nirgalowi na osobno�ci, �e nie ma zbytniego znaczenia, o co tamci bardziej dbaj�: o siebie czy o cywilizacj�, wa�ne, aby wprowadzili cho�by jaki� makiaweliczny poz�r programu Praxis � wszyscy potrzebowali pi�knego okresu pokojowej wsp�pracy.
Podczas ka�dego spotkania Nirgal musia� si� koncentrowa� a� do b�lu, stale my�le� logicznie i anga�owa� si�, co by�o tym trudniejsze, �e od przylotu na Ziemi� czu� si� ogromnie roztargniony. S�dzi� jednak, �e Sax Russell musi mie� racj� � by� przecie� dla Ziemian Wielkim Terraformerem Marsa, wsp�czesnym �ywym awatarem Wielkiego M�drca, kim� w rodzaju dalajlamy nauki, trwa�� reinkarnacj� uciele�nionego ducha nauki � czyli najwi�kszym aktualnie naukowcem. Metanarodowcy uwa�ali go r�wnie� za g��wnego tw�rc� najrozleglejszego nowego rynku zbytu w historii, za co byli mu bardzo wdzi�czni. Poza tym, jak zauwa�y�a Maja, Russell uosabia� �zmartwychwsta��� grup�, by� jednym z przyw�dc�w pierwszej setki.
W budowie w�asnego wizerunku dodatkowo pomaga� mu dziwny, pe�en waha� styl wypowiedzi. Fakt, �e Sax m�wi� z trudem, zmieni� go w swego rodzaju wyroczni�; Ziemianie s�dzili chyba, �e starzec my�li na tak wysokim poziomie, �e potrafi m�wi� jedynie zagadkami. I chyba kogo� takiego w�a�nie potrzebowali. Tak rozumieli nauk� � obiegowa teoria fizyczna m�wi�a, �e ostateczna rzeczywisto�� to ultramikroskopijne p�tle struny, kt�re poruszaj� si� supersymetrycznie w dziesi�ciu wymiarach. S�ysz�c tego typu stwierdzenia, ludzie dochodzili do wniosku, �e fizycy to istoty niesamowite. Coraz powszechniejsze u�ywanie translator�w AI przyzwyczaja�o wszystkich do najdziwniejszych zwrot�w; prawie ka�dy, kogo Nirgal spotka�, m�wi� po angielsku, lecz ka�dy nieco inaczej. Mia� wra�enie, �e Ziemia jest mieszanin� idiolekt�w i �e tutaj nie ma dwu os�b pos�uguj�cych si� tym samym j�zykiem.
Z tego te� wzgl�du Saxa s�uchano z najwi�ksz� powag�.
��Pow�d� oznacza punkt prze�omowy w historii � powiedzia� pewnego ranka w sali Bundeshausu na wielkim og�lnym zebraniu Narodowej Rady. � Nast�pi�a naturalna rewolucja. Pogoda na Ziemi si� zmienia, podobnie jak l�dy czy pr�dy m�rz. Dochodzi do zmian w populacjach ludzkich i zwierz�cych. W tej sytuacji nie ma powodu, by pr�bowa� przywr�ci� �wiat sprzed potopu. Nie jest to po prostu mo�liwe. Istnieje natomiast wiele przyczyn dla ustanowienia udoskonalonego spo�ecznego porz�dku. Stary by�� wadliwy. Powodowa� rozlew krwi, g��d, niewolnictwo i wojn�. Cierpienie. Niepotrzebn� �mier�. �mier� zawsze si� b�dzie zdarza�, jednak do ka�dej osoby powinna przyj�� jak najp�niej. Na ko�cu dobrego �ycia. To cel wszystkich racjonalnych uk�ad�w spo�ecznych. Uznajmy wi�c pow�d� za okazj� � zar�wno tutaj, jak i na Marsie � do� przerwania rozk�adu.
Urz�dnicy z ONZ i doradcy metanarodowc�w zmarszczyli na te s�owa brwi, niemniej jednak s�uchali dalej. Ca�y �wiat obserwowa� Russella. Nirgal uwa�a�, �e to, co nie wydaje si� wa�ne grupie przyw�dc�w w jednym europejskim mie�cie, mo�e by� znacz�ce dla mieszka�c�w wiosek, kt�rzy ogl�daj� cz�owieka z Marsa w telewizji. W ka�dym razie, Praxis, Szwajcaria i ich sojusznicy na ca�ym �wiecie przeznaczali bogactwa na pomoc uchod�com oraz kuracje przed�u�aj�ce �ycie i wsz�dzie przy��czali si� do nich ludzie. Je�li w trakcie ratowania �wiata mo�na zarobi� na �ycie, je�li pomoc �wiatu uosabia najlepsz� okazj� na stabilizacj� i d�ugie �ycie cz�owieka, a tak�e �yciow� szans� dla jego dzieci � w takim razie, dlaczego nie? Dlaczego nie? Co mia�a do stracenia wi�kszo�� ludzi? W ko�cu, epoka p�nometanarodowa przynios�a korzy�ci tylko niekt�rym osobom, natomiast miliardy mieszka�c�w planety pomijano, a ich sytuacja stale si� pogarsza�a.
Zatem metanarodowcy masowo tracili swoich pracownik�w. Nie mogli ich do siebie przywi�za� ani zastraszy�, tote� potrafili zatrzyma� tylko w jeden spos�b: wprowadzaj�c te same programy, kt�re zainicjowa�a Praxis. Podobno tak post�powali, w ka�dym razie du�o o tym m�wili. Maja podejrzewa�a, �e zarz�dzili jedynie powierzchowne zmiany, upodabniaj�c si� do Praxis na tyle, by nie straci� swoich robotnik�w i zysk�w. Mo�e Sax mia� racj�, twierdz�c, �e konsorcja nie zdo�aj� zapanowa� nad sytuacj� i wbrew sobie wprowadz� nowy porz�dek.
To w�a�nie Nirgal zdecydowa� si� powiedzie�, gdy musia� zabra� g�os podczas konferencji prasowej w du�ej bocznej sali Bundeshausu. Stan�� na podium, spojrza� na pomieszczenie pe�ne reporter�w i delegat�w � tak r�ne od zaimprowizowanego sto�u w magazynie na Pavonis, osiedla wykarczowanego z d�ungli Trynidadu czy te� zebrania pewnej dzikiej nocy w Burroughs � i nagle zrozumia� swoj� rol�: mia� by� przedstawicielem m�odych Marsjan, g�osem nowego �wiata. Rozs�dek trzeba zostawi� Mai i Saxowi; on mia� po prostu przekaza� inny punkt widzenia.
��Wszystko b�dzie dobrze � zacz��, staraj�c si� obj�� wzrokiem jak najwi�cej os�b spo�r�d zebranych. � Na ka�dy moment w historii sk�ada si� mieszanina archaicznych element�w, spraw si�gaj�cych korzeniami w przesz�o��, a� do prehistorii. Tera�niejszo�� zawsze stanowi melan� tych r�nych dawnych sk�adnik�w. Ci�gle istniej� rycerze na koniach, kt�rzy zabieraj� wie�niakom plony. Nadal trwaj� gildie i plemiona. Wielu ludzi porzuca obecnie prac�, aby pom�c organizacjom niweluj�cym skutki powodzi. To co� nowego, lecz tak�e stara, dobrze znana pielgrzymka. Oni pragn� zosta� pielgrzymami, mie� przed sob� duchowy cel, wykonywa� prawdziw� prac� � znacz�c� prac�. Nie b�d� ju� tolerowali okradania ich z wypracowanych zysk�w. Siedz�cy tu przede mn� przedstawiciele arystokracji! Wygl�dacie na zmartwionych. Mo�e b�dziecie musieli zacz�� na siebie pracowa�, �y� dzi�ki w�asnej pracy, �y� na takim samym poziomie, co reszta. Taka jest prawda � to si� zdarzy. B�dzie to jednak dobre, nawet dla was. Je�li cz�owiekowi wystarcza jedzenia, powinien by� r�wnie zadowolony jak podczas obfitej biesiady. Nasze dzieci s� najbezpieczniejsze, kiedy panuje r�wno��. Obecna powszechna dost�pno�� kuracji przed�u�aj�cej �ycie ma ogromne znaczenie dla demokracji. Jest jej fizycznym dowodem. Zdrowie dla wszystkich! By� mo�e, za par� lat dojdzie do wybuchu pozytywnej ludzkiej energii, kt�ra wspaniale przekszta�ci Ziemi�.
Kto� z t�umu wsta� i spyta�, jakie s� szans� na ten ludzki wybuch, a Nirgal pokiwa� g�ow�.
��No, tak, oczywi�cie, to istotny problem. Nie trzeba by� demografem, aby dostrzec, �e gdy rodz� si� nowi ludzie, a starzy nie umieraj�, populacja bardzo szybko osi�gnie nieprawdopodobny poziom. Poziom nie do utrzymania� A wtedy nast�pi za�amanie. Wi�c� Trzeba zaj�� si� t� kwesti� teraz. Nale�y � przynajmniej na jaki� czas � zmniejszy� tempo narodzin. Taka sytuacja nie musi trwa� wiecznie. Kuracje przed�u�aj�ce �ycie nie zapewniaj� nie�miertelno�ci. W ko�cu pierwsze pokolenia, kt�re poddano kuracji, wymr�, rozwi�zuj�c problem przeludnienia. Powiedzmy, �e aktualna populacja na obu planetach wynosi pi�tna�cie miliard�w ludzi. Jest nas du�o, je�li zatem zdecydujecie si� zosta� rodzicami, nie mo�ecie si� skar�y�, poniewa� to w�a�nie wasza d�ugowieczno�� stwarza k�opot. W dodatku rodzicielstwo oznacza jedno dziecko lub� dziesi�cioro. Powiedzmy, �e ka�dej parze pozwolimy mie� jednego potomka� Z obecnego pokolenia urodzi si� w�wczas siedem i p� miliarda dzieci. Wszystkie one zostan� oczywi�cie tak�e poddane kuracji i rozpieszczane na wszelkie mo�liwe sposoby, s� bowiem bogactwem naszego �wiata. Dzieci te sp�odz� cztery miliardy kolejnych dzieci, ich dzieci � dwa miliardy i tak dalej. Nawet je�li nikt do tego czasu nie umrze, populacja b�dzie ros�a, lecz w coraz powolniejszym tempie. W jakim� momencie, mo�e za sto lat, mo�e za tysi�c, wymrze pierwsze pokolenie, pr�dzej czy p�niej na pewno si� to stanie. W�wczas populacja zmaleje prawie o po�ow�, ludzie oceni� sytuacj�, infrastruktur�, �rodowisko obu �wiat�w � jednym s�owem pojemno�� ca�ego Uk�adu S�onecznego � i by� mo�e pary b�d� mog�y sobie pozwoli� na posiadanie dwojga dzieci. Nast�pi zmiana pokoleniowa, r�wnowaga, a mo�e jeszcze co� innego. Ludzie b�d� mieli wyb�r, kryzys populacyjny sko�czy si�, cho� mo�e dojdzie do tego dopiero za tysi�c lat.
Nirgal przerwa� i rozejrza� si� po widowni; urzeczeni ludzie obserwowali go w milczeniu. Zrobi� gest r�k�, aby si� zbli�yli.
��Tymczasem, musimy pom�c sobie nawzajem. Musimy si� dostosowa� i zadba� o powierzchni�. Mars mo�e pom�c Ziemi, poniewa� stale eksperymentuje ze swoj� powierzchni�. Uczymy si� tego wszyscy, niekt�re wnioski mo�na przenie�� tutaj. Poza tym, co wa�niejsze, chocia� wi�kszo�� populacji zawsze b�dzie mieszka�a tu, na Ziemi, znaczny jej u�amek mo�e si� przeprowadzi� na Marsa. To nieco z�agodzi wasz� sytuacj�, a my b�dziemy szcz�liwi, �e mo�emy was przyj��. Mamy obowi�zek przyj�� tak wiele os�b, jak to tylko mo�liwe, poniewa� ci�gle jeste�my Ziemianami. Tkwimy w tym wszystkim razem. Ziemia i Mars� Zreszt�, w Uk�adzie S�onecznym istniej� jeszcze inne mo�liwe do zaludnienia �wiaty. �aden nie jest wprawdzie tak du�y jak nasze dwa, ale jest ich wiele. Wykorzystuj�c je i wsp�pracuj�c ze sob�, mo�emy doprowadzi� do zako�czenia ery przeludnienia. A p�niej czeka nas z�oty wiek.
Jego mowa wywar�a wra�enie, co potwierdzi�a burza w mediach. W nast�pnych dniach Nirgal prowadzi� wielogodzinne rozmowy z r�nymi grupami, rozwijaj�c szczeg�owo my�li, kt�re wyrazi� na zebraniu. Praca by�a wyczerpuj�ca, tote� po kilku tygodniach nieprzerwanych dyskusji, pewnego bezchmurnego poranka wyjrza� przez okno sypialni, a potem wyszed� i om�wi� z cz�onkami swojej eskorty temat wyprawy g�rskiej. Zgodzili si� przekaza� ludziom w Bernie, �e Nirgal wyrusza na prywatn� wycieczk�; p�niej wsiedli w poci�g i wyruszyli w Alpy.
Poci�g p�dzi� z Berna na po�udnie obok d�ugiego b��kitnego jeziora o nazwie Thun, kt�re otacza�y strome trawiaste turnie, ziemne wa�y i iglice szarego granitu. Dachy dom�w w miastach na brzegu jeziora pokrywa�a �upkowa dach�wka; nad budynkami g�rowa�y stare drzewa, a w pewnej chwili zamek. Wszystko by�o utrzymane w idealnym stanie. Pomi�dzy miastami rozci�ga�y si� zielone pastwiska z rzadka usiane du�ymi drewnianymi domami farmer�w � w ka�dym oknie i balkonie kwit�y w skrzynkach czerwone go�dziki. Ludzie z eskorty powiedzieli Nirgalowi, �e ten styl nie zmieni� si� od pi�ciuset lat, by� typowy dla tej ziemi, jak gdyby w spos�b naturalny do niej nale�a�. Zielone turnie oczyszczono z drzew i kamieni, bowiem w pierwotnym stanie porasta�y je lasy. Przestrzenie te zatem sterraformowano, tworz�c na wzg�rzach ogromne ��ki, kt�re dostarcza�y paszy byd�u. Dla kapitalistycznych warto�ci ekonomicznych takie rolnictwo niewiele znaczy�o, niemniej jednak Szwajcarzy i tak wspierali wysoko po�o�one farmy, poniewa� uwa�ali je za wa�ne b�d� pi�kne, a mo�e z obu tych powod�w. Taka ju� by�a Szwajcaria.
�Istniej� wa�niejsze warto�ci wy�sze od ekonomicznych� � powiedzia� W�ad na marsja�skim kongresie i Nirgal u�wiadomi� sobie teraz, �e niekt�rzy Ziemianie rzeczywi�cie w to wierz�, przynajmniej cz�ciowo.
Promie� ��tego s�o�ca przedar� si� przez chmury i dotkn�� wzg�rza za jedn� z takich farm, a wtedy turnia b�ysn�a w szmaragdowej masie � niezwyk�a, intensywna zielono�� widoku oszo�omi�a Nirgala, po chwili nawet zakr�ci�o mu si� w g�owie. Trudno si� skupi� na tak promiennej zieleni!
Heraldyczne wzg�rze znikn�o zamiast niego w oknie pojawi�y si� inne, jedna zielona fala po drugiej, jarz�ce si� w�asn� oryginalno�ci�. W pobli�u miejscowo�ci Interlaken poci�g skr�ci� i zacz�� si� wspina� dolin� tak strom�, �e w niekt�rych miejscach tory przechodzi�y pod tunelami wydr��onymi w jej skalistych stokach, wykonuj�c wewn�trz g�ry spiralny obr�t o pe�ne trzysta sze��dziesi�t stopni. Gdy poci�g wyje�d�a� z tunelu w s�o�ce, jego prz�d znajdowa� si� tu� ponad jego ko�cem.
P�dzi� po zwyk�ych torach, nie po magnetycznych, poniewa� Szwajcaria nie da�a si� przekona�, �e nowa technologia stanowi udoskonalenie wystarczaj�ce, aby usprawiedliwi� wymian� ju� po�o�onych szyn. Wspinaj�cy si� na wzg�rze poci�g lekko wi�c wibrowa�, a nawet ko�ysa� si� z boku na bok, czemu towarzyszy� �oskot i zgrzytanie tr�cych o siebie metalowych cz�ci.
Wysiedli w Grindelwaldzie, na stacji przesiedli si� do znacznie kr�tszego poci�gu, kt�ry wi�z� ich w g�r�, pod ogromny p�nocny stok Eigeru. Z do�u Nirgalowi wydawa�o si�, �e ta kamienna �ciana ma wysoko�� zaledwie kilkuset metr�w; dok�adniej dostrzega� jej rozmiar z odleg�o�ci pi��dziesi�ciu kilometr�w, gdy patrzy� z berne�skiego Potwora. Teraz m�ody Marsjanin pragn�� j� zobaczy� z bliska, a tymczasem kolejka z warkotem wjecha�a do wydr��onego w g�rze tunelu i w ciemno�ciach � roz�wietlonych jedynie blaskiem wewn�trznych �wiate� poci�gu i kr�tkotrwa�ymi b�yskami �wiate�ek znajduj�cych si� na jednym boku tunelu � zacz�a wykonywa� spirale i ostre zakr�ty. Eskorta Nirgala � oko�o dziesi�ciu muskularnych m�czyzn � rozmawia�a mi�dzy sob� cich�, gard�ow� szwajcarsk� odmian� j�zyka niemieckiego.
Wyjechali ponownie na �wiat�o dzienne i dotarli na ma�� stacj� zwan� Jungfraujoch, �najwy�ej po�o�on� stacj� kolejow� w Europie�, jak oznajmia� znak z napisem w sze�ciu j�zykach: nic dziwnego, poniewa� wybudowano j� w lodowatej prze��czy mi�dzy dwoma wielkimi wierzcho�kami M�nch i Jungfrau na wysoko�ci 3454 metr�w nad poziomem morza. Tu ko�czy�y si� tory.
Nirgal wysiad� i poszed� za cz�onkami swojej eskorty. Ze stacji wyszli na w�ski taras przed budynkiem. Powietrze by�o rzadkie, czyste, rze�kie, temperatura wynosi�a oko�o dwustu siedemdziesi�ciu kelwin�w � najlepsze powietrze, jakim Nirgal oddycha� od chwili odlotu z Marsa. By�o tak znajome, �e m�odzie�cowi zakr�ci�a si� �za w oku. Ach, co to za miejsce!
Mimo okular�w przeciws�onecznych �wiat�o by�o niezwykle jaskrawe. Niebo zabarwi�o si� ciemnym kobaltem. Wi�kszo�� stok�w g�rskich pokrywa� �nieg, cho� w wielu miejscach wystawa� spod niego granit, zw�aszcza na p�nocnych stokach, gdzie urwiska by�y zbyt strome, aby utrzyma�a si� na nich pokrywa �nie�na. Tu, w g�rze, Alpy ju� nie przypomina�y marsja�skiej skarpy. Ka�da masa skalna mia�a niepowtarzalny, typowy tylko dla siebie wygl�d, ka�da by�a oddzielona od reszty g��bokimi obszarami pustego powietrza, na przyk�ad lodowcowymi dolinami, czyli niezwykle przepastnymi szczelinami w kszta�cie litery �U�. Na p�nocy tektoniczne makrorowy le�a�y o wiele ni�ej i bywa�y zielone lub nawet wype�nione jeziorami. Na po�udniu jednak�e znajdowa�y si� wysoko i zape�nia� je tylko �nieg, l�d i ska�y. Tego dnia wiatr wia� w�a�nie z po�udniowego stoku, przynosz�c ze sob� lodowy ch��d.
Na dnie lodowej doliny po�o�onej bezpo�rednio na po�udnie od prze��czy Nirgal dostrzeg� ogromny, wygi�ty, bia�y p�askowy�, stanowi�cy wielkie zlewisko lodowc�w, kt�re sp�yn�y do niego z otaczaj�cych go wysokich basen�w. Przedstawiciele eskorty powiedzieli Marsjaninowi, �e p�askowy� nazywa si� Concordiaplatz. Spotka�y si� w nim cztery du�e lodowce i przela�y si� na po�udnie, tworz�c jeden � Grosser Aletschgletscher, najd�u�szy lodowiec w Szwajcarii.
Nirgal zszed� tarasem do ko�ca, aby w pe�ni obejrze� t� lodow� dziko��. Na ko�cu tarasu zauwa�y� schodkowy szlak w d�, wykuty w twardym �niegu po�udniowej �ciany, w miejscu, gdzie podnosi�a si� ku prze��czy. �cie�ka ta wiod�a do znajduj�cego si� pod nimi lodowca, a stamt�d na Concordiaplatz.
Poprosi� eskort�, aby pozosta�a na stacji i poczeka�a na niego, mia� bowiem ochot� na samotn� w�dr�wk�. Szwajcarzy zaprotestowali, jednak latem lodowiec by� pozbawiony �niegu, wszystkie lodowcowe szczeliny �wietnie widoczne, �adne z nich zreszt� nie le�a�y na szlaku; nie by�o te� na nim nikogo innego w ten ch�odny letni dzie�. Niemniej jednak cz�onkowie eskorty nie byli pewni, czy mog� pozwoli� mu p�j��, a dw�ch ostro nalega�o, by mu towarzyszy�, przynajmniej przez cz�� drogi; mieli i�� w pewnej odleg�o�ci za nim� �ot, tak, na wszelki wypadek�.
W ko�cu Nirgal przysta� na ten warunek, naci�gn�� kaptur i pow�drowa� w d� lodowymi schodkami. Zej�cie nie by�o przyjemne, lecz w ko�cu znalaz� si� na r�wniejszym obszarze Jungfraufirn. Otaczaj�ce t� �nie�n� dolin� pasma bieg�y na po�udnie z Jungfrau i M�nch, potem po kilku wysokich kilometrach opada�y gwa�townie na Concordiaplatz. Ze szlaku ska�a pasma wydawa�a si� czarna, ale mo�e powodowa� t� barw� kontrast z biel� �niegu. Tu i tam na �niegu wida� by�o plamy bladego r�u � glony. �ycie krzewi�o si� wi�c nawet tutaj. Przez wi�ksz� cz�� drogi obszar stanowi� mieszanin� czystych barw: bieli i czerni, nad nimi wisia�a kopu�a nieba w kolorze �elazawego b��kitu. Nirgalowi towarzyszy� zimny wiatr wpadaj�cy do kanionu z Concordiaplatz. Marsjanin chcia� zej�� na p�askowy� i rozejrze� si�, nie wiedzia� jednak�e, czy zdo�a wr�ci� do wieczora. Bardzo trudno by�o mu oceni�, w jakiej odleg�o�ci od niego znajduj� si� widoczne twory skalne; r�wnie dobrze mog�y le�e� o wiele dalej, ni� s�dzi�. Wiedzia� jednak�e, �e mo�e i�� w jedn� stron� tak d�ugo, a� s�o�ce znajdzie si� w p� drogi do zachodniego horyzontu, a potem wr�ci�, tote� w�drowa� szybko po firnie w d� wzg�rza o�wietlonego blaskiem s�o�ca. Czu� si� tak, jak gdyby ni�s� w sobie drug� osob�, s�ysza� te� dw�ch cz�onk�w eskorty, kt�rzy wlekli si� za nim w odleg�o�ci jakich� dwustu metr�w.
Przez d�ugi czas po prostu szed�. Droga nie by�a trudna. Pod br�zowymi butami chrz�ci�a mu ziarnista, lodowa powierzchnia. Mimo ch�odnego wiatru s�o�ce lekko topi�o wierzchni� warstw�. Powierzchnia by�a zbyt jaskrawa, aby Nirgal dok�adnie dostrzega� drog�, nawet w okularach przeciws�onecznych; gdy szed�, drobinki lodu podskakiwa�y, po�yskuj�c czerni�.
Pasma po obu stronach zacz�y opada�, gdy dotar� do Concordiaplatz. Spojrza� w g�r� i dostrzeg� lodowce prowadz�ce do innych wysoko po�o�onych kanion�w, jak gdyby w g�r� lodowych palc�w wycelowanej w s�o�ce d�oni, kt�rej �nadgarstek� zbiega� na po�udnie: by� to Grosser Aletschgletscher. Nirgal sta� w �rodku otwartej ku s�o�cu �bia�ej d�oni�, obok linii rumoszu. Tu l�d by� dziobaty, chropowaty i mia� niebieskawy odcie�.
Wiatr smaga� Nirgala i przeszywa�. Obr�ci� si� powoli wok� w�asnej osi niczym ma�a planeta albo dzieci�cy b�k, kt�ry w�a�nie ma si� przewr�ci�, i pr�bowa� znale�� si�y, aby stawi� czo�o wichurze. Otaczaj�cy go krajobraz by� du�y, jasny, wietrzny i rozleg�y. Masa bieli wydawa�a si� mia�d��co ci�ka, a w dodatku za ni� rozci�ga�a si� ciemno�� przywodz�ca na my�l mrok kosmicznej pr�ni. Nirgal zdj�� okulary przeciws�oneczne, pragn�� bowiem zobaczy�, jak naprawd� wygl�da okolica przed nim, lecz blask by� tak nag�y i gwa�towny, �e m�ody Marsjanin musia� zamkn�� oczy, a potem ukry� twarz w zgi�ciu ramienia; mimo zamkni�tych oczu widzia� pulsuj�ce, bezg�o�ne, wielkie, bia�e pr�gi i nawet powidok sprawia� mu b�l sw� o�lepiaj�c� intensywno�ci�.
��Och! � krzykn�� i roze�mia� si�, zdecydowany spr�bowa� jeszcze raz, natychmiast gdy powidoki si� zmniejsz�, ale zanim jego �renice ponownie si� rozszerz�. Tak zrobi�, lecz druga pr�ba by�a r�wnie bolesna jak pierwsza. Jak �miesz pr�bowa� patrze� na mnie takiego, jakim jestem!, krzycza� milcz�co �wiat. � M�j Bo�e � powiedzia� Nirgal, po czym doda� z uczuciem: � Hej, Ka.
Za�o�y� z powrotem okulary na zamkni�te oczy i spojrza� poprzez podskakuj�ce powidoki: pierwotny krajobraz lodu i ska�y stopniowo wysuwa� si� spod pulsuj�cych pr�g czerni; biel i neonowa ziele� wr�ci�y. Biel i ziele�. Wi�c to jest biel. Pusty �wiat nieo�ywionego kosmosu. To miejsce by�o r�wnie znacz�ce jak pierwotny krajobraz marsja�ski. �wiat podobnie du�y jak na Marsie, tak, a nawet wi�kszy ze wzgl�du na odleg�e horyzonty i mia�d��c� grawitacj�. By� te� bardziej stromy, bielszy i bardziej wietrzny � hej Ka, wiatr przeszy� straszliwym zimnem futrzan� kurtk� Nirgala � o wiele wietrzniejszy, nawet ch�odniejszy. Ach, Bo�e, Nirgal mia� wra�enie, �e wiatr przebija mu serce i nagle u�wiadomi� sobie, �e Ziemia jest tak ogromna, i� w�r�d rozmaito�ci swych krain posiada r�wnie� regiony bardziej marsja�skie ni� sam Mars. Jest wielka i wspania�a, mo�e nawet wspanialsza ni� Mars!
Obserwacja ta wstrz�sn�a Nirgalem. Sta� bez ruchu i patrzy�, usi�uj�c si� uspokoi�. Wiatr zamar� na moment. �wiat potrafi� by� r�wnie� nieruchomy. �adnego ruchu, �adnego d�wi�ku.
Nirgal zacz�� si� ws�uchiwa�, szukaj�c d�wi�k�w, niczego jednak nie us�ysza�, mia� wi�c wra�enie, �e cisza staje si� coraz bardziej namacalna. �w niemy �wiat nie przypomina� niczego, co Nirgal wcze�niej widzia�. Zastanowi� si� nad t� my�l�: na Marsie zawsze przebywa� w namiotach lub � je�li wychodzi� na zewn�trz � w skafandrze: zawsze wi�c towarzyszy�a mu jaka� aparatura, z wyj�tkiem rzadkich spacer�w po powierzchni, kt�re odbywa� w ostatnich latach. Zawsze jednak s�ysza� wiatr albo szum maszynerii. A mo�e po prostu nigdy nie ws�ucha� si� w tak� cisz�. Teraz ogarn�o go tylko wielkie milczenie, milczenie samego wszech�wiata. Wiedzia�, �e wcze�niej nie potrafi�by sobie tego wyobrazi� nawet we �nie.
Nagle ponownie zacz�� s�ysze� d�wi�ki. Przep�yw krwi w uszach. W�asny oddech w nosie. Cichy furkot w�asnych my�li � mia� wra�enie, �e wydaj� jakie� d�wi�ki. Tym razem by�y to odg�osy jego w�asnego systemu wspomagania �ycia, jego cia�a z organicznymi pompami, wentylatorami i generatorami. Mechanizmy znajdowa�y si� wewn�trz niego i ha�asowa�y. Tyle �e teraz Nirgal nie s�ysza� niczego innego, znajdowa� si� w wielkiej ciszy, tote� m�g� naprawd� dobrze ws�ucha� si� w siebie, jak gdyby by� sam na �wiecie, swobodne cia�o stoj�ce na jego Matce-Ziemi, wolny cz�owiek na tle ska� i lodu, od kt�rych wszystko si� zacz�o. Matka Ziemia� Nirgal pomy�la� o Hiroko i tym razem wspomnieniu nie towarzyszy� rozdzieraj�cy �al, kt�ry poczu� na Trynidadzie. Kiedy wr�c� na Marsa, m�g�bym tak �y�. M�g�by wychodzi� w to milczenie jako wolna istota, �y� na zewn�trz w wietrze, w czym� podobnym owej czystej, ogromnej, pozbawionej �ycia bieli, na tle czego� przypominaj�cego t� ciemnoniebiesk� kopu�� nad g�ow�. Niebieskawa para oddechu jego w�asnego �ycia� Tlen � kolor �ycia. W g�rze b��kit, b��kit g�ruj�cy nad biel�. Jaki� znak. Znowu biel i ziele�, tyle �e tu ziele� zmienia�a si� w b��kit.
I cienie. W�r�d bladych, wisz�cych w powietrzu powidok�w z zachodu nadchodzi�y d�ugie cienie. Nirgal daleko odszed� od Jungfraujoch, znajdowa� si� te� o wiele ni�ej. Odwr�ci� si� i zacz�� i�� w g�r�, do Jung-fraufirn. W oddali, w g�rze szlaku, dwaj cz�onkowie eskorty Nirgala kiwali mu g�owami i sami zawracali, aby si� wspi�� na wzg�rze; szli szybko.
Zakry� ich nagle cie� le��cego na zachodzie pasma. By�o p�no. S�o�ce znikn�o ju� na dobre, wiatr wirowa� ponad plecami Nirgala, popychaj�c go naprz�d. By�o do�� zimno, ulubiona temperatura Marsjanina, otacza�o go te� ulubione, rzadkie powietrze; czu� przyjemny dotyk jego dodatkowej g�sto�ci. Przezwyci�aj�c w�asny ogromny ci�ar, zacz�� i�� z powrotem, w g�r�, po ubitym, nieco nier�wnym �niegu. Pochyla� si� i czu�, jak mi�nie ud reaguj� na polecenia m�zgu, zmusza� je do starego rytmu
Nirgala z wysi�ku zacz�a sw�dzie� sk�ra. Ca�e cia�o mia� ciep�e, nawet palce u n�g. Zaczyna� si� poci�. Zimne powietrze rozkosznie orze�wia�o, czu�, �e w tym tempie potrafi�by i�� godzinami; nie m�g� sobie niestety pozwoli� na tak d�ugi spacer, bowiem tu� przed i troch� ponad nim le�a�a ju� �nie�na klatka schodowa z por�czami w postaci po��czonych sznurami stojak�w. Przewodnicy szli sporo przed nim, spiesz�c do ostatniego zbocza. Nirgal wiedzia�, �e wkr�tce znajdzie si� wraz z nimi na ma�ej stacji kolejowo-kosmicznej. Ach, ci Szwajcarzy, jakie rzeczy potrafili budowa�! A wszystko po to, aby mo�na by�o w ci�gu jednego dnia odby� wycieczk� ze stolicy kraju na zdumiewaj�cy Concordiaplatz! Nic dziwnego, �e mieli tak przyjazny stosunek do Marsa � ich kraj by� w gruncie rzeczy najbardziej podobny do rodzimej planety Nirgala, a mieszka�cy tej krainy o rzadkim, zimnym powietrzu byli prawdziwymi budowniczymi, prawdziwymi terraformerami.
Nirgal r�wnie� mia� dla nich wiele sympatii. Doszed� do tarasu, a potem na stacj�, gdzie pod wp�ywem ciep�a jego ubranie od razu zacz�o parowa�. Kiedy podszed� do grupy eskortuj�cej i innych pasa�er�w czekaj�cych obok na ma�y poci�g, mia� tak niezwyk�y wyraz twarzy, a przy tym dotar� tak wysoko, �e przedstawiciele eskorty natychmiast przestali niecierpliwie marszczy� brwi (Nirgal zrozumia�, �e powoli zaczynali si� niepokoi�). M�czy�ni popatrzyli po sobie, a nast�pnie si� roze�miali, potrz�saj�c g�owami, jak gdyby jedni drugim chcieli powiedzie�: �Co z nim zrobi�?� Mogli si� tylko u�miecha� i czeka�. Wszyscy oni byli przecie� kiedy� m�odzi i jakiego� s�onecznego letniego dnia te� po raz pierwszy zwiedzali wysokie Alpy; czuli wtedy ten sam entuzjazm. Kolejno wi�c u�ciskali d�o� Nirgalowi, wzi�li go w obj�cia, a potem zaprowadzili do kolejki, kt�ra za chwil� ruszy�a� Niedobrze, gdy poci�g musi na ciebie czeka� Podczas drogi dostrzegli, �e Nirgal ma gor�ce r�ce i twarz, spytali go wi�c, dok�d doszed�, a nast�pnie wyja�nili mu, jak wiele kilometr�w przeszed� i na jakiej wysoko�ci si� znalaz�. Dali mu �yka
Nirgal sta� na ko�cu jednego wagonu i przygl�da� si� powsta�emu dzi�ki zastosowaniu dynamitu tunelowi, kt�rego boczne �ciany miga�y po obu stronach. Potem, gdy wyjechali z powrotem na gasn�ce �wiat�o s�oneczne, podni�s� oczy na majacz�c� w g�rze �cian� Eigeru.
Nagle obok Nirgala zatrzyma� si� jaki� pasa�er przechodz�cy do nast�pnego wagonu i zapatrzy� si� przed siebie.
��Musz� ci powiedzie�, �e zadziwia mnie tw�j widok tutaj. � M�wi� z osobliwym brytyjskim akcentem. � W�a�nie w ubieg�ym tygodniu wpad�em na twoj� matk� � doda�.
Zmieszany Nirgal spyta�:
��Moj� matk�?
��Tak, Hiroko Ai. Zgadza si�, prawda? By�a w Anglii, pracowa�a z lud�mi przy uj�ciu Tamizy. Widzia�em j�, jad�c tutaj. Zupe�ny przypadek, tak jak nieoczekiwanie wpad�em na ciebie. Podejrzewam, �e teraz w ka�dej chwili mog� zacz�� widywa� ma�e czerwone ludziki.
Roze�mia� si� na t� my�l, potem ruszy� dalej.
��Hej! � zawo�a� Nirgal. � Prosz� poczeka�!
M�czyzna zatrzyma� si�.
��Nie, nie � rzuci� przez rami� � nie chcia�em si� wtr�ca� Zreszt�, tylko tyle wiem. B�dziesz musia� sam jej poszuka� Mo�e w Sheerness�
W chwil� p�niej poci�g ze zgrzytem zatrzyma� si� na stacji przy Klein Scheidegg i m�czyzna wyskoczy� z otwartych drzwi w nast�pnym wagonie, a gdy Nirgal chcia� za nim pod��y�, przeszkodzili jacy� ludzie. W�wczas przedstawiciele eskorty podeszli i wyja�nili mu, �e je�li chce dotrze� do domu jeszcze tej nocy, musz� jecha� tym poci�giem dalej, do Grindelwaldu. Nirgal nie potrafi� im si� przeciwstawi�. Jednak�e, wypatruj�c przez okno podczas jazdy ze stacji, dostrzeg� Brytyjczyka, z kt�rym rozmawia�. M�czyzna energicznie schodzi� szlakiem do mrocznej doliny.
Nirgal wyl�dowa� na du�ym lotnisku w po�udniowej Anglii, sk�d zawieziono go na p�nocny wsch�d, do miasta, kt�re eskorta nazywa�a Faversham. Dalej drogi i mosty by�y zalane. Postanowi� przyjecha� bez zapowiedzi. Przydzielono mu dla ochrony grup� policyjn�, kt�ra bardziej przypomina�a jednostki bezpiecze�stwa ZT ONZ na Marsie ni� szwajcarsk� eskort�: o�miu m�czyzn i dwie kobiety, milcz�cy, obserwuj�cy, skupieni. Kiedy us�yszeli, po co Nirgal przybywa do Anglii, chcieli sami poszuka� Hiroko, wysy�aj�c ludzi, aby o ni� rozpylali. Marsjanin nalega� jednak�e na samotne, ciche poszukiwania, wiedzia� bowiem, �e wszelkie zamieszanie wok� sprawy natychmiast sk�oni�oby matk� do ukrycia si�. W ko�cu zdo�a� przekona� cz�onk�w eskorty.
Zajechali szarym �witem na nowo powsta�e w�r�d budynk�w nabrze�e: w niekt�rych miejscach, mi�dzy rozmok�ymi �cianami, le�a�y stosy work�w z piaskiem, w innych wida� by�o jedynie mokre nawierzchnie ulic, �uciekaj�ce� przed ciemn� wod�, kt�ra rozprzestrzenia�a si� przed Nirgalem a� po horyzont. Tu i tam rzucono w b�oto i ka�u�e deski.
Dalej, po drugiej stronie jednej linii work�w z piaskiem, nie by�o ju� budynk�w, tylko brunatna woda i �odzie wios�owe przywi�zane do kraty pokrywaj�cej okno, na wp� zalane brudn� pian�. Nirgal pod��y� za jednym z przedstawicieli eskorty do du�ej �odzi, gdzie przywita� go jaki� �ylasty m�czyzna o rumianej twarzy i w brudnej czapce nasuni�tej nisko na czo�o. By� to chyba kto� z morskiej policji. S�abo potrz�sn�� r�k� Nirgala. Potem ruszyli; wios�a zanurzy�y si� w m�tn� wod�. Za ich �odzi� p�yn�y kolejne trzy, w kt�rych znajdowali si� pozostali �opiekunowie� Nirgala; wszyscy wygl�dali na zmartwionych. Wio�larz odezwa� si� i Nirgal musia� poprosi� go o powt�rzenie. Pomy�la�, �e m�czyzna ma tylko p� j�zyka.
��Czy to cockney, wasz dialekt?
��Cockney.
M�czyzna roze�mia� si�.
Nirgal tak�e si� roze�mia�, wzruszy� ramionami. S�owo to zapami�ta� z jakiej� ksi��ki i w�a�ciwie nie zna� jego znaczenia. S�ysza� wcze�niej tysi�c r�nych odmian j�zyka angielskiego, tej jednak nie potrafi� zrozumie�. M�czyzna powt�rzy� wolniej, ale jego wysi�ek na nic si� nie zda�. Chyba opisywa� okolic�, kt�r� mijali, wskazuj�c za siebie; budynki by�y zalane niemal a� po dachy.
��Bernikle � powiedzia� wiele razy, wskazuj�c na ko�ce wios�a.
Dotarli do ruchomego doku przywi�zanego do na wp� zatopionego znaku drogowego z napisem: �OARE�. Do doku przycumowano szereg wi�kszych �odzi; niekt�re ko�ysa�y si� w pobli�u, na liniach kotwicznych. Policjant kaza� podp�yn�� do jednej z nich, po czym wskaza� metalow� drabin� przyspawan� do pordzewia�ej burty.
��Wsiadaj.
Nirgal wskoczy� do �odzi. Na pok�adzie sta� m�czyzna tak niski, �e musia� wyci�gn�� r�k� w g�r�, by u�cisn�� mu d�o�. U�cisk by� bardzo mocny.
��Wi�c jeste� Marsjaninem � zagai� g�osem o intonacji r�wnie �piewnej jak wio�larza, niemniej jednak z jakiego� powodu o wiele �atwiejszym do zrozumienia. � Witaj na pok�adzie naszej ma�ej �odzi poszukiwawczej. S�ysza�em, �e pragniesz znale�� pewn� star� Azjatk�?
��Tak � odpar� Nirgal. Jego puls przyspieszy�. � Jest Japonk�.
��Hm. � M�czyzna zmarszczy� brwi. � Widzia�em j� tylko raz, ale powiedziano mi, �e to Azjatka, mo�e z Bangladeszu. S� wsz�dzie od czasu powodzi. Ale kto mo�e wiedzie�, no nie?
W tym momencie czterech przedstawicieli eskorty Nirgala wspi�o si� ju� na pok�ad, tote� w�a�ciciel �odzi wcisn�� guzik, kt�ry uruchomi� silnik, potem pu�ci� w ruch ster i zapatrzy� si� bacznie przed siebie. Rufa �odzi zanurzy�a si� ni�ej, ��d� zacz�a dr�e�, a p�niej coraz bardziej si� oddala� od linii zatopionych budynk�w. By�o ponuro, chmury wisia�y bardzo nisko, morze i niebo wydawa�y si� tak samo brunatnoszare.
��Podp�yniemy na nabrze�e � odezwa� si� ma�y kapitan.
Nirgal pokiwa� g�ow�.
��Jak si� pan nazywa?
��Na imi� mam Bly. �Be�, �el�, �aj�.
��Ja jestem Nirgal.
M�czyzna skin�� g�ow�.
��Wi�c to by�y doki? � spyta� Nirgal.
��Faversham. Kiedy� rozci�ga�y si� tu mokrad�a� Harn, M�gden� W wi�kszo�ci bagna, a� do wyspy Sheppey. Swale, kiedy�. Bardziej bagnisko ni� rzeka, je�li wiesz, co mam na my�li. Teraz patrzysz w wietrzny dzie�, a tu od razu Morze P�nocne. Sheppey nie jest ju� nawet jak to wzg�rze, kt�re widzisz, o tam. Teraz w�a�ciwie jest wysp�.
��I tam w�a�nie widzia� pan� � Nirgal nie wiedzia�, jak okre�li� Hiroko.
��Twoja azjatycka babka wesz�a na prom z Vlissingen do Sheerness, na drug� stron� wyspy. Po ulicach Sheerness i Minster p�ynie obecnie Tamiza, a podczas przyp�ywu woda si�ga a� po dachy. Teraz jeste�my nad Magden Marsh. Pop�yniemy wok� przyl�dka Shell Ness, Swale te� jest zatkana.
Wok� �odzi unosi�a si� woda w kolorze b�ota, pokryta rz�dami d�ugich, kr�tych smug ��tawej piany. Na horyzoncie szarza�o. Bly obr�ci� ster i ��d� pop�yn�a po kr�tkich stromych falach. Zako�ysa�a si�, ca�a poruszy�a w g�r�, potem w d�, znowu w g�r� i znowu w d�. Nirgal prze�ywa� zupe�nie nowe do�wiadczenie. Na niebie wisia�y szare chmury, mi�dzy nimi i lekko wzburzon� wod� wida� by�o jedynie tr�jk�t czystego nieba. ��d� hu�ta�a si� w t� i z powrotem, balansuj�c jak korek. P�ynny �wiat.
��Jest du�o kr�tszy, ni� by� kiedy� � powiedzia� zza steru kapitan Bly. � Gdyby woda by�a czystsza, mo�na by zobaczy� pod nami Sayes Court.
��Jak tu jest g��boko? � spyta� Nirgal.
��To zale�y od fali. Przed powodzi� ca�a wyspa znajdowa�a si� oko�o cala ponad poziomem morza, tote� g��boko�� wody r�wna jest mniej wi�cej podniesieniu si� poziomu. Jak to m�wi�? Dwadzie�cia pi�� st�p? Na pewno wi�cej, ni� potrzebuje ta stara �ajba. P�ytko si� zanurza.
Kapitan przekr�ci� ster w lewo. Co� uderzy�o w burt� �odzi, kt�ra kilka razy szarpn�a. Kapitan wskaza� na skal�.
��Tam, pi�� metr�w. Harty Marsh. Widzisz t� grz�dk� ziemniaczan�, t� wzburzon� wod�, tam? Jeszcze podejdzie w g�r�. Wygl�da jak zatopiony gigant zagrzebany w b�ocie.
��Jaka jest teraz fala?
��Prawie przyp�yw. Odp�yw zacznie si� za p� godziny.
��Trudno uwierzy�, �e ksi�yc tak potrafi przesuwa� ocean.
��Co, nie wierzysz w grawitacj�?
��Och, wierz� w ni�� W�a�nie mnie mia�d�y. Tylko trudno sobie wyobrazi�, �e co� z tak daleka ma tak wielki wp�yw.
��Hm � powiedzia� kapitan, wpatruj�c si� przed ��d�, w brzeg mg�y zas�aniaj�cej mu widok. � Powiem ci, co trudno sobie wyobrazi�. �e kilka g�r lodowych potrafi przemie�ci� tyle wody, �e wszystkie oceany �wiata podchodz� tak wysoko.
��Rzeczywi�cie trudno uwierzy�.
��Zadziwiaj�ce. Ale dow�d tego wida� wok� nas. Ach, nadchodzi mg�a.
��Czy oznacza du�o gorsze warunki pogodowe ni� te, do jakich jest pan przyzwyczajony?
Kapitan za�mia� si�.
��Powiedzia�bym, �e dor�wnuje tym najgorszym.
Mg�a pojawi�a si� obok �odzi w postaci d�ugich, mokrych welon�w. Lekko wzburzone fale przesuwa�y si� g�o�no i unosi�a si� z nich para. By�o mrocznie. Mimo dr�enia w �o��dku, kt�re Nirgal odczuwa� podczas ka�dorazowego zwalniania przed fal�, nagle u�wiadomi� sobie, �e jest szcz�liwy. P�yn�� po wodnym �wiecie, a jasno�� �wiat�a s�onecznego wreszcie sta�a si� zno�na. Po raz pierwszy od czasu, gdy przylecia� na Ziemi�, m�g� przesta� mru�y� oczy.
Kapitan obr�ci� znowu du�y ster i ��d� pop�yn�a z fal�. Kierowali si� na p�nocny zach�d do uj�cia Tamizy. Po lewej stronie z zielonkawo-br�zowej wody wy�oni� si� br�zowawo-zielony pas wzniesie�; na jego zboczu t�oczy�y si� budynki.
��Minster, czy te� raczej to, co z niego zosta�o. Kiedy� najwy�ej po�o�ony teren na wyspie. Sheerness jest o tam, woda poczyni�a spore zniszczenia.
Pod niskim pu�apem ociekaj�cej mg�y Nirgal zobaczy� co� w rodzaju rafy spienionej, bia�ej wody, wiruj�cej we wszystkich kierunkach; pod bia�� pian� woda by�a czarna.
��To Sheerness?
��Taa.
��I wszyscy mieszka�cy przenie�li si� do Minster?
��Albo gdzie� indziej. Wi�kszo�� z nich. W Sheerness zosta�o paru najwi�kszych uparciuch�w.
Kapitan usi�owa� przep�yn�� zatopion� pla�� Minsteru. W miejscu, gdzie stercza�a z fal linia szczyt�w dach�w, znajdowa� si� jaki� wielki budynek, kt�rego dach i �ciana od strony morza znikn�y, tote� budowla funkcjonowa�a obecnie jako ma�y basen dla jacht�w i �odzi; mi�dzy trzema pozosta�ymi �cianami sta�a woda, a wy�sze pi�tra z ty�u s�u�y�y jako dok, w kt�rym cumowa�y trzy inne �odzie rybackie. M�czy�ni znajduj�cy si� na ich pok�adach pomachali na widok zbli�aj�cej si� �odzi Nirgala.
��Kto to? � spyta� jeden z nich, kiedy Bly powoli posuwa� ��d� do doku.
��Jeden z Marsjan. Pr�bujemy znale�� t� Azjatk�, kt�ra pomaga�a w Sheerness dwa tygodnie temu. Widzieli�cie j�?
��W ostatnich dniach nie. Dwa tygodnie temu faktycznie tu by�a. S�ysza�em, �e pop�yn�a do Southend. B�d� wiedzieli tam na dole, w zalanej cz�ci.
Bly skin�� g�ow�.
��Chcesz zwiedzi� Minster? � spyta� Nirgala.
M�odzieniec zmarszczy� brwi.
��Wola�bym spotka� si� z lud�mi, kt�rzy wiedz�, gdzie jest kobieta, kt�rej szukam.
��Taa. � Bly wycofa� ��d� ze szczeliny i zawr�ci�. Nirgal dojrza� zabite deskami okna, poplamiony gips, p�ki na �cianie biura, jakie� notatki przypi�te do belki. Kiedy p�yn�li ponad zatopion� cz�ci� Minsteru, Bly wzi�� mikrofon po��czony z radiem spiralnym sznurem i zacz�� naciska� guzik. Potem odby� kilka kr�tkich rozm�w, z kt�rych Nirgal niemal nic nie zrozumia� � rzuca� �ach, stary wygo!� i tym podobne stwierdzenia. Odpowiedzi s�ycha� by�o kiepsko, towarzyszy�y im zak��cenia.
��W takim razie spr�bujemy w Sheerness. Fala jest odpowiednia.
Pruj�c dziobem bia�� wod� i pian�, bardzo powoli pop�yn�li ponad zatopionymi ulicami miasta. W �rodku spienionego obszaru woda by�a spokojniejsza. Z szarej cieczy wystawa�y kominy i s�upy telefoniczne. Nirgal sporadycznie dostrzega� zarysy ni�szych dom�w i innych budynk�w, jednak woda by�a tak bardzo spieniona na g�rze i tak ciemna poni�ej, �e niewiele m�g� zobaczy�: spadzisty dach, fragment ulicy, �lepe okno domu.
Po drugiej stronie miasta unosi� si� ruchomy dok, zakotwiczony do wystaj�cego z przybrze�nych fal betonowego filaru.
��To stary dok promowy. Ludzie odci�li jedn� cz�� i sp�awili j�, a teraz wypompowuj� wod� z biur poni�ej i ponownie je zaludniaj�.
��Zaludniaj�? � powt�rzy� Marsjanin.
��Zobaczysz.
Bly zeskoczy� do doku z rozko�ysanej kraw�dzi nadburcia i wyci�gn�� r�k�, aby pom�c Nirgalowi przej��. Niestety podczas skoku Nirgal uderzy� kolanem.
��Chod�, Cz�owieku-Paj�ku � roze�mia� si� kapitan. � Zejd�my.
Kotwicz�cy dok betonowy filar o cylindrycznym kszta�cie si�ga� mu do piersi. Wygl�da� na pusty, do jego wewn�trznego boku przymocowana by�a metalowa drabina. Elektryczne �ar�wki zwisa�y z oprawek na izolowanym gum� drucie, okr�conym wok� jednego s�upka drabiny. Betonowy cylinder ko�czy� si� mniej wi�cej trzy metry ni�ej, drabina ci�gn�a si� jednak dalej w d�, a� do du�ej komory, ciep�ej, wilgotnej i� nieco podejrzanej; s�ycha� w niej by�o odg�osy szumu wielu generator�w pracuj�cych w s�siednich pomieszczeniach lub budynku. �ciany, pod�og�, sufit i okna pokryto czym�, co okaza�o si� warstw� przezroczystego plastiku. Nirgal mia� wra�enie, �e znajduj� si� wewn�trz przezroczystej ba�ki. Za oknami wida� by�o wod� � mroczn�, br�zow�, kipi�c�; przypomina�a pomyje w zlewie.
Twarz Nirgala z pewno�ci� oddawa�a jego zaskoczenie, poniewa� Bly, spojrzawszy na niego, u�miechn�� si� i powiedzia�:
��To dobry, silny budynek, a izolator przypomina u�ywane przez was na Marsie materia�y do stawiania namiot�w, tyle �e nasz twardnieje. Ludzie zaludniaj� ponownie ca�kiem sporo takich budynk�w jak ten, je�li tylko budowle odpowiadaj� im rozmiarem i wysoko�ci�. Wystarczy w�o�y� rur� i tyle, nadmuchuje si� je jak szk�o. Dlatego te� wiele os�b z Sheerness wr�ci�o. Odp�ywaj� od doku albo od swoich dach�w. Nazywamy ich lud�mi fali. Uwa�aj�, �e lepiej tak �y� ni� b�aga� o pomoc w Anglii�
��Czym si� zajmuj�?
���owi� ryby, tak jak zawsze. I ratuj� innych. Witaj, Karno! Oto m�j Marsjanin, przywitaj si�. Malutki, co? Nazywaj go Cz�owiekiem-Paj�kiem.
��Ale ma na imi� Nirgal, no nie? Niech mnie we�mie cholera, je�li nazw� Nirgala Paj�kiem, skoro odwiedza m�j dom. � M�czyzna � czarnow�osy, ciemnosk�ry, Azjata z wygl�du, cho� nie z akcentu � potrz�sn�� delikatnie r�k� Nirgala.
Pok�j jaskrawo o�wietla�a para gigantycznych reflektor�w wycelowanych w sufit. L�ni�ca pod�oga by�a zagracona: sta�y na niej sto�y, �awy, maszyneria we wszystkich stadiach monta�u � silniki �odzi, pompy, generatory, szpule, rzeczy, kt�rych Nirgal nie potrafi� rozpozna�. Pracuj�ce generatory znajdowa�y si� w dole korytarza, lecz odleg�o�� bynajmniej nie zag�usza�a ich warkotu. Nirgal podszed� do jednej �ciany, aby dotkn�� materia�u, z kt�rego zbudowano ba�k�. Przyjaciele Bly�a powiedzieli mu, �e g�sto�� �plastiku� wynosi zaledwie kilka moleku�, a jednak materia� wytrzymywa� nacisk o wadze tysi�cy funt�w. Nirgal wyobrazi� sobie, �e ka�dy z tych funt�w ma si�� uderzenia pi�ci�, a przecie� spada�y ich tysi�ce naraz.
��Te ba�ki b�d� trwa�y, nawet gdy beton si� zu�yje.
Nirgal spyta� o Hiroko. Karna wzruszy� ramionami.
��Nigdy nie pozna�em jej imienia. My�la�em, �e jest Tamilk�, z po�udnia Indii. Podobno pop�yn�a do Southend.
��Pomaga�a budowa�?
��Tak. Przywioz�a te ba�ki z Vlissingen, ona i grupka podobnych jej os�b. Wspaniale si� tutaj spisali, przed ich przyjazdem gnie�dzili�my si� w High Halstow.
��Sk�d si� wzi�li?
��Nie wiem. Bez w�tpienia tworzyli co� w rodzaju przybrze�nej grupy ratunkowej. � M�czyzna roze�mia� si�. � Chocia� na to nie wygl�dali. Po prostu p�ywaj� wzd�u� wybrze�a, oblepiaj� takim paskudztwem szcz�tki budynk�w. Mia�em wra�enie, �e robi� to dla czystej uciechy. Nazywali nas cywilizacj� mi�dzyfalow�. Jak zwykle �artowali.
��Och, Karnasingh, och, Bly. Cudowny dzie�, no nie?
��Tak.
��Masz ochot� na w�t�usza?
Nast�pnym du�ym pomieszczeniem by�a kuchnia wraz z jadalni� zastawion� sto�ami i �awami, na kt�rych siedzia�o oko�o pi��dziesi�ciu os�b. Karna zawo�a� do nich �Hej!� i g�o�no przedstawi� Nirgala. Marsjanina powita�y niewyra�ne pomruki. Ludzie byli zaj�ci jedzeniem: na sto�ach sta�y du�e misy z rybnym gulaszem, nalanym z ogromnych czarnych rondli, kt�re wygl�da�y, jak gdyby nieprzerwanie u�ywano ich od stuleci. Nirgal usiad� i zacz�� je��. Gulasz smakowa� wybornie; macza� w nim twardy, br�zowy chleb. Twarze zgromadzonych by�y szorstkie, dziobate, czerstwe, czerwonawe lub br�zowe. Nigdy nie widzia� takich surowych i brzydkich fizjonomii, zniszczonych i zm�czonych pracowitym �yciem w ci�kim ziemskim powietrzu. G�o�ne rozmowy, wybuchy �miechu, krzyki; generatory ledwie by�o s�ycha�. Potem ludzie zacz�li podchodzi�, chc�c mu u�cisn�� d�o� i przypatrzy� si�. Wielu z nich spotka�o Azjatk� i jej przyjaci�; o kobiecie m�wili z entuzjazmem. Nawet nie poda�a im swego imienia. Jej angielski by� dobry, flegmatyczny i czysty.
��S�dzi�em, �e jest Pakistank�. Jej oczy wygl�da�y do�� orientalnie, je�li wiesz, co mam na my�li. Hm, nie tak jak twoje, mia�a tak� fa�d� obok nosa.
��Mongolsk� fa�d�, ciemny nieuku.
Nirgal poczu�, �e serce bije mu mocniej. Pomieszczenie by�o gor�ce i zaparowane, powietrze � ci�kie.
��A ludzie, kt�rzy z ni� byli?
��Niekt�rzy z nich mieli rysy orientalne. Azjaci, z wyj�tkiem dwojga bia�ych.
��By� kto� bardzo wysoki? � spyta� Nirgal. � Taki jak ja?
Nikt. A jednak� Je�li grupa Hiroko wr�ci�a na Ziemi�, istnia�a mo�liwo��, �e m�odsi z nich po prostu zostali na Marsie. Nawet Hiroko nie by�a w stanie zmusi� ich do przylotu. Czy Frantz opu�ci�by Marsa? Albo Nanedi? Nirgal bardzo w to w�tpi�. Powr�t na Ziemi�, kt�ra by�a w potrzebie� Tak, starsi polecieliby. W og�le ca�a sytuacja pasowa�a do Hiroko; Nirgal m�g� sobie wyobrazi� swoj� matk�, jak podejmuje tak� decyzj�, a potem p�ywa tu wzd�u� nowych wybrze�y Ziemi i organizuje kwatery dla ludzi�
��Pop�yn�li do Southend. P�niej zamierzali ruszy� dalej w g�r� wybrze�a.
Nirgal popatrzy� na Bly�a, kt�ry pokiwa� g�ow�, daj�c do zrozumienia, �e mog� pop�yn�� na p�noc, za tamtymi.
Przedstawiciele eskorty Nirgala chcieli jednak najpierw wszystko sprawdzi�. Na za�atwienie spraw potrzebowali jeden dzie�. Tymczasem Bly rozmawia� z przyjaci�mi o podwodnych projektach ratowniczych i kiedy us�ysza� o planowanej zw�oce, spyta� Nirgala, czy chce zobaczy� tak� akcj�, kt�ra mia�a si� odby� nast�pnego ranka.
���Chocia� nie jest to, rzecz jasna, przyjemny widok � doda�.
Nirgal zgodzi� si�, a jego �opiekunowie� nie zg�aszali sprzeciw�w, je�li oczywi�cie kilku z nich b�dzie mog�o towarzyszy� m�odemu Marsjaninowi. Nirgalowi i Bly�owi ich towarzystwo nie przeszkadza�o.
Wiecz�r sp�dzili w wilgotnym, ha�a�liwym magazynie �odzi. Bly i jego przyjaciele szukali sprz�tu, z kt�rego m�g�by skorzysta� ich go��. Noc przespali na kr�tkich, w�skich kojach w �odzi Bly�a, ko�ysz�c si�, jak gdyby le�eli w du�ej, niezgrabnej ko�ysce.
Nast�pnego dnia o �wicie wyp�yn�li w lekko zamglone, marsja�skie kolory: barwy r�u i oran�e unosi�y si� w powietrzu nad p�yn�c� leniwie, szklist�, fio�kowo-r�ow� wod�. By� prawie odp�yw i ekipa ratownicza oraz trzech cz�onk�w eskorty Nirgala pod��y�o za wi�kszym statkiem Bly�a w trzech ma�ych otwartych �odziach motorowych; lawirowali mi�dzy wierzcho�kami komin�w, znakami drogowymi i s�upami wysokiego napi�cia. Cz�sto si� naradzali przez radio. Bly wyj�� postrz�piony plan miasta i wykrzykiwa� nazwy mijanych ulic Sheerness. Podp�ywa� te� do okre�lonych magazyn�w lub sklep�w. W strefie nabrze�nej wiele z nich ocalono, ale wiele le�a�o w sporym rozproszeniu na r�wninie za pla�� i na ten ranek ratownicy wyznaczyli sobie jeden z nich.
��Jeste�my przy Two Carleton Lane.
By� to sklep jubilerski, kt�ry znajdowa� si� obok ma�ego rynku.
��Spr�bujmy ocali� klejnoty i jedzenie w puszkach. Sam nie wiem, co wa�niejsze.
Przycumowali do wierzcho�ka tablicy og�osze� i wy��czyli silniki. Bly wyrzuci� za burt� ma�� kotwic� na sznurze, a p�niej wraz z trzema innymi m�czyznami zasiad� przed ma�ym monitorem AI umieszczonym na tablicy przyrz�d�w �odzi. Z boku wisia� cienki przew�d nawini�ty na b�ben, kt�ry obraca� si� z nieprzyjemnym zgrzytem. Na ekranie obraz zmienia� si� z br�zowego w czarny, a potem znowu w br�zowy.
��Sk�d wiecie, na co patrzycie? � spyta� Nirgal.
��Nie wiemy.
��Ale sp�jrzcie, tam s� chyba drzwi, widzisz?
��Nie.
Bly wcisn�� ma�y klawisz pod ekranem.
��No dalej, maszyno. O, tam. Teraz jeste�my w �rodku. To chyba rynek.
��Wi�c ludzie nie maj� czasu zabra� ze sob� rzeczy? � spyta� Nirgal.
��Niezupe�nie. Prawie ka�dy z wschodniego wybrze�a Anglii musia� si� niemal w jednej chwili ewakuowa�, nie by�o wi�c wystarczaj�co du�o �rodk�w transportu, aby mo�na by�o zabra� wi�cej ni� to, co mie�ci�o si� w jego samochodzie. Je�li mia� jaki� pojazd. Wielu ludzi nic nie wzi�o z domu. Zabieramy wi�c cenny towar.
��A co z w�a�cicielami?
��Och, istnieje rejestr. Sprawdzamy w nim nazwisko i o ile to mo�liwe, kontaktujemy si� z dan� osob�. Je�li chce odzyska� swoje dobra, obci��amy j� op�at� za ocalenie mienia. W przypadku, gdy w�a�ciciel nie figuruje w rejestrze, sprzedajemy towary na wyspie. Ludzie potrzebuj� mebli i r�nych innych rzeczy. O, sp�jrzcie � ciekawe, co to?
Stukn�� w klawisz i ekran rozja�ni� si�.
��Ach, tak. Lod�wka. Mog�aby si� nam przyda�, ale piekielnie trudno j � podnie��.
��Co z domem?
��Och, wysadzimy go w powietrze. Drobna sprawa, je�li si� dobrze pod�o�y �adunki. Ale nie zrobimy tego dzi� rano. Zaznaczymy sobie i p�yniemy dalej.
��d� posuwa�a si� powoli. Bly i drugi m�czyzna nadal patrzyli na ekran, spieraj�c si� spokojnie o kierunek rejsu.
��To miasto nie by�o bogate nawet przed powodzi� � wyja�ni� Nirgalowi Bly. � Niszcza�o powoli od dwustu lat, czyli od upadku imperium.
��Chcesz powiedzie�, odk�d przesta�o by� portem � wtr�ci� inny.
��Na to samo wychodzi. Starej Tamizy u�ywano od tego czasu coraz rzadziej, a� wszystkie ma�e porty przy uj�ciu sta�y si� zb�dne. Stare dzieje.
W ko�cu Bly zgasi� silnik i popatrzy� na pozosta�ych. Na ich w�satych twarzach Nirgal dostrzeg� ciekaw� mieszank� smutnej rezygnacji i radosnego oczekiwania.
��Wi�c do dzie�a.
M�czy�ni zacz�li wyjmowa� podwodny sprz�t: pe�ne, piankowe stroje nurk�w, zbiorniki z tlenem, maski na twarz, piankowe czepki.
��Pomy�leli�my, �e sprz�t Erica powinien na ciebie pasowa� � stwierdzi� Bly. � By� du�ym facetem. � Z zat�oczonej szafki wyci�gn�� d�ugi, czarny skafander piankowy bez p�etw i r�kawic, ale z kapturem i mask� na twarz zamiast nowoczesnego czepka. � Mam te� jego buty.
��Przymierz�.
Nirgal i dwaj m�czy�ni zdj�li ubrania i w�o�yli piankowe stroje nurk�w, poc�c si� i sapi�c, kiedy naci�gali materia� i zasuwali obcis�e ko�nierze. Okaza�o si�, �e skafander Nirgala ma tr�jk�tne rozdarcie na lewym boku � na szcz�cie, poniewa� w przeciwnym razie str�j by�by prawdopodobnie za ma�y; by� bardzo ciasny w klatce piersiowej, chocia� na nogach le�a� lu�no. Jeden z pozosta�ych nurk�w, imieniem Kev, zalepi� Nirgalowi rozci�cie w kszta�cie litery �V� cienk� ta�m�.
��Na jedno nurkowanie wystarczy. Ale widzisz, co si� przydarzy�o Ericowi, no nie? � Poklepa� go po boku. � Postaraj si� nie zapl�ta� w przew�d.
��Dobra.
Nirgal poczu�, jak jego cia�o cierpnie pod zaklejonym rozdarciem, kt�re nagle wyda�o mu si� ogromne. Pomy�la� o Ericu, kt�ry uwi�z� w poruszaj�cym si� przewodzie i wpad� w beton albo w metal. Och, Ka!, co za b�l, nie do zniesienia� �miertelne uderzenie� ile czasu min�o, zanim straci� przytomno��? Minuta? Dwie? Niemo�liwa udr�ka, ciemno�ci�
Otrz�sn�� si� z sugestywnych rozmy�la� nad ostatnimi chwilami �ycia nieznanego Erica. By� wstrz��ni�ty. Wszyscy nurkowie otrzymali sprz�t do oddychania. Nirgal przymocowa� przew�d do g�rnej cz�ci ramienia oraz do maski na twarzy i nagle poczu�, �e oddycha ch�odnym, suchym powietrzem, kt�re jego towarzysze nazywali �czystym tlenem�. Poniewa� Marsjanin lekko zadr�a�, Bly spyta� go jeszcze raz, czy naprawd� jest zdecydowany nurkowa�.
��Ale� tak � odrzek�. � Dobrze sobie radz� w zimnej temperaturze, a woda nie jest a� taka ch�odna. Poza tym zape�ni�em ju� skafander swoim potem.
Inni nurkowie pokiwali g�owami, poniewa� r�wnie� si� pocili. Przygotowania wymaga�y sporego wysi�ku. P�ywanie by�o znacznie �atwiejsze: w d� po drabince i, och tak, uwolni� si� od mia�d��cego nacisku grawitacji, wkroczy� w co� bardzo podobnego do marsja�skiego ci��enia, albo jeszcze l�ejszego. Co za ulga! Oddychaj�c zimnym tlenem z butli, Nirgal by� szcz�liwy. Niemal p�aczem reagowa� na nag�� swobod� cia�a opadaj�cego w przyjemnym p�mroku. Tak! Jego �wiat na Ziemi znajdowa� si� pod wod�.
Gdy opad� g��biej, zauwa�y�, �e wszystko jest r�wnie mroczne i niewyra�ne jak na ekranie. Przedmioty dostrzec mo�na by�o tylko w sto�kach bardzo silnego �wiat�a, kt�re emanowa�o z lampek na he�mach pozosta�ych dw�ch m�czyzn. Pod��y� za nimi w g�r�, uzyskuj�c najlepszy widok z nich trzech. Woda w uj�ciu by�a zimna � oceni�, �e temperatura wynosi tu oko�o dwustu osiemdziesi�ciu pi�ciu kelwin�w � lecz bardzo niewielka jej ilo�� ws�czy�a mu si� na nadgarstki i wok� kaptura; zreszt� wysi�kiem woli bardzo mocno j� ogrza�, tote� tylko dzi�ki zimnym r�kom i twarzy (oraz �ebrom po lewej stronie) nie przegrza� si�.
Dwa sto�ki �wiat�a strzela�y w lewo b�d� w prawo, kiedy dwaj nurkowie rozgl�dali si� wok� siebie. P�yn�li w�sk� ulic�. Nirgal patrzy� na budynki, kraw�niki, chodniki i ulice � ciemnoszara woda wygl�da�a tak samo niesamowicie jak mg�a na powierzchni.
Wtedy przep�yn�li przed trzypi�trowym ceglanym budynkiem, kt�ry zajmowa� w�sk� tr�jk�tn� powierzchni� przy skrzy�owaniu ulic. Kev ruchem r�ki poleci� Nirgalowi pozosta� na zewn�trz. Marsjanin ch�tnie pos�ucha�. Trzeci nurek wp�yn�� w wej�cie, ci�gn�c za sob� kabel tak cienki, �e wcze�niej niewidoczny; teraz. Nast�pnie m�czyzna przymocowa� do progu ma�y kr��ek, przez kt�ry przeci�gn�� kabel. Czas mija�; Nirgal p�ywa� powoli wok� tr�jk�tnego budynku, zagl�daj�c w okna na drugim pi�trze � biura, puste pokoje, mieszkania. Meble unosi�y si� pod sufitem. Jakie� poruszenie w pokoju sprawi�o, �e Marsjanin szarpn�� si� w ty�; ba� si� przewodu, lecz ten na szcz�cie znajdowa� si� po drugiej stronie budynku. Do ustnika Nirgalowi ws�czy�o si� nieco wody, wi�c prze�kn�� j�, aby nie przeszkadza�a mu oddycha�. Smakowa�a sol�, b�otem, �yciem ro�linnym i czym� nieprzyjemnym. Pop�yn�� dalej.
Gdy pojawi� si� ponownie przy wej�ciu do budynku, dostrzeg�, �e Kev i trzeci nurek staraj� si� przeci�gn�� przez pr�g ma�y metalowy sejf. Poradzili sobie, a p�niej si� odepchn�li i pop�yn�li w g�r�, czekaj�c, a� przew�d znajdzie si� niemal bezpo�rednio nad ich g�owami. Potem p�ywali wok� niego niczym niezdarny zesp� baletowy, a� sejf zosta� wci�gni�ty na powierzchni�, gdzie znikn��. Kev wp�yn�� ponownie do budynku i po chwili wr�ci�, intensywnie machaj�c p�etwami. W r�kach trzyma� dwie ma�e torby. Nirgal podp�yn�� do niego, wzi�� jedn�, po czym bardzo mocno pracuj�c nogami, skierowa� si� w g�r�, do �odzi. Wyp�yn�� w jaskrawe �wiat�o mg�y. Pragn�� wr�ci� na d�, ale Bly poleci� zako�czy� nurkowanie, wi�c Nirgal wrzuci� p�etwy do �odzi i wspi�� si� na drabink� zawieszon� na burcie. Poci� si�, siedz�c na �awce, tote� poczu� ulg�, gdy �ci�gn�� kaptur z g�owy, mimo b�lu spowodowanego przypadkowym szarpni�ciem w�os�w. Kiedy inni pomogli mu zdj�� piankowy skafander, poczu� na sk�rze przyjemny dotyk wilgotnego powietrza.
��Sp�jrz na jego pier�, rozbudowana jak u charta.
��Przez ca�e �ycie wdycha opary.
Mg�a prawie si� rozproszy�a i pojawi�o si� bia�e niebo. Na jego tle s�o�ce wygl�da�o jak jaskrawszy, jeszcze bielszy pas. Nirgal ponownie poczu� sw�j zwi�kszony ci�ar, odetchn�� wi�c kilka razy g��boko, aby zmusi� organizm do szybszej pracy. �o��dek podchodzi� mu do gard�a, szczyty p�uc nieco bola�y przy ka�dym wdechu. Wszystko ko�ysa�o mu si� przed oczyma nie tylko z powodu poruszaj�cej si� wody. Niebo sta�o si� cynkowe, a kwadrant s�o�ca zmieni� si� w surowy, o�lepiaj�cy b�ysk. Nirgal nadal siedzia�, oddychaj�c szybciej i p�ycej.
��Podoba�o ci si�?
��Tak! � odpar�. � Szkoda, �e nie czuj� si� tak samo na l�dzie.
Ziemianie roze�miali si� na to stwierdzenie.
��Prosz�, fili�anka herbaty.
Nirgal zacz�� podejrzewa�, �e zrobi� b��d, decyduj�c si� na podwodn� wypraw�, teraz bowiem grawitacja przeszkadza�a mu jeszcze bardziej. Oddycha� z trudem. Powietrze w zalanym magazynie by�o bardzo wilgotne, tote� Marsjanin mia� wra�enie, i� z zaci�ni�tej pi�ci pociek�aby mu woda. Bola�o go gard�o i p�uca. Wypija� kolejne fili�anki herbaty, ci�gle jednak czu� pragnienie. Po�yskuj�ce �ciany ocieka�y wilgoci�. Nie rozumia�, co m�wi� otaczaj�cy go ludzie poza �aj�, �ech�, �o� i �nie�. Ich mowa zupe�nie nie przypomina�a marsja�skiego angielskiego. Inny j�zyk; wszyscy nagle m�wili innym j�zykiem. Sztuki Szekspira nie przygotowa�y Nirgala na ten dialekt.
Spa� znowu w ma�ej koi na �odzi Bly�a. Nast�pnego dnia przedstawiciele eskorty zezwolili na wypraw� do Sheerness, wi�c pop�yn�li na p�noc przez uj�cie Tamizy. Otacza�a ich r�owa mgie�ka, jeszcze g�stsza ni� poprzedniego dnia.
Za uj�ciem rzeki wida� by�o jedynie mg�� i morze. Nirgal mia� ju� wcze�niej do czynienia z mg��, zw�aszcza na zachodnim zboczu Tharsis, gdzie front atmosferyczny wznosi� si� po wypi�trzeniu, nigdy jednak nie otacza�a go na wodzie. Zreszt� wcze�niej, na Marsie, za ka�dym razem temperatura wynosi�a sporo stopni poni�ej punktu zamarzania, chmury tworzy�y wi�c co� w rodzaju fruwaj�cego �niegu, bardzo bia�ego, suchego i drobnego, kt�ry przetacza� si� nad ziemi� i okrywa� j� bia�ym py�em. W�a�ciwie Nirgal nigdy nie widzia� krajobrazu przypominaj�cego ten p�ynny �wiat, kt�ry cechowa�a bardzo ma�a r�nica mi�dzy lekko wzburzon� wod� i przesuwaj�c� si� nad ni� mg��, w kt�rym p�yn i para stale si� ze sob� miesza�y. ��d� ko�ysa�a si� w gwa�townym, nieregularnym rytmie.
Nagle na brzegach mg�y pojawi�y si� ciemne obiekty, jednak Bly nie zwr�ci� na nie uwagi � przez zroszone wod� okno wpatrywa� si� intensywnie w m�tn� mg�� lub obserwowa� szereg stoj�cych pod oknem monitor�w.
W pewnej chwili wy��czy� silnik i lekkie ko�ysanie �odzi stawa�o si� coraz mocniejsze. Przytrzymuj�c si� �cianki kabiny, Nirgal spojrza� przez zawilgotnia�e okno. Usi�owa� zobaczy� pow�d zatrzymania �odzi.
��To du�y statek do Southend � zauwa�y� Bly, ruszaj�c bardzo wolno.
��Gdzie?
��Na bakburcie. � Bly wskaza� na ekran, potem w lewo. Nirgal niczego nie dostrzeg�.
Kapitan podp�yn�� do d�ugiego, niskiego falochronu, przy kt�rym z obu stron cumowa�o wiele �odzi. Falochron bieg� na p�noc, do miasta Southendon-Sea, ledwie widocznego we mgle pokrywaj�cej zbocze, na kt�rym sta�y budynki.
Kilku m�czyzn pozdrowi�o Bly�a.
��Cudowny dzie�, nie? � m�wili.
��Wspania�y � odpowiada� Bly.
Zacz�li wyjmowa� pud�a z �adowni.
Bly spyta� o Azjatk� z Vlissingen, ale m�czy�ni kr�cili g�owami.
��Japonka? Nie ma tu nikogo takiego, kolego.
��W Sheerness m�wili, �e wraz ze swoj� grup� pop�yn�a do Southend.
��Sk�d to wiedzieli?
��Tak przypuszczali.
��Niczego si� nie dowiesz, s�uchaj�c ludzi mieszkaj�cych pod wod�.
��Pakista�ska babcia? � spytali m�czy�ni przy wysokopr�nej pompie paliwowej na drugim ko�cu falochronu. � Uda�a si� do Shoeburyness, jaki� czas temu.
Bly spojrza� na Nirgala.
��To tylko kilka mil st�d, na wsch�d. Gdyby tam by�a, ci ludzie wiedzieliby.
��Jednak spr�bujmy � zaproponowa� Nirgal.
Zatankowali, po czym opu�cili falochron i pop�yn�li przez mg�� w kierunku wschodnim. Od czasu do czasu po lewej stronie wida� by�o zabudowane wzg�rze. Skr�cili i skierowali si� na p�noc. Bly podp�yn�� do kolejnego ruchomego doku, w kt�rym sta�o wi�cej mniejszych �odzi ni� przy falochronie w Southend.
��Chodzi wam o grup� Chi�czyk�w? � krzykn�� jaki� bezz�bny m�czyzna. � Pop�yn�li do Zatoki �wini! Wcze�niej postawili nam oran�eri�! I co� w rodzaju ko�cio�a.
��Zatoka �wini to nast�pna przysta� � stwierdzi� Bly, patrz�c w zamy�leniu podczas wyp�ywania z doku.
Znowu pop�yn�li na p�noc. Tutaj linia brzegowa sk�ada�a si� ca�kowicie z zatopionych budynk�w. Postawili je tak blisko wody! Kiedy� najwyra�niej nie istnia�o zagro�enie, �e zmieni si� poziom morza. A p�niej woda wyst�pi�a z brzeg�w i teraz powsta�a ta dziwna strefa ziemno-wodna, cywilizacja mi�dzyfalowa, mokra i ko�ysz�ca si� w mgle.
Budynki b�yska�y oknami. Domy wype�niono przezroczystym p�cherzykowatym materia�em, wypompowano z nich wod� i zaludniono; ich g�rne pi�tra znajdowa�y si� tu� ponad spienionymi falami, dolne pod powierzchni� wody. Bly skierowa� ��d� do szeregu umocowanych ruchomych dok�w, gdzie przywita� si� z grup� kobiet w fartuchach i ��tych p�aszczach przeciwdeszczowych, kt�re naprawia�y du�� czarn� sie�. Zgasi� silnik.
��Czy przyby�a do was pewna Azjatka?
��Och, tak. Jest na dole tego budynku na ko�cu.
Nirgal poczu�, jak jego t�tno przyspiesza. Mia� k�opoty z r�wnowag� i musia� si� przytrzyma� por�czy. Wi�c by�a tak blisko niego! Ostatni budynek, chyba pensjonat pla�owy, zosta� cz�ciowo rozebrany; wszystkie szczeliny l�ni�y od p�cherzykowatej materii. Wewn�trz by�o powietrze oraz � widoczne przez b�otnist� szar� wod� � zamazane plamy zielonych ro�lin. Bly po�o�y� Nirgalowi r�k� na ramieniu, potem poprowadzi� go przez drzwi i w�skimi schodami w d�, do pokoju, kt�rego ca�a jedna przezroczysta �ciana ukazywa�a morze; pomieszczenie wygl�da�o jak brudne akwarium.
Drobna kobieta w kombinezonie rdzawego koloru przesz�a przez dalsze drzwi. By�a bia�ow�osa, czarnooka, szybka i dok�adna; ptasia. Nie Hiroko. Popatrzy�a na niego.
��Czy to ty przyjecha�a� z Vlissingen? � spyta� Bly, spojrzawszy na Nirgala. � To ty zbudowa�a� te podwodne domy?
��Tak � odpar�a kobieta. � W czym mog� wam pom�c? � M�wi�a wysokim g�osem z brytyjskim akcentem. Bez wyrazu popatrzy�a na Nirgala. W pokoju znajdowali si� tak�e inni ludzie, wchodzi�o ich coraz wi�cej. Oblicze Azjatki przypomina�o twarz, kt�r� Nirgal widzia� wyrze�bion� w urwisku Medusa Vallis. Mo�e istnia�a druga Hiroko, inna, kt�ra w�drowa�a po obu planetach i umacnia�a budynki�
Potrz�sn�� g�ow�. Zapach powietrza przywodzi� na my�l zepsut� oran�eri�. �wiat�o by�o przy�mione. Nirgal ledwie zdo�a� wspi�� si� z powrotem po schodach. Bly po�egna� si� za nich obu. Wyszli na zewn�trz, w jaskraw� mg��. Wr�cili na ��d�.
Goni� wi�c za u�ud�. Fortel, za pomoc� kt�rego usuni�to go z Berna. Albo po prostu pomy�ka. A mo�e tylko czyj� g�upi b��d.
Bly posadzi� go w kabinie �odzi obok por�czy.
��Dobrze, ju� dobrze � powiedzia�.
��d� ko�ysa�a si� i nurkowa�a w g�stej mgle. Kolejny mroczny, blady dzie� na rzece. Woda i mg�a miesza�y si� ze sob�. Nirgal sta� si� nieco senny. Hiroko, rzecz jasna, zosta�a na Marsie. Jak zwykle w sekrecie wykonywa�a tam swoj� prac�. Absurdem by�o my�le� inaczej. Gdy wr�c�, znajd� j�, powiedzia� sobie. Tak: taki cel, takie zadanie sobie wyznaczy�. Znajdzie j� i sk�oni do ponownego ujawnienia. Upewni si�, �e prze�y�a. Tylko w ten spos�b mo�na nabra� pewno�ci i usun�� straszliwy ci�ar ze swego serca. Tak, znajdzie j�.
Potem, w miar� jak p�yn�li dalej przez lekko wzburzon� wod�, mg�a podnios�a si�. Niskie, szare chmury p�dz�ce w g�rze sprowadzi�y deszcz. Nast�powa� odp�yw i kiedy posuwali przez wielkie uj�cie, Tamiza p�dzi�a z ca�� moc�. Szarobr�zowa woda wygl�da�a jak papka, fale naciera�y ze wszystkich stron naraz � dzika podskakuj�ca powierzchnia spienionej ciemnej wody przesuwa�a si� gwa�townie na wsch�d ku Morzu P�nocnemu. Nagle wiatr zmieni� si� i natar� na fale, kt�re natychmiast odwr�ci�y si� i pop�dzi�y do morza. Mi�dzy d�ugimi pasami piany unosi�y si� wszelkiego rodzaju przedmioty: pud�a, meble, dachy, ca�e budynki, przewr�cone do g�ry dnem �odzie, kawa�ki drewna. Szcz�tki dom�w i ich wyposa�enia. Za�oga Bly�a sta�a na pok�adzie, przechylaj�c si� przez balustrad� z bosakami i lornetkami, wo�aj�c do niego, jak powinien p�yn��, aby na co� nie wpa�� lub � wr�cz przeciwnie � by si� zbli�y� do jakiego� ciekawego obiektu. Wszyscy zaj�li si� prac�.
��Sk�d tu tyle �mieci? � spyta� Nirgal.
��Z Londynu � odpar� Bly. � Pieprzony Londyn, zmywany do morza.
Chmury nad �odzi� p�dzi�y na wsch�d. Rozejrzawszy si� po rozszala�ej wodzie wielkiego uj�cia rzeki, Nirgal dostrzeg� wiele innych ma�ych �odzi, kt�re wy�awia�y szcz�tki towar�w lub po prostu �owi�y ryby. Bly macha� do niekt�rych mijanych �odzi, na inne bucza�. D�wi�ki syren nios�y si� na wietrze nad upstrzon� szaro�ci� wod� uj�cia; najwyra�niej odg�osy sygnalizowa�y jakie� wiadomo�ci, kt�re komentowali mi�dzy sob� cz�onkowie za�ogi Bly�a.
��Hej, a co to znowu!? � nagle krzykn�� Kev i wskaza� w g�r� rzeki.
Z brzegu mg�y zasnuwaj�cej uj�cie Tamizy wy�oni� si� statek o wielu �aglach z osprz�tem rejowym na trzech masztach; kszta�t �aglowca by� staro�wiecki i w jaki� spos�b �wietnie Nirgalowi znany, mimo i� m�ody Marsjanin nigdy wcze�niej go nie widzia�. Ch�r d�wi�k�w syren pozdrawia� nowo przyby�y statek � da�y si� s�ysze� szalone buczenia i d�ugie, piskliwe gwizdy; wszystkie odg�osy zlewa�y si� w jeden i zdawa�y si� trwa� bez ko�ca, jak gdyby w nocy rozbudzono sfor� ps�w, kt�re, ujadaj�c, wype�niaj� powierzone im zadanie ochrony domu. Ponad d�wi�kami wybuch� ostry i przeszywaj�cy odg�os syreny Bly�a, ��cz�c ch�r. Nirgal nigdy nie s�ysza� takiego szale�stwa d�wi�k�w, wr�cz rani�y mu uszy! Powietrze wydawa�o si� g�stsze, d�wi�k �odzi Bly�a jakby mocno zbity. Kapitan u�miecha� si� i przyciska� pi�ci� w��cznik syreny. M�czy�ni z za�ogi �odzi stali przy balustradzie albo na niej, podobnie � cz�onkowie eskorty Nirgala; wszyscy co� wykrzykiwali w stron� niezwyk�ego statku.
W ko�cu syrena Bly�a umilk�a.
��Co to? � krzykn�� Nirgal.
���Cutty Sark�! � odkrzykn�� Bly, po czym odrzuci� g�ow� w ty� i roze�mia� si�. � Sta� w Greenwich! Przymocowany w parku! Jakie� szalone dranie musia�y go uwolni�. C� za wspania�y pomys�. Musieli go zaholowa� przez barier� powodziow�. Sp�jrzcie na jego �agle!
Z ka�dego z trzech maszt�w starego klipera rozpo�ciera�o si� cztery albo pi�� �agli, mi�dzy masztami wida� by�o r�wnie� kilka �agli tr�jk�tnych; si�ga�y do przodu, do bukszprytu. �aglowiec p�yn�� �rodkiem odp�ywu, popycha� go silny wiatr, tote� przecina� pian� i szcz�tki towar�w, rozszczepiaj�c wod� ostrym dziobem, ci�gn�c za sob� bia�e fale. Nirgal widzia� stoj�cych przy �aglach m�czyzn, wi�kszo�� z nich wychyla�a si� przez noki rei, machaj�c r�koma ku nier�wnej flotylli mijanych �odzi motorowych. Wimple rozci�ga�y si� od szczyt�w maszt�w � du�e niebieskie flagi z czerwonymi krzy�ami. Kiedy s�ynny statek przep�ywa� tu� obok �odzi Bly�a, kapitan Nirgala ponownie wdusi� przycisk syreny, a m�czy�ni znowu zacz�li krzycze�. �eglarz przy ko�cu rei zamacha� do nich obiema r�koma, pochylaj�c do przodu pier� i opieraj�c j� o du�y polerowany walec z drzewa. Nagle m�czyzna straci� r�wnowag�. Wszyscy dostrzegli jego upadek; porusza� si� jak w zwolnionym tempie. Z ustami otwartymi w ma�e �O� przechyli� si� do ty�u i wpad� w bia�� wod�, kt�ra pieni�a si� przy burcie statku.
Marynarze z �odzi Bly�a krzykn�li jednocze�nie:
��Nie!
Bly przekl�� g�o�no i w��czy� silnik, kt�ry nagle � w ciszy, zapad�ej po wy��czeniu syreny � zabrzmia� niezwykle g�o�no. Od wody odbi� si� ryk �odzi podp�ywaj�cej ku m�czy�nie za burt�. Nieszcz�nik wygl�da� teraz jak jedna czarna kropka w�r�d innych; szale�czo macha� podniesionym ramieniem.
Wszystkie �odzie bucza�y, tr�bi�y, dzwoni�y, �Cutty Sark� jednak�e nie zwolni�a. Po�eglowa�a w dal na pe�nej pr�dko�ci, wszystkie �agle by�y mocno wyd�te i stanowi�y z ty�u pi�kny widok. Gdy ��d� Bly�a dotar�a do p�ywaj�cego �eglarza, rufa klipera znajdowa�a si� ju� daleko na wschodzie; biel �agla i czer� takielunku widoczne by�y przez jaki� czas, p�ki nie znikn�y nagle w kolejnej �cianie mg�y.
��C� za wspania�y widok � ci�gle powtarza� jeden z m�czyzn. � C� za wspania�y widok!
��Tak, tak, wspania�y, ale wyci�gajmy tego biednego faceta.
Bly zwolni�. Jego ludzie rzucili na bok drabink� i pochylili si�, aby pom�c przemoczonemu �eglarzowi wej�� na szczeble. W ko�cu dotar� do g�ry i przedosta� si� przez balustrad�, lekko pochylony w mokrym ubraniu. Trzyma� si� balustrady i dr�a�.
��Ach, dzi�ki � zdo�a� powiedzie�, jednocze�nie wymiotuj�c przez burt�. Kev i inni cz�onkowie za�ogi zdj�li z niego mokre ubranie i okryli go grubymi, brudnymi kocami.
��Jeste� g�upim, pieprzonym idiot� � krzykn�� Bly ze ster�wki. � Mog�e� op�yn�� �wiat na �Cutty Sark�, a teraz tkwisz tutaj, na �Pannie m�odej z Faversham�. Jeste� g�upim, pieprzonym idiot�.
��Wiem � odpar� niedosz�y topielec.
M�czy�ni zarzucili mu na grzbiet kurtk�, �miej�c si�.
��Ha, ha, kretyn, machaj�cy do nas jak ciapa!
Przez ca�� drog� z powrotem do Sheerness marynarze wypowiadali si� na temat niem�drego zachowania �eglarza, kt�ry tymczasem, chroni�c si� przed wiatrem, wysycha� za ster�wk�. Ubrano go w o wiele za ma�e zapasowe ubrania.
��Patrzcie na tego g�upiego ciamajd�, co spad� z �Cutty Sark� dzi� po po�udniu. Niezdarny dra�, kt�ry m�g� pod pe�nymi �aglami dop�yn�� na Tahiti!
��Do Pitcairn � poprawi� swego marynarza Bly.
Sam
��Po prostu pu�ci�em na sekund� r�k�, lekko si� przechyli�em i ju� spada�em. Lata�em w przestrzeni kosmicznej. Nie s�d�cie, �eby to mia�o znaczenie, wiem, �e nie ma. Podnosi�em r�ce przez ca�y rejs w g�r� Tamizy. Och, wybaczcie, musz� i�� zwymiotowa�.
��Bo�e, ten �aglowiec stanowi� naprawd� wspania�y widok. Mia� wi�cej �agla, ni� potrzebowali, co na szcz�cie ju� wysz�o z mody. Ale taki widok!
Nirgal by� ponury i kr�ci�o mu si� w g�owie. Ca�e du�e pomieszczenie ciemno po�yskiwa�o, z wyj�tkiem pewnych miejsc, w kt�rych l�ni�y smugi jaskrawego �wiat�a. �wiat�ocie� pomieszanych przedmiot�w, Brueghel w czerni i bieli. By�o bardzo g�o�no.
��Pami�tam wiosenne roztopy trzynastego, Morze P�nocne w moim salonie�
��Ach, nie, tylko nie roztopy trzynastego, nie opowiadaj o nich znowu!
Nirgal wyszed� do m�skiej toalety � wydzielonego pokoiku w rogu pomieszczenia. S�dzi�, �e poczuje si� lepiej, je�li sobie ul�y. Wewn�trz jednej z przegr�d kl�cza� na pod�odze uratowany �eglarz, gwa�townie wymiotuj�c. Marsjanin wycofa� si� i usiad� na najbli�szej �awce, aby zaczeka�. Podesz�a do niego jaka� m�oda kobieta, wyci�gn�a r�k� i dotkn�a czubka j ego g�owy.
��Jeste� rozpalony!
Nirgal przy�o�y� d�o� do czo�a i spr�bowa� si� skupi� na temperaturze.
��Trzysta dziesi�� stopni Kelvina � zaryzykowa�. � O cholera!
��Masz gor�czk� � zauwa�y�a nieznajoma.
Obok niego usiad� jeden z ochroniarzy. Nirgal powiedzia� mu o temperaturze, a m�czyzna spyta�:
��Sprawdzisz na nar�cznym komputerze?
Marsjanin skin�� g�ow� i odczyta� wynik. Trzysta dziewi�� kelwinow.
��Cholera � powt�rzy�.
��Jak si� czujesz?
��Rozpalony. I ci�ko mi si� oddycha.
��Chyba zabierzemy ci� do lekarza.
Nirgal potrz�sn�� g�ow�, lecz natychmiast mu si� w niej zakr�ci�o. Obserwowa�, jak ochroniarze dzwoni�, aby um�wi� wizyt�. Podszed� Bly i przedstawiciele ochrony Nirgala zadali mu kilka pyta�.
��W nocy? � spyta� Bly.
Rozmowa odbywa�a si� bardzo cicho. Kapitan wzruszy� ramionami, gestem daj�c do zrozumienia, �e nie jest to dobry pomys�, ale mo�liwy do wykonania. Ochroniarze kontynuowali pytania, a Bly wypi� ostatni� p�kwart� piwa, po czym wsta�. Jego g�owa znalaz�a si� na wysoko�ci g�owy Nirgala, tyle �e ten na wp� siedzia� oparty plecami o st�. Kapitan reprezentowa� niemal inn� ras�: kr�py, niski, pot�ne zwierz� ziemno-wodne. Czy wiedzieli o tym przed powodzi�? Czy wiedz� teraz?
Ludzie �egnali si�, bardzo mocno i bole�nie �ciskaj�c mu r�k�. Wspi�cie si� po drabince do wie�yczki obserwacyjnej by�o m�cz�ce. Znale�li si� na zewn�trz w ch�odnej, wilgotnej nocy; mg�a okry�a wszystko ca�unem. Bly bez s�owa poprowadzi� ich na swoj� ��d�. Milcza� nadal, gdy uruchamia� silniki i odcumowywa� ��d�. Pop�yn�li po niskiej martwej fali. Po raz pierwszy ko�ysanie na wodzie przyprawi�o m�odego Marsjanina o prawdziwe md�o�ci. By�y gorsze ni� b�l. Nirgal usiad� obok Bly�a na sto�ku, obserwuj�c szary sto�ek o�wietlonej wody i mg�y przed dziobem �odzi. Kiedy zamajaczy�y ciemne obiekty, zwolni�, po czym zatrzyma� silniki. W pewnym momencie sykn��. Przez d�ugi czas usi�owali zadokowa� na ulicach Faversham, a gdy im si� wreszcie uda�o, Nirgal czu� si� ju� zbyt chory, aby si� odpowiednio po�egna�. Zdo�a� jedynie u�cisn�� r�k� Bly�a i spojrze� przez kr�tk� chwil� w niebieskie oczy m�czyzny. Takie twarze. Mo�na by w nich zobaczy� dusze tych ludzi. Czy przedtem o tym wiedzieli?
Potem kapitan odp�yn��, a Nirgal znalaz� si� wraz z ochroniarzami w samochodzie. Z warkotem jechali przez noc. Marsjanin mia� wra�enie, �e jego ci�ar ro�nie, tak jak podczas zjazdu wind�. Nast�pnie wsiedli do samolotu i wznie�li si� w ciemno��, potem opadli. Nirgal czu� b�l w uszach i md�o�ci. Znajdowali si� w Bernie, przy boku m�odego Marsjanina stan�� Sax. Du�a pociecha.
Nirgala po�o�ono do ��ka; by� bardzo rozpalony, oddech mia� wilgotny i bolesny. Za jedynym oknem widzia� Alpy. Bia�e wyrywa�o si� z zielonego, jak �mier� wznosz�ca si� z �ycia, nacieraj�ca, aby przypomnie� mu, �e
Sax siedzia� u jego boku i trzyma� go za r�k�.
��S�dz�, �e Nirgal musi wr�ci� do marsja�skiego ci��enia � powiedzia� do kogo�, kogo chyba nie by�o w pokoju. � To mo�e by� jaka� forma choroby wysoko�ciowej. Albo innej. Mo�e alergii. Tak czy owak, reakcja og�lna ca�ego uk�adu. No i obrz�k. Zabierzmy go natychmiast do samolotu �ziemia-przestrze� i umie��my w pier�cieniu grawitacyjnym z marsja�sk� grawitacj�. Je�li mam racj�, to mu pomo�e, je�li nie � nie zaszkodzi.
Nirgal pr�bowa� si� odezwa�, nie m�g� jednak z�apa� tchu. Ten �wiat zatru� go, zmia�d�y�, ugotowa� na pe�nej bakterii parze. Uderzy� w �ebra: Nirgal by� uczulony na Ziemi�. �cisn�� r�k� Saxa, potem przycisn�� j� do piersi, jak gdyby wbija� sobie n� w serce.
��Tak � wysapa� i zobaczy�, �e Sax spojrza� z ukosa. � Dom, tak, dom.
��
Gdyby nie wia� mistral, Michel zacz��by krzycze�, poniewa� nic nie wygl�da�o tak samo, nic! Wysiad� w Marsylii na stacji kolejowej, kt�ra nie istnia�a, kiedy opuszcza� Ziemi�, obok nowego ma�ego miasteczka, kt�rego r�wnie� wtedy jeszcze nie by�o. Budynki skonstruowano zgodnie z normami specyficznej strzelistej architektury Gaudiego. R�wnocze�nie mia�y w sobie co� z bogdanowistycznej kolisto�ci, tote� Michelowi przypomnia�o si� Chiristianopolis czy te� Hiranyagarba, kt�re� z nich. Jednak, generalnie, miasto wygl�da�o straszliwie obco. Powierzchnia by�a dziwnie sp�aszczona, zielona, pozbawiona charakterystycznego dla Prowansji
Na szcz�cie nad tym nieznajomym krajobrazem wia� mistral, p�dz�c w d� z Masywu Centralnego � zimny, suchy, st�ch�y i jakby elektryczny, migaj�cy negatywnymi jonami albo czym� innym, co dawa�o mu to swojskie katabatyczne o�ywienie. Mistral! Tak, to by�a Prowansja.
Tutejsi pracownicy Praxis m�wili po francusku, lecz Michel ledwie potrafi� ich zrozumie�. Musia� si� intensywnie ws�uchiwa�, maj�c nadziej�, �e przypomni sobie ojczyst� mow�, �e
��Dobrze � zgodzi� si� Michel.
Ju� rozumia� ich troch� lepiej. Mo�e problem stanowi� jedynie prowansalski akcent, kt�rego ju� nie pami�ta�. Michel pod��y� za pozosta�ymi przez koncentryczne kr�gi budynk�w, potem wyszed� na parking podobny do wszystkich innych parking�w. M�oda doradczyni pomog�a mu wej�� na siedzenie pasa�era w ma�ym samochodzie, potem usiad�a obok, za kierownic�. Na imi� mia�a Sylvie; by�a niewysoka, atrakcyjna, elegancka, przyjemnie pachnia�a i tylko jej dziwaczny francuski stale zaskakiwa� Michela. Uruchomi�a samoch�d i wywioz�a ich z lotniska. P�niej p�dzili ha�a�liwie czarn� drog� w�r�d p�askiego krajobrazu zielonego dzi�ki trawie i drzewom. W oddali Michel dostrzeg� wzg�rza. Ale� by�y ma�e! A horyzont znajdowa� si� tu tak daleko!
Sylvie pojecha�a na najbli�sze wybrze�e. Z punktu widokowego na szczycie wzg�rza wida� by�o spor� cz�� Morza �r�dziemnego, kt�re tego dnia po�yskiwa�o w s�o�cu br�zem i szaro�ci�.
Po kilku minutach milcz�cej obserwacji przewodniczka Duvala ruszy�a dalej. Jecha�a w g��b l�du, znowu po p�askim terenie. Potem zatrzymali si� przy grobli i przyjrzeli � jak powiedzia�a Sylvie � regionowi Camargue, kt�rego Michel nie rozpozna�. Delta Rodanu przypomina�a kiedy� szeroki, tr�jk�tny wachlarz rozci�gaj�cy si� na wielu tysi�cach hektar�w, wype�niony s�onymi b�otami i traw�; teraz delt� zala�o morze. Woda sta�a si� br�zowa, wida� by�o w niej budynki, a przez jej �rodek przesuwa�a si� niebieskawa linia Rodanu.
��Arles � powiedzia�a Sylvie.
Miasto znajdowa�o si� w g�rze, na szczycie wachlarza i znowu funkcjonowa�o jako port morski. Ci�gle jednak trzeba by�o umacnia� kana�. Sylvie wyja�ni�a z osobliw� dum�, �e ca�� ziemi� w delcie na po�udnie od Arles � od Martiques na wschodzie do Aigue-Mortes na zachodzie � pokrywa woda. �ycie w Aigue-Mortes zupe�nie zamar�o, odk�d zosta�y zatopione jego przemys�owe budynki. Sylvie wyja�ni�a, �e ocala�e urz�dzenia portowe przewieziono do Arles albo do Marsylii. Ludzie pracowali tu ci�ko, aby zabezpieczy� drogi nawigacyjne dla statk�w. Zar�wno w Catnargue, jak i w Plaine de la Crau, po�o�onym dalej na wschodzie, wystawa�o z wody mn�stwo wszelkiego rodzaju budowli; wiele z nich by�o zupe�nie zalanych. Woda zmieni�a si� w m�tny mu�, tote� nie spos�b by�o dojrze� dno.
��Zobacz, tam jest stacja kolejowa� Wida� g��wny budynek, ale przybud�wki ju� nie. O, a tu jeden z obwa�owanych kana��w. Groble s� teraz gorsze ni� rafy. Widzisz lini� szarej wody? Groble ci�gle p�kaj�, przerywa je pr�d Rodanu.
��Szcz�cie, �e fale nie s� du�e � zauwa�y� Michel.
��To prawda. Wtedy dotarcie do Arles by�oby dla statk�w zbyt niebezpieczne.
W Morzu �r�dziemnym fale by�y niewielkie, tote� kutry i przybrze�ne statki towarowe wyp�ywa�y codziennie. Ludzie starali si� zabezpieczy� g��wny kana� Rodanu przez now� lagun� oraz przywr�ci� dla ruchu kana�y po obu stronach � w�wczas wracaj�ce na p�noc �odzie mog�yby omija� g��wny ciek Rodanu. Sylvie wskaza�a osobliwo�ci powierzchni, kt�rych Michel nie zauwa�y�, i opowiedzia�a mu o nag�ych przesuwach kana�u Rodanu, o niebezpiecznych mieliznach, lu�nych p�awach, rozdartych kad�ubach, nocnych akcjach ratunkowych, wyciekach ropy, b��dach nowych latarni ustawionych dla nieuwa�nych, a nawet o zwyk�ych aktach piractwa, do kt�rych dochodzi�o na pe�nym morzu. �ycie w nowym uj�ciu Rodanu by�o bardzo ekscytuj�ce.
Po pewnym czasie Sylvie zawr�ci�a i zawioz�a ich na po�udniowy wsch�d; dotarli do wybrze�a, to znaczy do prawdziwego wybrze�a, mi�dzy Marsyli� i Cassis. Ta nadmorska cz�� � podobnie jak le��ce dalej na wschodzie Lazurowe Wybrze�e � sk�ada�a si� obecnie z pasma stromych wzg�rz opadaj�cych nagle do morza. Wzg�rza nadal znajdowa�y si� do�� wysoko ponad wod�, tote� w pierwszej chwili Michel pomy�la�, �e ten odcinek wybrze�a zmieni� si� znacznie mniej ni� zatopiony region Camargue. Zmieni� jednak opini� po kilku minutach milcz�cej obserwacji. Camargue zawsze by�o delt� i ci�gle ni� pozostawa�o, a wi�c nie zasz�y tam istotne zmiany. Tutaj natomiast�
��Zupe�nie znikn�y pla�e!
��Tak.
Mo�na si� by�o spodziewa�. Pla�e stanowi�y istot� tego wybrze�a, co roku d�ugo trwa�o na nich ciep�e lato, cisn�y si� setki opalonych, niemal nagich wyznawc�w s�o�ca, p�ywak�w, �agl�wek. Karnawa�owe kolory� No i te d�ugie, ciep�e, wspania�e noce! Wszystko to teraz znikn�o.
��Nigdy ju� nie wr�c�.
Sylvie pokiwa�a g�ow�.
��Wsz�dzie jest tak samo � zauwa�y�a trze�wo.
Michel spojrza� na wsch�d: a� do odleg�ego horyzontu wzg�rza opada�y w br�zowawe morze. Mia� wra�enie, �e widzi obszar a� do Cap Sicie. Dalej znajdowa�y si� wszystkie wspania�e kurorty: St. Tropez, Cannes, Antibes, Nicea, jego w�asne ma�e Villefranchesurmer i inne modne pla�owe kurorty, wi�ksze i mniejsze� Wszystkie by�y zatopione tak jak tutejsze tereny� Br�z morskiego b�ota chlupocz�cego przy obrze�u jasno-br�zowej ska�y, martwe ��te drzewa, pla�owe dr�ki opadaj�ce w brudnobia�e przybrze�ne fale, kt�re z kolei wp�ywa�y na ulice opuszczonych miast.
Zielone drzewa na nowym widnokr�gu, ponad bia�aw� ska��. Michel nie pami�ta� bieli tej ska�y. Ro�linno�� niska i brzydka; Sylvie opowiada�a, �e ludzie wycinali drzewa na ogniska, Michel jednak niemal jej nie s�ucha�; patrzy� w d�, na zatopione pla�e, i pr�bowa� sobie przypomnie� ich piaszczyste, gor�ce, erotyczne pi�kno. Znikn�o. Gdy tak obserwowa� brudne przybrze�ne fale, zda� sobie spraw�, �e nie pami�ta zbyt dobrze tych pla� ani dni na nich sp�dzonych, wielu leniwych dni, kt�re teraz zamaza�y mu si� w pami�ci niczym twarz nie�yj�cego przyjaciela. Po prostu nie m�g� ich sobie przypomnie�.
Marsylia na szcz�cie przetrwa�a; najbrzydsza cz�� wybrze�a � miasto. Doki wprawdzie zosta�y zalane, podobnie rejony tu� za nimi, ale teren wznosi� si� tutaj stromo, tote� wy�sze dzielnice dalej prowadzi�y upart�, brudn� egzystencj�. Du�e statki ci�gle kotwiczy�y w porcie, d�ugie ruchome doki przesuwano, aby u�atwi� opr�nianie �adowni, a marynarze ze statk�w ruszali do miasta i bawili si� jak za dawnych lat. Sylvie powiedzia�a, �e w�a�nie w Marsylii s�ysza�a mro��ce krew w �y�ach opowie�ci o ryzykownych przygodach w uj�ciu Rodanu i w innych miejscach nad Morzem �r�dziemnym. Mapy nie znaczy�y tu ju� nic: mi�dzy Malt� a Tunezj� napadano na domy, na wodzie atakowali barbarzy�scy korsarze�
Marsylia jest teraz bardziej sob� ni� przez ostatnie stulecia � stwierdzi�a i u�miechn�a si�, a jej pasa�er nagle poczu� smak nocnego �ycia, dzikiego, mo�e troch� niebezpiecznego. Sylvie lubi�a Marsyli�. Samoch�d przechyli� si� na jednym z wielu wyboj�w drogi, a Michel mia� wra�enie, �e tak szale�czo bije jego t�tno � �e on i mistral biegaj� po brudnej, starej Marsylii, podnieceni my�l� o jakiej� zwariowanej m�odej kobiecie.
�Bardziej jest sob� ni� przez ostatnie stulecia�. By� mo�e to stwierdzenie odnosi�o si� do ca�ego wybrze�a. Znikn�li tury�ci; skoro nie by�o pla�, turystyka nie mia�a ju� racji bytu. Du�e, pastelowo otynkowane hotele i budynki mieszkalne sta�y obecnie na wp� zatopione w�r�d przybrze�nych fal, niczym dzieci�ce klocki pozostawione podczas odp�ywu. Kiedy wyjechali z Marsylii, Michel zauwa�y�, �e wy�sze pi�tra wielu tych budynk�w ponownie zaludniono. Sylvie wyja�ni�a, �e mieszkaj� w nich rybacy; bez w�tpienia trzymali �odzie w pokojach na dole, niczym ludzie znad jezior w prehistorycznej Europie. Wraca�y stare sposoby.
Michel stale wypatrywa� przez okno, pr�buj�c zrozumie� �ycie nowej Prowansji i pogodzi� si� z szokuj�cymi zmianami. Otaczaj�cy go �wiat wyda� mu si� interesuj�cy, mimo i� r�ni� si� od tego, kt�ry zapami�ta�. Pocieszy� si�, �e nowe pla�e ukszta�tuj� si� w ko�cu, kiedy fale odsun� si� od podn�y klif�w, a przepe�nione rzeki i strumienie nanios� odpowiednio du�o ziemi. Mo�liwe, �e pla�e pojawi� si� nawet do�� szybko, chocia� najpierw b�d� b�otniste b�d� kamienne. Ten br�zowawy piasek� no c�, mo�e pr�d przeniesie nieco zatopionego piasku w g�r� na nowe pasmo, kto wie? Na pewno jednak wi�kszo�� starego �wiata znikn�a na dobre.
Sylvie podjecha�a do kolejnego, smaganego wiatrem punktu obserwacyjnego, z kt�rego rozci�ga� si� widok na morze. By�o br�zowe a� po horyzont. Wiatr od l�du sprawia�, �e fale ucieka�y od pasma; wygl�da�o to osobliwie. Michel pr�bowa� sobie przypomnie� barw� rozs�onecznionego lazuru. Kiedy� istnia�y rozmaite odmiany �r�dziemnomorskiego b��kitu: jasna, czysta barwa Adriatyku, egejski b��kit z homeryck� domieszk� wina� Teraz wszystko by�o brunatne. Brunatne morze, pozbawione pla� klify, blade, bezludne, przypominaj�ce pustynie, skaliste wzg�rza. Kraina nieu�ytk�w. Nic ju� nie by�o takie samo, nic!
W ko�cu Sylvie dostrzeg�a, �e Michel milczy, i zawioz�a go na zach�d, do Arles, do ma�ego hoteliku w centrum miasta. Duval nigdy nie mieszka� w Arles, nie mia� te� tam nic do roboty. Jednak obok hotelu znajdowa�y si� biura Praxis, a Michel nie wiedzia�, gdzie indziej m�g�by si� zatrzyma�. Wysiedli przed hotelem; grawitacja ci��y�a. Sylvie zaczeka�a w holu, a Michel zani�s� torb� na g�r�. Stan�� niepewnie w ma�ym hotelowym pokoiku, torb� rzuci� na ��ko. Mi�nie mia� napi�te; bardzo pragn�� odnale�� sw�j kraj, wr�ci� do domu. Nie znalaz� go jednak.
Wyszed� przed hotel, potem wszed� do s�siedniego budynku, gdzie Sylvie za�atwia�a jakie� swoje sprawy.
��Wiem, jakie miejsce chcia�bym zobaczy� � odezwa� si� do niej.
��Pojedziemy, gdzie pan zechce.
��W pobli�u Vallabrix. Na p�noc od Uzes.
Sylvie odpar�a, i� wie, gdzie to jest.
Gdy dotarli na miejsce, by�o ju� p�ne popo�udnie. Po boku w�skiej starej drogi znajdowa�a si� polana, a obok, na stoku, r�s� oliwkowy gaj. Na otwartej przestrzeni wia� mistral. Michel poprosi� Sylvie, aby zosta�a w samochodzie, po czym wysiad� i ruszy� w wietrze po zboczu mi�dzy drzewami. By� sam na sam z przesz�o�ci�.
Jego stary
Patrz�c w d�, na ruiny, Michel stwierdzi�, �e potrafi ca�kiem nie�le przypomnie� sobie ich wn�trze. A w ka�dym razie, niekt�re ich fragmenty. Pami�ta� kuchni� i st� jadalny przy drzwiach. Dalej, je�li si� przesz�o pod masywnym �ci�giem dachowym, znajdowa� si� salon z tapczanikami, niskim stolikiem do kawy i drzwiami do sypialni. Michel mieszka� tu przez dwa czy trzy lata z kobiet� imieniem Eve. Od ponad stulecia nie wspomina� tego miejsca, jak gdyby ca�kowicie znikn�o z jego pami�ci. Gdy jednak sta� tak patrz�c na ruiny, obrazy z tamtego czasu przesuwa�y mu si� przed oczyma � innego rodzaju ruiny: w tym naro�niku, kt�ry teraz wype�nia� pop�kany gips, sta�a ongi� niebieska lampa, na tej �cianie, gdzie obecnie le�a�y ceg�y, dach�wki i zwa�y li�ci, wisia� kiedy� obraz van Gogha. Masywny �ci�g dachowy znikn��, podobnie jak podpory w �cianach. Kto� musia� je powyjmowa�; trudno by�o w to uwierzy�, poniewa� wa�y�y zapewne setki kilogram�w. Dziwne, jakie pomys�y maj� ludzie. Michelowi przypomnia� si� problem ogo�ocenia Ziemi z las�w, o kt�rym wspomnia�a Sylvie; ale przecie� pozosta�o wystarczaj�co du�o drzew, aby wyciosa� kilka du�ych belek. Ludzie prze�yli na tej ziemi stulecia�
W ko�cu brak las�w przestanie by� problemem. Wcze�niej, podczas jazdy, Sylvie m�wi�a o gwa�townej powodziowej zimie, o deszczach i wietrze; ten mistral szala� ju� od miesi�ca. Niekt�rzy ludzie twierdzili, �e nigdy nie przestanie wia�. Patrz�c na zrujnowany dom, Michel nie czu� �alu. Potrzebowa� wiatru� dla orientacji. Dziwne, jak ludzka pami�� dzia�a� albo nie dzia�a. Duval stan�� na roztrzaskanym murze
Wewn�trzne �ciany tego domu by�y wtedy otynkowane na czysty be� i obwieszone obrazami. Teraz pozosta�y nier�wne, odbarwione p�aty tynku, jak na zewn�trznych �cianach starego ko�cio�a. Eve przygotowywa�a dania w kuchni niczym do�wiadczona tancerka; by�a gi�tka, mia�a d�ugie i silne nogi. Gdy patrzy�a przez rami� na Michela, �mia�a si�. Jej kasztanowe w�osy ko�ysa�y si� z ka�dym obrotem. Tak, Michel pami�ta� � ta sytuacja powtarza�a si� wielokrotnie. Obraz bez kontekstu. By� zakochany. A jednak doprowadza� j� do w�ciek�o�ci i w ko�cu zostawi�a go dla innego m�czyzny� Tak, dla nauczyciela z Uzes. Co za b�l! Pami�ta� go, cho� nic dla niego teraz nie znaczy�, zdarzy� si� bowiem w poprzednim �yciu. Te ruiny nie wyzwoli�y uk�ucia b�lu. Przyni�s� jedynie dawne wizerunki. Przera�aj�ce � jak gdyby reinkarnacja by�a czym� rzeczywistym i przydarzy�a si� w�a�nie jemu, tak �e do�wiadcza� chwilowych retrospekcji kt�rego� z �ywot�w oddzielonych od siebie przez szereg �mierci. Jakie by to by�o dziwne, gdyby taka reinkarnacja istnia�a naprawd� i przemawia�a nieznanymi j�zykami jak Bridey Murphy. Michel poczu�, jak w umy�le wiruje mu przesz�o�� Poprzednie wcielenia� no c�. Wraca�y do niego w gruncie rzeczy dok�adnie w ten sam spos�b. Nie do�wiadcza� jednak ponownie �adnego z przesz�ych wra�e�, tylko pami�ta�, lecz nie czu��
Opu�ci� ruiny i wr�ci� mi�dzy stare drzewka oliwkowe.
Gaj wygl�da�, jak gdyby nadal kto� go uprawia�. Wszystkie ga��zie by�y odpowiednio przyci�te, a ziemia � wyr�wnana i poro�ni�ta kr�tk�, such�, blad� traw�, pokryt� tysi�cami starych, szarych oliwkowych pestek. Drzewa sta�y w szeregach i rz�dach, a jednocze�nie wygl�da�y naturalnie, jak gdyby po prostu wyros�y w tej odleg�o�ci od siebie. Wia� wiatr, uderzaj�c w li�cie, niczym subtelny perkusista. Michel sta� w �rodku gaju, sk�d dostrzega� niemal wy��cznie oliwkowe drzewa i niebo; ponownie zauwa�y�, jak oba kolory li�ci iskrz� si� na wietrze: zielony, potem szary, szary, znowu zielony�
Wyci�gn�� r�k� w g�r�, przyci�gn�� ku sobie ga��zk� i zbada� najbli�sze listki. Przypomnia� sobie, �e gdy si� patrzy na nie z bliska, obie strony prawie nie r�ni� si� barw� � jedne s� matowe i �redniozielone, drugie � w odcieniu jasnego khaki. Natomiast z daleka wygl�da�y zupe�nie inaczej; stok by� ich pe�en. Kiedy w nocy unosi�y si� na wietrze, mia�y dwie zupe�nie odmienne barwy: pod wp�ywem �wiat�a ksi�yca jedna strona zdawa�a si� czarna, druga � srebrna. A gdyby obejrze� je pod s�o�ce, r�ni�y si� jedynie struktur�: by�y matowe lub l�ni�ce.
Podszed� do drzewa i po�o�y� r�ce na pniu. Kora � chropowate, pop�kane prostok�ty barwy szarozielonej, podobnej do spod�w li�ci, cho� nieco ciemniejsze i cz�sto pokryte inn�, dodatkow� zieleni�: ��taw� zielono�ci� porost�w, zwyk�� ��t� zielonkawo�ci� albo stalowozielonym kolorem okr�t�w wojennych. Na Marsie nie ros�y jeszcze drzewka oliwkowe, nie by�o te� �r�dziemnych m�rz. Nie, Ziemia to Ziemia. Michel ca�ym sob� czu�, �e znajduje si� na rodzimej planecie. Ale te�� jak gdyby mia� jakie� dziesi�� lat. Ni�s� w sobie ci�kie dziecko. Niekt�re z prostok�t�w kory �uszczy�y si�. W p�ytkich szczelinach mi�dzy nimi by�o wida� prawdziw�, woln� od porost�w barw� kory � blady, drzewiasty be�. Przewa�nie jednak drzewa pokrywa�y porosty i trudno by�o mie� pewno��. Michel nigdy wcze�niej si� nad tym nie zastanawia�. Ga��zie nad jego g�ow� by�y g�adsze, cielesne w odcieniu szczeliny mia�y zaledwie posta� kresek; porosty tak�e by�y ja�niejsze � niczym zielony py�, kt�ry osiad� na konarach i ga��ziach.
Korzenie wygl�da�y na du�e i silne. Przy ziemi pnie rozszerza�y si�, rozrastaj�c w podobnych palcom wypuk�o�ciach, pomi�dzy kt�rymi znajdowa�y si� otwory i szczeliny; przypomina�y guzowate pi�ci wbite w pod�o�e. �adnemu mistralowi nigdy nie uda�oby si� wyrwa� tych drzewek z korzeniami. Nawet silny marsja�ski wiatr nie zdo�a�by ich powali�.
Powierzchni� pokrywa�y stare pestki oliwek i zasuszone czarne owoce; powoli wysycha�y, zmieniaj�c si� w pestki. Michel podni�s� jedn� oliwk�, kt�rej czarna sk�rka ci�gle jeszcze by�a g�adka. Odar� j� paznokciami kciuka i palca wskazuj�cego. Purpurowy sok poplami� mu sk�r�, a kiedy poliza� kropelk�, poczu�, �e jej smak z pewno�ci� nie przypomina konserwowanych oliwek. By� kwa�ny. Michel wgryz� si� w podobny �liwkowemu mi��sz i jego smak � kwa�ny i gorzki, nieoliwkowy z wyj�tkiem lekkiego oleistego posmaku; wra�enie podobne by�o
Li�cie unosi�y si� w porywistym p�nocnym wietrze. Michel poczu� zapach kurzu, potem dostrzeg� mgie�k� br�zowego �wiat�a; zachodnie niebo przybra�o barw� miedzi. Najwy�sze konary dwu � lub trzykrotnie przerasta�y Duvala; dolne ga��zie zwisa�y w d�, dotykaj�c jego twarzy. Ludzka skala. �r�dziemnomorskie drzewo, drzewo Grek�w, kt�rzy potrafili tak wyra�nie dostrzec tyle spraw, kt�rzy widzieli rzeczy w ich w�a�ciwych proporcjach. Symetria wobec ludzkiej skali: drzewa, miasta, ca�y fizyczny �wiat, skaliste wyspy egejskie, skaliste wzg�rza Peloponezu: wszech�wiat, kt�ry mo�na przej�� w kilka dni. Zawsze i dla ka�dego cz�owieka � i gdziekolwiek si� znajdowa� � ludzki wymiar mia� dom. W�a�ciwe miejsce. Zwykle zreszt� w dzieci�stwie.
Ka�de drzewo przypomina�o zwierz�; wysuwa�o listowie w wiatr, a guzowate �nogi� wbija�o w ziemi�. Pokryty li��mi stok iskrzy� si� pod naporem wiatru, pod nier�wnomiernymi porywami, uderzeniami b�d� w nieoczekiwanym bezruchu; listowie falowa�o z ka�dym podmuchem. To by�a Prowansja, samo jej serce. Michel mia� wra�enie, �e na kraw�dzi m�zgu dr�� mu wspomnienia z dzieci�stwa. Ogromne
Jednak gdzie� ponad parowem kr�ci�o si� stado czarnych kruk�w krzycz�cych: �Ka, Ka, Ka!�
Ka. Kto stworzy� t� opowie�� o ma�ych czerwonych ludzikach i o nazwie, kt�r� nadali Marsowi? Nie spos�b odgadn��. Takie historie nie mia�y pocz�tk�w. W mitologii �r�dziemnomorskiej Ka oznacza�o tajemniczy element osobowo�ci cz�owieka lub jego dodatkowy geniusz opieku�czy; przedstawiano go w formie jastrz�bia, go��bia lub kruka.
A teraz marsja�skie Ka opad�o Michela tutaj, w Prowansji. Czarne kruki� Na Marsie, pod przezroczystymi namiotami lata�y takie same ptaki, z r�wnie niedba�� si�� stawiaj�c op�r podmuchom wiatru z areator�w jak tutejszemu mistralowi. Nie dba�y o to, �e s� na Marsie, by� dla nich domem, �wiatem jak ka�dy inny, a ludzie pod nimi � tym, czym byli zawsze: niebezpiecznymi, naziemnymi zwierz�tami, kt�re mog�y zabi� lub zabra� na nieznan� wypraw�. �aden marsja�ski ptak nie pami�ta�, jak tam dotar�, nie pami�ta� te� Ziemi. Nic nie ��czy�o tych dw�ch �wiat�w z wyj�tkiem ludzkiego umys�u. Ptaki lata�y, szuka�y jedzenia i kraka�y, na Ziemi czy na Marsie � tak by�o zawsze i zawsze tak b�dzie. Wsz�dzie czu�y si� w domu, ko�uj�c w mocnych porywach wiatru, radz�c sobie z mistralem i wo�aj�c do siebie: �Mars, Mars, Mars!�. Natomiast umys� Michela Duvala przebywa� w dw�ch �wiatach naraz lub trwa� zatracony w nico�ci mi�dzy nimi. Ogromna noosfera. Gdzie by� Michel? Kim by�? Jak mia� �y�?
Gaj oliwkowy. Wiatr. Jaskrawe s�o�ce na miedzianym niebie. Ci�ar w�asnego cia�a, kwa�ny smak w ustach. Duval czu� si� zakorzeniony w tej ziemi. To by�jego dom, ten i �aden inny. �wiat si� zmieni�, a jednocze�nie nigdy naprawd� si� nie zmieni � nie ten gaj i nie sam Michel. Nareszcie by� w domu. Nareszcie. M�g�by �y� na Marsie przez dziesi�� tysi�cy lat, a jednak jego domem pozosta� prowansalski gaj.
Gdy znalaz� si� ponownie w pokoju hotelowym w Arles, zadzwoni� do Mai.
��Prosz�, Maju, przyjed�. Chc�, �eby� to zobaczy�a.
��Pracuj� nad porozumieniem, Michelu. Porozumieniem mi�dzy Organizacj� Narod�w Zjednoczonych i Marsem.
��Wiem.
��To jest wa�ne!
��Wiem.
��No c�. Po to tu przylecia�am. Dzia�am, jestem w samym �rodku. Nie mog� po prostu sobie pojecha� na wakacje.
��Dobrze ju�, dobrze. Ale zrozum, ta praca nie ma ko�ca. Polityka nigdy si� nie ko�czy. Zr�b sobie wakacje, a potem wr��. Zobaczysz, �e nic si� nie zmieni. A to� to jest m�j dom, Maju. Chc�, �eby� go zobaczy�a. Ty nie chcesz mi pokaza� Moskwy, nie chcesz do niej polecie�
��Nie, nawet gdyby pozosta�a ostatnim suchym miejscem ponad powodzi�.
Michel westchn��.
��No c�, ja odczuwam inaczej. Prosz�, przyjed� i zobacz, co mam na my�li.
��Mo�e za jaki� czas, kiedy sko�czymy t� faz� negocjacji. Jeste�my w krytycznym okresie, Michelu! W�a�ciwie, ty powiniene� by� tutaj, a nie ja tam.
��Mog� obserwowa� na nar�cznym komputerze. Nie ma powodu, �ebym uczestniczy� osobi�cie. Prosz� ci�, Maju!
Rosjanka umilk�a; chyba w ko�cu co� w jego tonie da�o jej do my�lenia.
��W porz�dku, spr�buj�. Ale to si� nie stanie zbyt szybko.
��B�d� czeka�.
Nast�pne dni Michel sp�dza� w oczekiwaniu na Maj�, chocia� oszukiwa� si�, �e jest inaczej. Ca�ymi dniami podr�owa� po okolicy wynaj�tym samochodem, czasami z Sylvie, czasami sam. Mimo chwili wspomnie� w gaju oliwkowym, a mo�e w�a�nie z tego powodu, czu� si� zmieszany. Z jakiego� powodu ci�gn�o go na now� lini� wybrze�a i zafascynowa�a �atwo��, z jak� tutejsi ludzie przystosowali si� do nowego poziomu morza. Cz�sto zje�d�a� nad brzeg, wybieraj�c boczne dr�ki, kt�re prowadzi�y go na niespodziewane klify i nowe bagniste doliny. Wielu przybrze�nych rybak�w by�o pochodzenia algierskiego. Ubolewali, �e nie najlepiej im si� teraz �owi. Zatopione fabryki zanieczyszcza�y Camargue, ryby w Morzu �r�dziemnym p�ywa�y przewa�nie w b��kitnej wodzie, kt�ra znajdowa�a si� daleko, za obszarami b�otnistej wody brunatnej; aby si� tam dosta�, trzeba by�o p�yn�� przez ca�y ranek, a po drodze czyha�o wiele niebezpiecze�stw.
Kiedy Michel m�wi� po francusku i s�ucha� tego j�zyka � nawet dziwnej nowej mowy � mia� wra�enie, �e kto� przyk�ada mu elektrody do jakich� nie odwiedzanych od stulecia partii m�zgu. Co jaki� czas powraca�y wspomnienia: momenty uprzejmo�ci okazywanej mu przez kobiety, jego okrucie�stwo wobec nich. Mo�e dlatego polecia� na Marsa � aby uciec przed sob�, przed nieprzyjemnym facetem, jakim by�.
No c�, je�li tego pragn��, uda�o mu si�; bardzo si� zmieni�. Ch�tnie pomaga� innym i by� sk�onny do wsp�czucia. Nie obawia� si� spojrze� w lustro. M�g� wr�ci� do domu i zmierzy� si� z w�asn� przesz�o�ci�. Dzi�ki temu, kim by� teraz, potrafi� odwa�nie stan�� oko w oko z dawnym sob�. Owej zmiany dokona� w nim Mars.
Dziwne, jak dzia�a pami��. Fragmenty wspomnie� by�y ma�e i ostre, przypomina�y kolce puszystego, ma�ego kaktusa, kt�re rani�y znacznie dotkliwiej, ni� wskazywa�aby ich wielko��. Michel najlepiej pami�ta� swoje �ycie na Marsie. Odessa, Burroughs, podziemne schrony na po�udniu, kryj�wki daleko na terenach chaotycznych. Nawet Underbill.
Gdyby wr�ci� na Ziemi� podczas lat prze�ytych w Underbill, otoczy�yby go tu t�umy dziennikarzy. Ale nie kontaktowa� si� z nimi od chwili swego wyjazdu w towarzystwie Hiroko i chocia� od czasu rewolucji nie pr�bowa� si� ukrywa�, chyba niewiele os�b we Francji zauwa�a�o jego istnienie. Ostatnie katastrofalne wydarzenia na Ziemi poci�gn�y najwyra�niej za sob� cz�ciowe za�amanie si� kultury medi�w � a mo�e win� nale�y obarczy� tylko up�yw czasu. Wi�kszo�� Francuz�w urodzi�a si� ju� po jego znikni�ciu, pierwsza setka kojarzy�a im si� z histori� staro�ytn�, cho� jednocze�nie niedostatecznie star�, aby ich naprawd� zainteresowa�a. Gdyby nagle pojawili si� Wolter, Ludwik XIV albo Karol Wielki, mo�e po�wi�cono by im troch� uwagi � by� mo�e � ale jaki� psycholog z poprzedniego stulecia, kt�ry wyemigrowa� na Marsa, do jakiej� nowej Ameryki? Nie, kto� taki nie zas�u�y� sobie na ich uwag�. Michel otrzyma� par� telefon�w, kilka os�b przysz�o do hotelu w Arles, aby z nim porozmawia� w holu albo na dziedzi�cu, pojawi� si� te� kto� z paryskich medi�w� Jednak wszystkich bardziej interesowa�a opinia Duvala na temat Nirgala ni� on sam. Nirgal jako jedyny fascynowa� tutejszych ludzi, symbolizowa� dla nich Marsa.
Bez w�tpienia, tak by�o lepiej. Chocia�, kiedy Michel siadywa� w kafeteriach, aby zje�� posi�ek, czu� si� tak samotnie, jak gdyby sam jeden przemierza� pust� przestrze� marsja�skich po�udniowych wy�yn i musia� przyzna�, �e ca�kowite zlekcewa�enie troch� go rozczarowa�o: by� tylko jednym
A jednak, naprawd� tak by�o lepiej. Zbytnia popularno�� z pewno�ci� nie pozwoli�aby mu si� zatrzymywa� w ma�ych wioskach wok� Vallabrix, takich jak Saint-Quentin-la-Poterie, Saint-Victor-des-Quies albo Saint-Hippolyte-de-Montaigu, i gaw�dzi� ze sklepikarzami, kt�rzy wygl�dali identycznie jak ci sprzed stu lat i zapewne byli ich potomkami albo mo�e nawet tymi samymi lud�mi; pos�ugiwali si� oni starsz�, �adniejsz� francuszczyzn� i nie pytaj�c o nic Michela, ch�tnie opowiadali o w�asnym �yciu. Nie dbali o Duvala, by� dla nich nikim. Podobnie na przedmie�ciach, na w�skich uliczkach, gdzie sporo os�b wyr�nia�o si� cyga�skim wygl�dem � mieli w sobie bez w�tpienia domieszk� krwi p�nocnoafryka�skiej, jak wielu ludzi od czas�w najazdu Saracen�w przed tysi�cem lat. Od mniej wi�cej dziesi�ciu wiek�w stale przybywali tu Afrykanie, stanowi�c jedn� z charakterystycznych cech Prowansji. Tutejsze m�ode kobiety by�y pi�kne: z wdzi�kiem spacerowa�y w grupkach po ulicach, ich czarne, d�ugie w�osy stale po�yskiwa�y i migota�y w�r�d niesionego przez mistral kurzu. Michel zna� takie wioski. Zakurzone, plastikowe znaki, wszystko postrz�pione i zrujnowane�
Przez ca�y czas dr�a� mi�dzy swojsko�ci� i alienacj�, mi�dzy pami�ci� i zapomnieniem. Najbardziej jednak ci��y�a mu samotno��. W jednej z kafeterii zam�wi�
Michel wyszed� z lokalu, uciekaj�c od przesz�o�ci do samochodu. Przez Vallabrix, pod du�ymi platanami Grand Planas, pojecha� do domu, do zrujnowanego
Tamten Michel Duval znikn��. Ten tak�e odszed�. Zaczyna� �y� w nast�pnych wcieleniach i zapomnia� ten moment � cho� by� tak ostry i bolesny � tak samo jak zapomnia� wszystkie inne momenty, kt�re kiedy� mia�y miejsce. B�yski, obrazy: jaki� m�czyzna siedz�cy na roztrzaskanym murku, m�czyzna, bez uczu�. Tylko tyle. Ten Michel Duval tak�e przeminie.
Oliwkowe drzewka macha�y ramionami. Szare, zielone, szare, zielone. Do widzenia, do widzenia. Teraz mu nie pomog�y, nie da�y mu �adnego euforycznego po��czenia z utraconym czasem; ten moment tak�e ju� nale�a� do przesz�o�ci.
Otoczony migotliw� szar� zieleni� Michel dojecha� z powrotem do Arles. Urz�dnik w hotelowym holu m�wi� w�a�nie komu�, �e mistral nigdy nie przestanie wia�.
��Ale� tak, przestanie � wtr�ci� si� Michel, mijaj�c ich.
Poszed� na g�r� do swojego pokoju i znowu zadzwoni� do Mai.
��Prosz� � powiedzia�. � Prosz�, przyjed� szybko.
Gniewa�o go, �e musi si� poni�a� do b�agania.
��Wkr�tce � odpar�a. � Jeszcze kilka dni i zawrzemy porozumienie. Prawdziwe, spisane porozumienie mi�dzy ONZ i niezale�nym rz�dem marsja�skim. Tworzy si� historia.
Powiedzia�a, �e potem pomy�li o przyje�dzie.
Michel nie dba� o tworz�c� si� histori�. Chodzi� po Arles, czekaj�c na Maj�. Wraca� do pokoju i czeka�. Wychodzi�, aby znowu pospacerowa�.
Rzymianie wykorzystywali Arles � tak samo Marsyli� � jako port. Prawd� m�wi�c, Cezar zr�wna� Marsyli� z ziemi� za to, �e popiera�a Pompeje, Arles natomiast okaza� przychylno�� i uczyni� je lokaln� stolic�. Spotyka�y si� tu trzy strategiczne drogi zbudowane przez Rzymian; wszystkich u�ywano jeszcze przez setki lat po rozpadzie Cesarstwa, a zatem i miasto przez te stulecia by�o pe�ne �ycia, kwitn�ce i wa�ne. Jednak p�niej Rodan zamuli� laguny, region Camargue zmieni� si� w zapowietrzone moczary, a drogi zacz�y niszcze�. Arles straci�o na znaczeniu. Najpierw by�y smagane wiatrem s�one trawy Camargue i s�ynne stada dzikich bia�ych koni, a potem pojawi�y si� rafinerie ropy naftowej, elektrownie atomowe i zak�ady chemiczne.
Teraz wraz z powodzi� wr�ci�y l�ni�ce czyst� wod� laguny, a Arles znowu sta�o si� morskim portem. Michel nadal czeka� w nim na Maj�. Nigdy wcze�niej tu nie mieszka�, tote� miasto nie budzi�o �adnych wspomnie�; ca�e dni obserwowa� �yj�cych w nim obecnie ludzi. To by�a nowa, nieznana kraina.
Zadzwoni� do niego do hotelu niejaki Francis Duval, z kt�rym wcze�niej skontaktowa�a si� Sylvie. By� to bratanek Michela, syn jego zmar�ego brata. �y� i mieszka� przy Rue du 4 Septembre, dok�adnie na p�noc od rzymskiej areny, kilka kwarta��w od wezbranego Rodanu i kilka � od hotelu Michela. Zaprasza� wuja, by wpad� z wizyt�.
Michel zgodzi� si� po chwili wahania. Do tej pory zwiedzi� ju� miasto, zatrzymuj�c si� na kr�tko w rzymskim teatrze i na arenie, a tu nagle pojawia si� bratanek, kt�ry w dodatku � jak si� okaza�o � zwo�a� do siebie ca��
��Wygl�dasz dok�adnie jak m�j ojciec! � stwierdzi� Francis.
��Ty r�wnie� wygl�dasz jak on! � odpar� Michel, pr�buj�c sobie przypomnie� twarz brata. Francis by� starszawym m�czyzn�, a Michel nigdy nie widzia� brata w tak zaawansowanym wieku. Nie mia� wi�c pewno�ci.
Wszystkie otaczaj�ce go twarze by�y w jakim� sensie znajome, a j�zyk tych ludzi � przewa�nie � zrozumia�y. Wypowiadane przez nich zdania wywo�ywa�y w jego umy�le obrazy; zapach sera i wina przywo�ywa� kolejne, a smak tego ostatniego � jeszcze wi�cej. Francis okaza� si� koneserem win i rado�nie odkorko wy wa� jedn� zakurzon� butelk� po drugiej: Ch�teauneuf du Pap�, potem stuletnie
Mia� wra�enie, �e znajduje si� na przyj�ciu wydanym dla jakiego� popularnego polityka z miasta, a Francis � chocia� zdaniem Michela nie bardzo przypomina� jego brata � m�wi� dok�adnie w taki sam spos�b jak tamten. Michel s�dzi�, �e nie pami�ta ju� tego g�osu, tkwi� on jednak w jego umy�le niezwykle wyra�nie. Francis identycznie przeci�ga� g�oski w wyrazie
Wszyscy obecni na przyj�ciu chcieli rozmawia� z Michelem albo przynajmniej go s�ucha�, tote� sta� ze szklaneczk� w r�ku i pospiesznie przemawia� w stylu miejskiego polityka, komplementowa� kobiety za urod� i dawa� wszystkim do zrozumienia, �e dobrze si� czuje w ich towarzystwie; r�wnocze�nie stara� si� unika� sentymentalizmu i nie da� po sobie pozna�, jak bardzo jest zdezorientowany. Odgrywa� zatem zgrabne, fachowe przedstawienie, dok�adnie takie, jakiego spodziewali si� po nim ci wsp�cze�ni Prowansalczycy, kt�rzy przemawiali szybko i z humorem, jak gdyby walczyli w lokalnych walkach byk�w.
��A jaki jest Mars? Jak wygl�da? Co b�dziesz teraz porabia�? Czy s� tam ju� jakobini?
��Mars to Mars � odpar� Michel, ucinaj�c seri� pyta�. � Powierzchnia ma kolor dach�wek w Arles. Rozumiecie�
Bawili si� przez ca�e popo�udnie, a potem podano kolacj�. Niezliczone kobiety ca�owa�y Michela w policzek. Upija� si� ich perfumami, zapachem sk�ry i w�os�w, ich roze�mianymi, wilgotnymi, ciemnymi oczyma, kt�re patrzy�y na niego z przyjazn� ciekawo�ci�. Michel przypomnia� sobie m�ode marsja�skie tubylki, przy kt�rych zawsze musia� zadziera� g�ow�, a i tak ogl�da� g��wnie ich podbr�dki, szyje i wn�trza nozdrzy. Jak� przyjemno�ci� jest patrze� z g�ry na przedzia�ek w l�ni�cych czarnych w�osach, pomy�la�.
P�nym wieczorem ludzie si� rozeszli. Francis wyszed� z Michelem na rzymsk� aren�, gdzie wspi�li si� na pochy�e schody jej fortyfikacji � �redniowiecznych wie�. Z niewielkiej kamiennej komnaty na szczycie schod�w wyjrzeli przez male�kie okienka. Zobaczyli dachy, pozbawione drzew ulice i Rodan. Z po�udniowych okien wida� by�o fragment brudnej wody � Camargue.
��Ach, znowu nad Morzem �r�dziemnym � powiedzia� Francis, bardzo zadowolony. � Mo�e dla wi�kszo�ci miejsc pow�d� oznacza�a katastrof�, lecz dla Arles okaza�a si� niemal zbawieniem. Teraz ry�owi farmerzy przyje�d�aj� do nas i przekwalifikowuj� si� na rybak�w albo przyjmuj� ka�d� inn� prac�. Wiele �odzi, kt�re przetrwa�y, dokowa�o tutaj, w samym mie�cie. Przywo�� owoce z Korsyki i Majorki, handluj� z Barcelon� i Sycyli�. Przej�li�my spor� cz�� marsylskiego biznesu, chocia� widz�, �e tamci szybko odzyskuj� rezon. �wiat si� zmienia! Wiesz, przedtem Aix mia�o uniwersytet, Marsylia � morze, a my � tylko te ruiny i turyst�w, kt�rzy przyje�d�ali dla nich na jeden dzie�. Turystyka to paskudny interes, nie jest odpowiedni� prac� dla ludzkich istot. Czujesz si� jak �ywiciel paso�yt�w. Teraz jednak znowu �yjemy! � Francis by� troch� pijany. � Hej, musisz wyp�yn�� ze mn� �odzi� i zobaczy� lagun�.
��Chcia�bym.
Tej nocy Michel znowu zadzwoni� do Mai.
��Musisz przyjecha�. Odnalaz�em bratanka, moj� rodzin�.
Na Mai jego rewelacja nie zrobi�a wra�enia.
��Nirgal wyprawi� si� do Anglii szuka� Hiroko � odrzek�a ostro. � Kto� mu powiedzia�, �e j� tam widzia�, wi�c natychmiast pojecha�.
��Co takiego?! � krzykn�� Michel, wstrz��ni�ty t� nag�� wzmiank� o Hiroko.
��Och, Michelu. Wiesz, �e to nie mo�e by� prawda. Kto� nagada� Nirgalowi bzdur i tyle. To nie mo�e by� prawda, ale Nirgal zareagowa� natychmiast.
��Zrobi�bym to samo!
��Prosz�, Michelu, b�d� rozs�dny. Jeden g�upek wystarczy. Je�li Hiroko w og�le �yje, jest na Marsie. Kto� po prostu chcia� w ten spos�b odsun�� Nirgala od negocjacji. By� mo�e bez z�ych zamiar�w. Wiesz, �e Nirgal ma spory wp�yw na ludzi, no i nie potrafi si� w odpowiednim momencie ugry�� w j�zyk. Powiniene� do niego zadzwoni� i kaza� mu wraca�. Mo�e ciebie pos�ucha.
��Ja bym nie pos�ucha�, gdybym by� na jego miejscu.
Michel zatraci� si� w my�lach, pr�buj�c zdusi� nag�� nadziej�, �e Hiroko �yje. Akurat w Anglii. Gdziekolwiek. Hiroko, Iwao, Gene, Rya� ca�a grupa� jego rodzina. Jego prawdziwa rodzina. Wzruszy� ramionami. Kiedy pr�bowa� opowiedzie� niecierpliwej Mai o rodzinnym spotkaniu w Arles, s�owa uwi�z�y mu w gardle. Zrozumia�, �e jego prawdziwa rodzina znikn�a cztery lata temu. W ko�cu, zdo�a� jedynie z siebie wykrztusi�:
��Prosz�, Maju, przyjed�.
��Wkr�tce. Powiedzia�am Saxowi, �e wyje�d�am natychmiast po zako�czeniu rokowa�. W ten spos�b ca�a reszta zostanie na jego g�owie, a on przecie� ledwie m�wi. To absurd. � Michel uwa�a�, �e przesadza�a, w Bernie znajdowa� si� pe�ny zesp� dyplomatyczny, a Sax by� na sw�j spos�b absolutnym fachowcem. � Ale
W nast�pnym tygodniu doczeka� si� przybycia Mai.
Michel wyjecha� po ni� na now� stacj� kolejow�. By� zdenerwowany. Mieszka� z Maj� w Odessie i Burroughs przez prawie trzydzie�ci lat, ale teraz, gdy wi�z� j� do Awinionu, mia� wra�enie, �e obok niego siedzi nieznajoma osoba, mru��ca oczy staro�ytna pi�kno�� z trudnym do odczytania wyrazem twarzy i m�wi�ca po angielsku zgrzytliwymi, szybkimi zdaniami; opowiada�a mu o wszystkim, co si� zdarzy�o w Bernie. Wynegocjowali z ONZ traktat, w kt�rym Ziemia zagwarantowa�a Marsowi niezale�no��. W zamian mieszka�cy Czerwonej Planety zgadzali si� przyj�� okre�lon� liczb� emigrant�w (nie wi�cej ni� dziesi�� procent marsja�skiej populacji rocznie), wys�a� pewn� ilo�� zasob�w naturalnych oraz konsultowa� si� w kwestiach dyplomatycznych.
��Jest dobrze, naprawd� dobrze.
Michel pr�bowa� si� skoncentrowa� na jej nowinach, ale nie m�g�. Maja m�wi�a, od czasu do czasu patrz�c na migaj�ce obok ich samochodu budynki, lecz w s�o�cu i zapylonym wietrze wygl�da�y do�� tandetnie i najwyra�niej nie zrobi�y na niej wra�enia.
Z ci�kim sercem Michel podjecha� jak najbli�ej papieskiego pa�acu w Awinionie, zaparkowa� i udali si� na spacer wzd�u� wezbranej rzeki, obok mostu, kt�ry nie si�ga� drugiego brzegu, potem na szerok� promenad� prowadz�c� z pa�acu w kierunku po�udniowym, gdzie w cieniu staro�ytnych platan�w kuli�y si� uliczne kafeterie. W jednej z nich zjedli obiad, a Michel skosztowa� oliwy z oliwek i
��Jest przyjemnie � zauwa�y�a, a Michel si� u�miechn��.
Rzeczywi�cie. Wok� panowa� ch��d i spok�j, otacza� ich cywilizowany �wiat, a jedzenie i picie by�y niezwykle wykwintne. Jednak dla Michela smak
Gdy Michel obserwowa� Maj�, przysz�o mu do g�owy, �e los zwi�za� go z partnerk� jeszcze atrakcyjniejsz� ni� pi�kne Francuzki, kt�re zna� we wcze�niejszym �yciu. Maja by�a w jakim� sensie bardziej od nich niezwyk�a. A zatem Michelowi powiod�o si� na Marsie. Prowadzi� tam wspanialsze �ycie. To odczucie i nostalgia walczy�y ze sob� w jego sercu, a przez ten czas Rosjanka � oboj�tna na szalej�ce w g�owie Michela interferencyjne obrazy jego poprzednich (i aktualnego) �ywot�w � poch�on�a mn�stwo
Rozmawiali lekko i o niczym. Maja by�a odpr�ona i dobrze si� bawi�a. Rozpiera�a j� rado�� w�asnych berne�skich osi�gni��. Nie spieszy�o im si�, nigdzie nie musieli i��. Michel patrzy� na wszystko wok� z dziwnym �arem, jak gdyby po�kn�� tabletk� megaendorfiny. A obserwuj�c Maj�, powoli sam zaczyna� odczuwa� zwyk�e, normalne szcz�cie. Przesz�o��, przysz�o�� � nigdy nie by�y rzeczywiste. Istnia� tylko ten obiad pod platanami w Awinionie. Michel nie musia� my�le� o niczym innym.
��Tu jest tak cywilizowanie � o�wiadczy�a Maja. � Od lat nie czu�am podobnego spokoju. Teraz rozumiem, dlaczego ci to odpowiada.
Potem za�mia�a si�, a Michel poczu�, jak idiotyczny u�miech okrasza mu twarz.
��Nie chcia�aby� ponownie zobaczy� Moskwy? � spyta� zaciekawiony.
��Ach, nie. Nie chcia�abym.
Odci�a si� od jego pomys�u jak od niepotrzebnego w tym momencie intruza. Michel zastanawia� si�, co czu�a w zwi�zku z powrotem na Ziemi�. Rodzima planeta nie by�a jej chyba zupe�nie oboj�tna?
Dla pewnych os�b dom by� wa�ny, stanowi� zbi�r uczu� daleko wykraczaj�cy poza racjonalno��, rodzaj sieci wysokiego napi�cia lub pola grawitacyjnego, w kt�rym osobowo�� danej jednostki przybiera geometryczny kszta�t. Inni natomiast uwa�ali, �e jest to tylko miejsce; ich w�asna osobowo�� wolna by�a od zwi�zk�w z nim; pozostawa�a taka sama niezale�nie od tego, gdzie si� znajdowa�a. Pierwszy typ mieszka� w Einsteinowskiej zakrzywionej przestrzeni domu, drugi � w Newtonowskiej absolutnej przestrzeni wolnej ja�ni. Michel nale�a� do typu pierwszego, Maja � do drugiego. Takie by�y fakty i nie warto by�o z nimi walczy�. Mimo to, Michel pragn��, aby Mai spodoba�a si� Prowansja. Albo �eby chocia� zrozumia�a, z jakich powod�w on kocha swoj� rodzinn� krain�.
Kiedy wiec sko�czyli je��, pojechali na po�udnie przez Saint-Remy do Les Baux.
Maja spa�a podczas jazdy, a Michel nie czu� si� ura�ony, mo�e dlatego, �e mi�dzy Awinionem i Les Baux krajobraz sk�ada� si� przewa�nie z brzydkich przemys�owych budynk�w, rozproszonych na pokrytej py�em r�wninie. Maja zreszt� obudzi�a si� dok�adnie w odpowiednim momencie: gdy Michel wje�d�a� w w�sk�, kr�t� dr�k�, prowadz�c� w g�r� fa�dy w Alpilles do starej wioski na wzg�rzu. Zatrzyma� samoch�d na parkingu, a potem zacz�li si� wspina� w kierunku wioski. Osada wyra�nie wygl�da�a na miejsce cz�sto odwiedzane przez turyst�w, ale jej g��wna, kr�ta uliczka by�a teraz bardzo cicha � wydawa�a si� opuszczona � i bardzo malownicza. Najwidoczniej popo�udnia sp�dzano tu w spokoju, oddaj�c si� sje�cie. Na ostatnim �uku do szczytu wzg�rza rozpo�ciera� si� otwarty teren w kszta�cie nier�wnego, pochy�ego placu, a za nim widnia�y wapienne wypuk�o�ci wzg�rza; ka�da z nich wygl�da�a jak wydr��ona przez jakiego� eremit� staro�ytna pustelnia, w kt�rej mo�na si� by�o ukry� przed Saracenami oraz wszystkimi innymi niebezpiecze�stwami �redniowiecznego �wiata. Na po�udniu niczym z�oty talerz po�yskiwa�o Morze �r�dziemne. Ska�y by�y ��tawe, a poniewa� na zachodnim niebie wisia� cienki welon spi�owych chmur, �wiat�o przyjmowa�o metaliczny, bursztynowy odcie�. Michel i Maja czuli si�, jak gdyby szli w �elu lat.
Wspinali si� od jednej komnatki do nast�pnej, dziwi�c si� ich male�kiemu rozmiarowi.
��Ta wygl�da jak nora pieska preriowego � stwierdzi�a Rosjanka, zagl�daj�c do jednej z wydr��onych ma�ych jaski�. � Jak nasz parking przyczep w Underbill.
Kiedy wr�cili na pochy�y plac, zarzucony fragmentami wapienia, zatrzymali si�, aby popatrze�, jak l�ni Morze �r�dziemne. Michel zwr�ci� uwag� na ja�niejszy b�ysk Camargue.
��Niby wygl�da jak woda � powiedzia� do Mai.
Jednak w chwil� p�niej �wiat�o pociemnia�o do barwy mrocznej moreli i teraz wzg�rze wygl�da�o jak forteca ponad jakim� przepastnym �wiatem, ponad samym czasem.
Maja otoczy�a Michela w pasie i z lekkim dr�eniem u�ciska�a go.
��Pi�kne. Tyle �e nie potrafi�abym mieszka� tu na g�rze, tak jak ci ludzie. To miejsce jest chyba zbyt� obna�one.
Wr�cili do Arles. By�a sobotnia noc. Michel mia� wra�enie, �e w centrum miasta obchodzi si� jakie� cyga�skie lub p�nocnoafryka�skie �wi�to � aleje zat�oczone by�y straganami zjedzeniem i napojami, wiele stoisk wci�ni�to w �uki rzymskiej areny, kt�r� otwarto dla wszystkich ch�tnych; w �rodku gra� zesp� muzyczny.
Maja i Michel kr�cili si� w�r�d t�umu, atakowa�y ich zapachy sma�onego jedzenia i arabskich przypraw. Wok� ludzie rozmawiali w dw�ch czy trzech obcych j�zykach.
��To miasto przypomina mi Odess� � oznajmi�a Maja, kiedy obchodzili rzymsk� aren� � tyle �e tutejsi ludzie s� tacy mali. Sympatycznie jest przynajmniej raz nie czu� si� kar�em.
Ta�czyli w �rodku areny, pili przy stole pod gwia�dzistym niebem. Jedna z gwiazd by�a czerwona i Michel mia� co do niej pewne podejrzenia, ale ich g�o�no nie wypowiedzia�. P�niej wraz z Maj� wr�ci� do pokoju hotelowego, gdzie kochali si� na w�skim ��ku. W pewnym momencie Michelowi wyda�o si�, �e jest w nim wiele os�b naraz; krzykn��, zachwycony tym doznaniem� Maja zapad�a w sen, a on le�a� obok niej rozbudzony i pogr��ony w melancholii, czu�
Michel zatopi� si� w znajomym zapachu w�os�w Mai i s�ucha� cichn�cej powoli kakofonii miasta. Nareszcie w domu!
W nast�pnych dniach przedstawi� Maj� swojemu bratankowi i reszcie krewnych zaproszonych przez Francisa. Ca�a grupa natychmiast j� otoczy�a i � u�ywaj�c translatora AI � wszyscy zadawali dziesi�tki pyta�. Ogromnie si� te� starali opowiedzie� jej ca�e swoje �ycie. Michel u�wiadomi� sobie, �e ludzie cz�sto post�puj� w ten spos�b: pragn� si� zbli�y� do s�ynnego nieznajomego, kt�rego histori� znaj� (lub tak im si� zdaje), i w zamian zarzucaj� go swymi opowie�ciami, aby i on dowiedzia� si� o nich r�wnie du�o. Tak czy owak, m�wili jak podczas zeznania albo spowiedzi i wydawa�o im si�, �e jest to wzajemna wymiana opowie�ci. A do Mai ludzi wyj�tkowo ci�gn�o, jak gdyby w spos�b naturalny. Rosjanka potrafi�a s�ucha� ich historii, a przy tym � w najodpowiedniejszych miejscach � �mia�a si� i zadawa�a pytania. Francuzi opowiedzieli jej wi�c o posuwaniu si� powodzi zatapiaj�cej ich domy, o swoim trybie �ycia, gdy musieli zamieszka� na �asce przyjaci� lub rodziny, kt�rej nie widzieli od lat; m�wili, �e zmuszeni zostali �y� po nowemu i w�r�d innych ludzi, �e roztrzaska� si� poprzedni model ich �ycia, wypchni�to ich na dw�r, w mistral� Michel widzia�, �e ta walka o przetrwanie wzmocni�a ich, szczycili si� tym, �e prze�yli i �e potrafili wsp�dzia�a�, a z drugiej strony oburza�y ich obecnie wszelkie przejawy braku serca i grubosk�rno�ci, kt�re stanowi�y zupe�ne przeciwie�stwo ich heroicznej postawy. Z�o�ci�o ich, kiedy s�yszeli, �e kto� wykorzystuje trudn� sytuacj� innych.
��Czy potrafisz uwierzy�? Nie do��, �e mu nie pomogli, to wyrzucili go w nocy na ulic�, a ca�e pieni�dze zabrali.
��To nas obudzi�o, rozumiesz? Gdyby nie pow�d�, spaliby�my dalej.
M�wili do Michela po francusku, obserwowali, jak kiwa g�ow�, a potem patrzyli na Maj�, czekaj�c, a� AI przet�umaczy na angielski ca�� opowie�� i Rosjanka im odpowie. Maja tak�e kiwa�a g�ow�, przej�ta ich s�owami tak samo jak kiedy�, gdy rozmawia�a z m�odymi tubylcami w okolicach Basenu Hellas. Twarz mia�a skupion�, mina �wiadczy�a, �e zainteresowa�y j� i g��boko poruszy�y opowie�ci ludzi. Tak, Maja i Nirgal nale�eli do tego samego typu os�b, posiadali charyzm�; potrafili si� skupia� na sprawach innych, potrafili s�ucha�. Michel pomy�la�, �e mo�e charyzma jest w�a�nie czym� w rodzaju zwierciad�a, w kt�rym odbijaj� si� s�owa innych ludzi.
Niekt�rzy z krewnych Michela wyp�ywali na �odziach. Maja patrzy�a zafascynowana na szalej�cy Rodan i �odzie sp�ywaj�ce ku dziwnej lagunie Camargue. Rosjanka podziwia�a up�r os�b, kt�re postanowi�y ponownie skanalizowa� rzek�. Krewni Michela wyp�yn�li na b��kitn� wod� � rozja�niony promieniami s�o�ca b��kit; ma�e �odzie skaka�y na przybrze�nych grzywiastych falach szarpanych przez mistral. P�ki nie znikn�li z pola widzenia, p�yn�c na rozja�nionej s�o�cem b��kitnej tafli wody, Maja patrzy�a zdumiona. Michel rozebra� si� i wskoczy� do zimnej, s�onej wody. Pop�ywa� troch�, napi� si� tak�e troch�, przypominaj�c sobie specyficzny smak z dawnych czas�w.
Gdy wr�ci� na l�d, postanowili si� wybra� na przeja�d�k�. Pojechali zobaczy� Pont du Gard, kt�ry wygl�da� tak samo jak zawsze � akwedukt, najwi�ksze dzie�o rzymskiej sztuki � trzy kondygnacje z kamienia, grube, ni�sze �uki w rzece, z dum� stawiaj�ce od dw�ch tysi�cy lat op�r p�dz�cej wodzie, w g�rze: l�ejsze, wy�sze �uki, wreszcie najmniejsze, na szczycie tamtych. Forma pod��a�a za funkcjonalno�ci�, tworz�c pi�kno; kamie� wykorzystany, by pokona� wod�. Kamie� ten by� obecnie nier�wny i pokryty do�kami, mia� kolor miodowego blondu � bardzo marsja�ski � a ca�o�� wygl�da�a jak pasa� Nadu w Underbill, stoj�cy w zapylonej, zielono-wapiennej prze��czy Gard w Prowansji. Michelowi widok ten wyda� si� niemal bardziej marsja�ski ni� francuski.
Maj� urzek�a elegancja budowli.
��Zobacz, jakie to ludzkie, Michelu. Tego w�a�nie brakuje naszym marsja�skim budowlom. S� za du�e. A ta� zosta�a zbudowana r�koma cz�owieka, przy u�yciu narz�dzi skonstruowanych przez niego. Bry�a, przybory, ludzka matematyka i mo�e kilka koni. Nie to, co nasze maszyny kierowane metod� teleoperacji i jakie� tajemnicze materia�y. Roboty wykonuj� z nich rzeczy, kt�rych nikt z nas nawet nie potrafi zrozumie�.
��Tak.
��Zastanawiam si�, czy mogliby�my zacz�� budowa� w spos�b mechaniczny. Nadia powinna zobaczy� t� budowl�, strasznie by jej si� spodoba�a.
��I ja tak pomy�la�em.
Michel by� szcz�liwy. Zjedli piknikowy lunch.
W nast�pnych dniach zwiedzili fontanny Aixen-Provence, wyszli na punkt widokowy nad Wielkim Kanionem du Gard, objechali uliczne doki Marsylii, obejrzeli rzymskie budowle w Orange i Nimes, przejechali obok zatopionych kurort�w Lazurowego Wybrze�a. Pewnego wieczoru udali si� nawet do zrujnowanego
Nocami po ka�dym z tych kilku cennych dni wracali do Arles i jedli kolacj� w hotelowej restauracji albo � je�li by�o ciep�o � na dworze, pod platanami w ulicznych kafeteriach; potem wracali do pokoju i kochali si�, a o �wicie budzili i znowu si� kochali albo od razu schodzili na �niadanie z�o�one ze �wie�ych
��Jest cudownie � powiedzia�a Maja, stoj�c pewnego b��kitnego wieczoru w wie�y areny. Patrzy�a ponad pokrytymi dach�wk� domami; mia�a na my�li wszystko, ca�� Prowansj�. A Michel by� szcz�liwy.
Niestety wtedy w�a�nie odebra�a rozmow� na nadgarstku i dowiedzia�a si�, �e Nirgal jest bardzo chory. Dzwoni� Sax, by� zdenerwowany, m�wi�, �e zabra� ju� m�odego Marsjanina z Ziemi i umie�ci� go w marsja�skiej grawitacji, w sterylnym �rodowisku, na statku kr���cym po ziemskiej orbicie.
��Obawiam si�, �e chodzi o jego system odporno�ciowy i grawitacja nie ma nic do rzeczy. Nabawi� si� jakiej� infekcji, ma obrz�k p�ucny i bardzo wysok� gor�czk� � m�wi�.
��Reakcja alergiczna na Ziemi� � odpowiedzia�a Maja z ponur� min�. Ustali�a plan dzia�ania i zako�czy�a rozmow� zwi�z�ymi instrukcjami dla Saxa, ka��c mu si� uspokoi�. Potem podesz�a do ma�ej szafy w pokoju i zacz�a wyrzuca� swoje rzeczy na ��ko.
��Dalej! � krzykn�a, kiedy zobaczy�a, �e Michel nie rusza si� z miejsca. � Musimy jecha�!
��Doprawdy?
Machn�a na niego r�k� i dalej myszkowa�a w szafie.
��Ja jad�. � Wrzuca�a do walizki nar�cza bielizny, wreszcie podnios�a na niego oczy. � I tak ju� czas opu�ci� Ziemi�.
��Czy�by?
Nie odpowiedzia�a. Wystuka�a numer na nar�cznym komputerze i poprosi�a lokalny oddzia� Praxis o za�atwienie transportu w przestrze� kosmiczn�. Tam mieli si� spotka� z Saxem i Nirgalem. Jej g�os by� ch�odny, spi�ty, rzeczowy. Ju� zapomnia�a o Prowansji.
Kiedy zobaczy�a, �e Michel nadal stoi bez ruchu, wybuchn�a:
��Och, daj spok�j, nie zachowuj si� tak teatralnie! Fakt, �e odlatujemy, nie oznacza, �e nigdy tu nie wr�cimy! B�dziemy �y� tysi�c lat, mo�emy przylecie�, kiedy tylko zechcemy, sto razy. M�j Bo�e! A zreszt�, czy to miejsce jest lepsze od Marsa? Mnie przypomina Odess�, a tam by�e� szcz�liwy, prawda?
Michel zignorowa� jej s�owa. Potykaj�c si� o walizki, podszed� do okna i wyjrza�. Zobaczy� zwyk�� ulic� Arles, l�ni�a b��kitnie w p�mroku: pastelowe, stiukowe �ciany, kocie �by, drzewa cyprysowe, pop�kane dach�wki na dachach dom�w po drugiej stronie ulicy � w kolorze Marsa. Pod nim g�osy krzycza�y co� po francusku, gniewnie.
��No i? � wrzasn�a Maja. � Jedziesz?
��Tak.
��
��
��Touche.
��
��
��I
��
��
Ann wyjecha�a z kryj�wki roverem meteorologicznym z ubieg�ego stulecia � wysokim kwadratowym pojazdem z luksusowym pude�kowym przedzia�em kierowcy na wierzcho�ku. Maszyna niewiele si� r�ni�a od przedniego cz�onu ekspedycyjnego rovera, kt�rym Ann wyprawi�a si� po raz pierwszy na biegun p�nocny z Nadi�, Phyllis, Edmundem i George�em. A poniewa� od tego czasu sp�dzi�a tysi�ce dni w takich pojazdach, pocz�tkowo mia�a wra�enie, �e udaje si� na kolejn�, zwyk��, typow� dla siebie wycieczk�.
Jecha�a na p�nocny wsch�d, w d� kanionu, a� znalaz�a si� w korycie ma�ego, nie nazwanego kana�u przy sze��dziesi�tej d�ugo�ci areograficznej, pi��dziesi�t trzy stopnie na p�noc. Dolin� t� wyrze�bi� podczas p�nej Epoki Amazo�skiej wybuch ma�ej formacji wodono�nej, sp�ywaj�cej wcze�niej uskokiem rowu tektonicznego po niskich zboczach Wielkiej Skarpy. Niszcz�ce dzia�anie powodzi ci�gle jeszcze by�o widoczne na sto�kach �cian kanion�w i w soczewkowatych wyspach ska�y macierzystej na dnie kana�u.
Kana�u, kt�ry teraz bieg� na p�noc do lodowego morza.
Ann wysiad�a z pojazdu ubrana w watowany skafander przeciwwiatrowy, mask� dwutlenkowow�glow�, gogle i ogrzewane buty. Powietrze by�o rzadkie i ch�odne, chocia� na p�nocy panowa�a teraz wiosna � by� Ls dziesi��, w M-roku pi��dziesi�tym trzecim. By�o zimno i wietrznie, nier�wne linie du�ych niskich chmur p�dzi�y na wsch�d. Ann pomy�la�a, �e albo nast�pi epoka lodowcowa, albo � je�li �zielonym� uda si� jej zapobiec � rok bez lata, tak jak 1810 na Ziemi, kiedy eksplozja wulkanu Tambori spowodowa�a znaczne och�odzenie powietrza.
Ann sz�a brzegiem nowego morza. Le�a�o u podn�a Wielkiej Skarpy, na Tempe Terra, pasie staro�ytnych wy�yn si�gaj�cych daleko na p�noc. Tempe unikn�a typowego dla p�nocnej p�kuli strippingu prawdopodobnie dzi�ki temu, �e znajdowa�a si� mniej wi�cej naprzeciwko punktu Wielkiego Uderzenia, kt�re (zgadza�a si� co do tego wi�kszo�� areolog�w) mia�o miejsce w pobli�u Hrad Vallis, ponad Elysium. St�d potrzaskane wzg�rza, wznosz�ce si� obecnie nad pokryt� lodem wod�. Ska�y przypomina�y powierzchni� pluskaj�cego gwa�townie czerwonego morza, l�d natomiast wygl�da� jak preria w �rodku zimy. �Tutejsza woda, kt�ra p�yn�a kiedy� po powierzchni� � powiedzia� Michel. Ann nie by�a tego taka pewna. Czu�a si� rozbita i zmieszana, w my�lach mia�a zam�t � to by�o szale�stwo, lecz r�wnocze�nie wcale nim nie by�o. Ann zna�a r�nic�. Szum i lament wiatru nie m�wi�y do niej tonem wyk�adowcy Massachusetts Institute of Technology; nie dusi�a si�, gdy pr�bowa�a oddycha�. Nie by�a wariatk�. Po prostu jej my�li p�dzi�y troch� szybciej, my�li wydawa�y si� kr�tkie, fragmentaryczne i nie spos�b ich by�o przewidzie� � niczym stado ptak�w widoczne teraz ponad lodem, przesuwaj�ce si� zygzakami po niebie w wiej�cym z zachodu silnym wietrze. Ach, czu�a, jak jej cia�o smaga ten sam wiatr, jak j� pcha� Nowe g�ste powietrze jak wielka zwierz�ca �apa�
Ptaki odwa�nie walczy�y z wichur�. Ann sta�a przez chwil� i obserwowa�a: by�y to wydrzyki, kt�re polowa�y ponad ciemnymi smugami otwartej wody � plonami, powierzchniowymi oznakami ogromnych z�� soczewkowatych p�yn�cej pod lodem wody. Ann s�ysza�a, �e nieprzerwany kana� podlodowej wody otoczy� obecnie ca�y glob; przesuwa� si� na wsch�d ponad starymi Vastitas i rozrywa� cz�ste powierzchniowe p�ony, tworz�c szczeliny, kt�re na godzin� lub tydzie� pokrywa�y si� wod�. Powietrze by�o wprawdzie zimne, lecz powierzchni� pod wod� ogrzewa�y zatopione mohole Vastitas oraz ciep�o powsta�e z tysi�cy termonuklearnych wybuch�w, kt�re wywo�ywali na prze�omie stulecia metanarodowcy. Bomby te na szcz�cie umiejscowiono g��boko w megaregolicie, tote� radioaktywny py� nie wydosta� si� na zewn�trz, ciep�o jednak nie zosta�o uwi�zione i wznosi�o si� ponad ska�� w termalnym rytmie, trwaj�cym ca�ymi latami. Nie, nie � pomy�la�a Ann; Michel m�g� sobie rozprawia� o marsja�skiej wodzie, ale to nowe morze z pewno�ci� nie powsta�o naturalnie.
W�drowa�a w g�r� pasma, aby uzyska� lepszy widok na okolic�. Morze � l�d, przewa�nie p�aski, czasami potrzaskany, a w dodatku nieruchomy niczym motyl na ga��zce, jak gdyby biel mog�a nagle wznie�� si� i odlecie�. Po ko�uj�cych ptakach i p�dz�cych chmurach mo�na by�o oceni� ogromn� si�� wiatru; wszystko w powietrzu przesuwa�o si� na wsch�d. L�d pozosta� nieruchomy. Odg�osy szuraj�cego po miliardzie lodowatych kraw�dzi wiatru by�y bardzo dono�ne. Wiatr m�ci� tafl� szarej wody, si�a ka�dego podmuchu by�a �wietnie widoczna, a ka�dy silniejszy poryw natychmiast powodowa� wi�ksze fale pokryte grzywami. Woda. Pod jej smagan� wiatrem powierzchni� znajdowa� si� plankton, kryle, ryby i ka�amarnice; Ann s�ysza�a gdzie�, �e w wyl�garniach hoduje si� wszystkie te stworzenia niezwykle kr�tkiego antarktycznego �a�cucha pokarmowego, a potem wypuszcza je do morza. �yj�ca woda!
W g�rze ko�owa�y wydrzyki. Stado w kszta�cie chmury opad�o w�a�nie w jedno miejsce na brzegu, za ska�ami. Ann pow�drowa�a ku nim i nagle w rozpadlinie na kraw�dzi lodu dostrzeg�a cel ptak�w: w wi�kszo�ci zjedzone focze zw�oki. Foki! Cia�o le�a�o na tundrowej trawie, od strony zawietrznej pasa piaskowych wydm, os�oni�tych drugim pasmem, kt�re ko�czy�o si� tu� przy lodzie. Bia�y szkielet stercza� z ciemnoczerwonego mi�sa, otoczonego t�uszczem i czarnym, rozdartym u g�ry, futrem. Oczy wydziobane.
Min�a martw� fok� i posz�a dalej, w g�r� kolejnego ma�ego pasma, kt�re tworzy�o co� w rodzaju rozszerzaj�cego si� w l�d przyl�dka; za nim znajdowa�a si� zatoka. Okr�g�a zatoka � wype�niony lodem krater, wcze�niej najwyra�niej le��cy na poziomie morza; w jego sto�ku, od strony morza zapewne znajdowa� si� wy�om, do kt�rego wla�a si� woda i zestali�a w l�d. Tak powsta�a idealna na port okr�g�a zatoka o �rednicy oko�o trzech kilometr�w.
Ann pomy�la�a, �e pewnego dnia zostanie tu zbudowany port. Usiad�a na g�azie narzutowym le��cym na przyl�dku i przyjrza�a si� nowej zatoce, mimowolnie ci�ko wdychaj�c i wydychaj�c powietrze; jej klatka piersiowa porusza�a si� gwa�townie, niczym podczas skurcz�w porodowych. Szlocha�a. Odsun�a od twarzy mask�, wysi�ka�a nos, przyciskaj�c go palcem, wytar�a oczy, przez ca�y czas gwa�townie �kaj�c. To by�o jej cia�o. Przypomnia�a sobie, jak podczas pewnej samotnej wycieczki wiele lat temu po raz pierwszy natkn�a si� na zalane Vastitas. Wtedy nie p�aka�a, lecz Michel wyja�ni� jej p�niej, �e prze�y�a szok, kt�ry spowodowa� specyficzne odr�twienie, jak gdyby odnios�a jakie� cielesne obra�enia � odwr�ci�a si� od w�asnego cia�a i uczu�. Dzisiejsz� reakcj� Duval z pewno�ci� uzna�by za zdrowszy objaw, ale dlaczego? Ann czu�a b�l: jej cia�o dygota�o w sejsmicznej dr��czce. Nagle uspokoi�a si�. Michel powiedzia�by, �e poczu�a si� lepiej. By�a� pusta. Napi�cie znikn�o� tektonika uk�adu limbicznego � Ann pogardza�a proponowanymi przez Michela upraszczaj�cymi analogiami. Kobieta jako planeta, c� za absurd! Niemniej jednak siedzia�a nieruchomo, poci�gaj�c nosem wypatrywa�a na lodow� zatok� pod p�dz�cymi chmurami i czu�a si� pusta.
Nic si� nie porusza�o z wyj�tkiem chmur nad g�ow� i wiatru na obszarach otwartej wody � podmuch za podmuchem; migotliwa szaro��, fio�kowy r�, znowu szaro��. Woda porusza�a si�, twardy grunt natomiast pozostawa� nieruchomy.
W ko�cu Ann wsta�a i zesz�a grzbietem z twardego starego stiszowitu. Grzbiet tworzy� obecnie w�ski dzia� wodny mi�dzy dwiema d�ugimi pla�ami. Prawd� m�wi�c, ponad lodem kraina niewiele si� r�ni�a od pierwotnego stanu. Co innego na dole, przy linii zanurzenia. Tu wiej�ce codziennie latem ponad otwart� wod� zatoki pasaty stworzy�y fale wystarczaj�co wielkie, aby mog�y one roztrzaska� pozosta�e kawa�y lodu w co�, co nazywali lodowym rumowiskiem. Linie tych fragment�w wystawa�y obecnie ponad aktualnym poziomem lodu, niczym lodowe rze�by przedstawiaj�ce wyrzucone na brzeg drewno. Latem l�d miesza� si� z piaskiem nowych pla�, tworz�c papk� z lodu, b�ota i piasku, kt�ra teraz zamarz�a i przypomina�a br�zowy lukier na ciastku.
Ann sz�a powoli po tym nier�wnym terenie. Dalej znajdowa�a si� ma�a zatoka, zapchana lodowymi g�azami, kt�re wcze�niej osiad�y na p�yciznach, a potem zamarz�y na powierzchni morza. Promienie s�oneczne i wiatr wyrze�bi�y te g�azy w barokowe fantazje przezroczystego, b��kitnego lub m�tnego czerwonego lodu; wygl�da�y jak masy szafiru i krwawnika. Po�udniowe stoki lodowych bry� cz�ciowo si� stopi�y, po czym topnina zamarz�a w kostki lodu, lodowe sople, tafle i kolumny.
Stoj�c na brzegu i patrz�c w ty�, Ann dostrzeg�a ponownie, �e piasek zosta� zorany i porozdzierany; uszkodzenia by�y przera�aj�ce, ��obienia mia�y czasem g��boko�� dw�ch metr�w. Jakiej trzeba by�o niewiarygodnej si�y, aby wyora� takie bruzdy! Pomy�la�a, �e osady piasku zmieni�y si� prawdopodobnie w less z�o�ony z lu�nych, lekkich pok�ad�w eolskich. Teraz ta niczyja ziemia zamarzni�tego b�ota i brudnego lodu wygl�da�a, jak gdyby bomby spustoszy�y jakie� liche wojskowe okopy.
St�pa�a dalej po nieprzezroczystym lodzie. Znajdowa�a si� na powierzchni zatoki! Niczym w �wiecie pokrytym nasieniem! L�d trzaska� jej pod butami.
Kiedy dotar�a niemal do �rodka lodowej zatoki, zatrzyma�a si� i rozejrza�a wok�. Horyzont by� blisko, naprawd� blisko! Wspi�a si� na g�r� o p�askim wierzcho�ku, z kt�rej mog�a patrze� daleko ponad tafl� lodu, a� do kr�gu kraterowego sto�ka, tu� pod p�dz�cymi chmurami. Pod lodem, chocia� by� pop�kany, potrzaskany i pokryty rz�dami grzbiet�w zwa��w, wyra�nie widzia�a p�aski obszar wody. Na p�nocy dostrzeg�a prowadz�c� do morza szczelin�. Sto�owe g�ry lodowe stercza�y z lodu niczym zdeformowane pa�ace. Bia�a pustynia.
Ann uzna�a, �e nie uda jej si� wspi�� na g�ry, zawr�ci�a wi�c i ruszy�a z powrotem na brzeg, kieruj�c si� do pojazdu. Kiedy mija�a ma�y pasmowy przyl�dek, przyci�gn�� jej oko jaki� ruch w dole, przy kraw�dzi lodu. Bia�a figurka poruszy�a si�. W pierwszej chwili Ann pomy�la�a, �e to cz�owiek na czworakach w bia�ym walkerze, ale nie. To by� nied�wied�. Nied�wied� polarny. Szed� wzd�u� kraw�dzi lodu.
Zwierz� zauwa�y�o ko�uj�ce nad martw� fok� stado wydrzyk�w. Ann przycupn�a za g�azem, potem przesun�a si� ku obszarowi zmro�onego piasku. Z przodu na ca�ym ciele czu�a zimno. Wyjrza�a przed g�az.
Futro nied�wiedzia w kolorze ko�ci s�oniowej ��ci�o si� po bokach i na tylnych �apach. Zwierz� podnios�o ci�k� g�ow�, chwil� w�szy�o jak pies i rozejrza�o si� wok� siebie z zaciekawieniem. Pow��cz�c �apami, dotar�o do zw�ok foki, lekcewa��c kolumn� piskliwych ptak�w, i zacz�o je�� focze mi�so jak pies z miski. Nagle nied�wied� podni�s� g�ow�; jego pysk by� ciemnoczerwony. Serce Ann t�uk�o si� w piersi. Zwierz� usiad�o. Liza�o �ap�, p�niej z koci� dok�adno�ci� d�ugo wyciera�o pysk. Ni st�d, ni zow�d opad�o na cztery �apy i zacz�o biec w g�r� zbocza ska�y i piasku, ku kryj�wce Ann za g�azem. P�dzi�o, poruszaj�c obiema �apami po jednej stronie cia�a w regularnym ruchu: lewe, prawe, lewe.
Ann sturla�a si� w d�, na drug� stron� ma�ego przyl�dka, potem wsta�a i pobieg�a w g�r� rowu w p�ytkim skalnym p�kni�ciu prowadz�cym na po�udniowy zach�d. S�dzi�a, �e rover stoi prawie bezpo�rednio na zach�d od niej, jednak z p�nocnego zachodu nadchodzi� nied�wied�. Wspi�a si� na kr�tki, stromy stok ci�gn�cego si� na po�udniowy zach�d kanionu, przemkn�a po warstwie wysokiego terenu do kolejnego ma�ego p�kni�cia, kt�re bieg�o troch� bardziej na zach�d ni� poprzednie. Znowu pobieg�a w g�r�, na nast�pn� warstw� wysokiego terenu po�o�onego mi�dzy p�ytkimi
Na pewno potrafi�. Pod skafandrem Ann by�a spocona. Pop�dzi�a w d�, do nast�pnego kanionu, przez chwil� bieg�a po jego dnie; kierunek: zach�d, po�udniowy zach�d. Potem dostrzeg�a �atwy, pochy�y stok i wbieg�a na nast�pny pas, kt�ry stanowi� co� w rodzaju szerokiej i wysoko po�o�onej drogi; po jej obu stronach le�a�y p�ytkie kaniony. Obejrzawszy si� za siebie, Ann dostrzeg�a nied�wiedzia. Sta� na czterech �apach dwa kaniony od niej i wygl�da� jak bardzo du�y pies albo krzy��wka psa z cz�owiekiem ubrana w s�omkowo-bia�awe futro. Ann zdziwi� widok takiego stworzenia tu, w terenie, by�a bowiem przekonana, �e tutejszy �a�cuch pokarmowy nie jest w stanie wy�ywi� tak wielkiego drapie�cy. Zapewne karmiono je na stacjach �ywieniowych. Je�li nie� ten osobnik musi by� bardzo g�odny. Teraz zbieg� do pierwszego kanionu i znikn�� z pola widzenia Ann, kt�ra zacz�a biec po lodowym pasie ku roverowi. Mimo i� zboczy�a troch� z trasy i mimo zwartego, nier�wnego horyzontu, s�dzi�a, �e dotrze prosto do pojazdu.
Narzuci�a sobie tempo, kt�re � jak s�dzi�a � uda jej si� wytrzyma� przez ca�y dystans. Kusi�o j�, by si� rozp�dzi� i biec z pe�n� szybko�ci�, wiedzia�a jednak, �e szybko by os�ab�a. Musia�a si� wi�c przemieszcza� r�wnym krokiem, co jaki� czas szybko chwytaj�c powietrze. M�wi�a sobie, �e trzeba zbiec z wysoko po�o�onego terenu do rowu tektonicznego, gdzie nie b�dzie widoczna. Sprawdzi�, czy nie minie rovera od po�udnia. Wr�ci� na moment na wy�szy grunt, rozejrze� si�. Za wzg�rzem o p�askim wierzcho�ku znajdowa� si� ma�y krater; na po�udniowym kra�cu jego sto�ka wida� by�o garb � Ann by�a pewna, �e tam stoi jej pojazd, chocia� nadal go nie widzia�a, a na pogruchotanej powierzchni �atwo si� by�o pomyli�. Wcze�niej tysi�ce razy o ma�o si� nie zgubi�a, niepewna swej pozycji w stosunku do jakiego� sta�ego punktu � najcz�ciej zaparkowanego rovera � zwykle jednak korzysta�a z systemu naprowadzaj�cego w nar�cznym komputerze, kt�ry kierowa� j� do pojazdu. Teraz te� mog�a sprawdzi� na nadgarstku, lecz by�a przekonana, �e maszyna znajduje si� tu� za t� kraterow� wypuk�o�ci�.
W jej p�ucach zap�on�o zimne powietrze. Przypomnia�a sobie, �e w plecaku ma awaryjn� mask� na twarz, zatrzyma�a si� wi�c, zdj�a plecak, zanurzy�a w nim r�k� i wyj�a dwutlenkowo-w�glow� mask�, kt�r� za�o�y�a na mask� powietrzn�; maska CO2 zawiera�a niewielki zapas spr�onego tlenu i gdy Ann naci�gn�a j� na usta, nos i w��czy�a, sta�a si� nagle silniejsza, szybsza i mog�a biec w lepszym tempie. P�dem ruszy�a po pasie wysokiego terenu mi�dzy kanionami, maj�c nadziej� dojrze� rover za zboczem podn�a krateru. Rzeczywi�cie by�! Triumfalnie parskn�wszy, Ann wci�gn�a w p�uca ch�odny tlen; smakowa� cudownie, ale nie wystarczy�, aby powstrzyma� j� przed zasapaniem. Gdyby zesz�a do rowu po prawej stronie, mog�aby pobiec prosto do pojazdu.
Spojrza�a za siebie i zobaczy�a, �e polarny nied�wied� tak�e biegnie jakim� specyficznym pow��cz�cym galopem � porusza� si� ci�ko, ale ziemia umyka�a mu spod �ap, a �ciany p�ytkiego kanionu najwyra�niej nie stanowi�y �adnej przeszkody, bowiem zwierz� przeskakiwa�o je jak nocna bia�a zjawa, r�wnocze�nie pi�kna i przera�aj�ca; jego mi�nie porusza�y si� p�ynnie pod lu�nym, g�stym ��tawobia�ym futrem. Ann dostrzeg�a wszystkie szczeg�y w jednym momencie maksymalnej koncentracji, gdy ca�y �wiat w jej polu widzenia by� wyra�ny, ostry i jasny, jak gdyby roz�wietlony z wn�trza. Nawet p�dz�c tak szybko i skupiaj�c si� na powierzchni (chcia�a bowiem mie� pewno��, �e na niczym si� nie potknie), ci�gle widzia�a � niczym po widok � posuwaj�cego si� ponad czerwonym zboczem nied�wiedzia. P�dzi�, �omocz�c ci�kimi �apami, a jednocze�nie porusza� si� na pod�o�u z wdzi�kiem baletmistrza; by� szybki, a teren mu nie przeszkadza�. Ann na szcz�cie tak�e bieg�a szybko, sp�dzi�a zreszt� wiele lat (z pewno�ci� znacznie wi�cej ni� ten m�ody nied�wied�) na otwartej marsja�skiej przestrzeni, tote� umyka�a po pod�o�u niczym kozioro�ec, od ska�y macierzystej, przez g�azy, piasek do rumoszu, mocno napieraj�c, lecz idealnie zr�wnowa�onym krokiem; panowa�a nad tempem. Bieg�a po �ycie, a poza tym, rover by� niedaleko, tu� przed ni� na g�rze. Jeszcze tylko ostatni stok kanionu, potem zbocze podn�a i dotar�a do pojazdu. W�a�ciwie prawie na niego wpad�a; zatrzyma�a si�, wyprostowa�a i z mocnym, triumfalnym �bum� uderzy�a w zakrzywiony metalowy bok, jak gdyby celowa�a w nied�wiedzi pysk. Nast�pnie, nieco bardziej opanowana, wdusi�a przycisk otwieraj�cy w�az komory powietrznej i znalaz�a si� w �rodku. Zewn�trzny luk komory powietrznej zamkn�� si� za ni�.
Poniewa� chcia�a spojrze� za siebie, pospieszy�a w g�r� na siedzenie kierowcy. Przez szyb� zobaczy�a nied�wiedzia, kt�ry sta� przed pojazdem i obserwowa� go z pe�nej szacunku odleg�o�ci. Patrzy� na bro� udarow�, w�sz�c w zamy�leniu. Ann mocno si� poci�a i ci�gle intensywnie sapa�a, �akn�c powietrza � wdech, wydech, wdech, wydech. Jej klatk� piersiow� szarpa�y gwa�towne paroksyzmy! Na szcz�cie, siedz�c za kierownic�, by�a ju� bezpieczna! Wystarczy�o jednak zamkn�� oczy i znowu zobaczy�a ten heraldyczny obraz nied�wiedzia sun�cego ponad ska�ami� Otworzy�a oczy, przed ni� po�yskiwa�a tablica przyrz�d�w pok�adowych, jasna, sztuczna, znajoma. Ach, jakie to wszystko dziwne!
Par� dni p�niej Ann ci�gle jeszcze trwa�a w swego rodzaju wstrz�sie, bowiem gdy tylko zamkn�a oczy i pomy�la�a o nied�wiedziu polarnym, widzia�a go. By�a roztargniona. W nocy l�d w zatoce grzmia� i st�ka�, czasami p�ka� w postaci wybuch�w i z powodu tych odg�os�w Ann, poj�kuj�c, �ni�a o napa�ci na Sheffield. W dzie� prowadzi�a tak nieuwa�nie, �e stale musia�a prze��cza� rover na pilota automatycznego, instruuj�c go, by jecha� wzd�u� brzegu kraterowej zatoki.
Podczas gdy pojazd si� toczy�, chodzi�a po przedziale kierowcy; jej umys� szala�. Poza kontrol�. Nie mog�a nic na to poradzi�, �mia�a si� jedynie i pr�bowa�a zatrzyma� p�dz�ce my�li. Uderza�a wtedy d�oni� w �cian� lub wypatrywa�a przez kt�re� z okien. Nied�wied� znikn��, nie by�o go. Ann zajrza�a do komputera i przeczyta�a:
Nie wiedzia�a, co my�le�. W jej umy�le tyle si� dzia�o. Przytrzyma�a si� oparcia siedzenia kierowcy. W ko�cu wyci�gn�a r�k� i wystuka�a na klawiaturze rovera stary numer Saxa jeszcze z okresu pierwszej setki � XY23, a p�niej czeka�a, a� AI po��czy rozmow� z wahad�owcem, kt�rym Russell wraca� z Ziemi wraz z pozosta�ymi cz�onkami delegacji. Po chwili na ekranie Ann pojawi�a si� nowa twarz starego wroga; Sax patrzy� w ekran.
��Dlaczego to zrobi�e�? � krzykn�a. � To moja �mier�. Mog� sobie wybra�, jak� chc�!
Poczeka�a, a� wiadomo�� dotrze. Gdy dotar�a, Sax podskoczy� i jego wizerunek poruszy� si�.
��Poniewa�� � zacz�� i przerwa�.
Ann poczu�a dreszcz. To samo s�owo wypowiedzia� Simon, gdy przed tak wieloma laty wyratowa� j� z terenu chaotycznego. Nigdy nie mieli prawdziwych powod�w, tylko to �poniewa�� �yciowego idioty!
��Nie chcia�em� � kontynuowa� Sax. -�Wydawa�o mi si�, �e to taka strata. Jestem zaskoczony, �e ci� s�ysz�. Ciesz� si�.
��Do cholery z tym � rzuci�a Ann.
Ju� mia�a przerwa� po��czenie, kiedy Sax znowu zacz�� m�wi�: byli teraz w symultanicznej transmisji, wiadomo�ci si� przeplata�y.
��Chcia�em z tob� porozmawia�, Ann. To znaczy� chodzi�o o mnie samego� Nie chcia�em ci� straci�. Chcia�em, �eby� mi wybaczy�a. Chcia�em spiera� si� z tob� jeszcze i� I sprawi�, �eby� zrozumia�a, dlaczego zrobi�em to, co zrobi�em.
Przerwa� r�wnie nagle, jak zacz��, i wpatrzy� si� w ekran zmieszany, nawet przera�ony. Mo�e w�a�nie us�ysza� jej �Do cholery z tym�. Potrafi�a go przestraszy�, nie mia�a co do tego w�tpliwo�ci.
��Co za bzdura � stwierdzi�a.
Po chwili us�ysza�a:
��Tak. Hmm� Jak si� czujesz? Wygl�dasz�
Ann przerwa�a po��czenie. Dopiero co uciek�am polarnemu nied�wiedziowi!, krzycza�o w jej umy�le. Prawie zosta�am zjedzona przez twoje g�upie gierki!
Nie. Nie mog�a mu tego powiedzie�. W�cibski natr�t. Potrzebowa� dobrego usprawiedliwienia dla swego pos�usze�stwa wobec
Dobrze przynajmniej, �e nie pr�bowa� k�ama� w tej kwestii!
I� No c� Jestem, �yj�. Czu�a w�ciek�o��, �al bez powodu, niewyt�umaczaln� udr�k� i dziwnie bolesn� rado�� � wszystkie te doznania wype�nia�y j� r�wnocze�nie. Uk�ad limbiczny t�tni� szale�czo, przebijaj�c ka�d� my�l sprzecznymi, dzikimi emocjami. Uciec od tych my�li: Sax j� uratowa�, Ann go nienawidzi, Ann czuje nieopanowan� rado��, Kasei nie �yje, Peter �yje, �aden nied�wied� nie pozbawi jej �ycia� i tak dalej. Och, jakie to dziwne!
Dostrzeg�a ma�y zielony rover usadowiony na cyplu nad lodow� zatok�. Pod wp�ywem impulsu przej�a pilota� pojazdu i podjecha�a do tamtego. Wyjrza�a z niego twarz. Ann pomacha�a przez przedni� szyb�. Czarne oczy, okulary, �ysina. Jak jej ojczym. Zaparkowa�a sw�j rover obok jego. M�czyzna skin��, by podesz�a; w r�ku trzyma� drewnian� �y�k�. Wygl�da� na roztargnionego. Najwyra�niej Ann wyrwa�a go z zamy�lenia.
Zdj�a kurtk�, przesz�a przez �luzy powietrzne i ruszy�a do jego pojazdu; wstrz�s lodowatego powietrza odczu�a jak ch�odny prysznic. Przyjemnie by�o przej�� od jednego rovera do drugiego bez nak�adania skafandra, chocia� oczywi�cie ryzykowa�a �ycie; zadziwiaj�ce, �e tak niewiele os�b zgin�o z powodu nieuwagi lub uszkodzenia kom�r powietrznych. Cho� nie, niekt�rzy stracili �ycie. Licz�c wszystkich, prawdopodobnie by�o ich kilkudziesi�ciu. A teraz, po latach, ju� tylko uderzenie zimnego powietrza.
�ysy m�czyzna otworzy� w�az wewn�trznej �luzy powietrznej.
��Witam � powiedzia� i wyci�gn�� r�k�.
��Dzie� dobry � odpowiedzia�a Ann i potrz�sn�a jego d�oni�. � Jestem Ann.
��Nazywam si� Harry. Harry Whitebook.
��Ach. S�ysza�am o panu. Pan projektuje zwierz�ta.
M�czyzna lekko si� u�miechn��.
��Tak.
�adnego wstydu. W og�le si� nie broni�.
��W�a�nie �ciga� mnie dzisiaj jeden z pa�skich polarnych nied�wiedzi.
��Doprawdy?! � Otworzy� szeroko oczy. � S� szybkie!
��Tak. Nie s� to jednak zwyk�e nied�wiedzie polarne, prawda?
��Maj� pewne geny grizzly, ze wzgl�du na wysoko��, lecz w wi�kszo�ci reprezentuj�
��Jak wiele innych.
��Tak, czy to nie cudowne? Och, prosz� mi wybaczy�, czy pani ju� jad�a? Mo�e troch� zupy? W�a�nie ugotowa�em zup� z por�w. To chyba oczywiste.
Rzeczywi�cie.
��Ch�tnie � rzek�a Ann.
Gdy jedli zup� i chleb, Ann pyta�a m�czyzn� o nied�wiedzie polarne.
��Z pewno�ci� nie ma tu ca�ego �a�cucha pokarmowego dla tak ogromnych stworze�?
��Och, jest. To pierwszy bioregion wystarczaj�co mocny dla nied�wiedzi. Widzi pani, zatoka a� do dna jest p�ynna. Mohol Ap stanowi centrum krateru, zatoka przypomina zatem jezioro bez dna. W zimie jest oczywi�cie zamarzni�ta, ale nied�wiedzie przyzwyczai�y si� do tego w Arktyce.
��Zimy s� d�ugie.
��Tak. Nied�wiedzice robi� sobie w �niegu legowiska, blisko pewnych jaski� w dajkowych odkrywkach na zachodzie. Tak naprawd� nie zapadaj� w sen zimowy, poniewa� temperatura ich cia� spada zaledwie o kilka stopni i mog� si� obudzi� w ka�dej chwili, je�li zrobi im si� zimno i trzeba poprawi� kryj�wk�. Ukrywaj� si� tak przed zim� jak najd�u�ej, czasem wychodz� i jedz�; a� do wiosny. Wiosn� spychamy niekt�re tafle lodowe przez uj�cie zatoki do morza, aby ro�liny mog�y si� rozwija�, od dna do szczytu. Podstawowe �a�cuchy pokarmowe s� antarktyczne w wodzie, natomiast na l�dzie � arktyczne. Plankton, kryle, ryby, ka�amarnice, foki Weddela, a na l�dzie kr�liki, zaj�ce, lemingi, �wistaki, myszy, rysie europejskie i ameryka�skie. No i nied�wiedzie. Pr�bujemy z karibu, reniferami i wilkami. Dla kopytnych nie ma jeszcze paszy. Nied�wiedzie s� na zewn�trz dopiero od kilku lat, wcze�niej ci�nienie powietrza nie by�o odpowiednie. Teraz mamy tutaj odpowiednik czterech tysi�cy metr�w i stwierdzamy, �e nied�wiedzie znakomicie sobie radz� w tym �rodowisku. Przystosowuj� si� bardzo szybko.
��Ludzie tak�e.
��No c�, nie widzieli�my ich jeszcze zbyt wiele na poziomie czterokilometrowym.
Mia� oczywi�cie na my�li cztery kilometry nad poziomem morza na Ziemi. Ann przypomnia�a sobie, �e na takiej wysoko�ci nie by�o ludzkich osad.
��� W ko�cu widzie� mo�liw� ekspansj� klatki piersiowej� � kontynuowa� Whitebook jaki� sw�j wyw�d.
Hm, m�czyzna, kt�ry m�wi do siebie. Du�y, t�gi, bia�a futrzana czapa na �ysej czaszce. Czarne oczy migaj�ce za okr�g�ymi okularami.
��Spotka� pan kiedykolwiek Hiroko? � spyta�a.
��Hiroko Ai? Raz, kiedy�. Cudowna kobieta. S�ysza�em, �e wr�ci�a na Ziemi�, aby pom�c ludziom przystosowa� si� do powodzi. Czy pani j� pozna�a?
��Oczywi�cie. Jestem Ann Clayborne.
��Tak s�dzi�em. Matka Petera Clayborne�a, zgadza si�?
��Tak.
��By�em ostatnio w Boone.
��Boone?
��To ma�a stacja po drugiej stronie zatoki. Znajdujemy si� w Zatoce Botanicznej, a stacja nazywa si� Port Boone�a. To taki �art. Zdaje si�, �e z podobnym po��czeniem mamy do czynienia w Australii.
��Rzeczywi�cie.
Ann potrz�sn�a g�ow�. John b�dzie z nimi zawsze. I, �adn� miar�, nie by� najgorszym z nawiedzaj�cych ich duch�w.
A co do tego m�czyzny, s�ynnego projektanta zwierz�t� Z �oskotem poszed� do kuchni, kr�tkowzrocznie wpatruj�c si� w przedmioty. Postawi� przed ni� zup�, kt�r� zjad�a, obserwuj�c go ukradkiem podczas posi�ku. Wiedzia�, kim ona jest, ale nie wygl�da� na zaniepokojonego. Nie pr�bowa� si� usprawiedliwia�. Ann by�a �czerwon�� areolo�k�, Whitebook projektowa� nowe marsja�skie zwierz�ta. Pracowali na tej samej planecie. Wed�ug niego najwidoczniej nie byli wrogami. Jad� w jej towarzystwie. Mimo �agodnego zachowania m�czyzny dostrzeg�a w tym fakcie co� aroganckiego. Oboj�tno�� jest taka brutalna. A w dodatku Ann polubi�a Whitebooka; spodoba�a jej si� ta beznami�tna si�a, nieokre�lony charakter� co�. Pokr�ci� si� po kuchni, usiad�, szybko i ha�a�liwie zjad� posi�ek. Potem po�amali kawa�ki chleba z d�ugiego bochna, a Ann wypytywa�a o Port Boone�a.
��Ma dobr� piekarni� � odpar� Whitebook, wskazuj�c bochenek. � l dobre laboratorium. Je�li chodzi o reszt�, to zwyk�a, daleko wysuni�ta plac�wka. W zesz�ym roku zdemontowali�my namiot i teraz jest tam bardzo ch�odno, zw�aszcza w zimie. To czterdziesty sz�sty stopie� szeroko�ci areograficznej, ale czujemy si� jak na p�nocy. M�wi si�, �eby z powrotem postawi� namiot, przynajmniej na zim�. Niekt�rzy twierdz�, �e powinni�my go zostawi�, p�ki klimat si� nie ociepli.
��A� si� sko�czy epoka lodowcowa?
��Nie s�dz�, by nast�pi�a. Pierwszy rok bez soletty by� rzeczywi�cie kiepski, ale istniej� r�ne sposoby kompensacji. Par� ch�odnych lat to wszystko, co nas czeka.
Zamacha� wielk� d�oni�, sugeruj�c, �e mo�e by� tak albo siak. Ann chcia�a rzuci� w niego skibk� chleba. Pomy�la�a, �e jednak lepiej go nie zaskakiwa� i dr��c, zapanowa�a nad sob�.
��Czy Peter jest ci�gle w Boone? � spyta�a.
��Tak s�dz�. By� tam przed kilkoma dniami.
Zamienili jeszcze kilka zda� na temat ekosystemu Zatoki Botanicznej. Poniewa� projektanci zwierz�t nie mieli do dyspozycji pe�nego szeregu ro�lin, byli wi�c znacznie ograniczeni; pod tym wzgl�dem �w �wiat ci�gle bardziej przypomina� Antarktyk� ni� Arktyk�. Mo�liwe, �e nowe metody uzdatniania gleby przyspiesz� przybycie wy�szych ro�lin. Teraz kraina nale�a�a w wi�kszo�ci do porost�w. Powinny za nimi pod��y� ro�liny tundrowe.
��Ale to si� pani nie podoba � zauwa�y�.
��Mars podoba� mi si� taki, jaki by� przedtem. Ca�e Vastitas Borealis mia�o posta� barchanowych wydm z ciemnego, granatowego piasku.
��Na samej p�nocy, obok czapy polarnej, b�dzie chyba tak jak dawniej?
��Lodowa czapa w wi�kszo�ci miejsc znajdzie si� na linii morza. Tak, ten �wiat rzeczywi�cie przypomina Antarktyk�. Niestety, tak czy inaczej, wydmy i teren warstwowy znajd� si� pod wod�. Ca�a p�kula p�nocna zniknie.
��To jest p�kula p�nocna.
��Wy�ynny p�wysep. Zreszt�, w jakim� sensie on tak�e zniknie. Zatoka Botaniczna by�a Arcadia i Kraterem Ap.
M�czyzna przygl�da� si� Ann przez okulary.
��By� mo�e, gdyby pani mieszka�a wysoko w g�rach, przypomnia�aby pani sobie dawne czasy. Dawne czasy z powietrzem.
��Mo�e � odrzek�a ostro�nie. Whitebook kr�ci� si� po kabinie, pow��cz�c nogami; stawia� ci�kie kroki. Potem czy�ci� w zlewie du�e kuchenne no�e. Jego palce ko�czy�y si� kr�tkimi, t�pymi paznokciami; mimo �e by�y obci�te, wyra�nie utrudnia�y mu manewrowanie ma�ymi przedmiotami.
Ann powoli wsta�a.
��Dzi�kuj� za kolacj� � powiedzia�a, wycofuj�c si� ku w�azowi �luzy powietrznej. Chwyci�a po drodze kurtk� i zatrzasn�a w�az; towarzyszy�o jej zaskoczone spojrzenie m�czyzny. Na dworze w twardych, zimnych uderzeniach nocy za�o�y�a kurtk�. Nigdy nie uciekaj przed drapie�nikiem, powiedzia�a sobie. Dotar�a do w�asnego rovera i nie ogl�daj�c si� za siebie, wesz�a do �rodka.
Na staro�ytnej wy�ynie Tempe Terra znajdowa�o si� sporo ma�ych wulkan�w, wsz�dzie wok� rozci�ga�y si� wi�c lawowe r�wniny i kana�y, a tak�e odkszta�cenia spowodowane przez naziemny l�d. Po stoku Wielkiej Skarpy zbiega� jeden ma�y kana� odp�ywowy. W okolicy roi�o si� te� od typowych noachia�skich krater�w oraz zdeformowanych osobliwo�ci terenowych. Dzi�ki wszystkim tym areologicznym formacjom mapy krainy wygl�da�y jak paleta artysty z rozpryskanymi wok� kolorami, wskazuj�cymi na r�ne aspekty d�ugiej historii regionu. Ann uwa�a�a, �e sztucznie, w ramach pozosta�o�ci po areologii niebia�skiej, wydzielono zbyt wiele male�kich jednostek areologicznych, odr�bnymi barwami wyr�niaj�c regiony, kt�re by�y nieco bardziej skraterowane, zerodowane lub wytrawione; w terenie wydawa�y si� jedn� ca�o�ci�, wsz�dzie rzuca�y si� w oczy ich wsp�lne cechy. Po prostu nier�wna wy�ynna kraina � typowy krajobraz noachia�ski, nic wi�cej.
Nawet dna d�ugich, prostych kanion�w nazywanych Tempe Fossa by�y zbyt pop�kane, aby pokona� je pojazdem, tote� Ann jecha�a okr�n� drog� po wy�ej po�o�onym terenie. Najnowsze wylewy magmowe (sprzed miliarda lat) by�y twardsze ni� le��ce pod nimi potrzaskane ejektamenta, i mia�y obecnie kszta�t d�ugich dajek albo ziemnych taras�w. Na mi�kszej powierzchni pomi�dzy nimi znajdowa�o si� wiele krater�w rozbryzgowych, kt�rych podn�a by�y ewidentnie pozosta�o�ciami p�ynnego wylewu; wygl�da�y jak zamki z piasku na pla�y. Od czasu do czasu z ca�ego tego gruzu wyrasta�y wysepki zniszczonej ska�y macierzystej, ale og�lnie rzecz bior�c, pod�o�e stanowi� regolit poprzecinany kana�ami po dawnej wodzie. Poni�ej znajdowa�a si� wieczna zmarzlina, kt�ra powodowa�a powolne spady i odkszta�cenia terenu. Obecnie jednak wraz ze wzrostem temperatury i mo�e r�wnie� pod wp�ywem ciep�a pochodz�cego z podziemnych eksplozji Vastitas, deformacje zacz�y post�powa� szybciej i wsz�dzie pojawia�y si� nowe osuwiska. Dobrze znany Ann szlak �czerwonych� zamaza� si�, kiedy zapad�a si� pochy�o�� do Tempe 12. �ciany Tempe 18 za�ama�y si� po obu stronach, zmieniaj�c kszta�t kanionu z �U� na �V�. Tempe 21 znikn�a, zasypana fragmentami po zawaleniu si� wysokiej zachodniej �ciany. Wsz�dzie topnia�a ziemia. Ann widzia�a nawet pewne
Ann przejecha�a garbate podn�e Krateru Timoszenki, zagrzebanego od p�nocy przez najbardziej po�udniowe fale lawy z Coriolanusa, najwi�kszego z licznych ma�ych wulkan�w w Tempe. Tutaj ziemia by�a intensywnie pokryta do�ami; �nieg spad�, stopnia�, potem ponownie zamarz� w tysi�cach zlewiskowych basen�w. Powierzchnia opada�a w rozmaitych charakterystycznych wzorcach zmarzlinowych: pasmach wielobocznych kamyk�w, koncentrycznym usypisku kraterowym, pingach, soliflukcyjnych pasmach na stokach. W ka�dym zag��bieniu znajdowa� si� zatkany lodem staw albo ka�u�a. Tak, ziemia si� topi�a.
Na s�onecznych, na po�udniowych zboczach, wsz�dzie, gdzie by�o cho� troch� ochrony przed wiatrem, ponad poszyciem mchu, traw� i krzewami ros�y drzewa. W wype�nionych s�o�cem kotlinach znajdowa�y si�
Pod gwa�townie poruszaj�cymi si� cieniami chmur teren by� absolutnie nieruchomy, a� pewnego wieczoru w ciemno�ciach zamajaczy�o za g�azem jakie� bia�e cielsko. Serce Ann zadr�a�o, ale po chwili bia�a plama znikn�a.
Ann chyba jednak co� widzia�a, poniewa� p�niej, tu� przed zapadni�ciem ca�kowitego zmroku, us�ysza�a stukanie do drzwi. Jej serce znowu si� zatrz�s�o niczym rover na resorach. Podbieg�a do okna, wyjrza�a. Postaci w kolorze ska�y, machaj�ce r�koma. Ludzkie istoty.
To by�a ma�a grupa �czerwonych� ekota�yst�w. Gdy Ann zaprosi�a ich do �rodka, o�wiadczyli, �e rozpoznali jej rover z opisu otrzymanego od ludzi w kryj�wce w Tempe. Mieli nadziej�, �e si� z ni� spotkaj�, i teraz bardzo si� cieszyli � �miali si�, rozmawiali, kr�cili po kabinie, starali si� przypadkowo dotkn�� Ann. Byli mtodymi, wysokimi tubylcami z kamiennymi k�ami i bystro po�yskuj�cymi oczyma; niekt�rzy pochodzili z Bliskiego Wschodu, inni mieli bia�� sk�r�, jeszcze inni � czarn�. Wszyscy wygl�dali na szcz�liwych. Ann rozpozna�a ich z Pavonis Mons, nie poszczeg�lne osoby, ale jako grup�; m�odzi fanatycy. Znowu poczu�a dreszcz.
��Dok�d si� udajecie? � spyta�a.
��Do Zatoki Botanicznej � odpar�a m�oda kobieta. � Jedziemy usun�� laboratoria Whitebooka.
��I Stacj� Boone�a � doda�a inna.
��Ach, nie � wyrwa�o si� Ann.
M�odzi zamilkli i wpatrzyli si� w ni� z uwag�. Jak Kasei i Dao w Lastflow.
Ann zaczerpn�a oddechu. Pr�bowa�a wymy�li� odpowied�. Tubylcy bacznie j� obserwowali.
��Byli�cie w Sheffield? � spyta�a.
Pokiwali g�owami. Domy�lali si�, co ma na my�li.
��W takim razie powinni�cie ju� wiedzie� � powiedzia�a powoli. � Bez sensu jest tworzenie czerwonego Marsa, doprowadzaj�c do przelewu krwi na planecie. Musimy znale�� inny spos�b. Nie mo�emy odzyska� planety, zabijaj�c ludzi. Nie powinni�my nawet zabija� zwierz�t, niszczy� ro�lin ani wysadza� w powietrze maszynerii. Nie b�dzie z tego �adnego po�ytku. Destrukcja, kt�ra nie przemawia do ludzi, rozumiecie? Nikogo w ten spos�b nie nawr�cimy. Wielu si� od nas odwraca. Im cz�ciej podejmujemy takie dzia�ania, tym bardziej wszyscy staj� si� �zieloni�. Czyli oddalamy si� od naszego celu. A je�li wiemy o tym i nadal walczymy, stosuj�c identyczne metody, w�wczas zdradzamy nasz cel. Rozumiecie? Kierujemy si� emocjami, poniewa� jeste�my zagniewani. A mo�e dla dreszczyku ryzyka. Trzeba znale�� inny spos�b.
M�odzi patrzyli na ni�. Nie rozumieli jej, byli zak�opotani, wstrz��ni�ci i nastawieni pogardliwie. Niemniej jednak s�uchali. M�wi�a do nich przecie� Ann Clayborne.
��Nie mam pewno�ci, jaki jest inny spos�b � ci�gn�a. � Nie potrafi� wam tego przedstawi�. S�dz�, �e� musimy zacz�� pracowa�. Stworzy� co� w rodzaju czerwonej areofanii. Areofani� zawsze, od samego pocz�tku, uwa�ano za �wiatopogl�d �zielonych�, chyba dlatego, �e zdefiniowa�a go Hiroko. Ona powo�a�a go do �ycia. Z tej przyczyny te� zawsze mieszano go z
Ann umilk�a. M�odzi tubylcy nadal byli skupieni, cho� patrzyli na ni� z lekkim niepokojem; mo�e jej wyw�d ich zmartwi�.
��M�wili�my o tych sprawach wcze�niej � odezwa� si� w ko�cu m�ody m�czyzna. � S� ludzie, kt�rzy si� tym zajmuj�. Czasami im pomagamy. S�dzimy jednak, �e czynny op�r nieod��cznie si� wi��e z walk�. A je�li nie b�dziemy walczy�, zostaniemy zmia�d�eni. �Zieloni� zalej� wszystko.
��Nie stanie si� tak, gdy podbarwimy ten �wiat. Zaczniemy od �rodka, tak�e od ich serc. Ale sabota�, morderstwo� nie, takie dzia�ania powoduj� tylko wzrost poparcia dla �zieleni�, wierzcie mi. D�ugo walczy�am wasz� metod� i zaobserwowa�am, �e ludzie si� od nas odsuwaj�. Skoncentrujcie si� na �yciu, a staniecie si� silniejsi.
M�ody m�czyzna nie wydawa� si� przekonany.
��Tylko dlatego dali nam sze�ciokilometrowy limit, �e przerazi�y ich nasze akcje, byli�my przecie� nap�dow� si�� rewolucji. Gdyby nie nasza walka, metanarodowcy nadal by rz�dzili.
��To by� inny przeciwnik. Walczyli�my w�wczas z Ziemianami, wi�c nasze dzia�ania robi�y wra�enie na marsja�skich �zielonych�. Ale skoro teraz walczymy z nimi, nie podoba im si� to, s� w�ciekli i staj� si� jeszcze bardziej �zieloni�.
Wszyscy siedzieli w milczeniu, zamy�leni, mo�e przygn�bieni.
��Co wi�c robimy? � spyta�a siwow�osa kobieta.
��Pojed�cie na jaki� zagro�ony teren � zasugerowa�a Ann. Wskaza�a za okno. � Mo�ecie dzia�a� tu. Albo gdzie� blisko sze�ciokilometrowej granicy. Osi�d�cie tam, za��cie miasto i uczy�cie je pierwotnym azylem. Stw�rzcie cudowne miejsce! Zacznijmy od g�r.
W ponurym skupieniu rozwa�ali jej s�owa.
��Albo pojed�cie do miast, za��cie grupy turystyczno-krajoznawcze, zdob�d�cie legalne fundusze. Poka�cie ludziom okolic�. Zaskar�cie wszystkie negatywne zmiany, kt�re dostrze�ecie.
��To brzmi strasznie � zauwa�y� m�ody m�czyzna, potrz�saj�c g�ow�.
��Tak � powiedzia�a Ann. � Trzeba wykona� paskudn� robot�. Ale musimy ich zdoby� tak�e od �rodka. Wtargn�� do ich �wiata.
Tubylcy nadal mieli markotne miny. Jeszcze przez jaki� czas siedzieli i rozmawiali na ten temat � jak �yj� teraz, a jak chcieliby �y�. Co zrobi�, aby osi�gn�� upragniony stan. O tym, �e po wojnie nie mo�na ju� �y� po partyzancku. I tak dalej. Dyskusji towarzyszy�y g�o�ne westchnienia, troch� �ez, wzajemne obwiniania si� i s�owa zach�ty.
��Pojedziecie ze mn� jutro i obejrzymy sobie dok�adnie to lodowe morze � zaproponowa�a Ann.
Nast�pnego dnia partyzancka grupa wybra�a si� z ni� na po�udnie wzd�u� sze��dziesi�tego stopnia d�ugo�ci areograficznej. Posuwali si� z trudem. Tak� krain� Arabowie nazywali
P�nocne morze sp�yn�o do Chryse i woda wype�ni�a si� a� do ni�szego ko�ca Nilokeras i Kasei. Ponad uj�ciem tego nowego fiordu znajdowa�o si� wzg�rze o p�askim wierzcho�ku (dawny Krater Szaranowa), kt�re wygl�da�o jak gigantyczny zamek na wysokim cyplu. W �rodku fiordu le�a�a d�uga, w�ska wyspa, jedna z �ebrowych wysepek staro�ytnej powodzi; znowu by�a wysp�, uparcie czerwona w morzu bia�ego lodu. Ann pomy�la�a, �e kiedy� ten fiord stworzy jeszcze lepszy port ni� Zatoka Botaniczna: mia� wprawdzie strome �ciany, lecz tu i tam pojawia�y si� skalne �awy, na kt�rych mog�y powsta� portowe miasta. Trzeba oczywi�cie wzi�� pod uwag� zachodni wiatr p�dz�cy w d� Kasei, katabatyczne porywy, kt�re zatrzymaj� �egluj�ce statki w zatoce Chryse�
Jakie to dziwne. Ann dowioz�a grup� milcz�cych �czerwonych� do pochy�o�ci, po kt�rej zjechali na szerok� �aw� skaln�, a t� oddalili si� od lodowego fiordu w kierunku zachodnim. Do tego czasu zapad� ju� wiecz�r, wi�c zaproponowa�a tubylcom, by wysiedli z roverow, zeszli nad brzeg i towarzyszyli jej w spacerze o zachodzie s�o�ca.
Gdy zachodzi�o s�o�ce, stali w zwartej, smutnej grupce przed samotnym lodowym blokiem wysokim na mniej wi�cej cztery metry; jego stopione wypuk�o�ci by�y tak g�adkie jak ludzkie mi�nie. S�o�ce znajdowa�o si� za lodowym blokiem, prze�wiecaj�c przez niego; po obu stronach bloku jaskrawe �wiat�o odbija�o si� od szklistego, mokrego piasku. �wietlana przestroga. Niezaprzeczalna, p�on�co rzeczywista. Co mieli zrobi�? Stali i patrzyli w milczeniu.
Kiedy s�o�ce znikn�o za czarnym horyzontem, Ann odesz�a od grupy i ruszy�a samotnie w g�r� do rovera. Obejrza�a si� za siebie, w d� zbocza; �czerwoni� ci�gle trwali przy �pla�owej� g�rze lodowej, kt�ra wygl�da�a w�r�d nich jak bia�y bo�ek, zabarwiona ciemnym oran�em niczym pop�kana bia�a tafla lodowej zatoki. Bia�y bo�ek, nied�wied�, zatoka, dolmen marsja�skiego lodu; ten ocean zostanie ju� z nimi na zawsze, tak realny jak ska�a.
Nast�pnego dnia Ann pojecha�a Kasei Vallis na zach�d, ku Echus Chasma. Jecha�a ci�gle w g�r�, jedn� szerok� �aw� po drugiej. Droga by�a �atwa, p�ki Ann nie dojecha�a do miejsca, gdzie Kasei wygina� si� w lewo i w g�r�, przechodz�c w dno Echusa. Krzywizna ta nale�a�a do najwi�kszych i najbardziej oczywistych rze�bionych przez wod� cech planety. Ann zauwa�y�a, �e p�askie obecnie �o�ysko potoku porastaj� kar�owate drzewka, tak ma�e, �e wydawa�y si� niemal krzewami; mia�y czarn� kor�, by�y cierniste, a ich ciemnozielone li�cie � l�ni�ce i ostre jak li�cie ostrokrzewu. Pod czarnymi drzewami r�s� przewa�nie mech, cho� w innych miejscach rzadko wyst�powa�; las by� jednogatunkowy, pokrywa� Kasei Vallis od jednej �ciany kanionu do drugiej, wype�niaj�c wielk� krzywizn� niczym jaki� przesadnie wielki py�ek sadzy.
Z konieczno�ci Ann pojecha�a prosto przez ten niski las, a rover przechyla� si� na boki, kiedy naje�d�a� na ga��zie, mocne jak
Sykn�a i pojecha�a dalej w g�r� Echusa, ku stromemu wulkanicznemu sto�kowi Tharsis Tholis. U stoku wulkanu, na poziomym fragmencie zbocza, le�a�o miasto. Whitebook powiedzia� Ann, �e skierowano tu Petera, wi�c omin�a miejscowo��. Peter � zatopiona ziemia, Sax � spalony grunt. Kiedy� Peter by� jej oczkiem w g�owie. Na tej skale zbuduj� Peter Tempe Terra, Ska�a Ziemi Czasu. Nowy cz�owiek,
Posuwa�a si� dalej na po�udnie, wje�d�aj�c po zboczu wypuk�o�ci Tharsis, a� do miejsca, z kt�rego wida� by�o sto�ek Ascraeusa. G�rski kontynent, widoczny na horyzoncie. Pavonis opanowano i obsadzono ro�linno�ci� ze wzgl�du na jego r�wnikowe po�o�enie i kabel windy, natomiast le��cy tylko pi��set kilometr�w dalej na p�nocny wsch�d Ascraeus pozostawiono w spokoju. Nikt na nim nie mieszka�, bardzo niewiele os�b w og�le si� na niego wspi�o. Zaledwie kilku areolog�w przybywa�o co jaki� czas, aby bada� magm� i sporadyczne piroklastyczne przesuwy popio�u, kt�re barwi�y czerwie� na prawie zupe�n� czer�.
Wjecha�a na niskie zbocza Ascraeusa, �agodne i faliste. �Ascraeus� nale�a� do klasycznych nazw okre�laj�cych albedowe osobliwo�ci, poniewa� ta du�a g�ra widoczna by�a z Ziemi. Ascraeus Lacus. Podczas �kana�omanii� uznano, �e by�a niegdy� jeziorem. Podobnie Pavonis � w tamtej epoce nazywano go Phoenicus Lacus, Jeziorem Feniksa. Ann przeczyta�a, �e Ascra to miejsce urodzenia Hezjoda, �usytuowane po prawej stronie g�ry Helikon, na wysokim, nier�wnym miejscu�. Chocia� wi�c twierdzili, �e Ascraeus jest jeziorem, nadali mu nazw� na cze�� miejsca g�rzystego. Mo�e ich pod�wiadomo�� w�a�ciwie zinterpretowa�a obrazy teleskopowe. S�owo
Ascraeus by� najbardziej stromym z czterech du�ych wulkan�w. Nie otacza�y go jednak �adne skarpy (tak jak Olympus Mons), wi�c Ann mog�a w��czy� niski bieg i posuwa� si� w g�r� ruchem przypominaj�cym powolny start w kosmiczn� przestrze�. Odchyli�a si� w ty� na siedzeniu i zapad�a w drzemk�. G�owa na oparciu, odpr�enie. Obudzi�a si�, gdy dojecha�a � znajdowa�a si� w g�rze, dwadzie�cia siedem kilometr�w ponad poziomem morza, na tej samej wysoko�ci co pozosta�e trzy wielkie g�ry. Tak� wysoko�� osi�ga�y g�ry na Marsie! By�a to granica izostatyczna, przy kt�rej litosfera zaczyna�a si� ugina� pod ci�arem ska�y; �aden z czterech najwi�kszych szczyt�w nie przekracza� tej granicy, mo�na j� by�o zatem uzna� za symbol ich rozmiaru i wspania�ego wieku.
Ascraeus by� bardzo stary, lecz jednocze�nie jego powierzchniowa magma nale�a�a do najm�odszych wulkanicznych ska� na Marsie, lekko tylko zwietrza�a od wiatru i s�o�ca. Kiedy warstwy lawy och�odzi�y si�, stwardnia�y w kszta�t obsuwu; zosta�y niskie kr�te wypuk�o�ci, na kt�re mo�na by�o si� wspi�� lub je omin��. Ko�a rovera Ann pozostawia�y za sob� wyra�ny szlak. Pojazd posuwa� si� zygzakiem po zboczu, unika� stromych odcink�w przy dnach wylew�w magmowych, korzysta� natomiast z du�ej lu�nej sieci pochy�o�ci i �agodnych wzniesie�. Na g�rze panowa� ci�g�y p�mrok, zaspy brudnego, ubitego �niegu pokrywa� py� wodny, cienie mia�y barw� zamglonej, poczernia�ej bieli � Ann czu�a si�, jak gdyby jecha�a po fotograficznym negatywie, a jej nastr�j z nie wyja�nionego powodu pogarsza� si� wraz z wysoko�ci�. Za sob� widzia�a rosn�cy fragment sto�kowego p�nocnego stoku wulkanu, za nim p�nocn� cz�� Tharsis, a� do �ciany Echusa, niskiej linii le��cej w odleg�o�ci ponad stu kilometr�w. Widoczny obszar niemal w ca�o�ci by� pstrokaty � zaspy �nie�ne, lodowe p�yty, firn. C�tkowana biel. Zacienione stoki wulkanicznych sto�k�w cz�sto by�y mocno oblodzone.
Na skalnej powierzchni, tu wysoko � jaskrawozielony mech! Wszystko staje si� zielone.
W miar� jednak jak Ann wje�d�a�a coraz wy�ej � dzie� po dniu, ci�gle w g�r�, niewyobra�alnie wysoko � pokryte �niegiem place by�y coraz cie�sze i rzadsze. Znalaz�a si� dwadzie�cia kilometr�w ponad starym poziomem odniesienia, czyli dwadzie�cia jeden ponad poziomem morza, prawie siedemdziesi�t tysi�cy st�p ponad lodem� By�a ponad dwa razy wy�ej, ni� wznosi� si� Everest ponad ziemskimi oceanami. A sto�ek wulkanu nadal g�rowa� nad ni�, le�a� pe�ne siedem tysi�cy metr�w wy�ej! Prosto w g�r�, w ciemniej�ce niebo, prosto w g�r�, w przestrze�.
Daleko poni�ej przesuwa�a si� p�aska warstwa chmur, zaciemniaj�c widok na Tharsis. Ann mia�a wra�enie, �e bia�e morze �cigaj� w g�r� stoku. Na tym poziomie, nad ni� nie by�o ju� �adnych chmur, przynajmniej tego dnia. Zapewne czasami wisia�y obok g�ry kowad�a burzy, a w inne dni mog�y si� pojawi� w g�rze pierzaste chmury, smagaj�ce niebo tuzinem cienkich sierp�w. Dzi� jednak niebo by�o bezchmurnym purpurowym indygo zabarwionym czerni�, przy zenicie upstrzonym kilkoma dziennymi gwiazdami wida� by�o bladego, samotnego Oriona. Na wsch�d od wierzcho�ka wulkanu p�yn�a rzadka chmura, tak postrz�piona, �e Ann dostrzega�a przez ni� ciemne niebo. W g�rze nie by�o zbyt wiele wilgoci, a atmosfera bardzo rzadka. Na Marsie zawsze b�dzie istnia�a dziesi�ciokrotna r�nica mi�dzy ci�nieniem powietrza przy poziomie morza i na szczytach du�ych wulkan�w; ci�nienie w g�rze wynosi�o obecnie oko�o trzydziestu pi�ciu milibar�w, czyli by�o niewiele wy�sze od tego, kt�re istnia�o na ca�ej planecie, gdy przyby�a na ni� pierwsza setka.
Ann zauwa�y�a male�kie c�tki porost�w w kotlinach na szczytach ska�, w zag��bieniach, na kt�re najpierw spad� �nieg, a potem du�o s�o�ca. Ro�linki by�y zbyt ma�e, by je dojrze�. Porosty � symbiotyczny uk�ad glonu i grzyba, �ci�le wsp�pracuj�cy, by prze�y�, nawet w trzydziestu milibarach. Trudno uwierzy�, jakie warunki jest w stanie znie�� �ycie. Doprawdy, zdumiewaj�ce!
Ann dziwi�a si� tak bardzo, �e za�o�y�a skafander i wysiad�a z pojazdu, pragn�c si� przyjrze� ro�linno�ci. Tu, wysoko w g�rach, trzeba by�o wr�ci� do wszystkich dawnych �rodk�w ochrony: zak�ada� ochronny walker, u�ywa� w�az�w kom�r powietrznych�
Wysz�a na zewn�trz w jaskrawe �wiat�o rzadkiej przestrzeni.
Ska�y, kt�re udzieli�y schronienia porostom, nale�a�y do tego typu ciep�ych teren�w, na kt�rych za�ywa�yby k�pieli s�onecznej �wistaki, gdyby mog�y tak wysoko �y�. Tu, zamiast zwierz�t, Ann dostrzeg�a ma�e jak g��wka od szpilki kropeczki ��tej zieleni albo szaro�ci w odcieniu okr�tu wojennego. Przewodnik nar�cznego komputera nazywa� je porostami p�atkowymi. Ich fragmenty odrywa�y si� podczas burz z ni�szych rejon�w, dolatywa�y tutaj na wietrze, upada�y na ska�� i wrasta�y w ni� niczym ma�e warzywne ska�oczepy. Chyba tylko Hiroko potrafi�aby wyja�ni� to zjawisko.
�yj�ce istoty. Ro�liny. Michel powiedzia� Ann, �e ona kocha kamienie, a nie ludzi, poniewa� zn�cano si� nad ni� w dzieci�stwie. Podobno poczyni�o to szkody w jej psychice, zmniejszaj�c znacz�co hipokampus; silna reakcja na wstrz�s, po��czona ze sk�onno�ci� do rozdwojenia ja�ni. Dlatego te� Ann wybra�a sobie na partnera cz�owieka najbardziej ze wszystkich podobnego do kamienia. Michel doda�, �e tak�e kocha� t� cech� u Simona, uwa�a�, �e by� wspania�y � w latach Underbill Simon nale�a� pono� do nielicznych os�b, kt�rym Michel potrafi� zaufa�, by� ma�om�wny i rzetelny; takiemu mo�na powierzy� wszystkie sekrety�
Michel zwr�ci� uwag� Ann, �e Simon nie jest jedynym milczkiem na �wiecie. Podobno wiele innych os�b posiada�o t� cech�, cho� nie wyst�powa�a u nich w postaci tak czystej. Mo�e Ann powinna pokocha� t� �cierpliw� wytrzyma�o�� u innych ludzi, w ka�dej �ywej istocie� Niekt�rzy pr�bowali �y� �yciem ska�y albo jak planeta. �W ka�dym z nas tkwi ten kamienny up�r� � oznajmi� Michel.
Wiatr lamentowa� przy he�mie Ann i ponad skorupami magmy, szumia� w w�u powietrznym, zag�uszaj�c odg�osy jej w�asnego oddechu. Niebo mia�o tu barw� ciemniejsz� ni� indygo � z wyj�tkiem miejsc po�o�onych nisko na horyzoncie, gdzie by�o zamglonym purpurowym fioletem, zwie�czonym pasem wyra�nego granatu� Och, kt� by kiedy� uwierzy�, �e tak wiele si� zmieni tu, w g�rze, na zboczu Ascraeus Mons. Dlaczego nie osiedlili si� tutaj, aby stale pami�ta�, po co przylecieli na Marsa i co da�a im ta planeta, a oni tak bezmy�lnie zniszczyli.
Ann wr�ci�a do rovera i ruszy�a dalej w g�r�.
Znajdowa�a si� ponad srebrnymi chmurami pierzastymi, dok�adnie na zach�d od przezroczystego ob�oku otaczaj�cego wierzcho�ek wulkanu. Od strony zawietrznej, os�oni�ta od wiatru. Aby wjecha� na g�r�, trzeba by�o podr�owa� w przesz�o��, t�amsz�c wszystkie porosty i bakterie. Ann nie mia�a w�tpliwo�ci, �e s� nawet tu, ukryte wewn�trz p�ytkich skalnych rozpadlin. Chasmoendolityczne �ycie, niczym mityczne ma�e czerwone ludziki, mikroskopijne bo�ki, kt�re rozmawia�y z Johnem Boone�em, ich lokalnym Hezjodem. Tak mawiaj� ludzie na Marsie�
�ycie pieni�o si� wsz�dzie. �wiat stawa� si� zielony. Ale gdyby nie mo�na by�o dostrzec tej zieleni � i gdyby nie sprawia�a ona powierzchni �adnej r�nicy� Czy aby na pewno Ann wzi�a na swoje barki to zadanie? �ywe stworzenia. Michel powiedzia� jej: �Kochasz ska�y z powodu cechy kamienno�ci, kt�r� posiada �ycie!� Wszystko obraca si� wok� �ycia. Simon, Peter. Na tej skale zbuduj� m�j ko�ci�. Dlaczego Ann nie potrafi�a kocha� tej �kamienno�ci� w ka�dej rzeczy?
Rover toczy� si� w g�r� ostatnich koncentrycznych taras�w lawy. Jazda by�a o wiele mniej �mudna teraz, gdy pojazd ugina� si� na asymptotycznym sp�aszczeniu szerokiego, kulistego sto�ka. Tylko lekko w g�r� wzg�rza, z ka�dym metrem mniej stromo i ju� Ann znalaz�a si� na sto�ku, a nast�pnie na jego wewn�trznej kraw�dzi.
Rover sta� nad kalder�. Ann wysiad�a, jej my�li �miga�y jak wydrzyki.
Kalderowy kompleks Ascraeusa sk�ada� si� z o�miu zachodz�cych na siebie krater�w: nowsze opada�y na obwody starszych. Najwi�ksza i najm�odsza kaldera le�a�a blisko �rodka kompleksu, natomiast starsze kaldery o wy�szych dnach otacza�y jej obw�d jak wz�r p�atk�w kwiatu. Dno ka�dej kaldery le�a�o na nieco innej wysoko�ci, oznaczone przez wz�r kulistych p�kni��. Gdy Ann sz�a wzd�u� sto�ka, zmienia�a si� perspektywa, a wi�c r�wnie� odleg�o�ci; tak�e wysoko�� ka�dego dna wydawa�a si� zmienia�, jak gdyby unosi�y si� we �nie. Ann cieszy�a si�, �e jest �wiadkiem wszystkiego, co dzia�o si� w odleg�o�ci osiemdziesi�ciu kilometr�w ze wszystkich stron.
Spacer by� jak lekcja z mechaniki wlotu wulkanicznego. Erupcje na dole, na zewn�trznych stokach wulkanu, usun�y magm� z aktywnego wlotu kaldery, tote� jej dno zapad�o si�. Wszystkie kuliste kszta�ty, takie jak aktywny wlot, porusza�y si� w ci�gu eon�w. Wygi�te w �uki urwiska� W kilku miejscach na Marsie istnia�y takie pionowe zbocza, prawie zupe�ne stromizny. �wiaty bazaltowych pier�cieni. Ta kraina powinna by� mekk� amator�w wspinaczek, ale � o czym Ann wiedzia�a � nikt tu nie bywa�. Kt�rego� dnia pojawi� si� alpini�ci.
Niezwyk�y, skomplikowany Ascraeus zupe�nie nie przypomina� Pavonis, kt�ry mia� kszta�t jednego wielkiego otworu. Dlaczego kaldera Pavonis za�amywa�a si� za ka�dym razem w tym samym obwodzie? Czy�by jej ostatni obsuw wymaza� i wyr�wna� wszystkie wcze�niejsze pier�cienie? Mo�e jej wulkan zawiera� mniej lawy albo mniej magmy znajdowa�o uj�cie na boki? Czy wlot Ascraeusa intensywniej si� przesuwa�? Ann podnios�a z kraw�dzi sto�ka kilka kamyk�w i obejrza�a. Lawowe bomby, �wie�e ejektamenta meteorytowe, graniaki wyg�adzone erozj� nieustannych wiatr�w� Wszystkie te kwestie ci�gle trzeba by�o zbada�. Ludzie niczego tu nie zmienili, nie w takim stopniu, �eby przeszkodzi� pracom wulkanolog�w. Wprawdzie
Wspinaczka na wielkie stoki przypomina�a podr� w przedludzk� przesz�o��, w czyst� areologi�, mo�e w sam� areofani�, z Hiroko albo bez niej. Z porostami albo i bez nich. Na Marsie dyskutowano, czy ustawi� nad tymi kalderami kopu�y lub namioty, kt�re utrzyma�yby je w ca�kowitej sterylno�ci; Ann by�a przeciwna pomys�owi, uwa�a�a, �e w ten spos�b stworzono by jedynie ogrody zoologiczne, dzikie parki, ogrody. Machn�a r�k� na chasmoendolityczne �ycie, kt�re usi�owa�o si� tutaj wedrze�. �ycie� Ann wypowiedzia�a to s�owo; zabrzmia�o dziwnie: ��ycie�.
Niezmienny Mars, kamienny w �wietle s�o�ca.
P�niej jednak ujrza�a k�tem oka bia�ego nied�wiedzia, wysuwa� si� zza wyszczerbionego g�azu na sto�ku. Podskoczy�a, ale gdy przyjrza�a si� dok�adniej, u�wiadomi�a sobie, �e jej si� przywidzia�o. Szukaj�c schronienia, wr�ci�a do rovera. Wskoczy�a do �rodka, a potem sp�dzi�a ca�e popo�udnie przy ekranie AI pojazdu. Przez ca�y czas mia�a wra�enie, �e obserwuj� j� osobliwe, nieuchwytne oczy w okularach. Cz�owiek przypominaj�cy nied�wiedzia, kt�ry zjad�by j�, gdyby umia� j� z�apa�. Gdyby umia�� Teraz nikt nie by� w stanie jej schwyta�, poniewa� mog�a si� na zawsze ukry� w tym wysokim, solidnym kamiennym �wiecie: by�a wolna i taka pozostanie� Jej by� albo nie by� Gdyby si� zdecydowa�a� Uciec na tak d�ugo, jak wytrwa ska�a. Ale znowu, przy w�azie komory powietrznej ten bia�y kszta�t w k�ciku jej oka� Ach, jakie to trudne.
Po zako�czeniu kongresu Nadia zamierza�a od razu opu�ci� Pavonis Mons. Mia�a do�� szemrania panuj�cego w magazynie, do�� k��tni i polityki; zdenerwowa�a j� gwa�towno�� i gro�by przemocy, rozmowy o rewolucji, sabota�u, konstytucji, windzie, Ziemi i pogr�kach zwi�zanych z wojn�. Ziemia i �mier� � z tym kojarzy�a jej si� Pavonis Mons, Pawia G�ra, na kt�rej wszystkie pawie g�adzi�y pi�ra, dumnie st�pa�y i krzycza�y: �Ja, ja, ja�. Pavonis sta�o si� ostatnim miejscem na Marsie, w kt�rym Nadia mia�a ochot� przebywa�.
Pragn�a opu�ci� g�r� i odetchn�� powietrzem na otwartym terenie. Chcia�a pracowa� nad �prawdziwymi rzeczami�, chcia�a budowa� wszystkimi dziewi�cioma palcami, grzbietem i umys�em, budowa� cokolwiek i wszystko, nawet niekoniecznie budowle �namacalne� (chocia� oczywi�cie czu�aby si� w�wczas cudownie). Mog�a te� tworzy� takie �rzeczy� jak powietrze czy gleba, elementy nowego dla niej projektu konstrukcyjnego, czyli po prostu samego terraformowania, kt�rym interesowa�a si� podczas swego pierwszego spaceru na powietrzu, gdy schodzi�a do Krateru DuMartheraya jedynie z ma�� mask� na twarzy filtruj�c� dwutlenek w�gla; wtedy w�a�nie zrozumia�a t� obsesj� Saxa. W chwili obecnej Nadia by�a gotowa przy��czy� si� do niego i reszty terraformer�w, w�a�nie teraz, gdy usuni�cie orbituj�cych luster spowodowa�o nadej�cie d�ugiej zimy, gro��c epok� lodowcow�. Zbudowa� powietrze, ziemi�, poruszy� wod�, wprowadzi� ro�liny i zwierz�ta � praca ta wydawa�a si� Rosjance fascynuj�ca. Rzecz jasna, interesowa�y j� r�wnie� bardziej konwencjonalne projekty budowlane. Kiedy nowe Morze P�nocne stopi si�, a jego linia brzegowa � ustabilizuje, wsz�dzie powstan� portowe miasta, bez w�tpienia dziesi�tki takich miast, a w ka�dym musz� si� znale�� falochrony i pla�e, kana�y, nadbrze�a i doki oraz, dalej, zwyk�e osady na wzg�rzach. Im wy�szy teren, tym wi�cej b�dzie miast namiotowych i zadaszonych kanion�w. M�wiono nawet o postawieniu namiot�w nad niekt�rymi du�ymi kalderami, o po��czeniu trzech ksi���cych wulkan�w lini� kablowych wagonik�w oraz o zbudowaniu mostu nad przesmykami po�o�onymi na po�udnie od Elysium. Niekt�rzy pragn�li zaludni� polarny kontynent wyspowy. Istnia�y nowe koncepcje zwi�zane z biobudownictwem, plany �budowania� dom�w i innych budynk�w bezpo�rednio z genetycznie przekszta�conych drzew � tak jak Hiroko u�ywa�a bambusa, tyle �e na wi�ksz� skal�. Tak, budowniczy got�w przyswoi� sobie najnowsze techniki mia� przed sob� tysi�c lat cudownej pracy. To by� sen, kt�ry si� spe�nia�.
Niestety, wtedy przysz�a do Nadii ma�a grupa os�b rozpatruj�cych kandydatury do pierwszej rady wykonawczej nowego rz�du globalnego.
Nadia patrzy�a na nich. Mia�a wra�enie, �e widzi, jak stawiaj� przed ni� du�y, poruszaj�cy si� wolno w jej kierunku potrzask, a ona ze wszystkich si� chce uciec, zanim pu�apka si� zatrza�nie.
��Jest wielu odpowiednich kandydat�w � zauwa�y�a. � Co najmniej dziesi�� razy wi�cej znakomitych os�b ni� stanowisk w radzie.
��Tak � odparli, wpatruj�c si� w ni�. � Zastanawiamy si�, czy my�la�a� kiedy� o takiej pracy.
��Nie � rzek�a.
Art wyszczerzy� z�by. Nadia dostrzeg�a jego u�miech i zmartwi�a si�.
��Pragn� budowa� � rzuci�a stanowczo.
��Mo�esz robi� jedno i drugie � wtr�ci� Art. � Praca w radzie nie jest zaj�ciem na pe�en etat.
��Akurat, do diab�a.
��Naprawd�.
Poj�cie rz�du obywatelskiego wpisano do nowej konstytucji i obowi�zywa�o ono wsz�dzie: od globalnego parlamentu, poprzez s�dy, ko�cz�c na w�adzach namiotowych miast. Przypuszczalnie sporo tej pracy wykonywa�y osoby zatrudnione na niepe�nym etacie, Nadia by�a jednak pewna, �e dzia�alno�� w radzie wykonawczej zajmie znacznie wi�cej czasu.
��Czy cz�onk�w rady wykonawczej nie trzeba wybiera� z przedstawicieli parlamentu? � spyta�a.
Jej go�cie stwierdzili z zadowoleniem, �e wprawdzie o wyborze decyduj� cz�onkowie cia�a ustawodawczego, nie jest jednak konieczne, by wybierali spo�r�d siebie, cho� zwykle tak si� dzieje.
��No c�, w konstytucji zdarzy�a si� pomy�ka � mrukn�a Nadia. � Dobrze, �e dostrzegli�cie j� tak szybko. Ograniczaj�c si� do wybierania cz�onk�w cia�a ustawodawczego, nie mo�ecie korzysta� z do�u.
Z do�u�
��Poza tym znam wielu lepszych od siebie kandydat�w � doko�czy�a.
Niestety, cz�onkowie grupy nalegali. Ci�gle wracali, w r�nym sk�adzie, a Nadia czu�a, �e stale biegnie ku zw�aj�cej si� szczelinie mi�dzy z�bami potrzasku. W ko�cu zacz�li b�aga�. Prosili j� wszyscy przedstawiciele ma�ej delegacji. Okres by� naprawd� prze�omowy dla nowego rz�du i potrzebowali rady wykonawczej, kt�rej ufaliby mieszka�cy ca�ego Marsa, to by�a sprawa podstawowa� i tak dalej� Wybrano Senat, zaplanowano Dum� i teraz obie izby musia�y wybra� siedmiu cz�onk�w rady. W�r�d kandydat�w wymieniano Michai�a, Zeyka, Petera, Marin�, Etsu, Nanao, Ariadne, Marion, Iriszk�, Antara, Raszida, Jackie, Charlotte, czterech ambasador�w Ziemi i wiele innych os�b, kt�re Nadia po raz pierwszy spotka�a w magazynie.
��Jest sporo �wietnych ludzi � przypomina�a im Nadia. Tak, rewolucja mia�a wielu przyw�dc�w.
Przedstawiciele grupy odpowiedzieli, �e nie wszystkim osobom z listy mo�na zaufa�, przyzwyczaili si� do tego, �e Nadia to zr�wnowa�ona przedstawicielka centrum; m�wili, �e zar�wno podczas kongresu, jak i podczas rewolucji zaprezentowa�a wspania�� postaw�, podobnie zreszt� jak przedtem, w Dorsa Brevia, i przez wszystkie podziemne lata, a w�a�ciwie od samego pocz�tku. Ludzie chcieli, �eby Nadia zasiad�a w radzie, poniewa� by�a uosobieniem spokoju i potrafi�a wielu sk�oni� do rozwagi. Nazywali j� mi�dzy innymi �spokojn� g�ow�� i �neutraln� parti��.
��Wyno�cie si� � krzykn�a, nagle rozgniewana Rosjanka, chocia� nie wiedzia�a, z jakiego powodu. Go�cie byli mocno zaniepokojeni jej wybuchem. � Pomy�l� o tym � doda�a, wypraszaj�c ich i ponaglaj�c do wyj�cia.
W ko�cu zostali z ni� tylko Charlotte i Art. Patrzyli na Nadi� powa�nie, udaj�c, �e nie mieli z ca�� spraw� nic wsp�lnego.
��Tamtym chyba bardzo zale�y, �eby� zacz�a dzia�a� w radzie � odezwa� si� Art.
��Och, daj spok�j.
��Tego jednak chc�. Pragn� kogo�, komu mog� zaufa�.
��Chcesz powiedzie�, �e pragn� kogo�, kogo si� nie boj�, starej babuszki, kt�ra nie b�dzie im przeszkadza�. W ten spos�b zdo�aj� trzyma� przeciwnik�w z dala od rady i wykonywa� sw�j program.
Art zmarszczy� brwi; nie zastanawia� si� nad t� kwesti�, by� zbyt naiwny.
��Wiesz, �e aby stworzy� na podstawie suchych paragraf�w konstytucji prawdziwy, dzia�aj�cy rz�d, trzeba naprawd� umie� budowa� � powiedzia�a zamy�lona Charlotte.
��Och, wyno�cie si� � zdenerwowa�a si� Nadia.
W ko�cu jednak ust�pi�a. Tamci okazali si� nieub�agani � by�o ich zaskakuj�co wielu i nie poddawali si�. Zreszt�, Nadia nie chcia�a, by pos�dzili j� o nier�bstwo, pozwoli�a wi�c, by potrzask zacisn�� si� na jej nodze.
Obie izby parlamentu zebra�y si� i odby�y tajne g�osowania. Nadi� wybrano jako jedn� z siedmiu, wraz z Zeykiem, Ariadne, Marion, Peterem, Michai�em i Jackie. Tego samego dnia Iriszce powierzono funkcj� pierwszego g��wnego s�dziego Globalnego S�du Ekologicznego; z jednej strony by� to wielki sukces Iriszki, a tak�e � og�lnie � �czerwonych�, z drugiej jednak cze�� �wspania�omy�lnego gestu�, kt�ry Art wykona� pod koniec kongresu, by zyska� poparcie �czerwonych�. Ostatecznie mniej wi�cej po�owa nowych s�dzi�w wywodzi�a si� z tego �rodowiska (z kt�rego� ich �odcienia�) i Nadia uwa�a�a ten gest Arta za nazbyt wspania�omy�lny.
Natychmiast po wyborach przysz�a do niej inna delegacja, kt�rej tym razem przewodzili wsp�cz�onkowie rady. Powiedzieli Nadii, �e w obu izbach otrzyma�a najwi�cej g�os�w, postanowiono wi�c j� wybra� na przewodnicz�c� rady.
��Och, nie j�kn�a.
Przybyli z powag� pokiwali g�owami i o�wiadczyli, �e przewodnicz�cy jest tylko jednym z cz�onk�w rady, jedn� osob� spo�r�d r�wnych sobie, a zatem stanowisko jest w zasadzie honorowe. Ten typ w�adzy wzorowano na rz�dach szwajcarskich, a Szwajcarzy podobno zwykle nawet nie wiedzieli, kto jest ich prezydentem. Tak twierdzili koledzy Rosjanki z rady� Oczywi�cie potrzebowali akceptacji Nadii (w tym momencie w oczach Jackie pojawi� si� kr�tki b�ysk), prosili wi�c, by oficjalnie zgodzi�a si� przyj�� funkcj�.
��Wynocha � rzuci�a tylko.
Gdy wyszli, osun�a si� w fotelu. Czu�a si� oszo�omiona.
��Jeste� jedyn� osob� na Marsie, kt�rej wszyscy ufaj� � powiedzia� �agodnie Art. Wzruszy� przy tym ramionami, jak gdyby chcia� powiedzie�, �e nie ma z tym nic wsp�lnego, Nadia wiedzia�a jednak, �e to nieprawda. � Co mo�emy zrobi�? � spyta� z przesadn� teatralno�ci�. � Popracuj ze trzy lata, a gdy sprawy potocz� si� swoim torem, b�dziesz mog�a zrezygnowa�. Poza tym, zostaniesz pierwszym prezydentem Marsa! Potrafisz si� temu oprze�?
��Bardzo �atwo.
Art milcza�. Nadia obrzuci�a go piorunuj�cym spojrzeniem.
��Ale zgodzisz si�, prawda? � odezwa� si� w ko�cu.
��Pomo�esz mi?
��Och, oczywi�cie, �e tak. � Po�o�y� r�k� na jej zaci�ni�tej pi�ci. � Zrobi� wszystko, co zechcesz. To znaczy� Jestem do twojej dyspozycji.
��Czy jest to oficjalne stanowisko Praxis?
��No c�, tak, jestem pewien, �e mo�e by�. Doradca Praxis przy marsja�skim prezydencie? Za�� si�.
Mo�e mog�aby go nam�wi� do pracy.
G�o�no westchn�a. Pr�bowa�a uspokoi� �o��dek. Pomy�la�a, �eby przyj�� propozycj�, a potem przerzuci� wi�kszo�� pracy na Arta i na ca�y przydzielony personel. Nie by�aby pierwszym prezydentem, kt�ry tak post�puje, i nie ostatnim.
��Doradca Praxis przy prezydencie Marsa � powt�rzy� Art, smakuj�c s�owa. Wygl�da� na zadowolonego.
��Och, daj spok�j! � burkn�a.
��Jasne.
Zostawi� j� sam�, aby przemy�la�a ca�� spraw�, a po pewnym czasie wr�ci� z paruj�cym rondelkiem
��Tak czy owak, jestem tw�j, Nadiu � o�wiadczy� Art. � Wiesz o tym.
��Uhm.
Przyjrza�a mu si�, kiedy popija�
Tyle �e mia�a teraz 159 lat. Kolejna niedorzeczno�� Art mia�, nie by�a pewna� oko�o siedemdziesi�tki czy osiemdziesi�tki, chocia� wygl�da� na pi��dziesi�t, tak jak wiele os�b, kt�re wcze�nie zacz�y si� poddawa� kuracji przed�u�aj�cej �ycie.
��Jestem wystarczaj�co stara, aby by� twoj� praprababk� � oznajmi�a.
Randolph wzruszy� ramionami, zak�opotany. Wiedzia�, o czym Nadia m�wi.
��Jestem wystarczaj�co stary, aby by� prapradziadkiem tej kobiety � odpar�, wskazuj�c na wysok� marsja�sk� dziewczyn�, przechodz�c� za drzwiami ich biura. � A ona jest wystarczaj�co doros�a, aby mie� dzieci. Wi�c, no wiesz� Akurat teraz ta kwestia nie ma nic do rzeczy.
��Mo�e dla ciebie.
��No c�. To jedna z dw�ch r�wnorz�dnych opinii.
Nadia nie odpowiedzia�a.
��S�uchaj � stwierdzi� Art � b�dziemy �y� jeszcze przez d�ugi czas. W pewnym momencie liczby musz� przesta� mie� znaczenie. Chc� powiedzie�, �e nie by�o mnie tu z tob� w pierwszych latach, ale jeste�my razem ju� od bardzo dawna i wiele wsp�lnie przeszli�my.
��Wiem. � Nadia spojrza�a w d�, na st�, przypominaj�c sobie niekt�re z tych sytuacji. Koniuszek jej dawno utraconego palca� Ca�e to �ycie znikn�o. A teraz by�a prezydentem Marsa. � Cholera.
Art popija�
��Pomo�esz mi z t� cholern� rad�! � rzuci�a. By�a w ponurym nastroju, poniewa� musia�a odsun�� od siebie wszystkie technofantazje.
��Pomog�.
��A potem, no c�, zobaczymy.
��Zobaczymy � powt�rzy� i u�miechn�� si�.
A wi�c sta�o si�. Nadia ugrz�z�a na Pavonis Mons. Nowy rz�d mia� tam miejsce spotka�, przenosz�c si� z magazyn�w do centrum Sheffield, gdzie zaj�� zwaliste, opuszczone przez metanarodowc�w, wypucowane budynki o kamiennych fasadach. Oczywi�cie wybuch�a dyskusja, czy trzeba komu� p�aci� za te budynki i reszt� infrastruktury, czy te� niezale�ny i nowy porz�dek powinien je �zglobalizowa� albo �usp�dzielczy�.
��Trzeba p�aci� � mrukn�a Nadia, spogl�daj�c gro�nie na Charlotte. Funkcja prezydenta Marsa nie dawa�a niestety Rosjance w�adzy ani pos�uchu.
W ka�dym razie globalny rz�d wprowadzi� si�, a Sheffield zosta�o, je�li nie stolic� Marsa, to przynajmniej tymczasow� siedzib� jego rz�du. Burroughs by�o zatopione, a Sabishii spalone, tote� nie istnia�o �adne inne oczywiste i odpowiednie ku temu miejsce, w dodatku Nadia mia�a wra�enie, �e �adne z pozosta�ych miast namiotowych nie ma ochoty przyj�� cz�onk�w rady. M�wi�o si�, �e nale�y zbudowa� now� stolic�, na to jednak potrzeba by�o czasu, a przedstawiciele rady wykonawczej gdzie� si� musieli spotyka�. Zatrzymali si� wi�c w pobli�u toru magnetycznego w Sheffield, pod ciemnym niebem namiotu, w cieniu wznosz�cego si� we wschodniej dzielnicy miasta kabla windy; prosty i czarny, wygl�da� jak rysa na rzeczywisto�ci.
Nadia znalaz�a mieszkanie w ostatnim namiocie na zachodzie, za sto�kowym parkiem. Lokal znajdowa� si� na czwartym pi�trze, sk�d rozci�ga� si� wspania�y widok w d�, w niesamowit� kalder� Pavonis. Art wybra� sobie mieszkanie na parterze tego samego budynku, na ty�ach; najwyra�niej kaldera przyprawia�a go o zawr�t g�owy. Mieszka� jednak blisko, a biuro Praxis znajdowa�o si� w s�siednim biurowcu, pokrytym rz�dami chromowoniebieskich okien, w sze�cianie z polerowanego jaspisu wielko�ci miejskiego bloku mieszkalnego.
Teraz Rosjanka musia�a zrobi� g��boki wdech i przyst�pi� do pracy, tak jak j� poproszono. Czu�a si� jak w z�ym �nie, w kt�rym kongres konstytucyjny nagle rozci�gn�� si� na trzy lata, trzy marsja�skie lata.
Na pocz�tek postanowi�a, �e b�dzie od czasu do czasu schodzi� z wierzcho�ka i uczestniczy� w jakim� projekcie budowlanym. Musia�a te� si� wywi�zywa� ze swoich obowi�zk�w w radzie, s�dzi�a jednak, �e wywrze dobre wra�enie, je�li na przyk�ad podejmie si� pracy nad wzrostem produkcji gazu oran�eriowego, ��cz�c w ten spos�b problemy techniczne i polityk� dostosowania si� do nowych zasad zwi�zanych ze �rodowiskiem. Ch�tnie ruszy�aby w teren, gdzie znajdowa�y si� pok�ady gaz�w, i stamt�d, przez nadgarstek, utrzymywa�aby kontakt z rad�.
Niestety, zdarzenia sprzysi�g�y si� przeciwko niej i musia�a pozosta� w Sheffield, gdzie dzia�o si� wiele, cho� w por�wnaniu z samym kongresem nic z pozoru wa�nego ani interesuj�cego: po prostu niezb�dne szczeg�y. Tak jak powiedzia�a Charlotte, po fazie projektowania nast�pi� teraz nie ko�cz�cy si� okres drobiazgowego konstruowania, pracy nad kolejnymi szczeg�ami.
Nadia wiedzia�a, �e musi by� cierpliwa. Przepracowa� pierwszy gor�czkowy okres, a p�niej wyjecha�. Tymczasem, jak to na pocz�tku, obecno�ci Nadii potrzebowa�y media, nowe marsja�skie biuro ONZ (bardzo zainteresowane polityk� imigracyjn� i procedurami) oraz radni. Gdzie rada b�dzie si� spotyka�? Jak cz�sto? Zgodnie z jakimi zasadami ma dzia�a�? Nadia przekona�a pozosta�ych sze�ciu przedstawicieli rady, aby zatrudnili jako sekretarza rady i szefa protoko�u Charlotte, kt�ra natychmiast wynaj�a du�y zesp� asystent�w z Dorsa Brevia. W ten spos�b zacz�li kompletowa� personel. Michai� mia� praktyczne do�wiadczenie, poniewa� dzia�a� kiedy� w rz�dzie Bogdan�w Vishniac. Zatem w radzie by�y osoby lepiej przygotowane do wykonywania tej pracy ni� Nadia, niemniej jednak milion razy dziennie zapraszano j�, by si� naradza�, dyskutowa�, decydowa�, uzgadnia�, rozstrzyga�, zarz�dza� i tak dalej. Bez ko�ca.
A potem, kiedy Rosjance uda�o si� na si�� wygospodarowa� troch� wolnego czasu dla siebie, okaza�o si�, �e funkcja prezydenta niezwykle utrudnia przy��czenie si� do ka�dego z projekt�w budowlanych, bowiem dana budowa nale�a�a teraz do jakiego� namiotu lub sp�dzielni, bardzo cz�sto by�y to przedsi�biorstwa ekonomiczne, zaanga�owane w transakcje zwi�zane z �niezyskownymi� pracami publicznymi; czasem dzia�a�y na zasadach wsp�zawodnictwa. Gdyby wi�c marsja�ski prezydent popiera� kt�r�� sp�dzielni�, podejrzewano by oficjaln� protekcj�. Skoro Nadia chcia�a dzia�a� zgodnie z wszelkimi zasadami, nie mog�a sobie na to pozwoli�. Konflikt interes�w.
��Cholera! � krzykn�a oskar�ycielskim tonem do Arta.
Randolph wzruszy� ramionami i pr�bowa� udawa�, �e nie spodziewa� si� takiego obrotu spraw.
Nadia nie mia�a wi�c wyj�cia. Sta�a si� wi�niem w�asnej w�adzy. Musia�a bada� sytuacj�, niczym in�ynieryjny problem, i pr�bowa� wykorzysta� swoj� si��. Aby budowa� fabryki gaz�w oran�eriowych, musia�aby si� przy��czy� do kt�rej� ze sp�dzielni produkcyjnych, a je�li tego nie chcia�a, musia�a znale�� inny spos�b. Mo�e zacz�� z �wy�szej pozycji� � na przyk�ad koordynowa� prac� sp�dzielni.
S�dzi�a, �e �atwo znale�� pretekst dla wspierania budowy tego typu fabryk. Trwa� �rok bez lata�, towarzyszy�a mu seria gwa�townych burz, kt�re sun�y z Wielkiej Skarpy na p�noc. Wi�kszo�� meteorolog�w zgadza�a si�, �e te � jak je nazywano � �r�wnikowe burze Hadleya� spowodowa�o usuni�cie zwierciade� orbitalnych oraz wywo�any ich brakiem nag�y spadek s�onecznego na�wietlenia. Powszechnie panowa�a opinia, �e mo�e nadej�� epoka lodowcowa, a pompowanie w atmosfer� gaz�w oran�eriowych uwa�ano za jeden z najlepszych sposob�w jej przeciwdzia�ania. Nadia poprosi�a wi�c Charlotte, aby zwo�a�a konferencj�, podczas kt�rej zamierza�a szuka� poparcia dla akcji zapobiegaj�cej nadej�ciu epoki lodowcowej. Charlotte skontaktowa�a si� z lud�mi w Da Vincim, Sabishii oraz w innych miejscach i zaplanowano konferencj�, kt�ra mia�a odby� si� w Sabishii; niekt�rzy � zapewne saxoklony z Da Vinciego � nadali jej nazw�: �Efekty utraty nas�onecznienia. Spotkanie w Mroku 53�.
Niestety, Nadia nie zdo�a�a dotrze� na konferencj�, gdy� jej czasem niemal ca�kowicie zaw�adn�y sprawy w Sheffield, zw�aszcza tworzenie nowego systemu ekonomicznego, co uzna�a za wystarczaj�co wa�ne, aby zosta� w mie�cie. Parlament stosowa� prawa eko-ekonomii, staraj�c si� wprowadzi� w �ycie zapisan� w konstytucji teori�. Sp�dzielniom, kt�re istnia�y przed rewolucj�, polecono, by pomog�y upodobni� si� do siebie nowym niezale�nym, lokalnym filiom metanarodowc�w. Proces ten, zwany horyzontalizacj�, wspiera�o bardzo wiele os�b, zw�aszcza m�odych tubylc�w, dzi�ki czemu przekszta�ce� dokonywano w spos�b �agodny i bezproblemowy. Ka�de marsja�skie przedsi�biorstwo musia�o obecnie w ca�o�ci nale�e� do jego pracownik�w. Sp�dzielnia nie mog�a liczy� wi�cej ni� tysi�c os�b; wi�ksze przedsi�biorstwa rozdrabniano na wsp�pracuj�ce ze sob� stowarzyszenia sp�dzielcze. Wi�kszo�� firm opiera�a sw� wewn�trzn� struktur� na wariantach modeli bogdanowistycznych, kt�re z kolei nawi�zywa�y do wsp�lnot baskijskich w hiszpa�skim Mondragonie. W sp�dzielniach wszyscy pracownicy zapewniali sobie pozycj� wsp�w�a�cicieli przez wp�acenie r�wnowarto�ci mniej wi�cej rocznych zarobk�w na fundusz maj�tkowy firmy. Pieni�dze te zarabiali podczas sta��w pod koniec szkolenia i stawa�y si� one zacz�tkiem udzia�u danego pracownika w przedsi�biorstwie, kt�ry r�s� z ka�dym rokiem pracy, a w ko�cu wraca� do jego w�a�ciciela w postaci emerytury albo odprawy. Rady nadzorcze wybierane spo�r�d si�y roboczej zatrudnia�y � zwykle z zewn�trz � zarz�d, kt�ry podejmowa� decyzje wykonawcze, ale co roku rada nadzorcza ocenia�a jego dzia�alno��. Kredyty i kapita� otrzymywano z centralnych bank�w sp�dzielczych, funduszu rozruchowego globalnego rz�du lub organizacji wspieraj�cych ruch sp�dzielczy, takich jak Praxis czy pa�stwo szwajcarskie. Przy wykonywaniu powa�niejszych projekt�w w ramach danego przemys�u albo dzia�alno�ci us�ugowej sp�dzielnie ��czy�y si� w wi�ksze jednostki, kt�re wysy�a�y reprezentant�w do przemys�owych gildii, powo�uj�cych komisje praktyk zawodowych, centra arbitra�owe i mediacyjne oraz stowarzyszenia handlowe.
Komisja ekonomiczna utworzy�a r�wnie� marsja�sk� walut� s�u��c� do p�atno�ci wewn�trznych oraz do wymiany z walutami ziemskimi. Komisja pragn�a pieni�dza �odpornego� na ziemsk� spekulacj�, ale poniewa� na Marsie nie istnia� rynek akcyjny, Ziemianie nadal preferowali w�asne waluty. Marsja�skiemu cekinowi grozi�a wi�c inflacja na ziemskich rynkach pieni�nych i w dawnych czasach zapewne jego warto�� szybko by spad�a, powoduj�c straty handlowe. Jednak obecnie na Ziemi niedobitki metanarodowc�w kontynuowa�y walk� przeciwko sp�dzielczo�ci, a w �wiecie ziemskich finans�w panowa� chaos, tote� marsja�sk� waluta mia�a na Ziemi w�a�ciw� pozycj� � nie za s�ab�, nie za siln�. Na Marsie natomiast cekin by� po prostu �rodkiem p�atno�ci. Praxis bardzo pomaga�a w tym procesie, staj�c si� dla m�odej gospodarki swego rodzaju bankiem federalnym, kt�ry dostarcza� wolnych od odsetek po�yczek i po�redniczy� w finansach z Ziemi�.
Rada wykonawcza Nadii spotyka�a si� codziennie na wielogodzinnych zebraniach, podczas kt�rych omawiano problemy ustawodawcze i inne programy rz�dowe. Spotkania zabiera�y tyle czasu, i� Rosjanka niemal zapomnia�a o konferencji w Sabishii, kt�r� sama zainicjowa�a. Czasami jednak, w nocy, siada�a na ostatni� przed snem godzin� lub dwie przy ekranie i rozmawia�a z przyjaci�mi w Sabishii. Mia�a wra�enie, �e i bez niej konferencja osi�gnie sw�j cel. Zjecha�o na ni� wielu marsja�skich ekolog�w, kt�rzy przyznawali, �e intensywny wzrost emisji gaz�w oran�eriowych zmniejszy�by negatywne skutki utraty zwierciade�. Oczywi�cie gazem naj�atwiejszym do wys�ania w atmosfer� by� dwutlenek w�gla, jednak naukowcy zgadzali si�, �e zamiast niego � ci�gle przecie� pr�bowano tak zredukowa� jego ilo�� w powietrzu, by cz�owiek m�g� oddycha� � potrafi� stworzy� bardziej skomplikowane, pot�niejsze gazy i uwolni� je w potrzebnych ilo�ciach. Ekolodzy twierdzili, �e taka dzia�alno�� pozostanie w zgodzie z prawem, bowiem w konstytucji zapisano tylko, �e marsja�ska atmosfera nie mo�e by� g�stsza ni� trzysta pi��dziesi�t milibar�w przy konturze sze�ciokilometrowym, nigdzie jednak nie wymieniono gaz�w, kt�rych mo�na u�ywa� do stworzenia tego ci�nienia. Na konferencji obliczono, �e gdyby wypompowa� sto cz�ci w�glowodor�w i innych gaz�w oran�eriowych z koktajlu Russella na milion cz�ci atmosfery (zamiast obecnych dwudziestu siedmiu cz�ci na milion), w�wczas retencja ciep�a wzros�aby o wiele stopni Kelvina, zapobiegaj�c nadej�ciu epoki lodowcowej lub przynajmniej w znacznym stopniu skracaj�c czas jej trwania. Plan zak�ada� produkcj� i emisj� ton czterofluorku w�gla, sze�ciofluoroetanu, sze�ciofluorku siarki, metanu, tlenku azotawego i element�w �ladowych innych substancji chemicznych, kt�re pomog�yby obni�y� tempo niszczenia tych w�glowodor�w przez promieniowanie ultrafioletowe.
Na konferencji omawiano te� trudn� kwesti� zako�czenia topienia lodowca na Morzu P�nocnym. Kiedy ca�e morze stanie si� p�ynne, albedo lodu powinno powodowa� wysy�anie sporej ilo�ci energii w przestrze� i powsta�by �ywy cykl wodny. Gdyby uda�o si� stworzy� p�ynny albo � bior�c pod uwag�, jak daleko na p�nocy le�a� � p�ynny w porze lata ocean, wtedy nie by�oby mowy o epoce lodowcowej i mo�na by uzna�, �e zako�czono proces terraformowania � istnia�yby w�wczas silne pr�dy, fale, parowanie, chmury, opady atmosferyczne, topnienie, strumienie, rzeki, delty: ca�y cykl hydrologiczny. Na razie proponowano r�norodne metody przyspieszaj�ce topnienie lodu: wysy�anie do oceanu ciep�a odpadowego z elektrowni atomowych, rozrzucanie na lodzie du�ych ilo�ci czarnych glon�w, stosowanie mikrofalowych i ultrad�wi�kowych nadajnik�w jako grzejnik�w, a nawet rejsy du�ych lodo�amaczy po p�yciznach.
Rzecz jasna, wzrost emisji gaz�w oran�eriowych r�wnie� tu by�by pomocny: gdyby powietrze osi�gn�o stan ponad dwustu siedemdziesi�ciu trzech stopni Kelvina, powierzchniowy l�d oceanu stopi�by si� w ko�cu sam. Jednak w trakcie konferencji naukowcy stopniowo wskazywali na wiele problem�w zwi�zanych z planem emisji gaz�w oran�eriowych i nazywano go kolejnym ogromnym przedsi�wzi�ciem przemys�owym, niemal dor�wnuj�cym takim monstrualnym projektom metanarodowc�w, jak sprowadzanie azotu z Tytana czy te� soletta. W dodatku w wy�szych partiach atmosfery promieniowanie ultrafioletowe stale niszczy�o gazy, tote� aby osi�gn�� po��dany poziom, trzeba by�o ich produkowa� bardzo du�o, a p�niej stale kontynuowa� produkcj�. Wymaga�o to ci�g�ej eksploatacji surowc�w, budowania nowych fabryk przekszta�caj�cych owe surowce w po��dane gazy oraz wykorzystania pot�nych automat�w, samokieruj�cych i replikuj�cych si� maszyn g�rniczych, samobuduj�cych i reguluj�cych warsztat�w, bezza�ogowych, zdalnie sterowanych samolot�w lataj�cych w wy�szych partiach atmosfery i tym podobnych urz�dze�. Jednym s�owem � wielkie przedsi�wzi�cie maszynowe.
W�a�ciwie kwestie techniczne nie stanowi�y problemu. Nadia zwr�ci�a uwag� przyjacio�om z konferencji, �e marsja�ska technologia od samego pocz�tku by�a wysoce zautomatyzowana. Wystarczy�o zatem zbudowa� tysi�ce ma�ych automatycznych pojazd�w i wys�a� je na powierzchni�. B�d� w�drowa�y, szukaj�c odpowiednich pok�ad�w w�gla, siarki czy fluorytu, przemieszczaj�c si� od miejsca do miejsca niczym kr���ce niegdy� po Wielkiej Skarpie stare arabskie karawany poszukiwawcze. P�niej, gdy roboty znajd� nowe, bogate pok�ady surowc�w, mog� si� zatrzyma� i � z gliny, �elaza, magnezu oraz metali �ladowych (plus przywiezione cz�ci zmontowane w innym miejscu) � zbudowa� fabryczki przetw�rcze, kt�re z kolei wyprodukuj� szereg automatycznych koparek i w�zk�w, a te przetransportuj� przetworzone surowce do po�o�onych centralnie fabryk. Tam przywiezione produkty zostan� przekszta�cone w gaz i uwolnione w atmosfer� wysokimi ruchomymi kominami. Rosjanka podkre�la�a, �e taka operacja niewiele si� b�dzie r�ni�a od wcze�niejszych poszukiwa� gaz�w atmosferycznych; po prostu wymaga wi�kszego wysi�ku.
Rozm�wcy Nadii zauwa�yli jednak, �e wi�kszo�� znanych pok�ad�w ju� wyeksploatowano. G�rnictwo powierzchniowe powinno te� zmieni� metody dzia�ania; wsz�dzie wok� wyrasta�y teraz elektrownie, a w wielu miejscach znajdowano opuszczone chodniki powsta�e w rezultacie hydratacji, dzia�ania bakterii lub chemicznych reakcji zachodz�cych w glinach. Ani ekologowie, ani politycy nie akceptowali ju� rozdzierania powierzchni w celu dotarcia do ni�szych pok�ad�w surowc�w, zw�aszcza �e powszechnie starano si� redukowa� cz�stotliwo�� burz py�owych, kt�re nadal jeszcze stanowi�y problem. �Czerwoni� cz�onkowie izb parlamentu domagali si� wr�cz oficjalnego zakazu powierzchniowego g�rnictwa za pomoc� automat�w i tym razem przyznali im racj� nawet zwolennicy terraformowania. Pewnej nocy po wy��czeniu monitora Nadia zamy�li�a si� nad rozmaitymi, czasem sprzecznymi rezultatami ich dzia�a�. Kwestie �rodowiskowe tak �ci�le si� ze sob� przeplata�y, �e nie spos�b by�o ich od siebie oddzieli�. Jak post�powa�, by nikogo nie urazi�? Trudno przestrzega� jedynie w�asnych zasad. Poszczeg�lne organizacje nie mog�y pracowa� niezale�nie od siebie, poniewa� wiele ich dzia�a� zahacza�o o kwestie globalne. Istnia�a zatem konieczno�� og�lnej regulacji spraw ekologicznych; globalny s�d ekologiczny miewa� ju� do czynienia z problemami wymykaj�cymi si� spod kontroli. Zapewne, na tej konferencji te� powstan� jakie� generalne plany. Min�y ju� dni spontanicznego terraformowania.
Jako cz�onek rady wykonawczej Nadia musia�a uwa�a� wzrost gaz�w oran�eriowych za dobry pomys�. W przeciwnym razie musia�aby si� trzyma� z dala od tej sprawy lub wej�� na terytorium s�d�w ekologicznych, gdzie bardzo energicznie poczyna�a sobie Iriszka. Nadia sp�dza�a wieczory na wideotelefonicznych rozmowach z grup� projektant�w nowych automatycznych maszyn g�rniczych, kt�re jedynie w stopniu minimalnym niszczy�y powierzchni�, albo z zespo�em pracuj�cym nad utrwalaczami py�owymi; mo�na je by�o rozpyli� lub rozkrzewi� na powierzchni, zosta�y nazwane �rozrzedzonymi, szybkimi chodnikami� i stanowi�y do�� zawi�y problem.
Niewiele wi�c czasu i energii mog�a Nadia po�wi�ci� konferencji naukowej, kt�r� sama zwo�a�a. Jednak, tamtejsze problemy technnologiczne �ci�le si� wi�za�y z politycznymi, kt�rymi Rosjanka zajmowa�a si� w Sheffield. Zreszt�, w Sabishii wykonano kawa� prawdziwej roboty i dla nikogo nie mia�o znaczenia, �e Nadia tylko przypatrywa�a si� z daleka.
Tymczasem w Sheffield rada boryka�a si� z ogromn� ilo�ci� w�asnych spraw, takich jak: nieprzewidziane trudno�ci we wprowadzaniu eko-ekonomii, za�alenia, �e Globalny S�d Ekologiczny (GSE) przekracza przyznane mu uprawnienia, skargi na post�powanie nowej policji i na kryminalny system prawny, niezdyscyplinowane i niem�dre zachowania w obu izbach parlamentu, problemy z �czerwonymi� i innymi ruchami oporu dzia�aj�cymi w terenie� Problemy mno�y�y si� w niesko�czono�� � od naprawd� wa�nych po nieprawdopodobnie drobne � a� Nadia zacz�a kompletnie traci� wyczucie i ledwie odr�nia�a od siebie poszczeg�lne kwestie.
Na przyk�ad sporo czasu zmarnotrawi�a, daj�c si� wci�gn�� w wewn�trzne walki cz�onk�w rady; uwa�a�a je za trywialne, ale nie uda�o jej si� ich unikn��. Wi�kszo�� k��tni dotyczy�a oporu wobec Jackie, kt�ra stale usi�owa�a narzuci� radnym g�osowanie po jej my�li; Jackie wykorzystywa�a rad� dla za�atwiania spraw po partyjnej linii ugrupowania �Uwolni� Marsa� albo, innymi s�owy, w�asne sprawy. Aby osi�gn�� sw�j cel, stara�a si� pozna� lepiej pozosta�ych cz�onk�w rady i ka�dego przeci�gn�� na swoj� stron� w inny, odpowiedni spos�b.
Zeyk by� starym znajomym Nadii. Rosjanka lubi�a go i wiedzia�a, �e Arabowie bardzo go szanuj�, traktuj�c jako kogo� w rodzaju ich sta�ego reprezentanta w �wiecie innych kultur (na razie wygrywa� z Antarem w walce o t� �pozycj�). By� �yczliwy, bystry i uprzejmy, zgadza� si� z Nadia w wielu kwestiach, ��cznie z najwa�niejszymi. �wietnie si� rozumieli i powoli zacz�a ich ��czy� przyja��. Ariadn� � kolejna przedstawicielka rady � wywodzi�a si� z �boginek� dorsabrevianskiego matriarchatu i idealnie potrafi�a odgrywa� t� rol� wobec wszystkich: by�a kobiet� w�adcz�, o surowych zasadach. Prawdopodobnie tylko dlatego, �e interesowa�a si� raczej ideologi� i teori�, nie potrafi�a zagrozi� Jackie. Pi�ty cz�onek rady � Marion, przedstawicielka �czerwonych�, tak�e by�a ideologiem. Bardzo si� zmieni�a od wczesnego radykalnego okresu, chocia� ci�gle jeszcze potrafi�a si� d�ugo spiera�, a podczas debaty nie�atwo by�o odeprze� jej argumenty. Peter, kiedy� ma�y synek Ann, wyr�s� na osobnika wp�ywowego, kt�ry cieszy� si� szacunkiem wielu r�nych ugrupowa� marsja�skiej spo�eczno�ci � kosmicznego zespo�u z Krateru Da Vinciego, podziemia �zielonych�, grupy zwi�zanej z kablem, a nawet (do pewnego stopnia i z powodu Ann) niekt�rych �czerwonych� o bardziej umiarkowanych pogl�dach. Ten talent do zjednywania sobie ludzi z r�nych �rodowisk le�a� w naturze Petera i Nadia wiedzia�a, �e warto zabiega� o jego poparcie. Tak jak jego rodzice, by� cz�owiekiem skrytym i Nadia mia�a wra�enie, �e trzyma� si� z dala od niej i innych przedstawicieli pierwszej setki; jako prawdziwy
W takim w�a�nie otoczeniu znajdowa�a si� Jackie, by� mo�e najpopularniejszy i najpot�niejszy polityk na Marsie. Przynajmniej do czasu, a� Nirgal nie wr�ci z Ziemi.
Dzie� po dniu Nadia musia�a si� spotyka� z pozosta�� sz�stk� cz�onk�w rady i podczas omawiania kolejnych punkt�w porz�dku dziennego poznawa� ich opinie oraz metody pracy. Od spraw istotnych do trywialnych, od og�lnych po niemal osobiste. Nadia dostrzega�a, �e wszystkie ��cz� si� ze sob�, tworz�c ca�o��. Dzia�alno�� w radzie z pewno�ci� nie by�a zaj�ciem �niepe�noetatowym�. Poza kilkoma godzinami snu Rosjanka po�wi�ca�a jej ca�� dob�; praca ta wype�nia�a jej �ycie. A w dodatku min�y dopiero dwa miesi�ce z wyznaczonego trzyletniego terminu.
Art obserwowa�, jak Nadi� m�cz� zaj�cia w radzie wykonawczej, i robi�, co m�g�, aby pom�c. Niczym hotelowy boy, ka�dego ranka przychodzi� do jej mieszkania ze �niadaniem. Cz�sto gotowa� sam i zawsze smacznie. Wchodzi� z tac� i w��cza� na AI Rosjanki muzyk� jazzow�, kt�ra s�u�y�a jako �cie�ka d�wi�kowa ich wsp�lnego poranka. Nadia s�ysza�a nie tylko utwory swego ukochanego Louisa � chocia� Artowi udawa�o si� wyszuka� jego niezwyk�e piosenki, kt�re j� rozbawia�y, takie jak
Art wnosi� wi�c �niadanie, �piewaj�c ca�kiem niez�ym g�osem
Dni zaczyna�y si� pi�knie, jednak Nadia czu�a, �e praca w radzie zabiera jej cenne chwile. Coraz bardziej si� zniech�ca�a, m�czy�y j� k��tnie, negocjacje, ugody i pojednania, ci�g�e spory z lud�mi i sta�y kontakt z nimi � dzie� w dzie�, minuta po minucie. Powoli zaczyna�a nienawidzi� swojej pracy.
Art to dostrzega� i martwi� si�. Pewnego dnia przyprowadzi� Ursul� i W�ada. We czw�rk� zjedli w mieszkaniu Nadii przygotowan� przez Arta kolacj�. Rosjanka cieszy�a si� towarzystwem starych przyjaci�, kt�rzy przyjechali do miasta w interesach. Zaproszenie ich okaza�o si� dobrym pomys�em. Obserwuj�c kr�c�cego si� po kuchni organizatora tego przyjemnego wieczoru, Nadia pomy�la�a, �e Art jest naprawd� przemi�ym m�czyzn�. M�dry dyplomata, odgrywaj�cy rol� szczerego prostaczka, a mo�e odwrotnie. Kto� w rodzaju dobrotliwego Franka albo kto� z talentami Franka i weso�ym charakterem Arkadego. Roze�mia�a si� na my�l, �e zawsze, kiedy okre�la ludzi, por�wnuje ich do kt�rego� z przedstawicieli pierwszej setki � jak gdyby ka�dy cz�owiek stanowi� kombinacj� cech pierwszej rodziny. To m�j z�y nawyk, pomy�la�a.
W�ad i Art rozmawiali o Ann. Okaza�o si�, �e Saxem wstrz�sn�a rozmowa z Ann i zadzwoni� do W�ada z wahad�owca podczas swego powrotu z Ziemi. Zastanawia� si�, czy W�ad i Ursula mogliby podda� Ann tej samej kuracji zwi�kszaj�cej plastyczno�� m�zgu, kt�r� zaaplikowano jemu po wstrz�sie.
��Ann nigdy by si� na to nie zgodzi�a � o�wiadczy�a Ursula.
��I ciesz� si� z tego � odpar� W�ad. � To by�oby zb�dne. Jej m�zg nie zosta� przecie� uszkodzony. Nie wiemy jeszcze, jak taka kuracja dzia�a na zdrowy m�zg. Cz�owiek nie powinien ryzykowa�, chyba �e jest naprawd� zdesperowany.
��Mo�e tak si� sta�o w przypadku Ann � ostro�nie zauwa�y�a Nadia.
��Nie. To Sax jest zdesperowany. � W�ad u�miechn�� si�. � Chce po powrocie zasta� inn� Ann.
��By�e� tak�e przeciwny, by podda� Saxa kuracji � zwr�ci�a W�adowi uwag� Ursula.
��To prawda. Na sobie chyba bym jej nie sprawdza�. Ale Sax jest cz�owiekiem odwa�nym. I impulsywnym. � W�ad spojrza� na Rosjank� i powiedzia�: � Powinni�my zaj�� si� twoim palcem, Nadiu. Teraz potrafimy sobie z nim poradzi�.
��Co jest nie tak z moim palcem? � spyta�a zaskoczona Nadia.
Przyjaciele za�miali si�.
��Nie masz go, nie zauwa�y�a�? � za�artowa�a Ursula. � Je�li chcesz, pomo�emy ci go wyhodowa� na nowo.
��Hej, Ka! � krzykn�a Nadia. Wyprostowa�a si� na krze�le i popatrzy�a na s�ab� lew� r�k� i na kikut utraconego ma�ego palca. � No c�, w�a�ciwie go nie potrzebuj�.
W�ad i Ursula znowu si� za�miali.
��Nie oszukasz nas � stwierdzi�a Ursula. � Podczas pracy zawsze narzekasz, �e ci go brakuje.
��Naprawd�?
Wszyscy pokiwali g�owami.
��Pomo�e ci w p�ywaniu � zach�ca�a Ursula.
��Ju� nie p�ywam.
��Mo�e przesta�a� z powodu r�ki.
Nadia spojrza�a na przyjaci�.
��Och, Ka! Nie wiem, co odpowiedzie�. Jeste�cie pewni, �e si� uda?
��Mo�na ju� wyhodowa� nawet ca�� r�k� � za�mia� si� Art. � A potem drug� Nadi�. B�dziesz mia�a syjamsk� bli�niaczk�.
Nadia weso�o szturchn�a go �okciem. Ursula potrz�sa�a g�ow�.
��Ach, nie �artujcie. Uda�o nam si� w przypadku os�b po amputacjach. Wiele te� eksperymentowali�my na zwierz�tach. R�ce, ramiona, nogi. Nauczyli�my si� tego od �ab. Naprawd�, cudowna sprawa. Kom�rki r�nicuj� si� dok�adnie tak jak podczas rozwoju pierwszych palc�w.
��Powiedzia�bym, �e jest to bardzo dos�owna demonstracja powstania teorii � zauwa�y� W�ad z u�mieszkiem, po kt�rym Nadia pozna�a, �e jej przyjaciel mia� spory udzia� w tym projekcie.
��Dzia�a? � spyta�a go wprost.
��Tak. Na kikucie stworzymy co�, co mo�na nazwa� nowym zawi�zkiem palca. B�dzie to po��czenie embrionalnych hemocytoblast�w z kom�rkami pobranymi przy podstawie twojego ma�ego palca z drugiej r�ki. Kombinacja ta funkcjonuje jako ekwiwalent gen�w podstawowych, kt�re mia�a� w okresie p�odowym. Otrzymujesz wi�c wyznaczniki rozwojowe, kt�re sk�oni� nowe hemocytoblasty do odpowiedniego r�nicowania si�. Raz w tygodniu b�dziemy ci podawa� do�ylnie porcj� fibroblastowego czynnika wzrostowego, a p�niej dodamy kilka kom�rek z kciuka i paznokcia. I tyle.
Podczas jego wyja�nie� Nadia poczu�a, jak jej ciekawo�� ro�nie. Gdy sko�czy�, by�a naprawd� �ywo zainteresowana. Art obserwowa� j� z typow� dla siebie przyjazn� ciekawo�ci�.
��No c�,
W nast�pnym tygodniu pobrano jej wi�c pr�bki ma�ego palca prawej d�oni, potem otrzyma�a ultrad�wi�kowe zastrzyki w kikut utraconego palca i w rami�, nast�pnie zaaplikowano kilka pigu�ek. To by�o wszystko. Pozosta�y tylko cotygodniowe zastrzyki i czekanie.
P�niej Nadia zapomnia�a o ca�ej sprawie, poniewa� zadzwoni�a do niej Charlotte. Mia�a problem. Okaza�o si�, �e Kair ignoruje polecenie GSE dotycz�ce pompowania wody.
��Lepiej jed� i oce� spraw� osobi�cie. S�dz�, �e kairczycy sprawdzaj� cierpliwo�� s�du z polecenia frakcji �Uwolni� Marsa�, kt�ra chce sprowokowa� globalny rz�d.
��Sprawka Jackie? � spyta�a Nadia.
��S�dz�, �e tak.
Kair zbudowano na kraw�dzi p�askowy�u. Z miasta rozci�ga� si� widok na dolin� w kszta�cie �U�, najbardziej po�udniowo-zachodni� z dolin sk�adaj�cych si� na Noctis Labirynthus. Ze stacji kolejowej Nadia wysz�a na plac z wysokimi palmami i zdenerwowana rozejrza�a si� wok�; tu, podczas ataku na miasto w roku 2061, mia�o miejsce kilka nieprzyjemnych zdarze�, najgorszych moment�w w jej �yciu. Mi�dzy innymi zabito Sasz�, a sama Nadia wysadzi�a w powietrze Fobos (tak, sama!). Zdarzy�o si� to w zaledwie kilka dni po znalezieniu spalonych szcz�tk�w Arkadego. Nadia nigdy tu nie wraca�a; nienawidzi�a tego miasta.
Teraz zauwa�y�a, �e podczas ostatnich zamieszek znowu zosta�o mocno zniszczone. Niekt�re dzielnice zbombardowano, powa�nie uszkodzono tak�e elektrowni�. Obecnie Kair odbudowywano; do starych odcink�w namiotu mocowano nowe, rozci�gaj�c miasto na zach�d i na wsch�d daleko wzd�u� kraw�dzi p�askowy�u. Odbudowa post�powa�a szybko, zw�aszcza jak na tak wysoko po�o�one miejsce � dziesi�� kilometr�w ponad poziom. W mie�cie nigdy nie b�dzie mo�na zdemontowa� namiot�w ani chodzi� po okolicy bez walker�w, Nadia s�dzi�a, �e osada szybko popadnie w ruin�. Nie wzi�a jednak pod uwag�, �e Kair le�y na p�nocno-po�udniowym skrzy�owaniu r�wnikowego toru magnetycznego z torem na Tharsis i stanowi ostatnie mo�liwe miejsce do przekroczenia r�wnika przed terenami chaotycznymi, zajmuj�cymi czwart� cz�� planety. Skrzy�owanie to pozostanie strategicznym punktem a� do wybudowania w jakim� miejscu mostu transmarineryjskiego.
Niezale�nie jednak od statusu miasta, jego mieszka�cy potrzebowali wi�kszej ilo�ci wody. Formacj� wodono�n� Compton, le��c� pod dolnym Noctis i g�rnym Marineris, przerwano w 2061 roku i woda z niej zala�a w�wczas wszystkie kaniony marineryjskie. Pow�d� ta omal nie �abi�a Nadii i jej towarzyszy, gdy lecieli ponad kanionami po przej�ciu Kairu przez wroga. Wi�kszo�� wody powodziowej b�d� zamarz�a w kanionach, tworz�c d�ugie, nieregularne lodowce, b�d� to �ciek�a ni�ej i zlodowacia�a na terenach chaotycznych przy dnie Marineris. Oczywi�cie w formacji Compton pozosta�o nieco wody, lecz w nast�pnych latach wypompowano j� na u�ytek miast ca�ego wschodniego Tharsis. A Lodowiec Marineris powoli opada�, s�abn�c przy g�rnym ko�cu kanionu i niestety nie tworz�c �adnego �r�d�a. Po lodowcu pozosta�a jedynie zdewastowana ziemia oraz rz�d bardzo p�ytkich lodowych jezior i Kair musia� si� opiera� ca�kowicie na gotowych zapasach wody. Miejskie biuro hydrologiczne zareagowa�o budow� ruroci�gu a� do du�ej po�udniowej odnogi p�nocnego morza na depresji Chryse i pompuj�c wod� do Kairu. Do tej pory nie sprawiali problem�w; ka�de namiotowe miasto sk�d� czerpa�o wod�. Tyle �e ostatnio zacz�li nape�nia� zbiornik w kanionie Noctis, kt�ry znajdowa� si� pod miastem. Woda sp�ywa�a z niego strumieniem do lus Chasma, gdzie w ko�cu zala�a g�rny koniec Lodowca Marineris i pop�yn�a dalej. W ten spos�b kairczycy stworzyli w�a�ciwie now� rzek�, kt�ra pop�yn�a w d� du�ego systemu kanionowego, daleko od ich miasta. Nad brzegiem rzeki zacz�y powstawa� kolejne osady i wsp�lnoty farmerskie. Prawnicy �czerwonych� zaprotestowali przeciwko takiej samowoli w Globalnym S�dzie Ekologicznym, twierdz�c, �e Valles Marineris powinna by� oficjalnie traktowana jako naturalny rezerwat, poniewa� jest najwi�kszym kanionem w Uk�adzie S�onecznym. M�wili, �e gdyby nie akcja kairczyk�w, lodowiec w ko�cu opu�ci�by kaniony i zsun�� si� na tereny chaotyczne. To w�a�nie powinno si� zdarzy�. GSE przyzna� racj� protestuj�cym i wyda� rozporz�dzenie nakazuj�ce Kairowi wypuszczenie wody z miejskiego zbiornika. Mieszka�cy miasta odm�wili, twierdz�c, �e globalny rz�d nie mo�e im niczego narzuca�, a jedynie interesowa� si� tym, co nazywali �istotnymi kwestiami miejskich system�w wspomagania �ycia�; nadal wi�c budowali nad rzek� kolejne osady.
By�a to jawna prowokacja, wyzwanie wobec nowego ustroju.
��Sprawdzaj� si�� w�adzy � mrukn�� Art, id�cy z Nadi� przez plac � to tylko test. Gdyby�my mieli do czynienia z kryzysem konstytucyjnym, wsz�dzie na planecie by�oby s�ycha� pikanie nar�cznych komputer�w.
Test. Nadia nie mia�a ju� cierpliwo�ci dla tego typu spraw. Sz�a przez miasto w paskudnym nastroju. �ywe wspomnienia straszliwych zdarze� z 2061 roku z pewno�ci� nie poprawia�y jej humoru. Plac, aleje, okalaj�cy miasto mur przy sto�ku kanionu � przypomina�a sobie, jak w�wczas wygl�da�y. Powszechnie uwa�ano, �e cz�owiek najs�abiej pami�ta zdarzenia ze ��rodkowego okresu �ycia�. Nadia ch�tnie pozby�aby si� tych wszystkich wspomnie�; niestety, strach i gniew najwyra�niej utrwala�y koszmar. Oczyma wyobra�ni nadal widzia�a obrazy: Frank siedz�cy przed monitorami i stukaj�cy szale�czo w klawiatur�, Sasza jedz�cy pizz�, Maja krzycz�ca co� gniewnie, brzemienne godziny wype�nione pytaniem o to, gdzie run� fragmenty Fobosa, cia�o Saszy; krew z uszu� Uruchomienie nadajnika, kt�ry zestrzeli� marsja�ski ksi�yc.
Wchodz�c na pierwsze spotkanie z kairczykami, Nadii trudno wi�c by�o powstrzyma� irytacj�, zw�aszcza gdy dostrzeg�a w�r�d nich wspieraj�c� ich Jackie. Dziewczyna by�a w ci��y i to do�� zaawansowanej; zarumieniona, g�adka i pi�kna. Nikt nie wiedzia�, kto jest ojcem dziecka, Jackie zdecydowa�a o wszystkim sama, kontynuuj�c tradycj� Dorsa Brevia oraz Hiroko. Ten fakt r�wnie� rozdra�ni� Nadi�.
Spotkanie odbywa�o si� w budynku obok miejskiego muru, wznosz�cego si� nad kanionem w kszta�cie �U�, zwanym Nilus Noctis. Z g�ry wyra�nie by�o wida� �sporn�� wod�; ciek zatrzymywa� si� tu� przed Bram� Ilyryjsk�. Nadia dostrzeg�a r�wnie� nowy teren chaotyczny Compton Break, cho� samego, szerokiego, oblodzonego zbiornika przy tamie nie zauwa�y�a.
Charlotte sta�a ty�em do okna i zadawa�a kairskim przedstawicielom dok�adnie te pytania, kt�re zada�aby Nadia, tyle �e bez najmniejszego �ladu odczuwanego przez Rosjank� gniewu.
��Zawsze b�dziecie mieszka� w namiocie. Mo�liwo�ci rozwoju macie ograniczone. Po co zalewacie Marineris, skoro nie b�dziecie z tego korzysta�?
Najwyra�niej �aden z kairczyk�w nie zamierza� odpowiedzie�. W ko�cu odezwa�a si� Jackie:
��Skorzystaj� mieszka�cy osad, kt�re wchodz� w sk�ad wielkiego Kairu. Na tych wysoko�ciach bogactwem naturalnym jest woda w ka�dej postaci.
��Woda p�dz�ca swobodnie w d� Marineris nie jest wcale bogactwem naturalnym � odpar�a Charlotte.
Kairczycy k��cili si� o kwesti� u�yteczno�ci wody marineryjskiej. W zebraniu uczestniczyli tak�e przedstawiciele osad rzecznych (wielu z nich mia�o pochodzenie egipskie), kt�rzy krzyczeli, �e �yj� w Marineris od pokole�, �e maj� prawo tu mieszka�, �e tu znajduje si� najlepsza ziemia uprawna na Marsie, �e zanim st�d odejd�, b�d� walczy� do upad�ego� i tak dalej. Kairczycy i Jackie czasami bronili swoich s�siad�w, innymi razy � w�asnego prawa do wykorzystania Marineris jako zbiornika, g��wnie jednak ��dali, by pozwolono im robi� to, na co maj� ochot�. Gniew Nadii r�s�.
��S�d wyda� postanowienie � o�wiadczy�a. � Nie spotkali�my si� tutaj, aby omawia� spraw�. Mamy ustali� fakty. � I opu�ci�a zebranie, zanim powiedzia�aby co� niewybaczalnego.
Tej nocy usiad�a w dworcowej restauracji z Charlotte i Artem. By�a tak zirytowana, �e nawet nie mog�a si� skupi� na wybornym etiopskim posi�ku.
��Czego oni chc�? � spyta�a minojk�.
Charlotte wzruszy�a ramionami, mia�a pe�ne usta. Gdy prze�kn�a, rzuci�a:
��Zauwa�y�a�, �e funkcja prezydenta Marsa nie daje zbyt wielkich uprawnie�?
��Do diab�a, trudno by�oby to przeoczy�.
��No c�, ca�a rada wykonawcza ma taki problem. Prawdziwa w�adza znajduje si� w s�dzie ekologicznym. Iriszka trafi�a tam dzi�ki wspania�omy�lnemu gestowi, a teraz prowadzi polityk� �umiarkowanej czerwieni� i kontroluje tereny centralne. Wiele mo�na zdzia�a� do granicy sze�ciu kilometr�w, jednak w kwestii obszar�w po�o�onych ponad ni�, �czerwoni� s� absolutnie nieust�pliwi. Poniewa� opieraj� si� na konstytucji, nie spos�b z nimi wygra� � instytucje ustawodawcze dzia�aj� powoli, nie pr�bowa�y jeszcze obali� �adnego orzeczenia. Pierwsza sesja okaza�a si� imponuj�cym sukcesem Iriszki i ca�ej grupy s�dzi�w.
��A Jackie staje si� zazdrosna � zauwa�y�a Nadia.
Charlotte wzruszy�a ramionami.
��To mo�liwe.
��Delikatnie m�wi�c � odpar�a Nadia ponurym tonem.
��Chodzi o sam� rad�. Jackie chyba s�dzi, �e uda jej si� zyska� poparcie trzech os�b spo�r�d pozosta�ych radnych, a w�wczas b�dzie mia�a po swojej stronie wi�kszo��. Teraz ma nadziej�, �e ze wzgl�du na arabsk� cz�� Kairu Zeyk zag�osuje tak jak ona, a zatem pozosta�oby zdoby� jeszcze tylko dwa g�osy. Zauwa�, �e Michai� i Ariadn� s� silnymi lokalistami�
��Ale rada nie jest w stanie podwa�y� decyzji s�du � stwierdzi�a Nadia. � Mo�e tego dokona� tylko parlament, zgadza si�? O ile zatwierdzi now� ustaw�.
��Zgoda, je�li jednak Kair nadal si� b�dzie przeciwstawia� s�dowi, rozka�ecie, by do miasta wkroczy�a policja i powstrzyma�a mieszka�c�w si��. Takie s� uprawnienia rady wykonawczej. Je�li rada nie wyda polecenia, podwa�y autorytet s�du, a w�wczas Jackie zacznie rz�dzi� rad� i upiecze dwie pieczenie przy jednym ogniu.
Nadia od�o�y�a na talerz kawa�ek g�bczastego chleba.
��Niech mnie diabli, je�li na to pozwol� � powiedzia�a.
Przez chwil� siedzieli w milczeniu.
��Nienawidz� tej ca�ej polityki � oznajmi�a Rosjanka.
��Za kilka lat � zacz�a Charlotte � na Marsie b�dzie mn�stwo rozmaitych procedur, instytucji, praw, poprawek do konstytucji i tak dalej. Kwestie, do kt�rych konstytucja nigdy si� nie odwo�ywa�a, same si� u�o��. Na przyk�ad w�a�ciwa rola partii politycznych. Teraz jednak dopiero zaczynamy porz�dkowa� r�ne sprawy.
��Mo�e, ale i tak nienawidz� tej pracy.
��Pomy�l o swojej dzia�alno�ci jako o metaarchitekturze. O budowaniu kultury, kt�ra pozwala zaistnie� architekturze. Potraktuj j� w ten spos�b, a ca�a sprawa stanie si� dla ciebie mniej frustruj�ca.
Nadia prychn�a.
��Natomiast problem kairski uwa�am za prosty � doda�a Charlotte. � Mamy wyrok.
��A je�li tamci nie pos�uchaj�?
��Trzeba b�dzie wys�a� policj�.
��Innymi s�owy, grozi nam wojna domowa!
��Kairczycy nie posun� si� tak daleko. Jak wszyscy inni, podpisali konstytucj� i wiedz�, �e je�li kto� buntuje si� przeciwko jej postanowieniom, staje si� przest�pc� tak jak �czerwoni� ekota�y�ci. My�l�, �e do najgorszego nie dojdzie. Po prostu sprawdzaj�, na ile im pozwolicie.
Charlotte uwa�a�a spraw� za rozstrzygni�t�. Nikogo nie obwinia�a, nie wydawa�a si� te� sfrustrowana. Nadia uwa�a�a j� za bardzo opanowan� osob�: odpr�ona, pewna siebie, inteligentna. Dzi�ki jej dzia�aniom koordynacyjnym praca rady wykonawczej by�a� je�li nie �atwa, to z pewno�ci� �wietnie zorganizowana. Rosjanka pomy�la�a, �e je�li dorsabrevianski matriarchat wychowuje tak fachowe os�bki, powinno si� im zaproponowa� wi�cej stanowisk zwi�zanych z w�adz�. Nadia stale por�wnywa�a Charlotte z kapry�n�, nerwow�, wiecznie wszystko dramatyzuj�c� Maj�. No c�, kobiety te wywodzi�y si� z zupe�nie innych kultur. Interesuj�ce by�oby jednak obsadzi� niekt�re stanowiska przedstawicielkami Dorsa Brevia.
Nast�pnego ranka na spotkaniu Nadia wsta�a i oznajmi�a:
��Wydano ju� rozporz�dzenie przeciwko gromadzeniu wody w Marineris. Je�li nie opr�nicie zbiornika, przy�lemy nowe si�y policyjne wsp�lnoty globalnej. Chyba woleliby�cie tego unikn��.
��Nie s�dz�, �eby� mog�a si� wypowiada� za ca�� rad� wykonawcz� � zauwa�y�a Jackie.
��Mog� � odpar�a kr�tko Nadia.
��Nie, nie mo�esz � upiera�a si� Jackie. � Jeste� tylko jedn� z siedmiu. A ca�a sprawa i tak nie le�y w gestii rady.
��Nie b�d� tego taka pewna � zdenerwowa�a si� Rosjanka.
Zebranie trwa�o. Kairczycy bronili si�. Im lepiej Nadia rozumia�a ich post�powanie, tym mniej jej si� to podoba�o. Przyw�dcy kairscy pe�nili wa�ne funkcje w �Uwolni� Marsa� i Rosjanka zdawa�a sobie spraw�, �e nawet je�li rada nie ugnie si� w tej sprawie, zapewne wynikn� kolejne problemy na innych terenach, a ugrupowanie i tak zyska na sile. Charlotte zgodzi�a si� z ni�, �e taki m�g� by� ostateczny cel jego przedstawicieli. Cyniczne zachowanie zdegustowa�o Nadi� i nie potrafi�a traktowa� uprzejmie Jackie, kiedy ta (niczym ci�arna kr�lowa kr���ca w�r�d swoich ulubie�c�w lub okr�t wojenny w�r�d �odzi wios�owych) odzywa�a si� do niej lekkim, weso�ym tonem:
��Ciociu Nadiu, przykro mi, ale skoro uwa�asz, �e musisz tak post�pi�
Tej nocy Nadia powiedzia�a do Charlotte:
��Chc� pisemnego orzeczenia, �e �Uwolni� Marsa� nie ma �adnych szczeg�lnych przywilej�w.
Dorsabrevianka za�mia�a si� kr�tko.
��Czy�by� rozmawia�a z Jackie?
��Tak. Dlaczego ona jest popularna? Nie rozumiem, ale to prawda!
��Uprzejma dla bardzo wielu os�b, a s�dzi, �e jest mi�a dla wszystkich.
��Przypomina mi Phyllis � stwierdzi�a Nadia. Znowu ta pierwsza setka� � Mo�e zreszt� nie. Czy naprawd� nie istnieje �adna, hm, sankcja dyscyplinarna, kt�r� mo�emy zastosowa� przeciw r�nym lekkomy�lnym petycjom i prowokacjom?
��Czasami mo�na obci��y� kosztami s�dowymi.
��Sprawd�, czy znajdziesz co� na Jackie.
��Najpierw musimy wygra�.
Zebrania ci�gn�y si� przez nast�pny tydzie�. W imieniu Nadii przemawiali Charlotte i Art, a ona sama wypatrywa�a przez okna w d�, na kanion i pociera�a kikut palca, na kt�rym niedawno pojawi� si� wyczuwalny guzek. Mimo i� cz�sto i dok�adnie ogl�da�a r�k�, nie mog�a sobie przypomnie�, kiedy zauwa�y�a wybrzuszenie. By�o ciep�e i r�owe, delikatnie r�owe, jak usta dziecka i mia�a wra�enie, �e w jego �rodku znajduje si� ko��. Ba�a si� �cisn�� je za mocno, przypuszcza�a zreszt�, �e homary nie �ciskaj� odrastaj�cych odn�y. Ca�a ta kom�rkowa proliferacja niepokoi�a Nadi�, bowiem kojarzy�a jej si� z nowotworem, cho� kontrolowanym i opanowanym; DNA cudownie potrafi�o si� uczy�. Tak czy owak, by�o to samo �ycie, bujnie kwitn�ce i skomplikowane. C� znaczy� ma�y palec w por�wnaniu z okiem lub embrionem? Niemniej jednak, jego odrastanie Nadia uzna�a za osobliwe.
Polityczne spotkania strasznie j� m�czy�y. Zatopiona w my�lach na jednym z nich nie us�ysza�a ani s�owa (lecz by�a pewna, �e niczego znacz�cego nie powiedziano); gdy wysz�a, ruszy�a na d�ugi spacer do punktu widokowego przy zachodnim kra�cu �ciany namiotu, a potem zadzwoni�a do Saxa. Czworo podr�nik�w coraz bardziej zbli�a�o si� do Marsa, tote� op�nienie transmisyjne zmala�o do kilku minut. Nirgal ju� wyzdrowia� i by� w dobrym nastroju. Michel wygl�da� na bardziej wyko�czonego ni� m�ody Marsjanin; najwyra�niej wizyta na Ziemi okaza�a si� dla niego trudna. Nadia podnios�a nowy palec w stron� ekranu, aby pocieszy� Francuza, i uda�o si�.
��Nie nazywaj� go r�owawym?
��Chyba tak.
��Nie wierzysz, �e odro�nie?
��Nie. S�dz�, �e nie odro�nie.
��Zdaje mi si�, �e jeste�my w okresie przej�ciowym � zauwa�y� Michel. � Mamy ju� tyle lat, �e nie potrafimy naprawd� uwierzy� we w�asn� przed�u�on� egzystencj�, post�pujemy wi�c w taki spos�b, jak gdyby nasze �ycie mia�o si� za chwil� sko�czy�.
���mier� mo�e nadej�� nagle. � Nadia pomy�la�a o Simonie, Tatianie Durowej, Arkadym.
��Oczywi�cie. Ale te� mo�emy jeszcze prze�y� dziesi�ciolecia albo nawet stulecia. Musimy zacz�� w to wierzy�. � Nadia mia�a wra�enie, �e Michel r�wnie mocno jak j� stara si� przekona� samego siebie. � Kiedy spojrzysz na swoj� ponownie pi�ciopalczast� r�k�, wtedy nabierzesz pewno�ci. Nowe do�wiadczenie, bardzo interesuj�ce.
Nadia poruszy�a r�owym kikutem. Na �wie�ej przezroczystej sk�rze palca nie by�o jeszcze linii papilarnych. S�dzi�a, �e kiedy si� pojawi�, b�d� identyczne jak linie na drugim ma�ym palcu. Ta my�l by�a dziwna.
Z jednego zebrania Art wr�ci� zaniepokojony.
��Rozpytywa�em wok� � powiedzia� � poniewa� chcia�em si� dowiedzie�, po co to robi�. Rozmawia�em z przedstawicielami Praxis na dole, w kanionie, na Ziemi i wewn�trz kierownictwa �Uwolni� Marsa�.
Szpiedzy, pomy�la�a Nadia. Wi�c teraz mamy szpieg�w.
���Okazuje si�, �e prywatnie zawieraj� uk�ady z ziemskim rz�dem w kwestiach imigracyjnych. Buduj� osady i zapraszaj� do nich mieszka�c�w Egiptu i prawdopodobnie r�wnie� Chi�czyk�w.
Nadia co� odburkn�a.
W ci�gu nast�pnych dw�ch dni rozmawia�a przez wideotelefon lub osobi�cie z wszystkimi pozosta�ymi cz�onkami rady wykonawczej. Marion oczywi�cie by�a przeciwna pompowaniu dodatkowej wody, a zatem Nadia potrzebowa�a jeszcze tylko dw�ch g�os�w. Michai�, Ariadne i Peter o�wiadczyli, �e nie chcieliby wysy�a� do Kairu policji; Nadia podejrzewa�a te�, �e � podobnie jak Jackie � niezbyt im odpowiada s�abo�� rady. Ch�tnie p�jd� na ka�de ust�pstwo, byle unikn�� niefortunnego wprowadzenia w �ycie s�dowego wyroku, co do kt�rego nie byli ca�kowicie przekonani.
Zeyk wyra�nie chcia� g�osowa� przeciwko Jackie, z drugiej strony jednak�e czu� na sobie presj� arabskich mieszka�c�w Kairu; obserwowa�a go ca�a arabska spo�eczno��, kt�ra przywi�zywa�a du�� wag� do kontroli ziemi i wody. Z drugiej strony jednak Beduini prowadzili �ycie koczownicze, a Zeyk by� gorliwym stronnikiem konstytucji, tote� Nadia s�dzi�a, �e j� wesprze. Rzeczywi�cie stan�� po jej stronie i Rosjanka musia�a przekona� jeszcze tylko jednego radnego.
Jej stosunki z Michai�em nigdy nie uk�ada�y si� najlepiej; mia�a wra�enie, �e nadal jej zazdro�ci blisko�ci z Arkadym. Petera nie bardzo rozumia�a. Ariadn� nie lubi�a, czu�a jednak, �e potrafi�aby j � przekona�. Zreszt�, Ariadn� tak�e przyjecha�a do Kairu, dlatego te� Nadia zdecydowa�a si� zacz�� od niej rozmowy.
Ariadn� by�a r�wnie oddana konstytucji jak wi�kszo�� dorsabrevian, cho� r�wnocze�nie zwykle byli oni lokalistami i bez w�tpienia preferowali pewn� niezale�no�� od globalnego rz�du. Z drugiej jednak strony, nie popierali gromadzenia zapas�w wody, wi�c Ariadn� waha�a si�.
��S�uchaj � powiedzia�a do niej Nadia podczas rozmowy, kt�ra odbywa�a si� w ma�ej sali przy placu naprzeciwko biur miejskich � musisz zapomnie� o Dorsa Brevia i pomy�le� o Marsie.
��Oczywi�cie.
Ariadn� dra�ni� sam fakt, �e musia�a si� spotka� z Nadia, i mia�a ochot� uciec z tego spotkania jak najszybciej. Meritum sprawy niewiele dla niej znaczy�o i nie zamierza�a da� si� przekona� nikomu z
��Wcale nie! Wcale o nim nie my�lisz! To jest pierwsza prowokacja przeciwko konstytucji, a ty si� rozgl�dasz wok� i zastanawiasz nad w�asnymi korzy�ciami! Nic ci z tego nie przyjdzie! � Pomacha�a palcem przed twarz� zaskoczonej Ariadn�. � Je�li nie poprzesz decyzji s�du, przy najbli�szej okazji, gdy b�dzie ci zale�a�o na jakiej� sprawie, ja zag�osuj� przeciwko tobie, w ramach odwetu! Rozumiesz?
Oczy Ariadn� wygl�da�y jak tablice og�oszeniowe; kobieta by�a zaszokowana, potem prze�y�a chwil� czystego strachu. Wreszcie si� rozgniewa�a i oznajmi�a:
��Nigdy nie powiedzia�am, �e b�d� g�osowa� przeciwko tej uchwale! O co si� pieklisz?
Nadia opanowa�a si� i kontynuowa�a spokojniej, cho� nadal m�wi�a twardym, osch�ym tonem. W ko�cu Ariadn� podda�a si�.
��Wi�kszo�� cz�onk�w rady z Dorsa Brevia jest za i tak w�a�nie zamierzam g�osowa�. Tylko ju� nie szalej.
Po czym pospiesznie wysz�a z sali, zupe�nie wytr�cona z r�wnowagi.
Najpierw Nadi� zala�a fala triumfu. Jednak wspomnienie b�ysku strachu w oczach m�odej kobiety tak ni� wstrz�sn�o, �e poczu�a lekkie md�o�ci. Przypomnia�a sobie Kojota na Pavonis, kt�ry m�wi�: �W�adza korumpuje�. Md�o�ci � reakcja na wykorzystywanie w�asnej w�adzy (niezale�nie od tego, czy w dobrej czy w z�ej wierze).
Jeszcze du�o p�niej tej nocy Nadia ci�gle czu�a si� paskudnie. Prawie p�acz�c, opowiedzia�a Artowi o konfrontacji.
��Wygl�da kiepsko � o�wiadczy� powa�nie. � Pope�ni�a� b��d. Przecie� b�dziesz musia�a nadal z ni� pracowa�. Naucz si� w inny spos�b przekonywa� ludzi.
��Wiem, wiem. Bo�e, nienawidz� tego � rzuci�a. � Chcia�abym wyjecha� i dokona� czego� prawdziwego!
Przygn�biony Art pokiwa� g�ow�, po czym poklepa� Nadi� po ramieniu.
Przed nast�pnym zebraniem Nadia podesz�a do Jackie i powiedzia�a jej cicho, �e ma po swojej stronie wi�kszo�� cz�onk�w rady i w ka�dej chwili mo�e skierowa� do zapory si�y policyjne, kt�re powstrzymaj� dalsz� wodn� dzia�alno�� kairczyk�w. Potem, w trakcie spotkania, przypomnia�a wszystkim zebranym, �e nied�ugo na planet� wr�ci Nirgal wraz z Maj�, Saxem i Michelem. Wiele os�b z ugrupowania �Uwolni� Marsa� zamy�li�o si�, tylko Jackie w �aden spos�b nie zareagowa�a. Kiedy po s�owach Nadii rozleg�y si� szmery, Rosjanka potar�a palec, roztargniona i ci�gle zdenerwowana rozmow� z Ariadn�.
Nast�pnego dnia kairczycy zgodzili si� zaakceptowa� orzeczenie Globalnego S�du Ekologicznego. Postanowili wstrzyma� uwalnianie wody ze zbiornika, a osady w dole kanionu mia�y od tej pory korzysta� wy��cznie z wodoci�gu, chocia� przymus ten spowoduje znaczne ograniczenie jego rozwoju.
��To i dobrze � oznajmi�a Nadia, ci�gle cierpkim tonem. � Nale�y by� pos�usznym prawu.
��Zamierzaj� si� odwo�a� od wyroku � stwierdzi� Art.
��Nie dbam o to. Niech walcz�. Wolno im. Do diab�a, mog� nawet wygra�, to ju� si� nie liczy. Wa�ne, �e stoczyli�my pierwszy b�j i zwyci�yli�my.
S�ysz�c owe s�owa, Art u�miechn�� si�, a Nadia u�wiadomi�a sobie, �e najwyra�niej przekroczy�a jaki� pr�g w swej politycznej edukacji, cho� bez w�tpienia krok ten Art i Charlotte dawno ju� zrobili. Dla nich nie mia� znaczenia wynik jakiej� pojedynczej wa�ni, ale sukces ca�ej bitwy. Je�li partia �Uwolni� Marsa� reprezentowa�a obecnie wi�kszo�� Marsjan � najwyra�niej tak by�o, skoro zyska�a poparcie prawie wszystkich tubylc�w (�tych m�odych g�upc�w�) � mo�na mie� nadziej�, �e nakaz podporz�dkowania si� konstytucji pohamuje zap�dy jej przedstawicieli do narzucania w�asnych opinii grupom mniejszo�ciowym. Dla ugrupowania �Uwolni� Marsa� prawdziwym zwyci�stwem by�oby jedynie wygranie sprawy s�dowej i uzyskanie orzeczenia, kt�re jednog�o�nie wyda�aby ca�a grupa s�dzi�w wywodz�cych si� z wszystkich marsja�skich frakcji. Pokonanie Jackie sprawi�o Nadii du�� satysfakcj�, a ona sama okaza�a si� �cian�, kt�ra cho� zbudowana z delikatnych materia��w, jest w stanie � dzi�ki pomys�owo wykonanej konstrukcji � utrzyma� wi�kszy ci�ar, ni� mo�na by si� spodziewa�.
Jednak zdawa�a sobie spraw�, �e dla osi�gni�cia celu u�y�a gr�b, co wywo�ywa�o w niej pewien niesmak.
��Chc� zrobi� co� prawdziwego.
��Na przyk�ad zaj�� si� hydraulik�?
Pokiwa�a powa�nie g�ow�; nie by�o jej wcale do �miechu.
��Tak. Hydrologi�.
��Mog� pojecha� z tob�?
��Chcesz zosta� pomocnikiem hydraulika?
Art roze�mia� si�.
��Robi�em to ju� przedtem.
Nadia przyjrza�a mu si� z uwag�. Dzi�ki niemu czu�a si� lepiej. Dziwne i staro�wieckie � jecha� gdzie� tylko po to, aby by� z kim�. To si� ju� nie zdarza�o. Teraz ludzie udawali si� w miejsca, w kt�re musieli, a tam mieszkali z napotkanymi znajomymi lub nawi�zywali nowe przyja�nie. Tak wygl�da�o �ycie na spos�b marsja�ski. Albo na spos�b pierwszej setki. A mo�e by� to tylko spos�b Nadii.
Tak czy owak, wiedzia�a, �e wsp�lna podr� z Artem oznacza co� wi�cej ni� tylko przyja��, mo�e nawet co� wi�cej ni� romans i pomys� �w nawet jej si� spodoba�. Tak. Pomy�la�a, �e mog�aby si� do tego przyzwyczai�. Stale trzeba si� do czego� przyzwyczaja�.
Na przyk�ad do nowego palca. Art trzyma� jej r�k�, lekko go masuj�c.
��Boli? B�dziesz go mog�a zgina�?
Rzeczywi�cie nieco bola�. Mog�a zgina�, troch�. Wstrzykni�to jej kilka kom�rek z k�ykcia i teraz palec si�ga� nieco za pierwszy staw ma�ego palca u drugiej r�ki. Sk�ra na nim ci�gle by�a niemowl�co r�owa, nie poznaczona zgrubieniami ani bliznami. Organ r�s� z ka�dym dniem.
Art bardzo delikatnie �ciska� koniuszek palca. Gdy wyczu� wewn�trz ko��, ze zdziwienia otworzy� szeroko oczy.
��Czujesz j �?
��Och, tak. Ten palec jest taki sam jak inne, mo�e jedynie troch� bardziej wra�liwy.
��Dlatego �e jest nowy.
��Przypuszczam, �e tak.
Tyle �e Nadii wydawa�o si�, �e stary, utracony palec w jaki� spos�b ��czy si� z tym nowym; niczym upi�r. Reagowa� teraz, gdy r�ka znowu by�a kompletna. Art nazywa� to odczucie �palcem w m�zgu�. Bez w�tpienia, z palcem-duchem od samego pocz�tku naprawd� ��czy� si� jaki� splot kom�rek m�zgowych. Przez ostatnie lata kom�rki by�y u�pione brakiem bod�c�w, teraz jednak zbudzi�y si�, zosta�y poddane ponownej stymulacji lub wzmocnione� Wyja�nienia W�ada dotycz�ce tego zjawiska by�y bardzo skomplikowane. Kiedy Nadia czu�a palec, mia�a wra�enie, �e jest on tej samej wielko�ci, co tamten drugi. Jak gdyby wyczuwa�a niewidoczny szkielecik si�gaj�cy dalej, poza ten nowy. Innym razem czu�a go we w�a�ciwym rozmiarze: w�wczas by� kr�tki, ko�cisty, s�aby. Mog�a go zgina� przy k�ykciu d�oni i troch� przy �rodkowym. Ostatniego k�ykcia, przed paznokciem, jeszcze nie mia�a. Ale palec nadal r�s�. Nadia �artowa�a, �e nigdy nie przestanie rosn��, chocia� na t� my�l cierp�a jej sk�ra.
��By�oby ciekawie � stwierdzi� Art. � Musia�aby� go co jaki� czas przycina�.
W Nadii ros�o jednak przekonanie, �e do tego nie dojdzie. Palec najwyra�niej wiedzia�, co robi. Wszystko powinno by� jak nale�y. Wygl�da� normalnie. Art by� zafascynowany, nie tylko zreszt� jej palcem. Cz�sto masowa� jej d�o�, kt�ra troch� bola�a, potem r�k�, wreszcie ramiona. Masowa�by Nadii ca�e cia�o, gdyby mu na to pozwoli�a. Masa� ten zreszt� bardzo jej pomaga� i pomy�la�a, �e mo�e rzeczywi�cie powinna pozwoli� Artowi posun�� si� dalej. Podziwia�a jego spok�j. Zawsze by� odpr�ony. �ycie stanowi�o dla niego codzienn� przygod�, pe�n� cud�w i rado�ci. Kontakty z lud�mi stale wywo�ywa�y u niego u�miech. Nadia my�la�a, �e taki charakter to wielki dar.
Art � du�y m�czyzna, o okr�g�ej twarzy, zaokr�glonych kszta�tach, a jednak w jaki� spos�b podobny do Nadii: �ysiej�cy, skromny, poruszaj�cy si� z wdzi�kiem. Jej przyjaciel.
No c�, oczywi�cie kocha�a go. Przynajmniej od okresu dorsabrevianskiego. By�o to uczucie podobne temu, kt�rym obdarza�a Nirgala, najukocha�szego siostrze�ca, ucznia, chrze�niaka, wnuczka, syna� A Art� Jeden z koleg�w jej �syna�. Niby troch� starszy od Nirgala, a jednak wydawali si� bra�mi. W tym tkwi� problem. �ycie ludzi wyd�u�a�o si� coraz bardziej i ludzie odrzucali tego typu obiekcje. Skoro kto� by� tylko o pi�� procent m�odszy od niej, czy ta r�nica mia�a znaczenie? Prze�yli razem trzydzie�ci intensywnych, bogatych w do�wiadczenia lat i w tym czasie traktowali si� jak r�wni sobie wsp�pracownicy. Byli wsp�tw�rcami proklamacji, konstytucji i rz�du, bliskimi przyjaci�mi, powiernikami, pomocnikami, partnerami. Czy� mia�a wi�c znaczenie dziel�ca ich liczba lat? Nie, z pewno�ci� nie. Oczywiste, je�li tylko si� nad tym zastanowi�. Wystarczy�o czu�.
Nadia nie by�a chwilowo potrzebna ani w Kairze, ani w Sheffield. Nirgal nied�ugo wr�ci i zajmie si� Jackie; powstrzymaj�. Zadanie nie by�o proste ani mi�e, ale to by� problem Nirgala i nikt nie m�g� mu pom�c go rozwi�za�. �ycie jest trudne, gdy cz�owiek ca�� sw� mi�o�ci� obdarza jedn� osob�. Nadia od wielu lat skupia�a swe uczucia na nie�yj�cym Arkadym, nadal za nim t�skni�a, cho� wiedzia�a, �e to nie ma sensu. Ci�gle te� si� na niego w�cieka�a. Arkady �y� tak kr�tko. Gdyby mia� �wiadomo��, jak wiele straci�� Szcz�liwy g�upiec. Art tak�e wydawa� si� szcz�liwym cz�owiekiem, lecz z pewno�ci� nie by� g�upcem. W ka�dym razie, nie takim. Dla Nadii wszyscy szcz�liwi ludzie byli � z samej definicji � troch� g�upcami, w przeciwnym razie, jak mogliby by� tak bardzo szcz�liwi? Niemniej jednak lubi�a ich i� Tak! Potrzebowa�a ich. Byli dla niej jak muzyka ukochanego Satchma. Bior�c wszystko pod uwag�, szcz�cie stanowi�o bardzo odwa�ny spos�b na �ycie � a w dodatku nie zale�a�o od uk�adu okoliczno�ci, ale od postawy.
��Tak, jed� ze mn� zajmowa� si� hydraulik� � powiedzia�a do Arta i u�ciska�a go mocno, tak mocno, jak gdyby chcia�a w ten spos�b skorzysta� z jego szcz�cia. Gdy si� odsun�a, dostrzeg�a, �e oczy Arta znowu s� szeroko otwarte z zaskoczenia, tak jak wtedy, gdy trzyma� jej ma�y palec.
Mimo postanowienia o wyje�dzie, Nadia z racji pe�nionej funkcji na razie nie mog�a wyjecha� � stale zatrzymywa�a j� praca zwi�zana z �przekszta�ceniem� starego porz�dku w nowy. Niemieccy imigranci chcieli zbudowa� nowe portowe miasto pod nazw� Blochs Hoffnung na p�wyspie, kt�ry rozgranicza� na dwie cz�ci Morze P�nocne, a potem wykopa� szeroki kana� przez p�wysep. Ekota�y�ci �czerwonych� sprzeciwiali si� temu planowi, wi�c wysadzili w powietrze biegn�cy przez p�wysep tor magnetyczny oraz tor prowadz�cy na szczyt Biblis Patera, daj�c wszystkim do zrozumienia, �e i ten im si� nie podoba. Ekopoeci w Amazonii chcieli rozpocz�� masowe wypalania las�w, a ekopoeci w Kasei � usun�� las ogniowy, kt�ry Sax posadzi� w wielkim �uku doliny (by�a to pierwsza petycja, kt�ra uzyska�a jednomy�lne poparcie GSE). �Czerwoni� mieszkaj�cy wok� Bia�ej Ska�y � czystobia�ego p�askowzg�rza o szeroko�ci osiemnastu kilometr�w � chcieli j� og�osi� �rezerwatem
Nadia zajmowa�a si� wszystkimi tymi sprawami podczas p�godzinnych spotka� wed�ug planu sporz�dzonego przez Arta. Ka�dy dzie� przypomina� poprzedni. Coraz trudniej by�o jej oddzieli� sprawy pilne od mniej wa�nych. Chi�czycy z pewno�ci� zalaliby Mars imigrantami, gdyby im cho� troch� pofolgowa� �Czerwoni� ekota�y�ci zachowywali si� coraz bardziej skandalicznie; grozili nawet samej Nadii. Gdy Rosjanka opuszcza�a dyskretnie strze�one mieszkanie, towarzyszy�a jej eskorta. Lekcewa�y�a jednak niebezpiecze�stwo i dalej wykonywa�a sw� prac�: rozwi�zywa�a kwestie sporne oraz rozmawia�a z cz�onkami rady, aby w przypadku g�osowania nad interesuj�cymi j� sprawami zawsze mie� po swojej stronie wi�kszo��. Utrzymywa�a przyjazne stosunki z Zeykiem i Michai�em, a nawet z Marion, cho� z Ariadn� nie potrafi�a si� porozumie�. By�a to przykra lekcja, zw�aszcza �e Nadia musia�a j� prze�y� po raz wt�ry. Uczy�a si� jednak szybko.
Rosjanka pracowa�a wi�c, a r�wnocze�nie przez ca�y czas chcia�a wyjecha� z Pavonis. Art widzia�, jak jej cierpliwo�� maleje z ka�dym dniem, a Nadia w kontaktach z nim dostrzega�a, jak sama si� zmienia � stawa�a si� kapry�na, gderliwa, w�adcza. Niestety, nie potrafi�a nic na to poradzi�. Po spotkaniach z lud�mi lekkomy�lnymi lub zacofanymi z ust Nadii p�yn�y cz�sto potoki zjadliwych i obra�liwych s��w; wypowiada�a je mocnym, niskim, z�orzecz�cym g�osem, kt�ry w widoczny spos�b szokowa� Arta. Przychodzi�y do niej delegacje os�b ��daj�cych zniesienia kary �mierci, prawa do budowy w kalderze Olympus Mons albo �smego miejsca w radzie wykonawczej. Kiedy za kim� takim zamyka�y si� drzwi, Nadia m�wi�a na przyk�ad:
��Wyobra� sobie, by�a u mnie grupa pieprzonych idiot�w, g�upich kretyn�w, kt�rzy nigdy nawet nie pomy�leli o innych ludziach, kt�rym nigdy nie przysz�o do g�owy, �e odbieranie czyjego� �ycia podwa�a w�asne prawo do istnienia.
I tak dalej.
Nowa policja pojma�a grup� �czerwonych� ekota�yst�w, kt�rzy znowu pr�bowali wysadzi� w powietrze �gniazdo� i podczas akcji zabili wartownika. Nadia wyda�a najsurowszy wyrok, jaki istnia�:
��Straci� ich! � krzykn�a. � Zabijesz kogo�, a sam tracisz prawo do �ycia! Stra�cie ich albo wygnajcie z Marsa� Niech zap�ac� w spos�b, kt�ry b�dzie ostrze�eniem dla pozosta�ych �czerwonych�.
��No c� � odrzek� niepewnie Art. � No wiesz, mimo wszystko�
Nadia jednak nie potrafi�a si� uspokoi�. Jej gniew os�ab�, dopiero gdy si� wykrzycza�a. Art widzia�, �e za ka�dym razem jej wybuchy s� coraz d�u�sze.
Sam r�wnie� troch� si� zdenerwowa� i doradzi� Nadii, �eby zainicjowa�a kolejn� konferencj� podobn� tamtej w Sabishii i tym razem postara�a si� wzi�� udzia�. Nadia uzna�a, �e sk�onienie rozmaitych organizacji, by zaj�y si� jedn� spraw�, nie jest prawdziwym budowaniem, ale ca�kiem niez�ym pomys�em.
Debata w Kairze zwr�ci�a zainteresowanie Rosjanki na cykl hydrologiczny i problemy rodz�ce si� wraz z topnieniem lodu. S�dzi�a, �e gdyby mieszka�cy Marsa potrafili stworzy� cho�by w przybli�eniu w�a�ciwy plan dla cyklu wodnego, w�wczas mo�na by znacznie zredukowa� konflikty zwi�zane z wod�. Nadia wi�c wybra�a ten temat dla nowej konferencji.
Ostatnio, coraz wi�cej problem�w o zasi�gu globalnym lubi�a omawia� z Saxem Russellem. Lec�cy z Ziemi podr�nicy znajdowali si� ju� bardzo blisko, tote� op�nienie transmisyjne by�o zerowe, rozmowy wygl�da�y niemal �normalnie�. Nadia zacz�a sp�dza� wieczory na dyskusjach z Saxem po�wi�conych terraformowaniu. W trakcie tych rozm�w Russell kilkakrotnie j� zaskoczy�, poniewa� wypowiada� ca�kowicie odmienne opinie, ni� si� spodziewa�a. Najwyra�niej zmienia� si�.
��Chc� utrzyma� �wiat w stanie dzikim � o�wiadczy� pewnego wieczoru.
��Co masz na my�li? � spyta�a.
Mia�a zaintrygowan� min�, jak zwykle gdy intensywnie my�la�a. Zanim Sax odpowiedzia�, min�o o wiele wi�cej czasu, ni� wynosi�o transmisyjne op�nienie.
��Mn�stwo spraw. To skomplikowane. Jednak� Znaczy� Tak bardzo, jak to tylko mo�liwe, chc� zachowa� pierwotny krajobraz.
S�ysz�c takie s�owa z ust Russella, Nadia ledwie mog�a powstrzyma� �miech.
��Co ci� tak rozbawi�o? � spyta� Sax.
��Och, nic. Po prostu m�wisz jak� no, nie wiem, jak niekt�rzy przedstawiciele �czerwonych�. Albo mieszka�cy Christianopolis� Niby nie nale�� do ugrupowania, a jednak w ubieg�ym tygodniu s�ysza�am od nich prawie takie samo stwierdzenie. Chcieli chroni� krajobraz dalekiego po�udnia. Pomog�am im zorganizowa� konferencj�, na kt�rej rozmawiali o po�udniowych dzia�ach wodnych.
��Zdawa�o mi si�, �e pracujesz nad gazami oran�eriowymi?
��Nie pozwalaj� mi tu pracowa�, musz� by� prezydentem. Zamierzam jednak pojecha� na t� konferencj�.
��Dobry pomys�.
Japo�scy osadnicy w Messhi Hoko (co znaczy �po�wi�cenie dla dobra grupy�) stan�li przed rad� wykonawcz� i za��dali, by przeznaczy� wi�ksz� ilo�� gruntu i wody dla ich namiotu po�o�onego wysoko na po�udniowym Tharsis. Nadia spotka�a si� z nimi, a potem polecia�a z Artem daleko na po�udnie, do Christianopolis.
By�o to ma�e miasto (a po Sheffield i Kairze wydawa�o si� bardzo ma�e) po�o�one na Czwartym Sto�ku Krateru Phillipsa na sze��dziesi�tym si�dmym stopniu szeroko�ci po�udniowej. W trakcie �roku bez lata� dalekie po�udnie nawiedza�y srogie burze; spad�o te� oko�o czterech metr�w nowego �niegu, ilo�� wcze�niej wr�cz nies�ychana, bowiem poprzedni rekord roku wynosi� mniej ni� metr. Teraz by�o Ls r�wne dwie�cie osiemdziesi�t jeden, tu� po perihelium i na po�udniu panowa�o lato. Rozmaite strategie s�u��ce unikni�ciu epoki lodowcowej najwyra�niej dobrze wykonywa�y swoje zadanie, poniewa� w to gor�ce lato stopi�a si� wi�kszo�� nowego �niegu i teraz na ka�dym dnie krateru wida� by�o okr�g�e jeziorka. Staw w centrum Christianopolis mia� prawie trzy metry g��boko�ci i trzysta metr�w szeroko�ci; mieszka�cy bardzo go lubili i obsadzili ro�linno�ci�, tworz�c wok� park. Jednak�e by�o wiadomo, �e je�li sytuacja powt�rzy si� ka�dej zimy � a meteorologowie wierzyli, i� w nast�pne zimy spadnie jeszcze wi�ksza ilo�� �niegu i �e kolejne lata b�d� cieplejsze � w�wczas miasto szybko zostanie zalane topniej�cym �niegiem, a ca�y Czwarty Sto�ek Krateru Phillipsa zmieni si� w jezioro. Podobnie zagro�onych by�o wiele krater�w na Marsie.
Konferencj� w Christianopolis zwo�ano w celu przedyskutowania strategii zapobiegni�cia tej tragedii. Nadia stara�a si� zaprosi� wp�ywowe osoby, zw�aszcza meteorolog�w, hydrolog�w oraz in�ynier�w i, w miar� mo�liwo�ci, Saxa, kt�ry lada chwila mia� wyl�dowa� na planecie. Zagro�eni� powodziowe krater�w mia�o by� jedynie wst�pem do dyskusji nad kwesti� wododzia��w i cyklem hydrologicznym Marsa.
Rozwi�zanie problemu krater�w wyra�nie le�a�o � tak jak Nadia przewidzia�a � w hydraulice. Kratery potraktowano jak wanny i aby je opr�ni�, konieczne sta�o si� zbudowanie row�w odwadniaj�cych. Zgruzowane niecki pod zapylonymi dnami krater�w by�y niezwykle twarde, przekopa� mog�y je roboty; potem nale�a�o zainstalowa� pompy oraz filtry i wypompowa� wod�. Mieszka�cy decydowali, czy pozostawi� centralny staw lub jezioro albo ods�czy� ca�� wod�.
Co jednak zrobi� z wypompowan� wod�? Po�udniowe wy�yny by�y grudkowate, potrzaskane, dziobate, pop�kane, pag�rkowate, skarpowate, zapadni�te, rozszczepione i poprze�amywane. Naukowcy zanalizowali je pod k�tem przydatno�ci jako potencjalnych dzia��w wodnych i jednomy�lnie oznajmili, �e s� bezu�yteczne. Nie mia�y potrzebnych d�ugich spadzisto�ci. Ca�e po�udnie stanowi� le��cy trzy do czterech kilometr�w ponad starym poziomem odniesienia p�askowy� z rzadka usiany otworami i pochy�o�ciami. Nadia nigdy wcze�niej nie zdawa�a sobie sprawy z r�nicy mi�dzy t� wy�yn� i jakimkolwiek kontynentem na Ziemi. Na Ziemi ruchy tektoniczne co kilkadziesi�t milion�w lat wypycha�y g�ry, po czym tymi �wie�ymi stokami �cieka�a woda, bez najmniejszego oporu pod��aj�� z powrotem do morza i wsz�dzie rze�bi�c fraktalne �y�kowe wzorce wododzia��w. Nawet suche regiony basenowe na Ziemi by�y poci�te �o�yskami potok�w i pokryte playami. Natomiast na marsja�skim po�udniu meteoryczne bombardowanie w epoce Noachian straszliwie pokiereszowa�o powierzchni�, wsz�dzie pozostawiaj�c kratery i ejektamenta. Od dw�ch miliard�w lat rozci�ga�a si� tu sponiewierana, nieregularna pustynia, kt�r� nieustannie szorowa�y pyliste wiatry, wydzieraj�c w jej powierzchni szczeliny i rysy. Gdyby wypompowano wod�, t� pokiereszowan� krain� pokry�aby pl�tanina kr�tkich strumyk�w, p�dz�cych w d� niewielkich pochy�o�ci do najbli�szego bezsto�kowego krateru. Niewiele z tych strumieni dotar�oby do morza na p�nocy lub cho�by do otoczonych g�rskimi pasmami ich w�asnych ejektament�w basen�w Hellas czy Argyre.
Istnia�o jednak�e kilka wyj�tk�w. Po erze Noachian nast�pi� kr�tki (mniej wi�cej oko�o stu milion�w lat) ciep�y, wilgotny okres w p�nej epoce hesperyjskiej, kiedy dzi�ki g�stej, ciep�ej atmosferze dwutlenkowo-w�glowej pop�yn�a na powierzchni woda, rze�bi�c na �agodnych pochy�o�ciach p�askowy�u sporo kana��w rzek; mi�dzy podn�ami krater�w skr�ca�y one w lewo lub w prawo. Gdy atmosfera zamarz�a, pozosta�y puste �o�yska rzek, kt�re stopniowo rozszerza�y si� rozdzierane przez wiatr. Te skamienia�e koryta, takie jak Nirgal Vallis, Warrego Valles, Protva Valles, Patana Valles czy Oltis Vallis, by�y w�skimi, kr�tymi i prawdziwie nadrzecznymi kanionami (w przeciwie�stwie do row�w tektonicznych lub
Podczas konferencji codziennie u�ywano du�ych globus�w Marsa, na kt�rych szukano innych wodnych dr�g. Naukowcy dysponowali tak�e pomieszczeniami wype�nionymi tr�jwymiarowymi mapami topograficznymi, przed kt�rymi � ukazywa�y one systemy dzia��w wodnych � sta�y grupki os�b dyskutuj�cych o wadach i zaletach wododzia�u lub po prostu przypatruj�cych si�; niekt�rzy nerwowo manipulowali kontrolkami, by zmieni� map� na inn�, albo bezmy�lnie przeskakiwali od jednego modelu do nast�pnego. Nadia w�drowa�a po salach, obserwowa�a te hydrografy i dowiadywa�a si� nowych fakt�w na temat po�udniowej p�kuli.
Na dalekim po�udniu, w pobli�u Krateru Richardsona, dostrzeg�a g�r� wysok� na sze�� kilometr�w. Sama po�udniowa czapa polarna r�wnie� by�a do�� wysoka. Dorsa Brevia natomiast przecina�a depresj�, kt�ra wygl�da�a jak promie� wyci�ty z basenu pouderzeniowego Hellas; tak g��boka dolina powinna si� sta� jeziorem, tyle �e dorsabrevianom, rzecz jasna, pomys� ten zupe�nie nie odpowiada�, cho� w razie potrzeby teren mo�na by bardzo szybko osuszy�. Istnia�y zreszt� dziesi�tki r�nych plan�w, a ka�dy system wydawa� si� Nadii dziwny. Nigdy wcze�niej nie zdawa�a sobie tak wyra�nie sprawy z tego, jak bardzo zwi�zane z grawitacj� fraktale r�ni� si� od postmeteorytowej przypadkowo�ci. W chaotycznym krajobrazie pouderzeniowym mog�y wyst�powa� niemal wszystkie rodzaje powierzchni, poniewa� �adne nie by�y oczywiste � bezsprzeczny wydawa� si� jedynie fakt, �e dla potencjalnego systemu nale�a�o zbudowa� kilka kana��w i tuneli. Nowy palec Nadii �wierzbia� i pragn�a ona wyjecha� w teren, by odda� si� pracy � najch�tniej obs�udze buldo�era lub �widra tunelowego.
Na podstawie ofert � najlepszych dla danego regionu � stopniowo zacz�y si� wy�ania� najskuteczniejsze, najbardziej logiczne lub estetycznie po��dane projekty. Dla wschodniego kwadrantu dalekiego po�udnia proponowano skierowanie strumieni ku basenowi Hellas i przez par� prze��czy do morza Hellas; by� to bardzo dobry projekt. Dorsa Brevia zaakceptowa�a plan, zgodnie z kt�rym lawowy tunel w pobli�u miasta zmienia� si� w swego rodzaju zapor� przecinaj�c� poprzecznie wododzia�; nad ni� mia�o powsta� jezioro, a pod ni� rzeka sp�ywaj�ca do Hellas. �nieg, opad�y na po�udniow� czap� polarn�, pozosta�by zamarzni�ty, jednak wi�kszo�� meteorolog�w przewidywa�a, �e kiedy tamtejszy klimat si� ustabilizuje, na biegunie opady �niegu nie b�d� du�e � kraina stanie si� zimn�, podobn� Antarktydzie pustyni�. W ko�cu oczywi�cie ukszta�tuje si� do�� spora lodowa czapa, a nast�pnie jej cz�� sp�ynie do ogromnego zag��bienia pod Promethei Rupes, innego, cz�ciowo ju� zatartego starego basenu pouderzeniowego. Gdyby mieszka�cy Marsa nie chcieli, by po�udniowa czapa polarna pozosta�a zbyt du�a, musieliby stopi� i wypompowa� troch� wody na p�nocy, na przyk�ad do morza Hellas. A je�liby pragn�li suchej powierzchni basenu Argyre, trzeba by tam wykona� podobne pompowania. Grupa umiarkowanych prawnik�w �czerwonych� z�o�y�a ju� teraz w tej sprawie petycj� do GSE, twierdzili bowiem, i� powinno si� zabezpieczy� przynajmniej jeden z dw�ch wype�nionych wydmami basen�w pouderzeniowych na planecie. Powszechnie uwa�ano, i� s�d uwzgl�dni to ��danie, co powinni wzi�� pod uwag� projektanci wszystkich wododzia��w wok� Argyre.
Sax r�wnie� stworzy� program dla po�udniowego dzia�u wodnego. Wys�a� projekt na konferencj� z rakiety, kiedy hamowa�a aerodynamicznie podczas wchodzenia na orbit�, pragn�� bowiem, by rozwa�ano go wraz z pozosta�ymi propozycjami. Plan Saxa zak�ada� minimalizacj� powierzchni wody, opr�nienie wi�kszo�ci krater�w, obszerne wykorzystanie tuneli oraz skierowanie prawie ca�ej wody do skamienia�ych kanion�w rzecznych. Zgodnie z tym projektem ogromne po�udniowe tereny pozosta�yby ja�ow� pustyni�, tworz�c p�kul� suchego p�askowy�u, g��boko poci�tego kilkoma w�skimi kanionami, po kt�rych dnach p�yn�yby rzeki.
��Wod� zawracamy na p�noc � wyja�ni� Nadii podczas rozmowy wideofonicznej. � Je�li staniesz na p�askowy�u, b�dziesz mia�a wra�enie, �e zawsze tak by�o.
Sax doda�, �e plan powinien si� spodoba� Ann.
��Dobry pomys� � stwierdzi�a Nadia.
Rzeczywi�cie, projekt Saxa niewiele si� r�ni� od plan�w aprobowanych przez wi�kszo�� uczestnik�w konferencji. Mokra p�noc, suche po�udnie � kolejny dualizm, kt�ry mo�na doda� do wielkiej marsja�skiej dychotomii. A my�l o wodzie p�yn�cej starymi kanionami rzecznymi by�a przyjemna. Bior�c pod uwag� teren, plan by� dobry.
Min�y ju� jednak�e czasy, kiedy Sax albo kto� inny m�g� wybra� jeden projekt terraformowania, a potem pojecha� w teren i tam go zrealizowa�. Nadia zauwa�y�a, �e Sax nie w pe�ni zdaje sobie z tego spraw�. Pracowa� na w�asn� r�k� od samego pocz�tku, od chwili, gdy bez zgody i wiedzy kogokolwiek z wyj�tkiem w�asnych wsp�pracownik�w wys�a� na marsja�sk� powierzchni� wiatraki wype�nione glonami, przyzwyczai� si� wi�c do niezale�no�ci i teraz najwyra�niej nie pami�ta� o istnieniu innych projekt�w wododzia�owych i o tym, �e ka�dy z nich b�dzie musia� otrzyma� pozytywn� ocen� od s�d�w ekologicznych. By� jednak � niemo�liwy do unikni�cia � swego rodzaju konkurs na projekt, przy czym nale�a�o bra� pod uwag�, i� z powodu �wspania�omy�lnego gestu Arta� po�owa z pi��dziesi�ciu s�dzi�w GSE wywodzi si� z kt�rego� od�amu �czerwonych�. Ka�dej konferencyjnej ofercie dotycz�cej dzia��w wodnych, w��cznie z propozycj� (na razie obecnego jedynie przez wideotelefon) Saxa Russella, z pewno�ci� przypatrz� si� oni bardzo dok�adnie i z du�� podejrzliwo�ci�.
Nadia s�dzi�a jednak, �e je�li s�dziowie �czerwonych� uwa�nie zbadaj� propozycj� Russella, b�d� ni� zaskoczeni. Rzeczywi�cie, jej tw�rca uleg� przemianie, niczym bohaterowie filmu
Nadia wiedzia�a jednak, co si� dzieje, wiedzia�a, �e Russell pr�buje si� przypodoba� Ann. W�tpi�a, czy Saxowi si� uda, ale lubi�a obserwowa� jego starania.
��Cz�owiek pe�en niespodzianek � powiedzia�a do Arta.
��Sprawi� to uraz m�zgu.
W ka�dym razie, nim konferencja dobieg�a ko�ca, zaprojektowano ca�� hydrografi�, czyli wyznaczono wszystkie wi�ksze przysz�e jeziora, rzeki i strumienie po�udniowej p�kuli. Naufcawcy zdawali sobie spraw� z faktu, �e ostateczny plan trzeba b�dzie dopasowa� do podobnych projekt�w przygotowywanych dla p�kuli p�nocnej; praca nad tymi ostatnimi posuwa�a si� do�� opornie, poniewa� nie znano jeszcze obszaru p�nocnego morza. Z wiecznej zmarzliny i formacji wodono�nych nie pompowano ju� wody na p�noc � w ostatnim roku ekota�y�ci �czerwonych� wysadzili w powietrze znacz�c� ilo�� stacji pomp � jednak stan wody ci�gle si� nieco podnosi� pod wp�ywem ci�aru, jaki stanowi�a dla powierzchni ju� wypompowana woda. Latem zar�wno z p�nocnej czapy polarnej, jak i z Wielkiej Skarpy woda wlewa�a si� do Vastitas i by�o jej z ka�dym rokiem wi�cej; Vastitas sta�o si� basenem zlewiskowym dla ogromnych wododzia��w po�o�onych wok�. Nikt nie potrafi� obliczy�, ile wody przyb�dzie po ka�dym nast�pnym letnim ociepleniu. Z drugiej strony, spore jej ilo�ci stale rozprasza�y na wszystkie strony suche wiatry, powoduj�c roszenie. Jej parowanie by�o te� o wiele szybsze ni� sublimacja lodu. Uwzgl�dniaj�c te fakty, naukowcy starali si� wyliczy�, ile wody zostaje i jak du�o wraca; kolejne dane szacunkowe ci�gle nanoszono na mapy, lecz wyniki r�ni�y si� tak znacznie, �e w niekt�rych przypadkach rysowane na mapach domniemane linie brzegowe by�y oddalone od siebie nawet o setki kilometr�w.
Zdaniem Nadii te �p�nocne rozbie�no�ci� op�niaj� wszelkie prace na po�udniu. GSE stara� si� skorelowa� aktualne dane, oszacowa� modele, nast�pnie okre�li� poziom morza i zatwierdzi� wszystkie odpowiednie wododzia�y. Przed powstaniem p�nocnego planu nie mo�na by�o przewidzie� losu basenu Argyre, bowiem niekt�re projekty domaga�y si�, by przepompowa� do niego wod� z p�nocnego morza � gdyby sta�o si� zbyt pe�ne � aby unikn�� zalania kanion�w Marineris, Po�udniowej Fossy i nowo wybudowanych miast portowych. Radykalni �czerwoni� ju� si� odgra�ali, �e w ca�ym Argyre pobuduj� �osady na zachodnim brzegu�, aby uprzedzi� takie posuni�cie.
W ten spos�b GSE mia� do rozwi�zania kolejny du�y problem. S�d wyra�nie stawa� si� najwa�niejsz� polityczn� instytucj� na Marsie; wraz z konstytucj� i poprzednimi orzeczeniami decydowa� o prawie wszystkich sprawach zwi�zanych z przysz�o�ci� mieszka�c�w Marsa. Nadia twierdzi�a, �e tak zapewne powinno by�, a przynajmniej nie widzia�a w takim rozwi�zaniu niczego niew�a�ciwego. Marsjanie potrzebowali decyzji i orzecze�, rewidowanych i zatwierdzanych przez jak�� instytucj� globaln�.
Mimo tylu rozmaitych problem�w, sformu�owano prowizoryczny plan dla po�udniowej p�kuli. Ku zaskoczeniu wszystkich GSE wyda� pozytywne orzeczenie przedwst�pne i to bardzo szybko po przedstawieniu mu sprawy, poniewa� � jak s�d podkre�li� w decyzji � �plan mo�na b�dzie realizowa� fazami, kiedy woda sp�ynie na po�udnie, przy czym pierwsze etapy s� niezale�ne od ostatecznego ukszta�towania si� poziomu morza na p�nocy�. Nie by�o wi�c powodu, by op�nia� rozpocz�cie procesu.
T� nowin� przyni�s� Art.
��Mo�emy si� zabra� do hydrauliki � stwierdzi�.
Niestety, Nadia (oczywi�cie!) nie mog�a wyjecha�. Musia�a wr�ci� do Sheffield, by wzi�� udzia� w kolejnych zebraniach; trzeba by�o podj�� sporo decyzji, przekona� lub przymusi� wiele os�b. Chcia�a czy nie, wytrwale wykonywa�a t� prac�, uparcie wype�nia�a obowi�zki i wraz z up�ywem czasu radzi�a sobie coraz lepiej. Zacz�a rozumie�, w jaki spos�b delikatnie nak�ania� ludzi, aby przyj�li jej punkt widzenia albo spe�niali polecenia, je�li poprosi o co� lub co� zasugeruje. Ci�g�e podejmowanie decyzji wyostrzy�o niekt�re jej pogl�dy; stwierdzi�a, �e lepiej ocenia� sprawy zgodnie z pogl�dami politycznymi ni� instynktownie. W pracy bardzo pomaga�o posiadanie niezawodnych sojusznik�w, w radzie i poza ni�; korzystniej by�o mie� poparcie ni� pozostawa� osob� neutraln� i niezale�n�. Nadia w pewnej chwili u�wiadomi�a sobie, �e przy��czy�a si� do bogdanowist�w, kt�rzy ku jej zaskoczeniu z wszystkich marsja�skich ugrupowa� okazali si� najbli�si jej politycznej filozofii. Wprawdzie interpretowa�a bogdanowizm w spos�b stosunkowo prosty: �wiat powinien by� sprawiedliwy (nalega� na to kiedy� Arkady), wszyscy ludzie wolni i r�wni, przesz�o�� nie ma znaczenia, trzeba stworzy� we wszystkich dziedzinach nowe formy, ilekro� � co zdarza�o si� cz�sto � stare wydaj� si� niesprawiedliwe albo niepraktyczne; poza tym, dla bogdanowist�w liczy� si� tylko Mars. Gdy Nadia potraktowa�a owe punkty jako swoje g��wne zasady, zauwa�y�a, �e �atwiej jej si� podejmuje decyzje dotycz�ce r�nych spraw � teraz dok�adniej dostrzega�a problem i potrafi�a go szybko rozwi�za�.
R�wnocze�nie stawa�a si� coraz bardziej bezwzgl�dna. Cz�sto spiera�a si� z Ariadne, a kiedy przypomina�a sobie skruch�, towarzysz�c� jej po pierwszej k��tni z m�od� minojk�, uznawa�a wyrzuty sumienia za reakcj� absurdalnie przesadn�. Nadia stawa�a si� z ka�dym dniem twardsza dla os�b, kt�re j� denerwowa�y, na kolejnych spotkaniach reagowa�a coraz ostrzej, rozmy�lnymi mikrowybuchami brutalno�ci, kt�re naprawd� bardzo skutecznie sk�ania�y ludzi do podporz�dkowania si�. W gruncie rzeczy, im mniej powstrzymywa�a te wybuchy gniewni i pogardy, tym niezawodniej potrafi�a je kontrolowa� i wykorzystywa�. Posiada�a w�adz� i ludzie o tym wiedzieli; tyle �e ta w�adza by�a ��r�ca�, a tak�e � w wielu znaczeniach tego s�owa � pot�na. Rosjanka prawie ju� nie�niewa�a z powodu w�asnego post�powania wyrzut�w sumienia, uwa�a�a wr�cz, �e wi�kszo�� os�b zas�u�y�a sobie na z�e traktowanie. S�dzili, �e znale�li nieszkodliw�, star� babuszk�, kt�ra spokojnie posiedzi w du�ym fotelu, podczas gdy oni zajm� si� swoimi gierkami; tyle �e ten du�y fotel by� tronem i �niech b�d� przekl�ta, je�li przejd� przez ca�e to g�wno, nie wykorzystuj�c w�adzy, aby spr�bowa� dosta� to, co chc�, m�wi�a sobie.
Teraz coraz rzadziej zastanawia�a si� nad paskudnym charakterem swej pracy, je�li jednak zdarza�o jej si� zamy�li� po szczeg�lnie ci�kim dniu, siada�a w fotelu i prawie p�aka�a, chora z odrazy. A up�yn�o dopiero siedem miesi�cy z trzech M-lat. Jaka b�d�, gdy sko�czy si� kadencja?, pyta�a. Ju� si� przyzwyczai�a do w�adzy; do tamtego czasu mo�e nawet j� polubi.
Art, zmartwiony tym wszystkim, przy �niadaniu patrzy� na ni� z ukosa ponad talerzem.
��No c� � stwierdzi� kt�rego� dnia, gdy zwierzy�a mu si� ze swych niepokoj�w � w�adza to w�adza. � Jeste� pierwszym prezydentem Marsa, wi�c w jaki� spos�b definiujesz ramy tego urz�du. Mo�e powinna� zadeklarowa�, �e zamierzasz pracowa� co drugi miesi�c, a pozosta�e sprawy pozostawi� personelowi. Co� w tym rodzaju.
Nadia spojrza�a na niego z ustami pe�nymi grzanki.
P�niej, w tym samym tygodniu opu�ci�a Sheffield i pojecha�a znowu na po�udnie, gdzie przy��czy�a si� do karawany os�b, kt�re je�dzi�y od krateru do krateru i instalowa�y systemy drena�owe. Kratery nieco si� r�ni�y, zasadniczo jednak sprawa by�a prosta � nale�a�o kopa� z podn�a krateru pod odpowiednim k�tem, a nast�pnie skierowa� do pracy roboty. Von Karmana, Du Toita, Schmidta, Agassiza, Heaviside�a, Bianchiniego, Laua, Chamberlina, Stoneya, Dokuczajewa, Trumplera, Keelera, Charliera, Suesski i tak dalej � karawana zg��bi�a wszystkie te i wiele innych, nie nazwanych, chocia� kratery otrzymywa�y nieoficjalne nazwy jeszcze szybciej, ni� ludzie wiercili w ich pod�o�ach: Osiemdziesi�ty Pi�ty Po�udniowy, Zbyt Ciemny, Nadzieja G�upca, Szanghaj, Tutaj Spa�a Hiroko, Fouriera, Cole�a, Proudhona, Bellamy�ego, Hudsona, Trans, Czterdziestego Si�dmego Ronina, Makoto, Kino Doku, Ka Ko, Mondragon. Podr� od jednego krateru do nast�pnego przypomnia�a Nadii jej wycieczki wok� po�udniowej czapy polarnej podczas �okresu podziemnego�; tyle �e teraz ca�a wyprawa odbywa�a si� pod go�ym niebem, mija�y kolejne prawie pozbawione nocy dni w samym �rodku lata, a zesp� pracownik�w cieszy� si� s�o�cem i jaskrawym �wiat�em odbitym od kraterowych jezior. Podr�owali przez nier�wne zamarzni�te bagna po�yskliwe od roz�wietlonej s�o�cem topniny i ��kowej trawy; w �wietle pojawia� si� rdzawo-czarny skalny krajobraz � pier�cie� po pier�cieniu, pasmo po pa�mie. Zg��biali powierzchnie krater�w, k�adli wododzia�owe rury i mocowali do czerparek fabryki gaz�w oran�eriowych wsz�dzie, gdzie w skale znajdowa�y si� pok�ady gaz�w.
Jednak niewiele z tych czynno�ci Nadia mog�aby nazwa� prac�. T�skni�a za dawnymi czasami. Obs�uga buldo�era nie by�a ju� w�wczas oczywi�cie prac� r�czn�, ale trzeba si� by�o do niej przygotowa� i posiada� zdolno�ci manualne; wymaga�a wy�szego poziomu zaanga�owania ni� ta �praca�, kt�ra polega�a na gadaniu do AI, a potem chodzeniu w k�ko i obserwowaniu szumi�cych i brz�cz�cych zespo��w wysokich po pas automatycznych koparek, ruchomych jednostek fabrycznych wielko�ci wie�owc�w, tunelowych kret�w z diamentowymi z�bami o wygl�dzie z�b�w rekina � wszystkie je wykonano z bioceramiczno-metalicznych stop�w mocniejszych ni� kabel windy i w zasadzie dzia�a�o samo. Po prostu� Nadia nie to mia�a na my�li.
Postanowi�a spr�bowa� jeszcze raz, znowu wi�c przesz�a przez ca�y cykl swego aktualnego �ycia. Wr�ci�a do Sheffield, gdzie na nowo zaanga�owa�a si� w prac� rady, mimo i� ros�o jej rozgoryczenie. Znowu zacz�a szuka� czego�, co by j� z tej mord�gi wydoby�o. Dostrzeg�a jaki� odpowiedni projekt i zaj�a si� nim. Ponownie uciek�a i wr�ci�a do Sheffield. Potem, tak jak doradzi� jej wcze�niej Art, postanowi�a za�atwi� w�asne sprawy. To tak�e sk�ada si� na w�adz�
Nast�pn� kwesti�, kt�ra przyci�gn�a Nadi�, by�a gleba.
��Powietrze, woda, ziemia � za�artowa� Art. � Teraz kolej na po�ary las�w, co?
Rosjanka us�ysza�a, �e w Bogdan�w Vishniac naukowcy pr�buj� stworzy� ziemi� uprawn� i zainteresowa�a si� tym problemem. Polecia�a wi�c z Sheffield na po�udnie, do Vishniac, gdzie nie by�a od lat. Towarzyszy� jej Art.
��Bardzo chc� zobaczy�, jak przystosowuj� si� do nowej sytuacji stare podziemne miasta. Teraz nie musz� si� ju� ukrywa�.
��Prawd� m�wi�c, nie rozumiem, jak mo�na by�o tu zosta� � oznajmi�a Nadia podczas lotu ku nieregularnym krainom po�udniowego regionu polarnego. � Miasto le�y tak daleko na po�udniu, �e zimy trwaj� tu wiecznie. Sze�� miesi�cy bez s�o�ca. Kto tu mo�e mieszka�?
��Syberyjczycy.
��O, nie. �aden Syberyjczyk przy zdrowych zmys�ach nie przyjecha�by tutaj. Maj� do�� zimna.
��W takim razie, Lapo�czycy. Eskimosi. Ludzie, kt�rzy lubi� bieguny.
��Tak, chyba tak.
Okaza�o si�, �e w Bogdan�w Vishniac nikomu nie przeszkadzaj� zimy. Mieszka�cy miasta rozkopali ha�d� moholow� w pier�cie� otaczaj�cy mohol i stworzyli ogromny kolisty amfiteatr ustawiony w stron� otworu. Ten tarasowaty amfiteatr pe�ni� funkcj� powierzchniowej cz�ci Vishniacu. Latem mia� stanowi� oaz� zieleni, w mroczne zimy � oaz� bieli; planowali go o�wietli� setkami jaskrawych latarni ulicznych, aby zawsze panowa� tam dzie�. Przez szczeliny w powierzchni �wiat�o dociera�o do dolnej cz�ci miasta, a z g�rnego muru rozci�ga� si� widok na oszroniony teren chaotyczny polarnych wy�yn. Nie, nie, mieszka�cy Vishniacu naprawd� zamierzali tu zosta�. To by�o ich miasto.
Nadi� � zawsze tak czynili bogdanowi�ci � powitano na lotnisku jako specjalnego go�cia. Zanim przy��czy�a si� do nich, fakt ten �mieszy� j�, a nawet obra�a�: przyjaci�ka tw�rcy partii! Teraz jednak ch�tnie przysta�a na proponowany apartament, kt�ry znajdowa� si� na skraju moholu; z lekko wysuni�tego okna rozci�ga� si� widok w d� na odleg�o�� osiemnastu kilometr�w. �wiat�a na dnie moholu wygl�da�y jak gwiazdy widziane po drugiej stronie planety.
Arta sparali�owa� nawet nie widok, lecz sama my�l o nim, i nie zamierza� w og�le podchodzi� do tej po�owy domu. Nadia najpierw �mia�a si� z niego, potem jednak, kiedy spojrza�a w d�, natychmiast zsun�a �aluzje.
Nast�pnego dnia posz�a odwiedzi� gleboznawc�w, kt�rzy bardzo si� cieszyli z jej zainteresowania. Chcieli, by miasto samo potrafi�o si� wy�ywi�, a poza tym skoro coraz wi�ksze masy osadnik�w przybywa�y na po�udnie, nakarmienie ich stawa�o si� powoli niemo�liwe bez wielu hektar�w ziem ornych. Naukowcy doszli niestety do wniosku, �e wyprodukowanie gleby jest jednym z najtrudniejszych technicznych zada�, jakie kiedykolwiek przed sob� postawili. S�ysz�c te s�owa, Nadia zareagowa�a zaskoczeniem � znajdowa�y si� tu przecie� vishniackie laboratoria, przez dziesi�ciolecia ukryty w moholu �wiatowy potentat w tworzeniu technologicznie wspieranych ekosystem�w. A gleba uprawna by�a, no c� tylko ziemi�. B�otem z dodatkami, kt�re po prostu nale�a�o wymiesza�.
Bez w�tpienia zdziwienie Nadii uwidoczni�o si� na jej twarzy i gleboznawcy musieli je dostrzec, poniewa� oprowadzaj�cy Rosjank� po terenie m�czyzna imieniem Arne o�wiadczy� nieco poirytowany, �e gleba jest w gruncie rzeczy mieszanin� bardzo, bardzo skomplikowan�. Oko�o pi�ciu procent jej ci�aru pochodzi�o z �ywej materii, ze zbitych populacji nicieni, robak�w, mi�czak�w, stawonog�w, owad�w, paj�czak�w, ma�ych ssak�w, grzyb�w, pierwotniak�w, glon�w i bakterii, przy czym samych bakterii by�o wiele tysi�cy r�nych gatunk�w i mog�o ich przypada� nawet sto milion�w jednostek na gram gleby, a i pozosta�e wymienione mikrospo�eczno�ci liczy�y r�wnie wielu i r�wnie r�norodnych cz�onk�w.
Tak skomplikowanych ekosystem�w nie da si� stworzy� tak, jak wyobra�a�a sobie Nadia. Trzeba by�o przede wszystkim oddzielnie wyhodowa� sk�adniki, a potem zmiesza� je w misce, tak jak na ciasto, gleboznawcy nie znali niestety wszystkich sk�adnik�w, niekt�rych nie potrafili wyhodowa�, a jeszcze inne umiera�y podczas �mieszania�.
��Zw�aszcza robaki s� wra�liwe. Z nicieniami tak�e mamy k�opoty. Ca�y system mo�e si� rozpa��, zostaniemy z minera�ami i martwym materia�em organicznym. Co� takiego nazywa si� pr�chnic� i jej produkcja bardzo dobrze nam idzie. Niestety, g�rna warstwa gleby musi �y�.
��Tak jest w naturze?
��Zgadza si�. Mo�emy tylko pr�bowa� hodowa� �sk�adniki� szybciej, ni� si� rozwijaj� w naturze. Nie mo�emy ich wrzuci� do jednej misy ani wyprodukowa� hurtem. A wiele �ywych komponent�w najlepiej si� rozrasta w samej glebie, wi�c problem le�y w dostarczaniu organizm�w sk�adowych w tempie szybszym, ni� zjawiaj� si� one podczas naturalnego kszta�towania si� gleby.
��Hm � mrukn�a Nadia.
Arne prowadzi� j� przez laboratoria i oran�erie Bogdan�w Vishniac, kt�re by�y wype�nione setkami pojemnik�w, wysokich, cylindrycznych kadzi oraz rurami na stela�ach; wsz�dzie znajdowa�a si� gleba lub jej komponenty. Uprawiano tu agronomi� eksperymentaln� i Nadia bardzo niewiele z niej pojmowa�a; nieliczne kontakty z Hiroko nie przygotowa�y jej teoretycznie. To by�a nauka ezoteryczna, niemo�liwa do zrozumienia. Nadia widzia�a jednak, �e w ka�dym zbiorniku w ramach eksperyment�w zmienia si� warunki. Arne pokaza� Rosjance prosty wz�r, kt�ry opisywa� najbardziej og�lne aspekty problemu:
G=c(RM, K, T, B, C).
Oznacza� on, �e ka�da w�asno�� glebowa, �G�, jest czynnikiem (�c�) cz�ciowo niezale�nych zmiennych, rodzimego materia�u (�RM�), klimatu (�K�), topografii albo rze�by terenu (�T�), bioty (�B�) i czasu (�C�). Czas by� oczywi�cie tym czynnikiem, kt�ry pr�bowano przyspieszy�; a rodzimy materia� u�ywany podczas wi�kszo�ci pr�b stanowi�a wszechobecna marsja�ska glina powierzchniowa. Klimat i topografi� zmieniano podczas niekt�rych do�wiadcze�, aby na�ladowa� rozmaite warunki polowe; przewa�nie zmieniali elementy biotyczne i organiczne. By�a to wi�c niezwykle wymy�lna i nowoczesna mikroekologia i im wi�cej Nadia si� o niej dowiadywa�a, tym trudniejsze wydawa�o jej si� zadanie tutejszych naukowc�w � nie tyle by�o budowaniem, ile alchemi�. Na gleb� mia�o wp�yw wiele komponent�w, kt�re umo�liwia�y wzrost ro�linom; ka�dy sk�adnik charakteryzowa� si� w�asnym szczeg�lnym cyklem, kierowanym przez inny zbi�r czynnik�w. Istnia�y �rodki makrood�ywcze: w�giel, tlen, wod�r, azot, fosfor, siarka, potas, wap� i magnez oraz �rodki mikrood�ywcze, takie jak �elazo, mangan, cynk, mied�, molibden, b�r i chlor. Cykl �adnego z tych element�w nie by� zamkni�ty, poniewa� dochodzi�o do ubytk�w spowodowanych wyp�ukiwaniem, erozj�, spalaniem i odgazowaniem. Podobnie r�ne by�y moce wej�ciowe, w��czaj�c absorpcj�, wietrzenie, dzia�anie mikrobiologiczne i zastosowanie nawoz�w. Warunki, dzi�ki kt�rym wype�nia�y si� cykle wszystkich tych element�w, r�ni�y si� wystarczaj�co, by r�ne rodzaje gleby przyspiesza�y b�d� spowalnia�y ka�dy cykl do odmiennego stopnia. Ka�dy typ gleby charakteryzowa� si� szczeg�lnym poziomem pH, zasoleniem, stopniem sprasowania i tak dalej; w tych laboratoriach istnia�y zatem setki nazwanych gleb, a tysi�ce dodatkowych na Ziemi.
Naturalnie, podstaw� dla wi�kszo�ci eksperyment�w w laboratoriach Vishniac stworzy� rodzimy materia� marsja�ski. Eony burz py�owych miesza�y ten materia� we wszystkich miejscach planety, a� mia� on wsz�dzie niemal t� sam� zawarto��: typowa marsja�ska jednostka glebowa sk�ada�a si� z drobnych cz�steczek przewa�nie krzemu i �elaza. Najbardziej wierzchnia warstwa mia�a cz�sto posta� lu�nego osadu. Le��ce poni�ej r�ne stopnie cementacji mi�dzycz�steczkowej tworzy�y skorupiasty materia� ziemny, kt�ry w miar� kopania stawa� si� coraz bardziej zwalisty.
Innymi s�owy, by�y to gliny, smektyczne gliny, podobne do ziemskiego montmorylionitu i nontronitu, z dodatkiem takich materia��w jak talk, kwarc, hematyt, anhydryt, diezeryt, klacyt, bejdelit, nity l, gips, maghemit i magnetyt. Ca�o�� oblepiona by�a bezkszta�tnymi tlenowodoro-tlenkami �elazowymi i innymi bardziej skrystalizowanymi tlenkami �elaza, kt�re dawa�y czerwonawe odcienie gleby.
A zatem bogata w �elazo smektyczna glina � uniwersalny materia� rodzimy. Dzi�ki swej lu�no zbitej i porowatej strukturze powinien ud�wign�� korzenie ro�lin, a r�wnocze�nie pozostawi� im miejsce dla rozrostu. Tyle �e w tej ziemi nie by�o �adnych �ywych organizm�w, a poza tym zbyt wiele soli i za ma�o azotu. W�a�ciwie wi�c zadanie naukowc�w polega�o na zebraniu rodzimego materia�u, wyp�ukaniu z niego soli i aluminium, wprowadzaj�c zamiast nich azot i spo�eczno�ci biotyczne; ca�� operacj� nale�a�o wykona� jak najszybciej. Na poz�r trzeba by�o po prostu jedne sk�adniki usun��, inne doda�, tyle �e za zwrotem �spo�eczno�ci biotyczne� ukrywa� si� ca�y �wiat problem�w.
��M�j Bo�e, przypomina mi to pr�b� nak�onienia rz�du do pracy � Nadia wykrzykn�a do Arta pewnego wieczoru. � Ci gleboznawcy maj� spore k�opoty!
W terenie, poza miastem ludzie po prostu wprowadzali do gliny bakterie, potem glony i inne mikroorganizmy, p�niej porosty, wreszcie ro�liny s�onolubne. Nast�pnie czekano, a� te biospo�eczno�ci przeobra�� glin� w gleb�: �y�o w niej i umiera�o wiele pokole� organizm�w. Dzia�alno�� ta przynosi�a rezultaty i odbywa�a si� wsz�dzie na planecie, nawet teraz; niestety bardzo powoli. Grupa w Sabishii oszacowa�a, �e przeci�tnie na powierzchni planety tworzy si� oko�o centymetra warstwy uprawnej na stulecie. Skutek ten osi�gano przy u�yciu genetycznie przekszta�conych populacji zaprojektowanych w taki spos�b, by maksymalizowa�y tempo rozwoju.
Z drugiej strony w farmach oran�erio wy ch stosowano gleby o jako�ci intensywnie poprawionej wprowadzonymi �rodkami od�ywczymi, nawozami i wszelkiego rodzaju szczepieniami; powstawa�a gleba bardzo po��dana przez naukowc�w, lecz jej ilo�� by�a zbyt ma�a w por�wnaniu z tym, co chcieli osi�gn�� na powierzchni. Ich cel stanowi�o masowe produkowanie gleby. Nadia pomy�la�a, �e przed rozpocz�ciem pracy gleboznawcy z pewno�ci� nie s�dzili, jak wielkie i �mudne zadanie wzi�li na siebie; czuli si� teraz zapewne jak pies gryz�cy zbyt du�� dla swego pyska ko��.
Nadia nie potrafi�a wi�c niczego doradzi� sfrustrowanym naukowcom, poniewa� jej wiedza z zaanga�owanych w t� dzia�alno�� dziedzin � biologii, chemii, biochemii i ekologii � by�a zbyt ma�a. Wielu eksperyment�w Rosjanka nie rozumia�a. Ta praca nie r�wna�a si� budowaniu, nawet go nie przypomina�a.
Gleboznawcy musieli jednak zasili� metody produkcyjne przynajmniej pewnymi zasadami budowlanymi i podczas rozmowy na te tematy Nadia przynajmniej potrafi�a zrozumie�, o czym m�wi�. Zacz�a si� ko�centrowa� na aspektach technicznych, patrz�c na mechaniczny szkic kadzi czy zbiorniki zawieraj�ce �ywe elementy gleby. Przestudiowa�a tak�e cz�steczkow� struktur� rodzimych glin, staraj�c si� sformu�owa� jak�� rad�, kt�r� mog�aby da� swoim rozm�wcom. Stwierdzi�a, �e marsja�skie gliny smektyczne s� glinokrzemkami, czyli �e w ka�dej jednostce gliny mi�dzy dwiema warstwami krzemowych czworo�cian�w znajdowa�a si� jedna warstwa o�mio�cian�w aluminium; w r�nych rodzajach glin smektycznych ten og�lny wzorzec wyst�powa� w rozmaitych wariacjach, a im wi�ksze by�o odchylenie od wzoru, tym �atwiej przecieka�a w mi�dzywarstwowe powierzchnie woda. Najbardziej typowa glina smektyczna na Marsie, montmorylionit, mia�a wiele odmian i by�a tak bardzo przepuszczalna, �e pod wp�ywem wody rozszerza�a si�, a kurczy�a, kiedy pozostawa�a sucha do granic p�kania.
Nadia uzna�a ten fakt za niezwykle interesuj�cy.
��S�uchaj � powiedzia�a do Arne�a � a gdyby wype�ni� kad� uk�adem �y� bocznych, przez kt�re mo�na by wsz�dzie w rodzimy materia� wprowadza� biot�?
Wyja�ni�a, �e trzeba by wzi�� gar�� rodzimego materia�u, namoczy� go, a nast�pnie poczeka�, a� wyschnie. P�niej nale�y zainstalowa� w systemie p�kni�� uk�ad �y� bocznych i wprowadza� wszystkie wa�ne bakterie oraz rozmaite wyhodowane sk�adniki. Bakterie i inne organizmy powinny sobie �wyje�� drog� z �y� bocznych, przetwarzaj�c otaczaj�cy materia� wok� siebie, a nast�pnie � wszystkie razem � pojawi� si� w glinie, wzajemnie na siebie oddzia�uj�c. Rosjanka doda�a, �e jej zdaniem ten okres by�by najtrudniejszy, poniewa� w celu unikni�cia problem�w populacyjnych istnia�aby konieczno�� przeprowadzenia wielu pr�b z pierwotnymi ilo�ciami r�nych rodzaj�w bioty. Gdyby jednak naukowcom uda�o si� sk�oni� organizmy do pracy, otrzymaliby �yw� gleb�.
��Tego typu system�w �y� bocznych u�ywa si� w przypadku pewnych szybko zwi�kszaj�cych sw� obj�to�� materia��w budowlanych, a s�ysza�am te�, �e lekarze w podobny spos�b tworz� past� apatytow� do z�amanych ko�ci. �y�y boczne wykonane s� z �el�w proteinowych odpowiednich do danego materia�u i ukszta�towane w potrzebne konstrukcje w kszta�cie rur.
Forma dla wzrostu. Arne zauwa�y�, �e sprawa jest warta rozwa�enia. Nadia u�miechn�a si�. Ca�e popo�udnie chodzi�a szcz�liwa, a wieczorem, gdy przy��czy�a si� do Arta, powiedzia�a:
��Hej! Wykona�am dzisiaj troch� pracy.
���wietnie! � odpar� Art. � Wyjd�my i �wi�tujmy.
W Bogdan�w Vishniac o rozrywk� nie by�o trudno. Znajdowali si� przecie� w mie�cie bogdanowist�w, tak pogodnym jak sam Arkady. Ka�dej nocy odbywa�y si� przyj�cia. Art i Nadia cz�sto wieczorem spotykali si� na promenadzie. Rosjanka uwielbia�a chodzi� po najwy�szym tarasie wzd�u� balustrady; czu�a w�wczas, �e towarzyszy jej Arkady, kt�ry w jaki� spos�b przetrwa�. Nigdy jednak nie odczuwa�a jego obecno�ci tak intensywnie, jak tej nocy, gdy �wi�towa�a dobrze wykonan� prac�. Trzyma�a w swojej d�oni r�k� Arta, patrzy�a w d� na zat�oczone tarasy, ro�liny uprawne, sady, baseny, boiska sportowe, rz�dy drzew, �ukowate place zaj�te przez kafeterie, bary, pawilony taneczne � zespo�y walczy�y o przestrze�, otacza�y je t�umy zasapanych ludzi, niekt�rzy ta�czyli, wi�kszo�� jednak po prostu chodzi�a po nocnej promenadzie, tak jak Nadia. Miasto nadal pokrywa� namiot; mieszka�cy mieli nadziej�, �e uda im si� go pewnego dnia usun��. By�o ciep�o i m�odzi tubylcy nosili dziwaczne pantalony, przepaski na g�owach, szarfy, trykoty, naszyjniki, a Rosjance przypomnia� si� wideofilm z powitania Nirgala i Mai na Trynidadzie. By� to zbieg okoliczno�ci czy mo�e w�r�d m�odych rodzi�a si� jaka� ponadplanetarna kultura? Czy�by ich Kojot, Trynidadczyk, w jaki� niewidzialny spos�b zawojowa� obie planety? Albo jej Arkady, po�miertnie� Arkady i Kojot � kr�lowie kultury. My�l ta wywo�a�a u Nadii u�miech. Upi�a z kubka Arta parz�cej
��Co za wspania�e miasteczko � zauwa�y� Art.
Nagle natkn�li si� na stare zdj�cie Arkadego. Oprawione w ramk�, wisia�o na �cianie obok drzwi. Nadia zatrzyma�a si� i kurczowo chwyci�a Arta za rami�.
��To on! To on jak �ywy! � zawo�a�a.
Fotograf uchwyci� Rosjanina podczas rozmowy z kim�. Arkady sta� wewn�trz namiotu przy murze i �ywo gestykulowa�. Jego rozwichrzone w�osy i broda zlewa�y si� z krajobrazem, kt�ry by� dok�adnie tego samego koloru, wydawa�o si� wi�c, �e twarz wysuwa si� ze stoku; na tle ca�ej radosnej czerwieni b�yska�y niebieskie oczy.
��Nigdy nie widzia�am fotografii, na kt�rej tak bardzo by�by sob�. Ilekro� zauwa�y� wycelowany w siebie obiektyw aparatu, reagowa� niech�ci� i fotografia wychodzi�a fatalnie.
Nadia patrzy�a na zdj�cie, czuj�c, �e si� rumieni. By�a dziwnie szcz�liwa; mia�a wra�enie, �e naprawd� spotka�a swego dawnego partnera �yciowego! �e po latach ponownie na niego wpad�a.
��S�dz�, �e w wielu sprawach jeste� do niego podobny. Ale spokojniejszy.
��Wydaje mi si�, �e chyba tu mo�na si� najbardziej zrelaksowa� � stwierdzi� Art, wpatruj�c si� z uwag� w zdj�cie.
Nadia u�miechn�a si�.
��Nie, on potrafi�. Zawsze by� przekonany, �e ma racj�.
��Nikt z nas nie ma z tym problem�w.
Roze�mia�a si�.
��Jeste� tak samo weso�y jak on.
��A dlaczego nie?
Szli dalej. Nadia ci�gle my�la�a o swoim starym towarzyszu, maj�c w pami�ci jego zdj�cie. Nadal tak wiele pami�ta�a. Jednak�e uczucia zwi�zane z tymi wspomnieniami blad�y, a b�l stawa� si� coraz bardziej przyt�piony, jak gdyby wyp�uka� je utrwalacz; wspomnienie cia�a Arkadego i �al Nadii zastyg�y ju�, przypominaj�c skamielin�. Sta�y si� zupe�nie nieprawdopodobne w por�wnaniu z obecn� chwil�, kt�ra � gdy Nadia rozgl�da�a si� wok� siebie i czu�a swoj� r�k� w d�oni Arta � by�a realna, �ywa i stale si� zmieniaj�ca; po prostu �y�a. Wszystko si� mog�o zdarzy�, mo�liwe by�o ka�de uczucie.
��Wr�cimy do naszego pokoju?
Czworo podr�nik�w przyby�o w ko�cu z Ziemi. Nirgal, Maja i Michel zjechali wind� do Sheffield, po czym rozeszli si� ka�de w swoj� stron�, natomiast Sax przylecia� na po�udnie, do Nadii i Arta, z czego Rosjanka bardzo si� ucieszy�a. Coraz cz�ciej jej si� wydawa�o, �e centrum zdarze� znajduje si� zawsze tam, gdzie jest Sax.
Russell wygl�da� tak samo jak przed wypraw� na Ziemi�, chocia� by� chyba jeszcze bardziej milcz�cy i tajemniczy. Powiedzia�, �e chce zobaczy� laboratoria, wi�c Art i Nadia oprowadzili go po nich.
��Tak, interesuj�ce � rzuci�, po czym doda�: � Zastanawiam si� jednak, co jeszcze mogliby�my zrobi�.
��W zwi�zku z terraformowaniem? � spyta� Art.
��No c�
Aby si� przypodoba� Ann, dopowiedzia�a sobie Nadia. Z pewno�ci� to w�a�nie mia� na my�li Sax. U�ciska�a go, czym by� zaskoczony, a podczas rozmowy trzyma�a mu r�k� na ko�cistym ramieniu. Jak dobrze mie� go obok siebie! Od kiedy tak bardzo go polubi�a i zacz�a na nim polega�?
Art tak�e si� domy�li�, o co chodzi Saxowi.
��Zrobi�e� ju� ca�kiem sporo, prawda? � zauwa�y�. � To znaczy� W niepami�� posz�y wszystkie monstrualne metody metanarodowc�w, zgadza si�? Bomby wodorowe pod wieczn� zmarzlin�, soletta i napowietrzne soczewki, wahad�owce z azotem z Tytana�
��Ci�gle przylatuj� � odrzek� Sax. � Nie wiem nawet, jak mogliby�my je zatrzyma�. Mo�e co najwy�ej zestrzeli�. Zawsze mo�emy zu�y� azot. Nie jestem pewien, czy by�bym zadowolony, gdyby�my je zatrzymali.
��A Ann? � spyta�a Nadia. � Czego chcia�aby Ann?
Sax spojrza� na ni� z ukosa. Kiedy niepewno�� wykrzywia�a mu twarz, ponownie przybiera� swoj�, dobrze im znan�, szczurz� min�.
��Czego wy oboje chcieliby�cie? � spyta� Art.
��Trudno powiedzie�. � Twarz Saxa znowu wyra�a�a niepewno��, niezdecydowanie, rozdarcie.
��Chcecie, by ten �wiat pozosta� w stanie dzikim � podsun�� Art.
��Stan dziko�ci to� hm, idea. Albo stanowisko etyczne. Pustynia nie mo�e zajmowa� ca�ej powierzchni, nie o to mi chodzi. Lecz� � Russell zamacha� r�k� i zag��bi� si� we w�asne my�li. Po raz pierwszy od stu lat, czyli odk�d Nadia go zna�a, mia�a wra�enie, �e Sax nie wie, co robi�. Pr�bowa� rozwi�za� problem, usiad� przed ekranem i wpisywa� instrukcje. Prawdopodobnie zapomnia� o ich obecno�ci.
Nadia �cisn�a rami� Arta. On uj�� jej r�k� i �cisn�� �agodnie ma�y palec, kt�ry osi�gn�� ju� prawie trzy czwarte wielko�ci docelowej, cho� zbli�aj�c si� do pe�nego rozmiaru, r�s� coraz wolniej. By�o ju� wida� zacz�tek paznokcia, a na opuszce delikatne p�koliste linie papilarne. �ciskanie palca sprawia�o Nadii przyjemno��. Spotka�a przez chwil� spojrzenie Arta, potem spu�ci�a wzrok. Art u�cisn�� ca�� jej r�k�. Widz�c, �e Sax ca�kowicie pogr��y� si� w pracy i przez d�ugi czas pozostanie w �wiecie w�asnych my�li, Art z Nadia na palcach poszli do swego pokoju i do ��ka.
Za dnia pracowali, nocami wychodzili. Sax mru�y� oczy tak jak w czasach, gdy nazywano go laboratoryjnym szczurem; niepokoi� si�, poniewa� nie wiedzia�, co si� dzieje z Ann. Nadia i Art pocieszali go najlepiej, jak umieli, ale nic niestety nie pomaga�o. Wieczorami spotykali si� na promenadzie. W pobli�u znajdowa� si� park, gdzie zbierali si� rodzice z dzie�mi. Ludzie przechodzili obok, jak gdyby mijali niewielkie, otwarte zoo; u�miechali si� na widok ma�ych naczelnych pogr��onych w zabawie. Sax sp�dza� w tym parku ca�e godziny na rozmowach z dzie�mi i rodzicami, a potem szed� gdzie� na parkiet i godzinami samotnie ta�czy�. Art i Nadia trzymali si� za r�ce. Palec Rosjanki stawa� si� coraz silniejszy. Osi�gn�� teraz ju� prawie w�a�ciw� d�ugo��, a poniewa� i tak mia� to by� najmniejszy palec, pasowa� w sam raz, chyba �e Nadia por�wnywa�a go z odpowiednikiem na drugiej r�ce. Art czasami lekko go gryz�, gdy si� kochali, i uczucie, kt�rego w�wczas doznawa�a, przyprawia�o j� niemal o szale�stwo.
��Lepiej nie m�w nikomu o tym doznaniu � mrukn�� � bo mo�esz doprowadzi� do czego� przera�aj�cego� Ludzie zaczn� sobie odcina� r�ne cz�ci cia�a, aby im odrasta�y w postaci wra�liwszych organ�w.
��Wariat.
��Wiesz, jacy s� ludzie. Oddadz� wszystko za dreszcz wzruszenia.
��Nawet o tym nie m�w.
��
Nadszed� czas, aby wr�ci� do pracy w radzie. Sax pojecha� szuka� Ann albo ukry� si� przed ni� � Art i Nadia nie byli pewni� Sami polecieli z powrotem na p�noc, do Sheffield, a potem Nadia znowu rzuci�a si� w wir p�godzinnych spotka�, na kt�rych roztrz�sa�a trywialne problemy. Chocia�� niekt�re sprawy by�y wa�ne. Chi�czycy prosili o zgod� na zainstalowanie kolejnej windy kosmicznej w pobli�u Krateru Schiaparellego, tote� przyby�o problem�w zwi�zanych z imigrantami. Opracowana w Bernie umowa mi�dzy ONZ i Marsem zobowi�zywa�a mieszka�c�w Czerwonej Planety do corocznego przyj�cia imigrant�w w ilo�ci przynajmniej dziesi�ciu procent w�asnej populacji (Ziemia wyra�a�a nadziej�, �e Mars przyjmie ich nawet wi�cej, najlepiej tak wielu, jak to mo�liwe), p�ki b�d� istnie� hipermaltuzja�skie warunki. T� obietnic� wypowiedzia� Nirgal, kt�ry m�wi� bardzo entuzjastycznie (Nadia uwa�a�a, �e tak�e nierealistycznie) o tym, �e Mars zamierza pom�c Ziemi rozwi�za� problem przeludnienia, ofiarowuj�c jej mieszka�com dar w postaci pustych grunt�w. Jak wielu ludzi mog�a ich planeta naprawd� utrzyma�, skoro tutejsi naukowcy nie potrafili nawet stworzy� g�rnej warstwy gleby uprawnej? Jaka w takim razie by�a �wydajno�� Marsa?
Nikt tego nie wiedzia� i nie istnia� �aden dobry naukowy spos�b jej obliczenia. Wed�ug najbardziej radykalnych naukowc�w Ziemia by�aby w stanie wy�ywi� od stu milion�w do dwustu bilion�w os�b; najpowa�niejsi potrafili uzasadni� liczb� od dw�ch do trzydziestu miliard�w. Tak naprawd� �wydajno�� planety stanowi�a poj�cie abstrakcyjne, uwarunkowane ca�ym uk�adem zale�nych wzajemnie zawi�o�ci, takich jak biochemia gleby, ekologia czy ludzka kultura. Z tego te� powodu niemal niemo�liwe by�o obliczenie, jak wiele os�b mo�e przyj�� Mars. Tymczasem populacja Ziemi wynosi�a ju� ponad pi�tna�cie miliard�w, podczas gdy na Marsie, kt�ry posiada� r�wnie du�� powierzchni� l�d�w, mieszka�o tysi�c razy mniej ludzi, czyli oko�o pi�tnastu milion�w. R�nica ta rzuca�a si� w oczy i nale�a�o j� jako� zniwelowa�.
Jeden ze sposob�w polega� na masowej przeprowadzce ludno�ci z Ziemi na Marsa, jednak szybko�� przemieszczenia si� imigrant�w ograniczona by�a wydolno�ci� systemu transportowego; Mars mia� tak�e niewielkie mo�liwo�ci wch�oni�cia du�ej liczby nowych mieszka�c�w. Teraz Chi�czycy i � og�lnie � ONZ upierali si�, �e potrafi� bardzo solidnie wzmocni� infrastruktur� transportow�, a pierwszym krokiem w wielostopniowym procesie intensyfikowania imigracji by�aby druga winda kosmiczna.
Wi�kszo�� Marsjan zareagowa�a na ten plan negatywnie. �Czerwoni� oczywi�cie sprzeciwiali si� dalszej imigracji i chocia� przyznawali, �e trzeba zezwoli� na przylot pewnej ograniczonej liczby os�b, przeciwstawili si� wyra�nemu rozwojowi systemu przeno�nego, cho�by po to, aby spr�bowa� jak najbardziej spowolni� proces migracyjny. Takie stanowisko pasowa�o do ich og�lnej filozofii i Nadia je rozumia�a. Wa�niejsz� kwesti� stanowi�o nastawienie przedstawicieli �Uwolni� Marsa�, lecz nie by�o ono jasne. To w�a�nie wywodz�cy si� z owego ugrupowania Nirgal z�o�y� na Ziemi deklaracje stanowi�ce zaproszenie dla jej mieszka�c�w, �Uwolni� Marsa� zawsze zreszt� upiera�o si� przy zachowaniu mocnych zwi�zk�w z Ziemi� i tak zwanej strategii ogona machaj�cego psem. Aktualni przyw�dcy partii nie byli ju� tak oddani temu stanowisku (Jackie znajdowa�a si� w samym �rodku nowej grupy), stawali si� coraz wi�kszymi izolacjonistami � Nadia przypomnia�a sobie, �e nawet podczas kongresu konstytucyjnego walczyli o wi�ksz� niezale�no�� od Ziemi. Z drugiej strony, wyra�nie ��czy�y ich jakie� sekretne interesy z niekt�rymi ziemskimi pa�stwami� Mo�e nawet dzia�ali dwulicowo� Prawdopodobnie chodzi�o im wy��cznie o ugruntowanie swojej w�adzy na marsja�skiej scenie politycznej.
Wielu Marsjan z innych ugrupowa� r�wnie� reprezentowa�o izolacjonizm: anarchi�ci, niekt�rzy bogdanowi�ci, wyznawcy matriarchatu z Dorsa Brevia, przedstawiciele �Naszego Marsa�; wszyscy oni w tej kwestii stawali po stronie �czerwonych�, martwili si� bowiem, co stanie si� z Marsem, je�li przylec� tu miliony Ziemian. Nie chodzi�o im jedynie o powierzchni�, lecz tak�e o marsja�sk� kultur�, kt�ra tworzy�a si� przez M-lata. Pytali, czy nie przyt�oczy jej nap�yw starych spraw i pogl�d�w, przywiezionych przez nowych ludzi, kt�rzy szybko przewy�sz� liczebnie tubylcz� populacj�? Na Marsie spada�o tempo narodzin, by�o tu mn�stwo bezdzietnych i jednodzietnych rodzin, trudno wi�c by�o oczekiwa� znacznego zwielokrotnienia tubylczej populacji� Wkr�tce Ziemianie zalej� Marsa.
Tak argumentowa�a Jackie (przynajmniej publicznie), zgadzali si� z ni� dorsabrevianie i przedstawiciele wielu rozmaitych �rodowisk. Nirgal, kt�ry w�a�nie wr�ci� z Ziemi, najwyra�niej nie mia� na nich zbyt du�ego wp�ywu. Nadia potrafi�a zrozumie� punkt widzenia swoich przeciwnik�w, r�wnocze�nie jednak czu�a, �e Marsjanie � bior�c pod uwag� sytuacj� na Ziemi � nie my�l� racjonalnie, je�li s�dz�, �e uda im si� �zamkn�� przed przybyszami w�asn� planet�. Oczywi�cie Mars nie m�g� uratowa� Ziemi (jak czasami mawia� Nirgal podczas wizyty na Ziemi), ale istnia�a umowa z ONZ, zgodnie z kt�r� Marsjanie zobowi�zywali si� pom�c. Aby si� wywi�za� z procentowego zobowi�zania wpisanego w traktat, nale�a�o rozszerzy� most mi�dzy dwoma �wiatami. Nadia obawia�a si�, �e je�li nie dotrzymaj� umowy, wszystko mo�e si� zdarzy�.
Z tych powod�w g�osowa�a za budow� drugiego kabla, kt�ry zwi�ksza� wydajno�� systemu transportowego. Dzi�ki niemu Marsjanie mogli dotrzyma� mniej czy bardziej bezpo�redniej obietnicy. Druga winda troch� odci��y�aby miasta po�o�one na Tharsis i, og�lnie rzecz bior�c, t� cz�� Marsa; z map populacyjnych wynika�o, �e Pavonis jest jak �rodek tarczy � na g�rze, blisko �gniazda� osiedla�o si� sporo os�b, niemal r�wnie wiele wok� niego, a potem im dalej, tym mniej. Kabel na drugiej stronie planety m�g�by stanowi� drugi taki centralny punkt.
Niestety, przeciwnicy kabla nie docenili tego faktu, zreszt� chcieli tylko, by populacja pozosta�a niedu�a, �nierozwojowa� i zajmowa�a niewielk� ilo�� l�d�w. Traktat nie mia� dla nich znaczenia, tote� podczas g�osowania w radzie jedynie Zeyk stan�� po stronie Rosjanki. Ta sprawa okaza�a si� najwi�kszym, jak dot�d, zwyci�stwem Jackie, a w dodatku pchn�a m�od� Marsjank� w tymczasowy sojusz z Iriszk� i reszt� s�dzi�w s�d�w ekologicznych, kt�rzy ze wzgl�d�w zasadniczych opierali si� wszelkim formom szybkiego rozwoju.
Nadia wr�ci�a tego dnia do swego mieszkania zniech�cona i zmartwiona.
��Obiecali�my Ziemi, �e przyjmiemy wielu imigrant�w, a teraz podnosimy most zwodzony. �ci�gniemy sobie na g�ow� k�opoty.
Art przytakn��.
��B�dziemy musieli co� ustali�.
Rosjanka parskn�a z odraz�.
��Te� co�. Nie nale�y niczego ustala�. U�y�e� niew�a�ciwego s�owa. Trzeba si� k��ci�, targowa�, spiera� i gdera�. � Westchn�a ci�ko. � To b�dzie trwa� i trwa�. S�dzi�am, �e pomo�e nam Nirgal, na nic si� jednak nie zda, je�li si� nie w��czy.
��Nirgal nie ma �adnej pozycji � zauwa�y� Art.
��Gdyby chcia�, m�g�by mie�.
��Na pewno.
Nadia zastanowi�a si�. Im d�u�ej my�la�a, tym bardziej pogarsza� jej si� nastr�j.
��Wiesz, �e min�o dopiero dziesi�� miesi�cy mojej kadencji. Zosta�o mi jeszcze ponad dwa i p� roku.
��Wiem.
��Marsja�skie lata s� cholernie d�ugie.
��Tak. Miesi�ce natomiast kr�tkie.
Prychn�a. Spojrza�a przez okno mieszkania, w kalder� Pavonis.
��K�opot w tym, �e praca nie jest ju� prac�. Rozumiesz, jedziemy, bierzemy udzia� w jakim� projekcie, ale nasza dzia�alno�� okazuje si� niczym. Chc� powiedzie� Nigdy nie wyje�d�a�am, aby co� robi�. Pami�tani, kiedy by�am m�oda, na Syberii, praca naprawd� si� liczy�a.
��Chyba oceniasz ten okres zbyt romantycznie.
��Tak, pewnie, ale nawet na Marsie by�o tak kiedy�. Pami�tam, jak montowali�my Underbill. Prawdziwa frajda. A pewnego dnia podczas wycieczki na biegun p�nocny instalowa�am chodnik zmarzlinowy� � Westchn�a. � Och, co bym odda�a za tak� prac� jak tamta.
��Ci�gle wiele si� buduje � zauwa�y� Art.
��Roboty buduj�.
��Mo�esz si� zaj�� bardziej ludzkim budowaniem. Zbuduj co� sama. Dom w terenie czy co� w tym rodzaju. Albo jedno z nowych miast portowych. Skonstruuj je w�asnymi r�koma, wypr�buj r�ne metody i plany. W ten spos�b budowanie b�dzie si� odbywa� wolniej, co z pewno�ci� spodoba si� GSE.
��Mo�e. Dodaj, �e mog� to zrobi�, gdy mi si� sko�czy kadencja.
��Nie, nawet wcze�niej. Mo�esz wyje�d�a� podczas przerw w obradach. Twoja tutejsza praca to odpowiednik budowania, cho� nie sama budowa. Stworzenie rzeczy aktualnych. Musisz tego spr�bowa�, a potem wykonywa� podw�jn� dzia�alno��.
��Konflikt interes�w.
��Nie, je�li podejmiesz si� projektu zwi�zanego z prac� publiczn�. Co my�lisz o propozycji zbudowania globalnej stolicy nisko, na poziomie morza?
��Hm � mrukn�a Nadia. Wyj�a map�, nad kt�r� oboje si� zamy�lili. Na linii d�ugo�ci areograficznej zerowej po�udniowy brzeg p�nocnego morza wygina� si� w ma�y zaokr�glony p�wysep, w �rodku kt�rego znajdowa�a si� kraterowa zatoka. Miejsce le�a�o mniej wi�cej w p� drogi mi�dzy Tharsis i Elysium. � B�dziemy musieli tam pojecha� i rzuci� okiem.
��Tak, tak. No, chod� do ��ka. O tamtej sprawie porozmawiamy troch� p�niej, a teraz mam inny pomys�.
Kiedy kilka miesi�cy p�niej wracali z Bradbury Point do Sheffield, Nadia przypomnia�a sobie t� rozmow� z Artem. Poprosi�a pilota, aby wyl�dowa� na ma�ej stacji na p�noc od Krateru Sk�odowskiej, na zboczu krateru Zm, zwanego Zoomem. Samolot opada� na pas startowy. Nadia i Art zobaczyli na wschodzie du�� zatok�, obecnie pokryt� lodem. Za ni� rozci�ga�a si� surowa, g�rzysta kraina Mamers Vallis i Deuteronilus Mensae. Zatoka wcina�a si� w Wielk� Skarp�, kt�ra w tym miejscu wznosi�a si� niezbyt stromo. D�ugo�� areograficzna zero, szeroko�� p�nocna czterdzie�ci sze�� stopni � naprawd� daleko na p�nocy, lecz p�nocne zimy by�y �agodne w por�wnaniu z po�udniowymi. Podr�nicy dostrzegali du�� cz�� lodowego morza i spory fragment d�ugiej linii brzegowej. Zaokr�glony p�wysep otaczaj�cy Zooma by� wysoki i r�wny. W ma�ej stacji na brzegu mieszka�o oko�o pi�ciuset os�b, kt�re pracowa�y w okolicy, u�ywaj�c buldo�era, d�wig�w, pog��biarek i koparek zgarniakowych. Nadia i Art wysiedli, odes�ali samolot, a nast�pnie wynaj�li pok�j w pensjonacie i sp�dzili na stacji mniej wi�cej tydzie�, rozmawiaj�c z jej mieszka�cami na temat budowy nowej osady. Tutejsi ludzie s�yszeli ju�, �e nad ich zatok� ma powsta� nowa stolica; niekt�rym podoba� si� ten pomys�, innym nie. Swoj� stacj� chcieli nazwa� Greenwich ze wzgl�du na zerow� d�ugo�� areograficzn�, dowiedzieli si� jednak, �e Brytyjczycy wcale nie wymawiaj� tego s�owa jako
��Naprawd�? � krzykn�a Nadia. Roze�mia�a si�. � Idealnie.
Okolica bardzo jej si� spodoba�a: g�adkie, sto�kowate podn�e Zoomu, wygi�cie du�ej zatoki, czerwona ska�a stercz�ca nad bia�ym lodem i przypuszczalnie � kt�rego� dnia � ponad b��kitnym morzem. Podczas wizyty na niebie stale p�yn�y chmury, kt�re popycha� zachodni wiatr; zar�wno na ziemi, jak i na lodzie ci�gle przesuwa�y si� ich cienie. Czasami chmury mia�y posta� p�katych, bia�ych, k��biastych ob�ok�w o wygl�dzie galeon�w, innymi razy dziwacznych o�cistych zakr�tas�w, kt�re znaczy�y ciemn� kopu�� nieba nad lud�mi i zakrzywion� skalist� powierzchni� pod ich stopami. Nadia s�dzi�a, �e zbudowane tu miasto mog�oby by� �adn�, ma�� metropoli�, po�o�on� nad zatok�, tak jak San Francisco albo Sydney; by�oby r�wnie pi�kne jak one, cho� mniejsze, zbudowane na ludzk� skal� (architektura oczywi�cie bogdanowistyczna) i ludzkimi r�koma.
��No, nie dok�adnie samymi r�koma, ale w spos�b mechaniczny. � Jego budow� mo�na by�o potraktowa� jako swego rodzaju dzie�o sztuki.
Id�c z Artem po brzegach lodowej zatoki, Nadia � w masce dwutlenkowo-w�glowej � opowiada�a o swoich pomys�ach, jednocze�nie obserwuj�c parady chmur galopuj�cych w niewielkim wietrze.
��Jasne � odrzek� Art. � Powinno si� uda�. Co wa�ne, nie by�oby to zbyt du�e miasto. Zatoka nale�y do najlepszych w tej cz�ci wybrze�a, warto j� wi�c wykorzysta� jako port. Mo�na stworzy� stolic�, kt�ra tkwi w �rodku pustego terenu, tak jak Canberra, Brazylia czy Waszyngton. Poza tym, b�dzie morskim portem.
��To prawda. By�oby wspaniale. � Nadia sz�a dalej, podekscytowana nowymi ideami. Nie czu�a si� tak dobrze od miesi�cy. Pomys� za�o�enia stolicy w innym miejscu ni� Sheffield by� bardzo popularny, na p�nocy popiera�y go prawie wszystkie partie. T� zatok� zaproponowali wcze�niej sabishiia�czycy, wystarczy�o wesprze� ju� istniej�c� ide�. Wielu ugrupowaniom miejsce na pewno si� spodoba. A poniewa� budowa miasta b�dzie projektem publicznym, Nadia mo�e wzi�� w nim czynny udzia�. Przyk�ad ekonomii daru� Rosjance przysz�o do g�owy, �e mog�aby nawet wp�yn�� na plany. Im wi�cej my�la�a o tej sprawie, tym bardziej ros�o jej zadowolenie.
Id�c brzegiem zatoki, Art i Nadia zaszli ju� daleko, tote� w pewnej chwili odwr�cili si� i zacz�li i�� z powrotem do ma�ej osady. Nad nimi chmury przesuwa�y si� w zimnym wietrze. Krzywizna czerwonego l�du ��czy�a si� z morzem. Tu� pod warstw� chmur przelecia� nier�wny klucz g�gaj�cych g�si, kieruj�c si� na p�noc.
P�niej tego dnia podczas lotu powrotnego do Sheffield Art wzi�� w r�k� d�o� Nadii i ogl�da� jej nowy palec. Potem powiedzia� powoli:
��Wiesz, my�l�, �e rodzin� tak�e powinno si� tworzy� w spos�b naturalny.
��Co takiego?
��Reprodukcja to wspania�y wymys�.
��Co?
��Chc� powiedzie�, �e p�ki �yjemy, mo�emy mie� dzieci, w taki czy inny spos�b.
��O co ci chodzi?!
��Tak m�wi�. Gdyby� chcia�a, mog�aby� mie� dziecko.
��Nie.
��Tak si� m�wi.
��Nie.
��To dobry pomys�.
��Nie.
��No c�, rozumiesz� Nawet budowanie� Pewnie, �e to wspania�a sprawa, ale hydraulik� mo�esz si� zajmowa� zawsze. Hydraulika, wbijanie gwo�dzi, operowanie buldo�erem� to oczywi�cie bardzo interesuj�ce zaj�cia, ale mnie si� wydaj� troch� martwe. �yjemy d�ugo, musimy wi�c wype�ni� du�o czasu. Ciekawe by�oby wychowywanie dzieci. Nie s�dzisz?
��Nie!
��Mia�a� kiedy� dziecko?
��Nie.
��Wi�c teraz powinna� to nadrobi�.
��Och, Bo�e.
Utracony palec Nadii sw�dzia�. Ale naprawd� by�.
Wagonik windy zje�d�a�, a znajduj�cy si� pod stopami podr�nik�w Mars ogromnia�. W ko�cu winda zahamowa�a tu� nad Sheffield i wszystko wr�ci�o do normalno�ci � znowu panowa�a marsja�sk� grawitacja i nie dzia�a�a od�rodkowa si�a Coriolisa. W chwil� p�niej podr�nicy znale�li si� w �gnie�dzie� i ponownie w domu.
Przyjaciele, reporterzy, delegacje, Mangalavid. Po Sheffield natomiast kr�cili si� ludzie, zaj�ci swoimi sprawami. Od czasu do czasu kto� rozpoznawa� Nirgala i macha� mu rado�nie r�k�. Niekt�rzy nawet si� zatrzymywali, aby go u�ciska�; wypytywali o wycieczk� albo o zdrowie.
��Cieszymy si�, �e wr�ci�e�! � m�wili.
A jednak, w oczach wi�kszo�ci os�b� Jego choroba by�a taka rzadka. Ca�kiem sporo ludzi odwraca�o wzrok. Magiczne my�lenie: Nirgal nagle zrozumia�, �e dla wielu kuracje przed�u�aj�ce �ycie r�wnaj� si� nie�miertelno�ci. Nie chcieli my�le� inaczej, wi�c odwracali oczy.
Nirgal widzia� przed laty, jak umiera� Simon, mimo i� otrzyma� zastrzyk m�odego szpiku. A teraz Marsjanin nie czu� si� najlepiej, bola�y go p�uca, bola�a ka�da kom�rka cia�a. Wiedzia�, �e �mier� to co� realnego. Ludzie nie osi�gn�li nie�miertelno�ci i nigdy nie osi�gn�. Ludzko�� uzyska�a jedynie co�, co Sax nazywa� op�nieniem starzenia. I tyle, nic wi�cej. Nirgal �wietnie sobie zdawa� z tego spraw�. Inni najwyra�niej wyczuwali w nim ow� wiedz� i dlatego si� od niego odsuwali. By� nieczysty, wi�c unikali jego spojrzenia. To go gniewa�o.
Wsiad� w poci�g na po�udnie, do Kairu. Podczas jazdy wypatrywa� na ogromn�, pochy�� pustyni� wschodniego Tharsis, ja�ow� i czerwon� od zwi�zk�w �elaza. Ur � krajobraz czerwonego Marsa; �wiat Nirgala. Jego oczy wyczuwa�y t� swojsko��, a m�zg i cia�o cieszy�y si� z powrotu. Dom.
Ale te twarze w poci�gu, ludzie, kt�rzy najpierw na niego patrzyli, a potem odwracali wzrok� By� cz�owiekiem, kt�rego nie uda�o si� przystosowa� do klimatu Ziemi. Ojczysta planeta wielu os�b prawie go zabi�a. Przypomina� niezdolny stawi� oporu prawdziwemu �wiatu g�rski kwiat, by� egzotyczn� ro�lin�, dla kt�rej Ziemia okaza�a si� r�wnie zab�jcza jak Wenus. To w�a�nie m�wi�y oczy wsp�pasa�er�w. Miotali spojrzeniami. Wiekuiste wygnanie.
No c�, Marsjanie nie potrafi� �y� na Ziemi. Jeden na pi�ciuset tubylc�w, kt�rzy odwiedzili tamt� planet�, umiera�. Wyprawa na Ziemi� nale�a�a do najniebezpieczniejszych wyczyn�w, by�a bardziej niebezpieczna ni� skakanie z klif�w, odwiedziny na zewn�trznych cia�ach Uk�adu S�onecznego czy por�d i wydawa�a si� czym� w rodzaju rosyjskiej ruletki, zjedna pe�n� i wieloma pustymi komorami w pistolecie.
Niemniej jednak, Nirgal odwa�y� si� tam polecie�. A teraz wr�ci�, �y�, by� w domu! Ci ludzie w poci�gu, c� oni mogli wiedzie�? S�dzili, �e Ziemia pokona�a Nirgala, cho� jednocze�nie uznawali go za bohatera, kt�rego nikt nigdy wcze�niej nie pobi� � uwa�ali, �e jest tylko histori�, ide�. Nie wiedzieli o jego zwi�zkach z Simonem, Jackie, Dao czy Hiroko. Nic o nim nie wiedzieli. Nirgal mia� teraz dwadzie�cia sze�� marsja�skich lat, by� wi�c m�czyzn� w �rednim wieku, kt�remu przydarzy�o si� wszystko, co cz�owiek w tym wieku mo�e przecierpie�: �mier� rodzic�w, �mier� mi�o�ci, zdradzi� przyjaci� i zosta� przez nich zdradzony. W�a�ciwie takie sprawy mog� dotkn�� ka�dego, tyle �e nie takiego Nirgala ludzie chcieli.
Poci�g sun�� pierwsz� kr�t� g��wn� �cian� podmytych kanion�w Labiryntu Nocy i wkr�tce dotar� do starej stacji Kairu. Nirgal wyszed� ze stacji i zaciekawiony rozgl�da� si� po namiotowym mie�cie. Dawna forteca metanarodowc�w, w kt�rej nigdy przedtem nie by�. Ma�e, stare budowle uzna� za interesuj�ce. Elektrowni� zniszczy�a Armia Czerwona podczas rewolucji; �ciany budynku nadal by�y pop�kane i poczernia�e. Ludzie machali Nirgalowi, kiedy schodzi� szerok� centraln� alej� do biur zarz�du miasta.
Spotka� j� w hali ratusza. Siedzia�a przy okiennej �cianie, z kt�rej roztacza� si� widok na Nilus Noctis w kszta�cie �U�. Nirgal zatrzyma� si�; oddycha� szybko. Jeszcze go nie dostrzeg�a. Twarz mia�a okr�glejsz�, nadal jednak pozosta�a wysok� i smuk�� dziewczyn�. Ubrana by�a w zielon�, jedwabn� bluz� i ciemnozielon� sp�dniczk� z jakiego� grubszego materia�u; rozsypane na plecach czarne w�osy b�yszcza�y. Nirgal nie m�g� oderwa� od niej wzroku.
Wtedy go zobaczy�a i lekko si� wzdrygn�a. By� mo�e jego obraz na nadgarstku podczas rozm�w wideotelefonicznych by� zamazany i nie zdawa�a sobie sprawy z tego, jak bardzo Nirgala wyniszczy�a ziemska choroba. Dziewczyna roz�o�y�a r�ce, a nast�pnie ruszy�a ku przyjacielowi, taksuj�c go spojrzeniem. Starannie ukrywa�a niech��, zw�aszcza przed kamerami, kt�re zawsze jej towarzyszy�y. Ale przytuli�a go. Za to j� kocha�. Czu� ciep�o swojej twarzy � rumieni� si�, kiedy si� poca�owali w policzek, niczym zaprzyja�nieni dyplomaci. Z bliska ci�gle wygl�da�a na pi�tna�cie M-lat, nieskalany kwiat m�odo�ci, i by�a obecnie jeszcze pi�kniejsza ni� kiedy�. Ludzie m�wili, �e po raz pierwszy podda�a si� kuracji przed�u�aj�cej �ycie w wieku dziesi�ciu lat.
��To prawda wi�c � powiedzia�a. � Ziemia prawie ci� zabi�a.
��M�wi�c dok�adnie, jaki� wirus.
Roze�mia�a si�, lecz jej oczy nadal ocenia�y Nirgala. Wzi�a go pod rami� i jak �lepca poprowadzi�a z powrotem pod okno, gdzie zostawi�a swoich towarzyszy. Chocia� zna� wielu z nich, Jackie przedstawi�a mu wszystkich powt�rnie, jak gdyby chcia�a da� do zrozumienia, �e bardzo zmieni�o si� jej najbli�sze otoczenie od czasu wyjazdu Nirgala. Marsjanin uda�, i� tego nie widzi, i przez ca�y czas pozostawa� weso�y, a� do chwili, gdy zebranie przerwa�o g�o�ne kwilenie. W�r�d nich znajdowa�o si� dziecko.
��Ach � odezwa�a si� Jackie, sprawdzaj�c nadgarstek. � Jest g�odna. Chod�, poznasz moj� c�rk�. � Podesz�a do kobiety trzymaj�cej niem�wl�. Dziewczynka mia�a kilka miesi�cy, nieco ciemniejsz� sk�r� ni� jej matka i puco�owat� twarzyczk�, o�ywion� od p�aczu. Jackie wzi�a ma�� z r�k kobiety i zanios�a do przyleg�ego pokoju.
Nirgal, kt�ry nie ruszy� si� z miejsca, dostrzeg� pod oknem Tiu, Rachel i Frantza. Podszed� do nich, spojrzawszy w kierunku Jackie. Troje Marsjan wymownie popatrzy�o i wzruszy�o ramionami.
��Jackie nie wyzna�a, kto jest ojcem dziecka � szepn�a pospiesznie Rachel. Takie zachowanie nie by�o dziwne; wiele kobiet z Dorsa Brevia post�powa�o tak samo.
Kobieta, kt�ra wcze�niej trzyma�a dziewczynk�, podesz�a i powiedzia�a Nirgalowi, �e Jackie chcia�aby z nim porozmawia�, pod��y� wi�c za piastunk� do drugiego pokoju.
Znajdowa�o si� tu wielkie okno, wychodz�ce na Nilus Noctis. Jackie siedzia�a na wewn�trznym parapecie. Karmi�a dziecko i patrzy�a za okno. Dziecko by�o g�odne. Z zamkni�tymi oczyma �ar�ocznie ssa�o, jednocze�nie popiskuj�c. Male�kie pi�stki by�y zaci�ni�te, jak gdyby przyzwyczajone do ga��zi lub futra. W tym jednym ge�cie zawiera�a si� ca�a historia kultury.
Jackie wyda�a instrukcje, zar�wno otaczaj�cym j� doradcom, jak i � przez nadgarstek � osobom zebranym w drugiej sali.
��Niezale�nie od tego, co m�wi� w Bernie, trzeba si� wykaza� elastyczno�ci�, aby zamrozi� ewentualne kontyngenty. Hindusi i Chi�czycy musz� si� po prostu z tym pogodzi�.
Nirgal zacz�� rozumie� pewne kwestie. Jackie dzia�a�a w radzie wykonawczej, jednak rada ta najwyra�niej nie mia�a silnej w�adzy. Jackie nale�a�a te� ci�gle do przyw�dc�w ugrupowania �Uwolni� Marsa�. Obecnie, w czasach samorz�dnych namiot�w, partia nie by�a ju� tak wp�ywowa na w�asnej planecie, ale w kontaktach z Ziemi� wyst�powa�a nadal jako przedstawiciel Marsa. Nawet je�li zajmowa�a si� jedynie koordynacj� spraw politycznych, posiadana przez ni� � jako koordynatora � w�adza by�a i tak znaczniejsza ni� wszystko, co kiedykolwiek mia� do dyspozycji Nirgal. W wielu sytuacjach ugrupowanie �Uwolni� Marsa� sta�o si� symbolem ziemskiej polityki Czerwonej Planety, jako �e w globalnym parlamencie zdecydowanie przewa�ali przedstawiciele superwi�kszo�ci Marsjan zwi�zanych z t� parti�, natomiast wszystkie lokalne rz�dy zajmowa�y si� g��wnie w�asnymi sprawami. Jackie stara�a si� przekona� rad� wykonawcz�, i� wzajemne stosunki Ziemia-Mars stanowi� problem wa�niejszy ni� wszystkie inne. W ten spos�b panna Boone stawa�a si� powoli mi�dzyplanetarn� w�adczyni��
Uwag� Nirgala ponownie przyci�gn�o niemowl� u jej piersi. Marsja�ska ksi�niczka.
��Usi�d� � powiedzia�a Jackie, kiwaj�c g�ow� w stron� �awki obok siebie. � Wygl�dasz na zm�czonego.
��Nic mi nie jest � odpar�, lecz usiad�. Jackie podnios�a oczy na jednego z doradc�w i wykona�a nag�y ruch g�ow� w bok. W chwil� p�niej zostali w pokoju sami z niemowl�ciem.
��Chi�czycy i Hindusi my�l� o nas jako o pustym, nowym kontynencie � zacz�a Jackie. � Mo�na to dostrzec w ka�dym ich s�owie. I udaj� nastawionych cholernie przyja�nie.
��Mo�e nas lubi� � zauwa�y� Nirgal. Jackie u�miechn�a si� kpi�co, mimo to kontynuowa�: � Pomogli�my im si� pozby� metanarodowc�w. A przecie� nie mog� przypuszcza�, �e przy�l� nam swoj� nadwy�k� populacyjn�. Jest ich po prostu za du�o, wi�c emigracja praktycznie niczego nie zmienia.
��Mo�e i tak, tyle �e oni tego nie rozumiej�. Marz�. A windami kosmicznymi mog� wys�a� naprawd� sporo os�b. Zalej� nas szybciej, ni� zd��ysz pomy�le�.
Nirgal potrz�sn�� g�ow�.
��Nigdy nie b�dzie tak wielu.
��Sk�d wiesz? Nie by�e� w innych miastach.
��Miliard to du�a liczba, Jackie. Nawet nie potrafimy jej sobie wyobrazi�. We� pod uwag�, �e Ziemi� zamieszkuje siedemna�cie miliard�w os�b! Nie mo�na tu przys�a� znacz�cej ilo�ci tych ludzi. Nie ma tyle wahad�owc�w.
��Ziemianie i tak b�d� pr�bowa�. Chi�czycy zalali Tybet swoimi mieszka�cami, mimo i� takie posuni�cie bynajmniej nie rozwi�za�o ich problem�w populacyjnych.
Nirgal wzruszy� ramionami.
��Tybet le�y na Ziemi. My znajdujemy si� w sporej odleg�o�ci.
��Tak � odrzek�a niecierpliwie Jackie � nie b�dzie nam jednak �atwo, je�li nie osi�gniemy jednomy�lno�ci. Gdy Ziemianie pojad� do Margaritifier i dogadaj� si� z tamtejszymi karawanami arabskimi, kto zapobiegnie katastrofie?
��S�dy ekologiczne?
Jackie prychn�a. Dziecko poruszy�o si� i zakwili�o. Jackie przesun�a je do drugiej piersi, oliwkowej kr�g�o�ci pokre�lonej niebieskimi �y�kami.
��Antar nie s�dzi, �eby ekologiczne s�dy potrafi�y funkcjonowa� przez d�ugi czas. Podczas twojej nieobecno�ci stoczyli�my z nimi prawdziw� batali�. Poszli�my na ugod� tylko na pr�b�, kt�r� z perspektywy czasu uwa�am za nieudan�. Hm, ca�a nasza praca wi��e si� ze �rodowiskiem, wi�c w�a�ciwie s�dy musia�yby ocenia� wszystko. Tyle �e na ni�szych wysoko�ciach rezygnuje si� z namiot�w i nawet jeden na sto nie prosi s�du o pozwolenie na swoj� dzia�alno��, a powinni, skoro ich miasto zaczyna nale�e� do krajobrazu. Po co maj� to robi�? Ka�dy czuje si� teraz eko-poet�. Nie, nie. System s�dowy si� nie sprawdza.
��Nie mo�esz by� tego pewna � rzuci� Nirgal. � Wi�c Antar jest ojcem?
Jackie wzruszy�a ramionami.
M�g� nim by� ka�dy: Antar, Dao, Nirgal, nawet cholerny John Boone, je�li jaka� pr�bka spermy ci�gle jeszcze znajdowa�a si� w magazynie. To by pasowa�o do Jackie, ale chyba komu� powiedzia�aby� Teraz przesun�a ku sobie g�ow� niemowl�cia.
��Naprawd� s�dzisz, �e w porz�dku jest wychowywa� dziecko bez ojca?
��Tak samo zostali�my wychowani i my, prawda? A ja nie mia�am nawet matki. Wszyscy byli�my dzie�mi jednego rodzica.
��Ale czy to by�o dobre?
��Kto wie?
Nirgal nie potrafi� zinterpretowa� wyrazu twarzy Jackie, kt�ra zacisn�a lekko usta ze z�o�ci, a mo�e przekory� trudno powiedzie�. Wiedzia�a, kim byli jej rodzice, ale tylko jedno z nich mieszka�o z ni� w Zygocie � Kasei, kt�ry nie bardzo si� ni� zajmowa�. Zreszt� ju� nie �y�; zgin�� w Sheffield, po cz�ci z powodu brutalnej napa�ci �czerwonych�, kt�r� doradzi�a sarna Jackie.
��Nie wiedzia�e� o Kojocie, p�ki nie sko�czy�e� sze�ciu czy siedmiu lat. Czy to by�o w porz�dku? � spyta�a w ko�cu.
��Nie.
��Co nie?
��Uwa�am, �e to nie by�o w porz�dku. � Spojrza� Jackie w oczy, ona jednak odwr�ci�a wzrok i patrzy�a na dziecko.
��Lepiej tak, ni� gdy patrzysz, jak twoi rodzice rani� si� nawzajem.
��K��ci�aby� si� z jej ojcem?
��Kto wie?
��Wi�c w ten spos�b jest bezpieczniej.
��Chyba tak. Wiele kobiet tak post�puje.
��W Dorsa Brevia.
��Wsz�dzie. Biologiczna rodzina to nie marsja�ska instytucja.
��Nie wiem. � Nirgal zastanowi� si�. � Wiesz, w kanionach widzia�em wiele rodzin. My pochodzimy z niezwyk�ej pod tym wzgl�dem grupy.
��Pod wieloma wzgl�dami.
Dziecko odsun�o si� i Jackie wsun�a pier� w stanik, opuszczaj�c koszul�.
��Marie? � zawo�a�a i po chwili wesz�a asystentka. � Chyba trzeba jej zmieni� pieluszk�. � Jackie poda�a dziecko kobiecie, kt�ra wysz�a bez s�owa.
��Masz teraz s�u��cych? � spyta� Nirgal.
Jackie znowu zacisn�a usta. Wsta�a i zawo�a�a:
��Mem?
Wesz�a inna kobieta.
��Mem � powiedzia�a do niej Jackie � musimy si� spotka� z tymi lud�mi z S�du Ekologicznego w sprawie chi�skiej pro�by. Mo�e dzi�ki owej sprawie uda nam si� nam�wi� s�d do ponownego rozpatrzenia przydzia�u wody dla Kairu.
Mem pokiwa�a g�ow� i opu�ci�a pok�j.
��Podejmujesz teraz takie decyzje? � zdziwi� si� Nirgal.
Jackie zby�a go machni�ciem r�ki.
��Ciesz� si�, �e wr�ci�e�, Nirgalu, ale postaraj si� nadrobi� stracony czas, dobrze?
Nadrobi�. �Uwolni� Marsa� sta�o si� teraz jednoznacznie parti� polityczn�, najwi�ksz� na Marsie. Nie zawsze tak to wygl�da�o � ugrupowanie powsta�o jako co� w rodzaju k�ka przyjaci� albo podziemnej grupy os�b, kt�re �y�y w p�wiecie. Przewa�nie nale�eli do niej byli studenci Uniwersytetu Sabishiia�skiego lub � p�niej � cz�onkowie bardzo lu�nego stowarzyszenia wsp�lnot w pokrytych namiotami kanionach, cz�onk�w tajnych klub�w w miastach i tak dalej. Ugrupowanie ��czy�o ludzi �yczliwych podziemiu, cho� nie reprezentuj�cych �adnego szczeg�lnego ruchu politycznego ani filozofii. Chcieli oni po prostu tylko jednego: uwolni� Marsa.
Na sw�j spos�b ugrupowanie to stworzy� sam Nirgal. Wielu tubylc�w interesowa�a autonomia w�asnej planety, ale nie przekonywa�a ich �adna z partii
Z tego te� powodu powsta�o ugrupowanie �Uwolni� Marsa�, kt�re podczas rewolucji sta�o si� dla tubylc�w �zbornym punktem�, wyros�o z ich spo�eczno�ci i naprawd� by�o fenomenem. Mn�stwo os�b pragn�o w nim dzia�a�, wielu deklarowa�o cz�onkostwo. Miliony. Zdecydowana wi�kszo�� tubylc�w. Stanowili w gruncie rzeczy prawdziw� definicj� rewolucji i g��wny czynnik jej sukcesu. �Uwolni� Marsa� sta�o si� sentencj� i rozkazem. A p�niej wype�nili zadanie i uwolnili planet�.
Wtedy Nirgal odlecia� na Ziemi�, zdecydowany przedstawi� Ziemianom marsja�skie problemy. Podczas jego nieobecno�ci, w trakcie kongresu konstytucyjnego, �Uwolni� Marsa� przekszta�ci�o si� z lu�nego ruchu w organizacj�. C�, normalny bieg rzeczy, konieczny punkt instytucjonalizuj�cy niezale�no�� ugrupowania. Nikt nie m�g� z tego powodu narzeka� ani wzdycha� za dobrymi, starymi czasami, nie ujawniaj�c przesadnej nostalgii za heroiczn� epok�, kt�ra w�a�ciwie nie by�a heroiczna lub cechowa�a si� nie tylko heroizmem, ale i podleg�o�ci� planety, ograniczeniami, uci��liwo�ci� i niebezpiecze�stwami. Nie, nie, Nirgal z pewno�ci� nie t�skni� za tamtym okresem � sens �ycia le�a� nie w przesz�o�ci, lecz w tera�niejszo�ci, nie w sprzeciwianiu si�, ale w aprobowaniu spraw. Nie, nie� Nirgal nie chcia� powrotu przesz�o�ci. By� szcz�liwy, �e Marsjanie panuj� (przynajmniej cz�ciowo) nad w�asnym losem. Nie w tym tkwi� problem. Nirgala nie niepokoi� tak�e pot�ny wzrost liczby stronnik�w �Uwolni� Marsa�. Ugrupowanie potocznie zacz�to powoli nazywa� superwi�kszo�ci�; trzech spo�r�d siedmiu cz�onk�w rady wykonawczej nale�a�o do zarz�du partii, jej przedstawiciele piastowali tak�e wi�kszo�� innych globalnych stanowisk. Obecnie przy��cza� si� do niej spory procent nowych emigrant�w, starych emigrant�w oraz tubylc�w, kt�rzy wcze�niej tolerowali re�ym ZT ONZ, teraz natomiast pragn�li pod��y� za jak�� now� si��. Wszyscy razem tworzyli naprawd� du�� grup�. W pierwszych latach nowego porz�dku socjoekonomicznego zgromadzili w�adz� polityczn�, opinie i przekonania ludzi, co na pewno dawa�o im ogromn� przewag�. Mogli dokona� wielu rzeczy.
Tyle �e Nirgal nie by� pewien, �e chce do nich nale�e�.
Pewnego dnia, gdy szed� wzd�u� okalaj�cego miasto muru i wypatrywa� przez namiot na zewn�trz, zaobserwowa� grup� os�b stoj�cych na p�ycie wyrzutni znajduj�cej si� na kraw�dzi urwiska, na zach�d od miasta. Dostrzeg� tam sporo r�nego rodzaju starych jednoosobowych statk�w powietrznych: szybowc�w i �ultralekkich�. Wystrzeliwano je niczym rakiety, a nast�pnie unosi�y si� na powstaj�cych rankami pr�dach termicznych. Wok� sta�y te� mniejsze od tamtych lotnie oraz mn�stwo r�norakich nowych samolot�w jednoosobowych, kt�re wygl�da�y jak ma�e szybowce przy��czone do spod�w ma�ych sterowc�w. Statki te by�y niewiele d�u�sze ni� ich piloci, widoczni pod skrzyd�ami szybowcowymi. Samoloty te z pewno�ci� zosta�y wykonane z jakiego� ultralekkiego materia�u. W wi�kszo�ci by�y przezroczyste i prawie niewidoczne, tak �e kiedy pojawia�y si� na niebie, obserwator widzia� le��cego b�d� siedz�cego cz�owieka, kt�ry leci bez niczyjej pomocy. Inne maszyny by�y kolorowe i widoczne w powietrzu z odleg�o�ci wielu kilometr�w jako zielone lub niebieskie kreski. Do ich kr�tkich, szerokich skrzyde� mocowano ultralekkie silniczki, aby piloci panowali nad kierunkiem i wysoko�ci�. Z tego wzgl�du statki przypomina�y samoloty, ale dzi�ki po��czeniu ich z cechami sterowca stawa�y si� bezpieczniejsze i bardziej uniwersalne; piloci mogli wyl�dowa� prawie wsz�dzie i niemal niemo�liwe by�o pikowanie nimi � czyli, innymi s�owy, roztrzaskanie si�.
Lotnie natomiast wygl�da�y na r�wnie niebezpieczne jak zwykle. U�ywaj�cy ich ludzie (Nirgal zauwa�y� to, gdy do nich dotar�) nale�eli do najbardziej ha�a�liwych cz�onk�w lataj�cego t�umku � byli to poszukiwacze sensacji, kt�rzy rzucali si� z kraw�dzi urwiska, krzycz�c w adrenalinowym o�ywieniu tak g�o�no, �e ich wrzaski powodowa�y zak��cenia w interkomach. Skakali przecie� z urwiska i niezale�nie od tego, do jakiego sprz�tu przymocowali swe cia�a, mogli si� zabi� � nic zatem dziwnego, �e ich krzyki by�y tak szalone!
Nirgal pojecha� metrem na p�yt� wyrzutni, przyci�gn�� go bowiem ten szczeg�lny widok. Ludzie, swobodnie unosz�cy si� na niebie� Oczywi�cie wsz�dzie go rozpoznawano. Potrz�sa� r�kami, broni� si�. Przyj�� jednak zaproszenie od grupy lotnik�w, by wzlecie� w powietrze i przekona� si�, jakie to uczucie. Lotniarze zaoferowali si� nauczy� go lata� na swoim sprz�cie, ale Nirgal odpar�, �e najpierw spr�buje lotu ma�ym szybowcem. W pobli�u sta�a dwuosobowa maszyna, nieco wi�ksza ni� inne i z pe�nym bakiem. Kobieta imieniem Monica zaprosi�a Nirgala do �rodka i posadzi�a obok siebie. Wznie�li si� po maszcie wyrzutni, sk�d wypuszczono ich z szarpni�ciem w silny, po�udniowy wiatr. Unie�li si� ponad miasto, kt�re z g�ry prezentowa�o si� jak wype�niony zieleni� niewielki namiocik ustawiony na kraw�dzi najbardziej p�nocno-zachodniego z sieci kanion�w ��obi�cych zbocze Tharsis.
Ach, to latanie nad Noctis Labirynthus! Ponad napi�tym przezroczystym materia�em lamentowa� wiatr, szybowiec skaka� na wietrze w spos�b niemo�liwy do przewidzenia � to w g�r�, to w d� � a jednocze�nie obraca� poziomo w ruchu, kt�ry wydawa� si� nie kontrolowanym wirowaniem. W chwil� p�niej jednak Monica za�mia�a si� i zacz�a manipulowa� znajduj�cymi si� przed ni� przyrz�dami do sterowania, po czym maszyna szybko ruszy�a w kierunku po�udniowym przez labirynt, ponad kolejnymi kanionami, krzy�uj�cymi si� jako nieregularne iksy. Nast�pnie przelecieli nad terenem chaotycznym Compton i poszarpanym pasem Bramy Ilyryjskiej, a� do miejsca, gdzie rozpoczyna� si� g�rny kraniec Lodowca Marineris.
��Silniki tych maszyn s� o wiele pot�niejsze ni� trzeba � odezwa�a si� w s�uchawkach Monica. � Z wiatrem mo�na osi�gn�� pr�dko�� dwustu pi��dziesi�ciu kilometr�w na godzin�, chocia� z pewno�ci� nie chcia�by� tego do�wiadczy�. Mo�na te� �atwo wykorzysta� silniki, by wr�ci� na powierzchni�. No, spr�buj. Tu jest przepustnica lewego silnika, tu przepustnica prawego, a tutaj s� stabilizatory. �atwo wygasi� silniki, u�ywaj�c stabilizatora, cho� trzeba troch� po�wiczy�, by nabra� wprawy.
Nirgal mia� przed sob� pe�ny drugi zestaw kontrolek. Po�o�y� r�ce na przepustnicach silnik�w, przycisn��. Szybowiec skr�ci� w prawo, potem w lewo.
��No, no, no.
��Jak wiele godzin trzeba przelecie�, aby si� tego nauczy�?
��Tobie ju� si� uda�o, prawda? � Monica roze�mia�a si�. � Hm, szczerze m�wi�c, mniej wi�cej sto godzin. Zale�y od tego, jak du�ej wiedzy si� spodziewasz. Mi�dzy przelatan� setk� a tysi�cem rozci�ga si� co� w rodzaju p�askowzg�rza �mierci � ludzie odpr�aj� si�, wydaje im si�, �e s� �wietni, i pakuj� si� w k�opoty. Przewa�nie jednak i tak lata si� tu na lotniach. Je�li chodzi o takie maszyny, jak ta, symulatory do z�udzenia przypominaj� prawdziwe samoloty, mo�na wi�c na nich �przelata� cz�� limitu godzinowego.
��Interesuj�ce!
Podobnie jak widok. Przecinaj�ce si�, podmyte kaniony Noctis Labirynthus le�a�y pod nimi jak prawdziwy ogromny labirynt. Wiatr miota� maszyn�, kt�ra nagle si� wznosi�a lub opada�a. Ponad siedz�cymi w cz�ciowo zamkni�tej gondoli Nirgalem i Monic� s�ycha� by�o g�o�ne wycie�
��Jak gdybym zmienia� si� w ptaka!
��Dok�adnie.
Gdzie� w g��bi siebie wiedzia�, �e chcia�by nim by�. Jego serce by�oby z tego zadowolone.
W nast�pnych dniach Nirgal sp�dza� wiele czasu w symulatorze lotu w mie�cie, kilka razy w tygodniu umawia� si� z Monic� lub kt�r�� z jej przyjaci�ek i wyje�d�a� na kraw�d� urwiska na kolejn� lekcj�. Nauka nie sprawia�a mu trudno�ci, tote� wkr�tce uzna�, �e mo�e spr�bowa� polecie� sam. Kobiety ostrzeg�y go wprawdzie, �e musi by� cierpliwy, ale upar� si�. Symulator bardzo przypomina� prawdziwy samolot; je�li Nirgal testowa� go, wykonuj�c jaki� niem�dry manewr, siedzenie przechyla�o si� i odskakiwa�o w spos�b niezwykle przekonuj�cy. Wi�cej ni� raz s�ysza� histori� osoby, kt�ra wprowadzi�a �ultralekki� w tak katastrofaln� �spiral� �mierci�, �e symulator wyrwa� siedzenie, ono za� przelecia�o przez szklan� �cian�, uderzaj�c w kilku gapi�w, a lotnikowi �ami�c rami�.
Nirgal unika� tego rodzaju b��du, a tak�e wi�kszo�ci innych. Prawie ka�dego ranka chodzi� na zebrania �Uwolni� Marsa� w biurach zarz�du miasta, a popo�udnia sp�dza� na lataniu. W miar� up�ywu dni odkry�, �e obawia si� porannych spotka�; chcia� tylko lata�. Nie czu� si� ju� za�o�ycielem tego ugrupowania. Jakkolwiek nazwa� jego dzia�alno�� w tamtych latach, nie by�a to polityka, w ka�dym razie nie taka. Mo�e tkwi� w jego poczynaniach jaki� element szeroko rozumianej polityki, przewa�nie jednak �y� swoim �yciem oraz dyskutowa� z mieszka�cami p�wiata oraz miast powierzchniowych, jak powinni �y�, aby cieszy� si� swobodami i przyjemno�ciami.
Marsja�ski rz�d opanowa�a obecnie Jackie i jej ekipa. Uprawiali ju� innego rodzaju polityk�. Nirgal wyczuwa�, �e jego powr�t z Ziemi nie zadowoli� ludzi z wewn�trznego kr�gu Jackie. Nie by�o go prawie ca�y marsja�ski rok i w tym porewolucyjnym okresie wy�oni�a si� nowa grupa os�b, dla kt�rych Nirgal stanowi� zagro�enie � obawiali si�, �e odbierze Jackie kontrol� nad parti� lub zajmie ich miejsce jako jej wp�ywowy doradca. Zdecydowanie � nawet je�li okazywali to w spos�b subtelny � byli mu przeciwni. Nie, nie. A przez jaki� czas przewodzi� tubylcom, uchodzi� za wodza plemienia urodzonych tu ludzi Marsa, on: syn Hiroko i Kojota, cz�owiek o bardzo przekonywaj�cym mitycznym pochodzeniu, kt�remu niezwykle trudno by�o stawi� op�r. Niestety, jego czas ju� min��. Teraz na planecie panowa�a Jackie, os�bka o r�wnie mitycznym pochodzeniu, wnuczka Johna Boone�a, tak jak Nirgal urodzona w Zygocie; kt�ra w dodatku posiada�a r�wnie� cz�ciowe poparcie minojskiego kultu w Dorsa Brevia.
Poza tym zawsze mia�a nad nim w�adz�. Jej doradcy nie potrafili tego zrozumie�, mo�e nawet nie byli w pe�ni �wiadomi owego faktu. Dla nich Nirgal po prostu stanowi� zagro�enie, kt�re bynajmniej nie os�ab�o z powodu jego ziemskiej choroby. Zawsze ju� b�dzie zagro�eniem dla ich tubylczej kr�lowej.
Na porannych zebraniach w biurach zarz�du miasta pr�bowa� ignorowa� ma�e intrygi tych ludzi i skupia� si� na sprawach problemowych nadchodz�cych z ca�ej planety; wiele z nich dotyczy�o kwestii gruntowych lub zwyk�ych awantur. Liczne miasta namiotowe pragn�y si� pozby� namiot�w � o ile umo�liwia�o to ci�nienie powietrza � i niemal �adne nie zamierza�o prosi� o zgod� s�dy ekologiczne. Niekt�re tereny by�y bardzo ja�owe, wi�c potrzebowa�y du�ych ilo�ci wody, zatem masowo nap�ywa�y pro�by ojej przydzia�; przychodzi�o ich tyle, i� Nirgal mia� wra�enie, �e spragnione miasta z po�udnia do cna wyczerpi� Morze P�nocne. Te problemy i tysi�ce innych stale sprawdza�y si�� konstytucyjnych �sieci�, ��cz�cych lokaln� autonomi� z globalnymi instytucjami, kt�rych s�owem naczelnym by�a �rozwaga�; a debaty trwa�y bez ko�ca.
Nirgal, chocia� niezbyt zainteresowany wi�kszo�ci� spor�w, uznawa� je za �i tak przyjemniejsze� od partyjnych k��tni politycznych, kt�re obserwowa� w Kairze. Po powrocie z Ziemi nie otrzyma� �adnego oficjalnego stanowiska w nowym rz�dzie ani w starej partii i ci�gle s�ysza�, jak ludzie wok� niego spieraj� si� o to, jak� funkcj� mu przydzieli�: czy da� mu jak�� prac�, ograniczaj�c r�wnocze�nie w�adz�, czy te� mo�e � jak chcieli jego zwolennicy (albo raczej przeciwnicy Jackie) � mianowa� go na stanowisko z jak�� rzeczywist� w�adz�. Niekt�rzy przyjaciele doradzali mu, aby poczeka� i kandydowa� do senatu w nast�pnych wyborach, inni przeb�kiwali o radzie wykonawczej, stanowisku w partii lub posadzie w GSE. Wszystkie te propozycje wydawa�y si� Nirgalowi w taki czy inny spos�b przera�aj�ce, a kiedy rozmawia� z Nadi� przez wideotelefon, dostrzega� tak�e ich brzemi�; chocia� Rosjanka najwyra�niej pracowa�a bez wytchnienia, chyba nie mia�a po swojej stronie cz�onk�w rady. Nirgal nie dawa� po sobie niczego pozna� i s�ucha� z uwag�, gdy kolejna osoba doradza�a mu w kwestii jego przysz�o�ci.
Jackie przewodniczy�a swojej w�asnej radzie. Gdy kto� na spotkaniu sugerowa�, �eby Nirgal otrzyma� funkcj� jakiego� ministra bez teki, przygl�da�a mu si� z wi�ksz� ni� zazwyczaj oboj�tno�ci�, z czego m�ody Marsjanin wnioskowa�, �e taka mo�liwo�� podoba�aby si� jego przyjaci�ce najmniej ze wszystkich. Jackie chcia�a, aby Nirgal zaj�� stanowisko, kt�re nie zapewni mu silniejszej pozycji ni� mia�a ona. Ach, a gdyby tak pozosta� ca�kowicie poza uk�adem�
Patrzy� na ni�, jak siedzi, trzymaj�c niemowl�. To mog�o by� jego dziecko. Antar obserwowa� j� z podobn� min� i najwyra�niej t� sam� my�l� w g�owie. Bez w�tpienia podobnie patrzy�by Dao, gdyby �y�. Nirgalem nagle wstrz�sn�� spazm �alu za przyrodnim bratem, kt�ry by� r�wnocze�nie jego dr�czycielem i przyjacielem � spiera� si� z nim od dzieci�stwa, odk�d pami�ta�� Niemniej jednak byli przecie� bra�mi.
Jackie najwidoczniej zapomnia�a ju� o Dao, podobnie jak o Kaseiu. Zapewne r�wnie szybko wyrzuci�aby z pami�ci Nirgala, gdyby to jego zabito. Znajdowa�a si� w�wczas w grupie �zielonych�, kt�rzy doradzili �czerwonym� mia�d��c� napa�� na Sheffield. To ona zaleci�a im zawzi�ty odwet. Mo�e dlatego stara�a si� nie pami�ta� o zabitych wtedy ludziach.
Dziecko rozp�aka�o si�. Twarz mia�o zaokr�glon� i Nirgal nie potrafi� znale�� w nim podobie�stwa do nikogo ze znanych mu m�czyzn. Usta dziewczynki wygl�da�y jak usta Jackie. W przeciwnym razie� Przera�aj�ca by�a ta moc tw�rcza anonimowego ojca. M�czyzna m�g� oczywi�cie zrobi� to samo, uzyska� kobiece jajeczko, zap�odni� je za pomoc� ektogenezy i samotnie wychowa� dziecko. Bez w�tpienia takie sytuacje zaczn� si� zdarza�, zw�aszcza je�li wiele kobiet p�jdzie w �lady Jackie. A w�wczas powstanie �wiat bez rodzic�w� No c�, prawdziw� rodzin� stanowili przecie� przyjaciele. Niemniej jednak Nirgal wzdrygn�� si� na wspomnienie post�pku Hiroko i Jackie.
Poszed� polata�, aby wyrzuci� z g�owy wszystkie te my�li. Pewnej nocy, gdy po wspania�ym locie w chmurach siedzia� w pubie na p�ycie wyrzutni, w rozmowie jaka� kobieta wymieni�a imi� jego matki.
��S�ysza�am, �e jest na Elysium � powiedzia�a. � Podobno tworzy tam now� wielk� komun�.
��Od kogo to s�ysza�a�? � spyta� Nirgal dziwnie ostrym tonem.
Zaskoczona jego napa�ci�, odrzek�a:
��Znasz lotnik�w, kt�rzy przylecieli w ubieg�ym tygodniu? Tych, co lataj� po ca�ej planecie? Byli w zesz�ym miesi�cu na Elysium i m�wi�, �e j� widzieli. � Kobieta wzruszy�a ramionami. � Tyle wiem. Zdaj� sobie spraw�, �e nie jest to zbyt pewna informacja�
Nirgal wyprostowa� si� na krze�le. Zawsze otrzymywa� wiadomo�ci z trzeciej r�ki. Niekt�re z tych historii, jednak�e, wydawa�y si� bardzo pasowa� do Hiroko, a kilka � nawet za bardzo, tak bardzo, �e trudno by�o uwierzy�, by kto� m�g� je wymy�li�. Nie wiedzia�, jak ma owe informacje traktowa�. Bardzo niewiele os�b s�dzi�o, �e jego matka umar�a. Osoby w pubie tak�e nie wierzy�y w jej �mier�.
��Ach, oni wszyscy po prostu strasznie pragn�, �eby tu by�a � mrukn�a Jackie, kiedy Nirgal wspomnia� jej o tym nast�pnego dnia.
��Ty nie?
��Oczywi�cie� (Chyba jednak nie, pomy�la� Nirgal)�Ale nie na tyle, aby zmy�la� historyjki na jej temat.
��Naprawd� s�dzisz, �e wszystkie opowie�ci o niej mo�na wymy�li�? A kto mia�by to niby robi�? I po co? Bez sensu.
��Ludzie nie dzia�aj� sensownie, Nirgalu. Musisz si� tego nauczy�. Dostrzegaj� jak�� starszaw� Japonk�, uwa�aj�, �e wygl�da jak Hiroko. Wieczorem m�wi� swoim wsp�lokatorom: �Zdaje mi si�, �e widzia�em dzisiaj Hiroko. Kupowa�a na rynku rodzynki�. Jeden z tamtych idzie na sw�j plac budowy i m�wi, �e jego kolega z pokoju widzia� poprzedniego dnia Hiroko na targowisku!
Nirgal pokiwa� g�ow�. Z pewno�ci� wi�kszo�� opowie�ci rodzi�a si� w ten spos�b. Reszta jednak, kilka, kt�re nie pasowa�y do tego wzoru�
��Na razie musisz si� zastanowi� nad posad� w s�dzie ekologicznym � powiedzia�a Jackie. Nie chodzi�o o s�d globalny, ale o jak�� rejonow� fili� gdzie� na prowincji. � A stanowisko w partii, kt�re jest chyba bardziej obecnie wp�ywowe, mo�e otrzyma� Mem albo ty. Je�li chcesz, mo�esz pewnie przyj�� obie posady� Tak czy owak, zdecyduj si�. Musimy zna� twoje zdanie.
��Tak, tak, wiem.
Do sali wesz�o kilka os�b, kt�re chcia�y rozmawia� o innych sprawach i Nirgal wycofa� si� pod okna, do piastunki i niemowl�cia. Dzia�ania tych ludzi nie interesowa�y go, wszystko, co robili, uwa�a� za brzydkie i nonsensowne. Za manipulacj� innymi nie mo�na by�o otrzyma� �adnych namacalnych nagr�d; tracili tylko energi�. �To polityka�, m�wi�a Jackie. Ewidentnie znajdowa�a w tym przyjemno��. Nirgal natomiast nie. Dziwne; przez ca�e �ycie pracowa� nad stworzeniem obecnie istniej�cej sytuacji, a teraz gdy otacza� go �wiat, jakiego pragn��, nie podoba�o mu si�.
Bardzo mo�liwe, �e m�g�by si� nauczy� wykonywa� t� prac�. Musia�by przezwyci�y� wrogie nastawienie os�b, kt�re nie chcia�y, by wr�ci� do partii, musia�by stworzy� swoj� w�asn� baz�, czyli zgromadzi� grup� ludzi na oficjalnych stanowiskach, kt�rzy pomogliby mu, musia�by oddawa� im przys�ugi, stale nadskakiwa�, by nie traci� ich przychylno�ci, podjudza� jednych przeciwko drugim. W�wczas wszyscy wykonywaliby jego rozkazy, a on sam mia�by przewag� nad innymi� Pewnie m�g�by si� postara� zrozumie� wszystkie procesy i metody pracy, kt�re widzia� w tej sali. Jackie spotyka�a si� tu z kolejnymi doradcami i dyskutowa�a z nimi ka�d� spraw�, kt�ra zdarzy�a si� na podleg�ym im obszarze, po czym zleca�a im rozmaite prace, aby podkre�li� sw�j status wobec podleg�ych jej ludzi. Gdyby Nirgal zwr�ci� jej na to uwag�, odpar�aby, �e nie widzi w swoim post�powaniu niczego zdro�nego. Tak wygl�da�a polityka � partia Jackie przej�a teraz w�adz� nad Marsem i, je�li chcia�a stworzy� nowy, upragniony �wiat, musia�a wykona� sporo pracy. Nie nale�a�o grymasi�, ale by� realist�, zakasa� r�kawy i zabra� si� do roboty. W gruncie rzeczy, by�o w tym co� szlachetnego. Niezb�dna praca!
Nirgal nie wiedzia�, czy takie usprawiedliwienia s� prawdziwe. Zadawa� sobie jednak pytanie, czy naprawd� pozbyli si� ziemskiej dominacji nad Marsem tylko po to, by w jej miejsce wprowadzi� w�asn�, lokaln� wersj�? Czy polityka zawsze by�a taka: praktyczna, cyniczna, zwi�zana z kompromisami, paskudna?
Nie potrafi� znale�� odpowiedzi. Siedzia� na parapecie wielkiego okna i patrzy� na twarz �pi�cej c�reczki Jackie. W drugim ko�cu pomieszczenia matka ma�ej onie�miela�a w�a�nie delegat�w �Uwolni� Marsa� z Elysium. Teraz, kiedy Elysium sta�o si� wysp� otoczon� zewsz�d przez p�nocne morze, mieszka�cy masywu bardziej stanowczo ni� kiedykolwiek pragn�li sami kontrolowa� sw�j los; chcieli decydowa� w kwestii limit�w imigracyjnych, a �ci�le rzecz bior�c, nie �yczyli sobie �adnych przyjezdnych.
��Wszystko bardzo dobrze � m�wi�a Jackie � tyle �e Elysium jest teraz ogromn� wysp�, w�a�ciwie kontynentem otoczonym przez wod�. Macie tam wyj�tkowo wilgotny klimat i d�ug� na kilka tysi�cy kilometr�w lini� brzegow�, na kt�rej znajdzie si� z pewno�ci� wiele wspania�ych miejsc na porty, zw�aszcza na porty rybackie. Rozumiem, �e nie �yczycie sobie nieproszonych go�ci, wszyscy czujemy niech�� Jednak Chi�czycy wyra�aj� szczeg�lne zainteresowanie rozwojem niekt�rych miejsc na waszym wybrze�u� Co mam im powiedzie�? �e mieszka�cy Elysium nie lubi� ��tych? �e pragniemy udzieli� im pomocy podczas kryzysu, ale nie chcemy, aby zamieszkali w okolicy?
��Nie chodzi o to, �e s� Chi�czykami! � wtr�ci� jeden z delegat�w.
��Rozumiem. Naprawd� rozumiem, l co� panu powiem. Prosz� wr�ci� do Po�udniowej Fossy i wyja�ni� zaistnia�e trudno�ci, a ja ze swej strony obiecuj�, �e zrobi� wszystko, co w mojej mocy, aby wam pom�c. Nie mog� zagwarantowa� rezultat�w, ale postaram si�.
��Dzi�ki � rzuci� delegat. Przybyli wyszli.
Jackie odwr�ci�a si� do swojej asystentki.
��Idiota � powiedzia�a. � Kto nast�pny? Ach, naturalnie. Chi�ski ambasador. Dobrze, wprowad� go.
Ambasador okaza� si� do�� wysok� Chink�, kt�ra m�wi�a w dialekcie mandary�skim; jej AI t�umaczy�o na brytyjski angielski. Po wymianie uprzejmo�ci spyta�a o spraw� za�o�enia kilku chi�skich osad, najch�tniej gdzie� w okolicach r�wnika.
Nirgal patrzy�, zafascynowany. Tak zaczyna�y si� tworzy� osady: przylatywa�y grupy obywateli jakiego� ziemskiego pa�stwa i budowa�y namiotowe miasto, siedzib� w urwisku albo stawia�y kopu�� nad jakim� kraterem�
Jackie spojrza�a uprzejmie i odpar�a:
��To mo�liwe. Ka�d� lokalizacj� musz�, rzecz jasna, zatwierdzi� s�dy ekologiczne. Na masywie Elysium jest jednak�e wielka ilo�� pustej ziemi. Mogliby�cie tam zbudowa� osad�, zw�aszcza je�li pani kraj zechce si� dostosowa� do istniej�cej infrastruktury i przystanie na pewne ograniczenia.
Dwie kobiety dyskutowa�y szczeg�y. Po chwili ambasador wysz�a.
Jackie odwr�ci�a si� i spojrza�a na Nirgala.
��Nirgalu, m�g�by� sprowadzi� Rachel? I postaraj si� jak najszybciej podj�� decyzje co do w�asnej przysz�o�ci,
Nirgal wyszed� z budynku i uda� si� do swojego pokoju. Spakowa� ubrania i przybory toaletowe, potem wyszed�, wsiad� w metro, pojecha� na p�yt� wyrzutni i poprosi� Monice o wypo�yczenie kt�rego� z jednoosobowych szybowc�w. By� ju� got�w do samotnego lotu, sp�dzi� wystarczaj�c� ilo�� godzin w symulatorach i w powietrzu z nauczycielami. Na dole, w Marineris, na Candor Mensa znajdowa�a si� inna szko�a lotnicza. Z p�yty wyrzutni Nirgal odby� rozmow� z kierownikiem tej szko�y i otrzyma� zgod� na wyl�dowanie � szybowiec mia� w p�niejszym terminie zwr�ci� na Tharsis inny pilot.
W po�udnie wiatr nasila� si�, im p�niej, tym by� mocniejszy. Nirgal ubra� si� w skafander, usiad� na siedzeniu pilota. Ma�y, przywi�zany za dzi�b szybowiec wjecha� na maszt wyrzutni i ruszy� w powietrze.
Nirgal przelecia� nad Noctis Labirynthus, potem skr�ci� na wsch�d, unosz�c si� nad labiryntem po��czonych kanion�w. Ca�a powierzchnia by�a pop�kana. Wylecia� z labiryntu. Lec�cy zbyt blisko s�o�ca Ikar, kt�ry spali� si�, prze�y� upadek, po czym znowu lecia�, tym razem w d�, coraz bardziej w d�.
Marsjanin korzysta� z ostrego wiatru w plecy. Unosi� si� na tym wietrze, strzela� w d� ponad potrzaskanym, brudnym, lodowym polem, kt�re znaczy�o Compton Chaos, gdzie w roku 2061 powsta� wielki kana� wybuchowy. Ta ogromna pow�d� pop�dzi�a w�wczas w d� lus Chasma, Nirgal natomiast posuwa� si� na p�noc, oddalaj�c si� od cieku lodowca, a p�niej polecia� znowu na wsch�d, a� do czo�a Tithonium Chasma, kt�ra le�a�a r�wnolegle i nieco na p�noc od lusu.
Rozpadlina Tithonium by�a jednym z najg��bszych i najw�szych kanion�w marineryjskich � cztery kilometry g��boko�ci, dziesi�� szeroko�ci. Lecia� znacznie poni�ej poziomu sto�k�w p�askowy�u, a i tak znajdowa� si� tysi�ce metr�w ponad dnem kanion�w. Tithonium by�a wy�sza ni� lus, szersza, nie tkni�ta ludzkimi d�o�mi; rzadko te� po niej podr�owano, poniewa� by�a niemal ca�kowicie zamkni�ta od strony wschodniej, gdzie si� zw�a�a, a jej dno stawa�o si� tym bardziej nier�wne, im p�ytsze, a� w ko�cu nagle rozpadlina si� ko�czy�a. Z g�ry Nirgal dostrzeg� kr�t� drog� wiod�c� w g�r� po�udniowej �ciany czo�a i przypomnia� sobie, �e podr�owa� ni� kilka razy w m�odo�ci, w czasach, gdy ca�a planeta stanowi�a jego dom.
Popo�udniowe s�o�ce zachodzi�o za nim, a cienie na powierzchni wyd�u�a�y si�. Wiatr nadal d�� mocno, uderzaj�c w szybowiec, skowycz�c, szumi�c i lamentuj�c. Wichura skierowa�a maszyn� ponownie ponad skalny nadk�ad p�askowy�u na sto�ku i le��ca pod Nirgalem kraina Tithonium zmieni�a si� w rz�d owalnych zag��bie�, znacz�cych p�askowy� jedno po drugim: by�y to Tithonia Catena, kt�rych ka�da spadzisto�� stanowi�a gigantyczne wg��bienie w ziemi; znakomita ich wi�kszo�� mia�a kszta�t czary.
Nagle powierzchnia ponownie si� przybli�y�a i samolot Nirgala wylecia� nad olbrzymi, otwarty kanion Candor Chasma � L�ni�cy Kanion, kt�rego wschodnia �ciana rzeczywi�cie w tym momencie l�ni�a w �wietle s�o�ca bursztynem i spi�em. Na p�nocy znajdowa�o si� g��bokie wej�cie do Ophir Chasma, na po�udniu � spektakularne, o skarpowych �cianach otwarcie do Melas Chasma, centralnego giganta systemu marineryjskiego. Nirgal pomy�la�, �e jest to marsja�ska wersja Concordiaplatz, jednak o wiele wi�ksza i szersza od ziemskiej; by�a pierwotna, nie do wyobra�enia ogromna i wygl�da�a na nie tkni�t� ludzk� stop�. M�ody Marsjanin poczu� si� tak, jak gdyby cofn�� si� o dwa stulecia albo nawet dwa eony, do czasu przed antropogenez�. Tu Czerwony Mars nadal trwa�!
W �rodku szerokiego Candoru le�a�o � r�wnie l�ni�ce � wysokie diamentowe p�askowzg�rze, stropowa wysepka, kt�ra wystawa�a prawie dwa kilometry ponad dno kanionu. W mglistym mroku zachodz�cego s�o�ca Nirgal wy�owi� grup� �wiate�; by�o to namiotowe miasto le��ce na najbardziej po�udniowym wierzcho�ku wzg�rza. Na og�lnym pa�mie interkomu da�y si� s�ysze� powitalne g�osy, kt�re skierowa�y Nirgala ku miejskiemu l�dowisku. S�o�ce mruga�o na zachodzie ponad urwiskami. Zatoczy� maszyn� ko�o, a potem zacz�� powoli opada� na wietrze. Dostrzeg� pas do l�dowania, na kt�rym namalowano figur� Kokopellego, i tam celowa�.
L�ni�ce P�askowzg�rze o wielkim wierzcho�ku (trzydzie�ci kilometr�w d�ugo�ci i dziesi�� szeroko�ci) przypominaj�cym kszta�tem raczej latawiec ni� diament, sta�o w �rodku Candor Chasma niczym znacznie powi�kszone p�askowzg�rze w ziemskiej Monument Valley. Namiotowe miasto zajmowa�o jedynie ma�e wzniesienie na po�udniowym rogu latawca. P�askowzg�rze by�o dok�adnie tym, czym si� wydawa�o � oddzielnym fragmentem p�askowy�u, kt�ry stworzy�y kaniony marineryjskie. Z miasta mo�na by�o wspaniale obserwowa� ogromne �ciany Candoru, a przez g��bokie, strome szczeliny rozci�ga� si� widok na p�noc, do Ophir Chasma i na po�udnie, do Melas Chasma.
Naturalnie, tak spektakularny krajobraz od lat przyci�ga� tu ch�tnych osadnik�w, tote� g��wny namiot otacza�y nowe, mniejsze. Miasto le�a�o na pi�tym kilometrze powy�ej poziomu i z tego powodu nadal znajdowa�o si� pod namiotem, chocia� powszechnie m�wiono o usuni�ciu go. Dno Candor Chasma, po�o�one jedynie trzy kilometry powy�ej poziomu, porasta�y ciemnozielone lasy. Wielu mieszka�c�w L�ni�cego P�askowzg�rza lata�o ka�dego ranka na d�, do kanion�w, gdzie uprawiali rol� albo sadzili ro�liny; do domu, na wierzcho�ek wracali dopiero p�nym popo�udniem. Kilka os�b spo�r�d tych lataj�cych botanik�w by�o starymi znajomymi Nirgala z czas�w podziemia, z przyjemno�ci� wi�c zabierali go ze sob�, pokazywali kaniony i efekty swojej w nich pracy.
Dna kanion�w marineryjskich zazwyczaj biegn� z zachodu na wsch�d. W Candorze kaniony wygina�y si� w pobli�u wielkiego, centralnego p�askowzg�rza, potem opada�y stromo na po�udnie, do Melasu. Na wy�szych partiach pod�o�a le�a� �nieg, zw�aszcza pod zachodnimi �cianami, gdzie ju� popo�udniami zalega� cie�. Topnina ze �niegu sp�ywa�a s�abymi strumykami nowych wododzia��w, na kt�re wybrano sie� dawnych piaszczystych �o�ysk potok�w. Obecnie strumienie zbiega�y si� w kilka p�ytkich, b�otnistych, czerwonych rzek, kt�re ��czy�y si� w jedno zlewisko po�o�one tu� nad prze��cz� Candor, a nast�pnie opada�y dzikimi, spienionymi wodospadami na dno Melas Chasma. Tam �cieka�y na pozosta�o�ci lodowca z roku 2061; wpada�y � czerwone � na jego p�nocny stok.
Na brzegach wszystkich tych m�tnych, czerwonych strumieni powstawa�y le�ne chodniki. W wi�kszo�ci miejsc stanowi�y je utwardzone przez zimno pnie balsy i innych szybko rosn�cych drzew tropikalnych, tworz�cych nowe sklepienia ponad starszym lasem
W rozwoju tych wszystkich ro�lin pomaga�y ogromne pok�ady azotanu sodowego, le��ce w kanionach Candor i Ophir � wielkie bia�e �awowe tarasy stworzone z niezwykle �atwo rozpuszczalnej w wodzie
Nirgal przewa�nie lata� sam, czasami ze starymi znajomymi. Szybowce by�y idealne dla kanion�w: powolne, solidne i �atwe do sterowania. Mo�na by�o na nich lata� nisko, a moc mia�y nawet wi�ksz� ni� potrzeba� Maszyn�, kt�r� wynaj�� (po�yczaj�c pieni�dze od Kojota), Nirgal lata� ka�dego ranka na d�, gdzie pomaga� przy pracach botanicznych w lesie lub w�drowa� wzd�u� strumieni. Popo�udniami lecia� z powrotem na g�r�, do namiotu, i wtedy w�a�nie naprawd� u�wiadamia� sobie, jak wysokie jest p�askowzg�rze Candor i � jeszcze wy�sze � �ciany kanion�w. Po powrocie jada� d�ugie posi�ki, a nocami uczestniczy� w przyj�ciach. Jego kolejne dni by�y niemal identyczne, sp�dza� je na badaniach r�nych obszar�w le��cych poni�ej kanion�w; wieczorami obserwowa� bujne nocne �ycie w namiocie. Mia� jednak dziwne wra�enie, �e widzi wszystko inaczej, jak gdyby przez niew�a�ciwy koniec teleskopu; pomniejszone� Stale siebie zapytywa�: Czy chc� prowadzi� takie �ycie? Pytanie to ci�gle powraca�o, powoduj�c, �e Nirgal dystansowa� si� wobec otoczenia; pop�dza�o go w ci�gu dnia, gdy przechyla� maszyn� w �wietle s�o�ca, straszy�o w bezsenne godziny nocy mi�dzy szczelin� czasow� i �witem. Co mia� zrobi�? Od sukcesu rewolucji nie mia� nic do roboty. Ca�e �ycie w�drowa� po planecie i rozmawia� z lud�mi o wolnym Marsie, o jego zaludnianiu i mi�o�ci do w�asnej ziemi. Teraz jego misja si� wype�ni�a, planeta nale�a�a do jej mieszka�c�w i mogli na niej �y�, tak jak chcieli. A Nirgal u�wiadomi� sobie, �e nie zna swej roli w tej nowej sytuacji. Musia� sobie bardzo dok�adnie przemy�le�, jak �y� w nowym �wiecie, nie uosabia� ju� bowiem g�osu kolektywu, by� jednostk� �yj�c� w�asnym, prywatnym �yciem.
Jeszcze przed przylotem tutaj odkry�, �e nie ma ju� ochoty pracowa� dla spo�ecze�stwa. Cieszy� si�, �e inni podj�li si� tej roli, nie chcia� jednak do nich nale�e�. O Kairze nie potrafi� my�le� bez gniewu na Jackie i bez zwyk�ego, ludzkiego b�lu � poniewa� utraci� ten publiczny �wiat i dawny spos�b �ycia. Trudno by�o porzuci� rol� rewolucjonisty. Nic z tego nie wynika�o � ani w sensie logicznym, ani emocjonalnym� Co� jednak trzeba by�o postanowi�. Tamto �ycie nale�a�o do przesz�o�ci. Gdy Nirgal powoli przechyla� si�, pikuj�c szybowcem, nagle zrozumia� Maj� i jej obsesyjn� rozmow� o wcieleniach. Mia� teraz dwadzie�cia siedem marsja�skich lat, przew�drowa� ca�y Mars, potem odwiedzi� Ziemi�, wreszcie wr�ci� do wolnego �wiata. Czas na nast�pn� inkarnacje.
Lata� ponad bezmiernymi przestrzeniami Candoru, poszukuj�c samego siebie. Mia� wra�enie, �e pop�kane, u�o�one warstwami, pokiereszowane �ciany kanion�w to liczne i zdumiewaj�ce skalne zwierciad�a; patrz�c w nie, u�wiadamia� sobie wyra�nie, �e na ich tle jest male�kim stworzeniem, mniejszym ni� komar w katedrze. Lataj�c i studiuj�c r�norodny, wspania�y palimpsest �cian, wyczu� w sobie dwa bardzo silne impulsy: odmienne i wzajemnie si� wykluczaj�ce, a jednocze�nie po��czone � jak ziele� i biel. Z jednej strony pragn�� zosta� w�drowcem, lata�, chodzi� i �eglowa� po ca�ym �wiecie, wiecznym nomad�, nieustannie si� przemieszczaj�cym, a� pozna Marsa lepiej ni� ktokolwiek inny. Tak, to by�a swojska euforia, zna� j�, przecie� w ten spos�b dzia�a� przez ca�e swoje �ycie. Teraz jednak� To by�aby jaka� forma jego poprzedniego �ycia, tyle �e pusta, pozbawiona tamtego sensu. Pozna� ju� samotno�� takiego �ycia, pozbawienie si� korzeni, brak poczucia zwi�zku z czymkolwiek, kt�ry powodowa� t� obsesyjn� my�l o obco�ci i o ogl�daniu �wiata �z niew�a�ciwego ko�ca teleskopu�. Przychodz�c zewsz�d, przychodzisz znik�d� Nirgal nie mia� domu i teraz pragn�� go tak bardzo jak wolno�ci, a mo�e nawet bardziej. Dom. Chcia� gdzie� osi��� i �y� �pe�nym�, ludzkim �yciem, wybra� miejsce i zosta� w nim, pozna� je na wskro� i we wszystkich porach roku, �ywi� si� uprawianymi przez siebie ro�linami, zbudowa� dom, sporz�dzi� sobie narz�dzia i sta� si� cz�ci� spo�eczno�ci przyjaci�.
Oba te pragnienia wsp�istnia�y w nim, silne i z��czone ze sob� albo � �ci�lej rzecz ujmuj�c � w szybkiej, wyrafinowanej oscylacji, kt�ra porusza�a jego emocjami, powodowa�a bezsenno�� i niepok�j. Nirgal nie potrafi� pogodzi� tych dw�ch sprzeczno�ci, kt�re wzajemnie si� wyklucza�y. Nikt, z kim rozmawia�, nie umia� mu zasugerowa� u�ytecznej propozycji rozwi�zania k�opotu. Kojot z pow�tpiewaniem s�ucha� o kwestii braku korzeni, zawsze by� nomad� i nigdy nie mia� tego typu problem�w. Art natomiast uwa�a� w�drowne �ycie za co� niemo�liwego; ale Art lubi� miejsce, w kt�rym �y�.
Pomijaj�c kwestie polityczne, Nirgal kszta�ci� si� kiedy� w in�ynierii mezokosmosu, jednak my�l o tej dziedzinie obecnie nie stanowi�a dla niego otuchy. Wiedzia�, �e w wy�ej po�o�onych regionach Marsa zawsze trzeba b�dzie �y� pod namiotami i mezokosmiczna in�ynieria b�dzie potrzebna, tyle �e staje si� ona bardziej nauk� ni� sztuk�, a do�wiadczenie w rozwi�zywaniu problematycznych kwestii coraz bardziej si� rutynizowa�o. Poza tym, czy chcia�bym � Nirgal zadawa� sobie pytanie � wykonywa� podnamiotow� profesj�, podczas gdy spora wi�kszo�� ni�ej po�o�onych teren�w zmienia si� w ziemi�, po kt�rej mo�na swobodnie chodzi�?
Nie. Nirgal pragn�� �y� na otwartej przestrzeni. Wybra� skrawek ziemi, pozna� tamtejsz� gleb�, ro�liny i zwierz�ta, pogod�, niebo i wszystko inne� Tego chcia�. Chcia�a tego jaka� cz�� jego osobowo�ci. Na jaki� czas.
Zacz�o si� w nim jednak�e rodzi� przekonanie, �e cokolwiek wybierze, Candor Chasma nie jest odpowiednim miejscem, by w nim osi���. Z powodu rozleg�ych widok�w nie potrafi� postrzega� tej krainy jako domu � zbyt ogromna, zbyt nieludzka. Dna kanion�w by�y pustyni� i ka�dej wiosny strumienie wype�nione stopionym �niegiem wyst�powa�y z brzeg�w, ��obi�c w powierzchni nowe kana�y, zagrzebane p�niej pod ogromnymi osuwiskami. Fascynuj�cy �wiat, tyle �e nie nadawa� si� na dom. Tutejsi ludzie zamierzali mieszka� na L�ni�cym P�askowzg�rzu, a dna kanion�w odwiedza� tylko w ci�gu dnia. Ich prawdziwym domem pozostanie p�askowzg�rze. Dobry plan, tyle �e p�askowzg�rze wydawa�o si� Nirgalowi jak�� podniebn� wysp�, wspania�ym celem turystycznym, miejscem na lotnicze wakacje � nocne przyj�cia, drogie hotele, �wiat dla m�odych i zakochanych� Miejsce wspania�e i pi�kne, lecz zat�oczone, mo�e nawet �zalane� przyjezdnymi, oczarowanymi pi�knymi widokami. Stale (i bezskutecznie) mieszka�cy pr�bowali si� opiera� nap�ywowi nowych go�ci i os�b ch�tnych osiedli� si� na state, kt�re � tak jak Nirgal � przyby�y tu na kr�tko w pewnym trudnym momencie swego �ycia i nigdy nie wyjecha�y� Starzy mieszka�cy rozgl�dali si� wok� bezradnie i gderali o dawnych, dobrych czasach, kiedy ich �wiat by� nowy i pusty.
Nie, nie. Nie o takim domu my�la� Nirgal. Chocia� uwielbia� tutejsze �wity, gdy nie�mia�e s�o�ce rumieni�o ��obione zachodnie �ciany Candoru, migocz�c wszystkimi marsja�skimi barwami, gdy niebo stawa�o si� koloru indygo, r�owofio�kowe albo wstrz�saj�co, ziemsko modre� Tak, to by�o pi�kne miejsce, tak pi�kne, �e w niekt�re dni, lataj�c po okolicy, Nirgal czu�, �e warto by�oby zosta� na L�ni�cym P�askowzg�rzu, trzyma� si� tego miejsca, stara� sieje chroni�, lata� do kanion�w i uprawia� kar�owate, pustynne ro�liny, a ka�dego popo�udnia lecie� z powrotem na g�r�, na obiad. Potrafi�by �y� w ten spos�b? Je�li tak, czy poczu�by si� jak w domu? A skoro pragn�� mieszka� na pustyni, czy nie istnia�y gdzie� inne miejsca, wprawdzie mniej widowiskowe, ale za to bardziej odosobnione i, co za tym idzie, mniej ucywilizowane?
Codziennie Nirgal lata� do kanion�w i codziennie rozmy�la� nad swoj� przysz�o�ci�. Pewnego dnia, gdy lecia� nad spienion�, m�tn� seri� wodospad�w i katarakt w Prze��czy Candor, przypomnia� sobie, �e John Boone samotnie przejecha� ten teren roverem tu� po tym, jak zbudowano Autostrad� Transmarineryjsk�. Co m�wi� on, mistrz dwuznaczno�ci, o tym zadziwiaj�cym regionie?
Nirgal wywo�a� AI Boone�a, Pauline i zapyta� o Candor. Dowiedzia� si�, �e John dokona� zapisu g�osowego podczas jazdy przez kanion w roku 2046. Nirgal w��czy� ta�m� i ogl�daj�c krajobraz, s�ucha� m�wi�cego z weso�ym ameryka�skim akcentem ochryp�ego g�osu m�czyzny, bynajmniej nie za�enowanego faktem, i� przemawia do maszyny. S�uchaj�c AI, Nirgal �a�owa�, i� nie mo�e porozmawia� z tym cz�owiekiem. Niekt�rzy ludzie nazywali go nast�pc� Johna Boone�a i m�wili, �e wykona� prac�, kt�rej na pewno podj��by si� tamten, gdyby �y�. Je�li taka jest prawda, pomy�la� m�ody Marsjanin, co teraz zrobi�by John? Jak by �y�?
�To najbardziej nieprawdopodobna kraina, jak� kiedykolwiek widzia�em. Tkwi w niej samo sedno Valles Marineris. Kanion Melas jest tak szeroki, �e stoj�c w �rodku, wcale nie mo�na dostrzec bocznych �cian, s� za horyzontem! Krzywizna tej ma�ej planety tworzy niewyobra�alne efekty. Wszystkie stare symulacje daleko odbiega�y od prawdy, piony by�y wyolbrzymione pi�cio-, a nawet dziesi�ciokrotnie, tote� obserwator mia� wra�enie, �e znajduje si� w jakim� dole. A to wcale nie jest �aden d�! Och, a tam widz� skaln� kolumn�, kt�ra wygl�da dok�adnie jak kobieta w todze. Zastanawiam si�, czy to s�l� Jest bia�a, ale niewiele mi to m�wi. Musz� spyta� Ann. Zastanawiam si� te�, czy nie postawili jej Szwajcarzy podczas budowania drogi. Krajobraz nie wygl�da zbyt alpejsko. Powiedzia�bym, �e jest to co� w rodzaju anty-Alp: w d� zamiast w g�r�, czerwone zamiast zielonego, bazaltowe zamiast granitowego. No c�, tak czy owak otoczenie wygl�da ziemsko. Oczywi�cie, ci budowniczowie s� anty szwajcarskimi Szwajcarami, wida� w tym zatem jaki� sens. Ach, ale� to wyboisty kraj, rover ci�gle podskakuje. M�g�bym spr�bowa� wjecha� na t� �aw� skaln�, jej powierzchnia wygl�da na g�adsz� ni� tutaj. Hop i jeste�my. Tak, bardziej przypomina drog�. Cha, cha, cha, to przecie� jest droga. Chyba przejad� si� troch�, steruj�c r�cznie, ot, tak, dla samej uciechy. Jak�e trudno wypatrywa� transponder�w, kiedy wok� takie widoki. Transpondery wykonano raczej dla automatycznego pilota ni� dla ludzkiego oka. Uff, widz� skalne p�kni�cie w Ophir Chasma, ale� przepa��! Ta �ciana musi mie� no, nie wiem � ze dwadzie�cia tysi�cy st�p wysoko�ci. M�j Bo�e! Skoro istnieje prze��cz Candor, ta powinna zosta� nazywana prze��cz� Ophir, prawda? Brama Ophir by�oby �adniej. Sprawd�my map�. Hm, wzg�rze na zachodnim stoku szczeliny nazywa si� Candor Labes. To chyba oznacza usta, no nie? Gard�o Candor. Prze��cz. Albo, hm� Nie, nie s�dz�. To jest jednak piekielny wylot. Strome urwiska po obu stronach i dwadzie�cia tysi�cy st�p wysoko�ci. Ca�o�� jakie� sze�� czy siedem razy wy�sza od urwisk w Yosemite. Cholera! Prawd� m�wi�c, wcale nie wygl�daj� na tyle� wy�sze. Bez w�tpienia, skr�t perspektywiczny� Wydaj� si� mniej wi�cej dwukrotnie wy�sze, a zreszt�, kto wie. Nie pami�tam ju�, jak wygl�da Yosemite, nie pami�tam rozmiaru. Candor to najbardziej zadziwiaj�cy kanion, jaki mo�na sobie wyobrazi�. Ach, tam, po mojej lewej stronie, widz� Candor Mensa. Chyba nie jest cz�ci� �ciany Candor Labes. Za�o�� si�, �e z wierzcho�ka p�askowzg�rza rozci�ga si� diabelski widok. Mo�na by tu postawi� hotele dla szybownik�w. Jasne! �a�uj�, �e nie mog� dotrze� na g�r� i zobaczy� wszystkiego na w�asne oczy! Zabawne miejsce do latania. Ale i niebezpieczne. Tu i tam dostrzegam kurzawy py�u, wyst�pne ma�e paskudztwa, mocno zbite i ciemne. Przez py� na p�askowzg�rze dociera promie� �wiat�a s�onecznego. Jak d�ugi, cienki s�upek mas�a wisz�cy w powietrzu. Ach, Bo�e, co za pi�kny �wiat!�
Nirgalowi pozostawa�o tylko si� zgodzi�. Za�mia� si�, zaskoczony, �e John m�wi o lataniu. U�wiadomi� sobie, �e troch� rozumie, dlaczego
Wr�ci� na p�askowzg�rze Candor. Nocami lotnicy spotykali si� w kr�gu pub�w i restauracji umiejscowionych na wysokim po�udniowym �uku �ciany namiotowej. Tam na tarasach, nie opuszczaj�c namiotu, mogli przesiadywa� i ogl�da� d�ugie widoki, ponad poros�� lasem krain�. Nirgal siedzia� obok tych ludzi, jad�, pi�, s�ucha�, czasami m�wi�, a r�wnocze�nie my�la� o w�asnych sprawach. Dobrze si� w�r�d nich czu�, poniewa� nie dbali o to, kim jest i co mu si� przydarzy�o na Ziemi. Siedzia� wi�c i rozmy�la�, cz�sto zapominaj�c o otoczeniu. Wpada� w zadum� i wydawa�o mu si�, �e znowu chodzi po mokrych ulicach Port of Spain albo po osiedlu dla uchod�c�w podczas monsunu. Bardzo cz�sto wspomina� pobyt na Ziemi, bowiem � por�wnuj�c � wszystko, co si� zdarzy�o od dnia powrotu, by�o po prostu blade.
Pewnej nocy wyrwa� go z zamy�lenia czyj� g�os, kt�ry wypowiedzia� imi� Hiroko.
��Co takiego? � spyta�.
��M�wi� o Hiroko. Spotkali�my j� podczas lotu nad Elysium. Na g�rze, na p�nocnym stoku.
Przyjrza� si� m�wi�cej do niego m�odej kobiecie i z jej twarzy wywnioskowa�, �e nie ma poj�cia, kim jest Nirgal.
��Sama j� widzia�a�? � zapyta� ostrym tonem.
��Tak. Nie ukrywa si�. Powiedzia�a, �e podoba jej si� moja maszyna.
��No, nie wiem � odezwa� si� starszy m�czyzna, marsja�ski �weteran�, imigrant z wczesnego okresu,
Do rozmowy wtr�ci�y si� kolejne osoby: Hiroko widziano tu, Hiroko widziano tam, na pewno nie �yje, polecia�a na Ziemi�. Nirgal widzia� j� na Ziemi�
��Ale� to jest Nirgal � przerwa� kto� ostatni� wypowied�, wskazuj�c na niego i u�miechaj�c si�. � Niech potwierdzi albo zaprzeczy!
Zdumiony Nirgal pokiwa� g�ow�.
��Nie widzia�em jej na Ziemi � powiedzia�. � To by�y tylko plotki.
��Wi�c podobnie jak tu.
Wzruszy� ramionami.
M�oda kobieta twierdz�ca wcze�niej, �e sama spotka�a Hiroko, teraz, gdy u�wiadomi�a sobie, kim jest jej rozm�wca, zaczerwieni�a si�. Nirgal obserwowa� j� uwa�nie. To by�o co� nowego; nikt nigdy nie upiera� si� tak stanowczo, �e osobi�cie spotka� jego matk� (z wyj�tkiem m�czyzny w Szwajcarii). Kobieta wygl�da�a na zmartwion�, ale pr�bowa�a si� broni� i nadal nie zaprzecza�a.
��M�wi�, �e z ni� rozmawia�am!
Po co k�ama� na taki temat? Czy mo�liwe, �eby kto� oszuka� t� dziewczyn�? �eby kto� si� podszy� pod Hiroko? Ale po co?
Mimo wszystko Nirgalowi przyspieszy� puls i m�ody cz�owiek dosta� rumie�c�w. Zda� sobie spraw� z tego, �e Hiroko by�a w stanie tak post�powa�: niby si� ukrywa�, a r�wnocze�nie wcale si� nie kr�powa�, zamieszka� gdzie�, nie powiadamiaj�c opuszczonej rodziny. Nie istnia� �aden oczywisty pow�d takiego zachowania, by�o dziwaczne, niehumanitarne i nieludzkie, ale idealnie pasowa�o do Hiroko. Nirgal od lat wiedzia�, �e jego matka jest nieco szalona � charyzmatyczna osoba, kt�ra z �atwo�ci� potrafi�a poprowadzi� za sob� ludzi, niemniej jednak szalona. Zdolna niemal do wszystkiego.
Je�li �y�a.
Nie chcia� znowu nadziei. Nie chcia� puszcza� si� w pogo� za byle wzmiank� imienia! Obserwowa� jednak twarz m�odej kobiety, jak gdyby pragn�� z niej wyczyta� prawd�, jak gdyby chcia� si� przyjrze� wizerunkowi Hiroko pozosta�emu ci�gle jeszcze w �renicach tamtej! Inni zadawali pytania, kt�re chcia� zada�, trwa� wi�c tylko w milczeniu i s�ucha�, nie onie�mielaj�c m�odego �wiadka. Powoli kobieta opowiedzia�a ca�� histori�. Wraz z przyjaci�mi oblatywa�a Elysium, a kiedy si� zatrzymali na noc na nowym p�wyspie, utworzonym przez Phlegra Monies, zeszli nad lodowaty brzeg Morza P�nocnego, do nowej osady. Tam, w t�umie pracownik�w budowlanych sta�a Hiroko oraz wielu jej wsp�pracownik�w: Gene, Rya, Iwao i pozostali przedstawiciele pierwszej setki, kt�rzy pod��ali za Japonk� od czasu ukrytej kolonii. Grupa szybownik�w by�a zdziwiona, co zdumia�o �zaginionych kolonist�w�.
�Nikt si� ju� przecie� nie ukrywa� � powiedzia�a podobno m�odej kobiecie Hiroko po skomplementowaniu jej maszyny. � �Wi�kszo�� naszego czasu sp�dzamy w pobli�u Dorsa Brevia, ale tu przebywamy od miesi�cy�.
I tyle. Kobieta wydawa�a si� absolutnie szczera, nie by�o powodu s�dzi�, �e k�amie albo uleg�a halucynacji.
Nirgal nie chcia� o tym my�le�, rozwa�a� jednak ju� wcze�niej, czy nie opu�ci� L�ni�cego P�askowzg�rza i nie rozejrze� si� po okolicy. M�g�by to zrobi�. I� no c� Zamierza� przynajmniej rzuci� okiem.
Nast�pnego dnia rozmowa wydawa�a si� mniej przekonuj�ca. Nie wiedzia�, co my�le�. Zadzwoni� przez nadgarstek do Saxa i powiedzia� mu, co s�ysza�.
��Czy to mo�liwe, Sax? Mo�liwe?
Sax zrobi� dziwn� min�.
��Ale� tak � odpar�. � Oczywi�cie, �e tak. M�wi�em ci� kiedy by�e� chory i nieprzytomny� �e ona� � Russell, jak zwykle, starannie dobiera� s�owa i by� bardzo skupiony. -� Spotka�em j�. Kiedy�, podczas burzy utkn��em w terenie. Hiroko doprowadzi�a mnie do pojazdu.
Nirgal popatrzy� na ma�y migocz�cy wizerunek przyjaciela.
��Nie pami�tam, �eby� mi o tym m�wi�.
��Ach. To mnie nie dziwi.
��Wi�c� s�dzisz, �e uda�o jej si� uciec z Sabishii.
��Tak.
��Czy to mo�liwe?
��Nie znam� prawdopodobie�stwa. Trudno os�dza�.
��Ale mogli si� w�wczas wy�lizgn��?
��Moholowa ha�da Sabishii to labirynt.
��Uwa�asz wi�c, �e uciekli.
Sax zawaha� si�.
��Widzia�em j�. Hiroko� ona schwyci�a mnie za nadgarstek. Musz� w to wierzy�. � Nagle jego twarz si� wykrzywi�a. � Tak, ona tam jest! W terenie! Nie mam najmniejszych w�tpliwo�ci! Nie mam! Bez w�tpienia spodziewa si�, �e do niej przyjedziemy.
I Nirgal wiedzia�, �e musi wyjecha� i sam sprawdzi�.
Opu�ci� p�askowzg�rze Candor, nie �egnaj�c si� z nikim. Wiedzia�, �e jego tamtejsi znajomi zrozumiej�; sami cz�sto lecieli gdzie� na jaki� czas, po czym kt�rego� dnia wracali, aby szybowa� nad kanionami, a wieczory sp�dza� razem na L�ni�cym P�askowzg�rzu. Nirgal odlecia� w ten sam spos�b.
Skierowa� si� na po�udnie, w stron� bezmiernej krainy Melas Chasma, potem polecia� na wsch�d, do Coprates. Przez wiele godzin szybowa� nad tym �wiatem, nad lodowcem z 2061 roku, mijaj�c jedn� zatok� po drugiej, kolejne skarpy, a� znalaz� si� przed Bram� Dover. Przelecia� przez ni�, a nast�pnie ponad rozszerzaj�cymi si� przepa�ciami Capri i Eos. Lecia� ponad wype�nionymi lodem terenami chaotycznymi, nad p�kaj�cymi lodowymi taflami znacznie bardziej wyg�adzonymi ni� p�niej zalane, ni�sze powierzchnie, znad kt�rych przyby�. Min�� nier�wny rumosz Margaritifer Terra i polecia� na p�noc, pod��aj�c wzd�u� toru magnetycznego do Burroughs. Gdy tor zbli�y� si� do Stacji Libijskiej, Nirgal przechyli� maszyn� i skr�ci� na p�nocny wsch�d, ku Elysium.
Masyw Elysium by� obecnie kontynentem w Morzu P�nocnym. Rozdzielaj�ca go od po�udniowego l�du w�ska cie�nina stanowi�a p�aski mieszany obszar czarnej wody, bia�ych sto�owych g�r lodowych oraz szpiczastych wysepek, kt�re wcze�niej po��czone by�y w jedn� ca�o�� o nazwie Aeolis Mensa. Hydrologowie znad Morza P�nocnego chcieli pozostawi� t� cie�nin� w stanie p�ynnym dla pr�d�w z Zatoki Izydy do Amazo�skiej. Aby osi�gn�� t� p�ynno��, naukowcy umie�cili na zachodnim kra�cu cie�niny kompleks reaktor�w atomowych i skierowali wi�ksz� cz�� energii do wody, tworz�c sztuczn� p�on� (jej powierzchnia pozostawa�a p�ynna przez okr�g�y rok) oraz umiarkowany mezoklimat na zboczach ze wszystkich stron cie�niny. Nirgal widzia� pi�ropusze pary reaktor�w ju� z daleka, znad Wielkiej Skarpy. Lec�c w d� zbocza, mija� g�stniej�ce lasy jod�y i
Kontynuowa� lot na p�noc, wznosz�c si� ponad r�wninami Cerberusa, obok wulkanu Albor Tholus, spadzistego, szarego sto�ka po�o�onego na stoku Elysium Mons, kt�ry by� wprawdzie wy�szy, lecz r�wnie stromy. Elysium Mons kszta�tem przypomina� Fuji i pos�u�y� jako wz�r dla symbolu licznych rolniczych sp�dzielni w tym regionie. Pod wulkanem znajdowa�o si� wiele farm, przewa�nie o niestarannych brzegach, cz�sto tarasowych i zwykle podzielonych przez pasy lub wi�ksze po�acie lasu. Wy�sze partie r�wniny pokrywa�y m�ode, niedojrza�e sady; drzewa ros�y jeszcze w donicach. Bli�ej morza mo�na by�o dostrzec pi�kne pola pszenicy i kukurydzy, dla kt�rych os�on� przed wiatrem stanowi�y otaczaj�ce drzewka oliwkowe i eukaliptusy. Kraina le�a�a w odleg�o�ci zaledwie dziesi�ciu stopni na p�noc od r�wnika, dzi�ki czemu panowa� tu wyj�tkowy klimat � �agodne, deszczowe zimy, a latem bywa�o wiele gor�cych, s�onecznych dni. Tutejsi ludzie nazywali sw�j �wiat Marsja�skim Morzem �r�dziemnym.
Nirgal lecia� na p�noc wzd�u� zachodniego wybrze�a, kt�re wznosi�o si� z linii na wp� zatopionych g�r lodowych, znacz�cych brzeg lodowego morza. Gdy patrzy� na le��cy poni�ej obszar, musia� si� zgodzi� ze zdaniem og�u: Elysium naprawd� by�o pi�kne. S�ysza� wcze�niej, �e zachodni przybrze�ny pas jest regionem najg�ciej zaludnionym na planecie. Wybrze�e przecina�y
Przy Hertzce Nirgal skr�ci� na wsch�d. Lecia� teraz w g��b l�du, w g�r� �agodnego zbocza masywu Elysium. Mija� ogrody opasaj�ce powierzchni�. Tutaj �y�a wi�kszo�� z kilku tysi�cy mieszka�c�w Elysium � w tych intensywnie uprawianych rolniczo-willowych strefach, wznosz�cych si� stokiem do wy�szej krainy mi�dzy Elysium Mons i jego p�nocnym sto�kiem w kszta�cie ostrogi, Hecates Tholus. Mi�dzy wielkim wulkanem i jego mniejszym towarzyszem uniesiony niczym chmurka na wietrze Nirgal przelecia� nad obna�on� ska�� antykliny prze��czy.
Wschodnie zbocze Elysium zupe�nie nie przypomina�o zachodniego; by�a to naga, surowa, porozdzierana ska�a, grubo pokryta naniesionym piaskiem, zachowana niemal w pierwotnym stanie dzi�ki deszczom i cieniom rzucanym przez szczyty masywu. Dopiero w pobli�u wschodniego wybrze�a Nirgal ponownie dostrzeg� pod sob� ziele�, bez w�tpienia wypieszczon� przez pasaty i zimowe mg�y. Miasta na wschodnim stoku przypomina�y oazy lub korale nanizane na ni� okr��aj�cego wysp� toru magnetycznego.
Przy dalszym, p�nocno-wschodnim kra�cu wyspy daleko w l�d wysuwa�y si� nier�wne, stare wzg�rza Phlegra Montes, tworz�c kolczasty p�wysep. Gdzie� tutaj ta m�oda kobieta widzia�a Hiroko. Nirgal polecia� w g�r� zachodniej bocznej �ciany Phlegras, a w�wczas nagle u�wiadomi� sobie, to niezwykle dzikie i marsja�skie miejsce bardzo pasowa�oby do jego matki. Phlegras, jak mn�stwo wielkich g�rskich pasm, by�o jedynym pozosta�ym �ukiem sto�ka jakiego� staro�ytnego basenu pouderzeniowego. Wszelkie inne cechy basenu znikn�y ju� dawno temu, ale g�ry Phlegra wci�� trwa�y niczym �wiadek tamtej gwa�townej chwili, w kt�rej uderzy�a stukilometrowa asteroida; du�e kawa�ki litosfery stopi�y si� i zosta�y odrzucone na boki, a inne ci�ni�te w powietrze, po czym upad�y w koncentrycznych kr�gach wok� punktu uderzenia. Spora cz�� ska�y w jednej chwili przeobrazi�a si� w minera�y o wiele twardsze od pierwotnych. Po uderzeniu wiatr rozprasza� fragmenty, pozostawiaj�c tylko te twarde wzg�rza.
Tak jak wsz�dzie, i tu znajdowa�y si� wioski � w zapadliskach, dolinach bez wyj�cia i na g�ruj�cych nad morzem prze��czach. Odosobnione farmy, osady licz�ce dziesi�ciu, dwudziestu albo stu mieszka�c�w. Kraina wygl�da�ajak Islandia. Zawsze istnieli ludzie, kt�rzy lubili odleg�e tereny. Jedna z wiosek, ulokowana na p�askim pag�rku, sto metr�w nad morzem, nosi�a nazw� Nuannaarpoq, kt�ra w j�zyku eskimoskim oznacza�a �znajdowanie ogromnej przyjemno�ci w byciu �ywym�. Mieszka�cy osady i wszyscy inni w g�rach Phlegra mogli si� dosta� na pozosta�� cz�� Elysium sterowcami albo zej�� na stacj� toru magnetycznego zbudowanego wok� Elysium i pojecha� poci�giem. Na tym wybrze�u najbli�szym miastem by� zgrabny port o nazwie Firewater po�o�ony na zachodnim stoku Phlegras (zanim sta�y si� p�wyspem). Miasto le�a�o na skalnej �awie przy ko�cu prawie kwadratowej zatoki. Nirgal dostrzeg� je i wyl�dowa� na male�kim pasie startowym przy wy�szym ko�cu miasta. Wprowadzi� si� do pensjonatu stoj�cego na g��wnym placu, za dokami znajduj�cymi si� ponad oblodzonym basenem dla jacht�w i �odzi.
W nast�pnych dniach lata� wzd�u� wybrze�a w obu kierunkach i odwiedza� jedn� farm� po drugiej. Spotka� wielu interesuj�cych ludzi, nie by�o jednak w�r�d nich Hiroko, nikogo z mieszka�c�w dawnej Zygoty ani nikogo z ich znajomych. Nirgal by� zaskoczony, poniewa� w regionie �y�o do�� sporo
��A ty, co, s�dzisz, �e mamy jakiego� guru? I �e ci� do niego zaprowadzimy?
Po trzech tygodniach Nirgal nie natrafi� na jakikolwiek �lad i musia� zrezygnowa� z poszukiwa� na Phlagra Monies. Nie mia� innego wyj�cia.
Nieustanne w�drowanie. Szukanie jednej osoby w tym ogromnym �wiecie nie mia�o sensu. Niemo�liwy do zrealizowania projekt. W niekt�rych wioskach do Nirgala dociera�y plotki, czasami te� wskazywano mu jakie� miejsce. Lecia� w wyznaczony punkt, a tam dowiadywa� si� kolejnych plotek. Hiroko by�a wsz�dzie i nigdzie. Wiele opis�w, nigdy zdj�cie, wiele opowie�ci, nigdy wiadomo�� przez nadgarstek. Sax by� przekonany, �e Hiroko tu przebywa, Kojot by� pewien, �e jej nie b�dzie. To nie mia�o znaczenia. Skoro tu by�a, ukrywa�a si�. Albo sama pcha�a go w t� pogo� za u�ud�. My�l�c o niej, czu� gniew. Nigdy jej nie znajdzie.
Mimo to nie potrafi� przesta� si� przemieszcza� z miejsca na miejsce. Je�li zosta� w kt�rym� d�u�ej ni� tydzie�, stawa� si� nerwowy i zaniepokojony. Nigdy w �yciu tak si� nie czu�. Mia� wra�enie, �e choruje � napi�cie we wszystkich mi�niach, zaci�ni�ty �o��dek, podwy�szona temperatura, niezdolno�� do skupienia si� na jednej my�li, impuls, by lecie� dalej. Lata� wi�c: z wioski do miasta, na stacj�, do karawanseraju. W niekt�re dni pozwala�, by wiatr unosi� go w dowolnym kierunku. Zawsze by� w�drowcem, a teraz nie widzia� powodu, aby przesta�. Zmiana w formie rz�du� Dlaczego mia�aby zmieni� spos�b jego �ycia? Marsja�skie wiatry by�y niezwyk�e. Silne, nieregularne, g�o�ne, nieprzerwane, niczym �ywe istoty pogr��one w zabawie.
Czasami wiatr przesuwa� szybowiec nad Morze P�nocne i Nirgal przez ca�y dzie� widzia� jedynie l�d i wod� � nic wi�cej � jak gdyby Mars by� planet� oceaniczn�. Tu znajdowa�o si� kiedy� Vastitas Borealis, P�nocne Pustkowie, teraz skute lodem. W pewnych miejscach l�d by� p�aski, w innych potrzaskany, innymi razy bia�y, czasami zabarwiony: czerwieni� py�u, czerni� �nie�nych glon�w, jadeitow� zieleni� glon�w lodowych lub ciep�ym b��kitem, je�li by� idealnie przezroczysty. W pewnych miejscach du�e burze py�owe �zatrzymywa�y si� i zrzuca�y na powierzchni� ca�y �adunek; nast�pnie wiatr rze�bi� masy py�u, a� powstawa�y ma�e pola wydm i teren wygl�da� dok�adnie jak kiedy�, jak stare Vastitas. W innych miejscach przyniesione z pr�dem lodowe kloce uderza�y w rafy kraterowych sto�k�w, tworz�c koliste grzbiety lodowych zwa��w, kt�re wygl�da�y jak smoki.
Otwarta woda by�a czarna lub w r�nych odcieniach purpurowego nieba. Wsz�dzie znajdowa�y si� p�ony, szczeliny, rozpadliny, �achy, zajmuj�c prawie jedn� trzeci� powierzchni morza. Jeszcze wi�cej by�o stopionych jezior, le��cych na powierzchni lodu. Ich woda by�a bia�a, a r�wnocze�nie w kolorze nieba, co niekiedy dawa�o ol�niewaj�cy odcie� jasnego fioletu albo dwie osobne barwy; tak, to by�a kolejna wersja zieleni i bieli, �wiat dw�ch kolor�w po��czonych w jeden. Jak zawsze, Nirgal uzna� dwubarwny widok za niepokoj�cy i fascynuj�cy. Sekret tego �wiata.
Wiele du�ych platform wiertniczych w Vastitas przej�li w swoim czasie �czerwoni� i wysadzili je w powietrze: czarne gruzy le�a�y rozproszone na bia�ym lodzie. Inne platformy zdo�ali obroni� �zieloni� i teraz u�ywane by�y do topienia lodu: na wsch�d od nich rozpo�ciera�y si� wielkie p�ony, otwarta woda parowa�a, jak gdyby z podwodnego nieba w g�r� wznosi�y si� chmury.
Nirgal lecia� w tych chmurach, z wiatrem. Na po�udniowym brzegu Morza P�nocnego znajdowa�o si� wiele zatok, cypli, wysepek i p�wysp�w, fiord�w i przyl�dk�w, wielkich ska� i niskich archipelag�w. Pod��a� za nimi dzie� po dniu, l�duj�c p�nym popo�udniem w nowych ma�ych nadbrze�nych osadach. Widzia� kraterowe wyspy, kt�rych wn�trza by�y ni�sze ni� l�d, a na zewn�trz sto�ka utrzymywa�a si� woda. Widzia� miejsca, kt�re wygl�da�y, jak gdyby l�d si� w nich cofn��, tak �e jego kraw�dzie by�y czarnymi pasmami, poprzecinanymi r�wnoleg�ymi liniami biegn�cymi w d�, do chropowatych zaspowych warstw nier�wnej ska�y i lodu. Czy te odcinki znowu zostan� zalane, a mo�e jeszcze bardziej si� rozrosn�? Nikt w tych nadbrze�nych miastach tego nie wiedzia�. Nikt nie wiedzia�, w kt�rym miejscu ustabilizuje si� linia wybrze�a. Tutejsze osady stawiano w taki spos�b, aby mo�na je by�o przesun�� w inne miejsce. Chronione za pomoc� tam poldery wskazywa�y na fakt, i� niekt�rzy mieszka�cy najwyra�niej sprawdzaj� �yzno�� nowej, dopiero co obna�onej ziemi. Obw�dka w postaci bia�ego lodu, w �rodku rz�dy uprawnych ro�lin w kolorze zieleni.
Na p�noc od Utopii Nirgal min�� niski p�wysep, kt�ry rozci�ga� si� od Wielkiej Skarpy a� do p�nocnej wyspy polarnej, jedynej �l�dowej przerwy� w oceanie otaczaj�cym planet�. Na tym p�askim pasie, zwanym Przesmykiem Boone�a, le�a�a � na wp� pod namiotem, na wp� pod go�ym niebem � du�a osada. Jej mieszka�cy pracowali przy kopaniu kana�u przez p�wysep.
Wia� p�nocny wiatr i Nirgal lecia� z nim. Wiatr szumia�, bucza�, lamentowa�, w niekt�re dni wr�cz j�cza�. Niczym �ywa istota. W morzu po obu stronach d�ugiego niskiego p�wyspu wida� by�o warstwowe rafy lodowe, bia�e tafle, z kt�rych stercza�y wysokie g�ry jadeitowego lodu. Tu, na g�rze, nikt nie mieszka�, ale Nirgal nie szuka� ju� matki � bliski rozpaczy podda� si� i teraz po prostu lata�, pozwalaj�c, by wiatr unosi� jego maszyn� niczym nie�upk� mniszka: ponad potrzaskan� biel� lodowego morza, ponad otwart�, purpurow� wod�, pokreskowan� jaskrawymi od s�o�ca falami. Potem p�wysep rozszerzy� si� i zmieni� w polarn� wysp�, bia��, nier�wn� powierzchni� nad lodem morza. Nie by�o nawet �ladu po pierwotnym uk�adzie stopionych dolin. Tamten �wiat znikn��.
Nirgal min�� wysp� i znowu lecia� nad Morzem P�nocnym, ponad Wysp� Miecznik�w na wschodnim stoku Elysium, na po�udnie, ponownie ponad Cymeri�. Lecia� jak nie�upka. W pewne dni �wiat przybiera� barwy czerni i bieli: wpatruj�ce si� w s�o�ce g�ry lodowe na morzu, tundrowe �ab�dzie na czarnych klifach, czarne nurzyki lec�ce ponad lodem, �nie�ne g�si� Przez ca�y dzie� �adnej innej barwy.
Ci�g�a w�dr�wka. Nirgal oblecia� p�nocn� cz�� planety dwa albo trzy razy, patrz�c na ziemi� i l�d. Obserwowa� wszystkie zmiany, kt�re dokona�y si� wsz�dzie wok�, wszystkie ma�e osady, kt�re kuli�y si� w namiotach albo pod go�ym niebem zmaga�y z zimnym wiatrem. Patrzy� na ten �wiat, ale wcale z tego powodu nie opuszcza� go smutek.
Pewnego dnia dotar� do nowego miasta portowego po�o�onego przy wlocie do d�ugiego, w�skiego fiordu Marwth Vallis i stwierdzi�, �e mieszka tam dwoje jego przyjaci� z zygota�skiego dzieci�ca, Rachel i Tiu. U�ciska� ich, a potem, w trakcie kolacji i po niej, z wielk� przyjemno�ci� patrzy� na tak bardzo znajome twarze. Hiroko znikn�a, ale jego bracia i siostry pozostali. To by�o co�; stanowili dow�d realno�ci jego dzieci�stwa. I mimo up�ywu lat, wygl�dali tak jak wtedy, gdy byli dzie�mi. Rachel i Nirgal byli kiedy� przyjaci�mi, dziewczyna we wczesnych latach pali�a si� do niego i pami�ta� ich poca�unki w �a�niach. Przypomnia� sobie (odczuwaj�c przy tym lekki dreszcz) czas, kiedy Rachel ca�owa�a go w jedno ucho, a Jackie w drugie. I chocia� prawie o tym zapomnia�, w�a�nie z Rachel straci� dziewictwo pewnego popo�udnia w �a�niach, na kr�tko przed tym dniem, kiedy Jackie zabra�a go na wydmy nad jeziorem. Tak, pewnego popo�udnia, prawie przypadkowo, kiedy ich poca�unki nagle sta�y si� bardziej nami�tne, ich cia�a niemal mimowolnie si� po��czy�y.
Teraz Rachel przygl�da�a mu si� z czu�o�ci� � jego r�wie�niczka, kt�rej twarz ��obi�a mapa zmarszczek od cz�stych u�miech�w, kobieta odwa�na i weso�a. Mo�e tak jak on przypomina�a sobie ich pierwsze spotkania � trudno powiedzie�, co jego rodze�stwo pami�ta�o z ich wsp�lnego, dziwacznego dzieci�stwa. Rachel patrzy�a w taki spos�b, jak gdyby pami�ta�a. Zawsze by�a osob� towarzysk� i teraz r�wnie� zachowywa�a si� przyja�nie. Nirgal opowiedzia� jej, jak lata� nad planet�, niesiony przez nieprzerwany wiatr, jak pikowa� powoli wbrew gi�tkiemu szybowcowi do kolejnych ma�ych osad i rozpytywa� o Hiroko.
Rachel potrz�sn�a g�ow�, u�miechaj�c si� ironicznie.
��Gdyby by�a gdzie� w terenie, znalaz�by� j�. R�wnie dobrze mo�esz szuka� do ko�ca �ycia i nigdy jej nie znale��.
Nirgal wyda� z siebie zak�opotane westchnienie, a Rachel roze�mia�a si� i potarga�a mu w�osy.
��Nie szukaj jej.
Tego wieczoru szed� po pa�mie, od poprzerywanej g�rami lodowymi linii brzegowej Morza P�nocnego w g�r�. Czu�, �e musi si� przej��, a nawet pobiega�. Latanie by�o zbyt �atwe, lotnik by� oddzielony od ziemi, wszystko wydawa�o si� ma�e i odleg�e� Znowu �z�y koniec teleskopu�. Nirgal potrzebowa� kontaktu z ziemi�.
P�niej jednak ponownie wsiad� w maszyn�, chocia� podczas lotu patrzy� ju� z wi�ksz� uwag� w d�. Wrzosowiska, torfowiska, ��czki nad strumieniami. Z kr�tkiego uskoku spada�a do morza rzeczka, inna przecina�a pla��. S�one rzeki wpada�y do s�odkiej wody oceanu. Tu i �wdzie Marsjanie posadzili lasy, pr�buj�c zredukowa� burze py�owe, kt�re mia�y pocz�tek w tym terenie. Jak dot�d nie osi�gni�to rezultatu i burze ci�gle szala�y, ale drzewa lasu by�y jeszcze m�ode, wi�c mo�e kiedy�? Nirgal pomy�la�, �e Hiroko na pewno umia�aby sobie z tym poradzi�. Nie trzeba jej szuka� � powiedzia� sobie. � Trzeba patrze� na ziemi�.
Dolecia� do Sabishii. Wci�� jeszcze by�o tam wiele do zrobienia � nale�a�o usun�� spalone budynki, zbudowa� na ich miejscu nowe. Niekt�re sp�dzielnie budowlane nadal przyjmowa�y nowych cz�onk�w. Jedna z nich, poza odbudow� miasta, produkowa�a tak�e ster�wce i inne lataj�ce maszyny, na przyk�ad eksperymentalne lotnie. Nirgal odby� rozmow� w sprawie pracy.
Zostawia� w sp�dzielni szybowiec i wyprawia� si� na d�ugie wycieczki poza miasto. Biega� po wysoko po�o�onych wrzosowiskach, tych samych, le��cych na wsch�d od Sabishii wy�ynach, kt�re przemierza� podczas lat studi�w. Wiele tras na pasmach nadal wygl�da�o znajomo, cho� za nimi le�a�y zupe�nie nowe tereny. Ach, te wysokie ziemie ze swoim �wrzosowym� �yciem. Du�e g�azy narzutowe
Pewnego popo�udnia, gdy Nirgal p�dzi� nieznanym sobie pasmem, spojrza� w d�, w ma�y basen w kszta�cie p�ytkiej misy, kt�ry w naturalny spos�b otwiera� si� na zach�d, na ni�ej po�o�ony rejon. Basen wygl�da� jak lodowcowa kotlina, chocia� by� raczej uleg�ym erozji kraterem z p�kni�ciem w sto�ku, kt�re tworzy�o pasmo o wygl�dzie podkowy. Basen mia� mniej wi�cej kilometr �rednicy i by� do�� p�ytki. Ot, jeszcze jedna marsja�ska osobliwo�� w�r�d wielu innych na masywie Tyrrhena. Z g�ry, z otaczaj�cego pasma horyzont wydawa� si� daleki, a teren poni�ej � guzowaty i nieregularny.
Miejsce wygl�da�o znajomo. Nirgal pomy�la�, i� mo�e w latach studenckich w�drowa� tu z plecakiem. Powoli zszed� do basenu, ci�gle jednak czu� si� jak na szczycie masywu; by�o co� w ciemnym, czystym indygo nieba, rozleg�ym, d�ugim widoku z zachodniej przepa�ci. Tocz�ce si� w g�rze chmury przypomina�y wielkie lodowe g�ry o zaokr�glonych kraw�dziach. Z chmur spada� suchy, ziarnisty �nieg; srogi wiatr smaga� go w skalne rozpadliny lub ca�kowicie usuwa� z basenu. Na wy�szym pa�mie, blisko p�nocno-zachodniego punktu �podkowy� sta� przypominaj�cy chat� z kamieni g�az narzutowy, marsja�ski dolmen o powierzchniach i kantach wyg�adzonych przez lata. Niebo mia�o tu barw� lazurow�.
Nirgal wr�ci� do Sabishii i zbada� spraw�. Wed�ug map i akt Rady Areograficznej i Ekopoetycznej Masywu Tyrrhena basenu tego nikt nie zajmowa�. Tutejszym ludziom du�� przyjemno�� sprawi�o zainteresowanie Nirgala.
��Wysoko po�o�one baseny s� trudne � ostrzegli go. � Niewiele na nich wyrasta. Zagospodarowanie ich to projekt na lata.
��To dobrze.
��Wi�kszo�� ro�lin b�dziesz musia� uprawia� w cieplarniach. Ziemniaki, jednak�e� oczywi�cie je�li zdob�dziesz wystarczaj�co du�o gleby�
Nirgal skin�� g�ow�.
Poprosili go, aby odwiedzi� najbli�sz� basenowi osad�, Dingboche, i upewni� si�, �e nikt z jej mieszka�c�w nie ma plan�w wobec tego miejsca.
Nirgal pojecha� wi�c z powrotem w g�r� ma�� przyczep� z Tariki, Rachel, Tiu i kilkoma innymi przyjaci�mi, kt�rzy postanowili mu pom�c. Przejechali niskie pasmo i znale�li Dingboche, wiosk� zbudowan� na ma�ym
W Dingboche, tak jak w wi�kszo�ci po�udniowych wy�yn, ci�gle jeszcze panowa�a ekonomia daru i Nirgal oraz jego towarzysze musieli przyj�� wiele prezent�w, jako �e zostawali na noc. Tubylcy byli bardzo szcz�liwi, kiedy m�ody Marsjanin spyta� o wysoki basen, kt�ry z racji wygl�du nazywali ma�� podkow� albo ramieniem.
��Tak, wymaga opieki � m�wili.
Ofiarowali si�, �e pomog� mu zacz��.
Ma�� przyczep� dotarli do wysokiej kotliny. Na pa�mie, blisko �chaty z kamieni� wypakowali mn�stwo przewiezionych narz�dzi i pracowali tak d�ugo, a� oczy�cili pierwsze niedu�e pole z kamieni, tworz�c wok� niego ma�y murek. Par� os�b, do�wiadczonych w budowaniu, pomog�o Nirgalowi wykona� pierwsze naci�cia w g�azie na pa�mie. W trakcie tego ha�a�liwego �widrowania kilku tubylc�w z Dingboche wyrze�bi�o w sanskrycie napis na zewn�trznej p�aszczy�nie ska�y:
Potem go�cie wyjechali i Nirgal mia� basen tylko dla siebie.
Chodzi� po nim przez wiele dni; nic nie robi�, jedynie patrzy�. Jego farma � okolone niskimi kamiennymi �cianami ma�e pola oraz oran�erie na jarzyny � zajmowa�a tylko male�k� cz�� basenu. Nirgal nie by� pewny, jak ostatecznie ma wygl�da� jego dom. M�ody Marsjanin z pewno�ci� nie by� samowystarczalny, ale znalaz� dla siebie miejsce. Zacz�� projekt.
Basen� Od wlotu na zach�d bieg� ma�y kana�, kt�ry pasowa�by na wododzia�. We wkl�s�ej stronie ska�y ju� istnia� mikroklimat � by�a pochylona do s�o�ca, lekko os�oni�ta od wiatru. Nirgal sta� si� ekopoet�.
Najpierw jednak musia� pozna� ziemi�. Zdziwi� si�, jak bardzo pracowicie sp�dza� czas od chwili rozpocz�cia projektu. Musia� zrobi� niesko�czon� ilo�� rzeczy, nie mia� jednak �adnego planu, �adnego harmonogramu. Nigdzie si� wprawdzie nie spieszy�, lecz nie by�o te� nikogo, z kim m�g�by si� skonsultowa�. Ka�dego dnia w ostatnich godzinach letniego �wiat�a chodzi� po pa�mie i patrzy� na basen. Dostrzeg� ju� porosty i inne szybko kie�kuj�ce ro�liny. W kotlinach pojawi�y si� pola turniowe, a w miejscach wystawionych na �wiat�o s�oneczne � ma�e mozaiki arktycznego poszycia gruntowego. Na czerwonej glebie o grubo�ci nieca�ego centymetra garbi�y si� kopce zielonego mchu. Woda powstaj�ca wskutek tajania �cieka�a licznymi strumyczkami, skapywa�a z �trawiastych� taras�w � ma�ych okrzemkowych oaz � i spada�a do basenu, gdzie ��czy�a si� na �wirowym
R�cznie zasia� nasiona i zarodniki. Wyrzucaj�c je z przymocowanych do paska toreb albo naczy�, czu� si� jak posta� z obrazu van Gogha albo Starego Testamentu. Uczucie by�o szczeg�lne � mieszanina mocy i bezradno�ci, dzia�ania i losu. Si�gn�� po przywiezione �adunki z warstw� uprawn� i zrzuci� na niekt�re z przygotowanych poletek, a potem r�cznie wyr�wna� ziemi�. Z farmy uniwersyteckiej w Sabishii sprowadzi� d�d�ownice. �Robaki w butelce� � tak Kojot zawsze nazywa� ludzi z wielkich miast; obserwuj�c wij�c� si� mas� wilgotnych nagich rureczek, Nirgal wzruszy� ramionami. Wypu�ci� d�d�ownice na ma�e pola. Dalej, robaczki, powiedzia�, rozwijajcie si� pomy�lnie na tej ziemi.
Gdy w s�oneczne poranki chodzi� po swoich gruntach, nie czu� si� m�drzejszy ni� one. Czuj�ce robaki, tym w�a�nie byli oni wszyscy, zar�wno stworzenia w butelkach, jak i te chodz�ce po ziemi.
Po robakach przysz�a pora na krety i nornice, p�niej na myszy, kr�liki �nie�ne, gronostaje i �wistaki; mo�e za jaki� czas pojawi� si� w�druj�ce po wrzosowiskach irbisy. I lisy. Basen le�a� do�� wysoko, ale naukowcy mieli nadziej�, �e nied�ugo ci�nienie na tej wysoko�ci b�dzie wynosi�o czterysta milibar�w, a w powietrzu znajdzie si� czterdzie�ci procent tlenu; terraformerzy byli ju� bardzo blisko celu. Na razie warunki przypomina�y himalajskie. Przypuszczalnie mog�aby tu �y� ca�a ziemska flora i fauna du�ych wysoko�ci, a tak�e wszystkie jej nowe, przekszta�cone genetycznie odmiany. Wielu ekopoet�w gospodarowa�o ju� na ma�ych skrawkach wy�yny, trzeba tylko przygotowa� teren pod upraw�, wprowadzi� odpowiedni dla basen�w ekosystem, a potem wspomaga� jego rozw�j i obserwowa�, co wzesz�o � chodz�c po polach lub lataj�c nad nimi. Uprawom tym oczywi�cie towarzyszy�y problemy, tote� wiele dyskutowano o inwazji biologicznej i konieczno�ci zintegrowanego zarz�du mikroklimatycznego. C�,
Nirgala jeszcze bardziej zainteresowa�a sprawa ekopoetycznego rozproszenia ro�linnego nast�pnej wiosny, w pierwszym listopadzie, kiedy �nieg stopnia� i spod na wp� staja�ej brei na p�askich tarasach p�nocnego stoku basenu wystrzeli�y ga��zki �nie�nej heuchery. Nirgal jej nie posadzi�, co wi�cej � nigdy o niej nie s�ysza� i prawd� m�wi�c, nie by� nawet pewien, czy dobrze j� zidentyfikowa�, dop�ki pewnego dnia nie odwiedzi� go s�siad, Yoshi. To by�a
Uwa�ano, �e istniej� trzy sposoby rozproszenia � wiatrowe, przestrzenne i wodne; wszystkie trzy cz�sto spotykano na Marsie. Mchy i bakterie rozrasta�y si� przestrzennie, hydrolubna ro�linno�� przez wod� � wzd�u� bok�w lodowc�w i nowych linii brzegowych � natomiast porosty i ca�� mas� innych ro�lin przenosi�y silne wiatry. Podczas w�dr�wki po basenie Yoshi zauwa�y�, �e ludzie przenosz� si� na wszystkie trzy sposoby � przemierzyli Europ�, Azj� i Afryk�, pop�yn�li w d� obu Ameryk i wzd�u� wybrze�y Australii, wyskoczyli na wyspy Pacyfiku (albo na Marsa). W�r�d gatunk�w o du�ej zdolno�ci do przystosowania si� mo�na by mno�y� przyk�ady wszystkich trzech metod. Masyw Tyrrhena znajdowa� si� wysoko, zale�ny wi�c by� od wiatr�w � wia�y tu sta�e wiatry zachodnie, a tak�e letnie pasaty, przynosz�c na oba stoki masywu opady atmosferyczne. Nie wi�cej ni� dwadzie�cia centymetr�w rocznie � na Ziemi taki stan by� charakterystyczny dla pustyni, natomiast na po�udniowej p�kuli Marsa wydawa� si� spory. Masyw sta� si� �deszczow� wysepk�� oraz wielkim zbiorowiskiem rozproszeniowym.
Wysoko po�o�ona kraina by�a nieurodzajna, skalista, pokryta �niegiem we wszystkich zacienionych miejscach, prawie pozbawiona oznak �ycia, z wyj�tkiem punkt�w w basenach, gdzie ekopoeci uprawiali ro�liny. Chmury nap�ywa�y zim� z zachodu, latem � ze wschodu. Wszystkie pory roku na po�udniowej p�kuli intensyfikowa� cykl perihelium-aphelium, tote� na Tyrrhenie zimy by�y naprawd� srogie.
Po ka�dej burzy Nirgal chodzi� po basenie, pragn�� bowiem zobaczy�, co przywia� wiatr. Zwykle dostrzega� tylko �adunek lodowatego py�u, chocia� kt�rego� dnia zauwa�y� wetkni�t� w skaln� szczelin� k�pk� bladoniebieskiego wielosi�u b��kitnego. Sprawdzi� w komputerze, jak nowa ro�lina mo�e oddzia�ywa� na istniej�ce ju� gatunki flory. Z posadzonych ro�lin prze�ywa�o zaledwie dziesi�� procent, a dziesi�� procent z tych pozosta�ych wyrasta�o na chwasty. Yoshi twierdzi�, �e to normalne, �e jest to przyk�ad podstawowej zasady tej dziedziny, zasady �dziesi��-dziesi��.
��Dziesi�� procent oznacza oczywi�cie od pi�ciu do dwudziestu � doda�.
Pewnego razu Nirgal usun�� przywiane wiosn� przez wiatr �d�b�a zwyk�ej przydro�nej trawy, obawia� si� bowiem, �e zdominuje pozosta�e ro�liny; podobnie post�pi� z tundrowym ostem. Innym razem jesienny wiatr sprowadzi� ci�k� mas� py�u. Obecne burze py�owe by�y bez por�wnania s�absze do dawnych, globalnych, po�udniowych, letnich sztorm�w, jednak od czasu do czasu srogi wiatr targa� ja�ow� ziemi� i rozrzuca� py�. Atmosfera znacz�co g�stnia�a, przeci�tnie pi�tna�cie milibar�w rocznie. Z ka�dym rokiem przybiera�y na sile wiatry, a zatem coraz bardziej zbite obszary nawierzchni nara�one by�y na oderwanie od pod�o�a. Opad�y py� zazwyczaj stanowi� jednak�e cienk� warstw� i cz�sto sk�ada� si� w du�ym stopniu z azotan�w; by� wi�c czym� w rodzaju nawozu, kt�ry z nast�pnym deszczem przes�cza� si� do gleby.
Nirgal wyrobi� sobie pozycj� w sabishiia�skiej sp�dzielni budowlanej i cz�sto pracowa� w miejscu budowli, a w swoim basenie zajmowa� si� monta�em i testowaniem jednoosobowych szybowc�w. Pracowa� w ma�ym budynku, kt�ry postawi� z kamiennych, warstwowych �cian; dach wykonany by� z p�yt piaskowca. Poza t� dzia�alno�ci� uprawia� rol� w oran�erii i na zagonie ziemniaczanym oraz zajmowa� si�
Ka�dym uko�czonym szybowcem lecia� do Sabishii, gdzie zatrzymywa� si� w ma�ym mieszkanku na starym mie�cie, w odbudowanym domu swego starego nauczyciela, Tarikiego. Przebywa� tam w�wczas w�r�d wiekowych
Kontakt z lud�mi i liczne zaj�cia powodowa�y, �e Nirgal w mieszkaniu czu� si� dziwnie, a nawet nieprzyjemnie. Zatrudnia� si� wi�c w swojej sp�dzielni i naro�nych jej budowach wok� miasta pracowa� jako tynkarz i robotnik od wszystkiego. Jada� w barach przek�skowych i pubach. Sypia� w gara�u Tarikiego i oczekiwa� na dni, kiedy wr�ci do basenu.
Pewnej nocy wraca� do domu z pubu, ze zm�czenia padaj�c z n�g, kiedy min�� ma�ego m�czyzn� �pi�cego na parkowej �awce. Kojot!
Nirgal zatrzyma� si� na chwil�, potem podszed� do �awki. D�ug� chwil� patrzy�. W niekt�re noce w basenie s�ysza� wycie prawdziwych kojot�w. Ojciec! Nirgal przypomnia� sobie dni, gdy bez�adnie i bezskutecznie szuka� matki. A tutaj jego ojciec spa� na �awce w miejskim parku. Nirgal w ka�dej chwili m�g� go wywo�a� telefonicznie i zawsze wpatrzy� si� w ten pogodny, dziwaczny u�miech, uosobienie Trynidadu. �zy stan�y mu w oczach, ale po sekundzie potrz�sn�� g�ow� i opanowa� si�. Starzec le��cy na parkowej �awce. Taki widok bynajmniej nie nale�a� do rzadko�ci. Wielu
Nirgal podszed� i usiad� na ko�cu �awki, tu� za g�ow� ojca. Siwe, nieporz�dne dredloki. Jak u jakiego� pijaka. Nirgal siedzia� bez ruchu, patrz�c na otaczaj�ce �awk� lipy. Noc by�a spokojna. Przez li�cie prze�witywa�y migocz�ce gwiazdy.
Kojot obudzi� si�, przekr�ci� g�ow� i spojrza� w g�r�.
��Kto tu? � spyta�.
��Witaj! � powiedzia� Nirgal.
��Witaj! � odpar� Kojot i usiad� prosto. Przetar� oczy. � Rany, Nirgalu, ale� mnie przestraszy�e�.
��Przepraszam. Przechodzi�em obok i zobaczy�em ci�. Co robisz?
���pi�.
��Cha, cha, cha.
��No c�, spa�em. O ile wiem, nie robi�em nic wi�cej.
��Kojot, nie masz domu?
��No, nie.
��Czy to ci� nie niepokoi?
��Nie. � Kojot u�miechn�� si� do niego. � Jestem jak ten straszny program telewizyjny. �wiat jest moim domem.
Nirgal tylko potrz�sn�� g�ow�. Kojot spojrza� na syna z ukosa, widz�c, �e go nie rozbawi�. Patrzy� na niego przez d�ugi czas spod na wp� przymkni�tych powiek, oddycha� g��boko.
��M�j ch�opcze � odezwa� si� w ko�cu sennie. W mie�cie panowa�a cisza. Kojot mamrota� pod nosem, jak gdyby ponownie zasypia�. � Co robi bohater, kiedy opowie�� si� ko�czy? Przep�ywa wodospad. Odp�ywa na fali.
��Co takiego?
Kojot otworzy� oczy i pochyli� si� ku Nirgalowi.
��Pami�tasz, jak przywie�li�my Saxa do Tharsis Tholus. Siedzia�e� z nim, a p�niej powiedzia�e�, �e przywr�ci�e� go do �ycia. O to mi chodzi� Przemy�l to sobie. � Potrz�sn�� g�ow�, po czym odchyli� si� w ty�, na �awk�. � To nie jest w porz�dku. To tylko opowie��. Dlaczego si� o ni� martwisz, skoro i tak nie jest twoja. To, co robisz w�a�nie teraz, jest lepsze. Mo�esz si� odsun�� od tego rodzaju historii. Usi�d� w nocy w parku, jak zwyk�y cz�owiek. Jed� wsz�dzie, gdzie tylko chcesz.
Nirgal skin�� g�ow�. Nie by� przekonany.
��Co lubi� robi�? � kontynuowa� Kojot sennym tonem. � I�� do ulicznej kafeterii, wypi� troch�
Sporadycznie w basenie odwiedzali Nirgala go�cie: Sax, Kojot, Art, Nadia i Nikki, kt�ra z ka�dym rokiem stawa�a si� wy�sza; by�a ju� wy�sza od Nadii i wydawa�a si� traktowa� sw� matk� jak niani� albo babk� � tak samo jak Nirgal traktowa� j� przed laty, w Zygocie. Nikki odziedziczy�a poczucie humoru Arta, a sam Art rozwija� je w niej, zach�caj�c do �miechu, spiskuj�c z ni� przeciw Nadii i obserwuj�c sw� c�rk� z najbardziej promienn� przyjemno�ci�, jak� Nirgal kiedykolwiek widzia� na twarzy osoby doros�ej. Ilekro� obserwowa� ca�� tr�jk� siedz�c� na kamiennym murku przy dzia�ce ziemniaczanej i �miej�c� si� z jakiego� �artu Arta, odczuwa� b�l, nawet gdy �mia� si� z nimi; jego starzy przyjaciele byli teraz ma��e�stwem i mieli dziecko. Stanowili ten najbardziej staro�wiecki wzorzec. Gdy Nirgal zastanawia� si� nad sob�, jego obecne �ycie na ziemi nie wydawa�o mu si� tak istotne, jak ich. Co jednak mia� zrobi�? Tylko niewiele os�b na �wiecie mia�o wystarczaj�co du�o szcz�cia, by spotka� prawdziwego partnera. Potrzebne by�o niezwyk�e szcz�cie, aby znale�� kogo� takiego, wra�liwo��, aby go rozpozna�, i odwaga, aby z nim by�. Niewielu ludzi mog�o si� spodziewa� tak wielu prezent�w od losu. Reszta musia�a radzi� sobie inaczej.
Tak wygl�da�o �ycie Nirgala wysoko, w skalnym basenie. Prowadzi� uprawy na w�asne potrzeby i pracowa� nad projektami sp�dzielni, aby zarobi� na zakup tego, czego wyhodowa� nie m�g�. Raz w miesi�cu lata� do Sabishii nowym samolotem, przez tydzie� czy dwa cieszy� si� pobytem w mie�cie, a nast�pnie wraca� do domu. Art, Nadia i Sax przyje�d�ali na g�r� do�� cz�sto, rzadziej Nirgal go�ci� Maj� i Michela albo Spencera (mieszkali w Odessie) czy te� Zeyka i Nazik, przywo��cych z Kairu i Mangali nowiny, kt�rych stara� si� nie s�ucha�. Kiedy go�cie wyje�d�ali, wychodzi� na �ukowate pasmo, siada� na jednym z ulubionych g�az�w, patrzy� na ��ki rozci�gaj�ce si� na osypisku i koncentrowa� si� na tym, co posiada�, na tym �wiecie zmys��w, ska�, porost�w i k�p mchu.
Basen si� rozwija�. Na ��kach mieszka�y krety, na osypisku � �wistaki. Pod koniec d�ugich zim �wistaki budzi�y si� ze snu. Prawie umiera�y z g�odu, bowiem ich wewn�trzne zegary stale jeszcze przystosowane by�y do d�ugo�ci zimy na Ziemi. Nirgal wyk�ada� dla nich na �niegu jedzenie i obserwowa� z g�rnych okien swego domu, jak jedz�. Potrzebowa�y pomocy, aby przetrwa� do wiosny. Traktowa�y jego dom jako �r�d�o po�ywienia i ciep�a; ich pary mieszka�y na ska�ach pod domem, gwi�d��c ostrzegawczo, kiedy kto� si� zbli�a�. Kt�rego� dnia ostrzeg�y go przed lud�mi z tyrrhe�skiej komisji zajmuj�cej si� sprawami zwi�zanymi z wprowadzaniem do ekosystemu nowych gatunk�w. Przedstawiciele komisji przybyli poprosi� Nirgala o list� gatunk�w flory i (w miar� mo�no�ci) fauny �yj�cych na jego terenie, bowiem komisja zaczyna�a tworzy� lokaln� list� �tubylczych gatunk�w�, kt�ra � raz sformu�owana � pozwala�aby im orzeka� w sprawach zwi�zanych z dalszym wprowadzaniem szybko rozrastaj�cych si� gatunk�w. Nirgal cieszy� si�, �e mo�e si� przy��czy� do tej akcji, podobnie jak inne osoby zajmuj�ce si� na masywie
Ludzie z komisji odeszli, a Nirgal siedzia� sam, z domowymi �wistakami; czu� si� osobliwie.
��No c� � powiedzia� do siebie � teraz jeste�my tutejsi.
By� szcz�liwy w swoim basenie, ponad �wiatem i jego sprawami. Wiosn� znik�d zjawi�y si� nowe ro�liny, niekt�re z nich Nirgal nawozi�, inne wyrywa� i przeznacza� na kompost. Zielenie tej wiosny nie przypomina�y �adnych innych odcieni � jasne, intensywne jadeity, limonowe p�czki i li�cie, nowe �d�b�a szmaragdowej trawy, a poza tym niebieskie pokrzywy, czerwone li�cie. P�niej pojawi�y si� kwiaty, ten pot�ny �wiat ro�linnej energii. Nacisk na przetrwanie, ten impuls rozrodczy wsz�dzie wok� Nirgala� Czasem, kiedy Nadia i Nikki wraca�y ze spacer�w, trzymaj�c w du�ych r�kach miniaturowe bukiety, Nirgalowi wydawa�o si�, �e �wiat ma sens. Przypatrywa� si� im, my�la� o dzieciach i czu� si� dziwnie.
Nie tylko jego dr�czy�y takie my�li. Na po�udniowej p�kuli wiosna trwa�a sto czterdzie�ci trzy dni, a nast�powa�a po ostrej apheliumowej zimie. W miar� up�ywu kolejnych wiosennych miesi�cy kwit�o coraz wi�cej ro�lin, najpierw te wczesne, takie jak prymule i �nie�ny w�trobnik, potem p�niejsze, jak floks i wrzos, wreszcie skalnica i tybeta�ski rabarbar, firletka i inne mchy, s�oneczniki i szarotka� W ko�cu ka�dy fragment zielonego kobierca skalistego basenu zdobi�y ol�niewaj�ce kropki cyjanowego b��kitu, ciemnego r�u, ��ci czy bieli; ka�dy kolor znajdowa� si� na innej, charakterystycznej dla danej ro�liny wysoko�ci, a wszystkie jarzy�y si� w ciemno�ciach niczym wytryskuj�ce znik�d krople �wiat�a � neoimpresjonistyczny Mars, zawieszona w powietrzu kolorowa mozaika warstwowego basenu. Nirgal sta� na jego dnie, w miseczkowatej skalnej d�oni, do kt�rej sp�ywa�a topnina, zbieraj�ca si� na linii �ycia, i patrzy� w bezmierny �wiat, ogromn� zacienion� krain�, kt�ra majaczy�a na zachodzie pod s�o�cem, zamglona i p�aska. B�yszcza�y ostatnie promienie dziennego �wiat�a.
Pewnego bezchmurnego poranka na ekranie domowego monitora Nirgala pojawi�a si� Jackie. Oznajmi�a, �e jedzie torem magnetycznym z Odessy do Stacji Libijskiej i chce go odwiedzi�. Nirgal zgodzi� si� na spotkanie, zanim zdo�a� pomy�le�.
Aby j� powita�, zszed� na �cie�k� przy wylotowym strumieniu. Ma�y, wysoko po�o�ony basen � na po�udniu istnia�y miliony takich krater�w jak ten� Ma�y, stary krater pouderzeniowy. Niczym si� nie wyr�nia�. Nirgal przypomnia� sobie L�ni�ce P�askowzg�rze i zdumiewaj�cy ��ty widok na �wit.
Przyjechali trzema roverami, podskakuj�cymi dziko na nier�wnym terenie. Zachowywali si� jak dzieci. Jackie kierowa�a pierwszym pojazdem, Antar � drugim. Towarzyszy�a im grupka m�odych Arab�w. Gdy wysiedli, g�o�no si� �miali. Antar najwyra�niej nie mia� nic przeciwko postojowi. On i Jackie wygl�dali zadziwiaj�co m�odo; min�o sporo czasu, odk�d Nirgal widzia� ich ostatnim razem, a wcale si� nie zmienili. Kuracje; obecnie poddawano si� im od wczesnego wieku i cz�sto, co zapewnia�o wieczn� m�odo�� i chroni�o przed rzadkimi chorobami, kt�re ci�gle jeszcze � od czasu do czasu � zabija�y ludzi; mo�e nawet ca�kowicie chroni�y przed �mierci�. Wcze�nie i cz�sto. Tych dwoje nadal wygl�da�o na pi�tnastolatk�w. Przecie� Jackie by�a rok starsza od Nirgala, kt�ry sko�czy� ju� trzydzie�ci trzy M-lata, a czu� si� jeszcze starzej. Patrz�c na ich roze�miane twarze, pomy�la�, �e kt�rego� dnia te� musi podda� si� kuracji.
Grupa chodzi�a po terenie Nirgala, depcz�c traw� i wydaj�c z siebie �achy� i �ochy� na widok kwiat�w. Z ka�dym ich okrzykiem basen wydawa� mu si� coraz mniejszy. Pod koniec wizyty Jackie wzi�a go na stron� i przypatrzy�a mu si� z powag�.
��Mamy k�opoty z utrzymaniem Ziemian z dala od Marsa, Nirgalu � powiedzia�a. � Przysy�aj� prawie milion ludzi rocznie, chocia� m�wi�e�, �e nigdy do tego nie dojdzie. Nowi przybysze nie przy��czaj� si� do �Dwoini� Marsa�, tak jak bywa�o kiedy�. Ci�gle wspieraj� rodzime rz�dy. Mars nie przekszta�ca ich wystarczaj�co szybko. Je�li nic si� nie zmieni, ca�a idea wolnego Marsa oka�e si� jednym wielkim �artem. Czasem si� zastanawiam, czy aby nie pope�nili�my b��du, pozostawiaj�c w g�rze kabel.
Jackie zmarszczy�a brwi i w jednej chwili przyby�o jej na twarzy dwadzie�cia lat. Nirgal powstrzyma� si� przed wzruszeniem ramionami.
��Pom�g�by� nam, gdyby� przesta� si� tu ukrywa� � krzykn�a, nagle rozgniewana, z pogard� machaj�c r�k�. � Potrzebujemy wszystkich, kt�rzy potrafi� pom�c. Ludzie nadal ci� jeszcze pami�taj�, chocia� za kilka lat�
Musz� wi�c tylko poczeka� jeszcze kilka lat, pomy�la� Nirgal. Tymczasem obserwowa� Jackie. Z pewno�ci� by�a pi�kna. Jednak pi�kno to tak�e sprawa duszy, inteligencji, rado�ci �ycia, empatii. W tym sensie Jackie zbrzyd�a. Nirgalowi zupe�nie nie odpowiada� jej charakter; gdy na ni� patrzy�, odczuwa� b�l. Nie mia� ochoty ju� d�u�ej patrze�.
��Wcale im nie pomagamy, przyjmuj�c coraz wi�ksz� liczb� imigrant�w � rzuci�a. � Obietnica, kt�r� z�o�y�e� na Ziemi, by�a niew�a�ciwa. Ziemianie r�wnie� zdaj� sobie z tego spraw� Mo�e nawet rozumiej� to lepiej ni� my. Jednak przysy�aj� tu swoich ludzi. A wiesz dlaczego? Wiesz? Po prostu chc� zniszczy� wolnego Marsa. Zazdro�cili nam, �e potrafimy idealnie zorganizowa� nasz �wiat, wi�c postanowili go zepsu�. To jest ich jedyny pow�d.
Teraz Nirgal wzruszy� ramionami. Nie wiedzia�, co odpowiedzie�. Prawdopodobnie w s�owach Jackie by�o troch� prawdy, istnia� jednak zapewne milion rozmaitych innych przyczyn, kt�re kaza�y ludziom przylecie� na Marsa; nie by�o sensu tak podkre�la� jednej.
��Wi�c nie wracasz � stwierdzi�a w ko�cu. � Nic ci� to nie obchodzi.
Nirgal potrz�sn�� g�ow�. Nie potrafi� znale�� s��w, by wyja�ni� Jackie, �e nie martwi si� o Marsa, ale o w�asn� w�adz�. I tak by mu nie uwierzy�a. A mo�e tylko on postrzega� j� w taki spos�b?
Nagle Jackie zrezygnowa�a, ju� nie pr�bowa�a go przekona�. Pos�a�a dumne, kr�lewskie spojrzenie Antarowi, kt�ry natychmiast zacz�� zagania� przybysz�w do pojazd�w. Na koniec spojrza�a pytaj�co na Nirgala, po czym poca�owa�a go w same usta, bez w�tpienia po to, aby dr�czy� Antara, Nirgala albo ich obu. M�ody Marsjanin odczu� w duszy ten poca�unek niczym elektryczny wstrz�s. W chwil� potem Jackie znikn�a.
Sp�dzi� popo�udnie i nast�pny dzie� na w�dr�wce; siadywa� na p�askich ska�ach i obserwowa� ma�e potoki wp�ywaj�ce do wi�kszego strumienia. W pewnej chwili przypomnia� sobie, jak szybko p�ynie woda na Ziemi. Nienaturalnie szybko. Ten basen stanowi� jego miejsce, swojskie i kochane. Zna� tu wszystko, nawet ka�d� k�pk� firletki oraz szybko��, z jak� woda odskakuje od kamienia lub sp�ywa po jego g�adkich, srebrzystych kszta�tach. Zna� uczucie dotyku mchu pod opuszkami palc�w. Jego go�cie natomiast byli lud�mi, dla kt�rych Mars stanowi� ide�, rodz�ce si� pa�stwo, sytuacj� polityczn�. Mieszkali w namiotach, mogli �y� w ka�dym mie�cie. Ich po�wi�cenie by�o prawdziwe, tyle �e przywi�zali si� do jakiej� przyczyny albo idei, do jakiej� wyobra�onej planety. Dobrze, �e istnieli tacy ludzie� Tyle �e dla Nirgala Mars oznacza� obecnie ziemi�, miejsce, po kt�rym w�a�nie przep�yn�a woda, �ciekaj�c po licz�cych sobie ponad miliard lat, a obecnie poros�ych �wie�ym mchem ska�ach. Uwa�a�, �e ju� wykona� swoje zadanie; teraz polityk� trzeba zostawi� m�odym. Nie chcia� mie� z ni� ju� wi�cej do czynienia. W ka�dym razie, nie teraz. W�adza by�a dla niego jak Hiroko: stale si� wy�lizgiwa�a z r�k. Tak uwa�a�. Tymczasem, ta kotlina przypomina�a otwart� d�o�.
Jednak potem, pewnego ranka, gdy o �wicie wyszed� na spacer, wyczu�, �e co� si� sta�o. Niebo by�o bezchmurne, przyj�o barw� najczystszej porannej purpury, lecz ig�y ja�owca mia�y ��tawe zabarwienie, podobnie jak mech i li�cie ziemniak�w.
Wyrwa� kilka ��tawych igie�, ga��zek i li�ci; zabra� je do oran�erii, gdzie sp�dzi� dwie godziny, obserwuj�c pr�bki za pomoc� mikroskopu i AL Niestety, nie znalaz� przyczyny problemu. Ponownie wyszed� na zewn�trz i zebra� kilka pr�bek korzeni. Wiele traw wygl�da�o na uschni�te, chocia� dzie� nie by� gor�cy.
Z �omocz�cym sercem i �ci�ni�tym �o��dkiem Nirgal pracowa� ca�y dzie� i cz�� nocy, niczego jednak nie odkry�. �adnych insekt�w, �adnych czynnik�w chorobotw�rczych. A jednak� Najbardziej ��te by�y li�cie ziemniak�w. W nocy zadzwoni� do Saxa i wyja�ni� sytuacj�. Przypadkowo Russell odwiedza� w�a�nie uniwersytet w Sabishii, przyjecha� wi�c do Nirgala nast�pnego ranka ma�ym roverem, najnowszym produktem sp�dzielni Spencera.
���adnie tu � oznajmi�, kiedy wysiad� i rozejrza� si�. Sprawdzi� pr�bki Nirgala w oran�erii. � Hmm� � mrukn��. � Dziwne.
Przywi�z� pojazdem troch� sprz�tu. We dw�ch wtaszczyli go do kamiennego domu, po czym Sax przyst�pi� do pracy. Pod koniec d�ugiego dnia powiedzia�:
��Niczego nie mog� znale��. Musz� zabra� kilka pr�bek do Sabishii.
��Nie mo�esz niczego znale��?
���adnej choroby, bakterii ani wirus�w. � Wzruszy� ramionami. � Zbierzmy kilka ziemniak�w.
Wyszli i wykopali ziemniaki z pola. Niekt�re z nich by�y guzowate, wyd�u�one lub pop�kane.
��Co to jest? � spyta� Nirgal.
Sax zmarszczy� brwi.
��Wygl�da na wrzecionowato�� bulw ziemniaczanych. To choroba.
��Co j� powoduje?
��Jaki� wiroid.
��Co to znaczy?
��Go�y fragment RNA. Najmniejszy znany czynnik zaka�ny. Dziwne.
��Och, Ka! � Nirgal czu�, jak �o��dek �ciska mu si� jeszcze bardziej. � Jak si� tu dosta�?
��Prawdopodobnie na jakim� paso�ycie. Przenosi si� chyba przez trawy. Trzeba dok�adniej zbada�.
Zebrali pr�bki i razem pojechali na d�, do Sabishii.
Nirgal usiad� na poduszce, na pod�odze salonu Tarikiego. By� zdenerwowany. Tariki i Sax rozmawiali d�ugo po kolacji. Okaza�o si�, �e z Tharsis wiatr przywia� tak�e inne wiroidy, kt�re szybko si� rozprzestrzenia�y. Wiroidy by�y znacznie mniejsze ni� wirusy i o wiele prostsze. �Same odcinki RNA�, jak powiedzia� Tariki, �d�ugo�ci oko�o pi��dziesi�ciu nanometr�w�. Ci�ar cz�steczkowy jednostek wynosi� oko�o stu trzydziestu tysi�cy, podczas gdy najmniejszych znanych wirus�w � ponad milion. Ze wzgl�du na wielko��, aby je wydoby� z zawiesiny, musia�y by� wirowane z pr�dko�ci� ponad sto tysi�cy G.
Tariki � stukaj�c w ekran i wskazuj�c na pojawiaj�ce si� schematy � o�wiadczy�, �e wiroid powoduj�cy wrzecionowato�� bulw ziemniaczanych jest dobrze znany. Jego �a�cuch mia� tylko trzysta pi��dziesi�t dziewi�� nukleotyd�w, pojedynczych odcink�w przeplatanych z podw�jnymi. Tego typu wiroidy powodowa�y wiele nieprawid�owo�ci u ro�lin, ��cznie z chorob� �bladego og�rka�, kar�owato�ci� chryzantem, blednicowato�ci�, cadang-cadang,
Tariki powiedzia� Nirgalowi, �e wiroid w jego basenie, powoduj�cy pierwotnie wrzecionowato�� bulw, zd��y� si� ju� zmutowa�. Po zbadaniu chorej trawy w laboratoriach uniwersyteckich naukowcy doszli do wniosku, �e zachoruj� tak�e inne ro�liny.
Nirgal czu� si� chory. Mdli�y go ju� same nazwy chor�b. Popatrzy� na swoje r�ce, kt�re dotyka�y zara�onych ro�lin, i mia� wra�enie, �e przez sk�r�, a� do m�zgu, wdziera mu si� jaka� g�bczasta, encefalopatyczna, grzybowa choroba m�zgu.
��Mo�na to jako� zwalczy�? � spyta�.
Sax i Tariki popatrzyli na niego.
��Najpierw � stwierdzi� Sax � musimy si� dok�adnie dowiedzie�, co to jest.
Okaza�o si�, �e sprawa nie jest prosta. Po kilku dniach Nirgal wr�ci� do basenu, tam przynajmniej m�g� co� zrobi� � Sax zasugerowa� mu, by usun�� z pola wszystkie ziemniaki. By�o to d�ugie, brudne zadanie, jaka� odwrotno�� poszukiwania skarb�w. Nirgal ogl�da� jedn� bulw� po drugiej: ziemniaki by�y chore. Przypuszczalnie wiroid ci�gle znajdowa� si� w glebie. Nirgal zda� sobie spraw� z tego, �e mo�e zaj�� konieczno�� opuszczenia pola albo nawet basenu. W najlepszym razie, trzeba b�dzie posadzi� inne ro�liny. Nikt jeszcze nie wiedzia�, w jaki spos�b wiroid si� rozmna�a, a po Sabishii kr��y�a plotka, �e wiroid okaza� si� czym� zupe�nie innym, ni� naukowcy pierwotnie s�dzili.
��Sk�ada si� z kr�tszego ni� zwykle odcinka � stwierdzi� Sax. � Wi�c albo mamy do czynienia z nowym wiroidem, albo to co� przypomina jedynie wiroid, ale jest jeszcze mniejsze. � W laboratoriach Sabishii nazywali go �wiridem�.
Po tygodniu Sax ponownie przyjecha� do basenu Nirgala.
��Mo�emy spr�bowa� usun�� go w spos�b fizyczny � oznajmi� po kolacji � a potem posadzi� inne gatunki ro�lin, odporne na wiroidy. To jest najlepsze wyj�cie.
��Ale czy skuteczne?
��Ro�liny wra�liwe na infekcje s� do�� charakterystyczne. Je�li wi�c zmienisz trawy i gatunek ziemniak�w, mo�e tak�e gleb� na niekt�rych zagonach ziemniaczanych� � Sax wzruszy� ramionami.
Nirgal jad� z wi�kszym apetytem ni� przez ca�y ubieg�y tydzie�. Ju� sama sugestia, �e istnieje mo�liwe rozwi�zanie, stanowi�a wielk� ulg�. Wypi� troch� wina. Czu� si� coraz lepiej.
��To wszystko jest dziwne, prawda? � zauwa�y�, pij�c po kolacji brandy. � Jakie przyk�ady �ycia tu docieraj�!
��Je�li mo�na je nazwa� �yciem.
��No tak, oczywi�cie.
��Ogl�da�em lokalne wiadomo�ci w telewizji � powiedzia� Nirgal. � Mamy do czynienia z wieloma plagami. Nigdy wcze�niej tego nie zauwa�y�em. Paso�yty, wirusy�
��Tak. Czasami martwi� si�, �e mo�e doj�� do globalnej zarazy, kt�rej nie b�dziemy w stanie zatrzyma�.
��Och, Ka! To si� mo�e zdarzy�?
��Sporo z�ego dzieje si� wok� nas. Fale populacyjne ro�lin, nag�e obumarcia. Wsz�dzie. Przyk�ady zwi�zane z brakiem r�wnowagi. Niepokojenie r�wnowagi, o kt�rej istnieniu nie mieli�my poj�cia. Zdarzaj� si� rzeczy, kt�rych nie rozumiemy. � Jak zawsze, my�l ta unieszcz�liwia�a Saxa.
��Biomy osi�gn� w ko�cu r�wnowag� � podsun�� Nirgal.
��Nie jestem pewien, czy co� takiego w og�le istnieje.
��R�wnowaga?
��Tak. To mo�e by� kwestia� � Russell zamacha� r�kami. � Przerwanie stanu r�wnowagi bez r�wnowagi.
��Przerwanie stanu zmienno�ci?
��Bezustanna zmienno��. Przeplatane zmiany� nag�y wzrost�
��Jak kaskadowy chaos rekombinacyjny?
��By� mo�e.
��S�ysza�em, �e jest to matematyczna dziedzina, kt�r� tylko tuzin ludzi naprawd� rozumie.
Sax spojrza� na niego zaskoczony.
��Nigdy tak nie jest. A mo�e stwierdzenie to dotyczy ka�dej matematycznej poddziedziny. Wszystko zale�y od tego, co masz na my�li, gdy u�ywasz s�owa �rozumie�. Je�li troch� o czym� wiesz, mo�esz t� wiedz� wykorzysta� dla w�asnych cel�w. Nie potrafisz jednak przewidzie� niczego nowego i nie wiesz, jak spo�ytkowa� wiedz�, aby zaproponowa� jakie�� po��dane reakcje. Nie jeste� nawet pewien, czy mo�na tak j� spo�ytkowa�. � M�wi� przez chwil� o zapatrywaniach W�ada na holony, jednostki organiczne, kt�re mia�y w sobie podjednostki, r�wnocze�nie b�d�c podjednostkami wi�kszych holon�w. Na ka�dym poziomie jednostki ��czy�y si�, tworz�c wy�szy poziom; powstawa� wspania�y �a�cuch. W�ad wypracowa� matematyczne wzory tych przyk�ad�w. Okaza�o si�, i� istnieje wiele rodzaj�w holon�w, dok�adnie m�wi�c: wiele rodzin w ramach wielu rodzaj�w. Sax m�wi�, �e gdyby uda�o si� otrzyma� wystarczaj�co du�o informacji o zachowaniu si� danego poziomu holon�w i wy�szego poziomu, mogliby spr�bowa� przedstawi� te zachowania w postaci formu�ek matematycznych i sprawdzi�, co z tego powstanie, a potem mo�e je obali�. � To najlepszy spos�b, w jaki mo�emy potraktowa� tak ma�e rzeczy jak wiroidy.
Nast�pnego dnia zadzwonili do oran�erii w Xanthe, aby poprosi� o przes�anie nowej gleby i pr�bek nowych odmian traw opartych na trawie himalajskiej. Zanim przyby�y, Nirgal wyrwa� z basenu ca�� turzyc� i wi�kszo�� mchu. Praca ta przyprawia�a go o md�o�ci i nie m�g� nic na to poradzi�. W pewnej chwili, s�ysz�c, jak zainteresowany samiec �wistak wydaje w jego kierunku �wisty, usiad� i wybuchn�� p�aczem. Sax ostatnio znowu sta� si� bardziej milkliwy, pogarszaj�c ca�� spraw�, przypominaj�c Nirgalowi o Simonie i w og�le o �mierci. M�ody Marsjanin czu�, �e potrzebuje Mai albo jakiej� innej odwa�nej osoby o wyrazistych pogl�dach, kt�ra z �atwo�ci� potrafi m�wi� na temat problem�w ludzkiego wn�trza, bole�ci i hartu ducha. Zamiast tego mia� Saxa, zatraconego w my�lach, jak gdyby telepatycznie przemawia� w jakim� obcym j�zyku, prywatnym idiolekcie, kt�rego nie mia� ochoty t�umaczy� na angielski.
Po otrzymaniu przesy�ki zacz�li sadzi� w ca�ym basenie nasiona nowych himalajskich traw, zw�aszcza koncentrowali si� na brzegach strumienia i jego odn�g; sadzili pod strugami i pod lodem. Ostry mr�z w�a�ciwie im pomaga�, poniewa� zara�one ro�liny zabija� szybciej ni� zdrowe. Sax i Nirgal spalili wszystkie chore okazy w suszarni na dole masywu. Z okolicznych basen�w przybyli ludzie do pomocy, przywo��c ze sob� nowe odmiany ro�lin do p�niejszego posadzenia.
Min�y dwa miesi�ce i fala inwazji os�ab�a. Pozosta�e ro�liny wydawa�y si� bardziej odporne, a nowo posadzone nie zosta�y zara�one ani nie zgin�y. Basen wygl�da� wprawdzie, jak gdyby na dworze panowa�a jesie� (by�a po�owa lata), lecz umieranie powstrzymano. �wistaki wygl�da�y chudo i wydawa�y si� bardziej niespokojne ni� kiedykolwiek; by�y gatunkiem istot zmartwionych. Nirgal potrafi� zrozumie� ich punkt widzenia. Basen wygl�da� na spustoszony. Nale�a�o si� jednak spodziewa�, �e bioma przetrwa. Wiroid uspokoi� si� i teraz ledwie mogli znale�� jego �lady, niezale�nie od tego, jak twarde i d�ugie wzory odwirowywali. Mieli nadziej�, �e opu�ci� basen w r�wnie tajemniczy spos�b, jak przyby�.
Sax potrz�sn�� g�ow�.
��Gdyby wiroidy, kt�re zara�aj� zwierz�ta, by�y silniejsze� � Westchn��. � �a�uj�, �e nie mog� porozmawia� o tym z Hiroko.
��S�ysza�em, jak m�wili, �e przebywa na biegunie p�nocnym � rzuci� Nirgal.
��Tak.
��Ale?
��Nie s�dz�, �eby tam by�a. I� nie s�dz�, �eby chcia�a ze mn� rozmawia�. Chocia�� ci�gle czekam.
��Na telefon od niej? � spyta� Nirgal z sarkazmem.
Sax skin�� g�ow�.
Z pos�pnymi minami zapatrzyli si� w p�omie� lampy Nirgala. Hiroko� matka, kochanka � opu�ci�a ich obu.
Basen jednak �y�. Kiedy Sax poszed� do swojego rovera, aby odjecha�, Nirgal mocno go u�ciska� i zakr�ci� nim m�ynka. � Dzi�ki.
��Ca�a przyjemno�� po mojej stronie � odpar� Sax. � To by�o bardzo interesuj�ce do�wiadczenie.
��Co teraz zrobisz?
��Chyba porozmawiam z Ann. To znaczy, spr�buj� z ni� porozmawia�.
��Ach tak! Wobec tego, �ycz� ci powodzenia.
Sax pokiwa� g�ow�, jak gdyby chcia� potwierdzi�, �e b�dzie tego potrzebowa�. Pomacha� r�k�, potem po�o�y� obie d�onie na kierownicy i odjecha�. Po minucie znajdowa� si� ju� ponad grzbietem, a w nast�pnej chwili znikn��.
Nirgal zabra� si� teraz za trudn� prac� odbudowywania basenu. Robi�, co m�g�, aby jeszcze bardziej uodporni� ro�liny. Stara� si� zwi�kszy� r�norodno�� i wprowadzi� wi�cej miejscowych organizm�w paso�ytniczych: od mieszka�c�w ska� chasmoendolitycznych po insekty i muchy mikrobiologiczne kr���ce w powietrzu. W ten spos�b chcia� stworzy� pe�niejsz�, bardziej wytrzyma�� biom�. Rzadko odwiedza� Sabishii. Wymieni� ca�� gleb� zagonu ziemniaczanego.
Sax i Spencer przyjechali go odwiedzi�, kiedy w regionie Claritas zacz�a si� du�a burza py�owa. Claritas le�a�y blisko Senzeni Na, a zatem na ich szeroko�ci areograficznej. Burza posuwa�a si� szybko. Sax i Spencer us�yszeli o niej w wiadomo�ciach, a potem, przez par� nast�pnych dni �ledzili jej ruch na zdj�ciach satelity meteorologicznego. Przemieszcza�a si� w kierunku wschodnim i wygl�da�o na to, �e przejdzie na po�udnie od basenu Nirgala, niestety w ostatniej chwili skr�ci�a na p�noc.
Siedzieli we trzech w salonie kamiennego domu Nirgala i patrzyli na po�udnie. Burza przesuwa�a si� � mia�a posta� ciemnej masy wype�niaj�cej niebo. Strach parali�owa� Nirgala, tak jak wy�adowania elektryczne, kt�re powodowa�y, �e Spencer krzycza�, ilekro� czego� dotkn��. Przera�enie nie mia�o sensu, wszak prze�yli ju� wcze�niej dziesi�tki py�owych burz. By� to tylko jaki� szcz�tkowy l�k, pozosta�y po nieszcz�snej sprawie zwi�zanej z wiroidem. Lecz przecie� sobie z nim poradzili.
�wiat�o dzienne zbr�zowia�o nagle i zamgli�o si�. R�wnie dobrze mog�aby panowa� noc � czekoladowa noc; powietrze wy�o ponad kamiennym domem i grzechota�o o zewn�trzne szyby.
��Wiatry staj� si� takie silne � zauwa�y� w zadumie Sax.
Potem wycie os�ab�o, na dworze jednak nadal panowa�a ciemno��. Im s�abiej wia� wiatr, tym bardziej chory czu� si� Nirgal � a� powietrze zupe�nie znieruchomia�o, a Nirgalowi by�o s�abo, ledwie m�g� usta� przy oknie. Tak si� czasami dzia�o z globalnymi burzami py�owymi; ko�czy�y si� nagle, gdy nawa�nica zderzy�a si� z wiatrem przeciwnym albo z jak�� szczeg�ln� form� terenu. W�wczas burza zrzuca�a na powierzchni� �adunek py�u i mia�u. W chwili obecnej tak�e w�a�nie spada� py�, tote� za oknami domu wida� by�o brudn� szaro��. Jak gdyby popi� zamierza� zasypa� ca�y �wiat. Sax mamrota� niespokojnie, �e w dawnych czasach nawet po najwi�kszych burzach py�owych spada�o tylko kilka milimetr�w drobin mia�u. Teraz natomiast, gdy atmosfera by�a o tyle� g�stsza, a wiatry o tyle� pot�niejsze, wysoko, w g�r� wznosi�y si� ogromne ilo�ci py�u i piasku i je�li ca�y �adunek spada� w jednym miejscu � jak to si� czasami zdarza�o � osady mog�y by� znacznie grubsze.
Poniewa� burza sko�czy�a si� tak blisko domu Nirgala, spora cz�� mia�u spad�a na jego teren. P�niej nasta�o mgliste i bezwietrzne popo�udnie. Powietrze wype�nia�o co� w rodzaju rzadkiego dymu, przez kt�ry mo�na by�o dostrzec ca�y basen pokryty ci�kim kobiercem py�u.
Nirgal wyszed� na zewn�trz z mask� na twarzy i z rozpacz� zacz�� kopa� �opat�, a nast�pnie go�ymi r�koma. Za nim, s�aniaj�c si� w mi�kkich zaspach py�u, pojawi� si� Sax i po�o�y� mu r�k� na ramieniu.
��Obawiam si�, �e nie mo�na nic na to poradzi�.
Warstwa py�u mia�a prawie metr g��boko�ci albo i wi�cej.
Po jakim� czasie wiatr rozwia� nieco z tego py�u, reszt� przykry� �nieg, a kiedy stopnia�, powsta�e b�oto sp�yn�o strumykami, wycinaj�c � podobny do starego � nowy fraktalny wzorzec systemu kanalik�w w postaci unerwionego li�cia. Woda ponios�a py� oraz mia� w d� masywu i dalej po powierzchni planety. Jednak do tego czasu zgin�y ju� wszystkie organizmy ro�linne i zwierz�ce �yj�ce wcze�niej w basenie Nirgala.
Ostatnio Harry Whitebook wynalaz� metod� zwi�kszenia zwierz�cej tolerancji na dwutlenek w�gla. Dokona� tego, wprowadzaj�c do organizm�w ssak�w gen, kt�ry zawiera� w sobie pewne charakterystyczne cechy krokodylej hemoglobiny. Krokodyle potrafi�y wstrzymywa� pod wod� oddech na bardzo d�ugi czas, a dwutlenek w�gla, kt�ry dociera� do ich krwi, rozpuszcza� si� w niej w jony dwuw�glanu i wi�za� z zawartymi w hemoglobinie aminokwasami; powsta�a mieszanina powodowa�a, i� z hemoglobiny uwalnia�y si� cz�steczki tlenu. Wysoka tolerancja na dwutlenek w�gla ��czy�a si� zatem ze zwi�kszon� wydajno�ci� nadtlenienia, wspania�� adaptacj� organizm�w do nowych warunk�w. W dodatku, jak si� okaza�o, istnia�a naprawd� prosta metoda (odk�d wskaza� j� Whitebook) przekazywania tej cechy ssakom � dzi�ki wykorzystaniu najnowszej technologii kopiowania cech: wyznaczano odpowiednie odcinki �naprawczej�, enzymatycznej fotoliazy DNA, kt�re � podczas kuracji gerontologicznych � wykazywa�y zdolno�� ��czenia wyznacznik�w danej cechy z nowym genomem, zmieniaj�c lekko w�asno�ci hemoglobiny osobnika.
Sax nale�a� do pierwszych os�b, kt�rym zezwolono na u�ywanie tej metody. Sam pomys� bardzo mu si� spodoba�, poniewa� zapewnia� w przysz�o�ci rezygnacj� z masek na twarz pod go�ym niebem, a Sax wiele czasu sp�dza� w terenie. Poziom dwutlenku w�gla w atmosferze si�ga� ci�gle jeszcze oko�o czterdziestu milibar�w z ca�kowitych pi�ciuset (przy poziomie morza), opr�cz dwustu sze��dziesi�ciu milibar�w azotu, stu siedemdziesi�ciu milibar�w tlenu i trzydziestu � rozmaitych gaz�w szlachetnych. St�enie dwutlenku w�gla wci�� by�o zatem zbyt wysokie, aby ludzie bez masek filtracyjnych mogli je tolerowa�. Gdyby jednak Sax zastosowa� na sobie metod� kopiowania cech, m�g�by chodzi� swobodnie po dworze i obserwowa� zwierz�ta z t� sam� cech�. Mutanty w swoich ekologicznych niszach, umieraj�ce z powodu ciep�a b�d� zimna, inwazji i regresji, daremnie szukaj�ce r�wnowagi, kt�ra nie by�a jeszcze mo�liwa. Innymi s�owy, �ycie na Marsie nie r�ni�o si� od �ycia na Ziemi, tyle �e tutaj rozw�j dokonywa� si� w znacznie szybszym tempie, poniewa� naturalnym zmianom pomaga� cz�owiek. Modyfikacje, wprowadzanie cech i ich kopiowanie, translacje, udane i nieudane interwencje, efekty nie zamierzone, nieprzewidziane lub niezauwa�alne; dzia�alno�� ta osi�gn�a stopie�, w kt�rym wielu rozwa�nych naukowc�w przestawa�o udawa�, �e ma nad ni� jak�kolwiek kontrol�.
�Niech si� stanie to, co si� mo�e sta� � jak mawia� Spencer, gdy bywa� podchmielony, obra�aj�c poczucie sensu Michela. Niestety, na obecn� sytuacj� nikt nie mia� wp�ywu, tote� Michelowi pozostawa�o zacz�� my�le� po nowemu. �ycie rozwija�o si� w spos�b nieprzewidziany, zachodzi�a ewolucja. Sax sprawdzi�, �e s�owo to pochodzi z �aciny i pierwotnie oznacza�o rozwini�cie zwoju b�d� otwarcie ksi��ki. Istnia�a te� ewolucja bezpo�rednia, szybka, na kr�tk� met�. Na tutejsz� ludzie mieli cz�ciowy wp�yw i potrafili j� przyspiesza� � w ka�dym razie, pewne jej aspekty� Trzeba si� by�o pogodzi� z faktem, �e Marsjanie nie do ko�ca wiedz�, co robi�.
Sax w�drowa� po P�wyspie Da Vinciego, prostok�tnym fragmencie l�du otaczaj�cym koliste sto�kowe wzg�rze Krateru Da Vinciego i ograniczonym fiordami Simud, Shalbatana i Ravi, kt�re uchodzi�y do po�udniowego kra�ca zatoki Chryse. Na zachodzie, przy uj�ciu fiord�w Ares i Tiu, le�a�y dwie wyspy: Kopernik i Galileusz. Uk�ad morza i �yznej ziemi by� idealny dla p�czkuj�cego �ycia � technicy z laboratori�w Da Vinciego wybrali naprawd� znakomite miejsce, cho� Sax by� absolutnie przekonany, �e wtedy, przed laty nie mieli poj�cia o okolicy. Zreszt�, kiedy� istnia�y tu tajne lotniczo-kosmonautyczne laboratoria podziemia, a krater cechowa� si� grubym sto�kiem i znajdowa� w odpowiedniej odleg�o�ci od Burroughs i Sabishii. O krok do raju. Przez ca�e �ycie mo�na by�o obserwowa� to miejsce, nie opuszczaj�c domu.
Hydrologia, biologia inwazji, areologia, materia�oznawstwo, fizyka cz�stek elementarnych, kosmologia: wszystkie te dziedziny niezwykle interesowa�y Saxa, jednak jego codzienna praca w ostatnich latach przewa�nie wi�za�a si� z meteorologi�. Na P�wyspie Da Vinciego klimat by� bardzo �gwa�towny�; deszczowe burze przesuwa�y si� na po�udnie zatoki, suche katabatyczne wiatry opada�y z po�udniowych wy�yn i fiordowych kanion�w, tworz�c na morzu du�e, p�nocne fale. Poniewa� miejsce le�a�o tak blisko r�wnika, cykl perihelium-aphelium oddzia�ywa� na nie o wiele bardziej ni� zwyk�e inklinacyjne pory roku. Aphelium przynosi�o zimn� pogod� co najmniej dwadzie�cia stopni na p�noc od r�wnika, podczas gdy perihelium pra�y�o r�wnik tak samo jak regiony po�udniowe. W styczniach i lutych ogrzane s�o�cem po�udniowe powietrze wznosi�o si� w stratosfer�, skr�ca�o na wsch�d przy tropopauzie i ��czy�o si� z kr���cymi pr�dami strumieniowymi nad wybrzuszeniem Tharsis. Po�udniowy pr�d by� wilgotny, ni�s� znad Zatoki Amazo�skiej deszcze, kt�re zrzuca� na Daedali� i Ikari�, czasami na zachodni� �cian� g�r basenu Argyre, gdzie tworzy�y si� lodowce. P�nocny pr�d natomiast rozlewa� si� po g�rzystych obszarach Tempe-Mareotis, potem uderza� ponad Morzem P�nocnym, gromadz�c wilgo� na kolejn� burz�. Na p�noc od niego, ponad czap� polarn�, powietrze ch�odzi�o si� i opada�o na wiruj�c� planet�, wywo�uj�c powierzchniowe wiatry z p�nocnego wschodu. Te zimne, suche wichury mkn�y czasami pod cieplejszym i wilgotniejszym powietrzem umiarkowanych sta�ych wiatr�w zachodnich, powoduj�c powstawanie nad Morzem P�nocnym front�w ogromnych kowade� burzy, nieraz wysokich na dwadzie�cia kilometr�w.
Wiej�ce na po�udniowej p�kuli � bardziej jednolitej ni� p�nocna � wiatry �zachowywa�y si� jeszcze bardziej zgodnie z zasadami fizyki powietrza: po�udniowo-wschodnie pasaty wia�y od r�wnika do szeroko�ci areograficznej trzydziestej, dominuj�ce sta�e wiatry zachodnie od szeroko�ci trzydziestych do sze��dziesi�tych, natomiast polarne sta�e wiatry wschodnie stamt�d a� do bieguna. Na po�udniu znajdowa�y si� ogromne pustynie, zw�aszcza mi�dzy szeroko�ci� pi�tnast� i trzydziest�, gdzie wznosz�ce si� przy r�wniku powietrze ponownie opada�o, powoduj�c wysokie ci�nienie i gor�c� temperatur�; powietrze nasycone by�o mn�stwem nie skroplonej pary wodnej. Na tym obszarze (le�a�y tu mi�dzy innymi hiperja�owe prowincje: Solis, Noachis i Hesperia) rzadko kiedy pada�y deszcze, wiatry podnosi�y py� z suchej ziemi, a burze py�owe zdarza�y si� cz�sto i znacznie g�stsze ni� wcze�niej, czego Sax sam niestety do�wiadczy� podczas pobytu z Nirgalem na Tyrrhenie.
Tak wygl�da�y g��wne wzorce marsja�skiej pogody: gwa�towny klimat w okresie aphelium, �agodny � w trakcie helioekwinokcj�w. Po�udnie by�o p�kul� ekstrem�w, p�noc � p�kul� umiarkowan�. Zak�ada�y tak w ka�dym razie pewne modele. Sax obserwowa� symulacje tworz�ce te modele, zdawa� sobie jednak spraw�, �e harmonizuj� z rzeczywisto�ci� jedynie w przybli�eniu; ka�dego roku rejestrowano rozmaite wyj�tki, w dodatku warunki zmienia�y si� w ka�dej fazie terraformowania. Przysz�o�ci klimatu Marsa nie mo�na by�o przewidzie�, nawet gdyby �zamrozi� zmienne i wbrew faktom udawa�, �e terraformowanie si� ustabilizowa�o. Sax stale symulowa� na komputerze pogod� okresu tysi�ca najbli�szych lat, zmieniaj�c w modelach parametry i za ka�dym razem jawi� mu si� zupe�nie inny klimat. Fascynuj�ce! Lekka grawitacja i spowodowana ni� elementarna wysoko�� atmosfery, ogromna, pionowa rze�ba powierzchni, obecno�� Morza P�nocnego (kt�re mog�o pokry� si� lodem lub pozosta� p�ynne), g�stniej�ce powietrze, cykl perihelium-aphelium (kt�ry stanowi� aberracj� i powoli ulega� precesji na rzecz inklinacyjnych p�r roku) � skutki ka�dej z tych osobliwo�ci mo�na by�o sobie do�� �atwo wyobrazi�, lecz uk�ad ich wszystkich razem sprawia�, �e marsja�ski klimat sta� si� niezwykle trudny do przewidzenia. Sax mia� wra�enie, �e im d�u�ej obserwuje komputerowe symulacje, tym mniej wie. Sam� prac� uwa�a� jednak�e za bardzo interesuj�c�, potrafi� wi�c przesiedzie� przed ekranem ca�y dzie�.
Siadywa� te� czasem na Punkcie Simshal i wpatrywa� si� w chmury p�yn�ce przez hiacyntowe niebiosa. Po�o�ony na p�nocnym zachodzie Fiord Kasei stanowi� wietrzny tunel, w kt�rym zdarza�y si� najsilniejsze katabatyczne porywy na planecie; wiatr wiej�cy w kierunku zatoki Chryse miewa� pr�dko�� nawet pi�ciuset kilometr�w na godzin�. Ilekro� zbli�a�a si� tak silna wichura, Sax dostrzega� � sygnalizuj�ce j� � cynamonowe chmury na p�nocnym horyzoncie. W dziesi�� lub dwana�cie godzin p�niej od p�nocy nadchodzi�y spore, wznosz�ce si� na pi��dziesi�t metr�w fale, kt�re z �omotem uderza�y w morskie klify, a nast�pnie rozpryskiwa�y si� o ska�y; powietrze na ca�ym p�wyspie zmienia�o si� w g�st� bia�� mg��. Niebezpiecznie by�o p�yn�� po morzu podczas takiej wichury. Sax dobrze o tym wiedzia�, poniewa� nauczy� si� obs�ugiwa� ma�y katamaran i kiedy�, w trakcie �eglugi przybrze�nymi wodami po�udniowej zatoki, z�apa� go sztorm.
Znacznie przyjemniej by�o obserwowa� burz� z klifu. Tego dnia wia� ledwie do�� mocny wiatr, chocia� daleko, na p�noc od Kopernika, woda ciemnia�a od szkwa�u. Sax czu� na sk�rze gor�ce promienie s�o�ca. Globalna �rednia temperatura zmienia�a si� co roku, raz rosn�c, raz malej�c, przewa�nie jednak rosn�c� Na wykresie czasem pojawia�a si� pozioma o�, czasem wznosz�ce si� g�rskie pasmo. Zapomniano ju� o �roku bez lata�. Zreszt�, trwa� w rzeczywisto�ci trzy lata (nikt jednak nie mia� ochoty nazywa� tego okresu �trzema niezwykle ch�odnymi latami�), kt�rych ludzie woleli nie wspomina�. Sax, sp�dziwszy sporo czasu w Sabishii u Michela i Mai, wiedzia�, �e ludzie my�l� symbolicznie i potrzebuj� dozna� pozytywnych. Kochaj� dramatyzm. Maja chyba bardziej ni� wi�kszo��, mog�a wr�cz pos�u�y� za przyk�ad przesadny. Sax martwi� si� jej wp�ywem na Michela. Duval najwyra�niej nie cieszy� si� �yciem. Cierpia� z powodu nostalgii. Nostalgia� Od greckich s��w
��Wyjed� ze mn� � nak�ania� Sax Michela. � Chc� zrobi� troch� bada� w terenie.
��Tak, tak, wkr�tce.
��Skoncentruj si� na chwili obecnej � rzuci� Sax. � Ka�da oznacza szczeg�ln� rzeczywisto��, charakteryzuje si� niepowtarzaln� aktualno�ci�. Nie potrafisz przepowiada�, ale umiesz wyja�nia�. Koniecznie, powiniene� spr�bowa�. Je�li jeste� dobrym obserwatorem i masz troch� szcz�cia, potrafisz powiedzie�, dlaczego co� si� zdarza! Jakie to interesuj�ce!
��Sax. Kiedy sta�e� si� poet�?
Russell nie wiedzia�, co na to pytanie odpowiedzie�. Michel by� smutny, przepe�nia�a go ogromna nostalgia.
��Znajd� czas na wyjazd w teren � powt�rzy� na koniec Sax.
W nieostre zimy, kiedy wiatry by�y umiarkowane, Sax op�ywa� katamaranem po�udniowy kraniec zatoki Chryse, Z�otej Zatoki. Przez reszt� roku pozostawa� na p�wyspie. Cz�sto rano opuszcza� Krater Da Vinciego i pieszo lub w ma�ym poje�dzie odbywa� wycieczki. Przewa�nie robi� w�wczas pomiary meteorologiczne, chocia� oczywi�cie bacznie obserwowa� wszystko wok�. Na wodzie pozwala� si� unosi� �odzi; czuj�c, jak wiatr dmie w �agiel, posuwa� si� od jednego ma�ego zakr�tu wybrze�a do nast�pnego. Je�li znajdowa� si� na l�dzie, jecha� tak d�ugo, a� znalaz� odpowiednie miejsce. Wtedy zatrzymywa� pojazd i wysiada�.
Spodnie, koszula, skafander, wysokie buty dla w�drowc�w, stary kapelusz � niczego wi�cej nie potrzebowa� ka�dego dnia sze��dziesi�tego pi�tego roku marsja�skiego. Nadal interesowa� si� pogod�. Zwykle temperatura wynosi�a kilka stopni powy�ej dwustu osiemdziesi�ciu kelwin�w � by� to orze�wiaj�cy ch�odek, kt�ry Sax lubi�. Globalne �rednie oscylowa�y wok� dwustu siedemdziesi�ciu pi�ciu stopni Kelvina. Russell uwa�a� t� przeci�tn� � nieco ponad punktem zamarzania wody � za dobr�. Takie ciep�o stopi�oby zmarzlin� mniej wi�cej w tysi�c lat. Na szcz�cie, istnia�y r�wnie� inne metody�
W�drowa� po tundrowym mchu i koprze morskim, turzycy i trawie. �ycie na Marsie � dziwna sprawa� W�a�ciwie istnia�o wsz�dzie. Przyczyny jego pojawienia si� nie by�y jasne. Ostatnimi czasy Saxa nurtowa� w�a�nie ten problem. Dlaczego w jakiej� cz�ci kosmosu rozprzestrzenia� si� porz�dek, skoro wszyscy spodziewali si� jedynie entropii?, zapytywa� siebie. Zaintrygowa�o go te� wypowiedziane na poczekaniu wyja�nienie Spencera, kt�ry pewnej nocy na odeskim gzymsie przy piwie o�wiadczy�, �e w rozszerzaj�cym si� wszech�wiecie porz�dek nie jest naprawd� porz�dkiem, lecz tylko r�nic� mi�dzy faktycznie istniej�c� entropi� i maksymaln� mo�liw� entropi�; t� r�nic� ludzie postrzegali jako porz�dek. Sax by� zaskoczony, s�ysz�c tak� interesuj�c� kosmologiczn� my�l z ust przyjaciela, ale Spencer by� zaskakuj�cym cz�owiekiem. Tyle �e pi� zbyt wiele alkoholu�
Le��c na trawie i patrz�c na tundrowe kwiaty, Sax musia� my�le� o �yciu. W �wietle s�o�ca ma�e, intensywnie kolorowe kwiaty jarzy�y si� antracyj�nami. Ideogramy porz�dku. Nie wygl�da�y jak zwyczajna r�nica w poziomie entropii. Jak�e pi�kna jest materia p�atka kwiatu; sk�pane w �wietle, by�y widoczne w postaci neoimpresjonistycznych kropli: tu bia�a kropla, tam lawendowa, dalej b��kitna. Gdyby poszczeg�lne cz�steczki by�y widoczne, okaza�yby si� bardzo ma�e, mo�e nawet mniejsze, ni� potrafi sobie wyobrazi� cz�owiek. Chocia� ostatnio teoretycy z Da Vinciego zacz�li wspomina� o post�pach w dziedzinach zajmuj�cych si� male�kimi cz�steczkami � teorii superstrun i teorii grawitacji kwantowej; podobno nawet przetestowali tezy, kt�re kiedy� stanowi�y wielk� s�abo�� teorii strun. Poniewa� Saxa zainteresowa� powr�t do dzia�a� eksperymentalnych, postanowi� zrozumie�, czym w�a�ciwie si� zajmuj� badacze. Porzuci� morskie klify i wr�ci� do sal wyk�adowych, zasiada� w nich popo�udniami podczas deszczowych p�r roku, obserwowa� spotkania grupy, ogl�da� prezentacje i przys�uchiwa� si� p�niejszym dyskusjom. Patrz�c na ekran, studiowa� r�wnania matematyczne, a poranki sp�dza�, czytaj�c o powierzchniach Riemanna, algebrach Lie, liczbach Eulera, topologiach g�stych przestrzeni sze�ciowymiarowych, geometriach r�niczkowych, zmiennych Grassmanna, operatorach awaryjnych W�ada i wszystkich innych matematycznych kwestiach, kt�rych znajomo�� by�a niezb�dna, by nad��y� za aktualnym pokoleniem naukowc�w.
Superstrunami Sax zajmowa� si� ju� nieco wcze�niej. Teoria powsta�a prawie dwie�cie lat temu, roztrz�sano j� jednak�e teoretycznie na d�ugo przedtem, zanim w og�le pojawi�a si� matematyka czy te� odpowiednie mo�liwo�ci bada� eksperymentalnych. Opisywa�a najmniejsze cz�steczki czasoprzestrzeni nie jako punkty geometryczne, ale jako ultramikroskopowe p�tle, drgaj�ce w dziesi�ciu wymiarach, z kt�rych sze�� zbija�o si� wok� tych p�tli, czyni�c je egzotycznymi obiektami matematycznymi. Przestrze�, w kt�rej wibrowa�y cz�steczki, zosta�a ju� wcze�niej skwantyzowana przez teoretyk�w dwudziestego pierwszego wieku we wzory p�tli zwane sieciami spinowymi, w kt�rych linie dzia�ania si�y w najmniejszym ziarnie pola grawitacyjnego zachowywa�y si� podobnie jak linie dzia�ania si�y magnetycznej wok� magnesu � pozwala�y drga� strunom jedynie w pewnej harmonii. Te supersymetryczne struny, wibruj�ce harmonijnie w dziesi�ciowymiarowych sieciach spinowych, obliczono dok�adnie i w spos�b wiarygodny dla r�nych si� i cz�steczek postrzeganych na poziomie subatomowym; obliczono wszystkie bozony i fermiony oraz ich efekty grawitacyjne. W pe�ni opracowana teoria stanowi�a udane po��czenie mechaniki kwantowej z teori� grawitacji, b�d�c� problemem fizyki teoretycznej przez dwa stulecia.
Sax uzna� t� dziedzin� za ekscytuj�c�, jednak wraz z wieloma innymi sceptykami dostrzega� przeszkod� w postaci bardzo ma�ych rozmiar�w wyst�puj�cych w teorii p�tli i przestrzeni. Wszystkie one oscylowa�y wok� rz�du l O�33 centymetra, tak zwanej d�ugo�ci Plancka, znacznie mniejszej od cz�steczek subatomowych; typowe atomowe j�dro mia�o na przyk�ad �rednic� oko�o 1013 centymetra, czyli jedn� milionow� miliardowej cz�ci centymetra� Kiedy� Sax intensywnie usi�owa� przemy�le� t� wielko��. Pomys� by� do�� rozpaczliwy, uwa�a� jednak, �e trzeba spr�bowa�; kto� powinien cho� na chwil� skupi� si� na tej beznadziejnie niepoj�tej miniaturowo�ci. P�niej Sax przypomnia� sobie, �e w teorii strun m�wi si� o wielko�ciach jeszcze dwudziestokrotnie mniejszych � o obiektach rz�du jednej tysi�cznej jednej miliardowej cz�ci rozmiaru atomowego j�dra! Wyt�y� umys� nad tym wsp�czynnikiem i doszed� do wniosku, �e struna by�aby w takim razie rozmiaru atomu, gdyby atom mia� wielko�� Uk�adu S�onecznego. Ledwie m�g� poj�� ten stosunek.
Co gorsza, struna by�a zbyt ma�a, aby bada� j� eksperymentalnie. Dla Saxa fakt ten stanowi� sedno problemu. Fizycy prowadzili eksperymenty w akceleratorach na poziomach energetycznych rz�du stu gigaelektronowolt�w, czyli masowej energii protonu. Z tych eksperyment�w, prowadzonych z wielkim wysi�kiem przez wiele lat, wy�oni� si� tak zwany poprawiony standardowy model fizyki cz�steczkowej. Model ten wyja�nia� wiele, by� naprawd� zadziwiaj�cym osi�gni�ciem i sk�ada� si� z tez, kt�re mo�na by�o udowodni� b�d� obali� za pomoc� laboratoryjnego eksperymentu lub kosmologicznych obserwacji, tez tak urozmaiconych i dobrze sformu�owanych, �e fizycy mogli dzi�ki nim z przekonaniem m�wi� o wielu zdarzeniach, kt�re mia�y miejsce w historii wszech�wiata od Wielkiego Wybuchu, a �ci�le rzecz bior�c, potrafili �cofn�� si� a� do jednej milionowej sekundy czasu.
Jednak�e teoretycy zajmuj�cy si� strunami chcieli wykona� fantastyczny skok poza poprawiony model standardowy, do odleg�o�ci Plancka, czyli najmniejszego mo�liwego zakresu, minimalnego ruchu kwantu, kt�rego nie mo�na by�o zmniejszy�, nie popadaj�c w sprzeczno�� z zasad� wykluczenia Pauliego. Skupianie si� na minimalnym rozmiarze cz�stek z pewno�ci� mia�o jaki� sens, jednak faktycznie obserwacja zdarze� w tak ma�ej skali przybiera�a eksperymentalne poziomy energetyczne wielko�ci przynajmniej 10 l9 gigaelektronowolt�w; naukowcy nie potrafili ich osi�gn��, �aden akcelerator nigdy si� nie zbli�y� do takich warto�ci. Skala pasowa�a bardziej do serca supernowej. Nie, nie. Wielka odleg�o�� � niczym ogromna przepa�� b�d� pustynia � dzieli�a teoretyk�w od zakresu Plancka. Ten poziom rzeczywisto�ci pozostawa� nieznany we wszystkich mo�liwych sensach fizycznych.
Tak w ka�dym razie utrzymywali sceptycy. Jednak osobom naprawd� zainteresowanym jak�� teori� nigdy si� nie da wyperswadowa� studi�w nad ni�. Naukowcy szukali zatem cho�by niebezpo�redniego potwierdzenia swej teorii na poziomie subatomowym, kt�ry z ich perspektywy wydawa� si� gigantyczny, oraz w kosmologii. Anomalie w zjawiskach, kt�rych poprawiony model standardowy nie potrafi� wyja�ni�, mog�yby wyt�umaczy� tezy postawione przez teori� strun w zwi�zku z zakresem Plancka. Tezy te by�y wszak�e nieliczne i dotyczy�y trudnych do dostrze�enia zjawisk. Nie znaleziono �adnych rzeczywistych i rozstrzygaj�cych dowod�w. Niemniej jednak, w kolejnych dekadach zawsze znalaz�o si� kilku entuzjast�w strun, podejmuj�cych si� bada� nad nowymi uk�adami matematycznymi, kt�re mog�yby ujawni� dodatkowe odga��zienia teorii i wyznaczy� �atwiejsze do sprawdzenia rezultaty niebezpo�rednie. Nie by�o to wiele, Sax zreszt� s�dzi�, �e jest to ryzykowna droga dla fizyki, ca�ym sercem bowiem wierzy� w eksperymentalne testowanie wszelkich teorii. Je�li jakiego� zjawiska nie dawa�o si� potwierdzi� eksperymentem, pozostawa�o ono zdaniem Saxa w krainie matematyki i jego pi�kno by�o jedynie abstrakcyjne. W matematyce znajdowa�o si� wiele dziwacznych, atrakcyjnych i egzotycznych obszar�w, je�li jednak nie modelowa�y one �wiata zjawisk, nie interesowa�y Saxa.
Teraz jednak po tylu dziesi�cioleciach pracy naukowcy zaczynali osi�ga� post�p w interesuj�cych Saxa kwestiach. W nowym superkolizerze w sto�ku Krateru Rutherforda odkryli cz�steczk� wt�rn� �Z�, kt�rej istnienie znacznie wcze�niej przewidzia�a teoria strun. A detektor monopolu magnetycznego, orbituj�cy wok� s�o�ca poza p�aszczyzn� ekliptyki, wykry� �lad czego�, co wygl�da�o na nie ograniczon� cz�stk� frakcyjnie na�adowan� o masie r�wnej masie bakterii � by�o to bardzo rzadkie migni�cie �litej cz�steczki o s�abym oddzia�ywaniu�, czyli LCSO. Teoria strun przewidzia�a je, jednak poprawiony model standardowy nie potwierdzi� ich istnienia, chocia� na podstawie kszta�t�w galaktyk twierdzono, �e masa grawitacyjna ka�dej z nich jest dziesi�ciokrotnie wi�ksza, ni� mo�na by s�dzi� po widocznym �wietle. Sax pomy�la�, �e interesuj�ca by�aby teoria, kt�ra potrafi�aby w spos�b zadowalaj�cy wyja�ni� ciemn� materi� jako �lit� cz�steczk� o s�abym oddzia�ywaniu�.
Jedna z najwybitniejszych os�b zwi�zanych z t� teori� pracowa�a w�a�nie w Da Vincim. Nale�a�a do grupy, kt�rej przygl�da� si� Sax, i nazywa�a si� Bao Shuyo. Urodzi�a si� i wychowa�a w Dorsa Brevia, mia�a pochodzenie japo�sko-polinezyjskie. Jak na m�od� Marsjank� by�a niewysoka, chocia� i tak o p� metra przewy�sza�a Saxa. Czarne w�osy, ciemna sk�ra, orientalne, bardzo regularne, a r�wnocze�nie osobliwie zwyczajne rysy. Onie�miela� j� zar�wno Russell, jak i inni ludzie; czasem si� nawet j�ka�a, co Saxa bardzo wzrusza�o. Kiedy jednak stawa�a w sali wyk�adowej i zaczyna�a m�wi� o swojej pracy, potrafi�a nad sob� zapanowa�; na ekranie pisa�a r�wnania i notatki niezwykle szybko. W owych momentach wszyscy s�uchaj�cy wyk�adu niczym zahipnotyzowani ca�kowicie skupiali si� na tym, co m�wi�a. Bao pracowa�a w Da Vincim od roku i ka�da w miar� inteligentna osoba potrafi�a w niej rozpozna� jednego z najgenialniejszych wsp�czesnych naukowc�w, odkrywaj�cego rzeczywisto�� przed oczyma swoich uczni�w.
Inni m�odzi zapale�cy oczywi�cie stale jej przerywali, zadaj�c pytania. W tej grupie naukowej by�o wiele t�gich umys��w, wszyscy czuli si� r�wni i razem pracowali nad matematycznym modelowaniem grawiton�w i grawitin�w, ciemnej materii i materii cienia. Og�lnie rzecz bior�c, sesje by�y bardzo tw�rcze w sensie naukowym i pasjonuj�ce, a Bao najwyra�niej stanowi�a ich si�� nap�dow�, na kt�rej polegali i z kt�r� musieli si� liczy�.
Bao nieco niepokoi�a Saxa. Spotyka� przedtem kobiety na wydzia�ach matematyki i fizyki, ale Bao by�a jedynym kobiecym geniuszem matematycznym, o jakim kiedykolwiek s�ysza�, i to w ca�ej d�ugiej historii tej dziedziny, kt�ra � teraz to sobie u�wiadomi� � by�a absolutnie zmaskulinizowana. Czy istnia�o w �yciu co� r�wnie m�skiego jak matematyka? I dlaczego tak si� dzia�o?
Z drugiej strony Saxa martwi� fakt, �e prace Bao opiera�y si� na nie publikowanych tekstach tajskiego matematyka z ubieg�ego stulecia, nerwowego m�odego cz�owieka nazwiskiem Samui, kt�ry pomieszkiwa� w domach publicznych Bangkoku, a� w ko�cu pope�ni� samob�jstwo w wieku dwudziestu trzech lat. Pozostawi� po sobie wiele �ostatecznych rozwi�za� w stylu wielkiego twierdzenia Fermata i przez ca�e �ycie upiera� si�, �e wszystkie matematyczne tezy przekazali mu telepatycznie obcy. Bao ignorowa�a ca�� t� otoczk�, potem wyja�ni�a niekt�re z bardziej niejasnych innowacyjnych pomys��w Samuiego, wreszcie u�y�a ich dla rozszerzenia grupy wyra�e� zwanych udoskonalonymi operatorami Rovellego-Smolina, kt�re z kolei pozwoli�y jej wprowadzi� poj�cie systemu sieci spinowych, doskonale zaz�biaj�cych si� z superstrunami. Bao doprowadzi�o to do �wietnego po��czenia mechaniki kwantowej i teorii grawitacji, czyli do rozwi�zania wielkiego problemu� Je�li rzeczywi�cie jej si� uda�o. W ka�dym razie, teoria okaza�a si� pot�na i Bao ustali�a wiele wyra�nych tez w powa�niejszych dziedzinach zwi�zanych z atomem i kosmosem; od tamtego czasu potwierdzono niekt�re z tych tez.
Dzi�ki swoim odkryciom Bao sta�a si� obecnie kr�low� fizyki � pierwsz� kr�low� fizyki � a eksperymentatorzy we wszystkich laboratoriach Marsa stale komputerowo ��czyli si� z Da Vincim i z niepokojem oczekiwali kolejnych sugestii od wielkiej matematyczki. Podczas popo�udniowych sesji w sali wyk�adowej czu�o si� napi�cie i podniecenie. Spotkania rozpoczyna� Max Schnell i w pewnym momencie zaprasza� Bao, kt�ra wstawa�a i podchodzi�a do monitora ustawionego przy drzwiach frontowych pomieszczenia; skromna, pe�na gracji, powa�na, energiczna, m�oda kobieta. Pi�ro biega�o po ekranie, gdy Bao przedstawia�a spos�b dok�adnego obliczania masy neutrina, opisywa�a bardzo szczeg�lne sposoby, w jakie drgaj� struny, aby tworzy� rozmaite kwarki, lub m�wi�a, jak kwantyzuj� przestrze�, skutkiem czego grawitina dziel� si� na trzy rodziny. Koledzy i przyjaciele Bao, oko�o dwudziestu m�czyzn i jedna kobieta, przerywali jej wyk�ad pytaniami, dopisywali r�wnania wyja�niaj�ce kwestie poboczne lub opowiadali pozosta�ym o najnowszych rezultatach z Genewy, Palo Alto czy Rutherforda. W trakcie tej godziny zebrani w sali Da Vinciego zdawali sobie spraw�, �e si� znajduj� w centrum �wiata.
Wsz�dzie, w laboratoriach na Ziemi, Marsie i na pasie asteroidowym, notowano ogromne zainteresowanie pracami matematyczki, naukowcy prowadzili trudne, szczeg�owe eksperymenty, tworzono osobliwe wzory geometryczne, odkrywano cz�steczki LCSO ciemnej materii i materii cienia, wyja�niano r�ne rodziny lepton�w, fermion�w i leptokwark�w, tymczasowo rozwi�zywano problem gazowego zmasowania galaktyki i tak dalej. Fizycy mieli wra�enie, �e ich dziedzina jest w ko�cu bliska Ostatecznej Teorii. Albo przynajmniej w samym �rodku �nast�pnego du�ego kroku�.
Poniewa� Sax zdawa� sobie spraw� z wielko�ci umys�u Bao, sama my�l o rozmowie z ni� deprymowa�a go. Nie chcia� marnowa� czasu matematyczki na sprawy trywialne. Jednak pewnego popo�udnia, na przyj�ciu
Od tej pory nabrali zwyczaju dyskutowania co jaki� czas. Sax zawsze musia� na pocz�tku troch� uspokaja� Bao, jednak uwa�a� to zadanie za ca�kiem interesuj�ce. A kiedy od jesiennego ekwinokcjum nadesz�a sucha pora roku i Sax zacz�� znowu wyp�ywa� na �agl�wce z ma�ego portu Alfa, spyta� nie�mia�o dziewczyn�, czy nie zechcia�aby si� do niego przy��czy�. Omawiaj�c ca�� spraw�, czuli si� skr�powani, niemniej jednak nast�pnego �adnego dnia Bao spotka�a si� z Saxem i po�eglowali razem na jednym z wielu ma�ych katamaran�w nale��cych do laboratorium.
Po ca�ym dniu p�ywania Russell zacumowa� w ma�ej Zatoce Florenckiej, po�o�onej na po�udniowy wsch�d od p�wyspu, gdzie fiord Ravi rozszerza� si� (p�niej przechodzi� w Zatok� Arsenow�). W�a�nie tu Sax nauczy� si� �eglowa� i nadal by� �wietnie obznajomiony z wiatrami i pr�dami. Kiedy�, podczas d�u�szych wycieczek zbada� tutejsz� delt� fiord�w i zatok przy dolnym ko�cu systemu marineryjskiego, a trzy czy cztery razy po�eglowa� w g�r� wschodniej strony zatoki Chryse, a� do fiordu Mawrth i wzd�u� p�wyspu Synaj.
Tego szczeg�lnego dnia jednak�e poprzesta� na Zatoce Florenckiej. Wiatr wia� z po�udnia i Sax halsowa�, przy ka�dej zmianie kursu prosz�c o pomoc Bao. �adne z nich nie m�wi�o zbyt wiele. W ko�cu, aby przerwa� milczenie, Sax zmusi� si� do rozmowy na tematy dotycz�ce fizyki. Dyskutowali o sposobach, w jakie struny tworz� prawdziw� struktur� czasoprzestrzeni, zamiast po prostu zast�powa� punkty w jakiej� ca�kowicie abstrakcyjnej siatce.
Sax zastanowi� si� nad t� kwesti� i powiedzia�:
��Czy kiedykolwiek si� martwisz, �e do tej pory niedost�pna dla eksperymentu praca oka�e si� domkiem z kart, kt�ry przewr�ci jaka� prosta matematyczna sprzeczno�� albo p�niejsza teoria, mog�ca pokaza� co� lepiej albo w �atwiejszy spos�b?
��Nie � odpar�a Bao. � Tak pi�kna teoria musi by� prawdziwa.
��Hmm� � zamy�li� si� Sax, patrz�c na dziewczyn�. � Musz� przyzna�, �e wola�bym co� solidniejszego. Co� w typie Einsteinowskiej Rt�ci � znan� sprzeczno�� poprzedniej teorii, kt�r� rozwi�zuje nowa teoria.
��Niekt�rzy powiedzieliby, �e pasuje tu brakuj�ca materia cienia.
��By� mo�e.
Bao roze�mia�a si�.
��Rozumiem, potrzebujesz czego� wi�cej. Mo�e co� da si� zrobi�.
��Nie trzeba � stwierdzi� Sax. � Chocia�, oczywi�cie, by�oby mi�o. To znaczy, przyda�oby si� co� przekonuj�cego. Je�li dan� kwesti� dok�adniej si� rozumie, mo�na j� wykorzysta� lepiej. Tak jak z plazm� w reaktorach termoj�drowych � doda�, nawi�zuj�c do nadal nie rozwi�zanego problemu, kt�rym zajmowa�o si� inne laboratorium w Da Vincim.
��Plazm� mo�na by lepiej zrozumie�, gdyby j� powi�za� z sieciami spinowymi.
��Naprawd�?
��Tak s�dz�.
Bao zamkn�a oczy, jak gdyby pisa�a sobie w g�owie wzory. Sax poczu� przenikliwe uk�ucie zazdro�ci b�d�� �alu. Zawsze pragn�� posiada� tego rodzaju wnikliwo��, kt�r� mia�a siedz�ca obok w �odzi osoba. Dziwnie jest by� �wiadkiem czyjego� geniuszu.
��S�dzisz, �e ta teoria b�dzie oznacza� koniec fizyki? � spyta�.
��Och, nie. Chocia� mogliby�my opracowa� podstawy. Wiesz, podstawowe prawa. Tak, to mo�liwe. Jednak w�wczas, wraz z nowym poziomem, pojawi�yby si� nowe problemy. Praca Taniejewa zaledwie szkicuje t� kwesti�. Fizyka jest jak gra w szachy, mo�emy si� nauczy� wszystkich jej zasad, a i tak nie b�dziemy gra� bardzo dobrze z powodu stale si� pojawiaj�cych nowych kombinacji. Hm, no wiesz� pionki mog� by� silniejsze b�d� s�absze. To zale�y od ich miejsca na szachownicy. Nie nauczysz si� o tym z podr�cznika, poniewa� jest to rezultat wszystkich po��czonych ze sob� zasad.
��Tak jak z pogod�.
��Zgadza si�. Ju� rozumiemy lepiej atomy ni� pogod�. Interakcje element�w s� zbyt skomplikowane i nie potrafimy za nimi nad��y�.
��To holonomia. Studiowanie ca�ych system�w.
��Jednak obecnie stanowi tylko gar�� domys��w. Pocz�tek nauki, ot co.
��I tak samo jest z plazm�.
��Plazma jest bardzo jednorodna. Wi��e si� z ni� niewiele czynnik�w, zatem mo�na j� rozpatrywa� na podstawie analizy siatki spinowej.
��Powinna� o tym porozmawia� z grup� termoj�drow�.
��Naprawd�? � Spojrza�a zaskoczona.
��Tak.
Wtedy uderzy� pot�ny podmuch wiatru, wi�c Sax i Bao na kilka minut musieli si� skupi� na obserwacji �odzi. Wiatr uderza� w �agle, powoduj�c rozmaite odg�osy. Wreszcie Sax wyregulowa� kurs i katamaran p�yn�� ku s�o�cu w coraz mocniejszej bryzie. �wiat�o igra�o w pi�knych czarnych w�osach Bao zebranych na karku. Za dziewczyn� Sax widzia� morskie klify Da Vinciego. Sieci, dr��ce pod dotykiem s�o�ca � och, nie. Nie m�g� patrze�, ani otwartymi, ani zamkni�tymi oczyma.
Ostro�nie spyta�:
��Czy kiedykolwiek my�la�a� o tym, �e jeste�, no wiesz, jedn� z pierwszych wielkich kobiet matematyczek?
Bao spojrza�a na niego zaskoczona, potem odwr�ci�a g�ow�. Wiedzia�, �e wielokrotnie si� nad tym zastanawia�a.
��Atomy w plazmie poruszaj� si� we wzorcach, kt�re s� du�ymi fraktalami wzor�w sieci spinowych � stwierdzi�a.
Sax skin�� g�ow�, zada� dodatkowe pytania na ten temat. S�dzi�, �e Bao potrafi�aby pom�c grupie termoj�drowej z Da Vinciego w rozwi�zaniu problem�w dotycz�cych budowy lekkiej aparatury do syntezy j�drowej.
��Zajmowa�a� si� kiedy� in�ynieri�? Albo fizyk�?
��Ale� jestem fizykiem � odrzek�a obra�ona.
��No ale� matematycznym fizykiem, a ja my�l� o stronie praktycznej.
��Fizyka to fizyka.
��Rzeczywi�cie.
Jeszcze raz spr�bowa� i tym razem niebezpo�rednio.
��Kiedy zacz�a� si� uczy� matematyki?
��Gdy mia�am cztery lata, mama da�a mi r�wnania kwadratowe i r�ne gry matematyczne. Zajmowa�a si� statystyk�, by�a bardzo gorliwa.
��A szko�y w Dorsa Brevia�
Bao wzruszy�a ramionami.
��W porz�dku. Ale matematyk� poznawa�am sama. Czyta�am. Korespondowa�am te� z wydzia�em w Sabishii.
��Rozumiem.
Zacz�li rozmawia� o innych sprawach: o �rodowisku, pogodzie, obs�udze �agl�wki. A w nast�pnym tygodniu Bao znowu towarzyszy�a Saxowi, tym razem podczas spaceru po klifach p�wyspu. Russell z wielk� przyjemno�ci� pokazywa� dziewczynie fragment tundry. Po jakim� czasie, krok po kroku, Bao zdo�a�a przekona� Saxa, �e naukowcy coraz lepiej rozumiej� to, co si� dzieje na poziomie Plancka. Sax pomy�la�, �e naprawd� zadziwiaj�ca jest taka kolejno�� � najpierw wyczuwa� co� intuicyjnie, potem spekulowa� i dedukowa�, aby uciele�ni� dan� teori� i poj�� j�; tak si� tworzy bardzo skomplikowana, pot�na fizyka, m�wi�ca o �rzeczach� niezmiernie ma�ych i rozumiana przez nielicznych. Niesamowite! Struktura rzeczywisto�ci. Chocia� oboje zgadzali si�, �e wiele podstawowych kwestii nadal pozostaje bez odpowiedzi. By�o to zreszt� nieuniknione. Sax i Bao le�eli obok siebie na trawie w s�o�cu, wpatrywali si� intensywnie w p�atki jakiego� tundrowego kwiatu. Niezale�nie od tego, co si� dzia�o na poziomie Plancka, tu i teraz p�atki jarzy�y si� b��kitnie w �wietle, przyci�gaj�c absolutnie niezg��bion� si�� ludzkie oko.
Sax, le��c na trawie, u�wiadomi� sobie, jak bardzo si� topi wieczna zmarzlina. Poniewa� topnina le�a�a na twardym, stale jeszcze zamarzni�tym gruncie, warstwa powierzchniowa stawa�a si� coraz bardziej przemoczona i bagnista. Kiedy wsta�, wichura przewia�a go na wskro�, wyci�gn�� wi�c ramiona do s�o�ca. Deszcz fotonowy, drgaj�cy w spinowych sieciach.
Podczas drogi powrotnej do rovera Sax powiedzia� Bao, �e w wielu regionach ciep�o z elektrowni atomowych jest kierowane w zmarzlin�, w w�skie chodniki i z tego wzgl�du powierzchnia wilgotnych stref coraz silniej nasi�ka wod�. Ziemia topnia�a i nagle zacz�y powstawa� tereny podmok�e. Tamtejsza bioma by�a bardzo aktywna; �czerwoni� protestowali. Tyle �e wi�kszo�� teren�w, na kt�rych pojawia�a si� zmarzlinowa topnina, i tak znajdowa�a si� obecnie na dnie Morza P�nocnego. Natomiast t� niewielk� ilo��, pozosta�� poza powierzchni� morza, powinno si� chroni� jako �naturalne� bagna i moczary.
Reszta hydrosfery r�wnie� podlega�a zmianom. Nic nie mo�na by�o na to poradzi�, bowiem woda jest bardzo skutecznym rze�biarzem nawet najtwardszych ska�. Aby zda� sobie spraw� z tego faktu, wystarczy�o obserwowa� paj�czo lekki wodospad, kt�ry s�czy� si� w d� urwiska i � na d�ugo, zanim uderzy� w ocean � zmienia� si� w bia�� mg�� lub w ci�kie, gigantyczne fale, tak mocno poniewieraj�ce klifami, �e trz�s�a si� ca�a powierzchnia. Sax pomy�la�, �e po kilku milionach lat takiej dzia�alno�ci klify zostan� znacz�co zerodowane.
��Widzia�e� kaniony nadbrze�ne? � spyta�a Bao.
��Tak, widzia�em Nirgal Vallis. Woda na dnie pi�knie pasuje. Patrz�c na ni�, odczuwa�em wielk� satysfakcj�.
��Nie wiedzia�am, �e tu ro�nie tak du�a tundra.
Sax wyja�ni�, �e tundra stanowi przewa�aj�cy ekosystem wi�kszo�ci po�udniowych wy�yn. Tundra i pustynia. W tundrze cz�steczki mia�u przylega�y bardzo skutecznie do gruntu, �aden wiatr nie m�g� bowiem podnie�� b�ota ani grz�skich piask�w o tak wielkiej powierzchni, �e podr� po pewnych regionach by�a wr�cz niebezpieczna. Na pustyniach natomiast pot�ne wiatry p�dzi�y wielkie ilo�ci py�u w g�r�, w niebo, powoduj�c och�odzenie temperatury, zaciemnienie powietrza w dzie� i problemy podczas l�dowania. Nag�e skojarzenie kaza�o Saxowi zapyta� Bao:
��Spotka�a� kiedykolwiek Nirgala?
��Nie.
Obecne burze piaskowe nie by�y ju� wprawdzie tak silne jak dawno zapomniana Wielka Burza, niemniej jednak ci�gle trzeba je by�o bra� pod uwag�. Stworzony przez mikrobakterie pustynny chodnik stanowi� jedyne rozwi�zanie rokuj�ce nadziej�, chocia� zajmowa� jedynie szczytowy centymetr pok�ad�w i wiatr cz�sto zdziera� jego kraw�d�. Problem nie by� �atwy. Burze zostan� chyba z Marsjanami na wieki.
A jednak, istnia�a aktywna hydrosfera! I co za tym idzie, �ycie.
Matka Bao zgin�a w katastrofie jakiego� ma�ego samolotu i Bao jako najm�odsza c�rka musia�a jecha� do domu i zaj�� si� takimi sprawami, jak w�asno�� domu rodzinnego. Saxowi wyja�niono, �e prawo dziedziczenia przez najm�odsz� c�rk� mieszkanki Dorsa Brevia wzorowa�y na matriarchacie Indian Hopi. Bao nie by�a pewna, kiedy wr�ci; istnia�o nawet ryzyko, �e nie wr�ci. Podchodzi�a do ca�ej sytuacji praktycznie, wiedzia�a, �e po prostu musi wype�ni� sw�j obowi�zek jak nale�y. Ju� by�a skupiona na w�asnych my�lach, tote� Saxowi pozosta�o tylko pomacha� jej na po�egnanie i, potrz�saj�c g�ow�, wr�ci� do pokoju. Rozumie� podstawowe prawa rz�dz�ce wszech�wiatem, a nie mie� poj�cia, co oznacza termin �spo�ecze�stwo�� Szczeg�lnie nieczu�y przedmiot bada� Sax po��czy� si� z Michelem i po�ali� si�.
��Dzieje si� tak, poniewa� kultura stale si� rozwija � odpowiedzia� mu Francuz.
Sax rozumia�, co jego przyjaciel ma na my�li � gwa�townie zmienia�o si� nastawienie ludzi do wielu spraw.
��Czasami wydaje mi, �e nie dostrzegam �adnego post�pu � mrukn��. Czu� si� dziwnie strapiony.
��Ale�, Saxie � zaprotestowa� Michel � w�a�nie tu, na Marsie, mamy do czynienia z zanikiem zar�wno patriarchatu, jak i praw w�asno�ci, co stanowi jedno z najwi�kszych osi�gni�� w ludzkiej historii.
��Je�li to w og�le prawda.
��Nie s�dzisz, �e kobiety dysponuj� w�adz� na r�wni z m�czyznami?
��O ile wiem, nie.
��Gdy dochodzi do reprodukcji, maj� chyba nawet wi�cej praw.
��To co m�wisz, rzeczywi�cie ma sens.
��A gruntami zarz�dzaj� wsp�lnie. Ci�gle posiadamy na w�asno�� osobiste przedmioty, do nikogo jednak nie nale�y �aden skrawek ziemi. To nowa spo�eczna rzeczywisto��, zmagamy si� z ni� codziennie.
Michel mia� racj�. Sax przypomnia� sobie zawzi�te konflikty z dawnych czas�w, kiedy na porz�dku dziennym by�y takie problematyczne kwestie, jak w�asno�� czy kapita�. Tak, rzeczywi�cie: patriarchat i prawa w�asno�ci powoli znika�y. Przynajmniej na Marsie, przynajmniej teraz. A co do teorii strun, mo�e zabra� sporo czasu doprowadzenie jej do przyzwoitego stanu. Mimo wszystko, nawet Sax, kt�ry nie �ywi� �adnych uprzedze�, dziwi� si�, widz�c kobiet�-matematyka. Albo, m�wi�c bardziej precyzyjnie, kobiet�-geniusza. Kt�ra zreszt� z miejsca go, hm, zahipnotyzowa�a � podobnie jak wszystkich innych m�czyzn w swojej grupie naukowej � do tego stopnia, �e jej wyjazd zupe�nie Saxa rozstroi�.
��Zdaje si�, �e na Ziemi ludzie walcz� tak samo jak przedtem � powiedzia� niepewnie.
Nawet Michel musia� mu przyzna� racj�.
��Naciski populacyjne � rzuci�, z pogard� machaj�c r�k�. � Na Ziemi mieszka zbyt wiele os�b. Jest ich coraz wi�cej� Widzia�e�, co si� dzia�o podczas naszej wizyty. P�ki na Ziemi panuje taka sytuacja, Mars jest zagro�ony. Z tego powodu, my tutaj r�wnie� ze sob� walczymy.
Sax pokiwa� g�ow�. Fakt ten w pewnym sensie go pocieszy�; ludzkie zachowanie nie by�o mo�e z�e czy g�upie, ale z pewno�ci� zaledwie na wp� racjonalne w stosunku do danej sytuacji (niebezpiecznej) historycznej. Ka�dy �apa�, co m�g�, s�dz�c, �e dla wszystkich nie wystarczy. Za wszelk� cen� starali si� chroni� swoje potomstwo. Takie zachowanie rodzic�w uczy�o dzieci egoizmu; cz�sto walczy�y mi�dzy sob�. Ale przynajmniej by� to krok naprz�d.
��Nie jest tak �le � m�wi� Michel. � Nawet na Ziemi ludzie maj� mniej dzieci. Poza tym, bior�c pod uwag� pow�d� i wcze�niejsze k�opoty, musisz przyzna�, �e Ziemianie do�� dobrze si� przystosowuj� do �ycia kolektywnego. Zreszt�, wiele nowych ziemskich ruch�w spo�ecznych zainspirowa�y nasze dzia�ania. I dzia�alno�� Nirgala. Tamci ci�gle go obserwuj� i s�uchaj�, nawet kiedy nic nie m�wi. Nadal owocuje to, co powiedzia� w trakcie naszej wizyty.
��W to akurat wierz�.
��No c�, sam widzisz! Przyznasz, �e idzie ku lepszemu. A kiedy kuracje przed�u�aj�ce �ycie przestan� dzia�a�, pojawi si� r�wnowaga narodzin i zgon�w.
��Wkr�tce osi�gniemy t� sytuacj� � przepowiedzia� Sax ponuro.
��Dlaczego tak m�wisz?
��Pojawi�y si� oznaki. Ludzie umieraj� z r�nych przyczyn. Problem starzenia si� nie jest prosty. Pozostajemy przy �yciu, mimo �e powinni�my odchodzi� � to cud. Z pewno�ci� starzenie si� ma w sobie jaki� cel. Cho�by, unika si� dzi�ki niemu przeludnienia. Robi si� miejsce dla nowego materia�u genetycznego.
��Dla nas to kiepska przepowiednia.
��Przekroczyli�my ju� przeci�tny wiek o dwie�cie procent.
��Zgoda, a jednak� Nikt nie chce umiera� z takiej przyczyny.
��Nie. Ale musimy si� skupi� na chwili obecnej. Skoro ju� o tym mowa� dlaczego nie pojedziesz ze mn� w teren? U�wiadomisz sobie, jak wielkim staj� si� tam optymist�. Zreszt�, na otwartej przestrzeni jest naprawd� bardzo interesuj�co.
��Spr�buj� znale�� troch� wolnego czasu. Mam wielu pacjent�w.
��Masz du�o wolnego czasu. Sam zobaczysz.
S�o�ce sta�o wysoko. Kr�g�e, bia�e chmury t�oczy�y si� w powietrzu, tworz�c pociemnia�e przy spodach wielkie masy o niepowtarzalnych kszta�tach. Wydawa�y si� solidne jak marmur. K��biaste chmury deszczowe. Sax ponownie sta� na zachodnim klifie P�wyspu Da Vinciego i patrzy� przez fiord Shalbatana na ostre urwisko wschodniego stoku Lunae Planum. Za plecami Russella wznosi�o si� wzg�rze o p�askim wierzcho�ku � sto�ek Krateru Da Vinciego. Bliska sercu baza. Mieszka� tu ju� od d�u�szego czasu. Obecnie jego sp�dzielnia wys�a�a na orbit� wiele satelit�w i rakiety no�ne. Wsp�pracowa�a z laboratorium Spencera w Odessie oraz z wieloma innymi zak�adami. Du�a sp�dzielnia w stylu Mondragonu � pier�cie� laboratori�w i dom�w w sto�ku, a tak�e pola i jeziora wype�niaj�ce dno krateru. Niekt�rzy ludzie z�o�cili si� na ograniczenia, jakie ekos�dy narzuca�y im w zwi�zku z planowanymi projektami, na przyk�ad w sprawie elektrowni produkuj�cych rzekomo zbyt wiele ciep�a. W ostatnich kilku latach GSE, jak to m�wiono, �racjonowa� stopnie Kelvina�: dana spo�eczno�� mog�a wprowadzi� do globalnego ocieplenia zaledwie u�amek stopnia Kelvina. R�ne wsp�lnoty �czerwonych� bardzo stara�y si� otrzyma� przydzia� �racji kelwin�w�, a potem ich nie wykorzysta�. Tak w ka�dym razie twierdzili przedstawiciele innych spo�eczno�ci. S�dy zreszt� bardzo sk�po przydziela�y te racje. Sprawa wchodzi�a na wokand� rejonowego ekos�du, potem jego orzeczenie musia� zatwierdzi� GSE. Nie spos�b by�o unikn�� tej procedury, chyba �e jaka� grupa posiada�a petycj� podpisan� przez pi��dziesi�t innych wsp�lnot, a nawet wtedy pro�b� sk�adano na stosie poda�, kt�re mia� do rozpatrzenia niezdyscyplinowany t�umek Dumy.
Powolny post�p. A niech to! Sax by� zadowolony z przeci�tnej temperatury globalnej, poniewa� przekracza�a punkt zamarzania wody. Zdawa� sobie spraw� z tego, �e gdyby mieszka�c�w Marsa nie ogranicza� GSE, atmosfera w kr�tkim czasie ogrza�aby si� za bardzo. Nie, nie, Sax ju� si� nie spieszy�. Sta� si� zwolennikiem stabilizacji.
Teraz na dworze w s�o�cu perihelium panowa�o orze�wiaj�ce dwie�cie osiemdziesi�t jeden kelwin�w. Sax szed� wzd�u� kraw�dzi klifu Da Vinciego i przygl�da� si� g�rskim kwiatom rosn�cym w rozpadlinach rumoszu. P�niej spojrza� dalej, na odleg�y kwantowy blask s�onecznej powierzchni fiordu i dostrzeg� j� � kraw�dzi� klifu sz�a wysoka kobieta w kombinezonie, du�ych butach do w�dr�wek i masce na twarzy: Ann. Rozpozna� j� natychmiast� Te charakterystyczne du�e kroki� Ann Clayborne we w�asnej osobie.
Zaskoczony przypomnia� sobie dwie sytuacje � Hiroko wy�aniaj�ca si� ze �niegu, aby poprowadzi� go do jego rovera, oraz Ann w Antarktyce� Sz�a w�wczas podobnymi, du�ymi krokami po skale, aby si� z nim spotka� Ale po co?
Skonfundowany, pr�bowa� si� skupi� na tej my�li. Podw�jny obraz� pojedynczy wizerunek�
Nagle znalaz�a si� przed nim i wspomnienia znikn�y, zapomniane jak sen.
Sax nie widzia� Ann od chwili, gdy narzuci� jej kuracj� gerontologiczn� w Tempe, i teraz by� bardzo zaniepokojony. Wydawa�o mu si� ma�o prawdopodobne, �eby Ann fizycznie go zaatakowa�a. Chocia�� ju� to przedtem zrobi�a. Jednak Sax nigdy nie martwi� si� tego rodzaju napa�ci�. Wtedy w Antarktyce� Na moment zrozumia� sens tego nieuchwytnego wspomnienia, niestety znowu je straci�. Wspomnienia na kraw�dzi �wiadomo�ci zawsze znika�y, zw�aszcza je�li kto� z rozpaczliwym wysi�kiem usi�owa� je wskrzesi�. Tajemnic� pozostawa� pow�d.
Sax nie wiedzia�, co powiedzie�.
��Uodporni�e� si� ju� na dwutlenek w�gla? � spyta�a przez mask�.
Starannie dobieraj�c s�owa (tak jak to robi� przed laty, po prze�ytym wstrz�sie), opowiedzia� jej o nowej kuracji hemoglobinowej. Gdy by� w po�owie wyja�nie�, Ann roze�mia�a si� g�o�no.
��Krokodyla krew, co?
��Tak � potwierdzi�, odgaduj�c jej my�l. � Krokodyla krew, umys� szczura.
��Setki szczur�w.
��Tak. Szczeg�lnych szczur�w � doda�. Stara� si� by� dok�adny. Jak wykaza� Levi-Strauss, w mitach, mimo wszystko, tkwi pewna, surowa logika. Sax chcia� powiedzie� Ann, �e szczury by�y geniuszami, setk� geniuszy. Musieli to przyzna� nawet jego paskudni doktoranci.
��Umys�y si� zmieniaj� � stwierdzi�a Ann, pod��aj�c za jego tokiem my�lenia.
��Tak.
��A zatem, po twoim uszkodzeniu m�zgu, zmieni�e� si� dwukrotnie � zauwa�y�a.
��Zgadza si�. � Owa my�l wyda�a si� Saxowi przygn�biaj�ca. Szczury by�y daleko od domu. � Zwi�kszenie plastyczno�ci m�zgu. Czy ty�?
��Nie. Nie podda�am si� kuracji.
Ci�gle ta sama stara Ann. Sax mia� nadziej�, �e spr�bowa�a jakich� lek�w. Zobaczy� �wiat�o! Ale nie. Chocia� w gruncie rzeczy kobieta, kt�ra sta�a przed nim, nie zachowywa�a si� jak znana mu Ann. To spojrzenie w jej oczach� Sax przyzwyczai� si� ju� do jej spojrze�, kt�re kojarzy� z niezawodnymi oznakami nienawi�ci. Od czasu ich k��tni na �Aresie�, mo�e wcze�niej� Mia� czas, aby si� do nich przyzwyczai�. Albo przynajmniej nauczy� si� przyzwyczaja�.
Teraz, z mask� na twarzy i odmiennie ni� zwykle mru��c oczy, Ann wygl�da�a niemal jak inna osoba. Obserwowa�a go uwa�nie, ale nie �ci�ga�a sk�ry wok� oczu. Pomarszczona staruszka, oboje byli straszliwie pomarszczeni, ale uk�ad zmarszczek Ann sugerowa� obecnie rozlu�nienie. Mo�e nawet maska skrywa�a u�miech. Sax nie wiedzia�, jak zareagowa�.
��Wys�a�e� mnie na kuracj� gerontologiczn� � zauwa�y�a Ann.
��To prawda.
Czy powinien powiedzie�, �e jest mu przykro, a mo�e lepiej nic? Mia� wra�enie, �e j�zyk mu ko�owacieje, czu� szcz�ko�cisk. Patrzy� na Ann jak ptak unieruchomiony przez w�a i czeka� na jaki� znak od niej, oznaczaj�cy, �e wszystko jest w porz�dku, �e zrobi� dobrze.
Nagle kobieta wskaza�a na ich otoczenie.
��Co pr�bujesz teraz robi�?
Usi�owa� zrozumie�, o co chodzi jego rozm�wczyni. Spos�b my�lenia Ann by� tak gnomiczny jak koan.
��Kr�c� si� po dworze i patrz� � odpar�. Nie przychodzi�o mu do g�owy, co powinien powiedzie�. J�zyk angielski� Wszystkie te pi�kne, cenne s�owa nagle rozproszy�y si� niczym stado przestraszonych ptak�w. Wszystkie s�owa le�a�y poza zasi�giem Saxa. Nie rozumia� ju� ich znaczenia. Jeste�my par� zwierz�t stoj�cych w s�o�cu, pomy�la�. Patrzmy, patrzmy, patrzmy!
Ann ju� si� nie u�miecha�a. Nie posy�a�a mu te� morderczych spojrze�. Raczej go ocenia�a, jak gdyby by� ska��. Ska�a; je�li Ann uwa�a�a go za ska��, powinien uzna�, �e to post�p.
Nagle odwr�ci�a si� i odesz�a, w d� klifu, ku ma�emu portowi morskiemu o nazwie Zed.
Sax wr�ci� do Krateru Da Vinciego lekko oszo�omiony. Jak co roku, organizowano w�a�nie spotkanie nazywane �Przyj�ciem z rosyjsk� ruletk��, podczas kt�rego wybierano przedstawicieli do Dumy i Senatu na nast�pny rok oraz przyznawano stanowiska sp�dzielcze. Po wylosowaniu przypadkowych nazwisk dzi�kowano osobom pe�ni�cym stanowiska w ubieg�ym roku, pocieszano wybranych na kolejny, a p�niej �wi�towano.
Tylko dzi�ki metodzie przypadkowego wyboru do prac administracyjnych w Da Vincim mo�na by�o sk�oni� ludzi do dzia�ania. O ironio, tak d�ugo walczyli o to, by ka�dy obywatel jak najpe�niej m�g� bra� udzia� w samorz�dzie, po czym okaza�o si�, �e technicy z Da Vinciego s� po prostu �uczuleni� na tego typu dzia�alno��. Chcieli si� zajmowa� jedynie swoimi badaniami.
��Niech administrowaniem zajm� si� AI � zaproponowa� pomi�dzy kolejnymi �ykami spienionego piwa, zreszt� tak jak co roku, Konta Arai.
Aonia, zesz�oroczna reprezentantka w Dumie, t�umaczy�a wybranemu na ten rok:
��Jedziesz do Mangali, tam wyk��casz si�, a personel wykonuje konieczn� prac�. Wi�kszo�� zada� przekazujesz dalej, radzie, s�dom albo partii. W sumie, tak naprawd� t� planet� rz�dz� aparatczycy �Uwolni� Marsa�. Ale miasto jest bardzo �adne, mo�na sobie przyjemnie po�eglowa� po zatoczce, a w zimie uprawia� bojery.
Sax chodzi� w�r�d ludzi. Kto� skar�y� si�, �e w po�udniowej zatoce, zbyt blisko, powstaje za du�o nowych miast portowych. Polityka w swej najbardziej pospolitej formie: skarga. Nikt nie chcia� si� zajmowa� rozwi�zywaniem problem�w, ale wszyscy lubili narzeka�. Tego rodzaju rozmowy potrwaj� przez oko�o p� godziny, potem znowu podj�ty zostanie temat pracy badawczej. Po g�osach Sax wywnioskowa�, �e w jednej grupie ju� rozmawiano o nauce; podszed� i stwierdzi�, �e zebrani m�wi� o syntezie j�drowej. Zatrzyma� si� obok i s�ucha�. Naukowcy byli podekscytowani z powodu ostatnich post�p�w w laboratorium. Zajmowali si� budow� silnika o impulsowym nap�dzie termoj�drowym. Ci�g�ej syntezy dokonano ju� kilka dziesi�cioleci temu, ale w�wczas niezb�dne by�y do tego niezwykle ci�kie urz�dzenia typu tokamak, zbyt du�e, masywne i kosztowne, aby u�ywa� ich na co dzie�. To laboratorium jednak�e pr�bowa�o szybkiej, wielokrotnej implozji ma�ych grudek opa�owych i wykorzystywa�o rezultaty syntezy dla nap�du.
��Czy Bao omawia�a z wami ten temat? � spyta� Sax.
��No c�, zanim wyjecha�a, przysz�a z nami porozmawia� o wzorcach plazmowych. Pocz�tkowo nam si� to nie przyda�o, poniewa� Bao zajmuje si� o wiele mniejszymi cz�steczkami. Tyle �e dziewczyna jest cholernie bystra i w pewnej chwili powiedzia�a co�, dzi�ki czemu Yananda m�g� dokona� implozji, nie rezygnuj�c z p�niejszej emisji.
Potrzebowali laser�w, aby rozbi� grudki opa�owe, musia�o jednak�e istnie� tak�e uj�cie dla na�adowanych cz�steczek. Bao najwidoczniej zainteresowa�a si� tym problemem i teraz grupa naukowc�w �ywo dyskutowa�a wybrane rozwi�zanie, a kiedy kto� podchodzi� do kr�gu i wspomina� o wynikach ostatnich wybor�w, machali niecierpliwie r�koma.
��Och, Ka, prosimy, tylko bez polityki.
Sax poszed� dalej, jednym uchem s�uchaj�c rozm�w w mijanych grupach. Uderzy�a go apolityczno�� wi�kszo�ci naukowc�w i technik�w. W polityce tkwi�o co�, co ich dra�ni�o. Saxa zreszt� r�wnie�. Polityka by�a dziedzin� subiektywn�, nieod��cznie kojarzy�a si� z kompromisem, przeciwstawiaj�c nauce. Czy to prawda?,�zapyta� siebie Sax. Jego odczucia i uprzedzenia r�wnie� by�y subiektywne. Mo�na traktowa� polityk� i nauk� � jako d�ug� seri� eksperyment�w zwi�zanych z �yciem spo�ecznym (bior�c pod uwag� wszystkie mo�liwe dane). Ludzie wybierali jaki� system rz�d�w, podporz�dkowywali si� mu, potem zastanawiali nad w�asnym stosunkiem do niego, zmieniali go i zaczynali z innym. W ci�gu kolejnych �eksperymentatorskich� stuleci ustalali pewne powtarzaj�ce si� problemy, zasady i wzory, usi�owali bowiem maksymalnie si� zbli�y� do szcz�liwego ustroju, kt�ry promuje takie warto�ci, jak dobrobyt, wolno�� jednostki, r�wno��, zarz�dzanie gruntami, kontrolowany system rynkowy, odpowiednie zasady prawne, wsp�czucie. Po kolejnych eksperymentach sta�o si� oczywiste (przynajmniej na Marsie), �e wszystkie te � czasami sprzeczne ze sob� � cele najlepiej mo�na osi�gn�� w poliarchii, skomplikowanym systemie, w kt�rym w�adz� rozdziela si� na wielk� liczb� instytucji. W teorii dzi�ki tej sieci w�adzy, cz�ciowo scentralizowanej i cz�ciowo zdecentralizowanej, uzyskiwano najwi�cej wolno�ci dla jednostki i zbiorowego dobra; poziom ten osi�gano przez maksymalizacj� kontroli, jak� posiada dana jednostka nad swoim �yciem.
Czyli politologia. Wspania�a, lecz tylko w teorii. Ludzie wierzyli tej teorii, musieli wi�c po�wi�ci� sporo czasu na udowadnianie posiadanej w�adzy. Traktowali kwesti� samorz�du w spos�b tautologiczny: �rz�dz� sam� i to samodzielne rz�dzenie zabiera�o im du�o czasu.
�Ci, kt�rzy ceni� wolno��, musz� si� zdoby� na konieczny wysi�ek i stan�� w jej obronie�, powiedzia� kiedy� Tom Paine. Sax wiedzia� o tym, poniewa� Bela nabra� z�ego nawyku pozostawiania w korytarzach tego typu przepe�nionych porywem natchnienia sentencji. �Nauk� od polityki r�ni� jedynie �rodki� � oznajmia� do�� tajemniczo inny napis.
Tyle �e w Da Vincim wi�kszo�� ludzi nie chcia�a traci� czasu na polityk�. �Socjalizm nigdy nie odniesie sukcesu�, zauwa�y� Oscar Wilde (jak napisano r�cznie na kolejnym znaku), �bowiem potrzeba by na to zbyt wiele wieczor�w�. No w�a�nie! Znajomi Saxa chcieli mie� wieczory dla siebie. Dlatego podj�to decyzj� o loteryjnej metodzie wyborczej, cho� nios�a w sobie ryzyko � wybrana osoba mog�a przecie� nie podo�a� wyznaczonemu zadaniu. Zwykle jednak ryzyko si� op�aca�o. St�d corocznemu przyj�ciu za ka�dym razem towarzyszy�a rado��. Ludzie rozmawiali z o�ywieniem, wchodz�c do jadalni b�d� wychodz�c przez szklane drzwi na otwarte tarasy, z kt�rych rozci�ga� si� widok na kraterowe jezioro. Nawet wybrani na now� kadencj� zaczynali si� ponownie u�miecha�, pocieszeni
Naprawd� wygl�dali na szcz�liwych; na zewn�trznych tarasach ustawiali si� przy du�ych rondlach z
Zatem mimo i� obywatele Da Vinciego nie wykazywali zainteresowania rz�dami, mo�na je by�o uzna� za udany eksperyment. Gdyby mogli by� mniej szcz�liwi� Mo�e ignorowanie rz�du by�o dobr� strategi�. Mo�e dobry rz�d to taki, kt�rego istnienie mo�na bezpiecznie zlekcewa�y�, �aby wreszcie wr�ci� do swojej pracy!�, jak przed chwil� o�wiadczy� radosnym tonem nieco nietrze�wy osobnik, by�y przewodnicz�cy rady wodnej. Samorz�du nie uwa�ano za �w�asn� prac�!
Chocia� niekt�rzy ludzie naprawd� lubili dzia�alno�� polityczn�. Interesowa� ich ten zwi�zek teorii i praktyki, spory, rozwi�zywanie problem�w, wsp�praca z innymi lud�mi, s�u�enie og�owi jako rodzaj daru, niesko�czone dyskusje, a tak�e w�adza. Takie osoby nadal dzia�a�y na dw�ch albo nawet � je�li im pozwolono � trzech polach, a potem natychmiast przyjmowali na ochotnika inne zadania. Bela, na przyk�ad, broni� si� wcze�niej przed funkcj� przewodnicz�cego g��wnego laboratorium, teraz pragn�� dzia�a� w ochotniczej grupie doradczej, w kt�rej zawsze pozostawa�o kilka miejsc do obsadzenia. Sax podszed� do niego:
��Zgodzi�by� si� z Aoni�, �e �Uwolni� Marsa� zdominowa�o globaln� polityk�?
��Och, bez w�tpienia. Z pewno�ci�. Maj� tylu cz�onk�w! Przej�li ju� s�dy i za�atwiaj� wiele spraw po swojemu. Pragn� chyba kontrolowa� wszystkie nowe kolonie na asteroidach. No i podbi� Ziemi�. Wszyscy m�odzi tubylcy z politycznymi ambicjami ci�gn� do tej partii, niczym pszczo�y do kwiatu.
��Pr�buj� opanowa� inne osady�
��Tak?
��To stanowi problem.
��Zgadzam si�.
��S�ysza�e� o lekkim silniku termoj�drowym?
��Tak, troch�.
��M�g�by� nieco poprze� �w projekt. Gdyby statki kosmiczne mia�y takie silniki�
��To co? Sax?
��Posiadanie szybkich �rodk�w transportu prze�ama�oby panowanie jednego ugrupowania.
��Tak s�dzisz?
��C�, trudniej by�oby im kontrolowa� sytuacj�.
��Przypuszczam, �e masz racj�. Hm, musz� si� nad tym troch� zastanowi�.
��Tak. Nauk� od polityki r�ni� jedynie �rodki. Nie zapominaj.
��Rzeczywi�cie! � Z tym s�owami Bela ruszy� do beczek z piwem. Mamrota� co� do siebie, a p�niej wita� si� z kilkoma osobami, kt�re do niego podesz�y.
Spontanicznie, powoli wy�ania�a si� klasa urz�dnicza, czego zawsze obawiali si� politolodzy: pojawiali si� eksperci kontroluj�cy sprawy administracji pa�stwowej, kt�rzy przypuszczalnie nigdy nie zamierzali porzuci� dzia�alno�ci politycznej. Komu zreszt� mieliby przekaza� pa�eczk�? Kto jeszcze chcia�by si� zajmowa� polityk�? Nikt, o ile Sax potrafi� to oceni�. Je�li Bela mia� ochot�, m�g�by na zawsze pozosta� cz�onkiem rady doradczej. Ekspert, od �aci�skiego
Zadum� Russella przerwali Hector i Sylvia z seminarium Bao, kt�rzy zaprosili go, by zszed� na d� i pos�ucha� wyboru pie�ni z Maria dos Buenos Aires dokonanego przez ich grup� muzyczn�. Sax zgodzi� si� i ruszy� za nimi.
Przed ma�ym amfiteatrem, w kt�rym mia� si� odby� koncert, zatrzyma� si� przy stole z napojami i nala� sobie kolejn� ma�� fili�ank� kawy. Czu�, �e wsz�dzie wok� niego wzmaga si� �wi�teczny nastr�j. Podnieceni oczekiwaniem Hector i Sylvia poszli si� przygotowa� do wyst�pu. Obserwuj�c ich, Russell przypomnia� sobie ostatnie spotkanie z Ann. Gdyby tylko m�g� si� przygotowa� do niego! Zachowa� si� idiotycznie! A m�g� si� przecie� zmieni� w Stephena Lindholma, mo�e w�wczas skutek by�by lepszy. Gdzie jest teraz Ann, o czym my�li? Co robi? Czy chodzi po marsja�skiej powierzchni, niczym duch, czy przemieszcza si� od jednej stacji �czerwonych� do nast�pnej? A �czerwoni�? Co teraz robi�, jak �yj�? Czy zbombardowaliby Da Vinciego, gdyby mieli okazj�? Nie, chyba nie. W terenie ekota�y�ci nadal niszczyli rozmaite projekty naukowe, jednak odk�d oficjalnie ustalono �limity terraformowania�, wi�kszo�� �czerwonych� zaaklimatyzowa�a si� jako� w spo�eczno�ci planety i teraz stanowi�a po prostu jedn� z g��wnych si� politycznych. Byli czujni, szybko potrafili kwestionowa� posuni�cia, kt�re im nie odpowiada�y (stanowiska polityczne interesowa�y ich znacznie bardziej ni� przedstawicieli innych, mniej ideologicznych grup spo�ecznych), niemniej jednak stopniowo stawali si� �normalnymi� obywatelami. Gdzie w takim razie b�dzie pasowa�a Ann? Z kim podejmie wsp�prac�?
No c�, m�g�by do niej zadzwoni� i zapyta�.
Tyle �e Sax ba� si� zadzwoni�. Ba� si� rozmawia� z Ann! Przynajmniej przez nadgarstek. Chocia�, najwyra�niej osobi�cie tak�e si� ba�. Nie powiedzia�a mu, co my�li o kuracji, kt�rej zosta�a poddana wbrew swojej woli. Nie podzi�kowa�a Saxowi, ale te� nie obrzuci�a przekle�stwami. Nic, �adnej reakcji. Co my�li? I co my�la�a wtedy?
Russell westchn��, s�cz�c kaw�. Na scenie zaczyna� si� spektakl. Hector deklamowa� po hiszpa�sku recytatyw. G�os m�odego m�czyzny by� tak melodyjny i wyrazisty, �e Sax niemal rozumia� s�owa po samej intonacji.
Ann, Ann, Ann. To obsesyjne zainteresowanie my�lami innej osoby by�o bardzo niepokoj�ce. O wiele �atwiej skoncentrowa� si� na planecie, na skale i powietrzu, na biologii. Tego typu skupienie Ann zrozumia�aby. Wszak w
Tymczasem musia� si� zaj�� swoim otoczeniem. Wr�ci� w teren. Zmi�toszona ziemia pod b��kitn� kopu�� nieba. Wiosn� ka�dego dnia niebo na r�wniku zmienia�o barw�, przybieraj�c kolejne, zbli�one do siebie odcienie: by�o niebieskie, hiacyntowoniebieskie, lazurowe, w kolorze purpurowego indygo b�d� �elazawego b��kitu, zabarwione �elazawym �elazocyjankiem; interesuj�ce, jak wiele drobinek �elaza znajdowa�o si� w powietrzu. �elazowy b��kit. Marsja�skie niebo by�o wprawdzie nieco bardziej purpurowe, ale przypomina�o uwiecznione na fotografiach niebiosa Himalaj�w, a r�wnocze�nie nieco si� r�ni�o od ziemskiego nieba widocznego na podobnych do Da Vinciego wysoko�ciach. Z barwy nieba i skalistego krajobrazu mo�na by s�dzi�, �e Da Vinci le�y na sporej wysoko�ci. Takie si� tu odnosi�o wra�enie. Jasne niebo, �zm�czona� ska�a, zimne, czyste i rzadkie powietrze. Jak w g�rach. Szed� pod wiatr, z wiatrem wiej�cym z boku lub w plecy i za ka�dym razem czu� si� inaczej. Wiatr szala� mu w nozdrzach i przeszkadza� w my�leniu niczym �agodny nap�j alkoholowy. Sax kroczy� po pokrytej porostami skale, od jednej p�yty do nast�pnej, jak gdyby szed� po swoim prywatnym chodniku wy�aniaj�cym si� w magiczny spos�b z rozst�puj�cej si� ziemi. W g�r�, w d�, krok po kroku � w�drowa� uwa�nie, skoncentrowany na danej chwili. Od momentu do momentu, a ka�dy nast�pny oderwany od poprzedniego, jak czasoprzestrzenne p�tle Bao, jak kolejne u�o�enie g��wki zi�by; ma�e ptaszki zmieniaj�ce jedn� kwantow� pozycj� na inn�. Z bliska okaza�o si�, �e kolejne momenty nie s� jednostkami regularnymi i zmieniaj� si� wraz z up�ywem czasu � ka�dy nast�pny zale�y od tego, co zdarzy�o si� w poprzednim.
Nagle wiatr os�ab�, w zasi�gu wzroku nie by�o ju� �adnych ptak�w, wszystko znieruchomia�o i zapad�a cisza; s�ycha� by�o jedynie brz�czenie owad�w. Ka�dy z tych przys�owiowych moment�w m�g� trwa� wiele sekund. Gdy wr�ble przekomarza�y si� w powietrzu z krukiem, momenty mija�y niemal niezauwa�alnie. Intensywne skupienie � czasami ci�g�y ruch, czasem poszczeg�lne odg�osy.
Wiedzie�. Istnia�y r�ne odmiany wiedzy, ale Sax uzna�, i� �adna z nich nie jest r�wnie satysfakcjonuj�ca, co bezpo�rednie pojmowanie sens�w. Tu, w terenie, w ol�niewaj�cym wiosennym �wietle i zimnym wietrze, dotar� do kraw�dzi klifu i spojrza� w d� na ultramarynow� tafl� fiordu Simud, posrebrzonego mn�stwem �wietlnych b�ysk�w, kt�re odbija�y si� od wody. Klify po drugiej stronie by�y uwarstwione, niekt�re z warstw mia�y posta� zielonych stopni wyrytych w bazalcie. Nad wod�, w przepastnym powietrzu ko�owa�y mewy, maskonury, rybo��wki, nurzyki i rybo�owy.
Kiedy pozna� inne fiordy, niekt�re z nich polubi�. Zatoka Florencka, po�o�ona bezpo�rednio na po�udniowy wsch�d od Da Vinciego, by�a �licznym, malowniczym owalem wody; spacer wzd�u� d�ugich urwisk g�ruj�cych nad ni� by� niezwykle przyjemny. Urwiska porasta�a g�sta trawa, kt�ra wygl�da�a jak mata. Sax my�la�, �e tak wygl�da wybrze�e Irlandii. Brzegi klif�w wydawa�y si� �agodne, poniewa� szczeliny wype�nia�a gleba i ro�linno�� � powstawa�y ha�dy, po kt�rych sz�o si� bardzo mi�kko; omija� ostre kraw�dzie go�ej ska�y.
Od p�nocy, znad morza nap�yn�y chmury i po chwili spad� deszcz; powierzchni� zala�a pot�na ulewa. Nast�pnego dnia po burzy powietrze zwykle parowa�o, a grz�ska ziemia � chlupota�a pod stopami. Wsz�dzie wok� go�ej ska�y ci�gn�o si� b�oto. Wrzosowiska, torfowiska, trz�sawiska. Kar�owate ma�e lasy na niskich pag�rkach. Widziany k�tem oka szybki br�zowy lis p�dz�cy za porastaj�cym sierr� ja�owcem. Za czym tak bieg�? Nie spos�b odgadn��, co dzieje si� w g�owie zwierz�cia. Fale uderza�y w klify, po czym cofa�y si�, dotykaj�c nowych fal i tworz�c z nimi interferencyjne obrazy. Pi�kny widok! Dziwne, �e �wiat tak dobrze pasuje do matematycznej formu�y. Niesamowita by�a skuteczno�� matematyki; to ona stanowi sedno Wielkiej Niewyja�nionej.
Ka�dy zach�d s�o�ca wygl�da� inaczej � powodem by�y szcz�tkowe drobinki mia�u w wy�szych partiach atmosfery. Mia� unosi� si� tak wysoko, �e cz�sto s�o�ce o�wietla�o go jeszcze d�ugo, mimo �e wszystko inne znalaz�o si� ju� w wielkim cieniu zmierzchu.
Sax siada� na zachodnim klifie, oczarowany zachodem s�o�ca. Pozostawa� przez godzin� w zapadaj�cym mroku, obserwuj�c, jak niebo zmienia kolor, gdy znikaj� ostatnie promienie s�o�ca. P�niej, czasami pojawia�y si� wysokie, nocne chmury: ogromne smugi, kt�re zawisa�y trzydzie�ci kilometr�w ponad planet�, po�yskuj�c jak muszle wielkiego �limaka z rz�du Haliotis.
Pewnego wieczoru po mglistym dniu niebo by�o cynowe. Nazajutrz krzykliwy zach�d s�o�ca w srogim wietrze. Albo ciep�o s�o�ca na sk�rze Saxa w spokojnym, bezwietrznym, p�nym popo�udniu. Poni�ej wzory fal na morzu. Uczucie dotyku wiatru, jego obraz.
Innego wieczoru indygowy zmierzch; pod iskrz�cym si� szeregiem za�mionych, zamglonych gwiazd Sax poczu� si� nieswojo. ��nie�ne bieguny bezksi�ycowego Marsa�, napisa� Tennyson zaledwie na kilka lat przed odkryciem Fobosa. Pozbawiony ksi�yca Mars� W�a�nie o tej godzinie, niczym b�ysk, Fobos wznosi� si� przed laty ponad zachodnim horyzontem. Tak wygl�da moment areofanii. Fobos i Dejmos, Strach i Przera�enie. Sax sam zako�czy� kiedy� desatelizacj�. Mogli wysadzi� baz� militarn�, zbudowan� na Dejmosie. Co wtedy my�la�? Nie m�g� sobie przypomnie�. Jakie� pragnienie symetrii; w d�, w g�r�. Jednak symetria by�a chyba warto�ci�, kt�r� matematycy cenili wy�ej ni� inni ludzie. W g�r�. Dejmos ci�gle kr��y� gdzie� wok� S�o�ca.
��Hm�
Sax spojrza� na nadgarstek. Dalej od S�o�ca powstawa�o wiele nowych kolonii: ludzie wydr��ali asteroidy, potem puszczali je w ruch, aby stworzy� efekt grawitacji we wn�trzach, wreszcie wprowadzali si�. Nowe �wiaty.
Jakie� s�owo przyci�gn�o jego oko: �Pseudofobos�. Przyjrza� si� dok�adniej, przeczyta�: �nieformalna nazwa dla asteroidy, kt�ra rozmiarem i kszta�tem nieco przypomina�a utracony ksi�yc�.
��Hmm�
Wystuka� polecenie na miniaturowej klawiaturze i wydrukowa� odbitk�. No c�, podobie�stwo by�o powierzchowne; tr�josiowa elipsoida, troch� inna. Kszta�t ziemniaka, zduszona na jednym ko�cu, przybli�ony rozmiar, w pewnym miejscu dziwny kszta�t � krater podobny do Stickneya. Stickney: w nim znajdowa�a si� �adna osada� A nazwa? Powiedzmy, �e opu�cimy �pseudo�. Para automatycznych urz�dze� naprowadzaj�cych i kilka AI, jakie� silniki boczne� Ach, ten szczeg�lny moment, kiedy Fobos wschodzi� ponad zachodni horyzont.
��Hmm� � powiedzia� g�o�no Sax.
Mija�y dni i pory roku. Russella zajmowa�y badania w terenie i prace meteorologiczne. �Wp�yw ci�nienia atmosferycznego na tworzenie si� chmur�. Badania oznacza�y objazd p�wyspu, potem spacer, w ko�cu wys�anie balon�w i latawc�w. Balony meteo by�y eleganckie, instrumentarium wa�y�o mniej ni� dziesi�� gram�w, kosz natomiast mierzy� osiem metr�w. Taki balon swobodnie m�g� si� wznie�� w egzosfer�.
Sax znajdowa� przyjemno�� w puszczaniu balon�w. Ustawia� kosz na r�wnym pasie piasku lub trawy (czubek balonu z wiatrem) i siada� obok z delikatnym, ma�ym ci�arkiem w palcach. P�niej uruchamia� mechanizm, kt�ry wstrzela� spr�ony wod�r, i obserwowa�, jak balon si� nape�nia, a nast�pnie wznosi w niebo. Sax szybko si� przekona�, �e je�li trzyma� w r�ku lin�, szybko musia� wsta�, a gdy zapomnia� r�kawiczek, lina przecina�a mu d�o�. Uwalnia� wi�c urz�dzenie, siada� z powrotem na piasku i wpatrywa� si� w okr�g�y czerwony punkt, kt�ry chybocz�c na wietrze, przesuwa� si� w g�r�, a� stawa� si� tak ma�y jak czubek szpilki, a potem znika� Saxowi z oczu � na wysoko�ci oko�o (zale�nie od g�sto�ci mg�y w powietrzu) tysi�ca metr�w; kiedy� balon znikn�� na czterysta siedemdziesi�tym dziewi�tym metrze, a innym razem (gdy dzie� by� bardzo jasny) na tysi�c trzysta pi��dziesi�tym drugim. Po znikni�ciu balonu Russell czyta� dane z nadgarstka. Siedz�c w blasku s�o�ca, czu�, jak ma�y fragment jego osobowo�ci unosi si� w przestrze�. Dziwne, my�la�, co mo�e uszcz�liwi� cz�owieka.
Latawce tak�e sprawia�y mu przyjemno��. By�y nieco bardziej skomplikowane ni� balony, lecz Sax bardzo je lubi� wypuszcza�, zw�aszcza jesieni�, kiedy codziennie wia�y silne, sta�e pasaty. Wychodzi� w�wczas na jeden z klif�w zachodniego morza, bra� kr�tki rozp�d z wiatrem, i wysy�a� w powietrze latawiec � du�y pomara�czowy przedmiot w kszta�cie rombu. Latawiec podskakiwa� na wietrze do chwili, a� jego lot ustabilizowa� bardziej sta�y wiatr, a wtedy Sax popuszcza� sznurek, czuj�c, jak latawiec przesuwa si� w niebo, �agodnie dr��c. Czasami klinowa� szpul� w jakiej� rozpadlinie, regulowa� op�r i obserwowa�, jak romb wznosi si� i odlatuje. Lina by�a prawie niewidoczna. Kiedy szpula rozwija�a si�, s�ycha� by�o szum liny, a je�li Sax trzyma� j� mi�dzy palcami, fluktuacja wiatru powodowa�a swego rodzaju muzyk�. Latawiec pozostawa� w�wczas tygodniami w g�rze, jako male�ki, coraz bardziej zanikaj�cy punkt na niebie. Przez ca�y czas przekazywa� dane. Czworok�tny obiekt by� widoczny z wi�kszej odleg�o�ci ni� okr�g�y przedmiot tej samej wielko�ci. Umys� to zabawne zwierz�.
Michel zadzwoni�, ot, tak, by pogada�. Tego rodzaju rozmowy sprawia�y Saxowi najwi�ksz� trudno��. Widoczny na ekranie przyjaciel spu�ci� w pewnej chwili wzrok, po czym spojrza� w prawo, a Russell u�wiadomi� sobie, �e Francuz my�li o czym� innym, �e jest nieszcz�liwy, a wi�c on musi pokierowa� pogaw�dk�.
��Przyjed� mnie odwiedzi�. P�jdziemy pospacerowa� po okolicy � zaproponowa� ponownie Sax. � Naprawd� s�dz�, �e powiniene� przyjecha�. � W jaki spos�b uwydatni� pro�b�? � Naprawd� tak uwa�am! � Jak wyrazi� my�li s�owami? � Da Vinci przypomina zachodnie wybrze�e Irlandii. Koniec Europy, ca�kowicie zielony klif nad du�� tafl� wody.
Michel pokiwa� niepewnie g�ow�.
W par� tygodni p�niej rzeczywi�cie przylecia�. Szed� korytarzem Da Vinciego.
��Nie mam nic przeciwko obejrzeniu ko�ca Europy.
��Drogi przyjacielu!
Wyprawili si� na ca�odzienn� wycieczk�. Sax zawi�z� Michela na zach�d, na klify Shalbatany. Tam wysiedli i ruszyli na p�noc, ku Punktowi Simshal. Przyjemnie by�o w�drowa� ze starym koleg� po takim pi�knym miejscu. Kontakt z przedstawicielem pierwszej setki stanowi� dla niego mi�� odmian�, niecodzienne zdarzenie, co wysoce sobie ceni�. Mija�y tygodnie sp�dzane w ca�kiem dobrym samopoczuciu, a potem nagle pojawia� si� jeden z cz�onk�w jego starej rodziny i Sax mia� wra�enie, �e wr�ci� do ojczyzny. Niestety, nie mia� prawdziwego domu. Czasem przychodzi�o mu do g�owy, �eby si� kiedy� przeprowadzi� do Sabishii albo do Odessy � w�wczas m�g�by do�wiadcza� takiego cudownego uczucia o wiele cz�ciej.
Towarzystwo �adnej innej osoby nie odpowiada�o mu tak bardzo jak towarzystwo Michela. Chocia� tego dnia w�druj�cy obok niego Francuz by� dziwnie roztargniony. Wydawa� si� czym� zmartwiony. Sax patrzy� na niego i zastanawia� si�, jak mu pom�c. Michel tak bardzo go wspiera� podczas d�ugich miesi�cy, gdy Sax na nowo uczy� si� m�wi�: praktycznie nauczy� go ponownie my�le� i widzie� wszystko inaczej ni� dot�d. Dobrze by�oby teraz co� zrobi� dla niego, aby sp�aci� d�ug, cho�by cz�ciowo.
No c�, aby pom�c, trzeba si� by�o odezwa�. Zatrzymali si�, a Sax wzi�� latawiec, szpul� wr�czy� Michelowi.
��Prosz� � powiedzia�. � Potrzymam latawiec, ale ty go pu�cisz. Ustaw w ten spos�b, z wiatrem. � Sax zosta� z latawcem, a Michel odszed� trawiast� ha�d�, p�ki lina si� nie napi�a, wtedy Sax pu�ci� latawiec, a Michel zacz�� biec. Latawiec zacz�� si� wznosi�.
Michel wr�ci� z u�miechem.
��Masz, dotknij liny� mo�na wyczu� wiatr.
��Ach � zdziwi� si� Sax. � Wi�c te� go czujesz. � Prawie niewidoczna lina b�bni�a o palce Duvala.
Usiedli, otworzyli wiklinowy koszyk i wyj�li zapakowany przez Saxa piknikowy lunch. Michel znowu milcza�.
��Czy co� ci� martwi? � Sax zaryzykowa� pytanie, kiedy zacz�li je��.
Michel zamacha� kromk� chleba, potem prze�kn�� zjadany k�s.
��Zdaje mi si�, �e chcia�bym wr�ci� do Prowansji.
��Na sta�e? � spyta� wstrz��ni�ty Sax.
Michel zmarszczy� brwi.
��Niekoniecznie. Chocia� w odwiedziny. Zanim zd��y�em si� nacieszy� ostatni� wizyt�, musieli�my wyje�d�a�.
��Na Ziemi �yje si� trudno.
��To prawda. Mnie jednak by�o zaskakuj�co �atwo.
��Hmm� � Saxowi nie podoba� si� sam pomys� powrotu do ziemskiej grawitacji. Wprawdzie w trakcie ewolucji ich cia�a przystosowa�y si� do niej i z tego powodu �ycie w 0,38 G powodowa�o wiele medycznych problem�w, jednak Sax przyzwyczai� si� ju� do marsja�skiego ci��enia, tak �e w og�le go nie zauwa�a�, a je�li zauwa�a�, czu� si� w nim dobrze.
��Bez Mai? � spyta�.
��Przypuszczam, �e tak. Maja nie chce lecie�. M�wi, �e kiedy� poleci, ale stale odsuwa termin. Pracuje teraz dla kredytowego banku sp�dzielczego w Sabishii i uwa�a si� za osob� niezast�pion�. No c�, to nie jest w porz�dku. Maja po prostu nie chce niczego przegapi�.
��Nie mo�esz stworzy� czego� w rodzaju Prowansji tu, gdzie mieszkasz? Posadzi� gaj oliwkowy?
��To nie b�dzie to samo.
��Wiem, lecz�
Sax nie mia� poj�cia, co powiedzie�. Absolutnie nie t�skni� za Ziemi�. A co do �ycia z Maj�, nie potrafi� go sobie wyobrazi� inaczej ni� wieczny pobyt w zniszczonej b��dnej wir�wce przeci��eniowej. Szale�stwo. Podobnie chyba traktowa� nostalgi� Michela za sta�ym l�dem, za dotykiem Ziemi.
��Wi�c le� � o�wiadczy�. � Ale na razie si� wstrzymaj. Je�li uda si� zastosowa� silniki o impulsowym nap�dzie termoj�drowym do statk�w kosmicznych, wtedy dotrzesz tam znacznie szybciej.
��Ale wtedy mog� mie� prawdziwe problemy z ziemsk� grawitacj�. S�dz�, �e potrzeba kilkumiesi�cznej podr�y, aby si� przygotowa�.
Sax pokiwa� g�ow�.
��Potrzebujesz czego� w rodzaju szkieletu sk�rnego. Dzi�ki niemu czujesz si�, jak gdyby� si� znajdowa� w l�ejszej grawitacji. S�ysza�em, �e te nowe lotnie przypominaj� sk�rny szkielet, w przeciwnym razie nikt nie potrafi�by utrzyma� skrzyde� w odpowiedniej pozycji.
��Stale zmieniaj�cy si� pancerz w�glowy � powiedzia� Michel ze �miechem. � P�ynna skorupa.
��Tak. M�g�by� co� takiego na siebie za�o�y�. Nie by�oby �le.
��M�wisz wi�c, �e najpierw przylecieli�my na Marsa, gdzie przez sto lat musieli�my nosi� walkery, a p�niej, kiedy zmienili�my tutejszy �wiat do takiego stopnia, �e mo�emy przesiadywa� w s�o�cu, jedynie lekko marzn�c, wracamy na Ziemi�, gdzie znowu przez nast�pne stulecie mamy nosi� walkery.
��Albo na zawsze � pokiwa� g�ow� Sax. � Niestety, tak jest.
Michel roze�mia� si�.
��No c�, chyba w takim razie polec�, gdy co nieco si� zmieni. � Potrz�sn�� g�ow�. � Kt�rego� dnia b�dziemy mogli robi� wszystko, co chcemy, prawda?
S�o�ce pra�y�o. Wiatr szele�ci� w trawie. Ka�de �d�b�o wygl�da�o jak zielony b�ysk �wiat�a. Michel przez jaki� czas m�wi� o Mai. Najpierw na ni� narzeka�, potem j� t�umaczy�, wreszcie zacz�� wylicza� jej zalety, cechy, kt�re czyni�y j� niezb�dn�; Maja stanowi�a �r�d�o ca�ego podniecenia w jego �yciu. Sax przez uprzejmo�� kiwa� g�ow� po kolejnych wyznaniach, niezale�nie od tego, jak bardzo by�y one sprzeczne z poprzednimi. Wydawa�o mu si�, �e s�ucha na�ogowego narkomana. Wiedzia� jednak, �e w ludziach kryj� si� sprzeczno�ci, od kt�rych i on sam nie jest wolny.
Gdy zapad�o milczenie, spyta�:
��Jak twoim zdaniem Ann postrzega aktualny krajobraz?
Michel wzruszy� ramionami.
��Nie wiem. Nie widzia�em jej od lat.
��Nie podda�a si� kuracji zwi�kszenia plastyczno�ci m�zgu.
��Nie. Jest uparta, prawda? Chce pozosta� sob�. Jednak obawiam si�, �e w tym �wiecie�
Sax skin�� g�ow�. Je�li cz�owiek wszelkie oznaki �ycia na Marsie uwa�a jedynie za zanieczyszczanie krajobrazu, za straszliwy odlew pokrywaj�cy skorup� czyste pi�kno skalnego �wiata, w�wczas nawet tlenowy b��kit nieba wyda mu si� czym� okropnym. My�l�c w taki spos�b, mo�na si� doprowadzi� do szale�stwa. Nawet Michel najwyra�niej tak uwa�a�, poniewa� powiedzia�:
��Obawiam si�, �e Ann nigdy ju� ca�kowicie nie odzyska zdrowych zmys��w.
��Wiem.
Z drugiej strony, kim byli, aby tak m�wi�? Czy Michela nale�a�o uzna� za ob��kanego, skoro obsesyjnie my�la� o jakim� regionie na innej planecie, albo dlatego, �e zakochany by� w kobiecie o bardzo trudnym charakterze? Czy Saxa powinno si� nazwa� wariatem, poniewa� w wyniku wstrz�su i eksperymentalnej kuracji nie potrafi� si� w�a�ciwie wys�awia� i mia� k�opoty z pami�ci�? Russell na oba pytania odpowiada� przecz�co. A przy tym � niezale�nie od tego, co m�wi� Desmond � naprawd� i mocno wierzy�, �e podczas burzy pomog�a mu Hiroko. Kto� m�g�by twierdzi�, �e ma do czynienia, hm, z czysto umys�owymi zdarzeniami, kt�re wyra�nie wykraczaj� poza zewn�trzn� rzeczywisto��. Sax przypomnia� sobie, �e co� takiego cz�sto uwa�ano za symptom szale�stwa.
��Tak jak ci ludzie, kt�rym si� zdaje, �e widzieli Hiroko � mrukn�� tytu�em pr�by, aby sprawdzi�, co odpowie Michel.
��Ach, tak � stwierdzi� Francuz. � My�lenie magiczne jest bardzo uporczywe. Nigdy nie pozw�l sobie na rezygnacj� z racjonalnego my�lenia, nawet je�li czasem my�lisz magicznie. Cz�sto zdarzaj� si� takie archetypowe wzorce, jak w przypadku Hiroko. Jej historia przypomina opowie�ci o Persefonie albo o Chrystusie. Przypuszczam, �e kiedy kto� taki umiera, szok spowodowany strat� jest niemal niemo�liwy do zniesienia. Potem wystarczy, �e jednemu z zasmuconych przyjaci� lub uczni�w przy�ni si� utracony mistrz. Nieszcz�nik budzi si� z krzykiem �Widzia�em go� i w przeci�gu tygodnia wszyscy s� przekonani, �e prorok wr�ci� albo �e w og�le nigdy nie umar�. Tak samo dzieje si� z Hiroko, kt�r� wiele os�b regularnie spotyka na swojej drodze.
Ale� ja naprawd� j� widzia�em, chcia� powiedzie� Sax. Chwyci�a mnie za nadgarstek.
By� jednak zbyt zak�opotany, aby si� odezwa�. Wyja�nienie Michela wydawa�o si� bardzo sensowne i �wietnie pasowa�o do s��w Desmonda. Sax wiedzia� jednak�e, �e obaj ci m�czy�ni bardzo t�skni� za Japonk� i podejrzewa�, �e usi�owali si� pogodzi� z faktem jej znikni�cia przez najbardziej prawdopodobne wyt�umaczenia. Chocia� zdawa� sobie r�wnocze�nie spraw� z tego, i� podczas stresu, zw�aszcza zwi�zanego ze z�ym samopoczuciem fizycznym, mog� si� pojawi� niezwyk�e zdarzenia psychiczne. Mo�e Saxowi rzeczywi�cie tylko si� zdawa�o, �e widzi Hiroko. Ale nie, to niemo�liwe, pomy�la�. Przecie� ka�dy szczeg� tego spotkania pami�ta� tak �ywo!
Zauwa�y� jednak, �e pami�ta spotkanie jak sen tu� po przebudzeniu. Pami�ta� zreszt� tylko samo spotkanie. Wszystko inne pozostawa�o poza zasi�giem pami�ci niczym co� �liskiego b�d� nieuchwytnego. Na przyk�ad nie m�g� sobie zupe�nie przypomnie�, co si� dzia�o na chwil� przed pojawieniem si� Hiroko czy te� po jej znikni�ciu. W ka�dym razie, nie w szczeg�ach.
Nerwowo zacisn�� z�by. Wsz�dzie wok� najwidoczniej panoszy�y si� r�ne rodzaje szale�stwa. Ann w�drowa�a po starym �wiecie, samotna i niezale�na, a pozostali przedstawiciele pierwszej setki chwiejnym krokiem kr��yli po nowym �wiecie jak duchy, usi�uj�c jako� u�o�y� sobie �ycie. Mo�e Michel m�wi� prawd�, twierdz�c, �e nie mog� sobie poradzi� z w�asn� d�ugowieczno�ci�, �e nie wiedz�, co robi� z czasem, �e nie potrafi� tworzy� �ycia�
No c� � a jednak. Jednak tu byli, siedzieli na klifach Da Vinciego. Nie trzeba si� przesadnie denerwowa� o te sprawy, naprawd� nie warto. Jak spyta�by Nanao, czeg� im teraz brakowa�o? Zjedli dobry lunch, byli syci, nie spragnieni, przebywali na dworze, w s�o�cu i wietrze, obserwowali, jak latawiec wznosi si� coraz wy�ej w ciemnym, aksamitnym b��kicie nieba; starzy przyjaciele ucinaj�cy sobie pogaw�dk� na trawie. Czego im brakowa�o? Spokoju umys�u? Nanao roze�mia�by si� na tak� odpowied�. Obecno�ci innych starych przyjaci�? No c�, nadejd� kolejne dni, b�d� inne okazje. Teraz, w tej chwili, byli dwojgiem starych koleg�w, kt�rzy siedzieli obok siebie na klifie. Po wszystkich tych latach walki mogli przesiedzie� tu ca�e popo�udnie � je�li tylko chcieli � puszcza� latawiec i rozmawia�. Rozmawia� o starych przyjacio�ach i o pogodzie. Przedtem istnia�y problemy i p�niej te� si� jakie� pojawi�. Teraz jednak, jak mawia� Boone, po prostu byli tutaj.
��Pomy�l, jak bardzo co� takiego spodoba�oby si� Johnowi � zauwa�y� z wahaniem Sax. Trudno m�wi� o takich sprawach. � Zastanawiam si�, czy Boone potrafi�by sprawi�, �eby Ann zrozumia�a. Bardzo za nim t�skni�. I bardzo chc�, aby Ann poj�a ten �wiat. Nie musi widzie� go w taki spos�b, w jaki ja go widz�. Po prostu chc�, by zobaczy�a go jako co�� dobrego. �eby dostrzeg�a, jaki jest pi�kny� pi�kny na sw�j w�asny spos�b. W jaki cudowny spos�b wszystko wok� si� tworzy. Twierdzimy, �e kierujemy tym �wiatem, lecz nie jest to prawd�. �wiat jest zbyt skomplikowany. My tylko przywie�li�my nasiona, ale ten �wiat wykie�kowa� sam. Teraz pr�bujemy skierowa� jego rozw�j w t� czy w inn� stron�, jednak ca�a biosfera� sama si� tworzy. Nie ma w niej niczego nienaturalnego.
��No c� � zacz�� Michel i zamilk�.
��Naprawd�! Mo�emy manipulowa� przy tym wszystkim, lecz w gruncie rzeczy przypominamy tylko terminator�w czarnoksi�nika. To jest samo �ycie.
��Ale� �ycie by�o tu przedtem � zaoponowa� Michel. � I do niego Ann w�a�nie przywi�zuje najwy�sz� wag�. �ycie ska� i lodu.
���ycie?
��Co� w rodzaju spokojnego mineralnego bytu. Nazwij to zreszt�, jak chcesz. Areofania ska�y. A sk�d wiesz, czy te ska�y nie maj� jakiej� w�asnej �wiadomo�ci?
��S�dz�, �e �wiadomo�� musi ��czy� si� z m�zgiem � odrzek� z powag� Sax.
��Prawdopodobnie, ale kto to mo�e wiedzie�? Je�li nie �wiadomo��, tak jak j� definiujemy, w takim razie, przynajmniej jaki� byt. Pewna wewn�trzna warto��, cho�by dlatego, �e co� istnieje.
��Ta warto�� nie znikn�a. Ci�gle jest. � Sax podni�s� kamyk wielko�ci pi�ki baseballowej. Na pierwszy rzut oka fragment zgruzowanych ejektament�w: odprysk. Codzienny jak b�oto, a mo�e nawet o wiele pospolitszy. Przyjrza� si� dok�adnie od�amkowi. Witaj, ska�o. O czym my�lisz? � Chc� powiedzie�, �e to wszystko nadal tu jest. Ci�gle jest.
��Jednak inne.
��Nic nigdy nie jest takie samo. Z ka�d� chwil� wszystko si� zmienia. A co do �wiadomo�ci minera��w, jest chyba dla mnie zbyt mistyczna. Nie, �ebym si� automatycznie sprzeciwia� mistycyzmowi, a jednak�
Michel roze�mia� sie. � Bardzo si� zmieni�e�, Sax, niemniej jednak ci�gle pozostajesz sob�.
��Mam nadziej�. Ann jednak r�wnie� nie wydaje mi si� mistyczk�.
��Jak wi�c wyt�umaczysz jej post�powanie?
��Nie wiem! Nie wiem! Mo�e� Jako rasowy naukowiec nie potrafi znie��, �e kto� kala materia� badawczy? To by�oby niem�dre. L�k przed zjawiskiem. Wiesz, co mam na my�li? Szacunek wobec tego, co jest. �yj z tym i czcij to, ale nie pr�buj zmieni�, zanieczy�ci�. Lepiej zniszczy� Zreszt�, nie wiem. Chcia�bym si� jednak dowiedzie�.
��Ty zawsze chcesz wszystko wiedzie�.
��Rzeczywi�cie, Ale chc� si� dowiedzie� bardziej ni� wi�kszo�ci innych kwestii. Bardziej ni� czegokolwiek innego, co mi przychodzi do g�owy! Naprawd�.
��Ach, Sax. Ja pragn� Prowansji, ty pragniesz Ann. � Michel u�miechn�� si�. � Obaj jeste�my stukni�ci!
Roze�miali si�. Fotony spada�y na ich sk�r�. Czuli ciep�o. Byli tutaj, ludzki py�ek.
��
Nirgal wpad� w rytm i utrzymywa� go przez ca�y dzie�.
Religia ta mia�a obecnie niema�o zwolennik�w, samotnych biegaczy po Marsie. Czasami organizowano wy�cigi o nazwach �Bieg przez labirynt�, �Pe�zanie po terenach chaotycznych�, �Przez Marineris�, �Bieg doko�a �wiata�. Mi�dzy poszczeg�lnymi biegami � codzienny trening. Bezcelowa dzia�alno��; sztuka dla sztuki, cho� dla Nirgala raczej oznaka uwielbienia, medytacja albo zapomnienie. Umys� w�drowa�, skupia� si� na jego ciele albo na szlaku; czasem te� zupe�nie oboj�tnia�. Nirgal biega� ostatnio do muzyki: Bacha, Brucknera, Bonnie Tyndall, elysyjskiej neoklasycystki, kt�rej d�wi�ki przywodzi�y na my�l budz�cy si� dzie�: wysokie akordy przeradza�y si� w r�wnomiern�, wewn�trzn� modulacj�, nieco podobn� do muzyki Bacha albo Brucknera, cho� wolniejsz�, powa�niejsz� i mocniejsz�. Jednym s�owem, znakomita, pi�kna muzyka do biegania, nawet je�li Nirgal godzinami nie s�ysza� jej w spos�b �wiadomy� Po prostu bieg�.
Zbli�a�a si� pora wy�cigu nazywanego �Biegiem doko�a �wiata�, kt�ry zaczyna� si� przy co drugim perihelium. Zawodnicy startowali z Sheffield i biegli na wsch�d albo na zach�d doko�a planety, bez nar�cznych komputer�w czy innych pomocy nawigacyjnych; mieli tylko ma�e plecaki zjedzeniem, piciem i zestawem podstawowych przybor�w. Byli odseparowani od wszystkiego, z wyj�tkiem informacji przekazywanych im przez w�asne zmys�y. Pozwalano im wybiera� dowoln� tras�, byleby pozostawa�a w zasi�gu dwudziestu stopni od r�wnika (�ledzi� ich satelita i dyskwalifikowa�, je�li opu�cili stref� r�wnikow�). Dozwolone by�y wszystkie mosty, ��cznie z W�skim Mostem Gangeskim, dzi�ki kt�remu trasy zar�wno na p�noc, jak i na po�udnie od Marineris wybiera�o najwi�cej os�b; szlak�w by�o tyle, ilu uczestnik�w biegu.
Nirgal wygra� pi�� z dziewi�ciu poprzednich wy�cig�w, cho� raczej dzi�ki swoim zdolno�ciom znajdowania odpowiedniej drogi ni� szybko�ci; wielu pokonanych biegaczy uwa�a�o �tras� Nirgala� za osi�gni�cie nieco mistyczne, a r�wnocze�nie do�� przypadkowe, tote� podczas ostatnich konkurs�w za Marsjaninem pod��a�o kilku biegaczy, kt�rzy mieli nadziej�, �e tu� przed met� go wyprzedz�. Jednak Nirgal ka�dego roku wybiera� inn� tras�, cz�sto tak�, kt�ra wygl�da�a na bardzo trudn�, wi�c wielu ch�tnych rezygnowa�o z pogoni i rusza�o w bardziej obiecuj�cych kierunkach; inni natomiast poddawali si� w trakcie biegu, poniewa� ponaddwustudniowy bieg (trzeba by�o przeby� oko�o dwudziestu jeden tysi�cy kilometr�w) wymaga� prawdziwej wytrzyma�o�ci d�ugodystansowca. Aby uko�czy� wy�cig, nale�a�o traktowa� bieganie jako spos�b na �ycie. Biega� codziennie.
Nirgal uwielbia� bieganie. Chcia� wygra� nast�pny �Bieg doko�a �wiata�, aby by� zwyci�zc� sze�ciu z pierwszych dziesi�ciu konkurs�w. Zbada� ju� tras� i sprawdzi� mo�liwe szlaki. Co roku budowano wiele nowych dr�g, a ostatnio panowa�a szalona moda na tworzenie tras schodkowych na stokach �cian kanion�w,
Nowy szlak wi�d� przez do�� strome szczeliny w zwalistej �cianie skalnej, kt�re wygl�da�y jak schody. �wietnie si� po nich wchodzi�o. By�y bardzo regularne (Nirgal pomy�la�, �e pasuj� do siebie niczym fragmenty uk�adanki), jak gdyby stanowi�y klatk� schodow� w zrujnowanej �cianie gigantycznego zamku. Uwa�a� budow� tras przez urwiska wr�cz za sztuk�, za cudown� form� pracy, w kt�rej od czasu do czasu bra� udzia�, wynajmuj�c si� do pomocy budowniczym przemieszczaj�cym d�wigami skalne kloce odci�te podczas wykonywania schodk�w � zak�ada� uprz�� asekuracyjn� i sp�dza� kilka godzin na ustawianiu kloc�w w odpowiedniej do pochwycenia przez d�wig pozycji; w r�kawicach ci�gn�� cienkie zielone liny i kierowa� du�e bazaltowe wieloboki we w�a�ciwe miejsce. Pierwszym budowniczym szlak�w, jakiego spotka�, by�a kobieta � konstruktorka trasy prowadz�cej wzd�u� grzbietu Geryon Montes, d�ugiego pasma po�o�onego na dnie lus Chasma. Nirgal pomaga� jej w pracy przez ca�e lato, towarzysz�c w budowie wi�kszej cz�ci trasy w d� pasma. Konstruktorka prawdopodobnie przebywa�a obecnie gdzie� w Marineris, buduj�c drogi przy u�yciu narz�dzi r�cznych: skalnych pi� du�ej mocy, system�w blok�w wyposa�onych w supersiln� lin� oraz nas�czonych klejem sworzni mocniejszych ni� sama ska�a. Zapewne starannie, krok po kroku tworzy�a z otaczaj�cej ska�y chodnik lub schody.
Jedne szlaki wygl�da�y jak cudownie pomocne naturalne nier�wno�ci terenu, drugie przypomina�y rzymskie drogi, jeszcze inne by�y solidne niczym drogi staroegipskie b�d� inkaskie; zawsze z milimetrow� precyzj� wpasowywano ogromne bloki w zbocza g�az�w albo w wielkoziarniste tereny chaotyczne.
Nirgal zbieg� � odliczaj�c � po trzystu stopniach, potem na godzin� przed zachodem s�o�ca przeci�� dno zapadliska. Niebo wygl�da�o jak aksamitny fioletowy pas, kt�ry coraz bardziej si� rozszerza� nad ciemnymi skalnymi �cianami. Tu, na zacienionym piasku dna zapadliska, nie by�o �adnej drogi, tote� Nirgal skupi� uwag� na rozproszonych ska�ach i ro�linach; bieg� mi�dzy nimi, jego wzrok przyci�ga�y jasnobarwne, jarz�ce si� jak niebo kwiaty na wierzcho�kach beczu�kowatych kaktus�w. By� zm�czony ca�odziennym biegiem i marzy�a mu si� kolacja; g��d szarpa� wn�trzno�ci, os�abia� cia�o i umys�, staj�c si� z ka�d� minut� bardziej dokuczliwy.
Nirgal znalaz� schodkow� tras� na zachodniej �cianie urwiska, wbiega� po nim, to przyspieszaj�c, to zwalniaj�c, to zn�w krocz�c; przechodzi� kr�tkie, p�askie i regularne fragmenty, skr�ca� gwa�townie, zakosami raz w lewo, raz w prawo. Podziwia� przy tym pierwszorz�dn� lokalizacj� szlaku w systemie rozpadlin urwiska, dzi�ki kt�rej niemal przez ca�y czas podczas biegu towarzyszy�a mu od strony zawietrznej wysoka po pas skalna �ciana; wyj�tkiem by� fragment wspinaczki po go�ym, prostopad�ym p�acie ska�y � tu budowniczowie musieli po prostu postawi� solidn�, po��czon� �rubami magnezow� drabin�. Wspina� si� po niej i mia� wra�enie, �e jego mi�nie czw�rg�owe zmieniaj� si� w gigantyczne elastyczne gumki; by� naprawd� znu�ony.
Na cokole po lewej stronie schod�w znajdowa� si� p�aski obszar, z kt�rego rozci�ga� si� wspania�y widok na le��cy poni�ej d�ugi, w�ski kanion. Nirgal zszed� ze szlaku i zatrzyma� si�, potem usiad� na skale niczym na krze�le. By�o wietrznie. Rozbi� ma�y przezroczysty namiot w kszta�cie grzyba; w chwil� p�niej zapad� zmierzch. Szukaj�c jedzenia, Marsjanin pospiesznie wyj�� z plecaka materac, lamp�, komputer; wszystko wypolerowane latami u�ywania i lekkie jak pi�rko (jego ca�y sprz�t wa�y� nieca�e trzy kilogramy). Wreszcie znalaz� to, czego szuka�. By�y na swoim miejscu z ty�u plecaka: zasilany bateryjnie piecyk, torebka jedzenia w proszku i butelka z wod�.
P�mrok powoli zmienia� si� w himalajsk� ciemno��. Nirgal zagotowa� w rondelku zup� z paczki i usiad� po turecku na materacu, opieraj�c plecy o transparentn� �cian� namiotu. Zm�czone mi�nie odpoczywa�y podczas siedzenia. Mija� kolejny pi�kny dzie�.
Marsjanin kiepsko spa� tej nocy i wsta� przed �witem. Wia� zimny, poranny wiatr. Dr��c na ca�ym ciele, Nirgal szybko si� spakowa� i pobieg� ponownie na zach�d. Opu�ci� nier�wno�ci Aromatum i bieg� p�nocnym brzegiem Zatoki Gangeskiej; granatowa tafla wody ci�gn�a si� po jego lewej stronie. Tutejsze d�ugie pla�e ��czy�y si� z bezmiernymi piaszczystymi wydmami, pokrytymi kr�tk� traw�, po kt�rej �atwo si� bieg�o. Sun�� w swoim ulubionym rytmie, obserwuj�c morze lub rosn�cy po prawej stronie tajgowy las. Wzd�u� wybrze�a posadzono miliony drzew, kt�re mia�y pom�c w ustabilizowaniu si� powierzchni i redukcji burz py�owych. Wielki las Ophiru nale�a� do najrzadziej zaludnionych region�w na Marsie � w pocz�tkowych latach jego istnienia odwiedzano go rzadko, nigdy te� nie planowano tu stawia� namiotowego miasta, poniewa� zniech�ca�y do tego g��bokie pok�ady py�u i mia�u. Teraz dzi�ki obecno�ci lasu pok�ady nieco stwardnia�y, jednak problemem pozosta�o s�siedztwo strumieni, tworz�cych moczary, jeziora o grz�skich dnach oraz niestabilne lessowe cyple, kt�re rozrywa�y siatkowy dach z ga��zi i li�ci. Nirgal trzyma� si� granicy lasu i morza, biegn�c po wydmach lub mi�dzy szeregami niewysokich drzew. Min�� wiele ma�ych most�w zbudowanych nad uj�ciami rzek. Sp�dzi� noc na pla�y, uko�ysany odg�osem rozbijaj�cych si� o brzegi fal.
Nast�pnego dnia o �wicie ruszy� szlakiem pod sklepieniem z zielonych li�ci. Wybrze�e sko�czy�o si� przy zaporze Ganges Chasma. �wiat�o by�o przy�mione, panowa� ch��d i Nirgalowi zdawa�o si�, �e dostrzega jedynie cienie ro�lin i ska�. Ledwie widoczne szlaki rozwidla�y si� po lewej stronie w g�r�. Tutejsze lasy by�y przewa�nie szpilkowe: szeregi sekwoi otoczone mniejszymi sosnami i ja�owcami. Powierzchni� pokrywa�y suche ig�y. W wilgotnych miejscach z tej brunatnej maty wyrasta�y paprocie, ich archaiczne fraktale stanowi�y pi�kne dope�nienie pstrokatego od s�o�ca dna. Mi�dzy w�skimi wysepkami trawy przep�ywa� strumie�. Nirgal rzadko widzia� przed sob� szczeg�y na odleg�o�� wi�ksz� ni� sto metr�w. Dominuj�cymi kolorami by�a ziele� i br�z; czerwie� barwi�a jedynie grub� kor� sekwoi. Po le�nym poszyciu ta�czy�y promienie s�onecznego �wiat�a, niczym smuk�e, �ywe istoty. Mi�dzy tymi snopami �wiat�a Nirgal bieg� przed siebie jak zahipnotyzowany. Skaka� z jednej ska�y na nast�pn�, przeskoczy� p�ytki strumyk, trafi� na polan� poro�ni�t� paprociami. Czu� si�, jak gdyby przekracza� pok�j, potem korytarze si�gaj�ce do innych, podobnych pokoj�w, w g�r� strumienia i w d�. Po lewej stronie szumia� niewielki wodospad.
Nirgal przystan�� na drugim brzegu strumyka, aby si� napi� wody. Zobaczy� �wistaka, kt�ry nieco kaczkowatym krokiem szed� po mchu pod wodospadem. Marsjanin poczu� uk�ucie w sercu. Zwierz� napi�o si�, a nast�pnie umy�o �apy i pysk. Nie dostrzeg�o Nirgala.
P�niej rozleg� si� szelest i zanim �wistak zdo�a� uciec, otoczy�o go ruchliwe, c�tkowane futro� Bia�e z�by� Du�y ry� pot�nymi szcz�kami z�apa� za gard�o �wistaka i mocno potrz�sa� ma�ym cia�kiem; w ko�cu unieruchomi� je wielk� �ap�.
W chwili ataku Nirgal podskoczy� i teraz stoj�cy nad swoj� ofiar� ry� patrzy� w jego kierunku, jak gdyby dopiero zarejestrowa� ruch cz�owieka. Oczy kota po�yskiwa�y w nik�ym �wietle, paszcza ocieka�a krwi�. Nirgal zadr�a� i oczyma wyobra�ni dostrzeg�, jak ry� biegnie w jego kierunku i skacze na niego; obna�one z�by b�yska�y nawet w tym przy�mionym �wietle�
Na szcz�cie, nic si� nie sta�o. Wielki kot znikn�� wraz ze swoj� zdobycz�, zostawiwszy za sob� dr��ce paprocie.
Nirgal bieg� dalej. Dzie� by� ciemniejszy, ni� mo�na by s�dzi� po cieniach chmur; z�o�liwy p�mrok. Musia� si� skupi� na szlaku. �wiat�o przebija�o si� przez cienie, biel przeszywa�a ziele�. My�liwy i �cigany. Stawy o oblodzonych brzegach jarzy�y si� w ciemno�ciach. Mech na korze i widziane k�tem oka wzory paproci. Tu szereg kar�owatych sosen, tam zag��bienie z lotnymi piaskami. Dzie� by� ch�odny, noc b�dzie lodowata.
Bieg� ca�y dzie�, plecak podskakiwa� mu na grzbiecie; prawie pusty, bez jedzenia. Nirgal by� zadowolony, �e zbli�a si� do swojej nast�pnej kryj�wki. Czasami na wy�cig zabiera� ze sob� jedynie kilka gar�ci zbo�a i jad� to, co znalaz� w terenie � zbiera� sosnowe orzechy, �owi� ryby. Po�ow� ka�dego dnia musia� sp�dza� w�wczas na poszukiwaniu jedzenia, kt�rego nie by�o zbyt du�o. Kiedy gdzie� bra�a ryba, akwen uwa�ano za niewiarygodny wprost r�g obfito�ci i na brzegu natychmiast powstawa�a osada. Tym razem Nirgal przemieszcza� si� szybko z miejsca na miejsce. Jego codziennie po�ywienie zawiera�o siedem czy osiem tysi�cy kalorii, a jednak ka�dego wieczoru by� strasznie g�odny. Kiedy wi�c dotar� nad ma�y potok, przy kt�rym mie�ci�a si� jego nast�pna kryj�wka, i dostrzeg�, �e boczna �ciana nad �o�yskiem zawali�a si� w osuwisko, krzykn�� z przera�enia i gniewu; przez chwil� nawet desperacko kopa� stos lu�nych kamieni. Obsuw nie by� du�y, ale i tak trzeba by usun�� par� ton ska�y. �adnej nadziei. Wiedzia�, �e musi � g�odny � ostro ruszy� przez Ophir do nast�pnej kryj�wki. Gdy tylko o tym pomy�la�, nie trac�c czasu, wystartowa�.
Teraz podczas biegu rozgl�da� si� za czym� jadalnym: sosnowymi orzechami, ��kowymi cebulami; szuka� czegokolwiek. Bardzo powoli zjad� wszystko, co zosta�o w plecaku, �uj�c jak najd�u�ej ka�dy k�s. Pr�bowa� sobie wyobra�a� od�ywcze warto�ci jedzenia, wr�cz delektowa� si� nim. G��d sprawia�, �e czuwa� przez cz�� ka�dej nocy i zasypia� ci�ko dopiero na par� godzin przed �witem.
Trzeciego dnia tego �niespodziewanie g�odnego� biegu wynurzy� si� z lasu na po�udnie od Juventa Chasma, na terenie potrzaskanym przez wybuch starej formacji wodono�nej Juventa. Wiele wysi�ku kosztowa�o go przebiegni�cie tej ziemi w linii prostej. Nie pami�ta�, �eby kiedykolwiek w �yciu odczuwa� wi�kszy g��d, a jego nast�pna kryj�wka znajdowa�a si� w odleg�o�ci jeszcze dw�ch dni drogi. Cia�o Nirgala spali�o ju� wszystkie w�asne rezerwy t�uszczu � takie w ka�dym razie mia� wra�enie � i karmi�o si� teraz samymi mi�niami. Z powodu tego autokanibalizmu Nirgalowi wydawa�o si�, �e kraw�dzie ka�dego przedmiotu s� ostre i obwiedzione blaskiem � ze wszystkiego promienia�a biel, jak gdyby rzeczywisto�� stawa�a si� przezroczysta. Wkr�tce po tej fazie (Nirgal wiedzia� o tym z podobnych, poprzednich do�wiadcze�) stan
By utrzyma� kierunek, z ca�ych si� musia� si� skupia� na biegu po sp�kanej powierzchni. Obserwowa� ska�y pod nogami i twardy grunt przed sob�. G�owa raz mu podskakiwa�a, raz opada�a i ta hu�tawka niewiele mia�a wsp�lnego z my�leniem, bowiem my�li Nirgala to si� przybli�a�y, to oddala�y w zupe�nie innym rytmie. Teren chaotyczny Juventa, po�o�ony w dole wzg�rza po prawej stronie, zajmowa� p�ytkie zag��bienie, ponad kt�rym wida� by�o daleki horyzont. Nirgal mia� wra�enie, �e wpatruje si� w du��, pop�kan� mis�. Ziemia przed nim wygl�da�a na zmi�toszon� i nier�wn�, do�y i pag�rki pokryte by�y narzutowymi g�azami i osadami piasku, padaj�ce cienie wydawa�y si� osobliwie mroczne, natomiast �wiat�o s�oneczne � bardzo jaskrawe. Wszystko ciemnia�o, a r�wnocze�nie l�ni�o. Znowu zbli�a� si� zach�d s�o�ca; �wiat�o k�u�o �renice Marsjanina.
W g�r�, w d�, w g�r�, w d�. Wbieg� na stok starej wydmy, nast�pnie zacz�� si� powoli zsuwa� po piasku i osypisku. W lewo, w prawo, w lewo, po ka�dym posuwistym kroku l�dowa� par� metr�w ni�ej. Kroki t�umi� piasek, a �wir pomaga� hamowa� podczas zsuwania si�. Droga by�a lekka i przyjemna, niestety na p�askim terenie Nirgal znowu musia� wr�ci� do zwyk�ego joggingu � co przysz�o mu z trudem � po czym wspi�� si� na kolejne niskie wzg�rze. Zdawa� sobie spraw�, �e wkr�tce b�dzie musia� znale�� miejsce na nocleg, mo�e w nast�pnej kotlinie lub piaszczystej p�aszczy�nie obok skalnej �awy. By� bardzo g�odny, powoli s�ab� z braku jedzenia, a w plecaku nie zosta�o ju� prawie nic � jedynie kilka znalezionych wcze�niej ��kowych cebul; na szcz�cie, czu� tak ogromne zm�czenie, �e od razu zasypia�. Wyczerpanie ka�dego wieczoru pokonywa�o g��d.
Potykaj�c si�, przeszed� p�ytkie zag��bienie, potem przekroczy� pag�rek po�o�ony mi�dzy dwoma g�azami wielko�ci budynk�w. W pewnej chwili w b�ysku bieli stan�a przed nim nieznajoma naga kobieta; macha�a zielon� szarf�. Nirgal zatrzyma� si� natychmiast. Zatacza� si�, zaskoczony jej widokiem; zaniepokojony pomy�la�, �e to s� halucynacje. Kobieta jednak istnia�a naprawd�, sta�a przed nim, l�ni�c niczym p�omie�. Z jej piersi i n�g ciek�y stru�ki krwi. W milczeniu macha�a zielon� szarf�. Obok niej zjawi�y si� inne ludzkie postaci, min�y kobiet�, po czym przebieg�y nast�pny pag�rek; sz�y za jej wskazaniem, tak w ka�dym razie s�dzi� Nirgal. Kobieta popatrzy�a na niego, potem wskaza�a na po�udnie, jak gdyby tak�e jemu chcia�a wskaza� drog�, i pobieg�a. Jej chude bia�e cia�o niemal frun�o; wydawa�o si� nale�e� do wi�kszej ilo�ci wymiar�w ni� trzy. Silne plecy, d�ugie nogi, kr�g�e po�ladki � by�a ju� daleko� Zielona szarfa, kt�r� wskazywa�a przed siebie, przesuwa�a si� to w jedn� stron�, to w drug�.
Nagle Nirgal dostrzeg� przed sob� trzy antylopy, mkn�ce w kierunku zachodnim po obrysowanym przez niskie s�o�ce wzg�rzu. Ach, to my�liwi! Antylopy ucieka�y przed lud�mi, kt�rzy ustawieni w �uk biegli za nimi, machaj�c szarfami zza ska�. Ca�y rytua� odbywa� si� w milczeniu, jak gdyby d�wi�k zupe�nie znikn�� ze �wiata: nie wia� wiatr, nie by�o te� s�ycha� �adnych krzyk�w. Przez chwil�, kiedy antylopy zatrzyma�y si� na wzg�rzu, ludzie i zwierz�ta znieruchomieli. Wszyscy byli czujni, jednak nikt si� nie porusza�; my�liwi i �cigani �skrzepli� razem w
Pierwszy rozproszy� �ywy obraz kozio�. Ostro�nie ruszy� przed siebie, st�paj�c krok po kroku. Kobieta z zielon� szarf� sz�a za nim, wyprostowana i dumna. Inni my�liwi zbli�ali si� b�d� oddalali, przesuwaj�c si� niczym zi�by z jednej �skrzep�ej� pozycji w inn�. Bosonodzy, mieli na sobie tylko przepaski biodrowe albo podkoszulki. Niekt�re twarze i plecy pomalowane by�y na czerwono, czarno albo brunatno-��to.
Nirgal pod��a� za nimi. W pewnej chwili skr�cili na zach�d, a w�wczas znalaz� si� na ich lewym skrzydle, co stanowi�o szcz�liwy zbieg okoliczno�ci, poniewa� kiedy kozio� pr�bowa� przebiec obok niego, Nirgal przeci�� mu drog�, wymachuj�c szale�czo r�koma. W�wczas wszystkie pozosta�e antylopy skr�ci�y za samcem i znowu pogna�y na zach�d. Gromadka my�liwych ruszy�a za nimi. Biegli znacznie szybciej od Nirgala, usi�uj�c utrzyma� ustawienie w �uk. Nirgal bardzo si� stara� nie straci� ich z oczu; byli naprawd� szybcy. Mia� trudno�ci z dostrze�eniem ich w d�ugich cieniach ska� i ro�lin, a przy tym nadal milczeli; na drugim skrzydle �uku kto� kaszln��, poza tym s�ycha� by�o jedynie zgrzytliwe skrzypienie piasku i �wiru pod stopami oraz chrapliwe oddechy my�liwych. Nirgal to ich widzia�, to znikali mu z oczu. Ci�gle biegli. Antylopy zwykle trzyma�y si� w sta�ej odleg�o�ci, czasem przyspiesza�y. Pomy�la�, �e ludzie nigdy ich nie z�api�, a jednak bieg�, mocno dysz�c; bra� udzia� w polowaniu. Nagle znowu dostrzeg� przed sob� �cigane zwierz�ta. Ach� Antylopy zatrzyma�y si�, dosz�y bowiem do kraw�dzi urwiska. Sto�ek kanionu� Nirgal zobaczy� szczelin� i przeciwleg�y sto�ek. W �rodku znajdowa�a si� p�ytka
Chyba jednak zna�y to miejsce, poniewa� z wielk�, charakterystyczn� dla tych zwierz�t gracj�, na wp� pok�usowa�y, na wp� rzuci�y si� w kierunku po�udniowym, wzd�u� kraw�dzi urwiska do ma�ej wn�ki, kt�ra po chwili okaza�a si� szczytem stromego parowu opadaj�cego na pokryte rumoszem dno kanionu. Kiedy znikn�y w dole szczeliny, wszyscy my�liwi pospieszyli do sto�ka, sk�d obserwowali, jak zwierz�ta schodz� po �cianie parowu, prezentuj�c zdumiewaj�cy pokaz si�y i r�wnowagi; klekocz�c, pot�nymi skokami przemieszcza�y si� w d� od ska�y do ska�y. Jeden z my�liwych zawy�: �Auuu�, a w�wczas pozostali przy��czyli si� do niego i z podobnym wyciem lub chrz�kaniem pospieszyli ku szczytowi parowu. Nirgal poszed� w ich �lady. Przebiegli po sto�ku, a p�niej szale�czo rzucili si� w d�, stukocz�c i skacz�c. Chocia� Nirgal mia� wra�enie, �e jego nogi s� dziwnie gumowate po wielodniowym biegu
W chwili, gdy udanie wyl�dowa� na dnie kanionu, natychmiast zobaczy�, �e kanion porasta las, kt�ry z g�ry by� ledwie widoczny. Drzewa sta�y wysoko ponad usianym ig�ami starym �niegiem. W pobli�u Nirgala ros�y du�e jod�y i sosny, dalej, na po�udniu, wy�ej w kanionie � �atwe do rozpoznania ogromne pnie gigantycznych sekwoi, naprawd� wielkich drzew, tak ogromnych, �e przy nich kanion nagle wyda� mu si� p�ytki, chocia� zsuni�cie si� po �cianie parowu zabra�o mu przecie� sporo czasu. Wierzcho�ki drzew stercza�y ponad sto�ek kanionu; gigantyczne, genetycznie przekszta�cone sekwoje si�ga�y na Marsie dwustu metr�w i wygl�da�y jak wielkie, milcz�ce, kamienne �wi�tki, rozk�adaj�ce szeroko ramiona nad mniejszymi drzewami � jod�ami i sosnami � oraz cienk� warstw� pstrego �niegu i pok�adami br�zowych igie�.
Antylopy k�usowa�y po dnie kanionu, kieruj�c si� na po�udnie, do tego pierwotnego lasu. My�liwi, rado�nie pohukuj�c, biegli za nimi, mijaj�c ogromne drzewa. Przy zwalistych walcowatych pniach pokrytych czerwon� kor� w nikn�cym wieczornym �wietle wszyscy przypominali ma�e zwierz�ta, myszy p�dz�ce po za�nie�onym poszyciu le�nym. Nirgala �wierzbi�a sk�ra na plecach i bokach, ci�gle jeszcze czu� podniecenie wyzwolone niedawnym zsuwaniem si� po �cianie parowu, sapa� i by� oszo�omiony. Uwa�a�, �e my�liwi nie zdo�aj� schwyta� antylop i nie rozumia�, po co je �cigaj�. Niemniej jednak, bieg� mi�dzy olbrzymimi drzewami, pod��aj�c za innymi. Wystarcza�a mu sama gonitwa.
Po pewnym czasie pnie sekwoi przerzedzi�y si�, jak gdyby dzielnica drapaczy chmur przechodzi�a w przedmie�cia. W ko�cu pozosta�o jedynie kilka olbrzymich drzew. Nirgal znowu spojrza� w g�r� i zauwa�y�, �e po drugiej stronie w�skiej polany kanion ko�czy si� �cian� wody. Si�ga�a a� do sto�ka, wisz�c w postaci r�wnej, przezroczystej masy.
Tama i zbiornik wodny! Ostatnio zacz�li je budowa� z przezroczystych warstw diamentowej siatki, kt�r� zatapiali w betonowych fundamentach. Nirgal widzia� j� � gruba bia�a linia bieg�a w d� obu �cian kanionu i przez j ego dno.
Stoj�ca masa wody wygl�da�a jak boczna �ciana wielkiego akwarium. Przy dnie by�a m�tna � w ciemnym b�ocie unosi�o si� zielsko. W g�rze, blisko przezroczystej �ciany przep�yn�a srebrna ryba wielko�ci antylopy, po czym cofn�a si� w ciemne, krystaliczne g��bie.
Trzy antylopy nerwowo st�pa�y przed t� barier� � krok w ty�, krok w prz�d; �ania i m�ody jele� pod��a�y za szybkim krokiem koz�a. Kiedy my�liwi zbli�yli si� do zwierz�t, kozio� nagle odskoczy� i uderzy� g�ow� w zapor�, mocno wypinaj�c ca�e cia�o; rozleg� si� d�wi�k grzmotni�cia rog�w o krat�. Nirgal zamar� ze strachu, innych r�wnie� zmrozi� ten dziki, gwa�towny gest. P�niej kozio� odskoczy�, zatoczy� si�, a nast�pnie odwr�ci� i natar� na zebranych ludzi.
Nigdzie nie by�o wida� kobiety z zielon� szarf�. Jaki� my�liwy, nagi m�czyzna z naszyjnikami na piersiach, odchyli� g�ow� w ty� i zawy�, przerywaj�c osobliwe milczenie, kt�re zapad�o, gdy wszyscy zaj�li si� zarzynaniem antylop. My�liwy zata�czy� w k�ko, p�niej przebieg� obok wodnej �ciany zapory, wreszcie rzuci� w ni� w��czni�, kt�ra odbi�a si�. Ucieszony tym faktem m�czyzna podbieg� do tamy i uderzy� pi�ci� w przezroczyst�, tward� b�on�.
Jaka� kobieta z krwi� na r�kach odwr�ci�a g�ow� i pos�a�a my�liwemu pogardliwe spojrzenie.
��Przesta� b�aznowa� � powiedzia�a.
W�a�ciciel w��czni roze�mia� si�.
��Nie martw si�. Te zapory s� stokrotnie mocniejsze ni� trzeba.
Kobieta z oburzeniem pokr�ci�a g�ow�.
��G�upot� jest kusi� los.
��Zadziwiaj�ce, jakie przes�dy przetrwa�y w boja�liwych umys�ach.
��Jeste� niem�dry � stwierdzi�a kobieta. � Szcz�cie jest r�wnie realne jak wszystko inne.
��Szcz�cie! Los! Och, Ka! � M�czyzna podni�s� w��czni�, podbieg� i znowu rzuci� j� w zapor�. W��cznia odskoczy�a i prawie go uderzy�a, a on si� szale�czo roze�mia�. � Ale� mam szcz�cie! � krzykn��. � Fortuna faworyzuje odwa�nych, prawda?
��Dupek! Oka� cho� troch� szacunku.
��Z ca�ym szacunkiem dla tego koz�a, uderzy�em tylko w �cian� tak jak on. � My�liwy roze�mia� si� ochryple.
Pozostali, zaj�ci obcinaniem zabitym zwierz�tom g��w, ignorowali k��c�c� si� par�.
��Wielkie dzi�ki, bracie. Dzi�kujemy, siostro.
R�ce trz�s�y si� Nirgalowi, gdy patrzy� na prac� ludzi. Czu� zapach krwi i �lini� si�. Stosy jelit parowa�y w zimnym powietrzu. My�liwi wyj�li z torebek u pask�w sk�adane magnezowe �erdzie, roz�o�yli je i przywi�zali do nich za nogi pozbawione ju� g��w cia�a antylop. Kilku m�czyzn chwyci�o za ko�ce �erdzi i podnie�li je.
Kobieta o zakrwawionych r�kach nadal krzycza�a na w��cznika.
��Je�li zamierzasz uczestniczy� w kolacji, lepiej pom� nie��.
��Pieprz� ci� � odpar�, niemniej jednak chwyci� za przedni koniec koz�a.
��Chod� � rzuci�a kobieta w stron� Nirgala i wszyscy pospiesznie ruszyli po dnie kanionu na zach�d, mi�dzy wielk� �cian� wody i ostatni� z ogromnych sekwoi. Nirgal szed� za nimi. Burcza�o mu w �o��dku.
Zachodni� �cian� kanionu zdobi�y petroglify: zwierz�ta, m�skie i �e�skie zewn�trzne narz�dy p�ciowe, odciski d�oni, komety i statki kosmiczne, rysunki geometryczne, garbaty flecista Kokopelli; by�y ledwie widoczne w mroku. W urwisku zbudowano schodkowy szlak; kolejne stopnie mia�y kszta�t niemal idealnej litery �Z�. My�liwi ruszyli w g�r�, Nirgal pod��y� za nimi. Jeszcze raz narzuci� sobie rytm marszu, chocia� mia� wra�enie, �e �o��dek zjada go od �rodka i kr�ci�o mu si� w g�owie. Widzia�, jak obok niego, po ska�ach przebiega czarna antylopa.
W g�rze, na sto�ku kanionu ros�o kilka samotnych gigantycznych sekwoi. Kiedy grupa ludzi dotar�a tam, Nirgal w ostatnich promieniach zachodz�cego s�o�ca dostrzeg�, �e drzewa rosn� w kole: dziewi�� sekwoi tworzy�o nier�wny kr�g, w kt�rego �rodku znajdowa�y si� pozosta�o�ci po ognisku.
Grupa my�liwych wesz�a w kr�g i zaj�a si� rozpalaniem ognia, obci�ganiem antylop ze sk�ry i wycinaniem z ud�c�w du�ych p�at�w mi�sa. Nirgal sta� i obserwowa�, nogi mu dr�a�y, z ust � niczym woda z fontanny � tryska�a �lina; wdychaj�c unosz�cy si� w powietrzu zapach zwierz�cych sok�w, stale j� prze�yka�. W ciemno�ciach zapadaj�cego zmierzchu �wiat�o ognia wygl�da�o jak wrz�ca ba�ka, zmieniaj�c powierzchni� wewn�trz kr�gu drzew w migocz�ce pomieszczenie bez dachu. Patrz�c w blask dr��cych igie�, mia� wra�enie, �e ogl�da w�asne w�oskowate naczynia krwiono�ne. Wok� pni niekt�rych drzew a� do korony spiralnie wznosi�y si� drewniane schody. Wysoko ponad nimi pali�y si� lampy i s�ycha� by�o osobliwe ptasie g�osy, jak gdyby w�r�d gwiazd fruwa�y skowronki.
Trzech czy czterech my�liwych podesz�o do Nirgala. Zaproponowali mu ciastka, kt�re smakowa�y j�czmieniem, a potem jaki� ognisty trunek w glinianym s�oju. Wyja�nili, �e ten sekwojowy kr�g znale�li kilka lat temu.
��Co si� przydarzy�o tej� �owczyni? � spyta� Nirgal, rozgl�daj�c si� wok�.
��Och, diana nie mo�e spa� dzi� z nami.
��Poza tym, jest stukni�ta i nie chce.
��Ale� tak, chce. Znasz Zo, zawsze ma swoje powody.
Roze�miali si� i podeszli do ognia. Jaka� kobieta trzyma�a w r�ce patyk z przypalonym mi�snym p�atem; macha�a nim, by ostyg�.
��Zjem ci� ca��, ma�a siostro � o�wiadczy�a, po czym wgryz�a si� w stek.
Nirgal jad� z my�liwymi, zatracony w smaku wilgotnego, gor�cego mi�siwa. �u� mocno, lecz i tak prze�yka� niedok�adnie pogryzione k�sy. Jego ca�e cia�o nadal dr�a�o z g�odu. Je��! Je��!
Drugi stek jad� wolniej, przypatruj�c si� swoim towarzyszom. �o��dek szybko mu si� zape�nia�. Przypomnia� sobie, jak si� zsuwa� po �cianie parowu. Zadziwiaj�ce, do czego w pewnych sytuacjach zdolne jest ludzkie cia�o; podejrzewa�, �e za swoje w�wczas nie odpowiada� � wszystko odby�o si� pod�wiadomie, g��boko w m�d�ku. Co� w rodzaju stanu �aski.
Nas�czona �ywic� ga��� jarzy�a si� p�omieniem i skwiercza�a. Nirgal mia� jeszcze k�opoty ze wzrokiem � obrazy skaka�y mu przed oczyma i rozmazywa�y si�. Nagle podszed� do niego w��cznik z jeszcze jednym m�czyzn�.
��Masz, wypij to � powiedzia�, podsuwaj�c mu do ust oprawiony w sk�r� baniak i roze�mia� si�. Nirgal poczu� gorzki smak jakiego� mlecznego napoju. � Wypij troch� swego bia�ego brata, bracie. � Kilku przedstawicieli grupy podnios�o po dwa kamienie i zacz�o nimi rytmicznie stuka� o siebie. Rozleg�y si� rozmaite d�wi�ki od najni�szych po najwy�sze. Pozostali my�liwi ta�czyli wok� ogniska, pogwizduj�c, zawodz�c lub �piewaj�c.
��Auqakuh, Qahira, Harmakhis, Kasei. Auqakuh, Mangala, Ma�adim, Bahram.
Nirgal ta�czy� z nimi. Zm�czenie opu�ci�o go. Noc by�a zimna. Ta�cz�cy zbli�ali si� b�d� oddalali od ciep�ego ognia � ci, kt�rzy poczuli jego promieniowanie na zimnej, go�ej sk�rze, wracali w ch��d. Kiedy wszyscy si� rozgrzali, a ich cia�a l�ni�y od potu, zataczaj�c si� ruszyli w noc, z powrotem ku kanionowi, wzd�u� sto�ka, w kierunku po�udniowym. Kto� kurczowo chwyci� rami� Nirgala, a on mia� wra�enie, �e diana � niczym �wiate�ko w mroku � znowu stoi ko�o niego, jednak w ciemno�ci niewiele m�g� zobaczy�. W chwil� p�niej wszyscy zacz�li wskakiwa� do zbiornika z wod�, kt�ra okaza�a si� szokuj�co lodowata. Nurkowali pod wod�, w g��boki po pas mu� i piasek, czuli przenikliwy ch��d, wi�c szybko wstawali i uciekali na brzeg z szale�czo pulsuj�cymi zmys�ami; z trudem chwytali powietrze, �miali si�. Nirgal poczu� czyj�� r�k� na kostce i upad� twarz� do przodu pod wod� na p�yci�nie. Za�mia� si�. W mroku i zimnie, zmarzni�ci, tupi�c po powierzchni wr�cili do kr�gu, do gor�cego ognia. Ociekaj�c wod�, znowu ta�czyli, cisn�li si� do ogniska, wyci�gali ramiona; pragn�li ciep�a i blasku. W �wietle ognia wszystkie cia�a wydawa�y si� r�owe, ig�y sekwoi miga�y na tle jaskrawych gwiazd, skacz�c w rytmie wybijanym przez �kamienn� perkusj�.
Kiedy cz�onkowie grupy ponownie si� rozgrzali, a ogie� zgas�, poprowadzili Nirgala w g�r� po jednej z sekwojowych klatek schodowych. Na solidnych g�rnych konarach drzewa znajdowa�y si� ma�e, p�askie podesty sypialne o niskich �cianach i bez dach�w. Pod�oga ugina�a si� bardzo lekko pod stopami. Wia� zimny wietrzyk; porusza� ga��ziami drzewa, wyzwalaj�c g��bok�, nisk�, ch�raln� muzyk�. Nirgala pozostawiono samemu sobie; sta� na czym�, co wydawa�o mu si� najwy�szym tarasem, rozpakowa� wi�c po�ciel i po�o�y� si�. Do wt�ru ch�ralnej muzyki wiatru w sekwojowych ig�ach szybko zapad� w sen.
Obudzi� si� nagle wczesnym �witem. Usiad� pod �cian� tarasu, zaskoczony, �e ca�y wiecz�r nie okaza� si� snem. Spojrza� przez kraw�d� pomieszczenia; ziemia znajdowa�a si� bardzo daleko pod nim. Mia� wra�enie, �e przebywa w bocianim gnie�dzie, znajduj�cym si� na ogromnym statku. Przypomnia� mu si� umieszczony wysoko dzieci�cy bambusowy pokoik w Zygocie; tyle �e tutaj wszystko by�o o wiele wi�ksze: gwie�dzista kopu�a nieba, odleg�a, postrz�piona czarna linia horyzontu. Ca�a powierzchnia wygl�da�a jak zmi�ty, czarny koc ze srebrnym wzorkiem na �rodku � zakr�tasem p�yn�cej ze zbiornika wody.
Nirgal zszed� po schodach; by�o ich czterysta. Drzewo mia�o mniej wi�cej sto pi��dziesi�t metr�w wysoko�ci i sta�o nad stupi��dziesi�ciometrowym uskokiem skalnej �ciany kanionu. W �wietle przed�witu dojrza� �cian� � tam usi�owali zap�dzi� antylopy, dostrzeg� te� par�w, po kt�rym si� zsuwali, oraz przezroczyst� zapor�, a za ni� mas� wody.
Wr�ci� do kr�gu. Kilku my�liwych by�o ju� na nogach. Dr��c w ch�odzie �witu, rozniecali zagas�y ogie�. Nirgal spyta� ich, czy dzi� wyruszaj�. Potwierdzili. Wybierali si� na p�noc, przez Juventa Chaos, potem dalej ku po�udniowo-zachodniemu brzegowi zatoki Chryse. Dalszej drogi jeszcze nie znali.
Spyta�, czy mo�e si� do nich na jaki� czas przy��czy�. Wygl�dali na zaskoczonych. Przyjrzeli mu si�, a p�niej zacz�li rozmawia� mi�dzy sob� w j�zyku, kt�rego nie rozpozna�. Podczas ich rozmowy Nirgal dziwi� si�, �e w og�le ich zapyta�. Wiedzia�, �e ponownie pragnie zobaczy� dian�, jednak nie tylko o to mu chodzi�o. Przez ca�y bieg
My�liwi pokiwali g�owami. M�g� z nimi i��.
Ca�y dzie� w�drowali na p�noc, kr�t� �cie�k�. Przekroczyli Juventa Chaos, a wieczorem dotarli do ma�ego p�askowzg�rza, kt�rego szczyt porasta� jab�oniowy sad. Prowadzi�a do niego pochy�a droga. Drzewa poprzycinano do kszta�tu kieliszk�w koktajlowych, a teraz nowe ga��zie wyrasta�y w g�r� ze starszych, s�katych konar�w. Popo�udniem nast�pnego dnia my�liwi przesuwali drabiny od drzewa do drzewa, skracaj�c cienkie ga��zki wraz z cierpkimi, niedojrza�ymi, ma�ymi jab�kami.
W �rodku sadu znajdowa�a si� budowla o p�kolistym dachu i otwartych, zewn�trznych �cianach. My�liwi nazywali j� talerzowym domem. Nirgal wszed� pod dach i podziwia� budowl�. Jej fundamenty stanowi�a kolista betonowa p�yta, tak wypolerowana, �e przypomina�a marmur. Dach tak�e by� okr�g�y, w g�rze utrzymywa�a go konstrukcja wewn�trznych �cian w kszta�cie prostego �T�; �rednica i promie�. W otwartym p�kr�gu mie�ci�a si� kuchnia i pok�j mieszkalny, a po drugiej stronie � sypialnie i �azienka. Zewn�trzny obw�d, kt�ry obecnie by� otwarty na przestrza�, podczas brzydkiej pogody mo�na by�o zamyka�, zaci�gaj�c po kole � niczym kotary � przezroczyste �cianki z brezentu.
Rze�niczka, kt�ra wcze�niej oporz�dza�a jedn� z antylop, powiedzia�a Nirgalowi, �e na Lunae Planum znajduje si� wiele takich talerzowych dom�w. U�ywano ich podczas pracy w sadach. Nirgal dowiedzia� si� te�, �e my�liwi nale�� do pewnej �lu�nej� sp�dzielni. Prowadzili koczownicze �ycie, zajmuj�c si� rolnictwem, my�listwem i zbieractwem. Teraz cz�� grupy gotowa�a ma�e jab�ka, robi�c z nich sos, kt�ry zaprawiano; inni piekli nad ogniskiem steki b�d� pracowali w w�dzarni.
Obok talerzowego domu sta�y dwie okr�g�e balie z paruj�c� wod�. Niekt�rzy cz�onkowie grupy zrzucali ubrania i wskakiwali do mniejszej balii, aby si� umy� przed kolacj�. Byli bardzo brudni, gdy� od dawna przebywali w terenie. Nirgal poszed� za przyk�adem swojej rozm�wczyni (r�ce ci�gle jeszcze mia�a pobrudzone zasch�� krwi�) i wszed� do balii. W gor�cej wodzie poczu� si� jak w innym �wiecie � ciep�o ognia przeobra�one w p�yn, kt�rego m�g� dotkn�� i w kt�rym m�g� zanurzy� ca�e cia�o.
Obudzili si� o �wicie i usiedli wok� ognia. Parzyli kaw� i
��Lubimy sobie troch� pog�odowa� � wyja�ni�a Nirgalowi rze�niczka. � Dzi�ki temu jedzenie ma lepszy smak.
I rzeczywi�cie, dopiero w nocy po dniu w�dr�wki Nirgal poch�ania� wielkie k�sy jedzenia, tak jak podczas wy�cig�w; dr��c, jad� �ar�ocznie i wszystko smakowa�o mu jak ambrozja. Codziennie przechodzili d�ugi dystans, a w trakcie du�ych polowa� cz�sto docierali w teren, po kt�rym nie spos�b by�o biega� � tak ma�o znany, �e mija�y cztery czy pi�� dni, zanim wszyscy zdo�ali si� znowu odnale��, najcz�ciej przy nast�pnym talerzowym domu w jakim� sadzie. Poniewa� Nirgal nie wiedzia�, gdzie si� znajduj�, musia� trzyma� si� blisko kogo� z grupy. Pewnego razu szed� �atwiejsz� tras� po zbombardowanym meteorytami terenie Lunae Planum wraz z czw�rk� dzieci i na ka�dych rozstajach dr�g to one m�wi�y Nirgalowi, jaki nale�y obra� kierunek; dzi�ki temu zawsze pierwsi docierali do nast�pnego wyznaczonego punktu. Dzieci strasznie si� z tego cieszy�y. Cz�sto starsi przedstawiciele grupy radzili si� ich, kiedy nale�y wyruszy� w dalsz� drog�.
��Hej, dzieci, czy ju� czas odej��?
One w kilka sekund potwierdza�y b�d� zaprzecza�y bardzo pewnie i jednomy�lnie. Kiedy� dwoje doros�ych pok��ci�o si� o kierunek, przedstawiono dzieciom problem, a one musia�y zdecydowa� przeciwko jednemu ze starszych.
��Uczymy je, a one nas os�dzaj� � wyja�ni�a rze�niczka. � Oceniaj� nas surowo, ale zawsze w�a�ciwie.
Przedstawiciele grupy zbierali w sadach plony: brzoskwinie, gruszki, morele, jab�ka. Je�li owoce za bardzo dojrzewa�y, zbierali je, gotowali, przerabiali na sosy lub ostre
Droga przez t� spadzist� krain�, rozdart� i pofa�dowan� milionem ma�ych zniekszta�ce�, nale�a�a do trudnych. Nie budowano tu szlak�w, nie by�o te� �adnych dobrych dr�g prze�ajowych; sz�o si� to w g�r�, to w d�. Niewiele mo�na by�o upolowa�, nie stawiano te� nigdzie w pobli�u talerzowych dom�w, st�d ma�o znajdowano jedzenia. W pewnym momencie, podczas przekraczania linii koralowych kaktus�w, kt�re wygl�da�y jak �ywop�ot z drutu kolczastego, jedno z czworga dzieci � ch�opiec � po�lizgn�o si� i upad�o kolanem w samo gniazdo kolc�w. Cz�onkowie grupy wykorzystali magnezowe �erdzie do budowy prowizorycznych noszy, po czym ruszyli dalej na p�noc, nios�c pl�cz�cego malca. Najlepsi my�liwi z �ukami i strza�ami szli po bokach grupy, rozgl�daj�c si� za zwierzyn�. Nirgal widzia�, jak kilku �ucznik�w chybi�o, a potem kt�ry� z nich trafi� biegn�cego do�� daleko du�ego ameryka�skiego kr�lika. Zwierz�tko zatoczy�o si� i z g�uchym odg�osem upad�o, a w�wczas my�liwi dobili je � rozleg� si� tak pot�ny strza�, �e wszyscy wok� podskoczyli z krzykiem. �wi�tuj�c ten strza�, w�drowcy spalili wi�cej kalorii, ni� zyskali, jedz�c male�kie porcje kr�liczego mi�sa. Rze�niczka rozgl�da�a si� z pogard�.
��Rytualny kanibalizm naszego brata, gryzonia � zadrwi�a, jedz�c przynale�ny jej strz�p mi�sa. � Nawet mi nie m�wcie, �e nie istnieje co� takiego jak szcz�cie.
Zapalczywy w��cznik tym razem tylko si� za�mia�, a pozostali w milczeniu delektowali si� jedzeniem.
P�niej tego samego dnia spotkali m�odego byka karibu. By� sam i wygl�da� na zdezorientowanego. Gdyby go upolowali, ich problemy zwi�zane zjedzeniem zosta�yby rozwi�zane, jednak zwierz� � mimo konsternacji � zachowywa�o ostro�no�� i trzyma�o si� poza zasi�giem strza�u, patrz�c ze zbocza na grup� my�liwych schodz�cych po Wielkiej Skarpie.
Wszyscy my�liwi, aby okr��y� karibu, zacz�li si� przesuwa� na czworakach po rozgrzanej po�udniowym s�o�cem skalnej powierzchni. Niestety wiatr wia� od ich strony. Byczek ruszy� p�ochliwie w d� zbocza, a potem pop�dzi� na p�noc, ogl�daj�c si� za siebie; z coraz wi�ksz� ciekawo�ci� patrzy� na prze�ladowc�w, jak gdyby si� zastanawia�, dlaczego zachowuj� si� w spos�b tak zagadkowy. Nirgal te� si� zacz�� nad tym zastanawia�, zreszt� nie on jeden; najwyra�niej sceptycyzm m�odego karibu okaza� si� zara�liwy. Powietrze wype�ni�o mn�stwo r�nej tonacji gwizd�w � wyra�nie rozgorza� sp�r na temat sposobu schwytania zwierz�cia. Nirgal u�wiadomi� sobie, �e polowanie nie jest spraw� prost� i zapewne w przesz�o�ci grupie rzadko si� udawa�o. Mo�e nawet wcale nie byli dobrymi my�liwymi. Wszystkim dokucza�o zm�czenie i od paru dni nie jedli nale�ycie. Nirgal wiedzia�, �e ci ludzie �yj� w ten spos�b na co dzie�, ale dzi� byli wyj�tkowo niezadowoleni.
Podczas dalszej drogi odni�s� wra�enie, �e wschodni horyzont staje si� podw�jny: zatoka Chryse, p�aska i po�yskuj�ca b��kitem, znajdowa�a si� o wiele ni�ej. W miar�, jak grupa sz�a po �ladach karibu w d� zbocza, morze wygl�da�o coraz bardziej sztucznie � niczym wyrysowane na globusie; Wielka Skarpa opada�a tu tak spadzi�cie, �e nawet sztywna krzywizna Marsa nie �zgina�a si� wystarczaj�co szybko, tote� widoki by�y rozleg�e i wzrok id�cych si�ga� wiele kilometr�w za zatok� Chryse. Morze, b��kitne morze!
My�liwi chcieli schwyta� karibu na brzegu, jednak zwierz� kierowa�o si� na p�noc i zd��y�o ju� przeci�� zbocze skarpy. Ludzie przeczo�gali si� za nim przez ma�e pasmo i nagle rozci�gn�� si� przed nimi widok w d�, a� do linii wybrze�a: widzieli obrze�e zielonego lasu otaczaj�cego wod� i ma�e pobielone budynki pod drzewami. Na cyplu dostrzegli bia�� latarni� morsk�.
Szli dalej na p�noc. Wybrze�e skr�ci�o w stron� horyzontu, a tu� za zakr�tem le�a�o przybrze�ne miasto, zbudowane wok� p�ksi�ycowej zatoki na po�udniowym brzegu cie�niny czy te� raczej fiordu, poniewa� po drugiej stronie w�skiego wodnego korytarza wyrasta�a �ciana jeszcze bardziej urwista ni� zbocze, na kt�rym stali: z morza stercza�o trzy tysi�ce metr�w czerwonej ska�y, gigantyczny klif o wygl�dzie brzegu kontynentu, g��boko zerodowanego przez wiej�ce od miliarda lat wiatry. Nirgal uprzytomni� sobie, gdzie si� znajduje � ten ogromny klif stanowi� skierowan� ku morzu skarp� P�wyspu Szaranowa, fiord zatem nosi� nazw� Kasei, a miasto portowe � Nilokeras. Przeszli d�ug� drog�.
Gwizdy my�liwych sta�y si� teraz ha�a�liwe i wyraziste. Mniej wi�cej po�owa cz�onk�w grupy siedzia�a wyprostowana. Rz�d ich g��w g�rowa� nad polem kamieni; jedni patrzyli na drugich, jak gdyby wszystkich nagle porazi�a jaka� my�l. P�niej r�wnocze�nie wstali i zacz�li schodzi� zboczem ku miastu, porzucaj�c polowanie i pas�cego si� spokojnie karibu. Potem ruszyli p�dem, pohukuj�c i �miej�c si�, zeskakiwali ze zbocza. Daleko w tyle pozostawili d�wigaj�cych na noszach rannego ch�opca.
Czekali jednak�e na dole, pod wysokimi sosnami z Hokkaido posadzonymi na peryferiach miasta. Kiedy dogoni�a ich grupa z noszami, wszyscy ruszyli mi�dzy rosn�cymi dalej drzewkami owocowymi ku ulicom miasta. Rozci�gni�ci w d�ugi szereg, mijali �adne domy, ustawione frontem do zat�oczonego portu. Pewnie, jak gdyby �wietnie znali drog�, skierowali si� prosto do kliniki medycznej. Zostawili tam rannego ch�opca, potem poszli do publicznych �a�ni, a po szybkiej k�pieli ruszyli do cz�ci handlowej obok dok�w, gdzie zaj�li trzy lub cztery przyleg�e restauracje, przed kt�rymi sta�y stoliki pod parasolami i wisia�y rz�dy go�ych jarzeni�wek. Nirgal usiad� przy stoliku z dzie�mi przed restauracj�, w kt�rej podawano owoce morza; po chwili do��czy� do nich ranny ch�opiec z obanda�owanym kolanem i �ydk�. Du�o zjedli i wypili � krewetki, mi�czaki, ma��e, pstr�gi, �wie�y chleb, sery, wiejsk� sa�atk�, litry wody, wino,
Niekt�rzy poszli natychmiast po�o�y� si� w budynku, kt�ry rze�niczka okre�li�a jako ich zwyk�y dom noclegowy, reszta powlok�a si� dalej, do pobliskiego parku, gdzie po przedstawieniu opery Tyndalla
Nirgal wybra� park. Po�o�y� si� tam wraz z innymi na trawie, na ty�ach widowni. Podobnie jak pozosta�ych, zaszokowa�y go �wietne warunki �piewak�w oraz wspania�a obfito�� d�wi�ku orkiestrowego stworzonego przez Tyndalla. Po zako�czeniu opery, osoby, kt�re nie czu�y si� oci�a�e, ruszy�y w tany. Nirgal ta�czy� z nimi, a w godzin� p�niej � jak wielu innych widz�w � przy��czy� si� tak�e do zespo�u muzycznego; gra� na perkusji, p�ki ca�e cia�o nie zacz�o mu dr�e� z wysi�ku.
P�niej, gdy kilku przedstawicieli wraca�o do domu noclegowego, postanowi� p�j�� z nimi, poniewa� nadal czu� w �o��dku obfit� kolacj�. Po drodze s�ysza�, jak niekt�rzy przechodnie m�wi�: �Patrz, to dzicy�. W odpowiedzi na tego typu stwierdzenia w��cznik wy�, a w pewnym momencie wraz z m�odymi my�liwymi przypar� do �ciany kilku przechodni�w, szturchaj�c ich i wykrzykuj�c obra�liwe s�owa.
��Uwa�ajcie na to, co m�wicie, albo wam dokopiemy � wrzeszcza� w��cznik � wy, szczury �yj�ce w klatkach, narkomani, lunatycy, pieprzone glisty� S�dzicie, �e mo�ecie si� narkotyzowa� i dzi�ki temu do�wiadczycie tego, co my czujemy. Skopiemy wam ty�ki, a wtedy zrozumiecie, co to s� prawdziwe doznania�
Nirgal zacz�� odci�ga� w��cznika, m�wi�c:
��Chod�, no chod�, po co nam k�opoty?
Przechodnie rzucili si� na nich z krzykiem, pi�ciami i kopniakami. Mocni, bezwzgl�dni m�czy�ni, kt�rzy nie byli pijani ani rozbawieni, tote� m�odzi my�liwi musieli si� wycofa�. Przechodnie cieszyli si�, �e przep�dzili natr�t�w, kt�rzy ci�gle z�orzeczyli mieszka�com miasta. Szli chwiejnym krokiem w g�r� ulicy, dotykali siniak�w, �miali si� i warczeli, ca�kowicie skupieni na sobie.
��Pieprzeni lunatycy, nieruchawi mieszka�cy podarowanych karton�w, skopiemy wam ty�ki! Wykopiemy was z waszych domk�w dla lalek! G�upie barany, oto czym jeste�cie!
Nirgal powstrzymywa� towarzyszy, wbrew woli chichocz�c. My�liwi byli bardzo pijani, a on sam niewiele od nich trze�wiejszy. Kiedy dochodzili do domu noclegowego, zajrza� do baru po drugiej stronie ulicy, zobaczy�, �e siedzi tam rze�niczka, wi�c wszed� wraz z reszt� rozkrzyczanej grupy. Usiad� przy stoliku i s�cz�c gryz�cy koniak, obserwowa� pozosta�ych. Przechodnie nazwali ich dzikimi. Rze�niczka przypatrywa�a si� Nirgalowi i zastanawia�a, o czym my�la�.
Po d�ugim czasie wszyscy zacz�li si� z trudem podnosi�. Opu�cili bar i chwiejnym krokiem ruszyli przez ulic� wy�o�on� kocimi �bami. M�odzi my�liwi zaintonowali dono�nymi g�osami piosenk�
Nast�pnego ranka obudzili si� p�no, ze strasznym kacem spowodowanym przedawkowaniem
Baza operacyjna szybownik�w znajdowa�a si� na dawnym sto�ku krateru, kt�ry obecnie zmieni� si� w wysp� o nazwie Santorini. Po �niadaniu grupa Nirgala zesz�a do dok�w, wsiad�a na prom, a w p� godziny p�niej wysiad�a na ma�ej p�kolistej wyspie i w towarzystwie innych pasa�er�w ruszy�a pod g�r� do portu szybowcowego.
Nirgal nie lata� od lat, tote� z wielk� rado�ci� przypi�� si� pasami w gondoli szybowca, wjecha� na maszt, pozwoli�, by wystrzelono go w powietrze, po czym wzbi� si� wraz z silnym pr�dem wst�puj�cym, kt�ry wia� od stromego wewn�trznego sto�ka. Kiedy maszyna wznios�a si� w powietrze, zobaczy�, �e wi�kszo�� os�b lata na r�nego rodzaju lotniach, mia� wi�c wra�enie, �e znalaz� si� w stadzie szerokoskrzyd�ych istot, kt�re przypomina�y nie ptaki, lecz raczej lataj�ce lisy albo jakie� mityczne hybrydy, jak gryfy czy Pegazy. Ludzie-ptaki. Ka�da z rozmaitych lotni przypomina�a kszta�tem jaki� gatunek ptaka: albatrosa, or�a, jerzyka, or�os�pa. Skafandry lotniarzy by�y gi�tkimi �szkieletami sk�rnymi�, kt�re reagowa�y na wewn�trzny nacisk cia�a lotnika. Pomaga�y mu przyj��, a nast�pnie utrzyma� wybran� pozycj� lub wykona� pewne ruchy r�koma � dzi�ki nim mi�nie ludzkie mog�y porusza� du�ymi skrzyd�ami albo unieruchamia� je wbrew zaciek�ym porywom wiatru; trzyma�y r�wnie� w odpowiedniej pozycji aerodynamiczne he�my i �pi�ra na ogonie�. Lotniarzom, kt�rzy potrzebowali pomocy, s�u�y�y AI skafandr�w; mog�y one nawet funkcjonowa� jako pilot automatyczny, chocia� wi�kszo�� os�b wola�a my�le� samodzielnie i kontrolowa� skafander, jak gdyby by� jedynie obs�ugiwanym przez nich wielkim automatem, przewy�szaj�cym wielokrotnie si�� ich w�asnych mi�ni.
Siedz�c w szybowcu, Nirgal prze�ywa� silne emocje, obserwowa� z przyjemno�ci�, jak ludzie-ptaki przera�aj�co szybko pikuj� obok niego ku morzu. W pewnej chwili rozk�adali skrzyd�a, wyr�wnywali lot, a nast�pnie zaczynali wirowa� z powrotem w g�r� na pr�dzie wst�puj�cym wewn�trznej �ciany. Uwa�a�, �e latanie w skafandrach wymaga du�ych umiej�tno�ci, znacznie wi�kszych ni� obs�uga szybowc�w, kt�re wznosi�y si� i opada�y o wiele spokojniej. Obserwowa� przez chwil� inne szybowce, wygl�daj�ce jak ruchliwe balony.
Nagle dostrzeg�, �e obok niego na lotni wznosi si� w spirali diana, kobieta, kt�ra prowadzi�a polowanie �dzikich�. �owczyni r�wnie� go rozpozna�a, podnios�a podbr�dek, obna�y�a z�by w szybkim u�miechu, a potem z�o�y�a skrzyd�a, przechyli�a si� do przodu i zacz�a opada� ku wodzie; jej manewrom towarzyszy� rozdzieraj�cy d�wi�k. Nirgal obserwowa� j� z g�ry ogromnie podekscytowany. W pewnym momencie poczu� paniczny strach, gdy lotniarka omal nie uderzy�a w kraw�d� urwistego klifu Santorini, wydawa�o mu si�, �e kobieta chce si� rozbi� o ziemi�. Tak to w ka�dym razie wygl�da�o z miejsca, w kt�rym si� znajdowa�; na szcz�cie, w chwil� p�niej �owczyni znowu by�a w g�rze, wzbijaj�c si� na pr�dzie wst�puj�cym w zwartych spiralach. Wykona�a ca�� akcj� z takim wdzi�kiem, �e Nirgal natychmiast zapragn�� tak�e nauczy� si� lata� na lotni, mimo i� jeszcze przed sekund� serce �omota�o mu ze strachu. Opada� i wznosi� si�, opada� i wznosi� si�! Szybowiec nie nadawa� si� do wykonywania takiej operacji. Ptaki by�y wspania�ymi lotnikami, a diana lata�a jak ptak. No c�, ludzie posiedli obecnie r�wnie� t� umiej�tno��.
�owczyni lecia�a z nim, obok niego, wok� niego, jak gdyby odprawia�a jaki� godowy rytua� plemienny. Po mniej wi�cej godzinie u�miechn�a si� do niego po raz ostatni, a nast�pnie odwr�ci�a i podryfowa�a w leniwym obrocie w d�, do portu szybowcowego w Phirze. Nirgal pod��y� za ni�. Wyl�dowa� w p� godziny p�niej, tu� po dianie, kt�ra czeka�a na niego z roz�o�onymi na ziemi skrzyd�ami.
Obesz�a Nirgala, jak gdyby nadal wykonywa�a rytualny taniec, potem podesz�a do niego i odrzuci�a kaptur; czarne w�osy rozsypa�y si� w �wietle jak skrzyd�a kruka. Diana� Wspi�a si� na palce i poca�owa�a Nirgala w same usta, nast�pnie cofn�a si� i z oddali powa�nie go obserwowa�a. Przypomnia� sobie, jak bieg�a naga przed my�liwymi z fruwaj�c� zielon� szarf� w r�ku.
���niadanie? � spyta�a.
By� �rodek popo�udnia i Nirgal odczuwa� g��d.
��Jasne.
Posi�ek zjedli w restauracji w porcie szybowcowym, patrz�c przez okno na �uk ma�ej zatoczki wyspy i ogromny klif Szaranowa; lotniarze-akrobaci ci�gle unosili si� w powietrzu. Rozmawiali o lataniu i bieganiu, o polowaniu na trzy antylopy, o wyspach Morza P�nocnego i wielkim Fiordzie Kasei, od kt�rego wia� wiatr. Flirtowali. Nirgal czu� si� przyjemnie, oczekuj�c na to, co powinno si� zdarzy�; delektowa� si� my�l� o rozkoszach. Od ostatnich min�o ju� troch� czasu. Rozmowa z diana by�a dla niego tak�e powrotem do miasta, do cywilizacji. Flirt, kuszenie � w�asne zainteresowanie drug� osob� wyda�o mu si� czym� wspania�ym, podoba�a mu si� r�wnie� wzajemno�� kobiety! Os�dzi�, �e jego rozm�wczyni jest do�� m�oda, chocia� cer� mia�a mocno opalon�, a sk�r� wok� oczu pooran� zmarszczkami; wyros�a ju� jednak�e z wieku dziewcz�cego � powiedzia�a mu, �e odwiedzi�a ksi�yce Jowisza, przez jaki� czas naucza�a na nowym uniwersytecie w Nilokeras, a teraz biega�a z �dzikimi�. Ocenia� j� na jakie� dwadzie�cia lat marsja�skich, mo�e kilka lat wi�cej; obecnie trudno by�o okre�li� czyj� wiek. Na przyk�ad, kwestia doros�o�ci� W ci�gu pierwszych dwudziestu M-lat ludzie do�wiadczali wi�kszo�ci mo�liwych dozna�, potem wszystko ju� tylko si� powtarza�o. A Nirgal spotka� w �yciu r�wnie wielu starych g�upc�w i m�odych m�drc�w, jak m�drych starc�w i g�upich m�okos�w. Oboje wi�c byli doro�li, niemal w tym samym wieku. ��czy�y ich tera�niejsze do�wiadczenia.
Nirgal obserwowa� twarz kobiety, gdy m�wi�a. Nonszalancka, bystra, pewna siebie. Minojka: ciemna cera, ciemne oczy, orli nos, a przy tym osobliwy kszta�t dolnej wargi, kt�ry m�g� oznacza� pochodzenie �r�dziemnomorskie: greckie, arabskie, mo�e hinduskie� Podobnie jak w przypadku wi�kszo�ci
��Hej, Zo � odezwa�a si� przechodz�ca rze�niczka. � Jedziesz z nami do rodowego przesmyku?
��Nie � odpar�a towarzyszka Nirgala.
��Co to za rodowy przesmyk? � spyta�.
��Przesmyk Boone�a � odrzek�a Zo. � Miasto na p�wyspie polarnym.
��Dlaczego rodowy?
��Zo jest prawnuczk� Boone�a � wyja�ni�a rze�niczka.
��Po kim? � spyta� Nirgal, patrz�c na m�od� kobiet�.
��Po Jackie Boone � powiedzia�a. � To moja matka.
��Ach � b�kn�� tylko Nirgal.
Usiad� prosto na krze�le. Dziecko, kt�re widzia� w ramionach Jackie w Kairze. Podobie�stwo do matki by�o oczywiste, teraz je dostrzega�. Poczu� g�si� sk�rk�, podnios�y mu si� w�osy na r�kach. Obj�� si� ramionami i zadr�a�.
��Chyba si� starzej� � o�wiadczy�.
Zo u�miechn�a si� i nagle Nirgal zda� sobie spraw� z faktu, �e od pocz�tku zna�a jego to�samo��. Bawi�a si� nim tylko, zastawia�a na niego pu�apk� � eksperymentowa�a albo chcia�a zirytowa� w�asn� matk�, a mo�e pow�d by� zupe�nie inny i Nirgal nigdy go nie pozna. Tak, na pewno zrobi�a to dla zabawy.
Teraz spojrza�a na niego z ukosa. Pr�bowa�a by� powa�na.
��To nie ma znaczenia � stwierdzi�a.
��Nie ma � przyzna�. Na dworze czekali �dzicy�.
Z
Zo siedzia�a na ty�ach sali pe�nej dyplomat�w i wypatrywa�a przez okno na Terminator, owalne miasto, kt�re majestatycznie toczy�o si� po przekl�tych nieu�ytkach Merkurego. P�elipsoidalna przestrze� pod wysok�, przezroczyst� miejsk� kopu�� by�a idealna dla lotniarzy, lokalne w�adze zakaza�y jednak tego sportu, uwa�aj�c, �e jest zbyt niebezpieczny � by� to jeden z wielu panuj�cych tu faszystowskich zakaz�w� Pa�stwo jako opiekun, a cz�owiek w nim� Typ, kt�ry Nietzsche tak trafnie nazywa� �mentalno�ci� niewolnika�, ci�gle istnia� i mia� si� dobrze pod koniec dwudziestego drugiego stulecia; w dodatku niemal wsz�dzie, bowiem system hierarchiczny powstawa� we wszystkich nowych prowincjonalnych koloniach: na Merkurym, na asteroidach, na najdalszych cia�ach Uk�adu S�onecznego � wsz�dzie z wyj�tkiem wspania�ego Marsa.
Tu, na Merkurym, sytuacja by�a wyj�tkowo nieprzyjemna. Spotkania mieszka�c�w planety z marsja�sk� delegacj� odbywa�y si� w Terminatorze od tygodni i Zo by�a ju� zm�czona zar�wno samymi zebraniami, jak i merkuria�skimi negocjatorami, kastow� grup� zarozumia�ych oligarchicznych mu���w, hardych, a r�wnocze�nie fa�szywie przymilnych, kt�rzy jeszcze nie zrozumieli nowego uk�adu na �wiecie. Zo chcia�a zapomnie� o nich, wr�ci� do domu i odda� si� lataniu.
Z drugiej strony, poniewa� do tej pory udawa�a ni�sz� asystentk�, by�a osob� nic nie znacz�c� w obradach. Teraz, gdy negocjacje nieuchronnie zmierza�y do nieudanego ko�ca i zapowiada�o si�, �e z powodu uporu i t�poty tych szcz�liwych niewolnik�w, strony odejd� z niczym, nadesz�a wreszcie kolej Zo. Kiedy po zebraniu wszyscy zacz�li si� rozchodzi�, poprosi�a o spotkanie na osobno�ci asystenta g��wnego przyw�dcy Terminatora, nazywanego do�� obrazowo Lwem Merkurego. M�ody m�czyzna, by�y Ziemianin, zgodzi� si� � Zo znacznie wcze�niej nabra�a pewno�ci, �e jest ni� zainteresowany � i wycofali si� na jeden z zewn�trznych taras�w biur zarz�du miasta.
Zo po�o�y�a r�k� na ramieniu m�czyzny i powiedzia�a uprzejmie:
��Bardzo si� niepokoimy, �e je�li Merkury i Mars nie zawr� trwa�ego porozumienia, Ziemia wejdzie mi�dzy nas klinem i obr�ci przeciwko sobie. Stanowimy dwa najwi�ksze skupiska metali ci�kich, jakie pozosta�y w Uk�adzie S�onecznym, i im bardziej ro�nie obszar zamieszkany przez ludzi, tym cenniejsze staj� si� obie nasze planety. Prosz� zauwa�y�, jak intensywnie rozwija si� cywilizacja. Epoka, w kt�rej �yjemy, to Accelerando. Metale s� coraz bardziej warto�ciowe.
Merkurego okre�lano obecnie mianem naturalnego zapasu metali. Istnia�y naprawd� poka�ne pok�ady, chocia� miano spore trudno�ci z eksploatacj�. Planeta by�a zaledwie nieco wi�ksza od ziemskiego ksi�yca, jednak jej grawitacja prawie dor�wnywa�a marsja�skiej, co wyra�nie �wiadczy�o o ci�kim, �elaznym j�drze i istnieniu � tu� pod pokiereszowan� meteorytami powierzchni� � mn�stwa niezwykle cennych metali.
��No i�? � ponagli� j� m�ody m�czyzna.
��Czujemy, �e istnieje potrzeba stworzenia bardziej formalnego�
��Kartelu?
��Sp�ki.
M�ody Merkurianin u�miechn�� si�.
��Nie martwimy si� o to, �e kto� nas mo�e podjudzi� przeciwko wam.
��No c�, my si� martwimy.
Po raz pierwszy od pocz�tku kolonizacji Merkurego, pozycja planety wydawa�a si� r�wna marsja�skiej. Koloni�ci nie tylko posiadali metale, ale � poniewa� Merkury le�a� tak blisko S�o�ca � mieli mo�liwo�� korzystania z wielkiej ilo�ci energii s�onecznej. Ju� sam op�r istniej�cy mi�dzy os�onami izoluj�cymi miasto i budowanymi przez mieszka�c�w rozleg�ymi torami tworzy� tak ogromne jej ilo�ci, �e planeta zu�ywa�a jedynie niewielki procent s�onecznego potencja�u; kolektory umieszczone na merkuria�skiej orbicie przesy�a�y pewn� jego ilo�� nowym koloniom po�o�onym na zewn�trzu Uk�adu S�onecznego. Od pierwszego szeregu szynowych wagonik�w w 2142 roku, poprzez budow� Terminatora trwaj�c� przez lata pi��dziesi�te, sze��dziesi�te i siedemdziesi�te dwudziestego drugiego wieku mieszka�cy pierwszej planety od S�o�ca uwa�ali si� za bogaczy.
Teraz by� jednak�e rok 2181 i wynaleziono r�ne rodzaje energii termoj�drowej, tote� moc znacznie potania�a. Nikogo te� nie trapi�y problemy z o�wietleniem, odk�d zbudowano tak zwane satelity lampowe oraz latarnie gazowe, kt�re spala�y si� w g�rnych partiach atmosfery gazowych gigant�w. Skutkiem tego, bogate s�oneczne zasoby Merkurego pozostawa�y nie wykorzystane. Planeta posiada�a teraz jedynie cenne metale, lecz by�a uwa�ana za okropne �gor�co-zimne� miejsce, nieprzyjemny przydzia�. No i by�a w zasadzie niemo�liwa do sterraformowania.
Zo bez zbytniej subtelno�ci przypomnia�a swemu m�odemu rozm�wcy te kwestie, m�wi�c o �upadku ich fortuny� i sugeruj�c, �e Merkury musi podj�� wsp�prac� z najbli�szymi sojusznikami w Uk�adzie.
��W przeciwnym razie, ryzyko ponownej dominacji Ziemi jest ca�kiem realne � doda�a.
��Ziemia za bardzo si� zapl�ta�a we w�asne problemy, aby nara�a� innych � o�wiadczy� m�odzieniec.
Zo pokr�ci�a g�ow�.
��Im w gorszych tarapatach jest Ziemia, tym wi�ksze niebezpiecze�stwo grozi koloniom. Dlatego w�a�nie si� martwimy. �ywimy te� obawy, �e je�li nie zechcecie zawrze� z nami stosownych um�w� mo�e b�dziemy musieli zbudowa� w�asne kr���ce miasto i tory na waszej planecie, na przyk�ad na po�udniowej p�kuli. Tam, gdzie znajduj� si� jedne z najlepszych pok�ad�w metali.
S�owa Zo zaszokowa�y m�odego m�czyzn�.
��Musicie zwr�ci� si� do nas o pozwolenie.
��Czy�by?
��Bez naszej zgody nie mo�e powsta� �adne miasto na Merkurym.
��Tak, a co nam zrobicie?
M�odzieniec milcza�.
��Ka�dy mo�e robi�, co chce, nieprawda�? � rzuci�a Zo. � Taka jest rzeczywisto��.
Jej rozm�wca zastanowi� si�.
��Nie wystarczy wam wody.
Istotnie. Na zapasy wody Merkurego sk�ada�y si� jedynie ma�e lodowe pola, le��ce we wn�trzach krater�w na obu biegunach, kt�re stale pozostawa�y w cieniu. Te kraterowe lodowce zawiera�y wystarczaj�co du�o wody dla potrzeb Terminatora, jednak nie wi�cej.
��Kilka komet skierowanych na bieguny znacznie zwi�kszy jej ilo��.
��Chyba �eby ich upadek spowodowa� wyparowanie ca�ej wody z biegun�w! Nie, to si� wam nie uda! L�d w polarnych kraterach stanowi tylko male�ki u�amek wody z komet, kt�re przez miliardy lat bombardowa�y ca�� planet�. Wi�kszo�� wody wyparowa�a w przestrze� albo spali�a si� tu� po uderzeniu. To samo si� stanie, je�li komety uderz� tam teraz. Czysta strata.
��Programi�ci AI bior� pod uwag� wszystkie rodzaje mo�liwo�ci. Zawsze mo�na spr�bowa� i zobaczy�, co si� zdarzy.
M�ody Merkurianin cofn�� si� o krok. Czu� si� zniewa�ony. I mia� racj�, bowiem chyba nie istnia�a mo�liwo�� dosadniejszego wyra�enia gro�by. Tyle �e w etyce niewolnika dobro i g�upota oznacza�y mniej wi�cej to samo, tote� gdy si� chcia�o kogo� takiego zastraszy�, trzeba mu by�o m�wi� wprost. Z twarzy Zo nie znika�o zdecydowanie, chocia� w oburzeniu m�odzie�ca by�o co� zabawnego; wygl�da� niczym posta� z
��Przeka�� Lwu pani informacj� � mrukn�� przez zaci�ni�te z�by.
��Dzi�ki � odpar�a Zo, po czym pochyli�a si� i poca�owa�a m�czyzn� w policzek.
Ci niewolnicy stworzyli sobie zamkni�t� rz�dz�c� kast� fizyk�w-ksi�y, kt�rzy izolowali si� od pozosta�ych mieszka�c�w, lecz � jak w ka�dej dobrej oligarchii � ich zachowanie (a zw�aszcza polityk� zagraniczn�) stosunkowo �atwo by�o przewidzie�. Asystenci rz�dz�cych, b�d�cy r�wnocze�nie �przedstawicielami na zewn�trz�, �wietnie rozumieli polecenia swoich pot�nych szef�w, a nawet potrafili bezb��dnie dzia�a� bez ich wskaz�wek.
Zo by�a ju� pewna, �e przymierze zostanie zawarte, opu�ci�a wi�c biura i zadowolona ruszy�a schodkowymi uliczkami przy �cianie �witu. Osi�gn�a sw�j cel, istnia�o wi�c spore prawdopodobie�stwo, �e jej delegacja wkr�tce wr�ci na Marsa.
Wesz�a do marsja�skiego konsulatu, kt�ry znajdowa� si� w po�owie ci�gn�cej si� wzd�u� �ciany drogi, i wys�a�a wiadomo�� do Jackie, �e wykona�a nast�pny krok. Potem wysz�a na balkon, by zapali�.
Pod wp�ywem papierosa nas�czonego kwasem chromotropowym przed oczyma Zo zafalowa�a kolorowa wizja i ma�e, le��ce w dole miasto zmieni�o si� nagle w do�� osza�amiaj�c�, fowistyczn� fantazj�. Przy �cianie �witu wyrasta�a uliczka tarasowa zbudowana z coraz w�szych pas�w, a� do najwy�szych budynk�w (czyli, naturalnie, biur w�adc�w miasta) stanowi�cych aktualnie jedynie lini� okien pod Wielkimi Wrotami i przezroczyst� kopu�� nad nimi. W dole, pod zielonymi koronami drzew kuli�y si� dachy i balkony; wielobarwne pod�ogi i �ciany balkon�w wygl�da�y jak mozaiki. Dachy dom�w ustawionych na owalnej p�aszczy�nie � na niej znajdowa�a si� wi�ksza cz�� miasta � by�y wi�ksze i bli�ej siebie. Ziele� ro�lin uprawnych jarzy�a si� w �wietle odbitym od filtrowa nych zwierciade� w kopule. Ca�o�� wygl�da�a jak du�e jajko Faberge�a: kolorowe i, jak wszystkie miasta, na sw�j spos�b �adne. Ale by� uwi�zionym wewn�trz czego� takiego� obruszy�a si� Zo. C�, nie pozostawa�o jej nic innego, jak tylko sp�dzi� te kilka godzin mo�liwie najprzyjemniej. P�niej otrzyma wiadomo��, �e mo�e wr�ci� do domu. W ko�cu cz�owiek musi mie� przecie� jakie� obowi�zki�
Zesz�a schodkow� uliczk� przy �cianie do kafeterii �Le Dome�, gdzie odbywa�o si� przyj�cie. Poza Miguelem, Arlene i Xerxesem mia�a w nim wzi�� udzia� grupa kompozytor�w, muzyk�w, pisarzy i innych artyst�w oraz estet�w. Zwariowana gromadka! Wszystkie kratery Merkurego nazwano kilka wiek�w temu na cze�� najs�ynniejszych ziemskich artyst�w, tote� gdy Terminator toczy� si� po powierzchni, mija� D�rera, Mozarta, Fidiasza, Purcella, Turgieniewa i Van Dycke�a, a w innych miejscach planety znajdowa�y si� te� kratery: Beethovena, Imhotepa, Mahlera, Matisse�a, Murasakiego, Miltona i Marka Twaina; Homer i Holbein stykali si� sto�kami. Podczas nadawania nazw umniejszono znaczenie wielu tw�rc�w, Owidiusz kuli� si� pod sto�kiem o wiele wi�kszego Puszkina, Goya �przydusza�� Sofoklesa, Van Gogh znajdowa� si� wewn�trz Cervantesa, a �rodek Chao Mengfu wype�nia� l�d. I tak dalej, kapry�nie i przypadkowo, jak gdyby przedstawiciele komitetu Mi�dzynarodowego Zwi�zku Astronomicznego kt�rej� nocy upili si� na weso�o i rzucali strza�ki z nazwami na map� planety; istnia� nawet ��lad� tego przyj�cia � ogromna, stroma pochy�o�� o nazwie Pourquoi Pas.
Zo ca�kowicie pochwala�a t� metod�, jednak arty�ci, kt�rzy aktualnie mieszkali na Merkurym, uwa�ali j� za katastrofaln�. Stale konfrontowali wielko�� krater�w z ziemskim, praktycznie niemo�liwym do por�wnania kanonem i wszystko ich niepokoi�o. Na przyj�ciach jednak czu�o si� atmosfer� wielko�ci, w kt�rej Zo ca�kiem dobrze si� czu�a.
Tego wieczoru, po wypiciu znacz�cej ilo�ci alkoholu w �D�me� (w tym czasie Terminator toczy� si� mi�dzy Strawi�skim i Vyasa), grupa artyst�w wyruszy�a na pijacki obch�d miasta po w�skich, bocznych uliczkach. Kilka przecznic od kafeterii natkn�li si� na ceremoni� mitraist�w albo zoroastrian, w ka�dym razie jakich� czcicieli s�o�ca, kt�rzy mieli spore wp�ywy w lokalnym rz�dzie. Gwizdy przeszkadzaj�cych w zebraniu artyst�w szybko doprowadzi�y do starcia, a w chwil� p�niej przedstawiciele grupy z �Dome� musieli ucieka�, aby unikn�� aresztowania przez lokaln� policj�, kt�r� nazywali
Pojechali do �Odeonu�, sk�d wyrzucono ich za nieodpowiednie zachowanie, wi�c kr��yli po bocznych pasa�ach dzielnicy rozrywek i ta�czyli przed barem, z kt�rego dochodzi�y kiepskie i zbyt g�o�ne d�wi�ki muzyki industrialnej. Zo jednak co� nie pasowa�o, a wymuszona weso�o�� widniej�ca na spoconych twarzach artyst�w wyda�a jej si� zbyt patetyczna.
��Pojed�my za miasto � zasugerowa�a. � Wyjd�my na powierzchni� i obejrzyjmy �wit.
Jedynie Miguel okaza� zainteresowanie jej propozycj�. Pozostali od tak dawna mieszkali pod kopu��, �e niemal ju� zapomnieli o istnieniu terenu wok� miasta. Miguel jednak wiele razy przyrzeka� Zo, �e zabierze j� na powierzchni� i teraz, gdy jej pobyt zbli�a� si� do ko�ca, postanowi� wreszcie � mo�e z nud�w � spe�ni� swoj� obietnic�.
Tory Terminatora � g�adkie, szare walce � ci�gn�y si� w niesko�czono��. Nad pod�o�em utrzymywa�y je ustawione co kilka metr�w grube s�upy. Miasto sun�o majestatycznie na zach�d, mijaj�c ma�e stacjonarne perony, z kt�rych mo�na by�o zej�� do podziemnych pomieszcze� przerzutowych. Tam znajdowa�y si� drogi startowe kosmolot�w i przej�cia do kraterowych sto�k�w. Oczywi�cie, nie ka�dy m�g� opu�ci� miasto, na szcz�cie Miguel mia� przepustk�, tote� jemu i Zo szybko uda�o si� przekroczy� po�udniow� bram�, przej�� �luz� powietrzn� i dotrze� do podziemnej stacji o nazwie Hammersmith. Za�o�yli wielkie, cho� gi�tkie skafandry kosmiczne i przez zewn�trzn� �luz� wyszli do tunelu, kt�ry prowadzi� na zapylon� powierzchni� Merkurego.
Otoczenie Zo zmieni�o si� nagle w jednolit�, skromn� pustyni� w barwach czerni i szaro�ci. Na tym tle pijany chichot Miguela dra�ni� m�od� Marsjank� bardziej ni� zwykle, �ciszy�a wi�c niemal do zera interkom w he�mie i teraz s�ysza�a zaledwie cichy szum.
Spacer na wsch�d od miasta by� niebezpieczny (nawet stanie w miejscu wydawa�o si� ryzykowne), oni jednak pragn�li spojrze� w s�o�ce. Ruszyli na po�udniowy zach�d z zamiarem obej�cia miasta; Zo kopa�a kamienie, �a�uj�c, �e nie mo�e polata� nad tym czarnym �wiatem; prawdopodobnie mo�na by wykorzysta� specjalne, lekkie rakiety, ale z tego, co wiedzia�a, nikt nie okazywa� zainteresowania. Posuwali si� wi�c z mozo�em, nie przestaj�c z uwag� spogl�da� na wsch�d. S�o�ce bardzo szybko wzesz�o ponad horyzont i teraz znajdowa�o si� nad nimi. W ultrarzadkiej neonowo-argonowej atmosferze wzniecone bombardowaniem elektronowym drobne cz�steczki py�u zmieni�y si� pod wp�ywem s�o�ca w nik��, bia�� mgie�k�. Widoczny za w�drowcami wierzcho�ek �ciany �witu wygl�da� jak p�omie� czystej bieli, na kt�ry nie mo�na by�o patrze� nawet przez ci�kie, cz�ciowo przyciemnione maski na twarz.
Nagle skalisty, p�aski horyzont w pobli�u Krateru Strawi�skiego, kt�ry rozci�ga� si� na wschodzie przed id�cymi, przybra� barw� srebrn�. Zachwycona Zo wpatrzy�a si� w fosforyzuj�c�, ta�cz�c� lini�: korona s�o�ca wygl�da�a jak po�ar dziwnego srebrnego lasu tu� ponad horyzontem. Marsjank� ogarn�� r�wnie wspania�y humor i gdyby tylko mog�a, ch�tnie niczym Ikar wzlecia�aby w s�o�ce. Czu�a si� jak �ma, kt�ra pragnie p�omienia � by� to jaki� rodzaj erotycznego w sensie duchowym g�odu i Zo mimowolnie krzycza�a niczym podczas orgazmu: �taki ogie�, taki ogie�, takie pi�kno!�. W Terminatorze nazywano podobne zachowanie s�oneczn� ekstaz� i nazwa ta by�a absolutnie adekwatna. Miguel czu� si� podobnie i z szeroko rozpostartymi ramionami zeskakiwa� ze szczyt�w g�az�w w kierunku wschodnim. Ikar, kt�ry samodzielnie pr�buje wystartowa�
Wreszcie jako� niezgrabnie opad� na powierzchni�, w py�, a w�wczas Zo us�ysza�a jego wrzask, chocia� niemal wy��czy�a g�os w interkomie. Pobieg�a do swego towarzysza i zauwa�y�a, �e jego noga zgi�ta jest w kolanie pod nienormalnym k�tem. Zo krzykn�a przera�ona, po czym ukl�kn�a u boku m�czyzny. Mimo skafandra czu�a, jak lodowate jest pod�o�e. Pomog�a Miguelowi wsta�, a nast�pnie sk�oni�a go, by otoczy� j� ramieniem, wreszcie w��czy�a g�os w interkomie i us�ysza�a g�o�ne j�ki.
��Zamknij si� � rzuci�a. � Skoncentruj si� na drodze.
Wpadli we wsp�lny rytm i skacz�c posuwali si� na zach�d za cofaj�c� si� �cian� �witu; szczyt jej wysokiej sto�kowatej krzywizny ci�gle jeszcze si� �arzy�, ale odsuwa�a si� od w�drowc�w, nie mieli czasu do stracenia. Stale upadali. Gdy po raz trzeci dotkn�li zapylonej powierzchni, a krajobraz sta� si� o�lepiaj�c� mieszanin� nie zm�conych innymi barwami bieli i czerni, Miguel krzykn�� z b�lu, a nast�pnie wykrztusi� przerywanym g�osem:
��Id�, Zo, ocal siebie! Nie ma powodu, �eby�my tu umarli oboje!
��Och, pieprzy� to � mrukn�a Marsjanka, podnosz�c si�.
��Id�!!!
��Nie! Zaniknij si�, spr�buj� ci� ponie��.
Zo oszacowa�a, �e Miguel wa�y mniej wi�cej tyle, ile wa�y�by na Marsie � oko�o siedemdziesi�ciu kilogram�w wraz ze skafandrem � i �e niesienie go by�o bardziej kwesti� r�wnowagi ni� si�y. Mimo i� nadal be�kota� histerycznie (�Pozw�l mi odej��, Zo, prawda to pi�kno, pi�kna prawda, to wszystko, co wiesz i wszystko, co musisz wiedzie�), pochyli�a si� nad nim, wsuwaj�c r�ce pod jego plecy i kolana. Ruch ten spowodowa� jego krzyk.
��Zamknij si�! � wrzasn�a. � Oto prawda i dlatego jest pi�kna. � P�niej Zo roze�mia�a si�, biegn�c z m�czyzn� w ramionach.
Poniewa� trzyma�a go przed sob�, zas�ania� jej widok powierzchni tu� przed nimi, patrzy�a wi�c w g�r�, w po�yskuj�c� czer�. Oczy zalewa� jej pot. Droga by�a trudna i Zo dwukrotnie upad�a, posuwa�a si� jednak dalej, z dobr� pr�dko�ci� zbli�aj�c si� z powrotem do miasta.
Nagle poczu�a promienie s�o�ca na plecach. By�y jak uk�ucia igie�ek, przebija�y si� nawet przez izolowany skafander. Zala�a j� solidna fala adrenaliny i o�lepi�o �wiat�o. Na wschodzie przez chwil� pojawi�a si� jaka� dolina, ale wkr�tce nast�pi� powr�t pstrokatej mozaiki ogromnej jasno�ci i mroku; szalony �wiat�ocie�. Potem, z wolna, �wiat wr�ci� do w�a�ciwego terminatora, wszystko sta�o si� zacienione i przy�mione z wyj�tkiem gorej�cej �ciany miasta, p�on�cej daleko w g�rze. Zo z trudem �apa�a powietrze, poci�a si� pot�nie, rozgrzana bardziej biegiem ni� s�o�cem. Pomy�la�a, �e widok tego roz�arzonego �uku na szczycie miasta wystarczy, by zosta� mitraist�.
Rzecz jasna, nawet kiedy miasto znalaz�o si� tu� nad ni�, nie istnia�a mo�liwo�� natychmiastowego wej�cia do niego. Zo musia�a biec obok, ku najbli�szej stacji podziemnej. Ca�kowicie skoncentrowa�a si� na biegu. Czas p�yn��, od wysi�ku zacz�y j� bole� zm�czone mi�nie. W g�rze, przed sob�, na horyzoncie dostrzeg�a drzwi we wzg�rzu obok tor�w i przyspieszy�a, biegn�c po wyg�adzonym regolicie. Gwa�townie zastuka�a w drzwi, po czym kto� wpu�ci� ich do komory powietrznej, a p�niej do wn�trza. Tam pr�bowano ich zatrzyma�, ale Zo tylko si� roze�mia�a na
��Dajcie mu jakie� leki, g�upcy � rzuci�a. � Wahad�owiec na Marsa odlatuje dzi� wieczorem, musz� na niego zd��y�.
��Dzi�kuj� ci, Zo! � krzykn�� Miguel. � Dzi�kuj�! Uratowa�a� mi �ycie!
��Uratowa�am swoj� drog� do domu � odpar�a i roze�mia�a si� na widok jego miny. Wr�ci�a i jeszcze raz go poca�owa�a. � Raczej ja powinnam tobie podzi�kowa�! Taka przyjemno��! Dzi�kuj� ci, dzi�kuj�.
��Nie, to ja tobie dzi�kuj�.
��Nie, ja tobie.
Mimo b�lu u�miechn�� si�.
��Kocham ci�, Zo.
��I ja ciebie kocham.
Musia�a si� jednak spieszy�, aby nie przegapi� wahad�owca.
Wahad�owiec by� impulsow� rakiet� termoj�drow�, tote� dotar� na Ziemi� ju� w dwa dni p�niej. Jego pasa�erowie niemal ca�y czas (z wyj�tkiem moment�w kozio�kowania) sp�dzili w ca�kiem przyzwoitej grawitacji.
Teraz, gdy Uk�ad S�oneczny z pozoru nagle si� �skurczy��, wszystko si� zmieni�o. Mi�dzy innymi dzi�ki nowemu nap�dowi do podr�y rakietowych Wenus przesta�a by� potrzebna jako d�wignia grawitacyjna, tote� wahad�owiec Zo o nazwie �Nike z Samotraki� jedynie przypadkowo przelecia� bardzo blisko zacienionej strony planety. Podczas przelotu Marsjanka wraz z innymi pasa�erami sta�a w sali balowej z du�ym sufitowym iluminatorem i patrzy�a w g�r�. Chmury w rozgrzanej atmosferze planety by�y ciemne, a sama Wenus pojawi�a si� w postaci szarego kr�gu na tle czarnej przestrzeni. Terraformowanie planety post�powa�o szybko; Wenus znajdowa�a si� w cieniu parasola powsta�ego ze starej marsja�skiej soletty, kt�ra po obr�ceniu zwierciade� pe�ni�a odmienn� funkcj� ni� poprzednio � zamiast przekazywa� �wiat�o na planet�, odbija�a je i Wenus toczy�a si� teraz w ciemno�ciach.
By� to pierwszy etap projektu terraformowania, kt�ry wiele os�b uwa�a�o za naprawd� szalony. Na Wenus nie by�o wody, mia�a natomiast nies�ychanie g�st�, przegrzan� atmosfer� dwutlenkowo-w�glow�, okres obrotu wok� osi d�u�szy ni� jej rok oraz temperatury powierzchniowe, kt�re topi�y o��w i cynk. Z pewno�ci� nie by�a to zbyt obiecuj�ca konfiguracja wst�pnych warunk�w, jednak ludzie i tak postanowili spr�bowa�, poniewa� zawsze usi�owali realizowa� w�asne pomys�y, nawet je�li ich wykonanie zakrawa�o na cud; Zo uwa�a�a ten fakt za wspania�y. Naukowcy, kt�rzy zainicjowali projekt, twierdzili wr�cz, �e Wenus mo�na sterrafbrmowa� nawet szybciej ni� Marsa. Prognoza ta stanowi�a wynik obserwacji niezwyk�ych efekt�w, kt�re spowodowa�a ca�kowita rezygnacja ze �wiat�a s�onecznego: temperatura w g�stej dwutlenkowo-w�glowej atmosferze (dziewi��dziesi�t pi�� bar�w przy powierzchni!) obni�a�a si� przez ostatnie p� wieku o pi�� stopni Kelvina rocznie. Spodziewano si�, �e wkr�tce zacznie pada� tak zwany wielki deszcz i w zaledwie dwie�cie lat wszystkie ni�sze partie powierzchni planety pokryje dwutlenek w�gla w postaci lodowc�w z suchego lodu. W�wczas ten�e l�d terraformerzy pokryj� izoluj�c� warstw� diamentowej pow�oki albo styropianu i po odpowiednim zabezpieczeniu mo�na b�dzie stworzy� oceany. Wod� nale�a�o dostarczy� z zewn�trz, poniewa� naturalne zapasy Wenus pokry�yby centymetr lub mniej. Wenusja�scy terraformerzy, mistycy nowego rodzaju
Plan by� szalony. Ale i pi�kny. Zo patrzy�a w g�r� przez sufit sali balowej na szary glob w fazie mi�dzy kwadr� a pe�ni� i z podniecenia, przera�enia i podziwu przeskakiwa�a z jednej stopy na drug�, maj�c nadziej�, �e dostrze�e miganie ma�ych kropek � ksi�yc�w nowej asteroidy, stanowi�cych siedzib� mistyki terraformuj�cej, albo koron� �uku odbitego od pier�cieniowego zwierciad�a, kt�re kiedy� nale�a�o do Marsa. Niestety nie mia�a szcz�cia; widzia�a tylko szary dysk zacienionej gwiazdy wieczornej. By� on jednak�e znakiem naukowc�w, kt�rzy podj�li si� zadania przekszta�cenia ludzko�ci w co� w rodzaju boskich bakterii, kt�rzy my�leli o nowych �wiatach i z ca�ych si� starali si� przygotowa� teren dla nast�pnych pokole�, a r�wnocze�nie tym prawie kalwi�skim masoheroizmem pomniejszali najwspanialszy uk�ad we wszech�wiecie i poddawali marsja�ski projekt parodystycznej trawestacji, tworz�c nowy, r�wnie wspania�y plan. Jeste�my drobinkami w kosmosie, pomy�la�a Zo, drobinkami! Mo�e i tak, ale jakie� wspania�e idee mieli ludzie! A cz�owiek zrobi w imi� w�asnych idei wszystko!
Nawet odwiedzi Ziemi�. Paruj�ce, skwa�nia�e, zapowietrzone ludzkie mrowisko, kt�re po uszy tkwi�o w k�opotach. W przera�liwej historycznej brei nieprzerwanie odbywa�o si� paniczne rozmna�anie; szczyt hipermaltuzja�skiego koszmaru. Ziemia by�a gor�ca, wilgotna i ci�ka, a jednak (a mo�e w�a�nie z tego powodu) stanowi�a wspania�e miejsce na wizyt�. Zreszt� Jackie chcia�a, aby Zo spotka�a si� z kilkoma osobami w Indiach, m�oda Marsjanka wsiad�a wi�c na �Nike�, a p�niej przesiad�a si� na marsja�ski wahad�owiec na Ziemi�.
Zanim jednak uda�a si� do Indii, odby�a pielgrzymk� na Kret�, pragn�a bowiem zobaczy� ruiny, kt�re tutaj ci�gle jeszcze nazywano minojskimi (Zo nauczono w Dorsa Brevia, �e powinna je okre�la� mianem ariadyjskich). W ko�cu to w�a�nie Minos zniszczy� staro�ytny matriarchat, tote� jedn� z wielu parodii ziemskiej historii by� fakt, �e zniszczon� cywilizacj� nazywano na cze�� niszczyciela. Na szcz�cie, nazwy mo�na zmienia�
Za�o�y�a wypo�yczony skafander nazywany �sk�rnym szkieletem�, stworzony dla go�ci spoza planety, kt�rym nie odpowiada�a wysoka ziemska grawitacja. Jak mawiano, ci��enie to przeznaczenie; Ziemianie wiele mogli na ten temat powiedzie�. Skafander przypomina� lotni� bez skrzyde�, by� dok�adnie przylegaj�cym do cia�a kostiumem, kt�rym porusza�y ludzkie mi�nie; cielesne
Teraz spacerowa�a po staro�ytnym miejscu o nazwie Gurnia i z powodu skafandra mia�a wra�enie, �e przebywa pod wod�. T� ariadyjsk� ruin� lubi�a najbardziej, poniewa� by�a jedyn� zwyczajn� wiosk� tamtej cywilizacji; wszystkie pozosta�e miejsca to pa�ace. Gurnia prawdopodobnie stanowi�a przedpole pa�acu w Malii, obecnie pozosta� jedynie uk�ad wysokich po pas �cian, wykonanych z ustawionych w stosy kamieni. �ciany pokrywa�y wierzcho�ek wzg�rza, z kt�rego rozci�ga� si� widok na Morze Egejskie. Wszystkie pomieszczenia by�y bardzo ma�e, cz�sto metr na dwa; mi�dzy podzielonymi �cianami bieg�y alejki (ma�e labirynty!), a ca�o�� bardzo przypomina�a pobielone wioski, kt�re ci�gle pstrzy�y krajobraz wyspy. Ludzie mawiali, �e Kret� srogo dotkn�a wielka pow�d�, tak jak niegdy� tutejszych Ariadyjczyk�w wybuch Thiry. Rzeczywi�cie, wszystkie �adne ma�e porty rybackie by�y cz�ciowo zatopione, a ariadyjskie ruiny w Zakros i Malii ca�kowicie zalane. Jednak�e Zo dostrzeg�a na Krecie r�wnie� przyk�ady wiecznie trwa�ej �ywotno�ci. Nie widzia�a �adnego innego miejsca na Ziemi, kt�re tak dobrze radzi�oby sobie z fal� populacyjn�. Wsz�dzie na wyspie dostrzega�a ma�e, pobielone wioski � niczym ule trzyma�y si� kurczowo ziemi, pokrywa�y szczyty wzg�rz, wype�nia�y doliny � otoczone polami uprawnymi i sadami. Z tej rolniczej ziemi stercza�y ja�owe, guzowate wzg�rki, ci�gn�c si� pasmami ku centralnemu grzbietowi wyspy. Zo s�ysza�a, �e populacja Krety osi�gn�a ju� czterdzie�ci milion�w, a mimo to wyspa ci�gle wygl�da�a tak jak kiedy�; by�o tu po prostu wi�cej wiosek, zbudowanych w taki spos�b, by pasowa�y do wzorca istniej�cych ju� osad. Nie zburzono tak�e ruin staro�ytnych wiosek, takich jak Gurnia czy Itanos � miasta, kt�re liczy�o sobie pi�� tysi�cy lat i by�o jednym z pierwszych architektonicznych osi�gni�� staro�ytnej cywilizacji (a mo�e jednym z ostatnich okresu prehistorycznego), miasta tak strzelistego, �e mo�na je by�o zauwa�y� nawet za p�niejszymi o tysi�c lat budowlami z czas�w Grecji klasycznej. To w�a�nie do Krety odnosi� si� mit Atlantydy, kt�ry co jaki� czas od�ywa� nie tylko na Ziemi, ale tak�e na Marsie. Poniewa� w Dorsa Brevia wykorzystywano nazwy ariadyjskich miejsc i wzorowano si� na tutejszej kulturze przy tworzeniu matriarchatu, ziemska wysepka i marsja�skie miasto by�y sobie bardzo bliskie; poniewa� wielu Marsjan przyje�d�a�o na Kret�, zbudowano w pobli�u staro�ytnych miejsc wiele nowych hoteli, dostosowuj�c pomieszczenia dla wysokich, m�odych pielgrzym�w, odwiedzaj�cych �wi�te punkty stacja po stacji � Fajstos, Gurni�, Itanos, Mali� i Knossos. Marsjanie obserwowali wszystko z uwag� i u�wiadamiali sobie, w jaki spos�b powstawa�a kultura, w�wczas, u zarania �wiata. Podobnie Zo: gdy sta�a w ol�niewaj�cym niebieskim egejskim �wietle, gdy odwiedza�a licz�ce sobie pi�� tysi�cy lat kamienne boczne pasa�e, czu�a, jak wype�niaj� j� echa wielko�ci tego wspania�ego �wiata � z do�u, poprzez porowate czerwone kamienie uliczek dociera�y do serca m�odej Marsjanki. Czu�a nie ko�cz�c� si� szlachetno��.
Reszta Ziemi przypomina�a jedn� wielk� Kalkut�. No c�, mo�e to por�wnanie by�o nieco przesadne. Jednak Kalkuta z pewno�ci� symbolizowa�a obecnie ca�e Indie. Cuchn�cy przedstawiciele ludzko�ci maksymalnie zag�szczeni; ilekro� Zo wychodzi�a z pokoju, widzia�a wok� siebie co najmniej pi��set os�b, a cz�sto i kilka tysi�cy. Wszyscy oni � ca�e to roj�ce si� �ycie na ulicach, ca�y ten �wiat kar��w, karze�k�w i innych ma�ych ludzi � patrzyli na Zo z przera�eniem i jednocze�nie z rado�ci�. Otoczyli j� t�umnie niczym ptasz�ta rodzica, kt�ry mia� je nakarmi�. Chocia� musia�a przyzna�, �e t�um zachowywa� si� o wiele przyja�niej ni� ptasie piskl�ta i �e zebranych przepe�nia�a raczej ciekawo�� ni� g��d, w gruncie rzeczy, wydawali si� bardziej zainteresowani jej �sk�rnym szkieletem� ni� ni� sam�. Odnosi�a tak�e wra�enie, �e s� do�� szcz�liwi (byli szczupli, lecz nie wycie�czeni), mimo i� praktycznie mieszkali na ulicy. Ulice przekszta�ci�y si� teraz w swego rodzaju sp�dzielnie, kt�re nale�a�y do mieszka�c�w. Dbali o nie, zamiatali je, kierowali milionami ma�ych targowisk, na ka�dym placu uprawiali ro�liny i spali w�r�d nich. Tak wygl�da�o na Ziemi �ycie w p�nym holocenie.
Po wizycie na Krecie m�oda Marsjanka czu�a si� tu tak, jak gdyby spad�a o kilka poziom�w w d�.
Wyjecha�a do Prahapore, enklawy we wzg�rzach po�o�onych na p�noc od miasta. Mieszka� tu jeden z ziemskich szpieg�w Jackie, t�ocz�c si� w sali sypialnej z by�ymi urz�dnikami pa�stwowymi. Wszyscy niemal mieszkali przy swoich monitorach i sypiali pod biurkami. Szpieg Jackie okaza� si� kr�p�, t�gaw� kobiet�, programatork� translacji, znaj�c� dialekt mandary�ski, j�zyk urdu, drawidyjski i wietnamski, a poza tym w�asny hinduski oraz angielski; t�umaczka zajmowa�a si� r�wnie� pods�uchem prowadzonych w sieci rozm�w i stale informowa�a Jackie o przebiegu hindusko-chi�skich rozm�w na temat Marsa.
��Oczywi�cie jedni i drudzy zamierzaj� zwi�kszy� kontyngenty swoich obywateli na Marsa � o�wiadczy�a, gdy wraz z Zo wysz�y do ma�ego osiedlowego ogr�dka zio�owego. � To pewne. Wygl�da jednak, �e je�li chodzi o problemy populacyjne, w gruncie rzeczy oba rz�dy zainteresowane s� rozwi�zaniami d�ugoterminowymi. Nikt tam nie spodziewa si�, �e kiedykolwiek b�dzie m�g� mie� wi�cej ni� jedno dziecko. Nie chodzi tylko o prawo, to tradycja.
��Prawo maciczne � rzuci�a Zo.
Kobieta wzruszy�a ramionami.
��W ka�dym razie, jest to mocno zakorzeniona tradycja. Ludzie rozgl�daj� si� wok� siebie i dostrzegaj� problem. Pragn� otrzyma� kuracj� przed�u�aj�c� �ycie i s�dz�, �e tego samego dnia zostanie im wszczepiony implant bezp�odno�ci. Hindus jest szcz�liwy, je�li dostanie pozwolenie na usuni�cie implantu. Uwa�a, �e po sp�odzeniu jednego dziecka zostanie wysterylizowany na dobre. Nawet hinduscy fundamentali�ci zmienili zdanie w tej kwestii, poniewa� naciski spo�eczne na nich by�y tak silne. Chi�czycy post�puj� w ten spos�b od stuleci. Kuracja przed�u�aj�ca �ycie tylko ostatecznie usankcjonowa�a spraw�.
��Wi�c Mars powinien mniej si� ich obawia�, ni� s�dzi Jackie?
��C�, ci�gle chc� wysy�a� na Marsa emigrant�w, to cz�� og�lnej strategii. A sprzeciw wobec zasady posiadania jednego dziecka jest silniejszy w niekt�rych krajach katolickich i muzu�ma�skich oraz wielu tych nacji, kt�re pragn� kolonizowa� Marsa, jak gdyby by� pust� planet�. Punkt ci�ko�ci zagro�enia przenosi si� obecnie z Indii i Chin na Filipiny, Brazyli� i Pakistan.
��Hmm� � mrukn�a Zo. Rozmowa o imigracji zawsze j� przyt�acza�a. Zagro�eni przez lemingi� � A co z dawnymi metanarodowcami?
��Stara Grupa Jedenastu nadal wsp�dzia�a z najsilniejszymi ze starych metanarodowc�w. B�d� szuka� miejsc do eksploatacji. S� oczywi�cie znacznie s�absi ni� przed powodzi�, jednak ci�gle maj� spore wp�ywy w Stanach, Rosji, Europie i Ameryce Po�udniowej. Przeka� Jackie, aby w kilku nast�pnych miesi�cach obserwowa�a poczynania Japonii� Wtedy zrozumie, co mam na my�li. � Dwie kobiety po��czy�y nar�czne komputery i Hinduska bezpiecznie przegra�a szczeg�owe informacje dla Jackie.
��
Jecha�a wind� kosmiczn� z Clarke�a. Podr� trwa�a obecnie d�u�ej ni� lot z Ziemi, ale w ko�cu Zo znalaz�a si� z powrotem na swojej planecie, w jedynym realnym dla niej �wiecie, na wspania�ym Marsie.
��Nie ma to jak dom � o�wiadczy�a t�umkowi, kt�ry zebra� si� na stacji kolejowej w Sheffield, a nast�pnie zadowolona przesiedzia�a w dw�ch poci�gach na torze magnetycznym prowadz�cym w d� Tharsis. Potem pojecha�a na p�noc, do Echus Overlook.
Od wczesnego okresu, gdy stanowi�o centrum terraformowania, to ma�e miasto rozros�o si� tylko nieznacznie, le�a�o bowiem z dala od g��wnych dr�g. Zreszt�, wbudowano je w strom� wschodni� �cian� Echus Chasma, tote� nie rozci�ga�y si� z niego zbyt rozleg�e widoki. Overlook cz�ciowo zajmowa� p�askowy� na szczycie urwiska, cz�ciowo jego dno, jednak dwie cz�ci miasta rozdziela�y trzy kilometry pionu, tote� z jednej cz�ci nie by�o wida� drugiej; przypomina�o raczej dwie oddzielne osady po��czone wind�.
Gdyby nie lotnicy, Echus Overlook prawdopodobnie podupad�by, zmieniaj�c si� � tak jak Underbill, Senzeni Na albo zlodowacia�e kryj�wki na po�udniu � w senn� miejscowo�� o statusie historyczno-pomnikowym. Na szcz�cie wschodnia �ciana Echus Chasma znajdowa�a si� na drodze dominuj�cych sta�ych wiatr�w zachodnich, kt�re wia�y znad wypi�trzenia Tharsis; dzi�ki nim lotniarze mogli si� wznosi� na zadziwiaj�co pot�nych pr�dach wst�puj�cych. Ot, ptasi raj.
Zo mia�a si� spotka� z Jackie i jej pracownikami z �Uwolni� Marsa�, jednak najpierw chcia�a polata�. Odebra�a wi�c z magazynu w porcie szybowcowym swoj� star� lotni� ze skafandrem w kszta�cie jastrz�bia, posz�a do przebieralni i w�lizgn�a si� w kostium, z przyjemno�ci� dotykaj�c g�adkiego materia�u gi�tkiego �szkieletu sk�rnego�. W chwil� p�niej znalaz�a si� na r�wnej �cie�ce, ci�gn�c za sob� pierzasty ogon skafandra, a w kolejnym momencie ju� sta�a na Skoczni, naturalnym nawisie skalnym, kt�ry sztucznie przed�u�ono betonow� p�yt�. Zo dosz�a do kraw�dzi p�yty i spojrza�a trzy tysi�ce metr�w w d�, na dno Echus Chasma w kolorze umbry. Jak zwykle w takich sytuacjach, poczu�a, �e w jej ciele szaleje adrenalina, a potem przechyli�a si� do przodu i rzuci�a z urwiska. Lecia�a g�ow� w d�, wiatr szale�czo szumia� nad jej he�mem, a� osi�gn�a pr�dko�� graniczn�; rozpozna�a j� po wysoko�ci szumu. W�wczas roz�o�y�a ramiona i poczu�a, jak skafander sztywnieje, pomagaj�c jej mi�niom utrzyma� te pi�kne skrzyd�a w szerokim rozstawieniu. Z g�o�nym szumem wiatru wyci�gn�a si� w g�r� do s�o�ca, odwr�ci�a g�ow�, wygi�a plecy w �uk, wyprostowa�a palce u n�g i zacz�a porusza� pierzastym ogonem to w prawo, to w lewo. Wtedy wiatr poci�gn�� j� w g�r�. Zo zsun�a stopy i ramiona, usztywniaj�c cia�o zawirowa�a, dostrzeg�a urwisko, a nast�pnie dno przepa�ci. Lecia�a. Zo � jastrz�b, dziki i swobodny. Lot j� uszcz�liwia�. �zy zala�y jej okulary i mia�a wra�enie, �e wyzwoli�a si� spod wp�ywu si�y grawitacji.
Powietrze ponad Echusem by�o tego ranka bardzo mocno rozrzedzone. Wi�kszo�� lotniarzy unosi�a si� na pr�dach wst�puj�cych, a p�niej odbija�a na p�noc, wznosz�c si� b�d� opadaj�c na jedn� ze szczelin w �cianie urwiska, gdzie pr�d wst�puj�cy by� s�aby, wi�c lotniarz m�g� si� przechyli� i zanurkowa� z wielk� pr�dko�ci�. Podobnie post�pi�a Zo. Kiedy znalaz�a si� mniej wi�cej na wysoko�ci pi�ciu tysi�cy metr�w nad Overlook i oddycha�a czystym tlenem z zamkni�tego systemu powietrznego he�mu, odwr�ci�a g�ow� w prawo, opu�ci�a prawe skrzyd�o i wygi�a si�, przepe�niona rado�ci�, kt�r� wyzwoli� lot na wietrze. Czu�a, jak lamentuj�cy wicher g�aszcze jej cia�o. Nie s�ysza�a �adnego d�wi�ku, z wyj�tkiem g�o�nego szumu w skrzyd�ach skafandra. Somatyczny nacisk wiatru na ca�e cia�o odczuwa�a jak delikatny masa� i czu�a go przez napi�ty skafander, jak gdyby by�a naga i wiatr dotyka� bezpo�rednio jej sk�ry; �a�owa�a zreszt�, �e tak nie jest. Jednak intensyfikacja tego wra�enia by�a w�a�nie zas�ug� dobrego �szkieletu sk�rnego�, tote� Zo zacz�a u�ywa� go ju� na trzy marsja�skie lata przed wypraw� na Merkurego; pasowa� idealnie i czu�a si� wspaniale, �e znowu ma go na sobie.
Przybra�a pozycj� �latawca�, a nast�pnie rzuci�a si� do przodu w manewrze zwanym �Jezus upada�. Tysi�c metr�w ni�ej z�o�y�a skrzyd�a i rozpocz�a �kopni�cie delfina�, aby przyspieszy� opadanie. Wiatr lamentowa� nad ni� naprawd� g�o�no i niemal dotkn�a skrzyd�ami kraw�dzi wielkiej �ciany; sporo ju� przekroczy�a pr�dko�� graniczn�. Mini�cie sto�ka oznacza�o, �e nale�y rozpocz�� manewr szarpni�cia, poniewa� mimo i� urwisko by�o wysokie, przy pe�nym pionowym locie w d�, dno rozpadliny zbli�a�o si� niezwykle szybko, a wyci�gni�cie w g�r� zajmowa�o dobr� chwil� (nawet bior�c pod uwag� si�� Zo, jej umiej�tno�ci, zimn� krew i �wsparcie� skafandra). Wygi�a wi�c plecy w �uk i poderwa�a skrzyd�a; poczu�a napi�cie w mi�niach n�g i r�k oraz bardzo silne parcie, mimo i� skafander pomaga� znie�� zwi�kszaj�cy si� arytmicznie ci�ar. Pierzasty ogon w d�, szczupak, cztery mocne uderzenia ogonem i Zo unikn�a uderzenia o dno rozpadliny. Uda�o si�.
Wykona�a obr�t i wr�ci�a na pr�d wst�puj�cy, na kt�rym wzlecia�a z powrotem w �wiat wysokich chmur. Tego dnia wiatr by� kapry�ny i Zo odczuwa�a wielk� przyjemno��, rzucaj�c si� w d� i igraj�c z nim. Na tym polega� dla niej sens �ycia i cel wszech�wiata: czysta rado��; znika�o poczucie w�asnego ja, umys� sta� si� jedynie zwierciad�em wiatru. Bogactwo natury. Zo lecia�a � jak mawiali ludzie � niczym anio�. Mo�na by�o si� porusza� jak bezza�ogowy, zdalnie sterowany samolot albo jak ptak i tylko, czasami, bardzo rzadko, jak anio�. Zo dawno tak dobrze si� nie czu�a podczas latania.
Wyr�wna�a lot i opada�a wzd�u� �ciany ku Overlook. W ramionach odczuwa�a zm�czenie. Nagle dostrzeg�a jastrz�bia. Tak jak wielu innych lotnik�w, zawsze �ledzi�a lot ka�dego dostrze�onego ptaka; z tak� uwag� nie obserwowali tych stworze� nawet ornitolodzy. Lotniarze patrzyli na ptaki i na�ladowali ich ruchy i trzepot, pr�buj�c zg��bi� geniusz lotu. Czasami nad urwiskami spokojnie ko�owa�y jastrz�bie, szukaj�ce jedzenia, a za nimi lecia� ca�y szwadron lotnik�w, staraj�c si� imitowa� ich manewry. To by�a wielka uciecha.
Teraz Zo �ledzi�a jastrz�bia, skr�caj�c, gdy on skr�ca�, i na�laduj�c u�o�enie skrzyde� i ogona ptaka. Jego opanowanie powietrza by�o umiej�tno�ci�, kt�r� pragn�a posi���. Zdawa�a sobie wprawdzie spraw� z nierealno�ci tego marzenia, ale nikt nie zabrania� jej pr�bowa�: jaskrawe s�o�ce w�r�d p�dz�cych chmur, niebo koloru indygo, wiatr na ciele, kr�tkie, wyzwolone niewa�ko�ci� orgazmy, kiedy rzuca�a si� w d� Odwieczne momenty �niemy�lenia�. Najlepsze, najczystsze korzystanie z czasu.
Jednak s�o�ce zbli�a�o si� ku zachodowi, a Zo powoli odczuwa�a pragnienie, tote� opu�ci�a jastrz�bia i leniwie si� obracaj�c, zacz�a opada� do Overlook. Wyl�dowa�a dok�adnie na zielonym Kokopellim, jak gdyby w og�le nie odrywa�a si� od ziemi.
Okolic� za startowym kompleksem nazywano Wierzchem. Sk�ada� si� na niego szereg tanich sypialni i restauracji zaj�tych niemal ca�kowicie przez lotnik�w i turyst�w, kt�ry przybywali tu obserwowa� loty. Wieczorami ludzie jedli, pili, spacerowali, rozmawiali, ta�czyli i szukali partnera na noc. Zo nie zaskoczy�o, �e spotka�a tu przyjaci�-lotniarzy: Ros�, Imhotepa, Ell� i Estavana. Spotkali si� wysoko, w �Adler Hofbrauhaus�. Widok Zo bardzo ich ucieszy�, tote� wypili troch� w �Adlerze�, �wi�tuj�c spotkanie, a nast�pnie przeszli do �Overlook Overlook�, gdzie usiedli na tarasie i nad du�ym
W ko�cu wyszli z lokalu i przy��czyli si� do os�b spaceruj�cych uliczkami Wierzchu. Odwiedziwszy kilka bar�w, powoli zmierzali do �a�ni. W przebieralni zostawili ubrania i nadzy w�drowali przez ciemne, ciep�e, wilgotne pomieszczenia; w jednym z nich weszli do wody g��bokiej po pas, w innych � po kostki albo do piersi. Woda by�a gor�ca, zimna, letnia� P�niej rozdzielali si�, odnajdowali i uprawiali mi�o�� z nieznajomymi. Zo mia�a kilku partner�w, a� wreszcie osi�gn�a orgazm. Kiedy wszystko w jej ciele dr�a�o i przesta�a my�le�, poczu�a si� szcz�liwa. Seks, seks! Nie istnia�o nic lepszego � z wyj�tkiem latania, kt�re bardzo przypomina�o fizyczn� rozkosz: upojenie cia�a, kolejne echo Wielkiego Wybuchu, tego pierwszego orgazmu. Rado�� na widok gwiazd w iluminatorze nad g�ow�, ciep�o wody; jaki� ch�opiec, kt�ry wszed� w ni� i zosta�, a w trzy minuty p�niej znowu maksymalnie napi�ty zacz�� si� w niej porusza�, �miechem obwieszczaj�c zbli�aj�cy si� orgazm. P�niej Zo wr�ci�a do baru, gdzie znalaz�a przyjaci�. Estavan m�wi� w�a�nie, �e trzeci nocny orgazm jest zwykle n�jobfitszy i najlepszy, poniewa� rozkosznie d�ugo dochodzi si� do punktu kulminacyjnego.
��Potem nadal jest wspaniale, ale trzeba si� bardzo stara�, a i tak efekt nie jest tak cudowny jak przy trzecim.
Zo, Rose i reszta przedstawicielek p�ci pi�knej zgodzi�y si�, �e w tym � podobnie jak w wielu innych przypadkach � lepiej by� kobiet�; ka�da z nich mia�a tej nocy, jak zwykle, wiele cudownych orgazm�w, chocia� i tak nie mog�y si� r�wna� ze
��Chod�cie, po��cie mnie na st�.
Estavan gwizdn��, a nast�pnie poprowadzi� j� i reszt� grupy do pomieszczenia z du�ym sto�em. Imhotep po�o�y� si� na nim na plecach, mia� by� �materacowym m�czyzn�� na ca�� sesj�. Pozostali podnie�li Zo, po�o�yli j� na nim na plecach, a w chwil� p�niej wszyscy znale�li si� na niej; r�ce, usta, narz�dy p�ciowe, j�zyk w ka�dym uchu, w ustach, wsz�dzie dotyk. Nagle czu�a ju� tylko niewyobra�aln� obfito�� erotycznych dozna�, wszystko zmieni�o si� w seks. Zo g�o�no mrucza�a. Potem, kiedy zacz�a dochodzi�, gwa�townie wygi�a si� w �uk. Wszyscy nadal starali si� j� podnieca�, cho� teraz znacznie subtelniej, dra�ni�c j�, nie daj�c spokoju; prze�ywa�a wra�enia jak podczas osza�amiaj�cych manewr�w lotu. Wreszcie krzykn�a:
��Nie, ju� nie mog�.
W�wczas jej przyjaciele roze�miali si� i powiedzieli:
��Ale� mo�esz.
I dalej j� pie�cili, a� poczu�a ucisk mi�ni brzusznych i natychmiast stoczy�a si� z cia�a Imhotepa. Rose i Estavan schwycili j�, ale nie mog�a si� utrzyma� na nogach. Kto� powiedzia�, �e straci�a przytomno�� na dwadzie�cia minut; Zo nie mia�a pewno�ci, czy by�y to tylko dwie minuty, czy ca�a wieczno��. Bola�y j� mi�nie brzucha, uda i po�ladki.
��Zimna k�piel � mrukn�a i s�aniaj�c si�, ruszy�a do ch�odnej wody w s�siednim pomieszczeniu.
Jednak po zej�ciu ze sto�u czu�a si� w �a�ni niezbyt dobrze. Nadmiar orgazmu sprawia� b�l. Po powrocie pomog�a si� u�o�y� na stole Estavanowi i Xerxesowi, potem nie znanej sobie szczup�ej kobiecie; wszyscy pragn�li rozkoszy, ale Zo by�a ju� znudzona. Wsz�dzie cia�o i cia�o. Czasami po grupowej mi�o�ci na stole pragn�a dodatkowej porcji rozkoszy, niekiedy widzia�a ju� tylko sk�r�, w�osy i cia�o, narz�dy p�ciowe� Do��.
Posz�a do przebieralni, ubra�a si�, po czym wysz�a na zewn�trz. By� poranek, jaskrawe s�o�ce �wieci�o ponad go�ymi r�wninami Lunae. Ruszy�a pustymi ulicami do hotelu; czu�a si� odpr�ona, czysta i �pi�ca. Mia�a ochot� zje�� du�e �niadanie i po�o�y� si� do ��ka; pragn�a rozkosznego snu.
Jednak w hotelowej restauracji czeka�a Jackie.
��Czy� to nie nasza Zoya?
Jackie zawsze nienawidzi�a zdrobnienia, kt�re wybra�a dla siebie jej c�rka.
���ledzi�a� mnie? � spyta�a zaskoczona Zo.
Jackie popatrzy�a na ni� z oburzeniem.
��Przypomnij sobie, �e zajmujesz si� tak�e moimi sprawami. Dlaczego nie skontaktowa�a� si� po powrocie?
��Chcia�am polata�.
��To ci� usprawiedliwia.
��Nie zamierzam si� usprawiedliwia�.
Zo podesz�a do bufetu, wzi�a talerz z jajecznic� i bu�ki, potem wr�ci�a do stolika i poca�owa�a matk� w czubek g�owy.
��Dobrze wygl�dasz.
Prawd� m�wi�c, Jackie wygl�da�a m�odziej ni� Zo � kt�ra cz�sto si� opala�a, mia�a wi�c troch� zmarszczek � wydawa�a si� m�odsza, ale te� osobliwie �zachowana�, jak gdyby by�a bli�niacz� siostr� Zo, kt�r� zakonserwowano na jaki� czas i dopiero niedawno pozwolono wr�ci� do czynnego �ycia. Matka nigdy nie przyzna�a si� Zo, jak cz�sto poddaje si� kuracjom gerontologicznym, ale Rachel powiedzia�a jej w zaufaniu, �e Jackie zawsze wypr�bowuje nowe leki, kt�re pojawiaj� si� mniej wi�cej dwa, trzy razy do roku, a przynajmniej co trzy lata przyjmuje podstawowy pakiet. Chocia� wi�c liczy�a ju� sobie ponad pi��dziesi�t marsja�skich lat, wygl�da�a prawie jak r�wie�niczka w�asnej c�rki. Ojej wieku �wiadczy� mog�a tylko jedna osobliwa cecha: jaka� sztuczna odporno��, sztywno��, ostro�no��, a mo�e znu�enie. Zo zdawa�a sobie spraw� z faktu, �e nie jest �atwo by� rok po roku pierwsz� dam� Marsa, �e jej matka musia�a toczy� heroiczn� walk�, kt�ra pozostawia�a widoczne �lady w jej osobowo�ci, niezale�nie od niemowl�co g�adkiej sk�ry i nie przemijaj�cej urody. Jackie z pewno�ci� by�a pi�kna, co do tego nikt nie mia� w�tpliwo�ci, lecz starza�a si� i wkr�tce m�odzi m�czy�ni, kt�rych obecnie jeszcze owija�a sobie wok� ma�ego palca, znikn� z jej �ycia.
Nie spos�b by�o jednak odm�wi� Jackie wspania�ej prezencji, a poniewa� w tej chwili by�a rozgniewana, ludzie odwracali od niej oczy, bowiem wydawa�o si�, �e wzrokiem potrafi zabi�. Zo nie przestawa�a si� �mia�, cho� wiedzia�a, �e nie jest to chyba najbardziej uprzejmy spos�b powitania ukochanej matki; niestety nie potrafi�a nad sob� zapanowa�. By�a zbyt odpr�ona, aby si� denerwowa�.
Jednak �miech z Jackie stanowi� b��d, poniewa� ta patrzy�a na c�rk� zimno, p�ki Zo si� nie uspokoi�a.
��Opowiedz mi, co si� zdarzy�o na Merkurym.
Zo wzruszy�a ramionami.
��M�wi�am ci. Wci�� uwa�aj�, �e posiadaj� S�o�ce i �e ich energii nadal potrzebuje zewn�trzny Uk�ad S�oneczny. Dawne bogactwo uderzy�o im do g��w.
��Przypuszczam, �e �wiat�o s�oneczne nadal przydaje si� na zewn�trznych cia�ach niebieskich.
��Zawsze si� przydaje, ale zewn�trzne ksi�yce musz� sobie same wytworzy� to, czego potrzebuj�.
��Co oznacza, �e Merkurianie maj� teraz do sprzedania ju� tylko metale.
��Tak.
��A czego za nie ��daj�?
��Wszyscy pragn� swobody. �aden z tych nowych ma�ych �wiat�w nie jest wystarczaj�co du�y, aby m�g� si� sta� samowystarczalny. Je�li kto� chce pozosta� wolny, musi posiada� co� do zaoferowania. Merkury ma S�o�ce i metale, asteroidy � metale, zewn�trzne ksi�yce � powiedzmy, substancje lotne. Wszyscy handluj� tym, co maj�, i pr�buj� zawiera� przymierza, aby unikn�� dominacji Ziemi czy Marsa.
��To nie jest dominacja.
��Oczywi�cie, �e nie. � Zo patrzy�a z powag�. � Ale du�e �wiaty, no wiesz�
��S� du�e. � Jackie pokiwa�a g�ow�. � Lecz zsumuj wszystkie ma�e, a r�wnie� powstanie ci co� du�ego.
��Kto zamierza je sumowa�? � spyta�a Zo.
Jackie zignorowa�a jej pytanie. Odpowied� by�a oczywista: Jackie zamierza�a to zrobi�. Matka Zo od dawna walczy�a z r�nymi ziemskimi si�ami, kt�re stara�y si� przej�� kontrol� nad jej planet�, pr�bowa�a ratowa� Marsa, zanim �zaleje� go ogromny s�siedni �wiat. A skoro ludzka cywilizacja rozprzestrzenia�a si� coraz dalej po ca�ym Uk�adzie S�onecznym, Jackie zastanawia�a si�, jakie ma�e kolonie mog�aby wykorzysta� w swej walce. By�o ich rzeczywi�cie sporo i razem stanowi�yby spor� si��.
��Nie ma zbytniego powodu, by si� martwi� o Merkurego � uspokoi�a j� Zo. � To �lepa uliczka, prowincjonalny �wiat, kt�rym rz�dz� wyznawcy staro�wieckiego kultu. Nie mo�na tam osiedli� znacz�cej liczby os�b. Nikomu si� to nie uda. Nawet wi�c je�li zdo�amy przeci�gn�� ich na swoj� stron�, niewiele zyskamy.
Na twarzy Jackie pojawi�a si� charakterystyczna mina, sugeruj�ca irytacj� doros�ej osoby, kt�ra s�ucha wywod�w dziecka dokonuj�cego sytuacyjnej analizy� Jak gdyby na Merkurym znajdowa�y si� ukryte pok�ady w�adzy politycznej, akurat tam! Zo poczu�a rozdra�nienie podej�ciem matki, ale zapanowa�a nad sob� i nie okaza�a w�ciek�o�ci.
W tym momencie wszed� Antar. Szuka� ich. Gdy je dostrzeg�, u�miechn�� si�, podszed� i kr�tko poca�owa� Jackie, d�u�ej Zo; przez chwil� naradza� si� z Jackie szeptem, potem ta kaza�a mu odej��.
Zo po raz kolejny u�wiadomi�a sobie, �e Jackie ci�gle pragnie powi�ksza� zakres swojej w�adzy. A przecie� rozkazywanie Antarowi naprawd� nie by�o niczym uzasadnione; stanowi�o ostentacyjny pokaz si�y, jaki cz�sto dostrzegano w zachowaniu wielu kobiet z pokolenia
��Chc�, �eby� polecia�a do systemu Urana � m�wi�a Jackie. � W�a�nie tam osiedlaj� si� i dobrze by�oby od razu zyska� ich �yczliwo��. Mo�esz te� przekaza� mieszka�com galileuszowych ksi�yc�w, �eby si� nie wy�amywali.
��Powinnam ograniczy� dzia�alno�� sp�dzielcz� � odezwa�a si� Zo � w przeciwnym razie, wszyscy si� domy�la, jak� funkcj� pe�ni�.
Po wielu latach wsp�pracy ze sp�dzielni� �dzikich�, kt�ra mia�a siedzib� na Lunae, Zo przy��czy�a si� do jednej ze sp�dzielni funkcjonuj�cych po cz�ci jako przedstawicielstwo �Uwolni� Marsa�, dzi�ki czemu wraz z innymi pracownikami mog�a wykonywa� prac� partyjn� i nikt nie podejrzewa�, �e jest to ich g��wna dzia�alno��. Sp�dzielnia Zo budowa�a i instalowa�a kraterowe ekrany, Zo jednak od ponad roku nie wykona�a dla niej �adnej rzeczywistej pracy.
Jackie pokiwa�a g�ow�.
��Odpu�� troch�, potem polecisz na nast�pn� wypraw�. Mniej wi�cej za miesi�c.
��
Zo bardzo chcia�a zobaczy� zewn�trzne ksi�yce, wi�c bez problem�w si� zgodzi�a. Jackie tylko pokiwa�a g�ow�, bowiem w og�le nie bra�a pod uwag�, �e c�rka mog�aby jej odm�wi�. Matka Zo nie mia�a zbyt bogatej wyobra�ni. Bez w�tpienia, w�asn� Zo musia�a odziedziczy� po ojcu, niech mu Ka b�ogos�awi. Nie chcia�a wiedzie�, kim jest i nie zamierza�a nastawa� na jego swobod�, poczu�a jednak fal� wdzi�czno�ci dla niego za geny, dzi�ki kt�rym jej charakter tak bardzo r�ni� si� od charakteru matki.
Wsta�a, zbyt wyczerpana, aby znosi� d�u�ej obecno�� Jackie.
��Wygl�dasz na zm�czon�, a ja jestem kompletnie wyko�czona � powiedzia�a. Poca�owa�a matk� w policzek, po czym ruszy�a do swojego pokoju. � Kocham ci�. Mo�e powinna� pomy�le�, czy znowu nie podda� si� kuracji � doda�a.
Sp�dzielnia Zo mie�ci�a si� w Kraterze Moreuxa na Protonilus Mensae, mi�dzy Mangal� i Bradbury Point. Krater by� du�y i przecina� d�ugie zbocze Wielkiej Skarpy opadaj�ce ku p�wyspowi z Przesmykiem Boone�a. Sp�dzielnia ci�gle produkowa�a nowe odmiany siatki molekularnej, by zast�pi� wcze�niejsz� sie� i stare typy materia�u namiotowego. Siatka, kt�r� zainstalowali nad Moreuxem, stanowi�a najnowsze osi�gni�cie � polihydroksyma�lanowy plastik z w��kien b�d�cych pochodnymi soi, przekszta�conej do produkcji PHM w chloroplastach ro�lin. Siatka stanowi�a odpowiednik codziennej warstwy inwersyjnej, kt�ra czyni�a powietrze wewn�trz krateru o oko�o trzydziestu procent g�stsze i znacz�co cieplejsze ni� na zewn�trz. Tego typu sieci u�atwia�y biomom brutalne przej�cie z namiotu na otwarte powietrze, a je�li stale je instalowano, tworzono �agodne mezoklimaty na wy�szych wysoko�ciach i szeroko�ciach areograficznych. Moreux ci�gn�� si� a� do czterdziestego trzeciego stopnia p�nocnego i zimy na zewn�trz krateru zawsze b�d� bardzo surowe. Dzi�ki siatce mo�na by�o sadzi� ciep�e, wysoko�ciowe lasy, rodz�ce egzotyczne ro�liny � genetycznie przekszta�cone gatunki przywiezione ze wschodnioafryka�skich wulkan�w, Nowej Gwinei i Himalaj�w. Latem na dnie krateru dni by�y naprawd� gor�ce; ros�y tam przedziwne kwitn�ce kolczaste drzewa, pachn�ce niczym perfumy.
W kraterze mieszkano w przestronnych apartamentach wybudowanych w p�nocnym �uku sto�ka, z czterema cofaj�cymi si� poziomami balkon�w i szerokimi okiennymi �cianami; z mieszka� rozci�ga� si� widok na zielone li�cie le�nego zbocza w typie Kilimand�aro. Zim� balkony pra�y�y si� w s�o�cu, latem ukrywa�y si� pod obro�ni�tymi winoro�l� szpalerami. Kiedy temperatura w dzie� si�ga�a trzystu pi�ciu kelwin�w, ludzie szeptali mi�dzy sob�, by zmieni� siatk� na zwyk��; przez tak� gor�ce powietrze mog�oby uciec; pada�y te� propozycje zbudowania takiej siatki, kt�r� mo�na by zwija� w upalne dni.
Prawie ka�dego dnia wi�kszo�� czasu Zo sp�dza�a na zewn�trznym podn�u albo pod nim, gdzie pracowa�a przed odlotem na zewn�trzne ksi�yce. Tym razem praca j� interesowa�a � Zo odbywa�a d�ugie wycieczki podziemnymi tunelami g�rniczymi; pod��a�a za �y�ami i warstwami w starym podn�u krateru rozbryzgowego. Pouderzeniowe zgruzowanie stworzy�o wszelkiego rodzaju u�yteczne ska�y metamorficzne, tote� minera�y niezb�dne do produkcji gaz�w oran�eriowych stanowi�y powszechny, cho� nie jedyny, cel poszukiwa� na podn�u. Sp�dzielnia pracowa�a nad nowymi metodami wydobywczymi i eksploatowa�a pewne materia�y niezb�dne dla krosien siatki. Konstruktorzy mieli nadziej�, �e uda im si� wymy�li� wspania�e, mo�liwe do zbycia g�rnicze metody udoskonalaj�ce, dzi�ki kt�rym powierzchnia pozosta�aby nienaruszona, mimo i� g��boko eksploatowano by le��cy pod ni� regolit. Wi�kszo�� podziemnych prac wykonywano oczywi�cie przy u�yciu robot�w, niemniej jednak � jak zawsze w g�rnictwie � nadal istnia�y zadania, kt�re musia� wykona� cz�owiek. Poszukiwania w przy�mionym podziemnym �wiecie Zo uzna�a za niezwykle satysfakcjonuj�c� prac�. Z ochot� sp�dza�a ca�y dzie� we wn�trzno�ciach planety mi�dzy wielkimi skalnymi p�ytami, w jaskiniach o zwartych, chropowatych, czarnych �cianach po�yskuj�cych kryszta�ami i odbijaj�cych mocne �wiat�o. Sprawdza�a tam pr�bki i zwiedza�a nowo wyci�te chodniki w krainie matowych, magnezowych stojak�w wci�ni�tych przez automatyczne koparki. Lubi�a pracowa� jak troglodyta, szukaj�cy pod ziemi� rzadkich skarb�w, wpatrywa� si� w �wiat�o p�nego popo�udnia, w spi�owe, �ososiowe lub bursztynowe powietrze, gdy s�o�ce � niczym stary przyjaciel � p�on�o na p�sowiej�cym niebie, ogrzewaj�c ludzi w�druj�cych w g�r� zbocza podn�a do bramy przy sto�ku, sk�d wida� by�o le��ce w dole p�kole lasu Moreux: zaginionego �wiata, domu jaguar�w i szakali. Wewn�trz siatki czeka� zwykle wagonik kolejki kablowej, kt�r� mo�na by�o zjecha� z powrotem do kolonii, Zo wola�a si� jednak kierowa� do bramy i skorzysta� z lotni � odbija�a si� z lotniczego podwy�szenia, rozk�ada�a skrzyd�a i leniwymi �piralami opada�a na p�noc do sto�kowego miasta; tam jad�a kolacj� na kt�rym� z restauracyjnych taras�w, obserwowa�a papugi, kakadu i papu�ki polinezyjskie, kt�re kr�ci�y si� w pobli�u, usi�uj�c uszczkn�� co� z ludzkiego posi�ku. Praca by�a zatem do�� przyjemna i Zo �adne problemy nie sp�dza�y snu z powiek.
Pewnego dnia przyby�a ekipa in�ynier�w, specjalist�w od spraw atmosfery. Chcieli sprawdzi�, ile powietrza ucieka latem przez siatk� Moreux w po�udniowy upa�. W grupie znajdowa�o si� wiele starszych os�b, ludzi ze zmarszczkami wok� oczu i roztargnionym sposobem bycia charakterystycznym dla polowych areolog�w przebywaj�cych przez d�ugi czas w terenie. Jednym z tych
Russell rzeczywi�cie wydawa� si� ot�pia�y, a w ka�dym razie ca�kowicie zaskoczony spotkaniem informacyjnym. Wyszed� z niego, nie czekaj�c na pytania, kt�re zebrani zadawali jego wsp�pracownikom; ca�y czas wpatrzony w le��cy pod miastem las. Kiedy podczas kolacji kto� przedstawi� mu Zo, powoli, niczym ��w, zamruga� oczyma i odrzek� w zamy�leniu:
��Uczy�em kiedy� twoj� matk�.
��Wiem � odpar�a Zo.
��Poka�esz mi dno krateru? � spyta�.
��Zwykle nad nim latam � odpar�a zdziwiona.
��Mia�em nadziej� na spacer � stwierdzi� i patrzy� na ni�, nadal mrugaj�c.
Pro�ba by�a dla Zo tak niezwyk�a, �e zgodzi�a si� p�j��.
Wyruszyli ch�odnym porankiem, pod��aj�c w cieniu wschodniego sto�ka. Korony bals i
��Obawiam si�, �e nazwy ro�lin wchodz� mi jednym uchem, a drugim wychodz� � przyzna�a si� weso�o.
S�ysz�c te s�owa, Russell zmarszczy� czo�o.
��S�dz�, �e dzi�ki temu �ywiej je dostrzegam � doda�a.
��Doprawdy? � Sax ponownie rozejrza� si� wok�, jak gdyby wypr�bowuj�cjej metod�.
��Czy to znaczy, �e ptaki postrzegasz gorzej ni� ro�liny?
��Ptaki to co innego. S� moimi bra�mi i siostrami, musz� mie� imiona. Nazwy przynale�� do nich. Ale reszta� � wskaza�a na otaczaj�ce ich zielone li�cie, gigantyczne paprocie pod kolczastymi, kwitn�cymi drzewami -�to w gruncie rzeczy istoty bezimienne. Nadajemy im imiona, lecz w rzeczywisto�ci wcale ich nie maj�.
Sax rozmy�la� nad tym, co powiedzia�a.
��Gdzie latasz? � spyta�, gdy zeszli kilometr po zaro�ni�tym szlaku.
��Wsz�dzie.
��Masz ulubione miejsca?
��Lubi� Echus Overlook.
��Dobre pr�dy wst�puj�ce?
��Bardzo dobre. By�am tam, ale przylecia�a Jackie i zagoni�a mnie do pracy.
��To nie jest twoja praca?
��No, tak. Jednak w sp�dzielni najlepiej by� w porze wi�zania.
��Ach. Zatem zostaniesz tu przez jaki� czas?
��Tylko do czasu odlotu wahad�owca na ksi�yce galileuszowe.
��Wi�c emigrujesz?
��Nie, nie. To wyprawa� Dla Jackie. Misja dyplomatyczna.
��Ach. Odwiedzisz Urana?
��Tak.
��Chcia�bym zobaczy� Mirand�.
��Ja te�. To jeden z powod�w, dla kt�rych lec�.
��Och.
St�paj�c po wystaj�cych, p�askich kamieniach, przeszli p�ytki strumyk. Ptaki krzycza�y, owady szumia�y. �wiat�o s�oneczne wype�nia�o teraz ca�� czar� krateru, lecz pod le�nym firmamentem ci�gle panowa�o zimno, powietrze dociera�o tu z r�wnoleg�ych kolumn i pas�w uko�nego ��tego �wiat�a. Russell przykucn��, wpatruj�c si� w wod� strumyka.
��Jakim dzieckiem by�a moja matka? � spyta�a Zo.
��Jackie?
Zastanowi� si�. Min�o sporo czasu. Wreszcie, w tej samej chwili, gdy Zo pomy�la�a z rozdra�nieniem, �e zapomnia� ojej pytaniu, rzuci�:
��Szybko biega�a. Zadawa�a sporo pyta�. �Dlaczego?� �Dlaczego?� �Dlaczego?�. Podoba�o mi si� to. Zdaje mi si�, �e by�a najstarsza ze swojego ektogenicznego pokolenia. W ka�dym razie, od pocz�tku by�a przyw�dczyni�.
��By�a zakochana w Nirgalu?
��Nie wiem. Spotka�a� Nirgala?
��Chyba tak. Kiedy�, z �dzikimi�. A co z Peterem Clayborne�em? By�a w nim zakochana?
��Zakochana? P�niej, mo�e. Kiedy byli starsi. Co do czas�w Zygoty, nie wiem.
��Nie jeste� zbyt pomocny.
��Hm.
��Zapomnia�e� to wszystko?
��Nie wszystko. Ale to, co pami�tam, jest� trudne do przekazania. Pami�tam, �e Jackie pewnego dnia spyta�a o Johna Boone�a, dok�adnie tak samo, jak teraz pytasz o ni�. Cz�sto o niego pyta�a� Cieszy�a si�, �e jest jego wnuczk�. By�a z niego dumna.
��Nadal jest. A ja jestem dumna z niej.
��I� Pami�tam, jak kiedy� p�aka�a.
��Dlaczego? I nie m�w, �e nie zrozumiem!
Sax zawaha� si�, skonfundowany. W ko�cu popatrzy� na Zo, z niemal sympatycznym u�miechem.
��By�a smutna.
��Och, co� takiego!
��By�a smutna, poniewa� odesz�a jej matka. Mia�a, zdaje si�, na imi� Esther?
��Tak.
��Kasei i Esther rozstali si� i Esther wyjecha�a� Nie wiem dok�d. Kasei zosta� z c�rk� w Zygocie. Pewnego dnia Jackie przysz�a do szko�y bardzo rano. Tego dnia uczy�em. Wcze�niej wiele razy zadawa�a pytanie �dlaczego?�. Wtedy r�wnie� je zada�a, tyle �e tym razem pyta�a o Kaseia i Esther. A potem p�aka�a.
��Co jej powiedzia�e�?
��No� Przypuszczam, �e nic, co by j� pocieszy�o. Nie wiedzia�em, co m�wi�. Hmm� Zreszt� chyba uwa�a�em, �e powinna wyjecha� z Esther. Wi� z matk� jest najwa�niejsza.
��Daj spok�j.
��Nie zgadzasz si�? S�dzi�em, �e wszyscy m�odzi tubylcy s� socjobiologami.
��Co takiego?
��Eee� �e wierzycie, i� wi�kszo�� cech kulturowych mo�na wyja�ni� biologicznie.
��Och, nie. Oczywi�cie, �e tak nie uwa�amy. Jeste�my na to zbyt swobodni. Kontakt z matk� nie jest wa�ny. Zreszt�, czasem matka to inkubator.
��No� mo�e�
��Wierz mi.
��� Jednak Jackie p�aka�a.
Dalej w�drowali w milczeniu. Podobnie jak wiele innych du�ych krater�w, Moreux by� poci�ty strumieniami zbiegaj�cymi si� w centralnym bagnie i jeziorze. Tutejsze jezioro by�o ma�e, mia�o kszta�t nerki zakr�caj�cej wok� nier�wnych, niewysokich pag�rk�w �rodkowego kompleksu wierzcho�k�w. Zo i Russell wyszli spod le�nego sklepienia na niewyra�nie widoczny szlak, od pewnego momentu zaros�y traw�, tote� szybko straciliby orientacj�, gdyby nie strumyk, kt�ry �ukowato bieg� ku ��ce, a potem wpada� do b�otnistego jeziora. Wi�ksz� cz�� ��ki porasta�a ta sama trawa � w�o�nica czerwona; wsz�dzie by�o wida� jej wielkie kr�g�e k�py, �d�b�a si�ga�y dobrze ponad g�owy id�cych, kt�rzy cz�sto nie widzieli niczego z wyj�tkiem tych gigantycznych traw i nieba. D�ugie �d�b�a po�yskiwa�y pod liliowym zenitem w po�udnie. Russell potyka� si�, usi�uj�c nad��y� za Zo, jego okr�g�e okulary przeciws�oneczne wygl�da�y na twarzy jak lustra odbijaj�ce � ilekro� patrzy� w kt�r�� stron� � p�ki traw. Wydawa� si� bardzo zaskoczony otoczeniem i stale mamrota� w stary nar�czny komputer, kt�ry wisia� mu na nadgarstku niczym kajdanki.
Ostatni �uk rzeki przed jeziorem tworzy� jasn� piaszczysto-kamienn� pla��. Zo wbi�a w nadwodny piasek patyk, aby sprawdzi� grz�sko��, i stwierdziwszy, �e dno jest wystarczaj�co twarde, zdj�a spocony str�j i wesz�a do wody, kt�ra okaza�a si� przyjemna i zimna. Zanurkowa�a, pop�ywa�a troch�, dotkn�a g�ow� dna. Ponad wod� wystawa� wielki g�az, wi�c wspi�a si� na niego i trzy czy cztery razy skoczy�a z niego, rzucaj�c si� do przodu, w wod�; te kozio�ki, wykonane z trudem i bez wdzi�ku � a raczej zwi�zana z nimi niewa�ka przyjemno�� wywo�a�a w do�ku Zo szybkie, ostre szarpni�cie, wra�enie tak bliskie orgazmowi jak nic innego, co kiedykolwiek czu�a. Nurkowa�a wi�c raz za razem, a� doznanie os�ab�o, a jej cia�o sta�o si� zupe�nie ch�odne. Wtedy wysz�a z jeziora i po�o�y�a si� na piasku, czuj�c jego gor�co i grzej�ce boki promienie s�o�ca. Pomy�la�a, �e idealny by�by prawdziwy orgazm, jednak mimo i� obna�y�a przed Saxem wszystkie swoje wdzi�ki, ten � nagi, z wyj�tkiem okular�w przeciws�onecznych i nar�cznego komputera � siedzia� na p�yci�nie ze skrzy�owanymi nogami, najwyra�niej zaabsorbowany jedynie b�otem. Opalony jak wie�niak, ma�y, �ysy, pomarszczony przedstawiciel rz�du naczelnych � niczym wizerunek Gandhiego albo
��Jakie niezwyk�e b�oto � o�wiadczy�, patrz�c na grud�, kt�r� trzyma� w r�ku. � Nigdy nie widzia�em niczego podobnego do tej biomy.
��Naprawd�?
��Podoba ci si�?
��Ta bioma? Tak, chyba tak. Jest do�� gor�ca i przesadnie �yzna, lecz interesuj�ca. Wiele zmienia.
��Wi�c nie masz nic przeciwko niej. Nie jeste� �czerwon��.
���Czerwon��? � Roze�mia�a si�. � Nie, jestem raczej wigiem.
Sax zastanowi� si� nad tym okre�leniem.
��Chcesz przez to powiedzie�, �e �zieloni� i �czerwoni� nie stanowi� ju� jedynych si� politycznych?
Wskaza�a na w�o�nic� czerwon� i
��Masz inne zdanie?
��Hm, to bardzo ciekawe. � Odchrz�kn��. � Kiedy polecisz na Urana, zabierzesz ze sob� pewn� moj� przyjaci�k�?
��By� mo�e � odpar�a Zo i lekko poruszy�a biodrami.
Sax zrozumia� jej ruch, pochyli� si� do przodu i zacz�� g�adzi� jej udo. Zo mia�a wra�enie, �e jej sk�ry dotykaj� ma�pie �apki, zr�czne i wprawne. Sax zatopi� ca�� d�o� w jej w�osach �onowych, co prawdopodobnie bardzo mu si� spodoba�o, poniewa� wk�ada� j� tam jeszcze kilkakrotnie, a� dosta� erekcji; Zo mocno trzyma�a jego cz�onek, p�ki nie dosz�a. Oczywi�cie, nie czu�a si� tak, jak wtedy na stole, ale ka�dy orgazm by� dobry, zw�aszcza gdy cz�owiek przebywa� na dworze w gor�cym s�onecznym deszczu. I chocia� Sax tylko lekko dotyka� Zo, nie okazywa� te� � jak to czyni�o wielu starych ludzi � t�sknoty za wzajemnym uczuciem, nie zaprz�ta� go sentymentalizm, kt�ry stawa� na przeszkodzie prawdziwemu do�wiadczaniu rozkoszy. Kiedy wi�c Zo osi�gn�a orgazm, przetoczy�a si� na bok i wzi�a w usta jego nap�cznia�� m�sko�� (niczym ma�y palec, kt�ry ca�kowicie mog�a owin�� j�zykiem), pozwalaj�c Saxowi obserwowa� swoj� nago��. Sama przerwa�a w pewnej chwili i popatrzy�a na siebie: du�e, obfite, zadbane kr�g�o�ci; dostrzeg�a, �e jej biodro znajduje si� niemal na wysoko�ci jego ramion. Potem powr�t,
P�niej oboje po raz drugi zanurzyli si� w jeziorze i znowu po�o�yli na piasku. Sax wyj�� z plecaka bochenek chleba. Prze�amali bochen na p�l i zacz�li je��.
��Mruczysz wi�c? � spyta� Sax mi�dzy jednym a drugim k�sem.
��Uhm.
��To twoja nowa cecha?
Zo pokiwa�a g�ow�, prze�kn�a i odpar�a:
��Ostatnim razem, jak poddawa�am si� kuracji.
��Geny pochodz� od kot�w?
��Od tygrys�w.
��Aha.
��To tylko nieznaczna zmiana w krtani i wi�zad�ach g�osowych. Powiniene� sam spr�bowa�, cz�owiek naprawd� czuje si� �wietnie.
Sax zamruga� oczami i nic nie odpowiedzia�.
��A kim jest ta twoja przyjaci�ka, kt�r� mam zabra� na Urana?
��Ann Clayborne.
��Ach! Twoja wieczna oponentka.
��Co� w tym rodzaju.
��Sk�d wiesz, �e poleci ze mn�?
��Nie wiem. Ale mo�e si� zgodzi�. Michel m�wi, �e Ann wypr�bowuje nowo�ci. A Miranda powinna j� zainteresowa�. Ksi�yc rozbity podczas uderzenia, potem ponownie zespolony w jedno��. Ca�o�� stanowi� cz�stki ksi�yca zmieszane z cz�stkami meteorytu. Obraz, kt�ry� no wiesz, chcia�bym, �eby taki zobaczy�a. Ca�a ta ska�a, no rozumiesz. Ann lubi ska�y.
��S�ysza�am co� o tym.
Russell i Clayborne, �zielony� i �czerwona�, dwoje najs�ynniejszych antagonist�w w ca�ej melodramatycznej sadze o pierwszych latach kolonizacji. Wczesne lata wyda�y si� Zo czym� tak klaustrofobicznym, �e zadr�a�a na my�l o nich. Nic dziwnego, �e prze�ycie to zgruzowa�o umys�y wszystkich, kt�rzy musieli mu si� podda�. Zo przypomnia�a sobie, �e p�niej Russell prze�y� spory wstrz�s, cho� nie pami�ta�a dok�adnie, czym spowodowany. Wszystkie opowie�ci o przedstawicielach pierwszej setki zlewa�y jej si� w jedno: Wielka Burza, zaginiona kolonia, zdrady Mai, wszystkie k��tnie, romanse, morderstwa, bunty i tym podobne kwestie � takie wstr�tne sprawy, w�r�d kt�rych rzadko pojawia� si� jaki� moment rado�ci, o ile Zo mog�a co� na ten temat powiedzie�. Jak gdyby starzy byli beztlenowymi bakteriami, �yj�cymi w truj�cej mieszance i dopiero tworzyli warunki konieczne dla powstania w pe�ni nasyconego tlenem �ycia.
Wyj�tkiem by�a chyba w�a�nie Ann Clayborne. Z opowie�ci o niej Zo wywnioskowa�a, �e Ann rozumia�a, i� aby czu� rado�� w skalnym �wiecie, trzeba kocha� ska�y. Zo podoba� si� ten pogl�d, powiedzia�a wi�c:
��Jasne, zapytam j�. Chocia� chyba ty powiniene� to zrobi�, nie s�dzisz? Zadzwo� do niej i powiedz, �e mog� j� zabra�. Znajdziemy miejsce w grupie dyplomatycznej.
��Czy to jest grupa z �Uwolni� Marsa�?
��Tak.
��Hmm�
Sax wypyta� Zo o polityczne ambicje Jackie i m�oda Marsjanka odpowiada�a, kiedy potrafi�a, patrz�c na w�asne kr�g�o�ci, twarde musku�y z�agodzone podsk�rnym t�uszczykiem � ko�ci biodrowe stercz�ce po obu stronach brzucha, p�pek, sztywne, czarne w�osy �onowe (strz�sn�a z nich okruszki chleba), d�ugie mocne uda. Kobiece cia�a by�y o wiele �adniejsze i bardziej proporcjonalne ni� m�skie, Micha� Anio� myli� si�, chocia� jego
��Szkoda, �e nie mo�esz polecie� na sto�ek � odezwa�a si� Zo.
��Nie umiem lata� na lotni.
��Mog�abym ponie�� ci� na swoim grzbiecie.
��Naprawd�?
Zo spojrza�a na Saxa. Dodatkowe trzydzie�ci czy trzydzie�ci pi�� kilo�
��Jasne. To zale�y od skafandra.
��Zadziwiaj�ce s� mo�liwo�ci tych skafandr�w.
��Sam skafander nie wystarczy.
��Tak. Ludzie zawsze chcieli lata�, ale znali swoje ograniczenia. Ci�kie ko�ci i tak dalej. Wiesz�
��Tak. Skafandry z pewno�ci� s� niezb�dne. Tyle �e nie wystarcz�.
��Rozumiem. � Popatrzy� na jej cia�o. � Interesuj�ce, jak duzi staj� si� ludzie.
��Zw�aszcza ich zewn�trzne organy p�ciowe.
��Tak s�dzisz?
Zo roze�mia�a si�.
��Tylko tak si� z tob� przekomarzam.
��Ach�
��Chocia� mo�na by pomy�le�, �e organy cz�sto u�ywane rosn�, prawda?
��Tak. Czyta�em, �e rozrastaj� si� klatki piersiowe.
Zo znowu si� roze�mia�a.
��Rzadkie powietrze, co?
��Przypuszczalnie. W ka�dym razie, sprawdza si� to w Andach. U andyjskich tubylc�w odleg�o�� od kr�gos�upa do mostka jest prawie dwukrotnie wi�ksza ni� u mieszka�c�w krain po�o�onych na poziomie morza.
��Naprawd�! Jak u ptak�w, co?
��Tak mi si� zdaje.
��Dodajmy do tego du�e piersi�
Sax nie odpowiedzia�.
��Wi�c ewoluujemy w co� w rodzaju ptak�w.
Russell potrz�sn�� g�ow�.
��To kwestia fenotypu. Je�li wychowasz swoje dzieci na Ziemi, ich piersi b�d� ma�e.
��W�tpi�, czy b�d� mia�a dzieci.
��Ach. Z powodu problem�w populacyjnych?
��Tak. Musimy poczeka�, a� wy,
��To brzmi przesadnie.
��Nie, ten termin istnieje naprawd� i okre�la si� nim zwierz�ta, kt�re kradn� jedzenie w�asnemu potomstwu podczas wyj�tkowo mro�nych zim.
��Bardzo trafne.
��Powinni�my chyba was zabija�, gdy ko�czycie setk�.
��Albo gdy sp�odzimy dzieci.
Zo u�miechn�a si�. Sax by� taki spokojny!
��Zale�nie od tego, co z tego zaistnieje najpierw.
Pokiwa� g�ow�, jak gdyby rozwa�a� sensown� propozycj�. Zo roze�mia�a si�, chocia� jednocze�nie poczu�a niepok�j.
��Oczywi�cie to si� nigdy nie zdarzy.
��Ma si� rozumie�. Jednak nie b�dzie takiej potrzeby.
��Nie? Zamierzacie post�powa� jak lemingi i rzuca� si� z urwisk?
��Nie. Pojawiaj� si� choroby odporne na kuracj�. Starsi ludzie umieraj� i b�d� umiera� coraz cz�ciej.
��Doprawdy?
��Tak s�dz�.
��Nie wydaje ci si�, �e wymy�l� sposoby wyleczenia tych nowych chor�b i poci�gn� ca�� spraw� dalej?
��Niekt�re schorzenia uda si� wyleczy�, lecz generalnie starzenie jest spraw� skomplikowan� i pr�dzej czy p�niej� � Sax wzruszy� ramionami.
��Nieprzyjemna my�l � zauwa�y�a Zo.
Wsta�a i ubra�a si�, Sax poszed� w jej �lady.
��Spotka�a� kiedy� Bao Shuyo? � spyta�.
��Nie, kto to?
��Matematyczka, kt�ra mieszka�a w Da Vincim.
��Nie znam jej. Dlaczego pytasz?
��Przez ciekawo��.
Poszli w g�r� wzg�rza przez las, od czasu do czasu zatrzymuj�c si�, by popatrze� na jakie� szybko przed nimi umykaj�ce zwierz�. W pewnej chwili dostrzegli du�� kur� bankiwa, kt�ra przypatrywa�a im si� z min� samotnej hieny� Zo by�a z siebie zadowolona. Ten
Kiedy wr�cili do wioski, poklepa�a go po g�owie.
��Bardzo dobrze si� bawi�am. Porozmawiam z twoj� przyjaci�k�.
��Dzi�ki.
W kilka dni p�niej zadzwoni�a do Ann Clayborne. Twarz, kt�ra pojawi�a si� na ekranie, przypomina�a czaszk�.
��Cze��, jestem Zoya Boone.
��Tak?
��Tak si� nazywam � powiedzia�a Zo. � Tak si� przedstawiam nieznajomym.
��Boone?
��C�rka Jackie.
��Ach tak.
Najwyra�niej Ann nie lubi�a Jackie. Typowa reakcja; Jackie by�a tak wspania�� osob�, �e wiele os�b jej nienawidzi�o.
��Jestem r�wnie� przyjaci�k� Saxa Russella.
��Och.
Zo nie potrafi�a odczyta�, co my�li jej rozm�wczyni.
��M�wi�am mu, �e lec� do systemu Urana i Sax zasugerowa�, �e mo�e si� do mnie przy��czysz.
��Naprawd� tak powiedzia�?
��Tak. Dlatego zadzwoni�am. Lec� na Jowisza, a potem na Urana. Dwa tygodnie sp�dz� na Mirandzie.
��Miranda! � krzykn�a Ann. � Kim jeste�, powt�rz?
��Zo Boone! Co z tob�, kobieto?
��Powiedzia�a�: Miranda?
��Tak. Dwa tygodnie, mo�e wi�cej, je�li mi si� spodoba.
��Je�li ci si� spodoba?
��Tak. Nie lubi� zostawa� w miejscach, kt�re mi si� nie podobaj�.
Clayborne pokiwa�a g�ow�, jak gdyby by�a to jedyna sensowna odpowied�, Zo doda�a wi�c kpi�cym, powa�nym tonem, jak do dziecka:
��Tam jest du�o ska�.
��Tak, tak.
D�uga pauza. Zo obserwowa�a twarz na ekranie. Wymizerowana i pomarszczona, przypomina�a Russella, tyle �e prawie wszystkie jej zmarszczki by�y pionowe. Oblicze wyciosane z drewna. W ko�cu Ann odezwa�a si�:
��Pomy�l� o tym.
��Podobno powinna� wypr�bowywa� nowo�ci � przypomnia�a jej Zo.
��Co takiego?
��Nie s�ysza�a�, co powiedzia�am?
��Wiesz to od Saxa?
��Nie� Pyta�am o ciebie Jackie.
��Pomy�l� o tym � powt�rzy�a Ann i przerwa�a po��czenie.
Do�� tego, pomy�la�a Zo. Bardzo si� stara�a, a jednak czu�a si� dziwnie. Ci
I w dodatku najwyra�niej nie spos�b by�o przewidzie� ich zachowania, bowiem nast�pnego dnia Clayborne oddzwoni�a i powiedzia�a, �e poleci.
Gdy si� spotka�y, Ann Clayborne okaza�a si� rzeczywi�cie tak pomarszczona i wysuszona jak Russell, lecz jeszcze bardziej milcz�ca i obca � dra�liwa, lakoniczna, sk�onna do wybuch�w z�o�ci. Pojawi�a si� w ostatniej chwili jedynie z plecaczkiem i w�skim, czarnym komputerem nar�cznym, jednym z najnowszych modeli. Jej sk�ra by�a orzechowobr�zowa i upstrzona naro�lami, brodawkami i bliznami po usuni�tych znamionach, powsta�ych w d�ugim �yciu sp�dzonym na dworze, zw�aszcza pierwszego okresu pobytu na Marsie, kiedy promieniowanie ultrafioletowe by�o naprawd� intensywne; kr�tko m�wi�c, przysma�y�a si� czy te� � jak mawiano w Echusie � przypiek�a sobie g��wk�. Ann mia�a szare oczy, jej usta wygl�da�y jak pysk jaszczurki, linie od k�cik�w ust do nozdrzy przypomina�y g��bokie ci�cia siekier�. Zo nigdy nie widzia�a bardziej zaci�tej twarzy.
W trakcie tygodnia lotu na Jowisza Ann sp�dza�a czas w ma�ym parku statku, chodz�c w�r�d drzew. Zo wola�a przebywa� w jadalni albo w du�ym widokowym �baniaczku�, gdzie wieczorami zbiera�a si� ma�a grupa podr�nik�w � po�ykali tabletki pandorfiny i bawili si� lub palili opium, a potem patrzyli w gwiazdy. Z powodu tej r�nicy w zainteresowaniach Zo rzadko widywa�a Ann.
Przelecieli nad pasem asteroid, lekko zboczyli z p�aszczyzny ekliptyki, mijaj�c � zapewne, cho� trudno by�o mie� pewno�� � wiele wydr��onych, ma�ych �wiat�w. Wewn�trz skalnych cia� w kszta�cie kartofla, kt�re pojawia�y si� na ekranach statku, mog�y by� zar�wno szkielety prymitywnych budowli, jak i zamkni�te kopalnie albo po�o�one w pi�knym otoczeniu miasta; mieszka�y tam anarchistyczne, niebezpieczne spo�eczno�ci, religijne grupy b�d� przedstawiciele utopijnych, bole�nie spokojnych ludzkich kolektyw�w. Zdaj�c sobie spraw� z faktu wsp�egzystencji tak wielu rozmaitych ustroj�w, cz�sto p�anarchistycznych, Zo w�tpi�a, czy plany jej matki dotycz�ce zorganizowania zewn�trznych ksi�yc�w pod marsja�sk� egid� kiedykolwiek si� powiod�. Obawia�a si�, �e pas asteroidowy mo�e pos�u�y� jako model politycznej organizacji dla ca�ego Uk�adu S�onecznego. Jackie nie zgadza�a si� z c�rk�, twierdz�c, �e ze wzgl�du na sw� szczeg�ln� natur� szeroki pas rozproszonych wok� S�o�ca cia� niebieskich nie mo�e stanowi� typowego przyk�adu dla ca�o�ci. Jackie m�wi�a, �e zewn�trzne ksi�yce t�ocz� si� doko�a gazowych gigant�w i z tego powodu mog� zawiera� mi�dzy sob� przymierza, a poza tym w por�wnaniu z asteroidami by�y wielkie i zapewne mieszka�cy wi�kszo�ci z nich ch�tnie by si� sprzymierzyli z kim� w wewn�trznym uk�adzie.
Zo nie by�a o tym przekonana. Jednak teraz statek zwalnia�, docieraj�c do systemu Jowisza, gdzie mia�a szans� sprawdzi� w praktyce teorie Jackie. Hamuj�c, pasa�erowie dostrzegli z bliska cztery ksi�yce galileuszowe. Wszystkie mia�y ambitne plany terraformowania i zacz�y je w�a�nie realizowa�. Na trzech zewn�trznych, Kallisto, Ganimedesie i Europie, panowa�y podobne wst�pne warunki � ksi�yce pokrywa�y warstwy wodnego lodu, Kallisto i Ganimedes w g��b na tysi�c kilometr�w, Europ� na sto kilometr�w. Istnienie wody nie stanowi�o niczego niezwyk�ego w zewn�trznym Uk�adzie S�onecznym, ale z pewno�ci� jej wyst�powanie nie by�o czym� pospolitym, tote� wodne �wiaty sta�y si� znacznie cenniejsze ni� te, kt�re by�y jej pozbawione. Na lodowatych powierzchniach wszystkich trzech ksi�yc�w znajdowa�y si� ogromne ilo�ci rozproszonych ska�, b�d�cych przewa�nie pozosta�o�ciami po uderzeniach meteoryt�w; ten rumosz w�glowego chondrytu okaza� si� bardzo u�ytecznym materia�em budowlanym. Osadnicy mieszkaj�cy na kt�rym� z trzech ksi�yc�w, przybyli jakie� trzydzie�ci M-lat wcze�niej, przetopili chondryty i zbudowali szkielety namiot�w z w�glowego nanoprzewodu przypominaj�cego ten, kt�rego u�yto do konstrukcji marsja�skiej windy kosmicznej. Pokryli obszary o �rednicy dwudziestu lub pi��dziesi�ciu kilometr�w wielowarstwowymi materia�ami namiotowymi, a pod namiotami rozsypali pokruszone kamienie, tworz�c cienk� warstw� ziemi � najwy�sz� warstw� wiecznej zmarzliny; w niekt�rych miejscach powsta�y jeziora, kt�re stopili w lodowcu.
Zbudowane wed�ug tego planu namiotowe miasto na Kallisto otrzyma�o nazw� Jeziora Genewskiego; tam w�a�nie mia�a si� spotka� marsja�sk� delegacja z kilkoma przyw�dcami i przedstawicielami grup politycznych Ligi Jowiszowej. Zo towarzyszy�a delegacji jako z pozoru nic nie znacz�ca urz�dniczka i obserwatorka, szuka�a jednak sposobno�ci, by przekaza� polecenia Jackie ludziom, kt�rzy potrafiliby je roztropnie wype�ni�.
Podobne spotkania odbywa�y si� tu dwa razy do roku. Mieszka�cy Jowisza organizowali je, by dyskutowa� o terraformowaniu galileuszowych ksi�yc�w i Zo uzna�a je za dobre t�o dla spraw matki. Siedzia�a z ty�u sali obok Ann, kt�ra zdecydowa�a si� wzi�� udzia� w zebraniu. Techniczne problemy przekszta�cania ksi�yc�w mimo ogromnej skali wydawa�y si� proste i � przynajmniej na pocz�tkowym etapie � by�y identyczne dla Kallisto, Ganimedesa i Europy: ruchome reaktory termoj�drowe przemierza�y powierzchni�, ogrzewaj�c l�d i pompuj�c gazy do wczesnej atmosfery wodorowo-tlenowej. Naukowcy mieli nadziej� stworzy� pasy r�wnikowe, gdzie zebrana ska�a zostanie roztarta na proch i spe�ni funkcj� warstwy gruntu ponad lodem. W�wczas b�dzie mo�na utrzymywa� temperatur� atmosfery w okolicach zera Celsjusza, co pozwoli na stworzenie � wok� pasa r�wnikowych jezior � tundrowych ekosystem�w; atmosfera b�dzie mo�liwa do oddychania, tlenowo-wodorowa.
Najbardziej wewn�trzny z ksi�yc�w galileuszowych, lo, by� trudniejszy, ale intryguj�cy. Wyrzutnie na pozosta�ych trzech ksi�ycach wystrzeliwa�y na jego powierzchni� wielkie pociski lodu i kamienia. Poniewa� lo le�a� tak blisko Jowisza, znajdowa�o si� na nim bardzo ma�o wody; jego powierzchni� stanowi�a zlana warstwa bazaltu i siarki � siarka opada�a w postaci spektakularnych pi�ropuszy wulkanicznych, wyzwalana p�ywami Jowisza i innych �galilejczyk�w�. W planie terraformowania zaznaczono, �e lo potrzebuje wi�cej czasu ni� pozosta�e ksi�yce; projekt mia� si� opiera� cz�ciowo na infuzji �ywi�cych si� siark� bakterii w gor�ce �r�d�a siarkowe wok� wulkan�w.
Wykonanie wszystkich tych czterech plan�w spowalnia� brak �wiat�a, tote� budowano pot�nych rozmiar�w kosmiczne lustra w punktach Lagrange�a Jowisza, gdzie istnia�y mniejsze komplikacje pola grawitacyjnego systemu planety; �wiat�o s�oneczne mia�o by� kierowane z tych luster na r�wniki �galilejczyk�w�. Wszystkie cztery ksi�yce by�y zwi�zane p�ywowo z Jowiszem, wi�c ich dni s�oneczne zale�a�y od d�ugo�ci orbity wok� planety, si�gaj�cych od czterdziestu dw�ch godzin dla lo do pi�tnastu dni dla Kallisto. Niezale�nie od d�ugo�ci ich dni, na ka�dy z ksi�yc�w dociera�o jedynie cztery procent tej ilo�ci �wiat�a s�onecznego, kt�r� otrzymywa�a Ziemia. Prawda by�a jednak taka, �e Ziemi� o�wietla�a wr�cz nadmierna ilo�� promieni s�onecznych i te cztery procent stanowi�y w�a�ciwie ca�kiem wystarczaj�ce �wiat�o � widoczno�� by�a siedemna�cie tysi�cy razy lepsza ni� widok z Ziemi Ksi�yca w pe�ni. Niestety jednak S�o�ce nie dawa�o ksi�ycom Jowisza odpowiedniej dla terraformowania ilo�ci ciep�a.
Terraformerzy ��ebrali� o ka�de mo�liwe �wiat�o. Jezioro Genewskie i wszystkie kolonie na pozosta�ych ksi�ycach zwr�cono ku Jowiszowi, dzi�ki czemu mog�y wykorzystywa� promienie s�oneczne odbite od tego gigantycznego globu. W wy�sze partie atmosfery Jowisza spuszczano ruchome latarnie gazowe, kt�re roz�arza�y pewn� ilo�� helu3 planety w punkty �wietlne, zbyt jaskrawe, by mo�na by�o d�u�ej ni� przez sekund� patrze� w nie bezpo�rednio. Soczewki termoj�drowe zawieszono przed elektromagnetycznymi talerzami zwierciadlanymi, kt�re odbija�y ca�e �wiat�o w p�aszczyzn� ekliptyki planety. Jowisz stanowi� obecnie jeszcze bardziej spektakularny widok, upstrzony by� bowiem bole�nie jasnymi diamentowymi kropkami w�druj�cych ponad powierzchni� planety oko�o dwudziestu gazowych latarni.
Razem kosmiczne zwierciad�a i latarnie gazowe ci�gle dawa�y koloniom mniej ni� po�ow� �wiat�a s�onecznego, jakie otrzymywa� Mars, tyle tylko mo�na by�o zrobi�. Tak wygl�da�o �ycie w zewn�trznym Uk�adzie S�onecznym i Zo nazwa�a je nieco �przyt�umionym�. Zgromadzenie nawet tej ilo�ci �wiat�a wymaga�o stworzenia pot�nej infrastruktury i pomoc w owej sprawie zamierza�a zaproponowa� Jackie, a w jej imieniu delegacja marsja�ska. Mieli do zaoferowania ogromne reaktory termoj�drowe, dodatkowe latarnie gazowe, a tak�e do�wiadczenie zwi�zane z kosmicznymi zwierciad�ami i innymi technikami terraformowania. Teraz, gdy sytuacja w marsja�skiej przestrzeni ustabilizowa�a si�, stowarzyszeniu sp�dzielni aerokosmicznych potrzebne by�y nowe projekty. Pragn�li wnie�� kapita� i wiedz� w zamian za preferencyjne umowy handlowe, zapasy heIu3 zebranego w g�rnych partiach atmosfery Jowisza i mo�liwo�ci eksplorowania powierzchni czterech �galilejczyk�w�, wydobywania pewnych kopalin oraz ewentualnego wsp�lnego (wraz z naukowcami z Jowisza) terraformowania mniejszych ksi�yc�w, wszystkich osiemnastu.
Zainwestowany kapita�, do�wiadczenie, handel � by�a to kusz�ca, a nawet bardzo kusz�ca propozycja. Marchewka. Oczywi�cie, gdyby Galilejczycy zaakceptowali ofert�, zawarliby swoist� handlowo-naukow� uni� z Marsem, a w�wczas Jackie mog�aby podpisa� r�nego rodzaju umowy polityczne i tym samym wci�gn�� jowiszowe ksi�yce w swoj� sie�. Ewentualno�� ta by�a dla Jowiszan r�wnie jasna, jak dla wszystkich innych, starali si� wi�c ze wszystkich si� otrzyma� to, czego chc�, nie daj�c w zamian zbyt wiele. Bez w�tpienia mieli te� nadziej� na podobne oferty od ziemskich eksmetanarodowc�w i innych organizacji.
Od tego momentu zaczyna�a si� rola Zo; je�li propozycje marsja�skie stanowi�y marchewk�, Zo by�a kijem. Oficjalnie marchewka, a za plecami kij � typowa metoda Jackie dotycz�ca wszystkich spraw.
Zo przekazywa�a gro�by swej matki pozornie subtelnymi, niebezpo�rednimi aluzjami, dzi�ki czemu wydawa�y si� jeszcze ostrzejsze. Na przyk�ad podczas kr�tkiego spotkania z urz�dnikami z lo Zo niedbale stwierdzi�a, �e ich plan
P�niej Zo odbywa�a lu�ne rozmowy z r�nymi przedstawicielami w�adz lodowych ksi�yc�w galileuszowych: na przyj�ciach koktajlowych po warsztatach dyskusyjnych, podczas grupowych spacer�w po nadbrze�nej promenadzie nad Jeziorem Genewskim, pod sonoluminescencyjnymi �wiat�ami ulicznymi zwisaj�cymi z sufitu namiotu. M�wi�a swoim rozm�wcom, �e delegaci z lo zamierzaj� samodzielnie zawiera� umowy. Wyja�nia�a, �e posiadaj� najwi�kszy potencja�, ciep�o, metale ci�kie i szans� na wspania�y rozw�j turystyki, dodaj�c, �e sami pragn� o sobie decydowa�, odrywaj�c si� od Ligi Jowiszowej.
Ann chodzi�a wraz z Zo oraz innymi osobami na niekt�re z tych spacer�w i Zo pozwoli�a jej si� przys�uchiwa� paru rozmowom, by�a bowiem ciekawa jej reakcji. Stara areolo�ka uczestniczy�a mi�dzy innymi w przechadzce po nadbrze�nej promenadzie, usytuowanej na niskim sto�ku krateru meteorytowego, na dnie kt�rego znajdowa�o si� jezioro. Tutejsze kratery rozbryzgowe by�y znacznie ciekawsze od marsja�skich; lodowaty sto�ek tego krateru wystawa� tylko kilka metr�w ponad og�ln� powierzchni� ksi�yca, tworz�c okr�g�� grobl�, z kt�rej mo�na by�o patrze� na wod� jeziora, na obsadzone traw� ulice miasta lub dalej, poza namiot, na pokryt� lodowym rumoszem dolin�, wyginaj�c� si� ku pobliskiemu horyzontowi. Niezwyk�a p�asko�� krajobrazu wok� namiotu sugerowa�a natur� tego �wiata � ca�y pokryty by� przez g��boki na tysi�c kilometr�w lodowiec, kt�ry niczym g�bka wch�ania� uderzenie ka�dego meteorytu i p�ywowe p�kni�cia, a nast�pnie ponownie i szybko przybiera� t� sam� p�ask� form�.
Ma�e czarne fale tworzy�y interferencyjne obrazy na powierzchni jeziora � p�askiej tafli wody, bia�ej jak lodowe dno jeziora, lecz nieco zabarwionej ciemn� ��ci� dzi�ki blisko�ci wielkiej kuli (aktualnie w fazie mi�dzy kwadr� a pe�ni�) Jowisza, wok� kt�rego wirowa�y kremowo��te oraz pomara�czowe pasy i ta�czy�y jaskrawe kropeczki gazowych latarni.
Id�cy min�li lini� drewnianych budynk�w; drewno pochodzi�o z zalesionych wysp, unosz�cych si� w dalszej cz�ci jeziora niczym tratwy. Trawniki po�yskiwa�y zieleni�, �ogrody� ros�y za budynkami w du�ych skrzyniach, o�wietlonych d�ugimi, jasnymi lampami. Zo ostrym tonem przemawia�a do swoich rozm�wc�w, zak�opotanych wysokiego szczebla urz�dnik�w, kt�rzy reprezentowali Ganimedesa; przypomnia�a im o militarnej pot�dze Marsa i ponownie zdradzi�a, jakoby przedstawiciele lo rozwa�ali odej�cie z Ligi.
Po tej rozmowie Ganimedianie odeszli na kolacj� naprawd� przera�eni.
��Jaka� ty subtelna � mrukn�a Ann, kiedy upewni�a si�, �e tamci jej nie us�ysz�.
��No, no, teraz jeste�my sarkastyczni � odpar�a Zo.
��Jeste� potworem. Zastan�w si� kiedy� nad sob�.
��B�d� chyba musia�a zapisa� si� do szko�y, w kt�rej �czerwoni� ucz� dyplomatycznej delikatno�ci. Mo�e powinnam kaza� swoim asystentom, aby wraz ze mn� wysadzili w powietrze par� miejsc na tutejszych ksi�ycach.
Ann zazgrzyta�a z�bami. Szybkim krokiem w�drowa�a dalej po promenadzie, a Zo sz�a za ni�.
��Dziwne, �e znikn�� Wielki Czerwony Punkt � odezwa�a si� Zo, kiedy przechodzi�y przez most nad kana�em. � To chyba jaki� znak. Ci�gle spodziewam si�, �e wr�ci.
Powietrze by�o ch�odne i wilgotne. Ludzie, kt�rych mija�y, pochodzili przewa�nie z Ziemi i nale�eli do diaspory. Kilku lotniarzy kr�ci�o leniwe spirale pod sufitem przezroczystego namiotu. Zo obserwowa�a ich na tle wielkiej planety. Ann zatrzymywa�a si� cz�sto, zbieraj�c pr�bki ska�; ignorowa�a lodowe miasto i jego mieszka�c�w, krocz�cych z wdzi�kiem w wielobarwnych, jaskrawych ubraniach. Obok dw�ch kobiet przebieg�a nagle grupa �cigaj�cych si� m�odych tubylc�w.
��Bardziej interesuj� ci� ska�y ni� ludzie � zauwa�y�a Zo, na wp� z podziwem, na wp� z irytacj�.
Ann rzuci�a jej piorunuj�ce, bazyliszkowe spojrzenie, ale Zo wzruszy�a ramionami, wzi�a j� pod rami� i poci�gn�a naprz�d.
��Tutejsi m�odzi tubylcy maj� najwy�ej pi�tna�cie lat marsja�skich, mieszkaj� przez ca�e �ycie w jednej dziesi�tej grawitacji i nie dbaj� o Ziemi� ani o Marsa. Wierz� w jowiszowe ksi�yce, w wod�, w p�ywanie i latanie. Wi�kszo�� z nich podda�a si� operacji oczu, by lepiej widzie� w s�abym �wietle. Niekt�rzy wykszta�cili sobie skrzela. Ich plany terraformowania potrwaj� pi�� tysi�cy lat. Ci ludzie stanowi� nast�pny krok w ewolucji, och, Ka, a ty ogl�dasz ska�y, kt�re s� identyczne jak ska�y we wszystkich innych miejscach naszej galaktyki. Jeste� naprawd� tak szalona, jak mi m�wiono.
Ann odskoczy�a jak rzucony kamie� i powiedzia�a:
��Podobnie m�wi�am, gdy pr�bowa�am sk�oni� Nadi� do wyjazdu z Underbill.
Zo wzruszy�a ramionami.
��Chod� � mrukn�a. � Mam nast�pne spotkanie.
��Prawda, praca w mafii nigdy si� nie ko�czy � powiedzia�a Ann, niemniej jednak posz�a za Zo, rozgl�daj�c si� wok�; przypomina�a kr�lewskiego b�azna, ma�a, pomarszczona i ubrana w dziwaczny staro�wiecki kombinezon.
Przy dokach spotka�y si� z cz�onkami rady miejskiej Jeziora Genewskiego, kt�rzy wygl�dali na zdenerwowanych. Wsiedli na ma�y prom i pop�yn�li w�r�d floty niewielkich �odzi �aglowych. Na jeziorze wia� silny wiatr. Przemieszczali si� ku jednej z zalesionych wysepek. Jej bagnist� powierzchni� � ruchliw�, podgrzan� gleb� � porasta�y ogromne okazy balsy i teku; na brzegu wyspy, w otwartych drzwiach ma�ego tartaku pracowali drwale. Tartak by� d�wi�koszczelny, lecz mimo to rozmowie towarzyszy�y st�umione j�ki tn�cej drzewo pi�y. Zo u�wiadomi�a sobie, �e p�ynie po jeziorze na ksi�ycu Jowisza, wpatrzy�a si� w barwy poszarza�e z powodu odleg�o�ci od S�o�ca i poczu�a w swoim sercu lotniarki nieznaczne radosne uk�ucia.
��Jak tu pi�knie � powiedzia�a. � Rozumiem, dlaczego mieszka�cy Europy pragn� przekszta�ci� ca�y sw�j ksi�yc w wodny �wiat i �eglowa� po nim. Mogliby potem wysy�a� nadwy�ki wody na Wenus i stworzy� kilka niewielkich wyspiarskich l�d�w. Nie wiem, czy wam wspominali o tym pomy�le. Mo�e to tylko takie marzenie, podobne propozycjom stworzenia ma�ej czarnej dziury i wprowadzenia jej w g�rn� cz�� atmosfery Jowisza. Zmieni� Jowisza w gwiazd�, to dopiero pomys�! W�wczas mieliby�cie tyle �wiat�a, ile chcecie�
��Czy Jowisz nie zosta�by w ten spos�b zniszczony? � spyta� jeden z tubylc�w.
��Och, tak, ale potrwa�oby to bardzo d�ugo, podobno miliony lat.
��A potem supernowa � wtr�ci�a Ann.
��Oczywi�cie. Wszystko zniszczone, pozosta�by jedynie Pluton. Tyle �e do tego czasu b�dziemy ju� daleko st�d, w taki czy inny spos�b. A je�li nie, naukowcy co� wymy�l�.
Ann roze�mia�a si� zgrzytliwie. Tubylcy, kt�rzy intensywnie rozmy�lali, najwyra�niej nie zwr�cili na to uwagi.
Po zako�czeniu rozmowy Ann i Zo wraca�y promenad� nad brzegiem jeziora.
��Jeste� okrutna � zauwa�y�a Ann.
��Przeciwnie. Post�puj� bardzo subtelnie. Tamci nie wiedz�, czy m�wi� tylko za siebie, za Jackie czy mo�e za ca�ego Marsa. Mo�e, ot tak, po prostu sobie gadam. Moich rozm�wc�w sk�aniam jednak�e do my�lenia w szerszym kontek�cie. Zbyt �atwo wczuwaj� si� w sytuacj� Jowisza i zapominaj� o reszcie. A ca�y Uk�ad S�oneczny powinien stanowi� jedno polityczne cia�o, z czego ludzie nie zdaj� sobie sprawy i trzeba im pom�c to zrozumie�.
��Sama potrzebujesz pomocy. Nie �yjemy w renesansowej Italii.
��Machiavelli zawsze si� przydaje, je�li to masz na my�li.
��Przypominasz mi Franka.
��Kogo?
��Franka Chalmersa.
��Jedyny
��Nie mo�esz nic o tym wiedzie� � warkn�a Ann.
Zo wzruszy�a ramionami.
��Przesz�o�� jest dla nas wszystkich taka sama. Wiem tyle, co ty.
Min�a je grupa Jowiszan. Byli bladzi, wielkoocy i ca�kowicie zaabsorbowani rozmow�. Zo wskaza�a na nich i powiedzia�a:
��Popatrz na nich! S� tacy skupieni. Ich tak�e podziwiam, naprawd�. Z ca�� energi� rzucaj� si� w projekt, kt�ry nie zostanie uko�czony jeszcze d�ugo po ich �mierci� Absurdalny gest, gest przekory wolno�ci, bo�e szale�stwo, jak gdyby byli plemnikami p�dz�cymi wariacko ku nieznanemu celowi.
��Tak jak my wszyscy � odburkn�a Ann. � To si� nazywa ewolucja. Kiedy lecimy na Mirand�?
Lecia�y wok� Urana, kt�ry znajdowa� si� czterokrotnie dalej od S�o�ca ni� Jowisz. W por�wnaniu z Ziemi� dociera�a tu tylko jedna czwarta �wiat�a s�onecznego, co znacznie utrudnia�o powa�niejsze projekty terraformiczne, chocia� � jak Zo stwierdzi�a po wej�ciu do systemu planety � widoczno�� by�a absolutnie wystarczaj�ca; �wiat�o s�oneczne mia�o tysi�c trzysta razy ja�niejsz� moc ni� widok z Ziemi Ksi�yca w pe�ni, a S�o�ce nadal przypomina�o o�lepiaj�cy ma�y �eton w czarnym szeregu gwiazd; chocia� obiekty wydawa�y si� nieco przy�mione i pozbawione koloru, by�y idealnie widoczne. Symbol wielkiej mocy ludzkiego oka i ducha, �wietnie funkcjonuj�cy tak daleko od domu.
Jednak wok� Urana nie by�o tak du�ych ksi�yc�w, �eby przyci�gn�y powa�niejszych terraformer�w. Rodzina planety sk�ada�a si� z pi�tnastu ma�ych ksi�yc�w; najwi�ksze z nich � Tytania i Oberen � liczy�y sobie sze��set kilometr�w �rednicy. Wi�kszo�� pozosta�ych by�a znacznie mniejsza; w gruncie rzeczy, stanowi�y zbi�r ma�ych asteroid, przewa�nie nazwanych na cze�� szekspirowskich bohaterek. Okr��a�y naj�askawszego z gazowych gigant�w, niebiesko-zielonego Urana; w jego p�aszczy�nie ekliptyki znajdowa�y si� bieguny, a jedena�cie w�skich grafitowych pier�cieni przypomina�o ledwie widoczne p�tle. Og�lnie rzecz bior�c, nie by� to obiecuj�cy system dla ludzi.
Niemniej jednak przybyli oni i osiedlili si�. Zo nie by�a zaskoczona, poniewa� ludzie badali powierzchni� i budowali na Trytonie, Plutonie i Charonie, a gdyby odkryto dziesi�t� planet� i wys�ano na ni� ekspedycj�, bez w�tpienia znaleziono by tam namiotowe miasto, kt�rego obywatele ju� k��ciliby si� mi�dzy sob� i przeklinali ka�dego, kto pochodz�c z zewn�trz, pr�bowa�by si� miesza� w ich sprawy. Tak wygl�da�o �ycie w diasporze.
G��wne miasto namiotowe w systemie Urana le�a�o na Oberonie, najwi�kszym i najdalszym z pi�tnastu ksi�yc�w. Statek wioz�cy Zo, Ann i reszt� Marsjan zadekowa� na orbicie planety tu� w pobli�u ksi�yca, potem podr�nicy wsiedli na prom i polecieli z�o�y� kr�tk� wizyt� w g��wnej kolonii Oberona.
Miasto nazywa�o si� Hippolyta. Wybudowano je w jednej z d�ugich, w�skich dolin, kt�re znajdowa�y si� na ka�dym z wi�kszych ksi�yc�w Urana. Poniewa� grawitacja by�a tu jeszcze skromniejsza ni� �wiat�o, miasto zaprojektowano jako miejsce w pe�ni tr�jwymiarowe, z balustradami, �lizgowymi sznurami, lataj�cymi wyci�gami kuchennymi, balkonami na urwiskach, ruchomymi schodami, pochylniami i drabinami, trampolinami i deskami, z kt�rych skakano do wody, wisz�cymi restauracjami i pawilonami na coko�ach; wszystko by�o o�wietlone jaskrawobia�ymi lampami w kszta�cie ku�. Zo natychmiast pomy�la�a, i� tak wiele sprz�t�w w powietrzu uniemo�liwia lotniarstwo; jednak w tej grawitacji codzienne �ycie przypomina�o latanie i kiedy odbi�a si� i podskoczy�a wysoko w powietrze, zdecydowa�a si� przy��czy� do posuwaj�cych si� tanecznym krokiem mieszka�c�w. W�a�ciwie, bardzo niewiele os�b pr�bowa�o chodzi� na spos�b ziemski; tutaj ludzie poruszali si� w powietrzu nier�wnymi, kr�tymi, pe�nymi skokami tyczkarzy, wirowali, nurkowali lub wykonywali p�tle w stylu Tarzana. Na najni�szym poziomie miasta wisia�a siatka.
Tutejsi mieszka�cy przylecieli ze wszystkich mo�liwych miejsc w Uk�adzie, chocia� przewa�nie z Marsa albo Ziemi. Nie istnieli jeszcze tubylczy Uranianie, z wyj�tkiem jednego dzieci�ca dla ma�ych dzieci, kt�re urodzi�y kobiety buduj�ce koloni�. Zaludniono ju� sze�� ksi�yc�w, a ostatnio wypuszczono w g�rn� parti� atmosfery planety spor� liczb� gazowych latarni; unosi�y si� w pier�cieniach nad jej r�wnikiem, a obecnie p�on�y na tle niebiesko-zielonego Urana jak igie�ki s�onecznego �wiat�a, tworz�c co� na kszta�t diamentowego naszyjnika wok� �rodka giganta. Latarnie powi�kszy�y ilo�� �wiat�a w systemie planety a� tak, �e ka�dy, kogo Marsjanie spotkali na Oberonie, m�wi� o nag�ej intensywno�ci barw, chocia� na Zo otoczenie nie zrobi�o pod tym wzgl�dem wra�enia.
��Nie potrafi� sobie wyobrazi� tego �wiata przedtem � powiedzia�a jednemu z lokalnych entuzjast�w. � Nadal jest niemal ca�kowicie monochromatyczny.
Obecnie wszystkie budynki miasta pomalowano na rozmaite, bardzo jaskrawe kolory, chocia� Zo nie do ko�ca je rozr�nia�a. Potrzebowa�aby urz�dzenia rozszerzaj�cego �renice.
Tutejsi mieszka�cy jednak byli najwyra�niej zadowoleni ze swojego �wiata. Oczywi�cie, niekt�rzy przeb�kiwali o przeprowadzce, gdy zostan� uko�czone ura�skie miasta � na Trytona (�nast�pny wielki problem�), na Plutona albo Charona; byli w ko�cu budowniczymi. Inni natomiast osiedlili si� tu na dobre i brali lekarstwa lub poddawali si� transkrypcji genetycznej zwi�kszaj�cej mi�dzy innymi wra�liwo�� wzrokow�. Ci ludzie wspominali o przyci�gni�ciu komet z chmury Oorta w celu zaopatrzenia ksi�yca w wod� i mo�e tak�e o wywo�aniu zderzenia dw�ch albo trzech mniejszych, nie zamieszkanych ksi�yc�w, co stworzy�oby wi�ksze i cieplejsze � jak nazwa�a je jedna z os�b � �sztuczne Mirandy�, kt�re �atwiej b�dzie terraformowa�.
Ann wysz�a z tego zebrania czy te� mo�e raczej przeci�gn�a si� wzd�u� balustrady, nie potrafi�a bowiem poradzi� sobie w minigrawitacji. Po chwili Zo ruszy�a za ni�, po ulicach pokrytych bujn�, zielon� traw�. Podnios�a oczy i zobaczy�a akwamarynowego giganta oraz smuk�e, przy�mione pier�cienie; zimny, niezwyk�y widok, kt�ry wedle �adnych wcze�niejszych ludzkich standard�w nie by� atrakcyjny i z powodu niewielkiej grawitacji ma�ego ksi�yca by� mo�e nie do utrzymania na d�u�sz� met�. Ale w zebraniu uczestniczyli Uranianie, zachwalaj�cy misterne pi�kno planety, a nawet tworz�cy now� estetyk�, wed�ug kt�rej j� oceniali, mimo i� planowali wszystko zmodyfikowa�. Podkre�lali subtelne odcienie kolor�w, ch�odn� ciep�ot� powietrza pod namiotem, poruszanie si� w powietrzu przypominaj�ce lot lub taniec we �nie� Niekt�rzy z nich stali si� nawet takimi patriotami, �e byli przeciwni radykalnemu przekszta�ceniu ich �wiata; reprezentowali swego rodzaju lokalnych �czerwonych� w stopniu, na jaki pozwala�o owo niego�cinne miejsce.
I teraz niekt�rzy z nich odnale�li Ann. Podeszli do niej ca�� grup�, otoczyli j� kr�giem. Ka�dy chcia� chwyci� j� za r�k�, u�ciska� lub poca�owa� w czubek g�owy; jeden ukl�k�, aby uca�owa� jej stopy. Zo dostrzeg�a spojrzenie Ann i roze�mia�a si�.
��Dajcie spok�j � powiedzia�a grupie, kt�rej najwyra�niej wyznaczono co� w rodzaju statusu obro�cy ksi�yca Miranda.
Grupa lokalnych �pseudoczerwonych� powsta�a w miejscu, gdzie jej istnienie by�o zupe�nie pozbawione sensu i w czasach, gdy � nawet na Marsie � dawno ju� zrezygnowano z tego typu dzia�alno�ci. Teraz jednak tutejsi �czerwoni� przylecieli lub dotarli, chwytaj�c si� balustrady. Zaj�li miejsca wok� sto�u ustawionego w �rodku namiotu na wysokiej smuk�ej kolumnie i jedli posi�ek, dyskutuj�c o r�nych sprawach Uk�adu. St� wygl�da� jak oaza w przy�mionym powietrzu namiotu z diamentowym naszyjnikiem w okr�g�ej, jadeitowej oprawie l�ni�cej z g�ry; Zo mia�a pocz�tkowo wra�enie, �e stanowi on �rodek miasta, ale gdy zawis�a w powietrzu, zauwa�y�a kilka innych tego typu oaz, z kt�rych ka�da zapewne wygl�da�a podobnie. Hippolyta by�a ma�ym miastem, ale na Oberonie mog�y si� znajdowa� dziesi�tki takich osad, podobnie jak na Tytanu, Arielu czy Mirandzie; ksi�yce by�y ma�e, niemniej jednak ich powierzchnia si�ga�a setek kilometr�w kwadratowych. Na tym polega�a si�a przyci�gania owych opuszczonych przez S�o�ce satelit�w: ziemia, kt�ra nie nale�a�a do nikogo, otwarta przestrze� � kolejny �wiat, kolejna frontiera, gdzie istnia�y widoki na rozpocz�cie nowego �ycia i stworzenie od podstaw nowego spo�ecze�stwa. Dla Uranian wolno�� by�a warta o wiele wi�cej ni� �wiat�o czy grawitacja. Przygotowali wi�c odpowiednie programy, zaprogramowali automatyczne maszyny i przylecieli tu, by zbudowa� namioty i zamieszka� w nich, by sta� si� tutejsz� �pierwsz� setk��.
Bez w�tpienia ludzie ci nie mieli ochoty s�ucha� o planach Jackie zwi�zanych z politycznymi sojuszami. A poza tym lokalne r�nice bardzo ich ju� podzieli�y; Zo spostrzeg�a, �e wiele os�b siedz�cych przy stole jest nastawionych zdecydowanie wrogo wobec innych. Z uwag� obserwowa�a ich twarze, podczas gdy szefowa marsja�skiej delegacji, Marie, og�lnie przedstawia�a warunki propozycji, m�wi�c o stworzeniu przymierza, dzi�ki kt�remu Uranianie �atwiej mogliby sobie poradzi� z w�asnymi problemami i uniezale�ni� si� od historycznie, ekonomicznie i liczebnie pot�nej Ziemi, ogromnej, przeludnionej, zalanej, ub�oconej z powodu swojej przesz�o�ci niczym �winia w chlewie, i niestety nadal stanowi�cej dominuj�c� si�� w diasporze. Marie podkre�li�a, �e sojusz z Marsem le�y w najlepszym interesie ka�dej kolonii, �e powinien powsta� zjednoczony front kontroluj�cy imigracj�, handel i rozw�j � czyli, jednym s�owem, w�asn� przysz�o��.
Mimo i� przedstawiciele ura�skich ksi�yc�w spierali si� mi�dzy sob�, obecnie byli jednomy�lnie przeciwni wszelkim umowom z Marsem. Delegacji odpowiedzia�a starszawa kobieta, burmistrz Hippolyty, i gdy m�wi�a, nawet mirandyjscy �czerwoni� kiwali g�owami; zamierzali samodzielnie upora� si� z Ziemi� i uwa�ali, �e obie planety stanowi� r�wnie wielkie zagro�enie dla ich wolno�ci. Zaplanowali sobie, �e b�d� unika� zar�wno sojuszy, jak i konfrontacji, zawieraj�c jedynie kr�tkoterminowe porozumienia b�d� � zale�nie od okoliczno�ci � stawiaj�c op�r. Pragn�li, aby wszyscy traktowali ich jak r�wnych sobie. Po prostu nie istnia�a wed�ug nich potrzeba �adnych bardziej formalnych uk�ad�w.
��Ca�e to przymierze pachnie mi jak�� odg�rn� kontrol� � podsumowa�a m�wczyni. � Nie stosujecie czego� takiego na Marsie, dlaczego pr�bujecie z nami?
��Ale� stosujemy j� na Marsie � odpar�a Marie. � Poziom kontroli wy�ania si� sam, powstaje z kompleksu mniejszych system�w i jest u�yteczny, by rozwi�zywa� globalne problemy. Skoro si� sprawdza, s�dzimy, �e mo�na go rozszerzy� na kontakty mi�dzyplanetarne. Mylicie totalizacj� z totalitaryzmem, a to bardzo powa�ny b��d.
Uranianie nie wydawali si� przekonani. Zo pomy�la�a, �e pow�d le�y zapewne w ich przesadnej pewno�ci siebie, z kt�r� w odpowiedni spos�b b�dzie musia�a sobie poradzi�. Nie uwa�a�a zadania za trudne, to by�a tylko kwestia argument�w.
Podczas kolacji Ann milcza�a. Dopiero gdy og�lna dyskusja dobieg�a ko�ca i Mirandyjczycy zacz�li jej zadawa� pytania, osobliwie o�y�a, jak gdyby pod��czono j� do pr�du. Odpowiada�a i sama pyta�a o aktualne kwestie zwi�zane z lokaln� planetologi�: mi�dzy innymi o klasyfikacj� r�nych region�w Mirandy jako cz�ci dw�ch zderzaj�cych si� planetazymali oraz o now� teori�, kt�ra zak�ada�a, �e male�kie ksi�yce � Ofelia, Desdemona, Bianka i Puck, stanowi� fragmenty, kt�re odpad�y po zderzeniu Mirandy. Zadawa�a szczeg�owe i m�dre pytania, tote� rozm�wcy wydawali si� zdumieni jej wiedz�; oczy rozszerzy�y im si� do rozmiaru okr�g�ych oczu lemur�w. Reszta Uranian by�a r�wnie� zadowolona z zainteresowania starej Marsjanki. Ann naprawd� by�a �Czerwon�� przez du�e �C� � teraz Zo dok�adnie rozumia�a, co to oznacza � a tak�e jedn� z najs�ynniejszych os�b w historii. Istnia�a mo�liwo��, �e wszyscy Uranianie mieli w sobie troch� �czerwieni�, traktowali bowiem sw�j �wiat inaczej ni� osadnicy system�w Jowisza i Saturna: nie dysponowali �adnymi planami terraformowania na wielk� skal�, chcieli mieszka� w namiotach i przez reszt� �ycia chodzi� po pierwotnych ska�ach, l czuli � przynajmniej przedstawiciele grupy �obro�c�w� � �e Miranda jest �wiatem tak niezwyk�ym, �e nale�y j� zostawi� w absolutnym spokoju. To by�, rzecz jasna, �czerwony� pomys�. Jeden z ura�skich �czerwonych� o�wiadczy� wprost, �e ludzie nie potrafiliby zrobi� dla niej niczego po�ytecznego, lecz jedynie zredukowaliby to, co najbardziej warto�ciowe. Powiedzia� te�, �e dla nich Miranda ma nie tylko warto�� okazu planetologicznego, jest czym� znacznie wa�niejszym, czym�, co posiada w�asn�, wewn�trzn� godno��. Ann obserwowa�a uwa�nie ka�dego z m�wi�cych i Zo dostrzeg�a w jej oczach sprzeciw � Ann nie zgadza�a si� z nimi, a mo�e nawet zupe�nie ich nie rozumia�a. Dla niej wszech�wiat by� spraw� naukow�, natomiast dla tych ludzi � kwesti� ducha. Zo u�wiadomi�a sobie, �e bli�sze jest jej stanowisko Uranian ni� punkt widzenia Ann, jej sta�y nacisk na traktowanie wszystkiego jako przedmiotu bada�. Niemniej jednak rezultat by� taki sam � zar�wno lokalni, jak i Ann reprezentowali etyk� �czerwonych� w czystej formie: �adnego terraformowania Mirandy (ma si� rozumie�), a tak�e �adnych kopu�, namiot�w ani zwierciade�, tylko jedna stacja dla odwiedzaj�cych i kilka wyrzutni rakietowych (chocia� punkt ten wydawa� si� kontrowersyjny dla grupy �obro�c�w�), zakaz wszelkiego poruszania si� z wyj�tkiem podr�y pieszej i lot�w rakiet� tak wysoko nad powierzchni�, by nie wznieca� py�u. Grupa �obro�c�w� wyobra�a�a sobie Mirand� jako pierwotny �wiat, kt�ry mo�na przej��, ale na kt�rym nigdy nikt nie zamieszka, �wiat, kt�ry nigdy nie zostanie zmieniony. Ksi�yc dla amator�w wspinaczek albo nawet � dla lotnik�w. Wolno na niego patrze� i nic wi�cej. Naturalne dzie�o sztuki.
Ann kiwa�a na te wszystkie stwierdzenia g�ow�. Rozumia�a, to by�a nami�tna mi�o�� do ska�, do skalnego �wiata. Fetysze mo�na znale�� wsz�dzie, a wszystkich tych ludzi najwyra�niej ��czy� jeden fetysz. Zo uzna�a nagle swoj� obecno�� w�r�d nich za dziwn�, dziwn� i intryguj�c�, cho� coraz wyra�niej dostrzega�a, w jaki spos�b powinna z nimi rozmawia�, aby wykona� swoje zadanie. Grupa �obro�c�w� zam�wi�a specjalny prom na Mirand�, chc�c j� pokaza� Ann. Nikogo innego mia�o tam nie by�. Prywatna podr� po najdziwniejszym ze wszystkich ksi�ycu dla najdziwniejszej ze wszystkich �czerwonych�. Zo roze�mia�a si�.
��Chcia�abym r�wnie� polecie� � doda�a powa�nie.
W ten spos�b �Wielkie Nie� powiedzia�o �tak�. Ann na Mirandzie.
By� to najmniejszy z pi�ciu du�ych ksi�yc�w Urana � tylko czterysta siedemdziesi�t kilometr�w �rednicy. We wczesnym okresie, jakie� trzy i p� miliarda lat temu, mniejsza poprzedniczka Mirandy uderzy�a w inny ksi�yc o podobnej wielko�ci; dwa cia�a roztrzaska�y si�, potem ponownie zbi�y w jedn� mas�, pod wp�ywem ciep�a wyzwolonego przez zderzenie, tworz�c kul�. Zanim nast�pi�o pe�ne po��czenie, nowy ksi�yc sch�odzi� si�.
W rezultacie powsta� krajobraz jak ze snu, straszliwie rozproszony i chaotyczny. Niekt�re regiony by�y g�adkie jak sk�ra, inne surowo porozcierane; jedne stanowi�y przeobra�one powierzchnie dw�ch protoksi�yc�w, drugie obna�y�y wewn�trzny materia� skalny. P�niej pojawi�y si� strefy g��bokich, w�skich rozpadlin, ukazuj�ce miejsca nie doko�czonego zetkni�cia si� obcych sobie fragment�w. Na tych terenach rozleg�e systemy r�wnoleg�ych w�skich szczelin wygina�y si� pod ostrym k�tem, tworz�c frapuj�ce formacje w kszta�cie litery �V�, co wyra�nie oznacza�o, �e w zderzeniu bra�y udzia� dwie si�y. Rozpadliny na szarym globie by�y tak wielkie, �e sta�y si� widoczne z przestrzeni w postaci wyrytych na g��boko�ci dziesi�tek kilometr�w liter.
Wyl�dowali na p�askowy�u obok najwi�kszej z tych wyci�tych szczelin, zwanej Rozpadlin� Prospera. Za�o�yli skafandry, po czym opu�cili statek kosmiczny i wyszli na kraw�d� szczeliny. Przy�miona przepa��, tak g��boka, �e Zo wydawa�o si�, i� dno le�y w innym �wiecie. W po��czeniu z lekk� mikrograwitacj�, gdy patrzy�a w d�, prze�ywa�a osobliwe wra�enie: odleg�e uczucie lotu, kt�ry czasem odbywa�a w snach; wszystkie marsja�skie warunki znika�y i �wiat zmienia� si� w jakie� duchowe niebo.
Uran unosi� si� nad g�owami podr�nik�w, pe�ny i zielony glob, kt�rego obecno�� powodowa�a, �e ca�a Miranda pob�yskiwa�a barw� jadeitu. Zo zata�czy�a na brzegu: wspina�a si� na palce, podskakiwa�a, p�yn�a w powietrzu, a nast�pnie opada�a, wiruj�c; jej serce wype�nia�o pi�kno. My�la�a o niezwyk�ych, diamentowych iskierkach gazowych latarni surfuj�cych po stratosferze Urana, o niesamowitym jadeicie. �wiat�a wok� okr�g�ej, zielonej, papierowej latarni. Ledwie widoczne przepastne g��biny. Wszystko l�ni�o w�asn�, wewn�trzn� zieleni�, z ka�dej rzeczy wybucha�a
Ann by�a w znacznie lepszym nastroju ni� w Hippolycie. Sz�a naprz�d z nie�wiadom� gracj� kogo�, kto sp�dzi� wiele czasu, chodz�c po skale; kamienny balet. W r�ce odzianej w grub� r�kawic� nios�a d�ugi, kanciasty m�otek, kieszenie na udach wybrzusza�y si� od zebranych pr�bek. Ann nie odpowiada�a na okrzyki Zo ani przedstawicieli grupy �obro�c�w�, wszyscy oni zupe�nie dla niej nie istnieli. Zachowywa�a si� jak aktorka graj�ca rol� Ann Clayborne. Zo roze�mia�a si� na t� my�l.
��Gdyby postawi� kopu�� nad t� ciemn� przepa�ci�, ca�kiem �adnie by si� tu mieszka�o � odezwa�a si�. � Wystarczy wyj�tkowo ma�o materia�u namiotowego, a zyska si� spor� ilo�� l�du, nie? A jaki widok. Cudowny.
Nikt oczywi�cie nie zareagowa� na t� jawn� prowokacj�, jednak s�owa m�odej Marsjanki z pewno�ci� da�y im do my�lenia. Zo pod��a�a za grup� �obro�c�w� niczym albatros. Zacz�li schodzi� po sp�kanych ska�ach w kszta�cie schodk�w, kt�re rz�dami pokrywa�y kraw�d� w�skiej skarpy, ci�gn�cej si� od �ciany przepa�ci w dal jak fa�da draperii marmurowego pos�gu. Schodki ko�czy�y si� p�askim zakr�tem w odleg�o�ci wielu kilometr�w od �ciany, oko�o kilometra lub wi�cej poni�ej brzegu. Dalej p�aska skarpa opada�a nagle w kszta�cie pionowego uskoku na dno rozpadliny; mniej wi�cej dwadzie�cia kilometr�w prosto w d�. Dwadzie�cia kilometr�w! Dwadzie�cia tysi�cy metr�w, jakie� siedemdziesi�t tysi�cy st�p� Nawet wspania�y Mars nie m�g� si� pochwali� tak� �cian�.
Na Mirandzie znajdowa�a si� ca�a masa skarp i innych skalnych deformacji na podobnych do tej �cianach: bruzd i �draperii�, kt�re wygl�da�y jak w wapiennej grocie, tyle tylko, �e by�o ich bardzo wiele; kiedy� �ciana stopi�a si� i w postaci ciek�ej sp�yn�a w otch�a�, a p�niej zamarz�a na zawsze w panuj�cym na ksi�ycu zimnie. Podczas zej�cia podr�nicy widzieli wszystko �wietnie z ka�dego punktu. Por�cz przytrzymywa�y przybite do kraw�dzi skarpy bolce i wszyscy id�cy przymocowali do pask�w na kosmicznych skafandrach liny ��cz�ce ich z por�cz�; wspania�y pomys�, poniewa� kraw�d� skarpy by�a w�ska i najl�ejsze ze�lizgni�cie si� na bok mog�o si� zako�czy� runi�ciem w przepa��. Paj�czy, ma�y statek kosmiczny, kt�rym przylecieli, mia� si� opu�ci� na dno schod�w i zabra� ich z p�askiego punktu na ko�cu skarpowego wzg�rka. Mogli wi�c schodzi�, nie martwi�c si� o powr�t; opuszczali si� zatem minuta po minucie w milczeniu, kt�re wcale nie by�o przyjazne. Zo nie potrafi�a si� powstrzyma� od u�miechu, poniewa� niemal s�ysza�a czarne my�li swoich towarzyszy i starcie wisia�o w powietrzu. Ann zachowywa�a si� inaczej � przystawa�a co kilka metr�w, badaj�c szczeliny mi�dzy nier�wnymi schodami.
��Ta obsesja zwi�zana ze ska�ami jest taka patetyczna � odezwa�a si� do niej Zo na prywatnym kanale. � By� tak star�, a jednocze�nie tak kr�tkowzroczn�. Ogranicza� si� do �wiata oboj�tnej materii, �wiata, kt�ry nigdy ci� nie zaskoczy, nigdy niczego nie zrobi. Nigdy ci� nie zrani. Areologia jako rodzaj tch�rzostwa. Doprawdy, smutne.
W interkomie rozleg�o si� prychni�cie. Ann by�a oburzona.
Zo roze�mia�a si�.
��Jeste� bezczeln� dziewuch� � warkn�a Ann.
��Jestem.
��A w dodatku g�upi�.
��O nie! � Zo zaskoczy� w�asny wybuch. W chwil� p�niej dostrzeg�a, jak twarz za szybk� he�mu Ann wykrzywia si� gniewem; pomi�dzy sapni�ciami wydawa�a w interkom sykni�cia.
��Nie psuj spaceru � powiedzia�a oschle.
��Nie lubi� by� ignorowana � odburkn�a Zo. � Jestem tym ju� zm�czona.
��Kto si� teraz boi?
��Boj� si� nudy.
Do uszu Zo dotar� kolejny syk oburzenia.
��Jeste� bardzo kiepsko wychowana.
��Czyja to wina?
��Och, twoja. Twoja. A my musimy znosi� tego skutki.
��Cierpcie zatem dalej. Pami�taj, �e jeste� tu dzi�ki mnie.
��Raczej dzi�ki Saxowi, niech B�g b�ogos�awi jego ma�e serce.
��Dla ciebie wszyscy s� mali.
��W por�wnaniu z tym� � Po ruchu he�mu Zo domy�li�a si�, �e Ann spojrza�a w rozpadlin�.
��M�wisz o niemym bezruchu, w kt�rym czujesz si� taka bezpieczna.
��To szcz�tki po zderzeniu bardzo podobnym do innych zderze� planetazymali w pocz�tkach istnienia Uk�adu S�onecznego. Przydarzy�y si� te� Marsowi i Ziemi. Forma, z kt�rej wy�oni�o si� �ycie. Okno do tamtego czasu, rozumiesz?
��Rozumiem, ale nic mnie to nie obchodzi.
��Uwa�asz, �e nie ma znaczenia.
��W sensie, kt�ry masz na my�li, nic nie ma znaczenia. Nic si� nie liczy. To po prostu uboczny skutek Wielkiego Wybuchu.
��Och, prosz� ci� � mrukn�a Ann. � Nihilizm jest absurdalny.
��I kto to m�wi! Sama jeste� nihilistk�! Nie przywi�zujesz wagi ani warto�ci do �ycia i do w�asnych zmys��w� To nihilizm s�abych, nihilizm tch�rzy, je�li umiesz sobie co� takiego wyobrazi�.
��Moja dzielna ma�a nihilistk�.
��Tak, stawiam mu czo�o. A potem ciesz� si� tym, czym mo�na.
��O czym m�wisz?
��O rozkoszy. O zmys�ach i energii. Wyobra� sobie, �e jestem sensualistk�. S�dz�, �e to wymaga troch� odwagi. Trzeba by� dzielnym, by dla zmys�owej przyjemno�ci stan�� wobec b�lu, ryzykowa� �mier�
��S�dzisz, �e potrafisz znosi� b�l?
Zo przypomnia�a sobie d�ugie, trudne l�dowanie w Overlook i ogromny b�l z�amanych n�g i �eber.
��Tak.
W interkomie zapad�a cisza. S�ycha� by�o jedynie zak��cenia magnetycznego pola Urana. Mo�e Ann postanowi�a jej przyzna� prawo do do�wiadczania b�lu� Bior�c pod uwag� jego wsz�dobylsko��, nie by�a to zbyt wielka hojno��. W gruncie rzeczy, fakt ten rozw�cieczy� Zo.
��Naprawd� s�dzisz, �e trzeba stuleci, aby sta� si� cz�owiekiem, �e nikt nie by� cz�owiekiem, zanim nie pojawili�cie si� wy, starzy? Keats umar� w wieku dwudziestu dziewi�ciu lat. Czyta�a� jego
��Niez�e osi�gni�cie, co?
��Osi�gni�cie w wiecznym umieraniu. Ann Clayborne, najwi�ksza martwa osoba, jaka kiedykolwiek �y�a.
��A ze mn� zuchwa�e dziewuszysko. Lecz sp�jrz tylko na fragment tej ska�y, wykr�conej niczym precel.
��Pieprz ska�y.
��Pieprzenie pozostawiam sensualistce. Popatrz jednak. Ta ska�a niby si� nie zmieni�a od trzech i p� miliarda lat. A je�li si� zmieni�a, m�j Bo�e, c� to by�a za zmiana.
Zo wpatrzy�a si� w jadeitow� ska�� pod butami. By�a dziwnie szklista, a poza tym absolutnie nijaka.
��Cierpisz na obsesj� � oznajmi�a.
��Tak. Ale lubi� moje obsesje.
Pozosta�� cz�� drogi w d�, po grzbiecie skarpy odby�y w milczeniu. Po pewnym czasie podr�nicy dotarli do miejsca zwanego �adowniczym Dnem. Teraz znajdowali si� kilometr pod brzegami przepa�ci. Niebo stanowi�o rozgwie�d�ony pas nad g�owami, du�y Uran tkwi� w samym jego �rodku; S�o�ce � z boku � wygl�da�o jak b�yszcz�cy klejnot. Pod tym przepi�knym pasem g��bia rozpadliny wygl�da�a wspaniale i zadziwiaj�co; Zo znowu poczu�a si�, jak gdyby lecia�a.
��Umieszczacie rzeczywist� warto�� w z�ym miejscu � o�wiadczy�a swoim towarzyszom na kanale og�lnym. � Ten �wiat jest jak t�cza. Je�li nie ma obserwatora, kt�ry stoi pod k�tem dwudziestu trzech stopni do �wiat�a odbijaj�cego si� od chmury kulistych kropelek, nikt nie widzi t�czy. Moje stwierdzenie dotyczy ca�ego wszech�wiata. Nasze umys�y stoj� pod dwudziestotrzystopniowym k�tem wobec wszech�wiata. Nowe rzeczy tworz� si� pod wp�ywem kontaktu fotonu i siatk�wki, mi�dzy ska�� i umys�em powstaj� miejsca. Bez umys�u nie istniej� rzeczywiste warto�ci.
��To, o czym m�wisz, niewiele ma wsp�lnego z tego typu warto�ci� � odrzek� jej jeden z �obro�c�w�. � Popadasz w utylitaryzm. Nie ma potrzeby miesza� w to wszystko ludzi. Takie miejsca istniej� bez nas, by�y bowiem przed nami i wierz mi, naprawd� si� ��cz� z poj�ciem warto�ci. Kiedy gdzie� przybywamy, powinni�my szanowa� niepowtarzalno�� danego �wiata, w przeciwnym razie nasza postawa wobec kosmosu nie b�dzie odpowiednia i nigdy go nie zrozumiemy.
��Ja to jednak rozumiem � odpar�a rado�nie Zo. � Albo prawie rozumiem. Wy natomiast musicie sobie chyba uwra�liwi� oczy podczas nast�pnych kuracji genetycznych. Tymczasem, no c�, to rzeczywi�cie pi�kny �wiat, tyle �e jego pi�kno tkwi w waszych g�owach.
Nikt jej nie odpowiedzia�, wi�c Zo po chwili podj�a:
��Wszystkie te kwestie dyskutowano ju� wcze�niej na Marsie. Dzi�ki marsja�skim do�wiadczeniom ca�a sprawa etyki �rodowiskowej znalaz�a si� na nowym poziomie, w samym �rodku naszych dzia�a�. Teraz chcecie chroni� to miejsce jako nietkni�t� pustyni� i potrafi� zrozumie� wasz punkt widzenia. Jednak pojmuj� go jedynie dlatego, �e jestem Marsjank�. Wielu z was to Marsjanie� Albo s� nimi wasi rodzice. Zaczynacie od tego stanowiska etycznego, a w ko�cu nietkni�ta pustynia staje si� takim stanowiskiem. Ziemianie nie zrozumiej� was tak dobrze jak ja. Przylec� tu, zbuduj� sobie na wzg�rzu du�e kasyno, a t� rozpadlin� od brzegu do brzegu pokryj� namiotem i zaczn� terraformowa�, tak jak we wszystkich innych miejscach. Chi�czycy stale si� t�ocz� w swoim pa�stwie niczym sardynki w puszce i nic ich nie obchodzi rzeczywista warto�� samych Chin, a co dopiero jakiego� male�kiego, ja�owego ksi�yca na ko�cu Uk�adu S�onecznego. Potrzebuj� miejsca, dostrzegaj� je tutaj, przylec� wi�c, zabuduj� je, a na was popatrz� z komicznym u�miechem, kiedy b�dziecie im si� sprzeciwia�. Co w�wczas zrobicie? Mo�ecie spr�bowa� uprawia� sabota�, tak jak post�powali �czerwoni� na Marsie, tamci jednak mog� sobie z wami poradzi� r�wnie �atwo jak wy z nimi, tyle �e na ka�de zwalniaj�ce si� miejsce w kolejce czeka u nich milion potencjalnych kolonist�w. Trzeba o tym pami�ta�, gdy si� m�wi o Ziemi. Jeste�my jak Liliputy wobec Guliwera. Musimy si� zjednoczy� i przywi�za� Ziemian mn�stwem ma�ych lin, aby si� nie ruszyli.
Nikt z pozosta�ych nie odpowiedzia�.
Zo westchn�a.
��No c� � stwierdzi�a � mo�e tak b�dzie najlepiej. Niech Ziemianie przylec� tutaj, przynajmniej odczepi� si� od Marsa. Niech sobie Chi�czycy zaludniaj� wasze ksi�yce, dzi�ki czemu my na Marsie b�dziemy mogli zredukowa� imigracj� niemal do zera. To mo�e nam tylko wyj�� na dobre.
Znowu nikt si� nie odezwa�.
W ko�cu Ann powiedzia�a:
��Zamknij si�. Skoncentrujmy si� na tutejszej powierzchni.
��Och, oczywi�cie.
Potem, kiedy zbli�ali si� do ko�ca skarpy, do wzg�rza, kt�re znajdowa�o si� w powietrznej szczelinie, pod ozdobionym �klejnotami� jadeitowym dyskiem i � za nim � b�yszcz�cym diamentowym �etonem, nagle za spraw� tych niebia�skich obiekt�w ukaza� si� ca�y Uk�ad S�oneczny, w swej prawdziwej wielko�ci. Podr�nicy zobaczyli nad g�owami poruszaj�ce si� gwiazdy, kt�re by�y w rzeczywisto�ci rakietowymi dyszami ich statku kosmicznego.
��Widzicie? � spyta�a Zo. � Chi�czycy przylecieli si� rozejrze�.
Ledwie sko�czy�a zdanie, gdy jeden z �obro�c�w� w�ciek� si� na ni� i trzasn�� j� d�oni� prosto w szybk� he�mu. Zo roze�mia�a si�, jednak zapomnia�a ju� o ultralekkiej grawitacji Mirandy i zaskoczy�o j�, �e po tym niezbyt silnym ciosie znalaz�a si� na ziemi, potem r�bn�a w por�cz wewn�trzn� stron� kolan, wywin�a kozio�ka i przekr�ci�a si�, aby nie straci� r�wnowagi, a wtedy uderzy�a si� w g�ow�. Na szcz�cie ochroni� j� he�m i pozosta�a przytomna, lecz obsun�a si� po pochy�ej skarpie a� na brzeg wzg�rka� Dalej by�a pustka� Strach wstrz�sn�� ni� niczym pora�enie pr�dem, Zo usi�owa�a odzyska� r�wnowag�, niemniej jednak spada�a i traci�a kontrol� nad swoim cia�em� Nagle poczu�a szarpni�cie� Ach, tak, by�a przecie� przymocowana lin�! Nie! Targn�o ni� okropne, �ciskaj�ce serce doznanie � niestety nadal si� ze�lizgiwa�a! Zapewne pu�ci� zacisk przy skafandrze. Natychmiast zaw�adn�a ni� druga fala nadnerczowego strachu� Zo przekr�ci�a si� i z�apa�a ska��, kt�r� mija�a. Jakie s� ludzkie mo�liwo�ci w 0,005 G? Dzi�ki tej samej grawitacji, kt�ra spowodowa�a jej obsuni�cie si�, Zo uda�o si� teraz zahaczy� jednym palcem o ska�� i zatrzyma� ca�y ci�ar upadaj�cego cia�a. Mia�a wra�enie, �e zdarzy� si� cud.
Znajdowa�a si� na kraw�dzi d�ugiego uskoku. W oczach migota�o jej �wiat�o, odczuwa�a md�o�ci, a przed ni� by�a tylko ciemno��; nie widzia�a dna rozpadliny, przepa�� wygl�da�a jak bezdenny d�, obraz z koszmarnego snu, upadek w t� czer�
��Nie ruszaj si� � us�ysza�a przy uchu g�os Ann. � Trzymaj si�. Nie ruszaj. � Ponad Zo pojawi�y si� stopy, potem ca�e nogi. Bardzo powoli Zo odwr�ci�a g�ow� w g�r�, aby popatrze� na sw� wybawicielk�. R�ka Ann bardzo mocno chwyci�a prawy nadgarstek Zo. �
Dwie kobiety przetransportowano w g�r� niczym ryb� na w�dce.
Zo usiad�a na ziemi. Ma�y prom kosmiczny l�dowa� w�a�nie bezg�o�nie na wyrzutni po drugiej stronie p�askiego punktu. Kr�tki b�ysk �wiat�a z silnik�w. Skonsternowane spojrzenia stoj�cych nad ni� �obro�c�w�.
��Niezbyt zabawny dowcip � rzuci�a Ann.
��Nie � odpar�a Zo, zastanawiaj�c si�, jak mo�e wykorzysta� w�asny wypadek. � Dzi�ki za pomoc, Ann. � Imponuj�ca by�a szybko��, z jak� stara kobieta rzuci�a jej si� na pomoc. Zo nie zaskoczy� sam jej czyn, wiedzia�a bowiem, �e tamta post�pi�a po prostu zgodnie z moralnym kodeksem, wedle kt�rego ka�dy cz�owiek powinien udzieli� pomocy drugiemu, a wrogowie byli dok�adnie tak sarno wa�ni, jak przyjaciele, stanowi�c kontrast dla prawdziwej przyja�ni. Jednak w sensie technicznym, manewr Ann uzna�a za niezwyk�y. � By�a� bardzo szybka � powiedzia�a Zo z podziwem.
Podczas powrotnego lotu na Oberona wszyscy milczeli, a� w pewnej chwili jeden z przedstawicieli obs�ugi promu odwr�ci� si� do Ann i wspomnia�, �e Hiroko i kilku jej uczni�w widziano ostatnio tu, w systemie Urana, na Puku.
��Och, c� za bzdura � obruszy�a si� Ann.
��Sk�d wiesz? � spyta�a Zo. � Mo�e zdecydowa�a si� wynie�� jak najdalej od Ziemi i Marsa. Nie wini�abym jej za tak� decyzj�.
��To nie jest miejsce w jej stylu.
��Mo�e jeszcze si� nie zorientowa�a. Mo�e nie s�ysza�a, �e to tw�j prywatny ogr�dek skalny.
Ann nie odpowiedzia�a, po prostu zby�a j� machni�ciem r�ki.
Wreszcie wr�cili na Marsa, na Czerwon� Planet�, do najpi�kniejszego miejsca w Uk�adzie S�onecznym. Do jedynego rzeczywistego �wiata.
Wahad�owiec przyspieszy�, wykona� skr�t, lecia� przez kilka dni, potem zacz�� zwalnia�. Po dw�ch tygodniach znale�li si� na Clarke�u, a potem w windzie. W d�, w d�, w d�. To ko�cowe opadanie by�o takie powolne! Zo wypatrywa�a w stron� Echusa, na p�nocny wsch�d, mi�dzy czerwonym wybrzuszeniem Tharsis i niebieskim Morzem P�nocnym. Jak wspaniale znowu widzie� to wszystko! Po�kn�a wiele tabletek pandorfiny, podczas gdy wagonik windy zbli�a� si� do Sheffield, tote� kiedy wysiad�a w �gnie�dzie�, a potem ruszy�a ulicami w�r�d l�ni�cych, kamiennych budynk�w do gigantycznej stacji kolejowej na sto�ku, by�a w stanie upojenia areofani� � kocha�a ka�d� twarz, kt�r� widzia�a, kocha�a wszystkich swoich wysokich braci i siostry, ich pora�aj�ce pi�kno i zjawiskow� gracj�, kocha�a nawet niskich Ziemian kr�c�cych si� wok�. Poci�g do Echusa odje�d�a� dopiero za par� godzin, wi�c Zo wybra�a si� na spacer po parku na sto�ku; niespokojnie patrzy�a w d�, w wielk� kalder� Pavonis Mons, tak spektakularn� jak �aden widok na Mirandzie, mimo i� kaldera nie dor�wnywa�a g��boko�ci� Rozpadlinie Prospera: bezkres horyzontalnych pas�w, wszystkie odcienie czerwieni, br�zu, karmazynu, rdzy, umbry, kasztanu, miedzi, ceg�y, sjeny, papryki, krwi, cynamonu, cynobru, �wiat pod ciemnym, usianym gwiazdami popo�udniowym niebem. Jej �wiat. Tyle �e Sheffield znajdowa�o si� pod namiotem i zawsze pod nim b�dzie, a Zo pragn�a wr�ci� na zewn�trz i znowu poczu� na ciele wiatr.
Posz�a zatem z powrotem na stacj� i wsiad�a w wagonik do Echusa. Czu�a, jak poci�g p�dzi po torze magnetycznym, oddalaj�c si� od wielkiego sto�ka Pavonis, w d� czystej, ja�owej krainy wschodniego Tharsis, do Kairu. Tam nast�pi�a szybka przesiadka do poci�gu na p�noc, do Echus Overlook, dok�d Zo dotar�a tu� przed szczelin� czasow�. Zostawi�a rzeczy w sp�dzielczym hotelu, a nast�pnie posz�a do �Adlera�, czuj�c, jak pandorfma powoli przestaje dzia�a�, szalej�c jeszcze w jej ciele jak pi�ro w czapce szcz�cia. W lokalu siedzia�a ca�a ekipa znajomych, jak gdyby od poprzedniego spotkania nie up�yn�a nawet minuta. Wszyscy ucieszyli si� na widok Zo, jeden po drugim �ciskali j�, ca�owali, podsuwali drinki, zadawali pytania dotycz�ce podr�y, opowiadali o ostatnich warunkach pogodowych i wietrze, rozpieszczali Zo, a� na godzin� przed �witem gromadnie zeszli na kraw�d�, ubrali si� w skafandry i wystartowali w powietrze, w ciemne niebo. Zo poczu�a radosn� si�� wiatru i w jednej chwili przypomnia�a sobie konieczne manewry; latanie by�o jak oddychanie albo jak seks. Czarna masa skarpy Echusa tkwi�a na wschodzie niczym brzeg kontynentu, blade dno Echus Chasma by�o ju� bardzo nisko� Krajobraz serca Zo � ta przyt�umiona nizina i wysoki p�askowy�; mi�dzy nimi przyprawiaj�ce o zawr�t g�owy urwisko, a ponad wszystkim �ywe purpury nieba, na wschodzie � odcienie lawendy i barwy r�owo-fio�kowej, na zachodzie � czarne indygo. Ca�y �uk ja�nia� i z ka�d� sekund� nabiera� koloru, nagle pojawia�y si� gwiazdy� Wysokie chmury na zachodzie � krzykliwy r� A kiedy Zo opad�a ju� poni�ej poziomu Overlook i przybli�a�a si� do urwiska, z�apa�a nagle pr�d wst�puj�cy mocnego, sta�ego wiatru zachodniego i wzlecia�a na nim, kilka cali nad Underlook, a p�niej dalej, w g�r�; jej cia�o wirowa�o, cho� sama pozostawa�a w bezruchu, a nast�pnie rzuci�a si� gwa�townie w g�r� w wiatr, a� oderwa�a si� od cienia urwiska, trafiaj�c w ostr�, ��t� barw� nowego dnia. To by�a niewiarygodnie przyjemna kombinacja kinetyki i wizualno�ci, zrozumienia i �wiata, a kiedy Zo znalaz�a si� w chmurach, pomy�la�a: Do diab�a z tob�, Ann Clayborne. Ty i reszta twojego gatunku mo�ecie sobie pozosta� przy waszych moralnych imperatywach, przy swojej etyce
P�nocn� wiosn� nad Echusem wia�y pasaty, spychaj�c sta�e wiatry zachodnie i os�abiaj�c pr�dy wst�puj�ce. Jackie przebywa�a na Wielkim Kanale; musia�a si� oderwa� od mi�dzyplanetarnych machinacji i zaj�� nudn� polityk� lokaln�. Matka Zo by�a poirytowana i spi�ta, dlatego �e musia�a traci� na co� takiego czas i wyra�nie nie �yczy�a sobie towarzystwa c�rki. Zo podj�a wi�c na jaki� czas prac� w kopalniach Moreux, a nast�pnie do��czy�a do grupy przyjaci� lataj�cych nad wybrze�em Morza P�nocnego, na po�udnie od Przesmyku Boone�a, w pobli�u Blochs Hoffnung, gdzie ponad niesamowitymi falami wznosi�y si� na wysoko�� kilometra klify, w kt�re uderza� p�nopopo�udniowy wiatr od morza. Lata�a tu ma�a grupka lotniarzy, ko�uj�cych w wirach, podnosz�cych si� z arras�w faluj�cej piany, czystobia�ej na ciemnowinnym morzu.
Lotniarzy prowadzi�a bardzo m�oda dziewczyna, kt�rej Zo nigdy wcze�niej nie spotka�a. Liczy�a sobie zaledwie dziewi�� lat marsja�skich, na imi� mia�a Melka i by�a najlepsz� lotniark�, jak� Zo kiedykolwiek widzia�a. Kiedy Melka znajdowa�a si� w powietrzu, dowodzi�a pozosta�ymi niczym anio�, kt�ry zst�pi� w �rodek grupy; rzuca�a si� na nich jak ptak drapie�ny na go��bie lub � innymi razy � sk�ania�a ich do wykonywania zwartych manewr�w, dzi�ki kt�rym t�ok w powietrzu stanowi� tak� uciech�. Zo pracowa�a w tym czasie w lokalnej filii swojej sp�dzielni i codziennie po pracy lata�a. Podczas lotu za ka�dym razem mia�a wra�enie, �e jej serce wznosi si�, zadowolone z wykonywanych przez cia�o ruch�w. Kt�rego� dnia zadzwoni�a do Ann Clayborne, aby spr�bowa� jej opowiedzie� o lataniu i jego prawdziwym znaczeniu, jednak stara Ziemianka prawie zapomnia�a, kim jest Zo, a kiedy ta przypomnia�a jej o wsp�lnej podr�y, nie okaza�a zainteresowania rozmow� z dziewczyn�.
Po po�udniu, po tej rozmowie Zo lata�a z b�lem w sercu. Przesz�o�� jest martwa, a ludzie potrafi� prze�ladowa� jak duchy�
Na takie nieprzyjemne my�li nie by�o innego lekarstwa, tylko s�o�ce, s�one powietrze, zawsze odmienne ba�wany morskiej piany, podnosz�ce si� i opadaj�ce na klify� Melka pikowa�a, Zo �ciga�a j�, czuj�c nag�y nap�yw uczucia do tej utalentowanej dziewczyny. Wtedy jednak Melka zauwa�y�a Zo, przechyli�a si�, przypadkiem dotkn�a ko�cem skrzyd�a najwy�szej ska�y i zacz�a spada� jak zestrzelony ptak. Wstrz��ni�ta tym widokiem Zo z�o�y�a skrzyd�a lotni i ruszy�a, machaj�c ogonem niczym delfin w d�, obok ska�. Nurkuj�c z pot�n� pr�dko�ci�, zdo�a�a z�apa� spadaj�c� lotniark�. Chwyciwszy j� w ramiona, trzepn�a skrzyd�em tu� ponad b��kitnymi falami. Melka szamota�a si� pod ni�, a Zo u�wiadomi�a sobie nagle, �e b�d� musia�y p�yn��.
��
��
��
��
��
��
��
Tafla Zatoki Izydy by�a sina lub w kolorze p�atk�w powojnika i iskrzy�a si� �wiat�em s�onecznym, kt�re odbija�o si� od wody tu� na kraw�dzi pasa grzywiastych fal przybrze�nych. Od p�nocy nadesz�a martwa fala i kabinowy statek wycieczkowy zakiwa� si� i zacz�� myszkowa�. P�yn�li z p�nocnego zachodu, z portu DuMartheraya. By� pogodny wiosenny dzie�, Ls r�wna�o si� pi��dziesi�t jeden, M-roku siedemdziesi�tego dziewi�tego, Anno Domini 2181.
Maja siedzia�a na g�rnym pok�adzie, w morskim powietrzu i powodzi b��kitnego �wiat�a s�onecznego. Pobyt na otwartej przestrzeni, na wodzie, z dala od mg�y i �elastwa na brzegu sprawia� jej przyjemno��. Cudowny fakt, �e morza nie spos�b by�o oswoi� ani zmieni�, cudowne doznanie, kiedy znika� z oczu l�d i statek niezale�nie od wszystkiego ko�ysa� si� na b��kitnej pustyni. Maja mia�a ochot� �eglowa� dalej, ca�ymi dniami; gdy statek przesuwa� si� po falach, czu�a, �e jej dusza odbywa ma�� przeja�d�k� kolejk� g�rsk�.
P�yn�li jednak w okre�lonym celu. Przed nimi grzywiaste fale przybrze�ne rozbija�y si� szerokim pasem. Kapitan obr�ci� ster o stopie� czy dwa, statek zwolni� o kilka obrot�w na minut�. Bia�a woda okaza�a si� wierzcho�kiem zalanego Pag�rka Dwa Tarasy, czyli obecnie podwodnej ska�y oznaczonej czarn� boj� d�wi�kow�, z kt�rej wydobywa� si� cichy odg�os brz�czenia.
P�awy cumownicze przymocowano wok� du�ego �eglarskiego dzwonu. Kapitan sterowa� ku najbli�szej. Nie kotwiczy�y tu �odzie, nie by�o te� wida� �adnych w pobli�u; p�yn�cym zdawa�o si�, �e s� zupe�nie sami na �wiecie. Michel wszed� z do�u i stan�� obok Mai, k�ad�c jej r�k� na ramieniu, kiedy kapitan ostro zahamowa�. Na dziobie jaki� marynarz wyci�gn�� r�k� z hakiem, natrafi� na p�aw� i zaczepi� na niej hak z lin� cumownicz�. Kapitan wy��czy� silnik i statek oddryfowa� z powrotem ku martwej fali na d�ugo�� liny. Nagle poczuli kr�tkie szarpni�cie, us�yszeli g�o�ny brz�k i dostrzegli kropelki bia�ego py�u wodnego. Statek sta� na kotwicy ponad dawnym Burroughs.
Na dole, w kabinie Maja zdj�a ubranie i w�o�y�a elastyczny, nieprzemakalny, pomara�czowy kostium: skafander i kaptur, buty, zbiornik z tlenem, he�m, w ko�cu r�kawice. Nauczy�a si� nurkowa� specjalnie na t� wypraw� i ka�dy etap zej�cia ci�gle jeszcze stanowi� dla niej nowo��, znajome by�o jedynie samo p�ywanie pod wod�, kt�re przypomina�o przebywanie w niewa�ko�ci. Kiedy wi�c stan�a na kraw�dzi burty i skoczy�a do wody, do�wiadczy�a znajomego odczucia: opada�a prosto w d�, utrzymywana przez pas obci��aj�cy; zdawa�a sobie spraw� z tego, �e woda doko�a niej jest zimna, ale nie odczuwa�a ch�odu. A oddychanie pod wod�� By�o dziwne, ale udawa�o si�. W d�, w ciemno��. Maja nie stawia�a oporu i p�yn�a w d�, oddalaj�c si� od igie�ek s�onecznego �wiat�a.
Opada�a coraz ni�ej. Min�a g�rn� kraw�d� Pag�rka Dwa Tarasy, potem jego srebrzone b�d� miedziane okna, trwaj�ce w rz�dach niczym ekstruzje minera��w albo jednostronne lustra dla obserwator�w z innego wymiaru. P�niej szybko otoczy� j� mrok. Sennie posuwa�a si� w d�. Zapewne Michel i par� innych os�b pod��a�o za ni�, panowa�a jednak taka ciemno��, �e Maja nie mog�a ich dostrzec. Nagle opad� obok niej automatyczny w�ok w kszta�cie grubej ramy ��ka i zapali�y si� pot�ne reflektory, z kt�rych wystrzeli�y d�ugie sto�ki krystalicznej p�ynno�ci, tak d�ugie, �e sta�y si� jednym zamazanym i rozproszonym walcem, faluj�cym to w g�r�, to w d�, gdy w�ok zanurza� si� lub podskakiwa�. �wiat�o porazi�o metaliczne okna jakiego� odleg�ego p�askowzg�rza i czarne b�oto na szczytach dach�w starego Niederdorfu. Gdzie� tam w dole bieg� kana� Niederdorf� A ten b�ysk wysokich, bia�ych prostok�t�w to kolumny Bareissa, niezniszczalnie bia�e pod diamentow� warstw�, niemal w po�owie zakopane w czarnym piasku i mule. Maja podci�gn�a si�, a potem kilka razy machn�a p�etwami w ty� i w prz�d, aby przerwa� opadanie, wreszcie nacisn�a guzik, kt�ry spowodowa� przesuni�cie si� cz�ci spr�onego powietrza do odpowiedniego fragmentu pasa obci��aj�cego, dzi�ki czemu zachowa�a r�wnowag�. P�yn�a nad kana�em jak duch, jak we �nie Scrooge�a, w�ok natomiast by� swego rodzaju automatycznym duchem �Poprzednich Wigilii� i o�wietla� zatopiony �wiat utraconego czasu, miasto, kt�re Maja tak bardzo kiedy� kocha�a. Nag�e ��d�a b�lu przeszy�y jej �ebra, ostatnio bowiem niemal ca�kowicie zoboj�tnia�a na wszelkie uczucia. Widok by� jednak zbyt niezwyk�y i Mai trudno by�o poj�� czy te� uwierzy�, �e ta Atlantyda na dnie marsja�skiego morza to Burroughs, jej Burroughs.
Zmartwiona tym, jak niewiele poczu�a, mocno uderzy�a p�etwami i pop�yn�a w d� parku nad kana�em, ponad solnymi kolumnami i dalej na zach�d. Po lewej stronie zamajaczy�o P�askowzg�rze Hunta, gdzie wraz z Michelem ukrywali si� nad studiem tanecznym. P�niej pojawi�o si� szerokie czarne zbocze Bulwaru Wielkiej Skarpy. Przed Maj� le�a� Park Ksi�nej wraz z miejscem, gdzie podczas drugiej rewolucji wyg�asza�a z podestu mow� do t�umu; ludzie stali w�wczas tu� pod miejscem, kt�re teraz przep�ywa�a. A tu� Tu rozmawia�a z Nirgalem. Nagle wy�oni�o si� czarne dno zatoki. Wszystkie wydarzenia by�y tak odleg�e� Jej �ycie� Rozci�li namiot i wyszli z miasta, potem je zalali i nigdy nie wracali do niego pami�ci�. Tak, bez w�tpienia Michel mia� racj�, to nurkowanie rzeczywi�cie idealnie odzwierciedla�o mroczne procesy pami�ci. Mo�e pomog�oby jej zrozumie� A jednak� Maja zastanowi�a si� nad w�asnym odr�twieniem i u�wiadomi�a sobie, �e w�tpi w powodzenie wycieczki. Miasto zosta�o zatopione i koniec. Ci�gle jednak tu by�o. Co jaki� czas m�wi�o si� o odbudowaniu dajki i wypompowaniu wody z tej odnogi zatoki, a w�wczas Burroughs wr�ci�oby, mokre i paruj�ce w �wietle s�onecznym, bezpiecznie ogrodzone polderem niczym miasto w Holandii. Zmy� b�oto z ulic, posadzi� traw� i drzewa, oczy�ci� wn�trza p�askowzg�rzy, domy i sklepy na dole, w Niederdorfie i na szerokich bulwarach� Wypolerowa� okna� I wszystko by�oby jak kiedy� � Burroughs na Marsie, na powierzchni, l�ni�ce miasto. Mo�na by tego dokona�; to nawet mia�o sens� Prawie mia�o, bior�c pod uwag� skal� prac wykopaliskowych w dziewi�ciu p�askowzg�rzach, i to, �e na Zatoce Izydy nie by�o �adnego dobrego portu. Ech, nikt si� nigdy do tego nie zabierze. Ale istnia�a taka mo�liwo��. Chocia� przecie� nie ma powrotu do przesz�o�ci.
Maja czu�a odr�twienie i coraz wi�kszy ch��d, tote� ponownie wcisn�a guzik reguluj�cy ilo�� powietrza w pasie obci��eniowym, po czym odwr�ci�a si� i pop�yn�a z powrotem w g�r�, przez park nad kana�em, ku �wiat�u w�oka. Znowu dostrzeg�a szereg kolumn solnych i co� w nich przyci�gn�o jej spojrzenie. Machn�a p�etwami i ruszy�a w d�, ku nim, potem p�yn�a tu� nad czarnym piaskiem, wstrz�saj�c p�etwami faluj�c� wod�. Szeregi kolumn Bareissa sta�y na obu brzegach starego kana�u i wygl�da�y na bardziej zniszczone � teraz, gdy ich symetri� zak��ca� si�gaj�cy niemal do po�owy mokry piasek. Maja przypomnia�a sobie popo�udniowe spacery po parku, ku zachodowi, w s�o�ce, a p�niej powroty, kiedy patrzy�a, jak oblewa je �wiat�o. To by�o pi�kne miejsce. W dole, mi�dzy wielkimi p�askowzg�rzami czu�a si� jak w gigantycznym mie�cie z wieloma katedrami.
Za kolumnami sta� rz�d budynk�w poro�ni�tych wodorostami; ich d�ugie �odygi wznosi�y si� z dach�w dom�w w ciemno��, szerokie li�cie chwia�y si� delikatnie w spokojnym nurcie. Przed ostatnim budynkiem znajdowa�a si� uliczna kafeteria, cz�ciowo zas�oni�ta krat� obro�ni�t� wistaria. Ko�cowa kolumna solna s�u�y�a jako marker i Maja dok�adnie wiedzia�a, gdzie si� znajduje.
Pracowicie macha�a r�kami i nogami, a� znalaz�a si� w pozycji stoj�cej i w�wczas powr�ci�y wspomnienia. Frank nakrzycza� na ni�, a potem sobie poszed�, jak zwykle bez powodu i sensu. Ubra�a si� wtedy, posz�a za nim i odnalaz�a go tutaj zgarbionego nad fili�ank� kawy. Tak� Stan�a przed nim i k��cili si�, w�a�nie tutaj� Zwymy�la�a go, �e nie spieszy si� z wyjazdem do Sheffield� Str�ci�a fili�ank� ze stolika, uszko st�uk�o si�, fili�anka wiruj�c spad�a na ziemi�. Frank wsta�, odeszli, spieraj�c si�, a p�niej pojechali z powrotem do Sheffield. A mo�e nie. Mo�e nie tak si� to odby�o. Tak, na pewno si� k��cili, jednak chyba doszli do porozumienia. Frank wyci�gn�� r�k� przez st� i chwyci� d�o� Mai, a wtedy wielki czarny kamie� spad� jej z serca, udzielaj�c jej na kr�tki moment �aski; by�a zakochana i kochana.
Albo jedno, albo drugie. Jak to si� odby�o?
Nie potrafi�a sobie przypomnie�. Nie mia�a pewno�ci. Tak wiele by�o tych k��tni z Frankiem i tak wiele pojedna�; mog�o by� tak albo inaczej. Wszystko zlewa�o si� w umy�le Mai w jedno, w jedn� niewyra�n� impresj�, w mieszanin� nie pasuj�cych do siebie moment�w. Przesz�o�� znika�a ca�kowicie. Ciche d�wi�ki, jak zwierz� w b�lu� Ach� Pochodzi�y z jej w�asnego gard�a. Pop�akiwa�a, �ka�a. Zoboj�tnia�a, a jednak p�acze � to przecie� absurd. Cokolwiek si� wtedy zdarzy�o, Maja po prostu chcia�a, �eby wr�ci�o.
��Uff.
Nie mia�a si�y wypowiedzie� jego imienia. Czu�a b�l, jak gdyby kto� wbi� jej w serce szpilk�. Och� To by�o uczucie, Maja naprawd� czu�a! Nie mog�a temu zaprzeczy�; traci�a dech, poniewa� tak bardzo bola�o. Nie, nie mog�a temu zaprzeczy�.
Powoli zamacha�a p�etwami i unios�a si� z piasku, p�yn�c w g�r�, oddalaj�c si� od szczyt�w dach�w i porastaj�cych je wodorost�w. Co pomy�leliby w�wczas, kiedy siedzieli przy tym stoliku w kafeterii z nieszcz�liwymi minami, gdyby zdawali sobie spraw� z faktu, �e sto dwadzie�cia lat p�niej Maja przep�ynie nad tym miejscem, a Frank b�dzie od tak dawna martwy?
Marzenie min�o. Poczu�a dezorientacj� spowodowan� my�lowym przeskokiem z jednej rzeczywisto�ci do drugiej. P�yn�a w ciemnej wodzie i �otrz�sa�a si� troch� z uczuciowego odr�twienia. Ach, ten wewn�trzny b�l przypominaj�cy uk�ucie szpilk� otorbi� si� by� uporczywy. Trzyma� si� tego ju� zawsze, trzyma� si� ka�dego uczucia, jakie si� nadarzy, ka�dego, jakie uda ci si� wy�owi� z ca�ego tego gnoju. Ka�dego! Wszystko jest lepsze od odr�twienia; �kanie w b�lu stanowi w por�wnaniu z tym ekstaz�.
A zatem znowu okaza�o si�, �e Michel ma racj�, stary alchemik! Maja rozejrza�a si� wok�, szukaj�c go; prawdopodobnie odbywa� swoje w�asne podr�e. Up�yn�o ju� ca�kiem sporo czasu, pozostali cz�onkowie grupy zbierali si� w sto�ku �wiat�a przed w�okiem; wygl�dali jak tropikalne ryby w ciemnym, ch�odnym zbiorniku, kt�re ci�gn�y do �wiat�a w nadziei na ciep�o. Senna, powolna niewa�ko��. Oczyma wyobra�ni Maja zobaczy�a nagle Johna unosz�cego si� nago na tle czarnej przestrzeni i kryszta�owych gwiazd. Ach! Zbyt wiele uczu�. W danej chwili mo�na znie�� tylko jeden skrawek przesz�o�ci. Zatopione miasto� Kocha�a si� tu jednak tak�e z Johnem, w pierwszych latach, w jakiej� sali sypialnej� Kocha�a Johna, Franka, tamtego in�yniera, kt�rego imienia nie pami�ta�a, bez w�tpienia tak�e innych m�czyzn; wszystkich ju� zapomnia�a albo prawie zapomnia�a; musia�aby si� nad tym zastanowi�. Otorbi� ich wszystkich, te wszystkie drogocenne uk�ucia uczu�, tkwi�ce w niej na zawsze, a� do �mierci jej i ich.
W g�r�, w g�r�, mi�dzy kolorowe tropikalne ryby, kt�re zamiast p�etw maj� r�ce, a zamiast ogona p�etwy, z powrotem w �wiat�o dnia, otoczone b��kitem �wiat�o s�o�ca. Ach, Bo�e, tak, ci�nienie rozrywa uszy, zawr�t g�owy � by� mo�e spowodowany �azotow� narkoz��, zachwyt otch�ani�. Albo upojenie ludzk� g��bi�, tym, w jaki spos�b �yli od tak dawna, oni, giganci, kt�rzy zanurzyli si� i trwali pod wod�. Michel podp�yn�� z do�u, pod��aj�c za Maj�; machn�a p�etwami, potem odczeka�a chwil�, wreszcie u�ciska�a go, mocno przyciskaj�c do siebie, ach, jak uwielbia�a t� blisko�� drugiej osoby w swoich ramionach, dow�d realno�ci istnienia; tuli�a go do siebie, my�l�c: Dzi�kuj� ci, Michelu, czarnoksi�niku mojej duszy, dzi�kuj� ci, Marsie, za wspomnienia, kt�re w nas przetrwa�y, cho� czasem nieco zatopione lub otorbione. W g�r�, ku przepi�knemu s�o�cu, w wiatr, rozpi�� skafander zimnymi, niezgrabnymi palcami, zdj�� go i wyj�� z niego niczym poczwarka, nie�wiadoma si�y, z jak� kobiecy akt dzia�a na wzrok m�czyzny, potem nagle zdaj�c sobie z tego spraw�, prezentuj�c im wszystkim w �wietle s�o�ca sw� wstrz�saj�c� nago��, widok kobiecej p�ci w popo�udniowej jasno�ci; oddycha� g��boko na wietrze, g�sia sk�rka na ca�ym ciele, uczucie bycia �ywym.
��Ci�gle jestem t� sam� Maj� � powiedzia�a z naciskiem i szcz�kaj�c z�bami do Michela. Otuli�a si� r�cznikiem i wytar�a, przyjemno�� kontaktu mokrej sk�ry z aksamitnym materia�em. Ubra�a si�, krzycz�c w ch�odnym wietrze. Twarz Michela by�a uosobieniem szcz�cia, ub�stwienia, mask� rado�ci, obrazem starego Dionizosa, �miej�cego si� g�o�no z sukcesu, kt�ry odni�s� jego plan, z ekstazy przyjaci�ki i towarzyszki �ycia.
��Co widzia�a�?
��Kafeteri�, park, kana�� A ty?
��P�askowzg�rze Hunta, studio taneczne, Bulwar Tota, G�r� Sto�ow��
W kabinie czeka� kube�ek z szampanem w lodzie. Michel otworzy� go, korek wystrzeli� w powietrze i lekko wyl�dowa� na wodzie, po czym odp�yn��, unosz�c si� na b��kitnych falach.
Maja nie chcia�a powiedzie� wi�cej o swoich doznaniach. Nie opowiedzia�a o nurkowaniu. Inni m�wili, a gdy nadesz�a jej kolej, ludzie na statku patrzyli na ni� jak s�py pragn�ce poch�on�� jej prze�ycia. Maja wypi�a szampana i usiad�a na g�rnym pok�adzie, obserwuj�c w milczeniu szerokie, spadziste fale. Pos�a�a Michelowi spojrzenie, daj�c mu do zrozumienia, �e wszystko w porz�dku, �e dobrze zrobi�, nak�aniaj�c j� do podwodnej wyprawy. Milcza�a. Niech tamci karmi� si� w�asnymi do�wiadczeniami, s�py.
Statek wr�ci� do portu DuMartheraya, na kt�ry sk�ada� si� basen dla jacht�w i �odzi w kszta�cie ma�ego p�ksi�yca pod fragmentem podn�a Krateru DuMartheraya. Zbocze podn�a a� do sto�ka pokryte by�o budynkami i poros�e zieleni�.
Wysiedli ze statku i poszli przez miasto w g�r�. Zjedli kolacj� w restauracji na sto�ku, obserwuj�c migotliwe �wiat�o s�o�ca zachodz�cego ponad wodami Zatoki Izydy. Wieczorny wiatr gwizda� od l�du, ze skarpy, dzi�ki czemu utrzymywa�y si� wysokie fale, a z ich czubk�w pryska�a woda, tworz�c bia�e pi�ropusze przecinane kr�tkimi �ukami t�czy. Maja siedzia�a obok Michela i trzyma�a r�k� na jego udzie lub ramieniu.
��Zadziwiaj�cy jest ten widok � zauwa�y� kto�. � W dole ci�gle po�yskuje rz�d kolumn solnych.
��I szeregi okien w p�askowzg�rzach! Dostrzegli�cie tamto wybite? Chcia�em wp�yn�� do �rodka i si� rozejrze�, ale stch�rzy�em.
Maja z grymasem na twarzy skoncentrowa�a si� na tym, co dzia�o si� wok� niej. Ludzie po drugiej stronie sto�u omawiali z Michelem sw�j plan powo�ania nowego instytutu zwi�zanego z dzia�alno�ci� pierwszej setki i innych kolonist�w z pocz�tkowego okresu � mia�o to by� co� w rodzaju muzeum, przechowalni ustnych opowie�ci oraz grupa komitet�w zajmuj�cych si� ochron� przed zniszczeniem najwcze�niejszych budynk�w; z planem wi�za� si� tak�e program pomocy najstarszym z wczesnych osadnik�w. Naturalnie tych bardzo powa�nych m�odych ludzi (a m�odzi ludzie potrafi� naprawd� powa�nie podchodzi� do rzeczy) szczeg�lnie interesowa�a pomoc ze strony Michela oraz odszukanie i zwerbowanie wszystkich pozosta�ych przy �yciu przedstawicieli pierwszej setki, kt�rych by�o � jak twierdzili � dwudziestu trzech. Michel zachowywa� si� oczywi�cie w spos�b idealnie uprzejmy i wydawa� si� rzeczywi�cie zainteresowany ich planem.
Maja natomiast od razu znienawidzi�a ow� koncepcj�. Zgodzi�a si� na pomys� nurkowania w szcz�tkach w�asnej przesz�o�ci � mia�a wra�enie, �e wdycha sole trze�wi�ce, odra�aj�ce, lecz r�wnocze�nie orze�wiaj�ce. Potrafi�a to zaakceptowa�, to by�o do przyj�cia, a nawet zdrowe. Ale koncentrowa� si� na przesz�o�ci, skupia� si� na niej� O nie, to oburzaj�ce. Najch�tniej poprzerzuca�aby wszystkich �arliwych m�odych ludzi przez balustrad�. Tymczasem Michel zgadza� si� pom�c w inauguracji projektu i porozmawia� ze wszystkimi cz�onkami pierwszej setki. Maja wsta�a, podesz�a do barierki i przechyli�a si�. Poni�ej, na ciemniej�cej wodzie, z wierzcho�ka ka�dej fali nadal rozkwita�y jasne pi�ropusze py�u wodnego.
Obok Mai stan�a nieznajoma m�oda kobieta i r�wnie� przechyli�a si� przez balustrad�.
��Mam na imi� Vendana � powiedzia�a, patrz�c na fale. � Jestem tegoroczn� lokaln� przedstawicielk� polityczn� partii �zielonych�.
Mia�a pi�kny profil, regularny i ostry, klasycznie hinduski; oliwkowa cera, czarne brwi, d�ugi nos, ma�e usta, inteligentne, bystre br�zowe oczy. Dziwne, jak wiele mo�na odczyta� z samej twarzy � Maja cz�sto czu�a, �e od pierwszego wejrzenia wie o danej osobie wszystko, co istotne. By�a to u�yteczna umiej�tno��, bior�c pod uwag�, jak wiele zda� wypowiadanych obecnie przez m�odych tubylc�w ko� fundowa�o j�. Potrzebowa�a tego pierwszego wra�enia.
�Zielonych� uwa�a�a za archaiczne ugrupowanie w sensie politycznym, poniewa� jej zdaniem Mars by� teraz ca�kowicie zielony, a tak�e b��kitny.
��Czego chcesz?
��Jackie Boone i grupa kandydat�w �Uwolni� Marsa� z tego regionu � odpar�a Vendana � podr�uj� po okolicy, prowadz�c kampani� przed najbli�szymi wyborami. Je�li Jackie ponownie zostanie wybrana na przewodnicz�c� partii i cz�onka rady wykonawczej, b�dzie kontynuowa�a prac� nad planem ca�kowitego zakazu nowej imigracji z Ziemi. To jest jej projekt i twardo przy nim obstaje. Twierdzi, �e Ziemianie powinni si� osiedla� w innych miejscach Uk�adu S�onecznego. Jackie ma bardzo du�e poparcie w pewnych kr�gach, ale Ziemianom to stanowisko oczywi�cie si� nie podoba. S�dzimy, �e je�li �Uwolni� Marsa� uda si� przepchn�� program izolacjonizmu, Ziemia zareaguje bardzo ostro. Ju� niemal sobie nie radz� ze swoimi problemami i boj� si� straci� nasz� pomoc. Poza tym, uznaj� tak� decyzj� za z�amanie traktatu, kt�ry negocjowali�cie. Fakt �w mo�e si� nawet okaza� powodem do wojny.
Maja pokiwa�a g�ow�. Przez ostatnie lata czu�a, jak ro�nie napi�cie mi�dzy Ziemi� i Marsem, mimo i� Michel j� wy�miewa�. Wiedzia�a, �e mo�e doj�� do konfliktu.
��Jackie ma poparcie wielu os�b, a �Uwolni� Marsa� od lat posiada ogromn� wi�kszo�� w globalnym rz�dzie, ma te� swoich ludzi w s�dach ekologicznych, kt�re z pewno�ci� popr� Jackie w sprawie zakazu imigracji. My, �zieloni�, chcemy utrzyma� kierunek polityczny zgodny z traktatem albo nawet nieco zwi�kszy� normy imigracyjne, aby maksymalnie dopom�c Ziemi. Niestety, Jackie nie zamierza ust�pi�. Prawd� m�wi�c, nie mamy poj�cia, jak j� powstrzyma�, pomy�la�am wi�c, �e spytam o to ciebie.
Maja by�a zaskoczona.
��Jak powstrzyma� Jackie?
��Tak. M�wi�c wprost, chcia�am ci� prosi� o pomoc. S�dzi�am, �e ch�tnie si� tym zajmiesz osobi�cie.
Vendana odwr�ci�a g�ow� i spojrza�a na Maj� z chytrym u�mieszkiem.
By�o co� nieuchwytnie znajomego w tym ironicznym u�miechu, kt�ry pojawi� si� na twarzy kobiety. Mimo i� by� zaczepny, bardziej podoba� si� Mai ni� rozszerzone entuzjazmem oczy m�odych historyk�w dr�cz�cych Michela. Zreszt�, im d�u�ej zastanawia�a si� nad propozycj�, tym bardziej j� poci�ga�a � podnieca� j� pomys� zaanga�owania si� w aktualn� polityk�. Trywialno�� obecnej sceny politycznej zwykle j� odrzuca�a, teraz jednak przysz�o jej do g�owy, �e z bliska polityka zapewne zawsze wygl�da banalnie i niem�drze i mo�na j� w�a�ciwie oceni� dopiero po latach, dopiero z niezmiennej perspektywy historycznej nabiera ona szacownego wygl�du. Kwestia, o kt�rej m�wi�a m�oda Marsjanka, rzeczywi�cie wygl�da�a powa�nie, a sama Maja mog�aby dzi�ki niej znowu si� znale�� w centrum wydarze�. I oczywi�cie (cho� nie pomy�la�a o tym �wiadomie) wszystko, co przeszkodzi Jackie, sprawi jej, Mai Tojtownej, ogromne zadowolenie.
��Opowiedz mi wi�cej o tej sprawie � poprosi�a, odsuwaj�c si� w r�g balkonu, aby znale�� si� poza zasi�giem s�uchu grupy otaczaj�cej Michela. Wysoka, powa�na dziewczyna pod��y�a za Maj�.
Michel od dawna pragn�� odby� wycieczk� nad Wielki Kana�, a ostatnio zacz�� namawia� Maj�, by opu�cili Sabishii i przeprowadzili si� z powrotem do Odessy. Twierdzi�, �e b�dzie to remedium na r�ne psychiczne problemy Mai; mogli nawet wynaj�� mieszkanie w tym samym kompleksie Praxis, w kt�rym mieszkali przed drug� rewolucj�. Odessa by�a chyba jedynym miastem, kt�re � poza Underhill (ale nawet nie chcia�a go odwiedzi�) � Maja nazywa�a kiedy� domem, Michel natomiast czu�, �e powr�t do domu mo�e jej pom�c, st�d propozycja przeprowadzki. Maja wst�pnie zgodzi�a si�, poniewa� miejsca, w kt�rych przebywa�a, nie mia�y ju� dla niej znaczenia, a r�wnocze�nie pragnienie Michela zwi�zane z podr� przez Wielki Kana� wyda�o jej si� czym� bardzo pi�knym. J� sam� ostatnio nic nie obchodzi�o, nie by�a te� niczego pewna, mia�a niewiele w�asnych opinii i prawie �adnych preferencji. Troch� si� tym wszystkim martwi�a.
Vendana powiedzia�a, �e Jackie i jej towarzysze w ramach kampanii wyborczej zamierzaj� przep�yn�� Wielki Kana� z p�nocy na po�udnie du�ym statkiem kana�owym, stanowi�cym ich siedzib� wyborcz�. W chwili obecnej znajdowali si� na p�nocnym kra�cu kana�u, w cie�ninie, gotowi do rozpocz�cia rejsu.
Maja wr�ci�a wi�c do Michela na taras, a kiedy historycy odeszli, powiedzia�a:
��Pop�y�my do Odessy przez Wielki Kana�, tak jak m�wi�e�.
Michel by� zachwycony. Propozycja ta najwyra�niej pomog�a mu si� otrz�sn�� z przygn�bienia, kt�re poczu� po wyprawie do zatopionego Burroughs. Cieszy� si�, �e uda�o mu si� przekona� Maj� do nurkowania, niestety na niego samego nie podzia�a�o najlepiej. Po wyprawie sta� si� pow�ci�gliwy i ma�o m�wi� o swoich odczuciach; wygl�da� na dziwnie zdeprymowanego, jak gdyby przygniot�a go masa w�asnych �zatopionych� do�wiadcze�. Maja nie do ko�ca go zreszt� rozumia�a. W ka�dym razie, gdy zobaczy�, �e jego towarzyszka jest w dobrym nastroju, i gdy pomy�la� o perspektywie obejrzenia Wielkiego Kana�u � kt�ry Rosjance wydawa� si� czym� w rodzaju gigantycznego dowcipu � roze�mia� si�. Maja lubi�a patrze�, jak si� �mia�. Najwyra�niej mu si� wydawa�o, �e potrzebuje obecnie pomocy z jego strony, ona jednak �wietnie wiedzia�a, �e to raczej jej partner boryka si� z problemami.
Kilka dni p�niej weszli po trapie na pok�ad d�ugiego, w�skiego �aglowca, na kt�rego jedynym maszcie wisia� �agiel � p�at brzydkiego bia�ego materia�u w kszta�cie ptasiego skrzyd�a. Statek by� rodzajem promu pasa�erskiego, p�ywaj�cego po Morzu P�nocnym w kierunku wschodnim. Kiedy wszyscy znale�li si� na pok�adzie, kapitan �aglowca w��czy� silnik i wyp�yn�� z ma�ego portu DuMartheraya, po czym skr�ci� na wsch�d; l�d przez ca�y czas pozostawa� w polu widzenia. �agiel statku by� gi�tki i porusza� si� w rozmaitych kierunkach; falowa� jak skrzyd�o ptaka, stale wyginaj�c si� w inn� stron�, poniewa� AI statku natychmiast reagowa�o na najmniejsze zmiany kapry�nego wiatru.
Nast�pnego dnia po po�udniu dotarli do cie�niny i na horyzoncie przed statkiem pojawi� si� masyw Elysium � czerwonawy r� na tle liliowoniebieskiego nieba � natomiast z po�udnia wy�oni�o si� wybrze�e g��wnego l�du, kt�re wygl�da�o, jak gdyby usi�owa�o wyci�gn�� si� w g�r� i przez ca�� zatok� spojrze� na wielki masyw. Urwiska wyst�powa�y na przemian z bagnami, a p�niej zamiast d�ugiego br�zowego brzegu pojawi� si� znacznie wy�szy klif, kt�rego wszystkie horyzontalne, czerwone warstwy przecina�y pasy czerni i ko�ci s�oniowej; na skalnych kraw�dziach dostrzec mo�na by�o k�py morskiego kopru, traw oraz bia�e guano. Fale uderza�y w strome ska�y pod klifami i odbija�y si�, �uki wiru wody za statkiem ��obi�y szczeliny w najbli�szych falach, rozpraszaj�c wod�. �eglowa�o si� wspaniale: d�ugie ze�lizgi w d� fal, wiatr wiej�cy z l�du, od strony elektrowni; zw�aszcza popo�udnia by�y przyjemne � py� wodny, posmak soli w powietrzu (poniewa� P�nocne powoli stawa�o si� s�onym morzem), podmuchy wiatru, b�yszcz�ce ponad indygowym morzem bia�e �V� kilwatera statku; to by�y wspania�e dni. Podr� wyzwala�a w Rosjance pragnienie pozostania na pok�adzie i �eglowania doko�a �wiata, a potem jeszcze raz: nigdy nie l�dowa� i niczego nie zmienia� S�ysza�a, �e wiele os�b na Marsie w�a�nie tak �y�o, p�ywali gigantycznymi statkami oran�eriowymi, kt�re by�y ca�kowicie samowystarczalne, �eglowali po wielkim oceanie we w�asnej talassokracji�
Jednak�e wp�yn�li ju� do coraz bardziej zw�aj�cej si� cie�niny. Rejs z DuMartheraya dobiega� ko�ca. Dlaczego przyjemne dni s� zawsze takie kr�tkie? Umykaj� chwile, umykaj� dni � ka�dy tak bardzo wype�niony i och, taki cudowny � a p�niej odchodz� na zawsze, znikaj�, zanim cz�owiek zd��y sobie dok�adnie u�wiadomi�, co w�a�ciwie prze�y�. �eglowa� przez �ycie, patrze� za ruf� na �lad statku, cudowne morze, wiatr�
Teraz s�o�ce znajdowa�o si� nisko, �wiat�o pada�o uko�nie na klify, uwydatniaj�c wszystkie ich dzikie nieregularno�ci: nawisy, jaskinie, strome, g�adkie �ciany, kt�re opada�y wprost do morza � czerwona ska�a, przechodz�ca w niebiesk� wod�, �wiat nie tkni�ty d�o�mi cz�owieka (chocia� samo morze stworzyli ludzie). Niespodziewane skorupy �wietno�ci. S�o�ce niestety zachodzi�o, a szczelina w klifach przed statkiem oznacza�a pierwszy du�y port cie�niny, Rodos, gdzie mieli zadokowa� i sp�dzi� wiecz�r. Jedli w portowej kafeterii nad wod� w d�ugim zmierzchu i wspania�o�� przeja�d�ki powoli zaciera�a si� w pami�ci. Maj� opanowa�a niezwyk�a nostalgia za tym dniem, kt�ry si� ko�czy� i kt�ry nigdy ju� nie wr�ci.
��Ach, znowu �yj� � powiedzia�a do siebie i zdumia� j� fakt, �e co� takiego si� zdarzy�o.
Tak, Michel i jego sztuczki � mo�na by pomy�le�, �e do tej pory Maja powinna si� uodporni� na ten jego psychiatryczno-alchemiczny fetyszyzm. Przecie� serce ludzkie nie jest w stanie tyle znie��! A jednak� no c�, z pewno�ci� nostalgia lepsza jest ni� odr�twienie. Przy tym, to dotkliwe doznanie mia�o w sobie jak�� bolesn� wspania�o�� � Maja potrafi�a j� wytrzyma�, umia�a nawet znajdowa� w niej przyjemno��, jako�, czasami� I ta podnios�a intensywno�� p�nopopo�udniowych barw, kt�rymi zalany by� ca�y �wiat; pod powodzi� nostalgicznego �wiat�a port Rodos wygl�da� przepi�knie: du�a latarnia na zachodnim przyl�dku, para brz�cz�cych boi (czerwona i zielona), lewa i prawa burta. Dalej rozci�ga�a si� spokojna, ciemna woda kotwicowiska, w dole sta�y s�abo widoczne z powodu niedostatecznej ilo�ci �wiat�a �odzie wios�owe, a po drugiej stronie czarnej zatoki falowa� na kotwicy szereg egzotycznych statk�w, z kt�rych �adne dwa nie wygl�da�y tak samo � powodem by�y ci�g�e innowacje konstrukcyjne, testowanie nowych materia��w, sta�e zmiany w projektach � tu kliper, tam szkuner, a obok co�, co wygl�da�o jak saling� Na samym ko�cu znajdowa� si� ruchliwy, drewniany dok, dalej rozci�ga�a si� ju� tylko ciemno��.
W mroku wszystkie miasta portowe wygl�da�y podobnie. Gzyms, wygi�ty, w�ski park, rz�dy drzew, �uk podupadaj�cych hoteli i restauracji na nabrze�ach� Michel i Maja zameldowali si� w jednym z takich hoteli, a potem przeszli dok i zjedli kolacj� w lokalu pod markiz�, dok�adnie tak jak Maja si� spodziewa�a. Odpr�y�a si� w przyziemnej stabilno�ci krzes�a, obserwowa�a p�ynny, jasny �uk rzeki ponad zdradliw�, czarn� wod� portu, s�ucha�a, jak Michel rozmawia z osobami zajmuj�cymi s�siedni stolik, kosztowa�a oliwy z oliwek, chleba, ser�w i greckiego
Niestety, nie trwa�a. R�ka w r�k� poszli do ��ka, Maja z ca�ych si� przytula�a si� do Michela, a nast�pnego dnia zabrali baga�e i przeszli przez miasto do wewn�trznego portu kana�owego, na p�noc od pierwszej �luzy. Wsiedli do du�ej �odzi kana�owej, kt�ra by�a d�uga i luksusowa, przypomina�a bark� przekszta�con� w statek wycieczkowy. Wraz z nimi na pok�ad wesz�o oko�o stu pasa�er�w, a w�r�d nich Vendana i jej przyjaciele. Na prywatnej �odzi kana�owej kilka �luz przed nimi Jackie w otoczeniu grupki poplecznik�w w�a�nie wyrusza�a na p�noc. W niekt�re noce b�d� zapewne dokowa� w tych samych miastach nad kana�em�
��Interesuj�ce � wycedzi�a Maja, a Michel spojrza� na ni�. Wygl�da� jednocze�nie na zadowolonego i zmartwionego.
Koryto Wielkiego Kana�u wyry�a soczewka napowietrzna, wysy�aj�c odbite od soletty skoncentrowane �wiat�o s�oneczne. Soczewka odlecia�a ju� bardzo wysoko w atmosfer�, unosz�c si� na cieplnej chmurze gaz�w wyrzuconych w g�r� przez stopion� i paruj�c� ska��, wcze�niej jednak przesuwa�a si� w prostych liniach, wypalaj�c na ziemi szlak bez najl�ejszych wzgl�d�w dla szczeg��w topograficznych. Maja niewyra�nie przypomnia�a sobie, �e swego czasu ogl�da�a w telewizji przebieg eksperymentu, jednak zdj�cia � z konieczno�ci � wykonano z oddali i bynajmniej nie przygotowa�y one Rosjanki na widok tej stromizny i ogromnego rozmiaru kana�u.
D�uga niska ��d� kana�owa podp�yn�a na silniku do pierwszej �luzy, nieco si� podnios�a na wodzie, potem wyp�yn�a z otwartej bramy i wreszcie znalaz�a si� na pomarszczonej od wiatru tafli szerokiego na dwa kilometry jeziora, rozci�gaj�cego si� w linii prostej bezpo�rednio na po�udniowy zach�d, ku odleg�emu o dwa tysi�ce kilometr�w morzu Hellas. W obu kierunkach pojezierze sun�o mn�stwo du�ych i ma�ych �odzi, kt�re trzyma�y si� prawej strony (powolniejsze �odzie p�ywa�y najbli�ej brzeg�w), zgodnie ze standardowymi zasadami kodeksu drogowego. Prawie wszystkie jednostki mia�y silniki, chocia� nad wieloma szkunerami stercza�y rz�dy maszt�w, a kilka najmniejszych ��dek by�o wyposa�onych jedynie w du�e tr�jk�tne �agle. �Ou�, jak powiedzia� Michel, wskazuj�c na jedn� z tych �agl�wek, kt�ra wygl�da�a na projekt arabski.
Gdzie� przed nimi z pewno�ci� p�yn�� wyborczy statek Jackie. Maja ignorowa�a t� my�l i koncentrowa�a si� na kanale, spogl�daj�c to na jeden brzeg, to na drugi. Po tych brzegach mo�na si� by�o domy�li�, �e skalny kana� nie zosta� wydr��ony, ale odparowany; temperatura pod skoncentrowanym �wiat�em soczewki napowietrznej osi�ga�a pi�� tysi�cy stopni Kelvina, ska�a po prostu rozdzieli�a si� na sk�adowe atomy i wystrzeli�a w powietrze. Po och�odzeniu cz�� materia�u skalnego spad�a z powrotem na kt�ry� z brzeg�w, cz�� � do rowu, �ciekaj�c niczym lawa. W ten spos�b powsta� kana� o p�askim dnie oraz stumetrowej wysoko�ci brzegach, z kt�rych ka�dy rozci�ga� si� na szeroko�� ponad kilometra: zaokr�glone, czarne, �u�lowe groble, na kt�rych bardzo niewiele mog�o urosn��, tote� by�y teraz prawie tak samo go�e i czarne, jak w�wczas, tu� po sch�odzeniu si� czterdzie�ci marsja�skich lat temu; tylko sporadycznie pojawia�y si� wype�nione piaskiem rozpadliny obro�ni�te zieleni�. Przy brzegu woda kana�u mia�a barw� czarn�, na �rodku � w kolorze nieba czy te� raczej w odcieniu nieco ciemniejszym ni� niebo (z pewno�ci� z powodu mrocznego dna); wsz�dzie wida� by�o zygzaki zieleni.
Obsydianowe wzniesienia dw�ch brzeg�w, prosty ciek ciemnej wody pomi�dzy nimi, �odzie wszelkich rozmiar�w, w wi�kszo�ci d�ugie i w�skie, aby maksymalnie wykorzysta� obszar �luz; co kilka godzin nad kana�em pojawia�o si� miasto, wbite w brzeg i rozrastaj�ce si� w g�r�, na szczycie grobli. Niemal wszystkie miasta nazwano na cze�� kt�rego� z wielu kana��w wykre�lonych na klasycznych mapach Lowella i Antoniadiego; nazwy te pochodzi�y od nazwisk og�upionych ide� kana��w astronom�w b�d� te� odnosi�y si� do rzek klasycznej staro�ytno�ci. Pierwsze miasta, kt�re mijali, le�a�y bardzo blisko r�wnika, porasta�y je wi�c gaje palmowe; dalej znajdowa�y si� drewniane doki, za nimi ruchliwe ma�e dzielnice przybrze�ne, wy�ej przyjemne dzielnice tarasowe, wreszcie, na nizinach grobli, pozosta�a cz�� miasta. Soczewka, tn�c lini� prost�, wyrze�bi�a kana�owe koryto, kt�re wznosi�o si� a� do Wielkiej Skarpy na wysoko po�o�on� r�wnin� Hesperii, cztery kilometry nad poziomem; z tego te� wzgl�du co par� kilometr�w kana� blokowa�y �luzowe zapory, kt�re � jak wszystkie obecne zapory � zbudowano w postaci przezroczystych �cian, wygl�da�y wi�c na r�wnie cienkie jak celofan, a jednak okazywa�y si� nawet mocniejsze ni� potrzeba dla powstrzymania wody; tak w ka�dym razie mawiali ludzie. Maja uzna�a t� przezroczysto�� za wymys� troch� niezdrowy, troch� cudaczny i s�dzi�a, �e zapory na pewno kt�rego� dnia zawiod� � w�wczas jedna z tych cienkich �cian p�knie jak balon, powoduj�c ogromne spustoszenie; po tym zdarzeniu nast�pi powr�t do dobrego, starego betonu i w��kna w�glowego.
Teraz jednak podp�ywanie do �luzy przypomina�o �eglowanie ku �cianie wody, jak gdyby Morze Czerwone ponownie rozst�powa�o si� dla Izraelit�w. Ryby skaka�y nad g�owami niczym prymitywne ptaki, widok by� nierealny, przypomina� reprodukcje Eschera. Nagle wp�yn�li do �luzy, czuj�c si� jak w otoczonym �cianami wody grobie, otoczeni przez ryby-ptaki. W nast�pnej chwili p�yn�li coraz wy�ej, ku kolejnemu poziomowi wielkiej rzeki o prostych brzegach, przecinaj�cej czarn� ziemi�.
��Dziwaczne � mrucza�a Maja po mini�ciu pierwszej �luzy, jak i po drugiej, i trzeciej. Michel tylko si� u�miecha�, kiwaj�c g�ow�.
Na czwart� noc podr�y zadekowali w ma�ym mie�cie nad kana�em o nazwie Naarsares. Po drugiej stronie kana�u znajdowa�o si� jeszcze mniejsze miasto � Naarmalcha. Prawdopodobnie nawi�zywa�y do Mezopotamii� Z tarasowej restauracji na szczycie grobli rozci�ga� si� widok daleko w g�r� i w d� kana�u, a tak�e za kana�, na otaczaj�ce go ja�owe g�ry. Przed sob� Michel i Maja widzieli miejsce, w kt�rym kana� przecina� �cian� Krateru Gale�a; dno krateru zalane by�o obecnie wod� i sta�o si� kana�owym zbiornikiem, kt�ry ��czy� stref� pasa�ersk� i towarow�.
Po kolacji Maja stan�a na tarasie i patrzy�a przez szczelin� na Krater Gale�a. Z atramentowo-talkowego zmierzchu wy�oni�a si� nagle Vendana wraz z kilkoma towarzyszami; podeszli do Mai.
��Jak ci si� podoba kana�? � zapytali.
��Bardzo interesuj�cy � odpar�a uprzejmie. Nie mia�a ochoty odpowiada� na ich pytania, nie chcia�a te� sta� w grupie os�b; czu�a si� jak eksponat w muzeum. Na szcz�cie przybyli nie zamierzali jej wypytywa�. Przyjrza�a si� im. Jeden z m�odych m�czyzn odwr�ci� si� i zacz�� rozmawia� ze stoj�c� obok niego kobiet�. Mia� nadzwyczajnie pi�kn� twarz, spojrzenie przyci�ga�y regularne, rze�bione rysy pod kud�at� czarn� czupryn�; s�odki u�miech, weso�y, nie�wiadomy swego uroku. Jednym s�owem � uroczy m�czyzna. M�ody, cho� ju� w pe�ni ukszta�towany. Wygl�da� chyba na Hindusa: taka ciemna cera, bia�e, r�wne z�by, muskularny, szczup�y jak chart wy�cigowy, sporo wy�szy od Mai, lecz nie jeden z tych nowych gigant�w � mie�ci� si� w �normalnych, ludzkich standardach�; poci�gaj�cy, silny, wdzi�czny. I seksowny.
Podesz�a do niego powoli, kiedy grupa zacz�a si� rozlu�nia� � ludzie chodzili, rozmawiali, patrzyli w d� na kana� i doki. W ko�cu Mai trafi�a si� sposobno�� rozmowy z m�odym m�czyzn�, kt�ry na jej widok w og�le nie zareagowa�, jak gdyby zbli�y�a si� do niego Helena Troja�ska. Rosjanka pomy�la�a, �e cudownie by�oby poca�owa� takie usta. Na pewno, chocia� w gruncie rzeczy wcale tego nie pragn�a. Lubi�a jednak my�le� o takich sprawach, a my�li podsuwa�y jej r�ne pomys�y. Niekt�re twarze maj� w sobie wielk� si��.
Na imi� mia� Athos. Pochodzi� z Licus Vallis, na zach�d od Rodos. Sansei z �eglarskiej rodziny, dziadkami byli Grek i Hindus. Nale�a� do za�o�ycieli odnowionej partii �zielonych�, kt�rzy uwa�ali, i� jedynym sposobem unikni�cia tragedii jest wspomo�enie Ziemi w jej problemach populacyjnych: by�o to kontrowersyjne podej�cie zwane �ogon poruszaj�cy psem�, jak Athos przyzna� z pi�knym, beztroskim u�miechem. Teraz kandydowa� na stanowisko reprezentanta z miast zatoki Nepentes oraz pomaga� w koordynacji kampanii �zielonych�.
��Dogonimy w kilka dni kampani� �Uwolni� Marsa�? � spyta�a p�niej Maja Vendane.
��Tak. Planujemy odbycie z nimi debaty podczas spotkania w Gale�u.
Kiedy wchodzili po trapie na ��d�, m�odzi odwr�cili si� od Mai i skierowali razem na pok�ad dziobowy, gdzie kontynuuj�c zabaw�, zapomnieli o kobiecie, kt�ra nie nale�a�a do ich grona. Chwil� patrzy�a za nimi, a potem posz�a za Michelem do ich ma�ej kabiny obok rufy. Zapomniana! Nie mog�a nic na to poradzi�. Za ka�dym razem czu�a tak� sam� w�ciek�o�� i prze�ywa�a szok; czasami nienawidzi�a m�odych.
��Nienawidz� ich � po�ali�a si� Michelowi.
Nienawidzi�a ich tak�e dlatego, �e � po prostu � byli m�odzi. Mog�a udawa�, �e nie cierpi ich bezmy�lno�ci, g�upoty, braku do�wiadczenia, straszliwego prowincjonalizmu � wszystko to by�o prawd�, jednak poza tym, nienawidzi�a r�wnie� ich m�odo�ci, nie tylko fizycznej doskona�o�ci, lecz po prostu wieku: zazdro�ci�a im, �e prze�yli tak niewiele lat i �e mieli wszystko przed sob�. Pi�knie by�oby mie� najlepsze do�wiadczenia przed sob�, a nie za sob�. Czasami �ni�a, �e patrzy z �Aresa� w d�, na Czerwon� Planet�; wyhamowali ju� w spos�b aerodynamiczny i ustabilizowali orbit�, przygotowywali si� do l�dowania� Ilekro� Maja nagle budzi�a si� z takiego snu i wraca�a do tera�niejszo�ci, by�a wstrz��ni�ta. Zda�a sobie spraw�, �e tamten moment by� dla niej najprzyjemniejszy ze wszystkich w �yciu, to podniecaj�ce oczekiwanie na to, co si� zdarzy. Ca�y �wiat le�a� u jej st�p, wszystko wydawa�o si� mo�liwe. To w�a�nie by�a m�odo��.
��Pomy�l o nich jako o towarzyszach podr�y � poradzi� jej Michel, jak zwykle, kiedy zwierza�a mu si� z podobnych uczu�. � B�d� m�odzi tylko tak d�ugo, jak my byli�my� Strzel palcami. Widzisz, jak �wiat si� szybko toczy? P�niej zestarzej� si�, wreszcie odejd�. Ka�dy musi przez to przej��. Nawet r�nica stu lat nie ma teraz najmniejszego znaczenia. Tylko oni s� tu z nami, tylko oni ze wszystkich na �wiecie �yj� w tym samym czasie i miejscu, co my. Jeste�my sobie wsp�cze�ni. A jedynie nasi wsp�cze�ni potrafi� nas naprawd� zrozumie�, nikt inny.
��Tak, tak � mrukn�a Maja. � Ale i tak ich nienawidz�.
Kana� wypalony przez soczewk� napowietrzn� mia� niemal wsz�dzie r�wn� g��boko��, kiedy zatem soczewka p�on�a nad Kraterem Gale�a, wyci�a szeroki pas przez sto�ek na stoku p�nocno-wschodnim i po�udniowo-zachodnim. Ci�cia te jednak�e pozosta�y wy�sze ni� koryto kana�u, trzeba wi�c by�o je pog��bi� i zainstalowa� w nich �luzy, a wn�trze krateru przekszta�ci� w wysoko po�o�one jezioro, zbiornik w niesko�czonym �termometrze� kana�u. Z jakiego� powodu zrezygnowano w tej okolicy z systemu staro�ytnego nazewnictwa Lowella, tote� p�nocno-wschodnie �luzy otacza�o ma�e, przedzielone miasto o nazwie Brzozowe Rowy, natomiast wi�ksze miasto wok� po�udniowo-zachodnich �luz nosi�o miano Brzeg�w. Brzegi zajmowa�y stref� topniny pospaleniowej, a nast�pnie wznosi�y si� na rozleg�ych, zakr�caj�cych tarasach na nie stopionym sto�ku Krateru Gale�a, sk�d rozci�ga� si� widok na wewn�trzne jezioro. W mie�cie panowa�o istne szale�stwo � zar�wno przedstawiciele za�ogi zawijaj�cych do portu statk�w, jak i ich pasa�erowie natychmiast zbiegali po trapach i przy��czali si� do niemal nieprzerwanego �wi�towania. Tej nocy przyj�cie skupi�o si� wok� przyby�ych przedstawicieli �Uwolni� Marsa�. Du�y trawiasty plac, ulokowany na obszernej �awie skalnej ponad �luz� jeziora, by� zat�oczony lud�mi; niekt�rzy przys�uchiwali si� przem�wieniom, wyg�aszanym z podium na p�askim dachu wychodz�cym na plac, inni ignorowali zgie�k i robili zakupy, spacerowali po promenadzie, pili, siedzieli nad �luzami, jedz�c posi�ki zakupione na ma�ych, zadymionych straganach, ta�czyli albo oddalali si�, aby obejrze� wy�sze partie miasta.
Podczas wszystkich m�w wyborczych Maja sta�a na tarasie nad podium, sk�d widzia�a �stref� zakulisow�� � kr�ci�a si� tam Jackie i reszta przedstawicieli kierownictwa �Uwolni� Marsa�; czekaj�c, a� nadejdzie ich kolej do wyj�cia, rozmawiali lub s�uchali. By� tam Antar, Ariadn�, kilka innych os�b, kt�re zna�a z ostatnich wiadomo�ci telewizyjnych. Obserwacja z oddali by�a taka odkrywcza � Maja widzia�a w dole ca�� dynamik� dominacji naczelnych, kt�ra nieodmiennie kojarzy�a jej si� z Frankiem. Dw�ch czy trzech m�czyzn skupia�o si� na Jackie, podobnie, cho� w innym sensie, par� kobiet. Jeden z m�czyzn, imieniem Mikka, dzia�a� obecnie w globalnej radzie wykonawczej. By� te� przyw�dc� partii �Nasz Mars�, jednego z najstarszych ugrupowa� politycznych na planecie, stworzonym, gdy trzeba by�o przedyskutowa� warunki odnowienia pierwszego traktatu marsja�skiego. Maja przypomnia�a sobie teraz, �e nale�a�a do za�o�ycieli tej partii. W obecnych czasach marsja�ska polityka zacz�a przypomina� wzorzec charakterystyczny dla europejskich kraj�w parlamentarnych, w kt�rych dzia�a wiele ma�ych ugrupowa� politycznych skupionych wok� kilku centrowych koalicji � na Marsie wok� �Uwolni� Marsa�, �czerwonych�, matriarchatu dorsabrevianskiego. Inne ugrupowania stopniowo przy��cza�y si� do tamtych, jednoczy�y w wi�ksze grupy lub pozostawa�y na uboczu. Dla dora�nych cel�w partie zawiera�y od czasu do czasu tymczasowe przymierza. �Nasz Mars� sta� si� w pewnym momencie czym� w rodzaju politycznego skrzyd�a nadal dzia�aj�cych w terenie �czerwonych� ekota�yst�w, niebezpiecznej i pozbawionej skrupu��w organizacji, utrzymywanej przez superwi�kszo�� �Uwolni� Marsa�, mimo i� nie istnia�y �adne odpowiednie ku temu ideologiczne powody; najwyra�niej te dwa ugrupowania zawar�y jak�� umow�, a mo�e chodzi�o o bardziej osobisty uk�ad, Mikka bowiem nie odst�powa� Jackie na krok i stale na ni� patrzy� w szczeg�lny spos�b � Maja mog�a si� za�o�y�, �e jest jej aktualnym albo niedawno porzuconym kochankiem. Poza tym, kr��y�y r�ne plotki�
Wszystkie przem�wienia po�wi�cone by�y �pi�knemu, cudownemu Marsowi, kt�ry zostanie zrujnowany z powodu przeludnienia�, chyba �e uda si� wprowadzi� zakaz dalszej imigracji z Ziemi. W gruncie rzeczy, stanowisko to mia�o spore poparcie, o czym �wiadczy�y cho�by wiwaty i oklaski ze strony t�umu. Postawa wi�kszo�ci oklaskuj�cych �wiadczy�a zreszt� o ich ob�udzie, poniewa� wielu z nich zarabia�o na �ycie dzi�ki ziemskim turystom, a wszyscy byli imigrantami b�d� dzie�mi imigrant�w; niemniej jednak wiwatowali. Temat stanowi� �wietn� kwesti� wyborcz�. Zw�aszcza je�li pomin�� zagro�enie wojn�, zignorowa� ogromny rozmiar i pot�g� Ziemi oraz jej prymat (w ko�cu w�a�nie tam powsta�a ludzka cywilizacja). Przedstawiaj�c spraw� w ten spos�b� No c�, fakt �w nie mia� znaczenia, poniewa� tych ludzi zupe�nie nie obchodzi�a Ziemia i wcale nie rozumieli jej problem�w. W dodatku, wskutek prowokacji, Jackie uwa�ano za jeszcze odwa�niej szego polityka, pi�kn� kobiet�, kt�ra walczy o utrzymanie niepodleg�o�ci w�asnej planety. Owacje na cze�� Jackie by�y g�o�ne i d�ugie, a ona sama wiele si� nauczy�a od czasu swej niezdarnej mowy w trakcie drugiej rewolucji i radzi�a sobie ca�kiem dobrze. Mo�e nawet bardzo dobrze.
Nast�pnie nadesz�a kolej na wyst�pienia �zielonych�, kt�rzy pr�bowali m�wi� o konieczno�ci otwarcia si� Marsa oraz o niebezpiecze�stwie, jakie mo�e zrodzi� polityczna izolacja. T�um, ma si� rozumie�, reagowa� mniej entuzjastycznie � prawd� m�wi�c, pos�dzono m�wc�w o tch�rzostwo, a zalety otwartego Marsa uznano za naiwne. Przed przybyciem do Brzeg�w Vendana zaproponowa�a, by Maja zabra�a g�os, ale Rosjanka odm�wi�a i teraz nabra�a pewno�ci, �e post�pi�a w�a�ciwie, chocia� by�o jej �al m�wc�w, na kt�rych wyst�pienia t�um reagowa� gwizdami.
P�niej �zieloni� zorganizowali ma�e przyj�cie dyskusyjne. Podczas debaty Maja surowo skrytykowa�a ich wyst�pienia.
��Nigdy nie widzia�am a� takiej niekompetencji. Pr�bujecie wszystkich przestraszy� i siejecie panik�. Zgadzam si�, �e kij jest niezb�dny, jednak trzeba r�wnie� da� troch� marchewki. Mo�liwo�� wojny to kij, musicie jednak bez idiotycznych stwierdze� wyt�umaczy� zebranym, dlaczego Ziemianie powinni nadal tu przylatywa�. Nale�y przypomnie� s�uchaczom, �e wszyscy pochodzimy z tamtej wielkiej planety, �e jeste�my tylko imigrantami. I �e nigdy nam si� nie uda zapomnie� o Ziemi.
Zebrani przytakiwali, Athos wygl�da� na zamy�lonego. Maja odci�gn�a Vendane na bok i wypyta�a j� o ostatnie romanse Jackie. Mikka rzeczywi�cie okaza� si� ostatnim partnerem, prawdopodobnie nadal byli razem. Przedstawiciele �Naszego Marsa� byli nastawieni jeszcze bardziej �antyimigracyjnie� ni� partia Jackie. Maja pokiwa�a g�ow�; zacz�a dostrzega� zarys planu.
Kiedy sko�czy�a si� dyskusja, posz�a z Vendana, Athosem i reszt� do �r�dmie�cia. Po drodze min�li wielk� uliczn� orkiestr� graj�c� w rytmie, kt�ry nazywano �brzmieniem Sheffield�. Maja odbiera�a t� muzyk� jako jeden wielki ha�as: dwadzie�cia r�nych perkusyjnych d�wi�k�w, wystukiwanych jednocze�nie na instrumentach, kt�rych raczej nie mo�na by nazwa� muzycznymi. Muzyka pasowa�a jednak do cel�w Mai, bowiem w�r�d �oskot�w i �omotania mog�a dyskretnie doprowadzi� grup� m�odych �zielonych� do Antara, kt�rego dostrzeg�a po drugiej stronie parkietu tanecznego. Kiedy zbli�yli si�, rzuci�a niewinnie:
��Och, tam jest Antar� Witaj, Antarze! To moi towarzysze z rejsu. P�yniemy, zdaje si�, tu� za wami. Kierujemy si� do Piekielnych Wr�t, a potem do Odessy. Jak przebiega kampania?
Antar jak zwykle zachowa� si� przyja�nie, cho� po kr�lewsku. Tego m�czyzny trudno by�o nie lubi�, nawet je�li si� wiedzia�o, jak silnie reakcyjne ma pogl�dy i jak bardzo by� kiedy� finansowo uzale�niony od arabskich narod�w Ziemi. Teraz musia� zapomnie� o tych starych sojuszach i strategia antyimigracyjna stawa�a si� dla niego niebezpieczna. Ciekawe by�o, �e przyw�dcy �Uwolni� Marsa� postanowili si� przeciwstawi� ziemskim si�om, a r�wnocze�nie pr�bowali zdominowa� wszystkie nowe kolonie w zewn�trznej cz�ci Uk�adu S�onecznego. C� za arogancja! A mo�e po prostu czuli si� zagro�eni� �Uwolni� Marsa� zawsze by�o parti� m�odych tubylc�w i gdyby nieograniczona imigracja spowodowa�a nap�yw milion�w nowych
Z Ziemi� jednak trzeba by�o sobie jako� poradzi�, chocia� nie wystarczy�o oczywi�cie zakaza� przylot�w i ��da�, by wielka planeta temu si� podporz�dkowa�a. Maja zauwa�y�a, �e Antar jest dla niej wyj�tkowo mi�y, jak gdyby uwa�a�, �e Rosjanka mo�e mu si� do czego� przyda�. Poniewa� zawsze kr�ci� si� ko�o Jackie, Maja nie by�a zaskoczona, gdy nagle u jego boku pojawi�a si� pi�kna Marsjanka i kilka innych os�b. Wymieniono s�owa powitania, Maja skin�a g�ow� Jackie, kt�ra w odpowiedzi uprzejmie si� u�miechn�a. Rosjanka wskaza�a na nowych towarzyszy i zacz�a wymienia� ich imiona. Kiedy dotar�a do Athosa, dostrzeg�a, �e Jackie uwa�nie go obserwuje, a Athos, gdy zosta� przedstawiony, pos�a� jej przyjazne spojrzenie. Szybko, cho� niby od niechcenia, Maja pocz�a wypytywa� Antara o Zeyka i Nazik, kt�rzy � jak si� okaza�o � mieszkali na wybrze�u zatoki Acheron. Wszyscy zebrani powoli przemieszczali si� ku parkietowi tanecznemu i wygl�da�o na to, �e niebawem zupe�nie si� wymieszaj� i zrobi si� zbyt g�o�no, aby rozmawia�.
��Podoba mi si� to �brzmienie Sheffield� � powiedzia�a Maja do Antara. � Pomo�esz mi si� przepchn�� na parkiet?
By�a to jawna wym�wka, poniewa� Maja nigdy nie potrzebowa�a pomocy, by przej�� przez t�um. Antar jednak wzi�� j� pod rami� i nawet nie zauwa�y�, �e Jackie rozmawia z Athosem; mo�e zreszt� uda�, �e tego nie widzi. Ich romans i tak od dawna nale�a� do historii. Teraz w �yciu Jackie by� Mikka, kt�ry w�a�nie si� zbli�a� z kwa�n� min�. By� bardzo wysoki i prawdopodobnie silny; by� mo�e mia� skandynawskie pochodzenie. Wygl�da� troch� na raptusa. Maja wykrzywi�a usta, zadowolona, �e uda�o jej si� rozpocz�� gambit. Je�li pogl�dy �Naszego Marsa� by�y jeszcze bardziej izolacjonistyczne ni� stanowisko �Uwolni� Marsa�, konflikt mi�dzy nimi m�g�by si� okaza� ca�kiem u�yteczny.
Ta�czy�a wi�c z wielkim entuzjazmem, kt�rego nie czu�a od lat. Kiedy skoncentrowa�a si� wy��cznie na d�wi�ku basowej perkusji i trzyma�a si� tego rytmu, przysz�o jej na my�l, �e przypomina on bicie podekscytowanego serca; obok g��bokiego d�wi�ku basowego s�ysza�a wprawdzie odg�osy uderzania w r�ne drewniane kostki, przybory kuchenne i wyg�adzone kamienie, wydawa�y jej si� jednak nie g�o�niejsze ni� burczenie w �o��dku czy te� przelatuj�ce przez g�ow� my�li. By� w tej muzyce jaki� sens, cho� mo�e nie sens muzyczny (tak jak Maja pojmowa�a muzyk�), ale z pewno�ci� osobliwy rytm. Taniec, pot, obserwacja poruszaj�cego si� wdzi�cznie Antara. Pewnie by� g�upcem, cho� nie pokaza� tego po sobie. Jackie i Athos znikn�li, podobnie Mikka. Mo�e dosta� sza�u i zamordowa� tamtych dwoje. Maja u�miechn�a si� na t� my�l i zawirowa�a w ta�cu.
Podszed� do niej Michel. U�miechn�a si� i obj�a go. Lubi� spocone u�ciski i wygl�da� na zadowolonego, cho� r�wnocze�nie by� zaciekawiony.
��S�dzi�em, �e nie podoba ci si� ten rodzaj muzyki?
��Czasami mi si� podoba.
Na po�udniowy zach�d od Krateru Gale�a kana� podnosi� si� �luza po �luzie ku g�rom Hesperii, potem przecina� je i bieg� dalej, na wsch�d od masywu Tyrrhena, nie opuszcza� wi�c wysoko�ci oko�o czterech kilometr�w, kt�r� teraz cz�ciej nazywano pi�cioma kilometrami ponad poziomem morza; tu ju� niemal nie potrzeba by�o �luz. Przez kolejne dni p�yn�li kana�em na silniku albo �eglowali dzi�ki sile ma�ych �agli statku. Zatrzymywali si� w niekt�rych miastach nabrze�nych, inne omijali. Zacumowali w Oksusie, Jaksarcie, Skamandrze, Simois, Ksantosie, Steropes i Polihemusie, pod��aj�c krok w krok za wyborcz� kampani� �Uwolni� Marsa� i wi�kszo�ci� innych zwi�zanych z Hellas barek i jacht�w. Wygl�d obu horyzont�w nie zmienia� si�, chocia� od czasu do czasu w tym regionie ciep�o soczewki natrafia�o na inn� powierzchni� ni� zwyk�y bazaltowy regolit, tote� r�ne groble powsta�e z wyparowanego i opad�ego materia�u skalnego nieco si� od siebie r�ni�y � zdarza�y si� przestrzenie obsydianu czy �elazomelanu, fragmenty wspania�ych, l�ni�cych barw, takich jak marmurowe zielenie porfirowe, w�ciek�e, siarkowe ��cie, dziwne, bry�owate zlepki, a nawet jeden d�ugi przezroczysty, wr�cz szklisty pas po obu stronach kana�u, kt�ry zniekszta�ca� widok le��cych dalej g�r i odbija� niebo. Obszar ten nazywano Szklanymi Brzegami i intensywnie eksploatowano. Mi�dzy kana�owymi miastami bieg�y mozaikowe �cie�ki, ocienione palmami rosn�cymi w gigantycznych glinianych donicach, wy�ej znajdowa�y si� wille otoczone klombami trawy i �ywop�otami. Miasta Szklanych Brzeg�w by�y pobielone, jasne od pastelowych zas�on, skrzynek na kwiaty, drzwi, emaliowanych na niebiesko dach�wek i d�ugich, kolorowych znak�w neonowych ponad b��kitnymi markizami nadbrze�nych restauracji. By� to fragment Marsa z marze�, wspomnienie starych sn�w o istnieniu marsja�skich kana��w, cho� fakt ten wcale nie odziera� planety z rzeczywistego, rozkosznego pi�kna. Gdy statek Mai przep�ywa� przez ten region, dni by�y ciep�e i bezwietrzne, tafla kana�u r�wnie g�adka jak brzegi i tak samo klarowna: szklany �wiat. Maja siedzia�a na przednim pok�adzie pod zielonym parasolem, obserwuj�c barki towarowe i turystyczne �odzie wios�owe p�yn�ce w obu kierunkach; wszyscy pasa�erowie wychodzili na pok�ad, aby cieszy� si� widokiem szklanych brzeg�w, na kt�rych zbudowano kolorowe miasta. Tu mie�ci�o si� serce marsja�skiego przemys�u turystycznego, ulubiony cel podr�y wszystkich przyjezdnych: �wiat mo�e nieco pretensjonalny, ale prawdziwy i � co zgodnie wszyscy przyznawali � pi�kny. Gdy tak patrzy�a, przysz�o jej do g�owy, �e niezale�nie od wyniku nast�pnych wybor�w generalnych i niezale�nie od kierunku polityki imigracyjnej, dla tej krainy, po�yskuj�cej niczym zabawka w s�o�cu, trzeba jeszcze wiele zrobi�. Rosjanka my�la�a o swoim gambicie. Mia�a nadziej�, �e si� uda.
P�yn�li dalej na po�udnie. Rozpocz�a si� po�udniowa jesie� i w powietrzu wyczuwa�o si� ch��d. Statek ponownie otoczy�y bazaltowe brzegi, na kt�rych pojawia�o si� coraz wi�cej drzew charakteryzuj�cych si� twardym drewnem; ich li�cie p�on�y czerwieni� i ��ci�. Pewnego ranka Maja dostrzeg�a na g�adkiej, przybrze�nej wodzie cienk� warstewk� lodu. Kiedy pasa�erowie wysiedli na zachodni brzeg, na horyzoncie zamajaczy�y wulkany Tyrrhena Patera i Hadriaca Patera; wygl�da�y jak sp�aszczone Fuji. Na czarnej skale Hadriaki wida� by�o pasy sp�ywaj�cych bia�ych lodowc�w. Maja po raz pierwszy widzia�a ten wulkan przed laty, zreszt� od drugiej strony, kiedy wspina�a si� z Dao Vallis. Podr�owa�a w�wczas po zalanym basenie Hellas. Dawno temu, z t� m�od� dziewczyn�� Jak mia�a na imi�? W ka�dym razie, by�a krewn� kogo�, kogo Maja zna�a.
Kana� przeci�� kopce w kszta�cie smoczego grzbietu; nazywa�y si� Hesperia Dorsa. W nadwodnych miastach nie panowa� ju� klimat r�wnikowy, tereny by�y bardziej surowe i g�rzyste. Nazwy r�wnie� si� zmieni�y � nadawano je na cze�� rzeki Wo�gi i rybackich wiosek Nowej Anglii; bywa�y te� dziwne: Astapus, Aeria, Uchroni�, Apis, Eunostos, Agathadaemon, Kaiko�
P�yn�li dalej, szeroki pas wody prowadzi� ich na po�udniowy zach�d, precyzyjnie niczym kompas, dzie� po dniu, a� trudno by�o sobie wyobrazi�, �e jest to jedyny taki kana� na Marsie � pasa�erowie zacz�li mie� bowiem wra�enie, �e ca�a planeta jest poprzecinana podobnymi kana�ami, �e s� wsz�dzie, tak jak na mapach staro�wieckich marzycieli. W�a�ciwie istnia� jeszcze jeden wi�kszy kana� przy Przesmyku Boone�a, by� jednak kr�tki i bardzo szeroki, a w dodatku z ka�dym rokiem poszerza� si� jeszcze bardziej, poniewa� jego brzegami szarpa�y wschodnie pr�dy i zgarniakowe koparki; w gruncie rzeczy, nie by� to ju� kana�, lecz raczej sztuczna cie�nina. Nie, nie, marzenie o kana�ach spe�nia�o si� tylko tutaj, w tym jednym miejscu. Tylko tu ludzie p�ywali cicho po spokojnej wodzie, widz�c jedynie wysokie brzegi, a powietrze mia�o w sobie co� romantycznego.
Tak przynajmniej czu�a Maja, spaceruj�c podczas zimnych wieczor�w pod pastelowymi neonami kana�owych miast. W jednym z nich � nazywa�o si� Anteus � sz�a promenad� nad kana�em i patrzy�a z g�ry na r�nej wielko�ci �odzie, na ludzi du�ych, pi�knych i m�odych, kt�rzy pili, gaw�dz�c leniwie, piekli mi�so na grillach ustawionych pod balustrad� b�d� patrzyli w wod�. Cz�� ci�gn�cego si� do kana�u szerokiego doku zajmowa�a kafeteria na otwartym powietrzu, z kt�rej dotar�y do uszu Mai p�aczliwe d�wi�ki cyga�skich skrzypek; instynktownie skierowa�a si� w stron� lokalu, dostrzeg�a jednak Jackie i Athosa, kt�rzy samotnie zajmowali stolik nad kana�em; pochylali si� ku sobie, ich czo�a niemal si� dotyka�y. Rosjanka z ca�� pewno�ci� nie chcia�a przerywa� tak obiecuj�cej dla jej cel�w sceny, niestety zatrzyma�a si� zbyt gwa�townie, czym przyci�gn�a wzrok Jackie, kt�ra dostrzeg�szy j�, wsta�a. Maja odwr�ci�a si� z zamiarem wycofania, ale Jackie najwyra�niej zamierza�a do niej podej��.
Kolejna scena, pomy�la�a Maja. Jackie jednak u�miecha�a si�. Athos szed� obok niej, obserwuj�c ich spotkanie z niewinnym zainteresowaniem; albo nie mia� poj�cia o historii ich kontakt�w, albo potrafi� doskonale panowa� nad wyrazem twarzy. Maja uzna�a, �e m�czyzna udaje, poniewa� jego spojrzenie uzna�a za zbyt niewinne, aby mog�o by� prawdziwe. Aktorzyna!
��Pi�kny jest ten kana�, nie s�dzisz? � spyta�a Jackie.
��Turystyczna pu�apka � odpar�a Maja. � Niemniej jednak, rzeczywi�cie �adna. I pozwala utrzyma� turyst�w w jednym miejscu.
��Och, daj spok�j. � Jackie roze�mia�a si�. Trzyma�a r�k� na ramieniu Athosa. � Gdzie twoje poczucie romantyzmu?
��A co to takiego? � spyta�a Maja, rado�nie reaguj�c na ten publiczny popis uczuciowo�ci. Dawna Jackie nie powiedzia�aby czego� takiego. Tak, prawdziwym szokiem by�o u�wiadomienie sobie faktu, �e pi�kna Marsjanka nie jest ju� taka m�oda. Mo�e Maja post�powa�a niem�drze, nie pami�taj�c o tym, �e �wiat stale si� toczy, ale jej poczucie czasu stanowi�o tak� mieszanin�, �e w�asna twarz w lustrze bezustannie j� szokowa�a. Ka�dego ranka Maja budzi�a si� w niew�a�ciwym stuleciu, wi�c na widok mamu�kowatej Jackie otaczaj�cej ramieniem Athosa zareagowa�a tak samo. To by�o niemo�liwe! To jest owa �wie�a, niebezpieczna dziewczyna z Zygoty, ta m�oda dorsabrevianska bogini?!
��Wszyscy je maj� � o�wiadczy�a Jackie.
By�a starsza, lecz bynajmniej nie zm�drza�a. Najwyra�niej ona tak�e zapomnia�a o up�ywie czasu. By� mo�e tak cz�sto poddaj�c si� kuracji przed�u�aj�cej �ycie, zatka�a sobie m�zg. Maja pomy�la�a, �e przy tej cz�stotliwo�ci chyba w og�le nie powinno by� oznak starzenia. Skoro nie istnia�y b��dy podzia�u kom�rkowego, dlaczego cia�o si� starza�o? Jackie nie mia�a wprawdzie na twarzy zmarszczek i kto� m�g�by jej da� dwadzie�cia pi�� lat, a poza tym jak zawsze bi�a z niej typowa dla Boone�ow pewno�� siebie (w�a�ciwie tylko z tego spojrzenia przypomina�a Johna) � jarz�ca si� jak neonowy napis nad kafeteri� � jednak mimo wszystko w jaki� nieuchwytny spos�b wygl�da�a na swoje lata.
Nagle do Jackie podesz�a jedna z jej licznych asystentek. Dysz�c i sapi�c, odci�gn�a Jackie od Athosa i krzykn�a:
��Jackie, tak mi przykro, tak mi przykro, ona zosta�a zabita�
Kobieta dr�a�a.
��Kto? � spyta�a ostrym jak klaps tonem Jackie.
��Zo � odpar�a nieszcz�liwym g�osem m�oda (przynajmniej z pozoru) kobieta.
��Zo?
��Mia�a wypadek na lotni. Wpad�a do morza.
To powinno j� troch� przystopowa�, pomy�la�a z�o�liwie Maja.
��Tak � powiedzia�a g�ucho Jackie.
��Ale skafander � zaprotestowa� Athos. R�wnie� wygl�da� teraz starzej. � Czy nie powinien jej�
��Nie znam si� na tym.
��To nie ma znaczenia � oznajmi�a Jackie, zamykaj�c tym stwierdzeniem obojgu usta. (P�niej Maja us�ysza�a relacj� naocznego �wiadka wypadku i ten obraz wyry� si� w jej umy�le na zawsze � dwie lotniarki zmagaj�ce si� z falami jak mokre wa�ki. Prawdopodobnie prze�y�yby, gdyby nie porwa�a ich wielka fala od Morza P�nocnego, rzucaj�c na wysokie nadbrze�ne ska�y. Potem cia�a obu dziewcz�t dryfowa�y w pianie.)
Jackie natychmiast zmieni�a si�: zamilk�a, spowa�nia�a i mocno si� zamy�li�a. Kiedy� Maja s�ysza�a, �e nie by�y ze sob� blisko, a niekt�rzy m�wili nawet, �e si� nienawidzi�y. Ale Zo by�a przecie� dzieckiem Jackie. Nie powinno si� �y� d�u�ej ni� w�asne dzieci, nawet bezdzietna Maja czu�a to instynktownie. Wprawdzie mieszka�cy Marsa znie�li ju� wszystkie prawa i biologia z pozoru nic dla nich nie znaczy�a� Gdyby jednak Ann utraci�a wtedy na spadaj�cym kablu Petera albo gdyby Nadia i Art kiedykolwiek stracili Nikki� Nawet Jackie, cho� tak g�upia, musia�a odczuwa� ten zwi�zek z drug� osob�.
I czu�a. Intensywnie si� stara�a wymy�li� spos�b wybrni�cia z tej sytuacji. Ale nie wymy�li�a i w tym momencie sta�a si� inn� osob�. Starzenie si� nie mia�o z tym nic wsp�lnego, zupe�nie nic.
��Och, Jackie � powiedzia�a Maja i wyci�gn�a przed siebie r�k�. Jackie wzdrygn�a si� i Maja cofn�a d�o�. � Tak mi przykro.
Prawda jest taka, �e gdy cz�owiek najbardziej potrzebuje pomocy innych, w�wczas instynktownie si� od nich odsuwa. Maja nauczy�a si� tego w noc znikni�cia Hiroko, gdy pr�bowa�a pocieszy� Michela. Nic nie mog�a zrobi� ani wtedy, ani teraz.
Szarpn�a si�kaj�c� nosem m�od� asystentk� i spokojnie stwierdzi�a:
��Mo�e zabierzesz pani� Boone z powrotem na statek. I niech ludzie przez jaki� czas dadz� jej spok�j.
Jackie nadal trwa�a zatopiona w my�lach. Maja wiedzia�a, �e uchyli�a si� przed jej r�k� mimo woli, by�a po prostu oszo�omiona � nie wierzy�a w tragedi� i ten brak wiary ca�kowicie j� poch�on��. Zachowywa�a si� dok�adnie tak, jak zachowa�aby si� ka�da inna osoba. Je�li cz�owiek nie radzi sobie z w�asnym dzieckiem, mo�e sytuacja jest jeszcze gorsza, ni� je�li sieje kocha, ach, Bo�e�
��No id� � powiedzia�a Maja do asystentki. Athosowi poleci�a spojrzeniem, by pom�g�. M�czyzna wyra�nie zrobi� na Jackie wra�enie. We dwoje odprowadzili j� na statek. Nadal mia�a najpi�kniejsze plecy na �wiecie i trzyma�a si� jak kr�lowa. Chocia�, kiedy wiadomo�� naprawd� do niej dotrze, jej postawa mo�e si� zmieni�.
P�niej Maja zesz�a na po�udniow� kraw�d� miasta. Nie by�o tam ju� �wiate�, jedynie rozgwie�d�ony blask kana�u zalewa� �u�lowe, czarne wa�y brzegowe. Widok skojarzy� si� Mai z krzyw� ludzkiego �ycia, z lini� czyjego� �wiata: jaskrawoneonowe zakr�tasy, przesuwaj�ce si� przez krajobraz a� do czarnego horyzontu. Gwiazdy nad g�ow� i pod stopami; czarny tor magnetyczny, ponad kt�rym bezd�wi�cznie szybowa�y.
Rosjanka wr�ci�a do swojej �odzi i zesz�a po k�adce. Pomy�la�a, �e nie jest mi�o �ywi� takie uczucia w stosunku do wroga, straci� wroga w wyniku tego rodzaju katastrofy.
��Kogo teraz b�d� nienawidzi�a? � krzykn�a do Michela.
��No c� � odpar�, wstrz��ni�ty. Potem doda� pocieszaj�cym tonem: � Jestem pewien, �e kogo� znajdziesz.
Maja roze�mia�a si� kr�tko, a na twarzy jej towarzysza na chwil� zago�ci� u�miech. P�niej Michel wzruszy� ramionami i spojrza� z powag�. Chyba najmniej z nich wszystkich da� si� og�upi� kuracjami, a przy tym zawsze powtarza�: �nie�miertelne historie w �miertelnym ciele�. Cierpia� niemal obsesyjnie na punkcie ludzkiej �miertelno�ci. Teraz potwierdza� ten punkt widzenia.
��Wi�c w ko�cu przydarzy�o jej si� najgorsze, co si� mo�e przydarzy� cz�owiekowi � mrukn��.
��Zo by�a idiotk�, ci�gle ryzykowa�a, sama si� prosi�a o �mier�.
��Nie wierzy�a w �mier�.
Maja skin�a g�ow�. Tak, to by�a prawda. Niewiele os�b wierzy�o w istnienie �mierci, zw�aszcza spo�r�d m�odych, kt�rzy nigdy nie mieli z ni� do czynienia, nawet przed okresem kuracji. Teraz jeszcze mniej ludzi si� ni� przejmowa�o. Jednak, ostatnio umiera�o sporo os�b, zw�aszcza �superstarzy�, i nie mia�o to wiele wsp�lnego z wiar� czy niewiar�. Pojawia�y si� nowe choroby, wraca�y stare b�d� nast�powa� zgon bez �adnej konkretnej przyczyny, czy te� mo�e raczej z powodu wyczerpania ca�ego organizmu � tak umarli w ostatnich latach Helmut Bronski i Derek Hastings, dwaj m�czy�ni, kt�rych Maja kiedy� spotka�a, cho� nie pozna�a dobrze. A teraz w wypadku zgin�a kobieta o tyle lat m�odsza od nich� Ta �mier� nie mia�a sensu, nie pasowa�a do �adnego wzorca. Przyczyn� by�a po prostu m�odzie�cza brawura. Wypadek. Przypadkowy traf.
��Nadal chcesz nam�wi� Petera do przyjazdu? � spyta� Michel, przeskakuj�c na zupe�nie inny temat. Co to mia�o by�, psychologiczna sztuczka? Ach, chyba tylko pr�bowa� odrywa� Maj� od przykrych my�li. Znowu si� roze�mia�a.
��Pozostaniemy z nim w kontakcie � odrzek�a. � Sprawd�, czy mo�e si� zjawi� � doda�a, chc�c jedynie uspokoi� Michela, my�la�a bowiem o czym� innym.
Sprawa Zo rozpocz�a korow�d �mierci.
Wtedy jednak Maja o tym nie wiedzia�a. Ko�czy� si� tylko ich rejs przez kana�.
Spalony przez soczewk� napowietrzn� pas zatrzyma� si� na wschodnim brzegu dzia�u wodnego basenu Hellas, mi�dzy dolinami Dao i Harmakhis. Ko�cowy fragment kana�u zosta� wykopany konwencjonalnymi metodami i opada� tak stromo w d� spadzistego wschodniego zbocza basenu, �e konieczne by�o zastosowanie wielu �luz, kt�re tutaj funkcjonowa�y jako zapory, pozbawiaj�c kana� klasycznego stylu, jaki mia� w g�rach; kana� sta� si� raczej seri� jeziorowych zbiornik�w wodnych po��czonych kr�tkimi, szerokimi, czerwonawymi rzekami, wyp�ywaj�cymi spod ka�dej przezroczystej tamy. ��d� sun�a ci�gle w d�, w powolnej paradzie barek, �agl�wek, kabinowych statk�w wycieczkowych i parowc�w, a kiedy dociera�a do kt�rej� ze �luz, pasa�erowie patrzyli przez przezroczyste �ciany na rz�d jezior, kt�re wygl�da�y jak gigantyczna klatka schodowa z�o�ona z b��kitnych stopni opadaj�cych ku dalekiej, br�zowej tafli morza Hellas. Gdzie� na dotkni�tych siln� erozj� terenach po prawej i po lewej stronie wielkie zbocza kanion�w Dao i Harmakhis si�ga�y g��boko na czerwony, skalny p�askowy�. Odk�d jednak usuni�to namioty, kaniony stawa�y si� widoczne dopiero, gdy obserwator znalaz� si� na kt�rym� ze sto�k�w; z kana�u nie by�o ich wida�.
Na pok�adzie �odzi, kt�r� p�yn�a Maja, �ycie toczy�o si� dalej, jak i na barce �Uwolni� Marsa�. Podobno Jackie czu�a si� dobrze. Ci�gle spotyka�a si� z Athosem, ilekro� obie �odzie dokowa�y w tym samym mie�cie. W kontaktach z lud�mi uprzejmie dzi�kowa�a za okazywane wsp�czucie, nast�pnie zaczyna�a m�wi� o czym� innym, zazwyczaj na tematy zwi�zane z kampani�, kt�ra nadal trwa�a. Pod czujnym okiem Mai �zieloni� prowadzili swoj� kampani� lepiej ni� przedtem, jednak tendencje antyimigracyjne by�y w�r�d marsja�skiej spo�eczno�ci bardzo silne. Wsz�dzie, gdzie przybywali �zieloni�, przemawiali ju� cz�onkowie partii i kierownictwa �Uwolni� Marsa�; Jackie sporadycznie wyst�powa�a z kr�tk�, patetyczn� mow�. Obecnie sta�a si� znacznie lepsz� i inteligentniejsz� m�wczyni� ni� kiedy�. Patrz�c na przemawiaj�cych, Maja �wietnie odgadywa�a, kto z nich zajmuje wysokie stanowisko w organizacji; zauwa�y�a te�, �e wiele z tych os�b wygl�da na bardzo szcz�liwych, �e uda�o im si� znale�� w �wiat�ach reflektor�w. Zw�aszcza wyr�nia� si� pewien m�ody m�czyzna z otoczenia Jackie (na imi� mia� Nanedi), ona za� sprawia�a wra�enie bardzo niezadowolonej z tego powodu. Sta�a si� dla niego ch�odna i znacznie cz�ciej zwraca�a si� do Athosa, Mikki, a nawet Antara; Maja �wietnie jednak pami�ta�a zachowanie Jackie z Anteusa, tote� teraz z odleg�o�ci stu metr�w potrafi�a oceni� sytuacj�.
Kiedy oddzwoni� Peter, poprosi�a go o spotkanie, m�wi�c, �e chce porozmawia� o zbli�aj�cych si� wyborach. Gdy przyby�, Maja rozgl�da�a si� doko�a i bacznie obserwowa�a. Czu�a, �e co� si� zdarzy.
Peter by� spokojny i cichy. Mieszka� ostatnio w Charitum Montes, gdzie zajmowa� si� projektem pustyni Argyre oraz wsp�pracowa� ze sp�dzielni� produkuj�c� samoloty typu ziemia-przestrze� kosmiczna dla os�b, kt�re pragn�y dosta� si� na Clarke�a z pomini�ciem wjazdu wind�. Wydawa� si� zrelaksowany, opanowany, troch� nawet zamkni�ty w sobie. Przypomina� Simona.
Antar gniewa� si� na Jackie, poniewa� �enowa� go jej ostentacyjny romans z Athosem. Mikka w�cieka� si� jeszcze bardziej ni� Antar. Teraz, na widok Petera, Jackie pocz�tkowo si� zmiesza�a, potem zdenerwowa�a r�wnie� na Athosa, odsun�a go od siebie i ca�� uwag� po�wi�ci�a Peterowi. By�a pewna swych uczu� do Athosa, ale ci�gn�o j� do Petera, kt�ry jak zwykle okazywa� jej oboj�tno��. On by� jak �elazo, ona jak magnes. Maja pomy�la�a: To przygn�biaj�ce, �e tak �atwo ich podej�� i przewidzie� ich post�powanie. Owa umiej�tno�� bardzo jej si� jednak przyda�a: kampania �Uwolni� Marsa� powoli traci�a rozmach. Antar nie mia� ju� takiej �mia�o�ci jak przedtem i nie odwa�a� si� zasugerowa� qahirskim Mahjarytom, aby zapomnieli o Arabii. Mikka oraz �Nasz Mars� coraz ostrzej krytykowali r�ne nie zwi�zane z imigracj� wypowiedzi cz�onk�w �Uwolni� Marsa�, przeci�gaj�c niekt�rych cz�onk�w rady wykonawczej na swoj� stron�. Tak � Peter os�abia� zainteresowanie Jackie polityk�, przez niego zaczyna�a dzia�a� niekonsekwentnie i nieskutecznie. Sytuacja rozwija�a si� dok�adnie po my�li Mai. Wystarczy�o jedynie sk�oni� m�czyzn, by zaatakowali Jackie lub si� od niej odsun�li. Niestety, Maja wcale nie do�wiadcza�a poczucia triumfu.
Wyp�yn�li z ko�cowej �luzy do lejkowatego wci�cia w morze Hellas � Zatoki Malachitowej, kt�rej p�ytk�, poruszan� wiatrem wod� rozja�nia�y promienie s�o�ca. P�niej ��d� �agodnie przedosta�a si� na ciemniejsze morze, gdzie wiele barek i mniejszych statk�w skr�ca�o na p�noc, kieruj�c si� ku Piekielnym Wrotom, najwi�kszemu dalekomorskiemu portowi wschodniego wybrze�a Hellas. ��d� Mai pod��y�a za nimi. Po pewnym czasie na horyzoncie pojawi� si� wspania�y most nad Dao Vallis, potem zabudowane domami �ciany przy wej�ciu do kanionu, wreszcie maszty, d�ugie nabrze�a, portowe pochylnie okr�towe.
Maja i Michel zeszli na brzeg i ruszyli w g�r� brukowanymi, schodkowymi ulicami do starych kwater sypialnych Praxis pod mostem. W nast�pnym tygodniu mia�y si� odby� jesienne do�ynki, w kt�rych Michel chcia� uczestniczy�; p�niej zamierzali pop�yn�� na wysp� Minus Jeden i do Odessy. Gdy si� zameldowali w pensjonacie i zostawili torby, Maja posz�a na spacer ulicami Piekielnych Wr�t. Cieszy�a si�, �e nie jest ju� uwi�ziona w kana�owej �odzi i rozkoszowa�a si� samotno�ci�. S�o�ce zachodzi�o i ko�czy� si� dzie�, rozpocz�ty jeszcze na Wielkim Kanale. Podr� dobieg�a ko�ca.
Rosjanka po raz ostatni odwiedzi�a Piekielne Wrota w roku 2121 podczas swej pierwszej wycieczki po basenowym torze magnetycznym. Pracowa�a w�wczas dla �G��bokich W�d� i podr�owa�a z� Ach, tak, z Dian�! Tak brzmia�o jej imi�! By�a wnuczk� Esther i bratanic� Jackie. Ta du�a, weso�a dziewczyna okaza�a si� wtedy dla Mai ��czniczk� z m�odymi tubylcami nie tylko dzi�ki kontaktom w nowych koloniach otaczaj�cych basen, ale tak�e przez siebie sam�, przez swoje nastawienie i pogl�dy � Ziemia nic dla niej nie oznacza�a, by�a jedynie s�owem; Diana �wietnie rozumia�a przedstawicieli swego pokolenia, a oni podzielali jej zainteresowania i byli poch�oni�ci tymi samymi sprawami. Podczas tamtego okresu Maja po raz pierwszy zacz�a czu�, �e pasuje bardziej do przesz�o�ci ni� do chwili obecnej, �e powoli traci kontakt z tera�niejszo�ci�. Tylko dzi�ki niezwykle wyt�onemu wysi�kowi nadal potrafi�a anga�owa� si� w aktualne sprawy i mie� wp�yw na rzeczywisto��. By�a wi�c osob� wp�ywow�, poniewa� bardzo si� stara�a. Tamte czasy mog�a nazwa� jednym z wielkich okres�w swego �ycia, chocia� by� mo�e ostatnim takim okresem. P�niejszy etap, trwaj�cy a� do dnia dzisiejszego, przyr�wnywa�a ju� tylko do strumienia w po�udniowych g�rach, kt�ry p�ynie przez rozpadliny i pag�rki, aby potem zaton�� w jakim� bezdennym dole.
Przed sze��dziesi�ciu laty Maja sta�a w�a�nie w tym miejscu, na dnie gardzieli kanionu Dao, pod torem magnetycznym, kt�ry bieg� po wielkim mo�cie ��cz�cym urwiska � s�ynnym mo�cie Piekielnych Wr�t. Zwr�cone ku morzu miasto opada�o roz�wietlonymi s�o�cem stromymi zboczami po obu stronach rzeki. W tamtych czasach niemal wsz�dzie wok� le�a� piasek � poza widocznym na horyzoncie pasem lodu. Miasto by�o mniejsze i bardziej prymitywne, kamienne stopnie schodkowych ulic � krzywe i pokryte py�em. Teraz wypucowa�y je stopy wspinaj�cych si�, a py� zosta� zmyty przez lata deszcz�w; wszystko l�ni�o czysto�ci�, pokryte ciemn� patyn�. Miasto zmieni�o si� w pi�kny �r�dziemnomorski port na stoku, umiejscowiony w cieniu mostu, dzi�ki czemu wygl�da�o jak miniatura z piecz�tki albo poczt�wki z Portugalii. Prawdziwie pi�kne w jesiennym wczesnowieczornym s�o�cu: na zachodzie ocieniony, krzykliwy �wiat w kolorze sepii, moment uwi�ziony w bursztynie. Maja pami�ta�a � by�a tu z ow� energiczn� m�od� Amazonk� w�a�nie wtedy, gdy powstawa� ca�y nowy, tubylczy Mars. Pomog�a w jego powstaniu, stanowi�a jego cz��.
Wspomnienia rozmy�y si� wraz z zachodz�cym s�o�cem. Wr�ci�a do budynku Praxis, kt�ry ci�gle znajdowa� si� pod mostem; ostatni fragment prowadz�cej do niego klatki schodowej by� urwi�cie rozci�gni�ty i wygl�da� jak drabina. Gdy wspina�a si�, napieraj�c udami, nagle do�wiadczy�a druzgocz�cego uczucia
Nic dziwnego, nale�a�a wszak�e do pierwszych badaczy basenu Hellas, w latach, kt�re nast�pi�y tu� po Underhill. P�niej o tym wszystkim zapomnia�a. A przecie� pomaga�a za�o�y� Lowpoint, a potem je�dzi�a po okolicy, badaj�c basen przed innymi badaczami, nawet przed Ann. Dlatego w�a�nie p�niej, gdy pracowa�a dla �G��bokich W�d� i ogl�da�a nowe kolonie tubylcze, wydawa�o jej si�, �e ju� tu kiedy� by�a.
��M�j Bo�e! � krzykn�a przera�ona.
Warstwa na warstwie, �ycie po �yciu � wszak �yli tak d�ugo! Takie �ycie dziwnie przypomina�o reinkarnacj� albo wieczny powr�t.
Maja dostrzeg�a w tym doznaniu male�kie ziarnko nadziei. Wtedy po raz pierwszy na w�asnej sk�rze poczu�a, co oznacza przemijanie, i rozpocz�a nowe �ycie. Tak by�o � przeprowadzi�a si� do Odessy, przyczyni�a si� do wybuchu rewolucji i do jej pomy�lnego zako�czenia. Wiele si� w�wczas zastanawia�a nad powodami, dla kt�rych ludzie popieraj� zmiany. Jak je przeprowadza� spokojnie, bez zawzi�tego odwetu, kt�ry nast�powa� po zwyci�stwie ka�dej rewolucji, niszcz�c to, co by�o w niej pi�kne. Tym razem rewolucjonistom chyba rzeczywi�cie uda�o si� unikn�� owego przykrego etapu.
Przynajmniej jak dot�d. By� mo�e tak nale�a�o spojrze� na te wybory: nieuchronny odwet. Mo�e Maja nie odnios�a wcale tak wielkiego sukcesu, jak jej si� wcze�niej zdawa�o, mo�e tylko ponios�a mniej widoczn� kl�sk� ni� Arkady, John czy Frank. Kto to m�g� wiedzie�? Teraz trudno by�o wyja�ni�, co si� naprawd� zdarzy�o w tamtym momencie historii. Musi up�yn�� jeszcze troch� czasu, a poza tym trzeba by zna� ca�y kontekst� Wsz�dzie wok� dzia�o si� tak wiele: sp�dzielnie, republiki, feudalne monarchie� Z pewno�ci� gdzie� w terenie, na przyk�ad w jakich� samotnych karawanach, dzia�ali lokalni despoci� C�, ka�dy ustr�j, jak i kiedykolwiek istnia�, m�g� mie� sw�j wsp�czesny odpowiednik gdzie� na Marsie. Na przyk�ad ��daj�ce wody m�ode, tubylcze kolonie, kt�re nie chcia�y egzystowa� w sieci i pod kontrol� ZT ONZ� Nie, nie, z pewno�ci� nie ten przypadek. Chodzi�o o co� innego�
Stoj�c przed wej�ciem do budynku Praxis, Maja nie mog�a sobie tego przypomnie�. Chyba maj� jutro rano wsi��� wraz z Dian� w poci�g i pojecha� torem magnetycznym na po�udnie wok� po�udniowo-wschodniego obwodu Hellas. Obejrz� Zea Dorsa i stok magmowy, a w nim tunel, kt�ry zamierzaj� wykorzysta� jako akwedukt. Nie, nie. Jestem tutaj, poniewa��
Nie potrafi�a sobie odpowiedzie�, po co przyjecha�a do Piekielnych Wr�t. Mia�a na ko�cu j�zyka� �G��bokie Wody�, Diana � w�a�nie zako�czy�y jazd� po Dao Vallis, gdzie na dnie kanionu tubylcy i imigranci rozpoczynali rolnicze �ycie w dolinie, tworz�c kompleksow� biosfer� pod ogromnym namiotem. Niekt�rzy z nich m�wili po rosyjsku; s�ysz�cej to Mai �za zakr�ci�a si� w oku! G�os jej matki, ostry i sarkastyczny, robocze ubrania we wn�ce kuchennej ich ma�ego mieszkanka� Ostry zapach kapusty�
Nie, to nie to. Spojrza�a na zach�d, na morze migocz�ce w mroku. Woda zala�a kiedy� piaszczyste wydmy wschodniego Hellas. Min�o ju� chyba stulecie od tego czasu, przynajmniej stulecie. By�a teraz tutaj z jakiego� innego powodu� Dziesi�tki �odzi, ma�e kropki w dole, za falochronem, w porcie, kt�ry wygl�da� jak na znaczku pocztowym. Nie, nie przypomn� sobie. Straszliwe doznanie, kt�re nazywa�a �mie� na ko�cu j�zyka�, oszo�omi�o j�, potem spowodowa�o nudno�ci, jak gdyby przypomnienie mog�y spowodowa� wymioty. Usiad�a na stopniu. Na ko�cu j�zyka � jej ca�e �ycie! Ca�e �ycie! J�kn�a g�o�no. Dzieci, kt�re rzuca�y kamieniami w mewy, popatrzy�y na ni�. Diana. Pami�ta�a, �e przypadkowo spotka�a Nirgala, zjedli razem kolacj� Ale Nirgal zachorowa�. Na Ziemi!
Wspomnienia wr�ci�y z fizyczn� �ywo�ci� niczym uderzenia w splot s�oneczny. Cia�em Mai wstrz�sn�� dreszcz. Oczywi�cie! Rejs po kanale, podwodna wyprawa do zatopionego Burroughs, Jackie, biedna Zo, szalona, g�upia dziewczyna. Oczywi�cie, oczywi�cie! Tak naprawd�, wcale nie zapomnia�a. Teraz, gdy pami�� wr�ci�a, by�a tego pewna. W gruncie rzeczy, tera�niejszo�� wcale nie znikn�a; to tylko chwilowy b��d w toku my�lenia, gdy jej uwaga skupi�a si� na innych sprawach. Na innym �yciu. Dobra pami�� jest czym� integralnym, lecz zagra�a�o jej r�wnie wiele niebezpiecze�stw, co s�abej pami�ci. Dla cz�owieka my�l�cego przesz�o�� cz�sto okazuje si� bardziej interesuj�ca od tera�niejszo�ci. To si� zdarza. A jednak�
Maja stwierdzi�a, �e jeszcze nie mo�e si� ruszy�, co jaki� czas bowiem ogarnia�y j� md�o�ci. Co� uciska�o jej g�ow�, jak gdyby chwilowy zanik pami�ci na d�u�ej zainfekowa� m�zg; tak, to by� z�y moment. Trudno zaprzeczy�, skoro ci�gle prze�ladowa�y j� nawroty tego �wra�enia na ko�cu j�zyka�.
Obserwowa�a, jak miasto przybiera barw� g��bokiego, ciemnego oran�u, potem zaczyna si� jarzy� niczym �wiat�o prze�wiecaj�ce przez br�zow� butelk�. Prawdziwe Piekielne Wrota. Wsta�a dr��c i chwiejnie zacz�a schodzi� po stopniach. Kierowa�a si� ku dzielnicy portowej, gdzie na nabrze�ach znajdowa�y si� � o�wietlone przyci�gaj�cymi �my kulami tawernianego �wiat�a � restauracje. Nad jej g�ow� zamajaczy� most; wygl�da� jak negatyw Drogi Mlecznej. Maja sz�a za doki, ku basenowi dla jacht�w i �odzi.
Nagle zobaczy�a id�c� w jej stron� Jackie. Otaczali j� doradcy. W pewnej chwili dostrzeg�a Maj�, ale nie zboczy�a z drogi, jedynie zacisn�a usta. Widz�c ten odruch, Rosjanka zada�a sobie pytanie, ile Jackie ma lat. Dziewi��dziesi�t? Sto? By�a pi�kna i w�adcza, lecz ju� nie m�oda. Zdarzenia wkr�tce wyryj� pi�tno na jej twarzy, tak jak na wszystkich ludzkich obliczach; historia stanowi�a fal�, kt�ra przesuwa�a si� przez czas nieco szybciej ni� �ycie jednostki, tote� nawet wtedy, gdy ludzie �yli tylko siedemdziesi�t czy osiemdziesi�t lat, nie nad��ali za t� fal�, a c� dopiero teraz. W owej gonitwie nie pomo�e �adna �aglowa ��d�, �adna lotnia, na kt�rej niczym pelikany lata�a Zo. Tak, z twarzy Jackie wyczyta� mo�na by�o �mier� Zo, j� w�a�nie Maja zobaczy�a. Jackie stara�a si� zignorowa� tragedi�, chcia�a, by sp�yn�a z niej niczym woda po kaczce, jednak nie uda�o jej si� i teraz, gdy sta�a w Piekielnych Wrotach nad upstrzon� odbitymi gwiazdami wod�, by�a star� kobiet�.
Maja, wstrz��ni�ta intensywno�ci� tej wizji, zatrzyma�a si�. Jackie r�wnie� stan�a. Z oddali dochodzi� brz�k naczy� i gwar restauracyjnych konwersacji. Kobiety spojrza�y na siebie. Maja nie pami�ta�a, by kiedy� tak na siebie spogl�da�y, a by� to przecie� fundamentalny akt wiedzy. Patrz�c w oczy drugiej osobie, mo�na by�o stwierdzi�: �Tak, jeste� prawdziwa, a i ja istniej� naprawd�; jeste�my�. Mia�a wra�enie, �e w jej wn�trzu p�kaj� du�e tafle szk�a. Poczu�a si� dziwnie swobodnie, po czym odwr�ci�a si� i odesz�a.
Michel znalaz� szkuner pasa�erski, kt�ry p�yn�� do Odessy, zatrzymuj�c si� po drodze na wyspie Minus Jeden. Przedstawiciele za�ogi �aglowca zdradzili Mai i Michelowi, �e w zwi�zku z organizowanymi zawodami na wyspie spodziewany jest Nirgal i nowina ta bardzo Maj� ucieszy�a. Zawsze lubi�a si� spotyka� z Nirgalem, w dodatku teraz potrzebowa�a r�wnie� jego pomocy. Chcia�a te� zobaczy� Minus Jeden; podczas ostatniego tam pobytu owo miejsce nie by�o jeszcze wysp�, ale �guzem� na dnie basenu, gdzie znajdowa�a si� stacja meteorologiczna i l�dowisko.
Szkuner by� d�ugi, niski, z pi�cioma �aglami o wygl�dzie ptasich skrzyde�. Tu� za ko�cem nabrze�a �agle napi�y si� w tr�jk�ty. Poniewa� wiatr wia� w ruf�, za�oga postawi�a r�wnie� z przodu du�y b��kitny spinaker. Statek skoczy� w przezroczy�cie niebieskie fale, uderzaj�c w nie i za ka�dym razem rozpryskuj�c pi�ropusze wodnego py�u. Po rejsie mi�dzy czarnymi brzegami w�skiego Wielkiego Kana�u cudownie by�o p�yn�� po otwartym morzu w otoczeniu fal i z wiatrem uderzaj�cym w twarz. Mai wylecia�y z g�owy wszystkie nieprzyjemne doznania z Piekielnych Wr�t, zapomnia�a tak�e o Jackie� Zrozumia�a teraz zdarzenia z ubieg�ego miesi�ca, uznaj�c je za co� w rodzaju okresu z�o�liwego karnawa�u, w kt�rym nie b�dzie musia�a uczestniczy� ju� nigdy wi�cej � nigdy tam nie wr�ci! Prawdziwe �ycie dla niej to pe�ne morze i wiatr!
��Och, Michelu, teraz czuj�, �e �yj�.
��Jest pi�knie, prawda?
Podr� mieli zako�czy� w Odessie, kt�ra by�a obecnie nadbrze�nym miastem, tak jak Piekielne Wrota. Mieszkaj�c tam, mog� �eglowa� codziennie, kiedy tylko zechc�, je�li dopisze pogoda. B�dzie dok�adnie tak samo cudownie jak teraz � wietrznie i s�onecznie. Jasne chwile �ycia, �ywa tera�niejszo��, stanowi�ca jedyn� rzeczywisto��, o jakiej kiedykolwiek s�yszeli. Przysz�o�� � wizja, przesz�o�� � koszmar. Albo
Za�oga wyja�ni�a Mai i Michelowi, �e morze Hellas stale jest wzburzone i nie ma dla niego znaczenia nieobecno�� przyp�yw�w i odp�yw�w � liczy�a si� jedynie grawitacja i si�a wiatru. S�uchaj�c tego wywodu, Maja wpatrywa�a si� akurat w faluj�c� niebiesk� r�wnin� i nagle nastr�j Rosjanki r�wnie� podskoczy� w ten sam dziki spos�b. Jej w�asna grawitacja by�a ma�a, a wiatry wia�y w niej silnie. By�a Marsjank�, jedn� z pierwszych, i obserwowa�a basen od pocz�tku, pomaga�a go nape�ni� wod� i budowa�a porty. W�a�nie dzi�ki niej �eglarze mogli wyp�yn�� na to morze, a teraz sama po nim p�yn�a i wydawa�o jej si�, �e gdyby przez ca�e �ycie by�a tylko �eglark�, czu�aby si� szcz�liwa.
P�yn�li dalej. Maja sta�a na dziobie, blisko bukszprytu z r�k� na por�czy dla utrzymania r�wnowagi. Czu�a wiatr i py� wodny. Michel podszed� i stan�� obok.
��Przyjemnie p�yn�� po morzu, a nie po kanale � zauwa�y�a.
��Rzeczywi�cie.
Zacz�li rozmawia� o kampanii i Michel potrz�sn�� g�ow�.
��Te tendencje antyimigracyjne s� bardzo popularne.
��Jak s�dzisz, czy
��To by�oby dziwne, bior�c pod uwag� mieszank� ras, jak� reprezentuj�. Mam wra�enie, �e s� zazwyczaj ksenofobami. Pogardzaj� ziemskimi problemami i boj� si�, �e Ziemianie nas przyt�ocz�. Jackie wykorzystuje po prostu prawdziwy strach, kt�ry ka�dy ma w sobie. Nie nazwa�bym tego rasizmem.
��Ale� ty jeste� dobrym cz�owiekiem.
Michel sapn��.
��No c�, jak wi�kszo�� ludzi.
��Daj spok�j � mrukn�a Maja. Czasami optymizm Michela wydawa� jej si� przesadny. � Rasizm czy nie, i tak cuchnie. Ziemianie patrz� z oddali na nasze puste tereny. Je�li teraz zamkniemy przed nimi drzwi, prawdopodobnie spr�buj� je wywa�y�. Marsjanie s�dz�, �e nigdy do tego nie dojdzie, jednak je�li ludzie na Ziemi poczuj� si� wystarczaj�co zdesperowani, wtedy po prostu przy�l� imigrant�w. Spr�bujemy ich powstrzyma�, a w�wczas b�d� si� broni� i wybuchnie wojna. I to tutaj, na Marsie, a nie na Ziemi albo gdzie� w kosmosie. To si� mo�e zdarzy�. ONZ pr�buje nas ostrzec, w g�osach jej urz�dnik�w pobrzmiewaj� gro�by. Jackie jednak�e nie s�ucha albo nic j� to nie obchodzi. Wykorzystuje ksenofobi� dla swych w�asnych cel�w.
Michel spojrza� na Maj�. Och, tak; mia�a przecie� przesta� nienawidzi� Jackie! Trudno by�o prze�ama� jej niech��. Zamacha�a r�k�, jak gdyby wymazuj�c wypowiedziane w�a�nie s�owa, a wraz z nimi ca�e to wrogie, koszmarne politykierstwo Wielkiego Kana�u.
��Mo�e dzia�a w dobrej wierze � powiedzia�a niepewnie, sama usi�uj�c siebie przekona�. � Mo�e chce znale�� najlepsze wyj�cie dla Marsa. Tyle �e nie ma racji.
��Nie ona jedna.
��Wiem, wiem. Trzeba si� b�dzie zastanowi�, jak pom�c. Ale nie m�wmy ju� o tym. Spr�bujmy dostrzec wysp� wcze�niej ni� za�oga.
Dwa dni p�niej rzeczywi�cie zauwa�yli wysp�. A kiedy podp�ywali do niej, Maja cieszy�a si�, �e Minus Jeden wcale nie przypomina osad w stylu Wielkiego Kana�u. Nad wod� le�a�y wprawdzie ma�e, pobielone wioski rybackie, by�y jednak proste i wygl�da�y na dzie�o r�k ludzkich. Ponad nimi, na urwiskach sta�y aleje dom�w na drzewach, ma�e �powietrzne� osady. �eglarze powiedzieli Mai i Michelowi, �e wysp� zamieszkuj� �dzicy� oraz rybacy. Na przyl�dkach ziemia by�a naga, w morskich kotlinach � zielona od uprawnych ro�lin. Piaskowcowe wzg�rza w kolorze umbry opada�y prosto do morza, jedynie w zatokach znajdowa�y si� ma�e, puste pla�e; na wietrze ko�ysa�a si� trawa wydmowa.
��Tu jest tak pusto � zauwa�y�a Maja, kiedy op�yn�li p�nocny punkt i po�eglowali wzd�u� zachodniego brzegu. � Takie tereny ogl�daj� Ziemianie w telewizji i w�a�nie dlatego nie pozwol� nam zamkn�� drzwi.
��Zgadza si� � odpar� Michel. � Sp�jrz jednak, jak ludzie tutaj �yj�. Dorsabrevianie przenie�li sw�j wzorzec z Krety. Mieszkaj� w wioskach i wychodz� w pole pracowa�. Czasem tereny, kt�re wygl�daj� na puste, s� ju� wykorzystywane i wspieraj� te ma�e wioski.
Na wyspie nie by�o przyzwoitego portu. Statek wp�yn�� do p�ytkiej zatoki przed ma��, pobielon� wiosk� ryback� i zrzuci� kotwic�, kt�ra pozosta�a wyra�nie widoczna na piaszczystym dnie, dziesi�� metr�w ni�ej. Maja i Michel dop�yn�li na brzeg szalup� szkunera. Po drodze min�li kilka du�ych statk�w jedno�aglowych i szereg rybackich �odzi zakotwiczonych bli�ej pla�y.
Za wiosk�, kt�ra by�a niemal bezludna, w g�r� wzg�rza poprowadzi� ich wij�cy si� potok. Kiedy sko�czy� bieg w pude�kowym kanionie, kr�tym szlakiem weszli na le��cy powy�ej p�askowy�. Na dzikim torfowisku, ze wszystkich stron otoczonym przez morze, dawno temu posadzono niewielki las du�ych d�b�w. Teraz na niekt�rych drzewach znajdowa�y si� k�adki i schody, a wysoko w ga��ziach ma�e drewniane pomieszczenia. Trzy domy przypomina�y Mai Zygot� i nie by�a wcale zaskoczona, gdy si� dowiedzia�a, �e w�r�d znaczniejszych obywateli wyspy znajduje si� wielu zygota�skich ektogen�w: Rachel, Tiu, Simud, Emily � przybyli tu na kr�tko, a potem zostali, pomagaj�c tworzy� spos�b �ycia, z kt�rego przypuszczalnie by�aby dumna Hiroko. Niekt�rzy mieszka�cy Marsa twierdzili, �e tutejsi wyspiarze ukrywaj� Hiroko i zaginionych kolonist�w w jednym z odleglejszych d�bowych gaj�w, gdzie tamci mogli �y�, nie nara�eni na kontakty z obcymi. Rozejrzawszy si� wok�, Maja uzna�a tak� sytuacj� za ca�kiem mo�liw�; ta plotka mia�a tyle samo sensu, co wiele innych i by�a znacznie bardziej prawdopodobna ni� wi�kszo��. Rosjanka nie mog�a jednak dowiedzie� si� prawdy. Zreszt�, ca�a sprawa i tak nie mia�a dla niej znaczenia: je�li Hiroko chcia�a si� ukrywa�, �y�a i nie nale�a�o si� o ni� martwi�. Dlaczego Maja mia�aby si� ni� przejmowa�? Post�powanie Japonki zawsze j� zbija�o z tropu.
Powierzchnia p�nocnego kra�ca wyspy Minus Jeden by�a mniej pag�rkowata. Gdy Maja i Michel zeszli na r�wnin�, spostrzegli osad� z�o�on� z bardziej konwencjonalnych budynk�w. Wyspa przeznacza�a je dla cel�w olimpijskich i mia�y �wiadomie grecki wygl�d: stadion, amfiteatr, �wi�ty gaj wznosz�cych si� sekwoi, a na zewn�trznym punkcie nad morzem � ma�a �wi�tynia z kolumnami, wykonana z jakiego� bia�ego kamienia, kt�ry nie by� marmurem, chocia� wygl�da� jak marmur: alabaster albo pokryta diamentem s�l. Na wzg�rzu powy�ej rozbito tymczasowe obozy w stylu mongolskim. Wsz�dzie wok� kr�ci�o si� kilka tysi�cy os�b � wielu przedstawicieli populacji wyspy oraz spora liczba go�ci z okolic basenu Hellas (igrzyska nadal jeszcze pozostawa�y spraw� lokaln�). Maj� zaskoczy� widok Saxa na stadionie. Russell pomaga� dokonywa� pomiar�w dla miotaczy. U�ciska� dwoje starych przyjaci�, kiwaj�c g�ow� z charakterystycznym dla siebie roztargnieniem.
��Annarita rzuca dzisiaj dyskiem � o�wiadczy�. � Powinno by� niez�e widowisko.
Tego �adnego popo�udnia zostali z Saxem na stadionie i wkr�tce zapomnieli o wszystkim poza zawodami. Stali na wewn�trznym polu, bardzo blisko sportowc�w. Maja obserwowa�a skok o tyczce, swoj� ulubion� konkurencj�. Na Marsie osi�gano w tej dyscyplinie zadziwiaj�ce wyniki i bardziej ni� jakakolwiek inna ilustrowa�a ona mo�liwo�ci tutejszej grawitacji. Oczywi�cie trzeba te� by�o mie� dobr� technik�, aby wykorzysta� to udogodnienie: kontrolowa� bieg, odpowiednio si� wybi�, utrzyma� si� na niezwykle d�ugiej tyczce, kt�ra szybko przesuwa�a si� do przodu, a w pewnym momencie pu�ci� tyczk� i skoczy�, wskazuj�c stopami na niebo. Wtedy rozpoczyna� si� gwa�towny lot naprz�d, cia�o obraca�o do g�ry nogami, kiedy skoczek wystrzeliwa� ponad gi�tk� �erdzi� i lecia� w g�r�; potem nast�powa� czysty skr�t nad poprzeczk� (albo nie) i d�ugi lot w d� na aero�elow� poduszk�. Rekord marsja�ski wynosi� czterna�cie metr�w i stale r�s�. M�ody m�czyzna, kt�ry wygra� w dzisiejszym konkursie, pr�bowa� przeskoczy� pi�tna�cie metr�w, niestety mu si� nie uda�o. Kiedy spad� na poduszk�, Maja zauwa�y�a, �e jest wysoki, ma pot�ne ramiona i r�ce, a reszt� cia�a chud�, wr�cz wymizerowan�. Miotaczki czekaj�ce na rozpocz�cie swojej konkurencji wygl�da�y podobnie.
Wszyscy sportowcy byli zreszt� duzi, chudzi i muskularni. Patrz�c na nich, poczu�a si� ma�a, s�aba i stara. Tamci reprezentowali nowy gatunek,
��Sto osiemdziesi�t metr�w! � wykrzykn�� Michel. � Jaka to dla niej rado��.
Kobieta rzeczywi�cie by�a zadowolona. Wszyscy sportowcy intensywnie si� koncentrowali w chwili wysi�ku, a po rzucie relaksowali albo starali si� zrelaksowa�: rozci�gali mi�nie, �artowali mi�dzy sob�. Nie by�o tu oficjalnych s�dzi�w ani tablicy wynik�w, tylko pomocnicy, tacy jak Sax. Ludzie zmieniali si�, prowadz�c inne ni� w�asna konkurencje. Pocz�tek wy�cig�w zapowiada� g�o�ny huk. Czas mierzono r�cznie, nast�pnie wykrzykiwano wynik i zapisywano go na ekranie. Pchni�cie kul� nadal wygl�da�o ci�kawo i niezgrabnie. Oszczepy p�yn�y bez ko�ca. Skoczkowie wzwy� potrafili osi�gn�� jedynie wysoko�� czterech metr�w, ku zaskoczeniu Mai i Michela, skoczkowie w dal natomiast � a� dwadzie�cia metr�w. Skoki w dal stanowi�y zreszt� zadziwiaj�cy widok, jako �e podczas sus�w, kt�re trwa�y cztery albo pi�� sekund, sportowcy machaj�c nogami przelatywali nad spor� cz�ci� boiska.
P�nym popo�udniem odbywa�y si� biegi sprinterskie. Tak jak we wszystkich innych dyscyplinach, m�czy�ni i kobiety startowali razem, wszyscy w takich samych jednocz�ciowych kostiumach.
��Zastanawiam si� nad dymorfizmem p�ciowym � odezwa� si� Michel, obserwuj�c rozgrzewk� jakiej� grupy. � Wszystko jest u tych ludzi znacznie mniej, �e tak powiem, urodzajowione: wykonuj� t� sam� prac�, kobiety zachodz� w ci��� tylko raz w �yciu albo nigdy, uprawiaj� te same sporty, rozwijaj� te same mi�nie�
Maja wprawdzie absolutnie wierzy�a w odmienno�� tego nowego gatunku, jednak na stwierdzenie Michela zareagowa�a drwin�.
��Dlaczego zatem zawsze obserwujesz kobiety? � spyta�a z�o�liwie.
Francuz wyszczerzy� z�by.
��Och, ja potrafi� dostrzec r�nic�, ale przecie� pochodz� ze starego gatunku. Po prostu si� zastanawiam, czy oni j� zauwa�aj�.
Maja roze�mia�a si� g�o�no.
��Daj spok�j. To znaczy� Sp�jrz tu i tu. � Wskaza�a. � Kszta�ty, rysy twarzy�
��Tak, tak. Ale nie s� to ju�, no wiesz, Brigitte Bardot i Atlas, je�li wiesz, co mam na my�li.
��Wiem. Ci ludzie s� �adniejsi.
Michel skin�� g�ow�. Maja wiedzia�a, �e tak twierdzi� od pocz�tku. Ludzie na Marsie u�wiadomili sobie w spos�b ostateczny, �e s� ma�ymi bogami i boginiami i �e powinni prowadzi� �ywot oparty na �wi�tej rado�ci� Zdaniem Mai p�e� danej osoby by�a jednak widoczna na pierwszy rzut oka. Chocia� mo�e tak �wietnie j� dostrzega�a, poniewa� tak jak Michel by�a przedstawicielk� starego gatunku. Ale na przyk�ad ta biegaczka, o tam� ach. Kobieta, ale o kr�tkich, pot�nych nogach, w�skich biodrach, p�askiej klatce piersiowej. A osoba stoj�ca obok niej? Znowu kobieta� Nie, nie, to m�czyzna! Skoczek wzwy�, wdzi�czny jak tancerz, chocia� z pewno�ci� boryka� si� z problemami charakterystycznymi dla wszystkich uprawiaj�cych t� dyscyplin�: Sax powiedzia�, �e maj� k�opoty z r�wnowag�. No c�, a jednak� Nawet je�li niekt�re kobiety by�y troch� androgeniczne, przewa�nie p�e� udawa�o si� rozpozna� natychmiast.
��Ale rozumiesz, co mam na my�li? � spyta� Michel, obserwuj�c Maj� w milczeniu.
��W pewnym sensie. Zastanawiam si�, czy ci m�odzi my�l� w inny spos�b. Skoro sko�czyli z patriarchatem, koniecznie musz� stworzy� now� spo�eczn� r�wnowag� p�ci�
��Tego si� w�a�nie domagaj� mieszka�cy Dorsa Brevia.
��Hm, mo�e st�d wynikaj� problemy ziemskich imigrant�w. Mo�e tu nie chodzi o same liczby, ale o fakt, �e tak wielu nowych reprezentuje starsze kultury. Przybywaj�, jak gdyby ze �redniowiecza, dzi�ki machinie czasu� i widz� tych wszystkich ogromnych minojczyk�w, kobiety i m�czy�ni niemal identycznie wygl�daj��
��Nowa nie�wiadoma zbiorowo��.
��Tak, tak przypuszczam. Nowo przybyli nie potrafi� si� tu zaaklimatyzowa�. Zamieszkuj� w gettach imigracyjnych albo zak�adaj� nowe miasta, gdzie podtrzymuj� w�asne tradycje i wi�zi z domem. Nienawidz� tutejszego �wiata, wybucha w�r�d nich ksenofobia i mizoginia skierowana zar�wno przeciw tutejszym kobietom, jak i przeciwko w�asnym. � Maja s�ysza�a, �e z takimi problemami borykaj� si� mieszka�cy Sheffield i innych miast na wschodnim Tharsis. Czasami m�ode tubylki musia�y si� broni� przed napa�ciami imigrant�w; cz�sto zreszt� dawa�y im bolesn� nauczk�. � M�odym Marsjanom to si� nie podoba i m�wi�, �e wpuszczaj� do �wiata potwory.
Michel skrzywi� si�.
��Wszystkie ziemskie kultury s� strasznie neurotyczne. Podczas konfrontacji neurotyka z cz�owiekiem ca�kowicie zdrowym na umy�le zwykle wytwarza si� bardzo nerwowa atmosfera, bowiem cz�owiek zdrowy nie wie, jak si� zachowa�.
��Wi�c nalegaj�, by wstrzyma� imigracje i w ten spos�b pchaj� nas w kolejn� wojn�.
Michel nie odpowiedzia�, poniewa� jego spojrzenie przyci�gn�� w�a�nie rozpocz�ty bieg. Wy�cigi by�y szybkie, ale mimo r�nicy grawitacyjnej nie wszystkie wyniki przewy�sza�y dwa i p� razy rekordy ziemskie. Biegacze mieli te same problemy, co skoczkowie wzwy� � startowali z ogromnym przyspieszeniem, tote� musieli si� bardzo mocno pochyla�, aby si� nie wznie�� zbyt wysoko ponad tor. W sprintach praktycznie przez ca�y bieg pozostawali mocno nachyleni do przodu, jednocze�nie rozpaczliwie staraj�c si� nie upa�� na twarz; od startu do mety nie przestawali w�ciekle macha� nogami. Podczas d�u�szych dystans�w w ko�cu prostowali si� do pozycji pionowej, lecz ich kroki stawa�y si� coraz d�u�sze, a� zaczynali skaka� niczym kangury. Obserwuj�c bieg, Maja przypomnia�a sobie Petera i Jackie sprzed lat; biegali najszybciej ze wszystkich mieszka�c�w Zygoty, trenuj�c na pla�y pod polarn� kopu��; bez niczyjej pomocy wypracowali bardzo podobny styl.
Stosuj�c t� technik�, zwyci�zca biegu na pi��dziesi�t metr�w osi�gn�� wynik 4,4 sekundy, zwyci�zca setki � 8,3, zwyci�zca dwustu metr�w � 17, l, a czterystu � 37,9 sekundy. Ka�dego z nich od maksymalnej pr�dko�ci z pewno�ci� powstrzymywa�y problemy z r�wnowag�.
W wy�cigach na d�u�szy dystans styl biegania wygl�da� jak wdzi�czne podskakiwanie i przypomina� krok, kt�ry jeszcze w Underhill koloni�ci nazywali marsja�skim susem; w�wczas pr�bowali, zreszt� bez sukces�w, biega� w sztywnych walkerach, teraz biegacze wydawali si� lecie�. Przez wi�ksz� cz�� wy�cigu na dziesi�� tysi�cy metr�w prowadzi�a jaka� m�oda kobieta, a na finiszu pozosta�o jej tak du�o si�, �e przyspiesza�a przez ca�e ostatnie okr��enie. Bieg�a coraz szybciej, a� w ko�cu p�dzi�a niczym gazela po torze, dotykaj�c ziemi zaledwie co kilka metr�w. Zdystansowa�a o ca�e okr��enie kilku innych biegaczy, kt�rzy na jej tle wygl�dali jak zm�czone ��wie. Widok by� cudowny, Maja chrapliwym krzykiem zach�ca�a sportsmenk� do biegu, trzyma�a si� ramienia Michela, czu�a zawroty g�owy i �zy kr�ci�y jej si� w oczach, nawet kiedy si� �mia�a. Obserwacj� tych nowych stworze� uzna�a za prze�ycie dziwne, zupe�nie nowe, ale wspania�e.
Lubi�a patrze�, jak kobiety pokonuj� m�czyzn, chocia� sami sportowcy najwyra�niej wcale tego nie dostrzegali. Na d�u�sze dystanse i przez p�otki cz�ciej zwyci�a�y kobiety, m�czy�ni � w sprintach. Sax wyja�ni�, �e testosteron pomaga wzmocni� si��, ale szybko powoduje kurcze, kt�re przeszkadzaj� w d�u�szych biegach. W takim razie, w wi�kszo�ci dyscyplin najwa�niejsza by�a technika. Maja stwierdzi�a, �e ka�dy i tak widzi to, co chce. Tak jak na Ziemi� Ach, gdyby od takiej my�li rozpocz�a zdanie, ci m�odzi ludzie �mialiby si� z niej. �Tak jak na Ziemi�� �Co ci tu przypomina Ziemi�?�, pytaliby. Wsz�dzie na �wiecie ludzie zachowuj� si� dziwacznie i brzydko� A zreszt�, po co si� martwi� takimi sprawami, skoro kolejny biegacz zbli�a si� do p�otka?
��Le�! Le�! � krzycza�a chrapliwie Maja.
P�nym popo�udniem powoli ko�czy�y si� zawody lekkoatletyczne na p�ycie i sportowcy usun�li si� z tor�w, a w�wczas na stadion wbieg� jeden cz�owiek, wywo�uj�c natychmiastowy aplauz i szale�cze wiwaty. Nirgal! Maja niemal ju� zachryp�a. Jej krzyk by� nier�wny, prawie bolesny.
Biegi prze�ajowe rozpocz�y si� ju� rano tego dnia przy po�udniowym kra�cu Minus Jeden. Uczestnicy biegli boso i nago. Przebiegli ju� ponad sto kilometr�w po bardzo pofa�dowanych torfowiskach w centrum wyspy, po diabelskiej sieci parow�w, pag�rk�w, pingowych otwor�w,
Maja by�a ostatni� z gratuluj�cych i Marsjanin roze�mia� si� szcz�liwy, �e j� widzi. Sk�r� mia� bia�� od obesch�ego potu, usta spierzchni�te i pop�kane, w�osy w kolorze py�u, oczy nabieg�e krwi�. Jego cia�o by�o twarde i �ylaste, niemal wychud�e. �ykn�� wody z butelki, potem ca�kowicie j� osuszy�, odm�wi� drugiej.
��Dzi�ki, nie jestem odwodniony, wok� Jiri Ki znalaz�em zbiornik.
��Kt�r� drog� wybra�e�? � kto� spyta�.
��Nawet nie pytajcie! � odrzek� ze �miechem, jak gdyby historia biegu by�a zbyt paskudna, aby j� opowiada�. P�niej Maja dowiedzia�a si�, �e nikt nie obserwowa� ani nie opisywa� tras biegaczy, stanowi�y one co� w rodzaju sekretu. Biegi prze�ajowe cieszy�y si� spor� popularno�ci� w niekt�rych grupach, a Nirgal by� prawdziwym mistrzem (Maja wiedzia�a o tym), szczeg�lnie na d�u�sze dystanse. Przebiega� swoj� drog� tak szybko, jak gdyby korzysta� z teleportera. Najwyra�niej w�a�nie uko�czony wy�cig okaza� si� dla niego �atwy i kr�tki, tote� Nirgala rozpiera�a rado��.
Teraz podszed� do �awki i usiad�.
��Pozw�lcie mi troch� odsapn�� � powiedzia� i z roztargnion�, zadowolon� min� ogl�da� ostatnie biegi. Maja przysiad�a obok. Nie mog�a si� na niego napatrze�. Od d�u�szego czasu mieszka� w terenie w�r�d �dzikich� i pracowa� dla ich sp�dzielni, kt�ra zajmowa�a si� upraw� roli i zbieractwem� Rosjanka ledwie potrafi�a sobie wyobrazi� taki styl �ycia i od niedawna zacz�a zapomina� o Nirgalu; my�la�a o nim jak o wygna�cu, skazanym na pobyt w odleg�ej osadzie, w piekle, gdzie �y� jak szczur albo ro�lina. Teraz jednak mia�a go przed sob� � wyczerpanego, lecz zach�caj�cego do szybszego biegu finiszuj�cych czterystumetrowc�w � w�a�ciwie tego samego, �ywego i weso�ego przyjaciela, jakiego pami�ta�a z wycieczki do Piekielnych Wr�t, odbywanej tak dawno temu. �w okres by� dla niego r�wnie wspania�y, jak dla niej. Teraz wydawa�o jej si�, �e Nirgal z pewno�ci� nie my�li o przesz�o�ci w taki spos�b jak ona. Maja czu�a si� wi�niem swojej przesz�o�ci, natomiast jego zaprz�ta�o teraz co� zupe�nie innego ni� historia � odsun�� j� na bok, jak niepotrzebn� ksi��k�; po prostu by�, siedzia� w s�o�cu, �mia� si�, pokonawszy w�a�nie przed chwil� ca�� grup� dzikich m�odych stworze� w ich grze. Dokona� tego jedynie dzi�ki w�asnej inteligencji, mi�o�ci do Marsa, swojej technice
��Och, Nirgalu.
Pochyli�a si� i poca�owa�a jego pokryte py�em w�osy, a wtedy poczu�a, jak m�czyzna przytula si� do niej. Roze�mia�a si� i popatrzy�a wok�, na pi�knych gigant�w otaczaj�cych boisko � cia�a sportowc�w wydawa�y si� r�owe w zachodz�cym s�o�cu � i poczu�a, �e znowu wst�puje w ni� �ycie. Dzi�ki Nirgalowi.
Tej nocy, gdy sko�czy�a si� uroczysto�� i och�odzi�o powietrze, Maja wzi�a Nirgala na bok i opowiedzia�a mu o wszystkich swoich l�kach zwi�zanych z ostatnim konfliktem mi�dzy Ziemi� i Marsem. Michel odszed� i rozmawia� z lud�mi, a Sax siedzia� na �awce naprzeciwko nich, s�uchaj�c w milczeniu.
��Jackie i kierownictwo �Uwolni� Marsa� namawiaj� do oporu, to si� jednak na nic nie zda. Ziemian nie powstrzymamy. M�wi� ci, co� takiego mo�e doprowadzi� do wojny, naprawd�.
Nirgal popatrzy� na ni�. Nadal traktowa� Maj� powa�nie, niech B�g b�ogos�awi jego pi�kn� dusz�, a ona otacza�a go ramieniem niczym w�asnego syna i �ciska�a mocno, bardzo mocno.
��Co twoim zdaniem powinni�my zrobi�? � spyta�.
��Trzeba utrzyma� otwarty status Marsa. Musimy o to walczy� i by� tego cz�ci�. Ciebie potrzebujemy bardziej ni� kogokolwiek innego. Przecie� w�a�nie ciebie najbardziej s�uchali podczas naszej wizyty na Ziemi. W�a�ciwie, dzi�ki tej wizycie, jeste� dla Ziemian najwa�niejszym Marsjaninem w historii. Ci�gle pisz� o tobie ksi��ki i artyku�y. Wiedzia�e� o tym? W Ameryce P�nocnej i Australii dzia�a bardzo silny ruch �dzikich�, w innych miejscach tak�e powstaj� ma�e grupy. Ludzie z Wyspy ��wiej prawie ca�kowicie zreformowali po swojemu ameryka�ski zach�d, s� tam teraz dziesi�tki sp�dzielni �dzikich�. Wszyscy s�uchaj� ciebie. Tak samo jest tutaj. Robi�, co mog� Przez ca�y rejs po Wielkim Kanale walczyli�my z Jackie w kampanii wyborczej. Pr�bowa�am jej nieco pokrzy�owa� szyki. S�dz�, �e troch� mi si� uda�o, tyle �e ca�a sprawa �yje ju� w�asnym �yciem. Popieraj� Iriszka. Nie dziwi mnie, �e �czerwoni� przeciwstawiaj� si� imigracji, zdaje im si� chyba, �e uchroni� swoje drogocenne ska�y. W ten spos�b �Uwolni� Marsa� i �czerwoni� po raz pierwszy znajd� si� w jednym obozie. B�dzie nam bardzo trudno ich pokona�. A gdyby ich por�ni�
Nirgal pokiwa� g�ow�. Podziela� jej punkt widzenia. Mia�a ochot� go u�ciska�. Chwyci�a go za ramiona, przechyli�a si� i poca�owa�a w policzek, chowaj�c twarz w zag��bienie przy jego szyi.
��Kocham ci�, Nirgalu.
��I ja ciebie kocham � odpar� z beztroskim u�miechem, cho� troch� zaskoczony. � Ale wiesz, nie wci�gaj mnie w kampani� polityczn�. Nie, pos�uchaj� Zgadzam si�, �e to wa�ne, �e Mars powinien pozosta� �wiatem otwartym i �e trzeba pom�c Ziemi rozwi�za� problem fali populacyjnej. Zawsze tak uwa�a�em, to samo m�wi�em podczas naszego pobytu na Ziemi. Nie dam si� jednak wci�gn�� w dzia�alno�� polityczn�. Nie mog�. B�d� wsp�pracowa� w taki spos�b, jak wcze�niej, rozumiesz? Mog� dzia�a� w terenie, spotyka� si� z lud�mi. Porozmawia� z nimi. Wyg�asza� odczyty na spotkaniach� Zrobi� w tej sprawie, co b�d� m�g�.
Maja skin�a g�ow�.
��By�oby wspaniale, Nirgalu. Potrzebujemy kogo� takiego.
Sax odchrz�kn��, po czym spyta�:
��Nirgalu, spotka�e� kiedy� matematyczk� Bao?
��Nie, nie s�dz�.
��Ach.
Russell znowu pogr��y� si� w zadumie. Maja m�wi�a przez jaki� czas o problemach, kt�re wcze�niej omawiali z Michelem: o imigracji jako machinie czasu, przywo��cej w tera�niejszo�� ma�e wyspy przesz�o�ci.
��Tym samym martwi� si� John.
Nirgal pokiwa� g�ow�.
��Musimy wierzy� w areofani�. I w konstytucj�. A tamci powinni �y� wed�ug naszych zasad, rz�d musi na to nalega�.
��Tak. Ale ludzie, to znaczy tubylcy�
��Potrzebna jest etyka asymilacjonistyczna. Trzeba ca�� spo�eczno�� zach�ci� do dzia�ania.
��Tak.
��Mo�e.
��Teraz musz� si� przespa�. Dobranoc. Kocham ci�.
Z Minus Jeden po�eglowali na p�nocny zach�d. Wyspa znikn�a za horyzontem niczym sen o staro�ytnej Grecji i znowu znale�li si� na otwartym morzu, na jego wysokim, szerokim i dziwnym dennym rozko�ysie. Przez ca�� drog� wia�y z p�nocnego zachodu ostre pasaty, kt�re rozrywa�y grzywiaste fale przybrze�ne, sprawiaj�c, �e ciemnopurpurowa woda stawa�a si� jeszcze ciemniejsza. S�ycha� by�o nieustanny ryk wiatru i wody; w tym ha�asie wszelkie rozmowy okaza�y si� trudne, trzeba by�o krzycze�. Przedstawiciele za�ogi w og�le przestali si� odzywa� i ca�kowicie skupili na postawieniu wszystkich �agli, zmuszaj�c w ten spos�b AI statku, by podzieli�o ich entuzjazm. Z ka�dym podmuchem �agle rozwija�y si� b�d� napina�y niczym skrzyd�a ptaka, co nada�o wiatrowi cech� wizualn� harmonizuj�c� z niewidocznymi szarpni�ciami, kt�re Maja odczuwa�a na swojej sk�rze. Sta�a na dziobie, patrz�c przed siebie i za siebie. Stara�a si� dostrzec i zapami�ta� wszystko.
Trzeciego dnia wichura by�a jeszcze silniejsza i ��d� osi�gn�a pr�dko�� hydroplanu. Kad�ub gwa�townie si� podnosi� i opada� na fale, wzniecaj�c tak wielkie masy py�u wodnego, �e przebywanie na pok�adzie sta�o si� nieprzyjemne. Maja wycofa�a si� wi�c do pierwszej kabiny, sk�d przez dziobowe okienka ogl�da�a morskie widowisko. Ale� szybko��! Co jaki� czas do pomieszczenia wchodzili cz�onkowie za�ogi. Prychaj�c, �apali oddech, a potem wdychali troszeczk�
���To morze stanowi najwi�kszy przyk�ad wp�ywu si�y Coriolisa na zbiornik wodny. Na szeroko�ciach areograflcznych, gdzie pasaty s� r�wnie pot�ne, jak si�a Coriolisa, nast�puje wirowanie w kierunku zgodnym z ruchem wskaz�wek zegara doko�a Minus Jeden. Wspania�y, wielki odm�t. Musimy bra� ten fakt pod uwag�, w przeciwnym razie przybiliby�my do brzegu gdzie� w po�owie drogi mi�dzy wysp� a Piekielnymi Wrotami.
Wiatr nie s�ab� i statek przez wi�ksz� cz�� dnia porusza� si� z ca�� swoj� moc�, dzi�ki czemu podr� przez morze Hellas zabra�a �eglarzom jedynie cztery dni. Czwartego popo�udnia �agle zatrzepota�y i kad�ub opad� z powrotem na wod�, tocz�c si� przez grzywiaste fale. W pewnej chwili na p�nocnym horyzoncie pojawi� si� l�d: obrze�e wielkiego basenu o wygl�dzie g�rskiego pasma pozbawionego szczyt�w. Gigantyczny wa� zbocza okaza� si� wewn�trzn� �cian� krateru, lecz o wiele wi�kszego ni� inne, kt�re z takiej odleg�o�ci by�yby widoczne jedynie w postaci niewielkiego p�kola; ten natomiast by� ogromny, a Mai wyda� si� r�wnie� uderzaj�co pi�kny. Kiedy �aglowiec zbli�y� si� do l�du, a potem pop�yn�� na zach�d, ku Odessie (mimo dok�adnych oblicze�, mieli przybi� do brzegu na wsch�d od miasta), Maja wspi�a si� na fa�y, sk�d uda�o jej si� dostrzec stworzon� przez morze, naturaln� pla�� � szeroki, poprzecinany uj�ciami rzecznych dop�yw�w, odcinek, za kt�rym znajdowa�y si� poros�e traw� wydmy. To �adne wybrze�e le�a�o w pobli�u peryferi�w Odessy i stanowi�o jedno z bardziej urokliwych miejsc miasta.
Dalej na zachodzie pojawi�y si� ponad falami nieregularne szczyty Hellespontus Monies. By�y odleg�e i ma�e, inne ni� r�wne wzniesienie na p�nocy. Rejs dobiega� ko�ca. Maja wspi�a si� wy�ej na fa�y i teraz dostrzeg�a miasto � na wzniesieniu p�nocnego zbocza sta�y szczytowe rz�dy park�w i budynk�w; wszystko by�o zielone, bia�e, turkusowe i w kolorze ceglastobr�zowym. Po chwili wy�oni�o si� �ukowate centrum Odessy, niczym ogromny amfiteatr spogl�daj�cy z g�ry na port, kt�ry zjawia� si� na horyzoncie stopniowo � najpierw w postaci bia�ej latarni morskiej, potem pomnika Arkadego, nast�pnie falochronu, wreszcie jako tysi�c maszt�w w basenie dla jacht�w i �odzi. Na ko�cu Rosjanka dostrzeg�a mieszanin� najdalszych dach�w i drzew odgrodzonych od portu poplamionym betonem gzymsowej tamy. Odessa!
Maja opu�ci�a si� z fa�u prawie tak szybko jak marynarze, po czym u�ciska�a kilku cz�onk�w za�ogi i Michela. Wiedzia�a, �e si� u�miecha, i czu�a wiatr. Statek wp�yn�� do portu, �agle zwin�y si� na masztach jak dotkni�te palcem �limaki. Maja i Michel zeszli pochylni�, przeszli pomost i ruszyli wzd�u� doku, przez basen dla jacht�w i �odzi. Dotarli do gzymsowego parku i wtedy poczuli, �e s� na miejscu. Niebieski tramwaj jak dawniej je�dzi� ulic� za parkiem, powoduj�c ha�as.
Szli obok siebie gzymsem, patrzyli na stragany zjedzeniem i na ma�e kafeterie, kt�rych stoliki sta�y na chodniku po przeciwnej stronie ulicy. Wszystkie nazwy by�y nowe, nie pozostawiono ani jednej z dawnych czas�w, ale miasto wygl�da�o niemal identycznie jak przed laty, wznosz�c si� tarasowo za pla��. Tak jak je zapami�tali.
��Tam jest Odeon � wspomina� Michel � a tam Nawar�
��Tam pracowa�am dla �G��bokich W�d�� Zastanawiam si�, co oni wszyscy teraz robi�?
��Utrzymywanie poziomu morza zajmuje pewnie sporo czasu. Dla wodniak�w zawsze si� znajdzie do�� pracy.
��To prawda.
Skierowali si� do starego budynku mieszkalnego Praxis. Jego �ciany pokrywa� g�sto bluszcz, bia�e stiuki wyblak�y, niebieskie okiennice wyp�owia�y. Michel powiedzia�, �e trzeba troch� nad tym wszystkim popracowa�, ale Maja kocha�a to miejsce takim, jakie by�o, czyli stare. Na trzecim pi�trze zauwa�y�a ich stare okno kuchenne i balkon, a obok � okno mieszkania Spencera. Sam Spencer mia� by� w �rodku.
Weszli w bram�, przywitali si� z now� konsjer�k� i dowiedzieli od niej, �e Spencer rzeczywi�cie znajduje si� wewn�trz� A raczej jego cia�o, poniewa� umar� w�a�nie tego popo�udnia.
Fakt ten nie powinien Mai szczeg�lnie poruszy�. Nie widzia�a przecie� Spencera Jacksona od lat, nigdy zreszt� zbyt cz�sto go nie widywa�a, nawet kiedy mieszka� po s�siedzku; w�a�ciwie nie zna�a go zbyt dobrze. Chyba nikt go nie zna�. Spencer nale�a� do najdziwaczniejszych przedstawicieli pierwszej setki, a przecie� wszyscy oni byli dziwni. Milcz�cy cz�owiek, kt�ry �y� po swojemu. Gdy inni si� ukrywali, mieszka� w �wiecie powierzchniowym, zmieniwszy to�samo��. Szpieg, kt�ry przepracowa� dwadzie�cia lat dla si� bezpiecze�stwa w Kasei Vallis, a� do tej nocy, kiedy grupa Mai wysadzi�a w powietrze miasto i odbi�a Saxa, ocalaj�c przy okazji Spencera. By� dwadzie�cia lat kim� innym, �y� z fa�szyw� przesz�o�ci� i nie mie� nikogo, z kim mo�na by porozmawia� Jak zmienia cz�owieka takie �ycie? Spencer od pocz�tku by� zamkni�ty w sobie, cichy i zachowywa� si� z rezerw�. Mo�e wi�c odpowiada� mu taki tryb �ycia. Przez lata, kiedy mieszkali w Odessie, wydawa� si� Mai przeci�tnym m�czyzn�, cho� pami�ta�a, �e stale poddawa� si� terapii Michela, a czasami bardzo ostro pi�; by� jednak mi�ym, niek�opotliwym s�siadem, na sw�j spos�b dobrym przyjacielem, spokojnym, rzetelnym i godnym zaufania. Z pewno�ci� kontynuowa� w�wczas prac� zwi�zan� z bogdanowistycznymi projektami, nigdy jej bowiem nie przerwa� � ani podczas swego podw�jnego �ycia, ani p�niej. Wielki projektant. Jego wykonane o��wkiem szkice by�y naprawd� pi�kne. Kto mo�e jednak wiedzie�, jak zmienia cz�owieka dwadzie�cia lat �ycia w ukryciu? Mo�e nawet w�asna to�samo�� wydawa�a mu si� przybrana. Maja nigdy nie rozpatrywa�a takiego problemu i nie potrafi�a sobie wyobrazi� �ycia Spencera, a teraz, gdy pakowa�a jego rzeczy w pustym mieszkaniu, zdziwi�a si�, �e nigdy wcze�niej nawet nie pr�bowa�a zastanowi� si� nad t� spraw�. Spencer jako� dawa� sobie rad� w �yciu i nikt o nim nie my�la�. Bardzo dziwne.
P�acz�c, powiedzia�a do Michela:
��O ka�dym trzeba my�le�!
Duval bez s�owa pokiwa� g�ow�. Spencer by� jednym z jego najlepszych przyjaci�.
W nast�pnych kilku dniach na pogrzeb zjecha�o zadziwiaj�co du�o os�b. Sax, Nadia, Michai�, Zeyk i Nazik, Roald, Kojot, Mary, Ursula, Marina i W�ad, J�rgen i Sibilla, Steve i Marion, George i Edvard, Samantha. Odessa wygl�da�a jak miejsce zebrania pozosta�ych cz�onk�w pierwszej setki i zaprzyja�nionych z nimi
Po kr�tkiej mszy nast�pi�y przemowy. Wszyscy m�wcy wygl�dali na zak�opotanych, jak gdyby nie wiedzieli, co powiedzie�. Z Da Vinciego przyjecha�a spora grupa in�ynier�w, koleg�w Spencera z okresu, gdy pracowa� jako projektant. Jednak wiele os�b go lubi�o, co zaskoczy�o Maj�, mimo i� sama czu�a do zmar�ego sympati�. Ciekawe, �e �w cz�owiek budzi� takie uczucia. Mo�e ka�dy t�umaczy� sobie zachowanie Spencera po swojemu i kocha� go jako cz�� samego siebie. Tak post�puje wielu ludzi; tak wygl�da �ycie.
Ceremonia zako�czy�a si� w porcie, gdzie in�ynierowie uwolnili helowy balon, z kt�rego na wysoko�ci stu metr�w zacz�y si� powoln� strug� wysypywa� prochy zmar�ego. Wtopi�y si� w mgliste powietrze, w b��kit nieba, w mied� zachodu s�o�ca.
Podczas nast�pnych dni t�um si� rozpierzch�. Maja w�drowa�a po mie�cie, zwiedzaj�c sklepy z u�ywanymi meblami i siadaj�c na �awkach gzymsu, sk�d obserwowa�a przesuwaj�ce si� nad wod� s�o�ce. Powr�t do Odessy by� cudowny, lecz bardziej ni� si� spodziewa�a, czu�a pogrzebowy ch��d �mierci Spencera. Jego odej�cie rzuca�o cie� nawet na urok tego najpi�kniejszego z miast i przypomnia�o Mai, �e wracaj�c tu i wprowadzaj�c si� do znanego, starego budynku, pr�bowali dokona� niemo�liwego: cofn�� si� w przesz�o�� i zaprzeczy� up�ywowi czasu. Pr�ba ta oczywi�cie by�a skazana na niepowodzenie, poniewa� wszystko przemija i niczego nie da si� powt�rzy�. Przyzwyczajenia to wielkie k�amstwa, kt�re uciszaj� w cz�owieku t�sknoty, sugeruj�c mu, �e co� nadal istnieje, podczas gdy tak naprawd� nic nie trwa�o wiecznie. Maja u�wiadomi�a sobie, �e po raz ostatni w �yciu siedzi dok�adnie w taki spos�b na tej �awce. Je�li przyjdzie na gzyms jutro i usi�dzie tu, wszystko wok� b�dzie inne � znowu przypadek jednostkowy, ostatni i niepowtarzalny raz. Nast�puj�ce po sobie ostatnie momenty � tak si� toczy�o �ycie: zawsze ostatni raz po ostatnim razie, finalno�� za finalno�ci� w niesko�czonym, nieodwracalnym szeregu. Maja stwierdzi�a, �e w gruncie rzeczy nic nie rozumie. S�owami nie spos�b wyrazi� �ycia, �adne poj�cia nie mog�y tego wyrazi�. Ale doznawa�a uczucia sko�czono�ci, niczym na widok brzegu czo�a fali na morzu albo z powodu sta�ego wiatru wiej�cego w jej umy�le, gnaj�cego naprz�d tak szybko, �e trudno by�o my�le�, a jeszcze trudniej czu�. W nocy, w ��ku pomy�la�a o niepowtarzalno�ci tego momentu i mocno u�ciska�a Michela, jak gdyby od si�y u�cisku zale�a�o, czy uda jej si� zatrzyma� dan� chwil�. Nawet Michel, nawet ten ma�y dwuosobowy �wiat, jaki zbudowali�
��Och, Michelu � szepn�a, przera�ona. � �ycie zbyt szybko ucieka.
Francuz skin�� g�ow�, zaciskaj�c usta. Nie pr�bowa� jej ju� poddawa� terapii ani pociesza� niezale�nie od sytuacji. Traktowa� teraz sw� przyjaci�k� jak r�wn� sobie, a jej nastroje � jak jedyn� licz�c� si� prawd�. Czasami jednak Maja potrzebowa�a jego optymizmu.
W tej chwili nie zaprzeczy� jej, ale te� nie powiedzia� nic pocieszaj�cego. Spencer by� jego przyjacielem. Przedtem, w odeskim okresie, kiedy Michel pok��ci� si� z Maj�, szed� czasami do niego spa� i z pewno�ci� rozmawiali do p�na nad szklaneczk� whisky. Jedynie on potrafi�by uratowa� Spencera. Teraz siedzia� na ��ku i wypatrywa� przez okno; zm�czony, stary cz�owiek. Jemu i Mai od dawna nie zdarza�y si� ju� k��tnie, cho� ona mia�a wra�enie, �e po ostrym sporze poczu�aby si� lepiej: uprz�tn�� paj�czyny, na�adowa� wewn�trzne akumulatory. Niestety, Michel nie reagowa� na jej prowokacje. K��tnie w og�le go nie interesowa�y, a poniewa� zrezygnowa� ju� z leczenia Mai, nie zamierza� si� r�wnie� k��ci� dla jej dobra. Nie. Siedzieli obok siebie na ��ku. Maja pomy�la�a, �e gdyby w tej chwili kto� wszed�, dostrzeg�by m�czyzn� i kobiet� tak starych i zm�czonych �yciem, �e nawet nie chce im si� ju� ze sob� rozmawia�. Po prostu para siedz�cych razem os�b, zatopionych we w�asnych my�lach.
��No c� � sapn�� Michel po bardzo d�ugim czasie. � A wi�c wreszcie przybyli�my.
Maja u�miechn�a si�. Pogodne stwierdzenie wypowiedziane z wielkim wysi�kiem. Michel by� odwa�nym cz�owiekiem. Zacytowa� niemal dok�adnie pierwsze s�owa Boone�a, gdy znale�li si� na Marsie. John mia� talent do czynienia zabawnych uwag. �A wi�c wreszcie przylecieli�my� � naprawd� brzmia�o g�upio. Mo�e jednak fraza ta by�a czym� wi�cej ni� tylko oczywistym stwierdzeniem, czym� wi�cej ni� bezmy�lnym okrzykiem. Co jeszcze m�g� mie� na my�li?
��A wi�c wreszcie przybyli�my � powt�rzy�a Maja. Mars. Najpierw symbol, potem miejsce. Teraz ona i Michel siedzieli w sypialni prawie pustego apartamentu, nie tego, w kt�rym mieszkali przedtem, lecz naro�nego mieszkania o du�ych oknach wychodz�cych na po�udnie i na zach�d. Wielka krzywizna morza i g�r charakterystyczna dla Odessy. Nie istnia�o drugie takie miejsce. Stare gipsowe �ciany poplamione, drewniane pod�ogi � pociemnia�e i wy�lizgane; trzeba by�o wielu lat, aby pokry�a je taka patyna. Za jednymi drzwiami znajdowa� si� salon, za drugimi korytarz prowadz�cy do kuchni. Mieli materac u�o�ony na drewnianej konstrukcji, tapczan, kilka krzese�, jakie� nie otwarte pud�a � rzeczy, kt�re tu pozostawili, a teraz odebrali z magazynu. Zastanawiaj�ce, jak kilka mebli mo�e zmieni� wygl�d pomieszczenia. Gdy Maja na nie patrzy�a, czu�a si� lepiej. Rozpakuj� si�, dobior� meble, stworz� co� swojego. Jeszcze raz odziej� nag� rzeczywisto�� �wiata. I dzi�ki Bogu za to.
Wkr�tce odby�y si� globalne wybory i �Uwolni� Marsa� wraz z grupk� ma�ych, zaprzyja�nionych partii uzyska�y spor� wi�kszo�� w globalnym parlamencie. Ich zwyci�stwo nie by�o jednak�e tak znacz�ce, jak si� spodziewano, tote� niekt�rzy z sojusznik�w narzekali na wynik i rozgl�dali si� za lepszymi uk�adami. Mangala sta�a si� ostatnio siedliskiem plotek, mo�na by�o sp�dza� przy ekranie ca�e dni, czytaj�c wypowiedzi felietonist�w, analityk�w i prowokator�w omawiaj�cych mo�liwe kierunki rozwoju sytuacji. Ze wzgl�du na nie rozwi�zan� dotychczas kwesti� imigracyjn�, stawki by�y wy�sze ni� podczas wybor�w ubieg�ych lat; �wiadczy� o tym t�ok w Mangali. Rezultat wybor�w do kolejnej rady wykonawczej pozostawia� sporo do �yczenia, pojawi�y si� te� plotki, �e Jackie musi ostro walczy�, by utrzyma� pozycj� przyw�dczyni partii.
Maja wy��czy�a monitor i g��boko si� zamy�li�a. P�niej zadzwoni�a do Athosa, kt�ry wydawa� si� zaskoczony jej widokiem. By� bardzo uprzejmy. Wybrano go na reprezentanta miast z zatoki Nepentes i ci�ko pracowa� w Mangali dla �zielonych�, kt�rzy stworzyli ca�kiem mocn�, solidn� grup� przedstawicieli i zawarli wiele interesuj�cych nowych sojuszy.
��Powiniene� kandydowa� do rady wykonawczej � zasugerowa�a mu Maja.
Teraz by� jeszcze bardziej zaskoczony.
��Ja?
��Ty. � Maja chcia�a doda�, aby spojrza� w lustro i przemy�la� jej s�owa, ale ugryz�a si� w j�zyk. � Podczas kampanii wywar�e� najlepsze wra�enie. Sporo os�b chce utrzyma� polityk� proziemsk�, tyle �e nie wiedz�, kogo maj� popiera�. Jeste� najlepszym kandydatem. M�g�by� nawet porozmawia� z przedstawicielami �Naszego Marsa�. Mo�e uda ci si� ich nam�wi�, by wycofali si� z sojuszu z parti� Jackie. Obiecaj im kilka stanowisk, g�os cz�onka rady i sympati� ze strony wszystkich �czerwonawych�.
Athos by� zmartwiony. Powi�zania z Jackie wyklucza�y kandydowanie do rady � m�g�by napyta� sobie biedy. Zw�aszcza gdyby przynios�y skutek jego negocjacje z �Naszym Marsem�. Jednak po wizycie Petera z pewno�ci� nie by� ju� tak zaanga�owany w ten zwi�zek, jak podczas przyjemnych nocy na kanale. Rozmowa z Maj� da�a mu sporo do my�lenia. Ach, do ilu� rzeczy mo�na sk�oni� ludzi!
Chocia� nie zamierza�a powiela� wcze�niejszego trybu �ycia w Odessie, pragn�a podj�� prac�. Hydrologia po raz kolejny zwyci�y�a pierwotn� stref� zainteresowa� Rosjanki � ergonomik� (i, oczywi�cie, polityk�). Maj� ciekawi� cykl wodny Hellas i bardzo si� chcia�a dowiedzie�, jak wygl�da praca przy pe�nym basenie. Michel nadal prowadzi� praktyk�, a poza tym zamierza� si� zaj�� projektem, o kt�rym wspomnieli mu m�odzi tubylcy w Rodos. Maja te� pragn�a dzia�a�, wi�c gdy si� rozpakowali i umeblowali nowe mieszkanie, wysz�a poszuka� aktualnej siedziby �G��bokich W�d�.
Okaza�o si�, �e stare biura przeniesiono do bardzo eleganckich pomieszcze� na pla�y. Nazwy nie by�o wprawdzie w ksi�dze adresowej, ale znalaz�a w niej adres Diany. Mieszka�a w jednym z du�ych dom�w szeregowych w g�rnej cz�ci miasta i ucieszy�a si�, gdy przysz�a Maja. By�a zadowolona, �e mo�e p�j�� z ni� na obiad i opowiedzie� o aktualnej sytuacji w lokalnym �wiecie wodnym, kt�rym ci�gle si� zajmowa�a.
��Wi�kszo�� ludzi z �G��bokich W�d� przenios�a si� wprost do Instytutu Morza Hellas. � By�a to grupa z�o�ona ze specjalist�w r�nych dyscyplin naukowych, kt�rzy reprezentowali sp�dzielnie rolnicze, stacje wodne po�o�one wok� basenu, tereny po�owu ryb, Uniwersytet Odeski oraz wszystkie nadbrze�ne miasta i kolonie le��ce wy�ej, na rozleg�ym sto�kowym obszarze dzia��w wodnych basenu. Miasta na wybrze�u by�y szczeg�lnie zainteresowane ustabilizowaniem poziomu morza tu� nad starym minusjednokilometrowym konturem, czyli zaledwie kilkadziesi�t metr�w ponad aktualny poziom Morza P�nocnego. � Nie chc�, �eby poziom morza zmieni� si� cho�by o metr � ci�gn�a Diana. � Wielki Kana� jest bezu�yteczny jako sp�ywowy ciek prowadz�cy do Morza P�nocnego, poniewa� �luzy wymagaj� wody p�yn�cej w obu kierunkach. Chodzi wi�c o r�wnowa�enie strat wskutek parowania z nap�ywem wody z warstw wodono�nych i deszcz�w. Do tej pory si� udawa�o. Strata wskutek parowania wprawdzie nieco przewy�sza ilo�� deszcz�wki w wododzia�ach, tote� co roku o kilka metr�w pog��bia si� formacje wodono�ne. Problem pojawi si�, jednak dopiero za jaki� czas, poniewa� pozosta�a dobra rezerwa wodono�na, kt�r� w przysz�o�ci prawdopodobnie b�dzie mo�na uzupe�nia�. Zreszt�, nie wiem� Tak czy owak, to jest nasze g��wne zmartwienie: atmosfera zabiera wi�cej wody, ni� mog� dostarczy� formacje wodono�ne.
��Czy atmosfera w ko�cu ca�kowicie si� nawodni?
��Mo�e. Nikt w�a�ciwie nie potrafi okre�li�, na ile stanie si� wilgotna. Badania klimatologiczne to �art, je�li chcesz zna� moje zdanie. Stworzenie globalnych modeli po prostu jest zbyt skomplikowane, za wiele tu nieznanych zmiennych� Wiemy jedynie, �e powietrze ci�gle jest do�� suche i �e istnieje mo�liwo�� nawilgotnienia go. Ka�dy wi�c wierzy w to, w co chce, i pr�buje korzysta� z wody, a s�dy ekologiczne tropi� ten proceder najlepiej, jak potrafi�.
��Czy nie zakazuj� wszelkich dzia�a�?
��C�, tylko du�ych pomp cieplnych. Nie zajmuj� si� drobiazgami, a przynajmniej dot�d si� nie zajmowa�y, poniewa� ostatnio sta�y si� bardziej nieust�pliwe i przeciwstawiaj� si� nawet mniejszym projektom.
��Wydaje mi si�, �e w�a�nie mniejsze projekty s� najbardziej wymierne.
��Chyba tak. Wi�kszo�� z nich wzajemnie si� znosi. Wiesz, istnieje sporo projekt�w �czerwonych�, kt�re chroni� wy�ej po�o�one tereny i jak najwi�cej miejsc na po�udniu. �Czerwoni� dostali ten konstytucyjny limit wysoko�ciowy, tote� zawsze wnosz� skargi wprost do s�du globalnego. Wygrywaj� tam i robi� swoje, a p�niej trzeba w jaki� spos�b skompensowa� braki. W sensie prawnym to koszmar.
��Staraj� si� utrzyma� stabilizacj�.
��Ja uwa�am, �e na du�ych wysoko�ciach samorzutnie powstaje atmosfera i wi�cej wody, ni� przypuszczali. Trzeba wej�� naprawd� wysoko, �eby znale�� nietkni�te obszary.
��Ale m�wi�a�, �e wygrywaj� w s�dzie?
��W s�dach, tak. W atmosferze, nie. Zbyt du�o si� dzieje.
��Mo�e b�d� pr�bowali zaskar�y� fabryki gaz�w oran�eriowych.
��Zaskar�aj� je, ale przegrywaj�, poniewa� wszyscy popieraj� produkcj� gaz�w. Bez nich znajdziemy si� w epoce lodowcowej i zostaniemy w niej na zawsze.
��A redukcja poziom�w emisji�
��Tak, tak, wiem. Ci�gle walcz�. Nigdy nie dadz� za wygran�.
��Masz racj�.
Tymczasem uzgodniono poziom morza Hellas. Wydano ustaw� i wysi�ki wszystkich skupi�y si� na walce o to, by morze by�o zgodne z prawem. W praktyce ca�a sprawa okazywa�a si� niezwykle skomplikowana, chocia� w sensie teoretycznym wydawa�a si� prosta: dokonywano pomiar�w cyklu hydrologicznego: burz, odchyle� w ilo�ci opad�w (deszczu i �niegu), topnienia i przes�czania si� wody w grunt, sp�ywu strumieni i rzek do jezior, a potem do morza Hellas; brano pod uwag� zamarzanie w zimie i letnie parowanie� Dla cyklu niezb�dna by�a stabilizacja poziomu morza, kt�ry mia� prawie rozmiar Morza Karaibskiego. Gdyby okaza�o si�, �e wody jest zbyt wiele, mo�na by cz�� wypompowa� do opustosza�ych formacji wodono�nych w G�rach Amphitrites na po�udniu. Takie dzia�ania ogranicza� sk�ad ska�y ponad warstwami wodono�nymi � by�a porowata i po usuni�ciu wody krusza�a, utrudniaj�c lub uniemo�liwiaj�c ponowne nape�nienie. Na tym polega� jeden z g��wnych problem�w, jakie napotyka� projekt. Utrzymanie r�wnowagi�
Podobne dzia�ania organizowano wsz�dzie na Marsie. Zadanie by�o szalone, ale bardzo przez wszystkich po��dane. Diana m�wi�a Mai, �e podejmowane s� wysi�ki, by utrzyma� basen Argyre w stanie suchym. Projekt ten by� na sw�j spos�b r�wnie ogromny jak plan wype�nienia Hellas. Zbudowano gigantyczne ruroci�gi, kt�rymi mo�na by odprowadzi� wod� z Argyre do Hellas (gdyby Hellas potrzebowa�o wody) albo do rzecznych dop�yw�w, p�yn�cych do Morza P�nocnego.
��A Morze P�nocne? � spyta�a Maja.
Diana potrz�sn�a g�ow�. Najwyra�niej wszyscy zgadzali si�, �e Morze P�nocne musi pozosta� w stanie �naturalnym�. Obserwowano je, czekaj�c, co si� zdarzy, a miasta na wybrze�u ryzykowa�y zatopienie. Wielu s�dzi�o, �e poziom morza nieco opadnie � gdy woda zmieni si� w zmarzlin� albo zostanie uwi�ziona w kt�rym� z tysi�cy kraterowych g�rskich jezior na po�udniu. Potem znowu na Marsie spadn� deszcze i woda sp�ynie do Morza P�nocnego. Diana powiedzia�a Mai, �e nale�y podj�� decyzje zwi�zane w�a�nie z obszarami g�rskimi, le��cymi na po�udniu. Wywo�a�a na nadgarstkowy ekran map� i wyja�ni�a, �e przedstawiciele sp�dzielni zajmuj�cych si� wododzia�ami ci�gle w�druj� po okolicy i instaluj� drena�e, kieruj� wod� do strumieni g�rskich, wzmacniaj� koryta rzek, dr��� lotne piaski, gdzie czasami odkrywaj� pod warstwami mia�u ukryte �o�yska dop�yw�w starych dzia��w wodnych, chocia� przewa�nie nowe strumienie trzeba opiera� na lawowych nier�wno�ciach, kanionach prze�amowych albo � sporadycznie � kr�tkich kana�ach. Wynik tych dzia�a� nie przypomina� przejrzystego, �y�kowatego uk�adu ziemskich wododzia��w: powstawa� bez�ad ma�ych, kolistych jezior, zmro�onych bagien, potok�w w kanionach i d�ugich, prostych rzek nagle skr�caj�cych w bok, znikaj�cych w zapadliskach lub ruroci�gach. Tylko ponownie wype�nione stare koryta rzek wygl�da�y �normalnie�, we wszystkich innych miejscach teren przypomina� raczej obszar po bombardowaniu i ulewie � leje wype�nione deszcz�wk�.
Wielu dawnych pracownik�w �G��bokich W�d�, kt�rzy w swoim czasie nie przy��czyli si� do Instytutu Morza Hellas, za�o�y�o w�asn� sp�dzielni�, prowadz�c� dzia�alno�� us�ugow�. Jej cz�onkowie zaznaczali mi�dzy innymi na mapach baseny wody gruntowej wok� Hellas, mierzyli ilo�� wody powracaj�cej do formacji wodono�nych i podziemnych rzek, obliczali, ile wody mo�na by zmagazynowa� i odzyska�. Diana nale�a�a do tej sp�dzielni, podobnie jak kilka innych os�b ze starego biura Mai. Po obiedzie Diana posz�a do pracy i poinformowa�a reszt� grupy o powrocie Rosjanki; kiedy us�yszeli, �e Maja chcia�aby si� do nich przy��czy�, zaproponowali jej stanowisko w sp�dzielni ze zmniejszon� op�at� sk�adkow�. Zadowolona z takiego komplementu, Maja zdecydowa�a si� przyj�� ich ofert�.
I tak zacz�a pracowa� dla �Poziomu Egejskich W�d Gruntowych�. Wstawa�a rano, parzy�a kaw�, jad�a grzank�, biszkopty,
Najwyra�niej wi�c Mai uda�o si� usun�� Jackie z globalnego placu zabaw. Niestety, si�y antyimigracyjne ci�gle by�y u w�adzy � ludzie z �Uwolni� Marsa� wraz z zaprzyja�nionymi partiami stale utrzymywali superwi�kszo�� w parlamencie. Nie dosz�o do �adnej znacz�cej zmiany, �ycie toczy�o si� dalej, z coraz bardziej przeludnionej Ziemi nadal dociera�y z�owieszcze wiadomo�ci. Maja by�a pewna, �e wielu Ziemian postanowi�o przylecie� kt�rego� dnia na Marsa. Dotr� tu, rozejrz� si�, zrobi� pewne plany, skoordynuj� wysi�ki. Naprawd�, lepiej je�� �niadanie, nie w��czaj�c ekranu, inaczej mo�na straci� apetyt.
Postanowi�a chodzi� do �r�dmie�cia, na gzyms i jada� wi�ksze �niadania w towarzystwie Diany, a p�niej Nadii i Arta albo go�ci odwiedzaj�cych Odess�. Po posi�ku sz�a do biura �PEWG�, po�o�onego blisko wschodniego ko�ca pla�y � by� to przyjemny spacerek na powietrzu, kt�re z ka�dym rokiem stawa�o si� coraz bardziej s�one. Maja obj�a stanowisko podobne temu w �G��bokich Wodach�: s�u�y�a jako ��cznik mi�dzy �PEWG� i Instytutem Morza Hellas oraz dowodzi�a zmiennym zespo�em areolog�w, hydrolog�w i in�ynier�w, kieruj�c ich poszukiwawcze wysi�ki przewa�nie w g�ry Hellespontus i Amphitrites, gdzie znajdowa�a si� wi�kszo�� formacji wodono�nych. Sama wyprawia�a si� na wycieczki po wybrze�u, by sprawdza� obozowiska i urz�dzenia badawcze. Wchodzi�a te� na wzg�rza i cz�sto zatrzymywa�a si� w ma�ym mie�cie portowym Montepulciano, na po�udniowo-zachodnim brzegu morza. Gdy nie opuszcza�a Odessy, przewa�nie wychodzi�a wcze�niej z pracy i w�drowa�a po mie�cie, kupuj�c u�ywane meble albo ubrania. Zacz�a si� interesowa� now� mod� na ka�d� por� roku. Odessa by�a eleganckim miastem, ludzie dobrze si� tu ubierali, a najnowsze trendy podoba�y si� Mai, wygl�da�a wi�c jak bardzo ma�a, podstarza�a tuby �ka; przy tym trzyma�a si� po kr�lewsku, chodzi�a prosto, z podniesion� g�ow�� Cz�sto mia�a ochot� dotrze� na gzyms p�nym popo�udniem, sz�a w�wczas do mieszkania lub siada�a w parku pod gzymsem. Latem czasami jada�a wczesne kolacje w kt�rej� z restauracji na wybrze�u. Jesieni� przy nabrze�u dokowa�a flotylla statk�w. Za�oga przerzuca�a k�adki mi�dzy statkami i kaza�a sobie p�aci� za wej�cie z okazji �wi�ta wina; po zmroku nad jeziorem strzela�y fajerwerki. Zim� nad morzem wcze�nie zapada� zmrok, wod� przy brzegu czasami pokrywa� l�d, po�yskuj�cy gam� wszystkich czystych, pastelowych barw, jakie pojawi�y si� na niebie tego wieczoru. Po lodzie sun�li �y�wiarze i szybkie, niskie bojery.
Pewnego razu, gdy Maja samotnie jad�a kolacj� w ostatniej godzinie przed zmierzchem, us�ysza�a, �e w s�siedniej alei jaka� trupa teatralna wystawia
Nast�pnie trupa teatralna przysz�a do restauracji na kolacj� i Maja zagadn�a re�yserk�, tubylk� w �rednim wieku imieniem Latrobe, kt�ra ch�tnie podj�a dyskusj� na temat sztuki i Brechtowskiej teorii teatru politycznego. Okaza�o si�, �e Latrobe jest nastawiona proziemsko i proimigracyjnie. Chcia�a wystawia� sztuki b�d�ce odzwierciedleniem kwestii zwi�zanych z otwarciem Marsa i asymilacj� nowych imigrant�w. Re�yserki nie zadowala�a ilo�� istniej�cych sztuk z repertuaru klasycznego, kt�re wspiera�yby tego typu problemy. Istnia�o zapotrzebowanie na nowe sztuki. Maja opowiedzia�a jej o wieczornych zebraniach politycznych, organizowanych przez Dian� w czasach w�adzy ZT ONZ, o spotkaniach w parkach, o w�asnym pomy�le wprowadzenia koloru b��kitnego do o�wietlenia sceny. Latrobe zaprosi�a Maj�, by przysz�a na pr�b� i porozmawia�a z cz�onkami grupy na tematy polityczne, a tak�e � je�li chce � pomog�a przy o�wietleniu, kt�re mo�na by�o nazwa� s�abym punktem trupy, wywodz�cej si� zreszt� z tych samych zebra� parkowych. Mo�e mogliby si� znowu tam spotyka� i wystawi� kilka kolejnych sztuk Brechta.
Maja zgodzi�a si� przychodzi� i rozmawia� z trup�, a po pewnym czasie � niemal bezwiednie � znalaz�a si� w ekipie o�wietleniowej; pomaga�a r�wnie� przy wyborze stylowych kostium�w. D�ugo w noc przedstawia�a aktorom koncepcje teatru politycznego i pomog�a im znale�� nowe sztuki. Powoli sta�a si� kim� w rodzaju konsultanta estetyczno-politycznego i uparcie nie zgadza�a si� zagra� �adnej roli na scenie � odmawia�a zar�wno cz�onkom trupy, jak i Michelowi oraz Nadii.
��Nie � powtarza�a. � Nie chc� gra�. Gdybym si� zgodzi�a na jakikolwiek epizod, natychmiast poprosiliby, �ebym zagra�a Maj� Tojtown� w sztuce o Johnie.
��To jest opera � zauwa�y� Michel. � Musia�aby� �piewa� sopranem.
��I tak by mnie prosili.
Nie chcia�a gra�. Wystarcza�o jej codzienne �ycie. Niemniej jednak obcowanie ze �wiatem teatru sprawia�o jej prawdziw� przyjemno��. Uwa�a�a teatr za nowy spos�b przemawiania do ludzi i zmieniania ich opinii, w dodatku nie tak m�cz�cy jak bezpo�redni kontakt na niwie polityki, a tak�e znacznie zabawniejszy i by� mo�e w jaki� spos�b nawet skuteczniejszy. W Odessie teatr stanowi� pot�g�. Kino by�o sztuk� martw�, niezmiennym i nieprzerwanym przep�ywem ekranowych obraz�w; mieszka�com miasta wszystkie wydawa�y si� r�wnie nudne. Obywatele Odessy najwyra�niej lubili bezpo�rednio�� i ryzyko, jakie ni�s� ze sob� spontaniczny wyst�p, a tak�e niepowtarzalno�� danego momentu, kt�ry nigdy nie wr�ci, nigdy nie b�dzie taki sam. Teatr sta� si� tu najwa�niejsz� sztuk�, podobnie zreszt� jak w wielu innych marsja�skich miastach.
W nast�pnych M-latach odeski zesp� wystawia� kolejne sztuki polityczne wraz z kompletnym przegl�dem dzie� tw�rc�w nale��cych do �Po�udniowoafryka�skiego Atolu Fugard�, ostrych, nami�tnych dramat�w, kt�re analizowa�y uprzedzenia, ksenofobi� ludzkiej duszy. Maja uwa�a�a te utwory za najlepsze angloj�zyczne sztuki, jakie napisano od czas�w Szekspira. Nast�pnie zesp� przyczyni� si� do odkrycia i rozs�awienia ekipy nazwanej p�niej �Grup� Odesk�� � stworzy�o j� sze�ciu m�odych, lokalnych dramaturg�w obu p�ci o r�wnie ci�tych pi�rach, co tw�rcy z �Fugarda�. W swoich sztukach omawiali problemy dr�cz�ce nowych
W tamtych latach, podczas mijaj�cych miesi�cy Latrobe wystawi�a tak�e wiele sztuk nale��cych do klasyki. Kiedy Maja ogl�da�a spektakle, coraz mocniej czu�a si�� tragedii. Lubi�a pomaga� w przygotowywaniu nowych sztuk politycznych, w kt�rych gniew b�d� optymizm ��czy� si� z utopijno�ci� i poparciem dla post�pu, najg��biej jednak porusza�y j� utwory uwa�ane przez ni� za najprawdziwsze � stare ziemskie tragedie. Im �bardziej� tragiczny by� dramat, tym wi�ksze robi� na Rosjance wra�enie. Mocno na ni� dzia�a�o opisane przez Arystotelesa katharsis. Po obejrzeniu dobrych przedstawie� Maja reagowa�a wewn�trznym rozchwianiem, lecz tak�e czu�a si� oczyszczona i szcz�liwsza, a pewnej nocy zda�a sobie spraw�, �e zast�puj� jej one k��tnie z Michelem (Francuz stwierdzi�by, �e s� swego rodzaju sublimacj� i mia�by racj�), a przy tym stanowi� spos�b �atwiejszy, godniejszy i szlachetniejszy. Dostrzega�a r�wnie� zwi�zek z kultur� staro�ytnych Grek�w (wsz�dzie wok� basenu Hellas � w miastach i w�r�d �dzikich� � u�ywano s�owa �neoklasycyzm�), kt�ry by� w jej opinii niezwykle cenny dla Marsjan, zw�aszcza je�li wzi�o si� pod uwag� wielk� uczciwo�� Grek�w, a tak�e ich stoicyzm w podej�ciu do rzeczywisto�ci. Dramaty
�Trzeba by�o, by si� sta�o tak, jak jest�. Jakie� to prawdziwe! Maja kocha�a prawd�. Smutne sztuki, smutn� muzyk� � pie�ni �a�obne, cyga�skie tanga,
Maja wysz�a z d�ugiego, m�cz�cego, ale i inspiruj�cego przedstawienia
��Czy� to nie by�o cudowne i wspania�e?
��Ka, Maju, nie wiem, wola�bym wersj� p�niejsz�, t�, w kt�rej Kordelia zostaje uratowana i po�lubia Edgara. Znasz?
��Ba! G�upie dziecko! Dzi� wieczorem opowiedzieli�my prawd�! Tylko to si� liczy! A rano mo�esz wr�ci� do swoich k�amstw! � Za�mia�a si� zgrzytliwie i pu�ci�a rami� m�odzie�ca, pozwalaj�c, by do��czy� do przyjaci�. � Niem�dra m�odo��!
��To jest Maja � wyja�ni� swoim towarzyszom Marsjanin.
��Tojtowna? Ta z opery?
��Tak, ale prawdziwa.
��Prawdziwa � zadrwi�a Maja, machaj�c pogardliwie r�k�. � Nawet nie wiesz, co jest prawdziwe. � Uwa�a�a, �e ona sama bardzo dobrze zdaje sobie z tego spraw�.
Do Odessy na tydzie� czy dwa przyje�d�ali przyjaciele. P�niej, kiedy lata stawa�y si� coraz cieplejsze, sp�dzali jeden z grudni�w w pla�owej wiosce na zach�d od miasta, w chacie za wydmami. P�ywali w�wczas, �eglowali, p�ywali na deskach surfingowych lub le�eli na piasku pod parasolami, czytaj�c i przesypiaj�c perihelium. Potem, w drugim grudniu albo styczniu wracali do Odessy, do swojskich wyg�d mieszkania, do miasta, w po�yskliwe �wiat�o po�udniowej jesieni, najd�u�szej pory marsja�skiego roku. Powoli zbli�a�o si� aphelium, ka�dy nast�pny dzie� stawa� si� coraz mroczniejszy i bledszy, a� w ko�cu nadchodzi�o Ls siedemdziesi�t. Mi�dzy tym dniem a zimowym przesileniem dnia z noc� przy Ls dziewi��dziesi�t odbywa�o si� Lodowe �wi�to i wtedy je�dzili na �y�wach po bia�ym lodzie morza pod samym gzymsem, patrz�c w g�r� na pla�ow� cz�� miasta zasypan� �niegiem, bia�� pod czarnymi chmurami; uprawiali te� bojery, sun�c po lodowym morzu tak daleko, �e miasto stawa�o si� male�k� przerw� w bia�ej krzywi�nie du�ego brzegu. Czasami Maja jada�a samotnie w zaparowanych, ha�a�liwych restauracjach i czeka�a, a� zacznie gra� muzyka; przez okno widzia�a, jak mokry �nieg zasypuje ulic�. Wchodzi�a do ma�ego, starego teatru i czu�a w powietrzu rado��. Gdy po raz pierwszy po zimie jad�a na balkonie, maj�c na sobie sweter z powodu ch�odu, ogl�da�a nowe p�czki na koniuszkach trzech ga��zek; ich ziele� nie przypomina�a niczego innego � male�kie �zy
Kt�rego� ranka w��czy�a monitor, przejrza�a wiadomo�ci i dowiedzia�a si�, �e w Huo Hsing Vallis odkryto wielk�, za�o�on� nielegalnie chi�sk� osad� (jak gdyby nazwa usprawiedliwia�a wtargni�cie). Zaskoczeni przedstawiciele globalnej policji kazali kolonistom opu�ci� osad�, tamci jednak zdecydowanie przeciwstawili si� poleceniu. Chi�ski rz�d ostrzeg� Marsa, �e wszelki atak na koloni� zostanie odczytany jako napa�� na obywateli tego kraju i spotka si� z odpowiednim odzewem.
��Co takiego!? � krzykn�a Maja. � No nie!
Zadzwoni�a do Mangali i skontaktowa�a si� z wszystkimi osobami, kt�re zna�a; obecnie niewielu jej znajomych pe�ni�o wa�ne funkcje. Spyta�a, co wiedz� i dlaczego osadnik�w nie odprowadzono pod eskort� do windy i nie wys�ano do domu.
��Ich post�powanie jest niemo�liwe do przyj�cia! Musicie to powstrzyma�!
Niestety, od pewnego czasu zdarza�y si� tego typu �najazdy�, cho� nieco mniej ra��ce. Maja dowiadywa�a si� o nich ze sporadycznych relacji w wiadomo�ciach. Imigranci l�dowali w tanich pojazdach �adowniczych, omijaj�c wind� i w�adze w Sheffield. Rakietowo-spadochronowe �adowniki � jak za dawnych czas�w� Niewiele mo�na by�o zrobi� w tej sytuacji, nie prowokuj�c mi�dzyplanetarnego konfliktu. Nieoficjalnie kilka os�b bardzo ci�ko pracowa�o nad rozwi�zaniem tej kwestii. ONZ popiera�a Chiny, co dodatkowo utrudnia�o sytuacj�. Nast�powa� post�p, bardzo powolny, lecz pewny. Mai powiedziano, aby si� nie martwi�a.
Wy��czy�a ekran. Kiedy� wydawa�o jej si�, �e je�li dostatecznie mocno si� postara, zmieni ca�y �wiat. Teraz wiedzia�a, �e jest to iluzja, teraz wiedzia�a lepiej!
Chocia� trudno by�o jej si� przyzna� do w�asnej niemocy.
��Ten fakt wystarczy, aby cz�owiek sta� si� �czerwonym� � powiedzia�a do Michela, wychodz�c do pracy. � Wystarczaj�co, aby si� pcha� do Mangali � ostrzeg�a go.
Na szcz�cie, w ci�gu tygodnia kryzys min��. Osi�gni�to porozumienie � kolonia zosta�a, a w zamian za to Chi�czycy obiecali przys�a� na Marsa w nast�pnym roku odpowiednio mniejsz� liczb� legalnych imigrant�w. Rozwi�zanie niewielu zadowala�o, lecz trzeba si� by�o z tym pogodzi�. Mimo nowych problem�w, �ycie toczy�o si� dalej.
Pewnego p�nowiosennego popo�udnia Maja wraca�a z pracy do domu i jej uwag� przyci�gn�� rz�d krzew�w r�anych na ty�ach gzymsu. Podesz�a, by si� przyjrze� dok�adniej. Za krzakami znajdowa�a si� aleja Harmakhisa, ludzie chodzili po niej, mijaj�c kafeterie, wi�kszo�� si� spieszy�a. Na krzewach wyros�o wiele m�odych listk�w, kt�rych br�z stanowi� mieszanin� zieleni i czerwieni. M�ode r�e mia�y barw� klarownej ciemnej czerwieni, ich l�ni�ce, aksamitne p�atki �wieci�y w popo�udniowym �wietle. �Lincoln� � g�osi� napis. Gatunek r�y. A tak�e najwi�kszy Amerykanin wszech czas�w, cz�owiek, kt�ry wydawa� si� Mai po��czeniem Johna i Franka. Jeden z �Grupy� napisa� o tym przyw�dcy wspania�� sztuk�, mroczn� i �k�opotliw�� � bohater zostaje bezsensownie zamordowany; prawdziwy wyciskacz �ez. Marsjanie potrzebowali teraz nowego Lincolna. Czerwie� r� pi�knie si� jarzy�a. Nagle Maja musia�a odwr�ci� wzrok, poniewa� na chwil� poczu�a si� o�lepiona, jak gdyby spojrza�a w s�o�ce.
Nast�pnie dostrzeg�a wiele rzeczy naraz.
Kszta�ty, kolory� By�a ich bardzo �wiadoma, ale nie wiedzia�a, czym s� i kim jest ona sama� Oniemia�a, usi�owa�a si� rozpozna�
Nagle natar�o na ni� mn�stwo wspomnie� jednocze�nie. R�a, Odessa, przypomnia�a sobie wszystko i mia�a wra�enie, �e nigdy tego nie zapomnia�a. Zatoczy�a si� i pr�bowa�a skupi� my�li, aby odzyska� r�wnowag�.
��Ach, nie � szepn�a. � M�j Bo�e.
Prze�kn�a �lin�. Mia�a suche gard�o, bardzo suche. Fizjologiczny objaw. Trwa� kr�tko. Sykn�a, zd�awi�a krzyk. Sta�a na �wirowej �cie�ce, przed ni� widnia�a br�zowa ziele� �ywop�otu, kt�r� dostrzega�a poprzez w�ciek�� czerwie�. Pomy�la�a, �e musi sobie zapami�ta� ten kolorystyczny efekt do przygotowywanej nast�pnej jakobi�skiej sztuki.
Zawsze wiedzia�a, �e do tego dojdzie. Zawsze. Nawyk to taki k�amca; Maja wiedzia�a. Wewn�trz niej tyka�a bomba, w dawnych czasach z cz�stotliwo�ci� oko�o trzech miliard�w tykni��, teraz dziesi�ciu; a mo�e wi�cej albo mniej. Tykni�cia ci�gle jednak trwa�y. S�ysza�a, �e kiedy� kto� o ma�o nie kupi� zegara, kt�ry zwalnia� przez pewn� ustalon� liczb� godzin, przypuszczalnie tak�, jaka pozosta�aby, gdyby cz�owiek mia� �y� pi��set lat albo tyle, ile sobie wybierze. Wybierz milion i odpr� si�. Wybierz co� i skup si� bardziej na aktualnej chwili. Albo zatop si� w swoich przyzwyczajeniach i nigdy nie my�l o �yciu � tak post�powali wszyscy, kt�rych Maja zna�a.
Dzia�aj�c w ten spos�b, by�aby idealnie szcz�liwa. �y�a ju� tak przedtem i w�a�ciwie znowu mog�aby tak �y�. Tyle �e obecnie co� si� zdarzy�o i znalaz�a si� w jakiej� szczelinie, w pustym czasie, pomi�dzy kolejnymi zestawami nawyk�w; czeka�a na jak�� zmian� Nie, nie! A dlaczego nie? Nie chcia�a takich okres�w, by�y zbyt trudne� Podczas nich pojawia�o si� poczucie up�ywaj�cego czasu, uczucie, kt�rego niemal nie potrafi�a znie��. My�l, �e wszystko zdarza si� po raz ostatni. Nienawidzi�a tego doznania, naprawd� go nienawidzi�a. Tym razem wcale nie zmieni�a swoich przyzwyczaje�! Nic si� nie zmieni�o; to, co nowe, pojawi�o si� samo. Mo�e min�o zbyt wiele czasu od ostatniej zmiany, a mo�e teraz, kiedy wybra�a, co� si� zacznie zdarza� przypadkowo albo cz�sto�
Maja posz�a do domu (my�l�c: Wiem, gdzie jest m�j dom) i pr�bowa�a opowiedzie� Michelowi, co jej si� przydarzy�o. Opisywa�a, �ka�a, znowu opisywa�a, wreszcie zrezygnowa�a.
��Tylko raz robimy w �yciu dan� rzecz! Rozumiesz?
Michel bardzo si� zaniepokoi�, chocia� stara� si� tego nie okazywa�. Maja jednak, niezale�nie od w�asnego, �wietnie potrafi�a rozpozna� nastr�j Monsieura Duvala. Michel powiedzia�, �e jej
��Jest chyba czym� w rodzaju tymczasowej interferencji we wzorcach fal m�zgowych. Przy przej�ciu od fal alfa do fal delta nast�puje niewielkie za�amanie. Je�li zgodzisz si� nosi� ma�y przyrz�d kontrolny, dowiemy si� wi�cej nast�pnym razem, gdy to si� zdarzy, je�li si� zdarzy. Tw�j przypadek przypomina sen na jawie, podczas kt�rego niedost�pna jest pewna cz�� percepcji.
��Czy mo�na pozosta� w tym stanie na sta�e?
��Nie. Nie znam takiego przypadku. Tego typu pami�ciowe za�mienia zdarzaj� si� rzadko i zawsze kr�tko.
��Albo tak by�o dotychczas.
Michel usi�owa� si� zachowa� tak, jak gdyby strach Mai by� zupe�nie bezpodstawny.
Rosjanka wiedzia�a jednak lepiej. Posz�a do kuchni przygotowa� posi�ek. Trzask garnk�w, otwarcie lod�wki, wyj�cie warzyw, posiekanie ich i wrzucenie na patelni�. Ciach, ciach, ciach. Przesta� p�aka�, przesta� p�aka�; nawet co� takiego zdarza�o si� wcze�niej tysi�c razy. Katastrofa, kt�rej nie mo�na unikn��, a tu nagle nawyk zwany g�odem. W kuchni, pr�buj�c ignorowa� wszystko i przyrz�dza� posi�ek; ile� razy dzia�o si� podobnie. No c�, a wi�c wreszcie przybyli�my. Jeste�my.
W nast�pnych dniach Maja omija�a rz�d krzew�w r�anych, obawiaj�c si� kolejnego za�mienia. Niestety, krzewy wida� by�o wsz�dzie na tym fragmencie gzymsu, kt�ry ci�gn�� si� a� do tamy. Prawie ci�gle kwit�y, zadziwiaj�c mieszka�c�w i przyjezdnych. I pewnego razu, w tym samym popo�udniowym �wietle, kt�re zalewa�o Hellespontus i sprawia�o, �e wszystko na zach�d od Odessy wydawa�o si� dziwnie wyp�ukane, za�mione i pogr��one w pastelowych nieprzezroczysto�ciach, a zatem w tym �wietle oko Mai nagle zak�u�y kropeczki czerwonych r� w �ywop�ocie, mimo i� sz�a po tamie� Rosjanka, widz�c z jednej strony gobelin piany na czarnej wodzie, a z drugiej r�e i wznosz�ce si� miasto, natychmiast si� zatrzyma�a, uspokojona czym� w tej podw�jnej wizji, uprzytomnieniem sobie czego� albo prawie uprzytomnieniem � kraw�dzi� epifanii. Maja czu�a, jak naciska na ni� jaka� ogromna prawda, tu� za ni�� cho� mo�e raczej wewn�trz jej cia�a, a mo�e nawet wewn�trz czaszki, ale poza obszarem my�li, napiera na opon� m�zgow�� Wszystko si� wyja�ni�o, wszystko sta�o si� jasne, w ko�cu, nareszcie�
Niestety objawienia nigdy nie przechodz� przez tak� barier�. Potrafi� j� pokona� jedynie uczucia, niejasne i ogromne� P�niej nap�r na umys� Mai min�� i popo�udnie przybra�o swoj� zwyk�� cynow� jasno��. Maja posz�a do domu. Czu�a si� pe�na, jej pier� przepe�nia�y oceany chmur i mia�a wra�enie, �e zaraz wybuchnie, rozsiewaj�c wok� frustracj� albo jak�� udr�czon� rado��. Znowu opowiedzia�a Michelowi, co si� sta�o, a on pokiwa� g�ow�. Taki przypadek r�wnie� umia� nazwa�.
��
Niestety Mai wszystkie jego teorie dotycz�ce symptom�w chorobowych wyda�y si� nagle jedynie pr�b� zamaskowania jej rzeczywistych problem�w. Czasami czu�a si� bardzo zmieszana, czasami my�la�a, �e rozumie nie istniej�ce sprawy, czasami zapomina�a r�ne rzeczy, na zawsze; a czasem ogarnia�o j� ogromne przera�enie. Te w�a�nie kwestie Michel pr�bowa� zawrze� w swoich teoriach i logicznych prostok�tach.
Niemal zrozumia�e. Prawie. A potem powr�t do krainy �wiat�a i czasu. Nie mo�na by�o nic zrobi�, trzeba po prostu �y� dalej. Min�o sporo dni i Mai uda�o si� zapomnie� tamto nieprzyjemne uczucie, zapomnie�, jak bardzo by�a przera�ona, a r�wnocze�nie � jak bliska rado�ci. Doznanie by�o czym� tak dziwnym, �e a� �atwo by�o je zapomnie�. �y� dalej w
W�r�d go�ci pojawi�y si� Charlotte i Ariadn�, kt�re przyjecha�y z Mangali, aby naradzi� si� z Maj� w sprawie pogarszaj�cych si� stosunk�w z Ziemi�. Posz�y na gzyms zje�� �niadanie i rozmawia�y o niepokojach dorsabrevian. Minojczycy opu�cili wprawdzie koalicj� �Uwolni� Marsa�, poniewa� nie podoba�a im si� mi�dzy innymi pr�ba opanowania kolonii na zewn�trznych ksi�ycach, doszli jednak do przekonania, �e Jackie ma racj� � przynajmniej do pewnego stopnia � w kwestiach zwi�zanych z imigracj�.
��Nie jest prawd�, �e na Marsie mieszka zbyt wiele os�b � zauwa�y�a Charlotte. � Myl� si� ci, kt�rzy tak s�dz�. Mogliby�my zacisn�� pasa i zag�ci� miasta. W nowych �osadach�, kt�re p�ywaj� po Morzu P�nocnym, mog�oby zamieszka� naprawd� wielu ludzi, podobnie jak w innych miejscach na naszej planecie. Osady s� niemal samowystarczalne, kontaktuj� si� jedynie z miastami portowymi, kt�rych zreszt� r�wnie� mo�na za�o�y� znacznie wi�cej.
��Tak, to prawda � zgodzi�a si� Maja. Mimo ziemskich �najazd�w�, nie popiera�a pogl�d�w antyimigracyjnych. Jednak Charlotte dzia�a�a ponownie w radzie wykonawczej, a od lat wspiera�a bliskie kontakty z Ziemi�.
��Nie chodzi o liczby � powiedzia�a ze smutkiem. � Chodzi o ludzi, o to, w co wierz�. Problemy z asymilacj� s� naprawd� coraz gorsze.
Maja pokiwa�a g�ow�.
��Czyta�am o tym.
��Tak. Wszelkimi sposobami staramy si� zintegrowa� nowo przyby�ych, a nie mo�na po prostu kaza� im si� rozproszy�.
��Z pewno�ci�.
��Rodzi si� wszak�e sporo problem�w: przypadki
��Hmm� � Maja potrz�sn�a g�ow�. Oczywi�cie, zna�a ten problem, ale przygn�bi�a j� my�l, �e dotychczasowi sojusznicy mog� przej�� na stron� przeciwn� jedynie z powodu intensyfikacji problemu. � Jak�kolwiek podejmiecie decyzj�, musicie bra� pod uwag� opini� ONZ. Je�li zaka�ecie imigracji, a oni i tak b�d� tu przylatywa�, w�wczas nasza praca jeszcze szybciej zostanie zaprzepaszczona. St�d ta kwestia chi�ska, prawda? Lepiej pozw�lmy na imigracj�, utrzymuj�c j� na jak najni�szym, lecz satysfakcjonuj�cym ONZ poziomie. Kiedy przyb�d� Ziemianie, jako� sobie z nimi poradzimy.
Dwie kobiety ze smutkiem pokiwa�y g�owami. Wszystkie trzy jad�y przez chwil� w milczeniu, wypatruj�c na �wie�y b��kit porannego morza.
��Eksmetanarodowcy tak�e stanowi� problem � odezwa�a si� wreszcie Ariadn�. � Chc� tu przylecie� jeszcze bardziej ni� ci z ONZ.
��Jasne.
Mai nie zaskoczy� fakt, �e stare konsorcja metanarodowe ci�gle jeszcze posiadaj� na Ziemi tak� w�adz�. Rzecz jasna, aby przetrwa�, skopiowa�y model Praxis i po tej fundamentalnej zmianie w swej naturze, nie przypomina�y ju� totalitarnych feuda��w, pragn�cych zawojowa� �wiat. Ci�gle jednak by�y wielkie i silne, zatrudnia�y mn�stwo os�b i dysponowa�y spor� ilo�ci� zgromadzonego kapita�u. Stale te� prowadzi�y interesy, poniewa� ich cz�onkowie musieli z czego� �y�. Strategie zarobkowania by�y czasami godne podziwu, czasem � wr�cz przeciwnie: mo�na by�o w jaki� nowy i lepszy spos�b wykona� co�, czego ludzie naprawd� potrzebowali, mo�na te� by�o oszukiwa�, pr�bowa� wykorzysta� w�asn� przewag� lub tworzy� fa�szywe potrzeby. Wi�kszo�� eksmetanarodowc�w stosowa�a strategi� mieszan�, usi�uj�c osi�gn�� stabilizacj� poprzez � tak jak w dawnych czasach � inwestowanie w r�nych ga��ziach produkcji i na r�nych terenach. Niestety, w ten spos�b walka ze z�ymi strategiami stawa�a si� jeszcze trudniejsza, poniewa� wszyscy, w jakim� stopniu, je stosowali. Obecnie wielu eksmetanarodowc�w zacz�o si� bardzo aktywnie interesowa� programem marsja�skim: pracowali dla ziemskich rz�d�w, wysy�ali statkami ludzi z Ziemi, zak�adali miasta i farmy, budowali kopalnie, zajmowali si� produkcj� i handlem. Czasami Marsjanom wydawa�o si�, �e emigracja z Ziemi nie sko�czy si�, p�ki nie powstanie tam nale�yta r�wnowaga; co, bior�c pod uwag� sytuacj� hipermaltuzja�sk� na Ziemi, oznacza�o dla Marsa katastrof�.
��Tak, tak � mrukn�a niecierpliwie Maja. � Niemniej jednak musimy spr�bowa� pom�c, post�puj�c w spos�b, kt�ry Ziemianie zaakceptuj�. W przeciwnym razie, wybuchnie wojna.
Gdy Charlotte i Ariadn� odje�d�a�y, by�y tak samo zmartwione jak Maja. I nagle Rosjance przysz�a do g�owy bardzo ponura my�l: skoro zwr�ci�y si� do niej o pomoc, sytuacja musi naprawd� wygl�da� kiepsko.
W taki w�a�nie spos�b Maja znowu zaj�a si� bezpo�redni� prac� polityczn�, chocia� usi�owa�a zachowa� odpowiedni dystans. Rzadko opuszcza�a Odess�, wyje�d�a�a jedynie sporadycznie w sprawach �PEWG�, nie zarzuci�a wsp�pracy z trup� teatraln�, kt�rej dzia�alno�� �ci�le si� ��czy�a z polityk�. Zacz�a jednak znowu chodzi� na zebrania i wiece, czasem wchodzi�a na podium i przemawia�a.
Przez ca�y ten czas Nirgal przebywa� w terenie, prowadz�c normalny koczowniczy tryb �ycia i odbywaj�c rozmowy z �dzikimi� oraz z farmerami. Maja mia�a nadziej�, �e wykorzystywa� sw�j wp�yw na to, co Michel nazywa� zbiorow� nie�wiadomo�ci�. Liczy�a na swego m�odszego przyjaciela. Stara�a si� te�, jak umia�a, poradzi� sobie z innym odcinkiem swego �ycia, czyli stawi� czo�o historii, w jakim� sensie najmroczniejszej cz�ci ze wszystkich. Niestety stale wraca�y do niej odczucia charakterystyczne dla jej poprzedniego �ycia w Odessie.
Niekt�re doznania nazywa�a z�o�liwym
��Ach, jak to dobrze � o�wiadczy� Michel, kiedy Maja niczym odczarowana otrz�sn�a si� z takiego wra�enia (Francuz si� zastanawia�, kt�ry z podanych przez niego lek�w jej pom�g�).
��Mo�e gdybym mog�a po prostu przej�� na drug� stron�
��Chodzi ci o co� w rodzaju o�wiecenia � domy�li� si� Michel �
��S� jednak skutki uboczne?
��Tak. Po fakcie lepiej pojmujesz r�ne sprawy, ale, no c�, m�wi�, �e to si� zwykle zdarza, tylko je�li cz�owiek osi�gnie pewien�
��Spok�j?
��Nie, no c� tak. Nazwa�bym to bezruchem umys�u.
��Chcesz powiedzie�, �e co� takiego do mnie nie pasuje.
Michel u�miechn�� si� szeroko.
��Ka�dy cz�owiek mo�e si� doskonali�. To znaczy� Trzeba si� przygotowa�. Je�eli zrozumia�em wszystko w�a�ciwie, nale�y post�powa� tak jak praktykuj�cy ze�.
Maja przeczyta�a wi�c kilka tekst�w na ten temat. Wszystkie by�y zgodne � ze� to nie informacja, ale zachowanie. Je�li twoje zachowanie jest odpowiednie, w�wczas pojawia si� mistyczna jasno��; lub nie. A nawet je�li si� pojawia, jest zwykle tylko kr�tkim momentem, wizj�.
Rosjanka za bardzo si� trzyma�a w�asnych nawyk�w, by umie� w ten spos�b kontrolowa� swe my�li, cho� mog�yby j� przygotowa� do szczytowego doznania. �y�a swoim �yciem i niepokoi�y j� za�amania pami�ci. S�dzi�a, �e wywo�uje je sama, my�l�c o przesz�o�ci, jak najbardziej wi�c skupia�a si� na chwili obecnej. To by� jaki� rodzaj ze�, kt�ry zreszt� przychodzi� jej z �atwo�ci� � instynktowna strategia przetrwania, kt�r� stosowa�a od lat. Ale szczytowe doznanie� Czasami Maja t�skni�a za nim, poniewa� �prawie rozumia�a�, �e mo�e w ko�cu zrozumie� w pe�ni� Spada�o na ni�
Cho� pocz�tkowo Mai nie przysz�o do g�owy, �e szuka czego� takiego, w ko�cu przyj�a zaproszenie Nirgala i pojecha�a z nim, by wzi�� udzia� w �wi�cie na Olympus Mons. Michel uwa�a� ten pomys� za bardzo dobry. Co roku, podczas p�nocnej wiosny ludzie spotykali si� na wierzcho�ku Olympus Mons blisko Krateru Zp. Tam, wewn�trz kaskady p�kolistych namiot�w, ponad ska�ami i dach�wkami organizowali festyn na cze�� pierwszego festiwalu, gdy celebrowano koniec Wielkiej Burzy, gdy sp�on�a na niebie lodowa asteroida, a John m�wi� o powstaniu marsja�skiego spo�ecze�stwa.
Kiedy wje�d�a�a wagonikiem na wielki wulkan, pomy�la�a, �e w pewnym sensie to spo�ecze�stwo rzeczywi�cie si� pojawia�o, przynajmniej o pewnych porach i w pewnych miejscach. Teraz, tutaj; a wi�c wreszcie przybyli�my. Ka�dego roku, przy Ls dziewi��dziesi�t na Olympusie przypominano sobie obietnic� Johna i �wi�towano jej spe�nienie. Do tej pory najwi�kszy procent w�r�d uczestnik�w stanowili m�odzi tubylcy, lecz przyjecha�o r�wnie� wielu nowych imigrant�w, kt�rzy pragn�li zobaczy�, jak wygl�da ten s�ynny festiwal; przez tydzie� wszyscy oddawali si� zabawie, przewa�nie graj�c na jakim� instrumencie, ta�cz�c albo jedno i drugie. Maja wola�a ta�czy�, zreszt� potrafi�a gra� tylko na tamburynie. Gdzie� zgubi�a Michela i innych przyjaci�: Nadi� i Arta, Saxa, Marin�, Ursul�, Mary, Nirgala, Dian� i ca�� reszt�; ta�czy�a z nieznajomymi i nie musia�a o niczym pami�ta�. Wystarczy�o si� jedynie skupi� na twarzach, kt�re si� przed ni� pojawia�y. Ka�da wygl�da�a jak pulsar �wiadomo�ci i ka�da wydawa�a si� krzycze�: ��yj�, �yj�, �yj�!�
Taniec by� wspania�y i trwa� ca�� noc; sugerowa�, �e asymilacja jest mo�liwa i �e areofania rzuca w niewidzialny spos�b zakl�cie na ka�d� osob�, kt�ra przybywa na Marsa. Najpierw coraz bardziej blednie, a� w ko�cu zostaje ca�kowicie zapomniana toksyczna ziemska przesz�o�� i powstaje prawdziwa marsja�ska kultura, powo�ana do �ycia w zbiorowym akcie stworzenia. To dobrze� Jednak nie mo�na m�wi� o szczytowym doznaniu� Nie by�o tu dla niego miejsca, a zatem nie by�o tu miejsca dla Mai. By� mo�e martwa r�ka przesz�o�ci by�a zbyt silna, szczeg�lnie �e wierzcho�ek Olympus Mons wygl�da� tak samo jak wtedy, niebo ci�gle by�o czarne i gwia�dziste z wyj�tkiem purpurowego pasa wzd�u� horyzontu� Marina m�wi�a, �e wok� rozleg�ego sto�ka zbudowano zajazdy dla pielgrzym�w, kt�rzy zatrzymywali si� w nich podczas w�dr�wek po szczycie; na dole, w kalderze znajdowa�y si� r�wnie� domy noclegowe, poniewa� �czerwoni� amatorzy wspinaczek niemal przez ca�y czas mieszkali w tym �wiecie zachodz�cych na siebie wypuk�ych skalnych �cian. Maja uwa�a�a taki tryb �ycia za dziwaczny, zw�aszcza w obecnych czasach na Marsie.
Z pewno�ci� nie by�o to miejsce dla niej. Zbyt wysoki Olympus Mons, zbyt g��boko tkwi� w przesz�o�ci. Maja wiedzia�a, �e nie mo�e tu liczy� na prze�ycie, kt�rego poszukiwa�a.
Podczas drogi powrotnej, w poci�gu do Odessy nadarzy�a jej si� okazja do d�ugiej rozmowy z Nirgalem. Wspomnia�a mu o troskach Charlotte i Ariadn�, a on pokiwa� g�ow� i opowiedzia� jej nieco o swoich przygodach w terenie; wynika�o z nich, �e wielu przyjezdnych �atwo si� przystosowuje do �ycia na Marsie.
��W ko�cu wygramy � o�wiadczy� z przekonaniem. � Nasza planeta stanowi obecnie pole bitwy mi�dzy przesz�o�ci� i przysz�o�ci�. Przesz�o�� trzyma si� mocno, jednak wszyscy pragniemy zwyci�stwa przysz�o�ci, kt�r� cechuje nieugi�ta si�a pchaj�ca nas wszystkich naprz�d. Ostatnio niemal j� czuj�.
Wygl�da� na szcz�liwego.
Potem zdj�� ich torby z wieszak�w nad g�ow� i poca�owa� Maj� w policzek. By� szczup�y i silny.
Odsun�� si� od niej i powiedzia�:
��Popracujemy nad tym, dobrze? Przyjad� odwiedzi� ciebie i Michela w Odessie. Kocham ci�.
Po tych s�owach Maja oczywi�cie poczu�a si� lepiej. Nie by�o to wprawdzie szczytowe doznanie, ale przeja�d�ka i rozmowa z tym najbardziej nieuchwytnym tubylcem, kt�rego traktowa�a jak najukocha�szego syna, wiele jej da�a.
Jednak gdy wr�ci�a do miasta, nadal zdarza�y jej si� � jak to okre�la� Michel � �za�amania pami�ci�. Za ka�dym razem, gdy ich do�wiadcza�a, Francuz by� bardziej zmartwiony. Najwyra�niej zaczyna�y go przera�a�. Zauwa�y�a, i� z ca�ych si� stara� si� �w fakt ukry�. Zreszt�, nic dziwnego, �e budzi�y jego niepok�j. Z tymi �za�amaniami� oraz podobnymi problemami zmaga�o si� wielu jego s�dziwych pacjent�w. Kuracje gerontologiczne nie pomaga�y ludziom zachowa� wszystkich wspomnie� ich coraz d�u�szej historii. Poniewa� przesz�o�� oddala�a si� z ka�dym rokiem i wspomnienia s�ab�y, �za�amania� obejmowa�y coraz szerszy ich zakres, a� w ko�cu niekt�rzy ludzie zatracali umiej�tno�� samodzielnego �ycia i trafiali do dom�w opieki.
Albo umierali. Akta Instytutu Pierwszych Osadnik�w, z kt�rym Michel nadal wsp�pracowa�, co roku stawa�y si� cie�sze. Umar� W�ad, a wtedy Marina i Ursula przeprowadzi�y si� z Acheronu do Odessy. Nadia i Art ju� wcze�niej zamieszkali w zachodniej cz�ci miasta wraz z doros�� ju� c�rk� Nikki. Tak�e Sax Russell wynaj�� tu mieszkanie, chocia� nadal sp�dza� wi�kszo�� roku w Da Vincim.
Dla Mai przeprowadzki przyjaci� by�y r�wnocze�nie dobre i z�e. Dobre, poniewa� kocha�a wszystkich tych ludzi i mia�a wra�enie, �e zbieraj� si� wok� niej, co przyjemnie �echta�o jej pr�no��. Lubi�a, gdy byli blisko i mog�a na nich patrze�. Wraz z Marin� pomaga�y Ursuli pogodzi� si� ze strat� W�ada. Mai nagle zacz�o si� zdawa�, �e Ursula i W�ad stanowili prawdziw� par�, chocia� przecie� Marina i Ursula� Trudno powiedzie�, jak rzeczywi�cie wygl�da� ten uk�ad trojga, to
Maja by�a zatem szcz�liwa, widz�c je, Nadi� lub inne osoby ze starej paczki. Nie zawsze jednak potrafi�a sobie przypomnie� zdarzenia, o kt�rych rozmawiali, i fakt ten niezwykle j� irytowa�. Inny rodzaj
Umar�a Samantha. Potem Borys. Och, jedno zdarzenie od drugiego dzieli�y wprawdzie jakie� dwa czy trzy lata, jednak po d�ugich dziesi�cioleciach, w trakcie kt�rych nikt z nich nie umiera�, kolejne �mierci wydawa�y si� nast�powa� po sobie bardzo szybko. Na pogrzebach wszyscy starali si� trzyma� fason, a tymczasem �wiat wok� nich mrocznia� � tak jak na gzymsie, kiedy znad Hellespontus Montes zbli�a� si� ciemny szkwa� � ziemskie pa�stwa ci�gle przysy�a�y na Marsa nie uzgodnione grupy os�b, kt�re l�dowa�y w nieznanych punktach na planecie, ONZ stale si� odgra�a�a, Chiny i Indonezja nagle skoczy�y sobie do garde�, ekota�y�ci �czerwonych� wysadzali w powietrze r�ne miejsca, wybieraj�c je coraz bardziej na o�lep; z powodu ich lekkomy�lno�ci gin�li ludzie.
Pewnego dnia Michel wszed� ci�ko po schodach, przepe�nia� go smutek.
��Umar� J�li.
��Co? Nie, och, nie.
��Jaki� rodzaj arytmii serca.
��Och, m�j Bo�e.
Maja nie widzia�a Jeliego od dziesi�cioleci, lecz utrata kolejnego przedstawiciela pierwszej setki� O, nie! Nigdy ju� nie zobaczy nie�mia�ego u�miechu Jeliego� Nie! Rosjance umkn�y pozosta�e zdania wypowiedziane przez Michela, nie tyle z powodu �alu, ile z roztargnienia. A mo�e z ogarniaj�cego j� �alu nad sob�.
��To si� b�dzie zdarza� coraz cz�ciej, prawda? � spyta�a w ko�cu, gdy zauwa�y�a, �e Michel na ni� patrzy.
Westchn��.
��By� mo�e.
Znowu na pogrzeb do Odessy przyjecha�a wi�kszo�� pozosta�ych cz�onk�w pierwszej setki. Obrz�dek zorganizowa� Michel. Podczas rozm�w z przyjaci�mi Maja dowiedzia�a si� wiele na temat �ycia Jeliego, zw�aszcza od Nadii. Rosjanin wcze�nie opu�ci� Underhill i przeprowadzi� si� do Lasswitz. Pomaga� zbudowa� miasto pod kopu��, a p�niej zosta� ekspertem hydrologii formacji wodono�nych. W 2061 roku w�drowa� z Nadi�, pr�buj�c naprawia� zniszczone budowle i trzyma� si� z dala od k�opot�w, ale w Kairze, gdzie Maja widzia�a go przez chwil�, zgubi� pozosta�ych cz�onk�w swojej grupy, kt�rzy uciekali w d� Marineris. W�wczas s�dzili, �e � tak jak jego ukochana Sasza � zosta� zabity, jednak prze�y� wraz z wi�kszo�ci� mieszka�c�w Kairu, a po rewolcie przeprowadzi� si� do Sabishii i znowu pracowa� przy formacjach wodono�nych. Zwi�za� si� wtedy z podziemiem i pomaga� przekszta�ci� Sabishii w stolic� p�wiata. Przez jaki� czas mieszka� z Mary Dunkel, a kiedy oddzia�y ZT ONZ spacyfikowa�y miasto, przeprowadzi� si� wraz z ni� do Odessy. Maja pami�ta�a, �e ostatni raz widzia�a Jeliego podczas obchod�w M-roku pi��dziesi�tego; w�wczas wszyscy Rosjanie z grupy wznosili stare, pijackie toasty. Mary m�wi�a, �e tu� po �wi�cie rozstali si�. J�li przeprowadzi� si� do Senzeni Na i sta� si� jednym z tamtejszych przyw�dc�w drugiej rewolucji. Kiedy Senzeni Na wraz z Nikozj�, Sheffield i Kairem przy��czy�o si� do sojuszu wschodniego Tharsis, J�li pojecha� pom�c do Sheffield, a potem wr�ci� do Senzeni Na i podj�� prac� w pierwszej niezale�nej radzie miasta; stopniowo zosta� jednym z ojc�w tamtejszej spo�eczno�ci, podobnie jak wielu innych przedstawicieli pierwszej setki w r�nych miejscach na Marsie. O�eni� si� z nigeryjsk�
W ten spos�b pierwsza setka zmala�a do �pierwszej osiemnastki�. Chocia� Sax twierdzi�, �e nale�y doda� jeszcze siedem os�b � grup� Hiroko, kt�ra gdzie� �yje. Maja uwa�a�a, �e to tylko pobo�ne �yczenie, z drugiej jednak strony Sax nie by� typem marzyciela, mo�e zatem mia� jakie� podstawy do snucia takich przypuszcze�. W ka�dym razie by�o ich przynajmniej osiemna�cioro. Najm�odsza z nich, Mary (chyba �e nadal �y�a Hiroko), mia�a teraz dwie�cie dwana�cie lat, najstarsza, Ann � dwie�cie dwadzie�cia sze��. Maja liczy�a sobie dwie�cie dwadzie�cia jeden, oczywisty absurd, taka by�a jednak prawda, gdy� wed�ug wiadomo�ci z Ziemi mieli rok 2206�
��Nadal �yj� ludzie ponaddwustupi��dziesi�cioletni � zauwa�y� Michel � a kuracje pomog� jeszcze przez bardzo d�ugi czas� Mo�e to tylko nieszcz�liwy zbieg okoliczno�ci.
��Mo�e.
Maja mia�a wra�enie, �e wraz z ka�d� �mierci� r�wnie� w Michelu co� umiera. Stawa� si� coraz bardziej ponury, irytuj�c j� swym zachowaniem. Bez w�tpienia, ci�gle uwa�a�, �e powinien by� w swoim czasie pozosta� w Prowansji, cho� zdaniem Mai by�a to mrzonka, t�sknota za urojonym domem, sprzeczna z oczywistym faktem, �e prawdziwym domem Michela by� Mars � od momentu wyl�dowania lub przynajmniej od czas�w, kiedy przy��czy� si� do Hiroko, cho� mo�e nawet ju� od chwili, gdy jako ch�opiec po raz pierwszy zobaczy� na niebie Czerwon� Planet�! Nikt nie potrafi� powiedzie�, od kiedy to si� zacz�o, jednak Mars z pewno�ci� by� teraz jego domem i fakt ten wydawa� si� oczywisty dla wszystkich z wyj�tkiem samego Francuza, kt�ry stale marzy� o Prowansji, a Maj� uwa�a� zar�wno za przyczyn� swego wygnania, jak i za uosobienie swojej emigracji; jej cia�o mia�o mu zast�powa� Prowansj�, piersi � prowansalskie wzg�rza, brzuch � dolin�, a jej p�e� � pla�� i ocean. Jedna osoba oczywi�cie nie mo�e dla kogo� oznacza� zar�wno domu, jak i partnera, lecz do takich my�li sk�oni�a Duvala nostalgia, a poza tym jako romantyk wierzy� w niemo�liwe projekty. Mi�dzy innymi na tej wierze opiera� si� zwi�zek jego i Mai, chocia� czasami Rosjanka odczuwa�a ten fakt w postaci strasznego brzemienia; a nigdy bardziej ni� wtedy, gdy �mier� kogo� z pierwszej setki pcha�a Michela w jej ramiona, a zatem w my�li o domu.
Sax nie lubi� pogrzeb�w ani mszy. �mier� ka�dego przyjaciela uwa�a� najwyra�niej za z�o�liwo�� losu i ohydny przyk�ad machaj�cej mu czerwon� flag� w twarz Wielkiej Niewyja�nionej. Nie m�g� jednak obstawa� przy takich pogl�dach, poniewa� �mier� stanowi�a czekaj�cy na rozwi�zanie problem naukowy. Jednak nawet Russella zbija�y z tropu przyczyny �mierci � r�ne rodzaje ostrej niewydolno�ci, kt�rych objawy stale si� zmienia�y; jedyn� wsp�ln� cech� by�a szybko��, z jak� nast�powa�y, oraz brak jednego oczywistego medycznego powodu ich pojawienia si�. Szukano go na przyk�ad w fazowych za�amaniach, takich jak
Podczas pogrzebu Jeliego spor� cz�� jego proch�w rozsypano z szybko wznosz�cego si� balonu, wystrzelonego z tego samego punktu falochronu, z kt�rego przed laty wys�ano balon z prochami Spencera. Zebrani stan�li w takim miejscu, by po odwr�ceniu si� widzieli ca�� Odess�. Po obrz�dku wr�cili do mieszkania Mai i Michela. Zacz�li wspomina� okres zwi�zany z dzia�alno�ci� w Praxis, przejrzeli notatki i wycinki Michela, rozmawiali o Olympus Mons, o roku 2061, o Underbill. O przesz�o�ci. Maja ignorowa�a wszelkie dyskusje. Poda�a go�ciom herbat� i ciastka. Wreszcie w mieszkaniu pozostali ju� tylko Michel, Sax i Nadia. Czuwanie sko�czy�o si�; Maja mog�a odpocz��. Zatrzyma�a si� przy stole kuchennym, po�o�y�a d�o� na ramieniu Michela i spojrza�a ponad g�ow� Francuza na ziarniste czarno-bia�e zdj�cie, poplamione czym�, co wygl�da�o jak plamy od sosu do spaghetti i kawy. Wyblak�e zdj�cie m�odego m�czyzny u�miechaj�cego si� wprost do aparatu pewnym siebie u�miechem.
��C� za interesuj�ca twarz � o�wiadczy�a.
Poczu�a, jak cia�o Michela sztywnieje pod jej d�oni�. W oczach Nadii pojawi� si� strach. Maja u�wiadomi�a sobie, �e powiedzia�a co� niew�a�ciwego, nawet Sax wygl�da� na pora�onego. Wpatrzy�a si� w twarz m�odego m�czyzny na zdj�ciu, patrzy�a i patrzy�a, lecz nic jej nie przychodzi�o do g�owy.
Uciek�a z mieszkania. Ruszy�a w g�r� spadzistymi ulicami Odessy, mijaj�c pobielone domy, turkusowe drzwi i okiennice, koty i terakotowe donice, a� znalaz�a si� wysoko w g�rnej cz�ci miasta, sk�d ponad indygowej barwy tafl� morza Hellas rozci�ga� si� widok na wiele kilometr�w. Podczas w�dr�wki Maja p�aka�a, cho� nie wiedzia�a z jakiego powodu, po prostu czu�a dziwny smutek. A w dodatku, gdzie� w g��bi siebie podejrzewa�a, �e co� takiego przydarzy�o jej si� ju� wcze�niej.
Po pewnym czasie znalaz�a si� w zachodnim fragmencie g�rnej cz�ci miasta. Tu by� Paradeplatz Park, gdzie niedawno wystawili jaki� dramat, chyba
Ach, no c�. A wi�c tu jestem. Maja powoli schodzi�a d�ugimi, schodkowymi bocznymi uliczkami, kieruj�c si� ku budynkowi, w kt�rym mieszka�a. My�la�a o sztukach, a wraz z ka�dym krokiem w d�, jej nastr�j poprawia� si�. Przy bramie dostrzeg�a ambulans i poczu�a ch��d, jak gdyby wylano na ni� kube� lodowatej wody. Obesz�a budynek i posz�a w d� gzymsu.
Chodzi�a po gzymsie, a� zm�czenie kaza�o jej si� zatrzyma�. Wtedy usiad�a na �awce. Naprzeciwko niej w ulicznej kafeterii jaki� m�czyzna gra� na dychawicznym
A potem znowu zaw�adn�o ni� to doznanie � przedepileptyczna
Gdy
�
��
P�nocna wyspa polarna nale�a�a do najbardziej zdeformowanych teren�w na Marsie. Sax s�ysza� o tym od kogo�, lecz dopiero teraz, gdy szed� po urwisku nad rzek� Chasma Borealis, zrozumia�, co jego rozm�wca mia� na my�li. Czapa polarna stopnia�a mniej wi�cej w po�owie. Znikn�a wi�kszo�� niegdy� solidnych �cian lodowych Chasma Borealis. Tajanie ich nie przypomina�o �adnego innego zjawiska na Marsie od czas�w �rodkowej Ery Hesperyjskiej. Ka�dej wiosny i jesieni woda z ogromn� si�� sp�ywa�a po warstwowym piasku i lessie, wycinaj�c g��bokie kana�y. Spadziste partie krajobrazu zmieni�y si� w wielkie kaniony o piaszczystych �cianach, ci�gn�ce si� a� do Morza P�nocnego w postaci bardzo niestabilnych dzia��w wodnych. Roztopy wiosenne ��obi�y kana�y, kt�re � gdy za�amywa�y si� podmyte zbocza � skr�ca�y nagle w r�ne strony. Osuwiska tworzy�y kr�tkotrwa�e jeziora, p�niej zapory rozpada�y si� i porywa� je nurt p�dz�cej wody; pozostawa�y jedynie pla�owe tarasy oraz ruchome bramy.
Sax sta� na jednej z nich, patrzy� w d� i oblicza�, ile wody musi si� zebra� w jeziorze, aby spowodowa� przerwanie zapory. Nie m�g� si� za bardzo zbli�a� do kraw�dzi, poniewa� nowy brzeg kanionu nie by� zbyt trwa�y. Dostrzeg� ro�liny, tu i tam pastelowe porosty, kt�re przyjemnie kontrastowa�y z odcieniami ska�. Rzeka Borealis � szeroki, p�ytki, mulisty ciek lodowcowego mleka � p�yn�a jakie� sto osiemdziesi�t metr�w pod Saxem. Dop�ywy przecina�y znacznie p�ytsze, wisz�ce doliny. Spadaj�ca w m�tnych kaskadach woda przypomina�a rozrzedzon� farb�.
Ponad kanionami, na dawnym dnie Chasma Borealis p�askowy� ci�y setki strumyczk�w; ca�o�� wygl�da�a jak pokryty �y�kami li��. Kiedy� teren by� tak intensywnie uwarstwowiony, �e wydawa� si� sztucznie wyryty r�k� cz�owieka, teraz woda znacznie pog��bi�a nier�wno�ci; niekt�re kana�y si�ga�y na wiele metr�w w d�.
By�a ju� prawie po�owa lata i s�o�ce ca�ymi dniami w�drowa�o po niebie. Chmury nadci�ga�y od strony p�nocnego lodowca. Kiedy s�o�ce znajdowa�o si� w najni�szym punkcie, dryfowa�y na po�udnie, ku morzu w postaci g�stych mgie�, zabarwionych br�zem, purpur�, barw� lilii b�d� jakim� innym wibruj�cym, subtelnym odcieniem. �upkowy p�askowy� rzadko porasta�y kwiaty p�l turniowych, przypominaj�c Saxowi o Lodowcu Arena, pierwszym regionie, kt�rym si� zachwyci�, jeszcze przed wypadkiem. Pocz�tkowo wspomnienia zwi�zane z Lodowcem by�y nieco mgliste, jednak widocznie mocno wry�y mu si� w pami��; pami�ta� go tak dobrze, jak kacz�tka pierwszego opiekuna. Na obszarach o umiarkowanym klimacie ros�y wielkie lasy; rz�dy gigantycznych sekwoi ocienia�y ni�sze sosny. By�y tam spektakularne klify, kt�re stanowi�y dom dla chmar wrzaskliwych ptak�w, by�y naturalne kraterowe terraria d�unglowe, a zim� � niesko�czone r�wniny
Szed� naprz�d po kamieniach. Jego ma�y automatyczny pojazd pod��a� za nim powoli, przekraczaj�c dop�ywy rzeki Borealis na pierwszym brodzie. Lato kwit�o. Wprawdzie z odleg�o�ci ponad dziesi�ciu metr�w nie m�g� wiele dostrzec, ale z bliska �wiat okazywa� si� bardzo kolorowy i na sw�j spos�b niemal tak widowiskowy jak las tropikalny. Gleba tworzona przez kolejne pokolenia ro�lin by�a niezwykle cienka i g�stnia�a bardzo powoli. Pomno�enie jej okazywa�o si� trudne, poniewa� ca�a warstwa, kt�ra powinna zalega� w kanionach, sp�ywa�a do Morza P�nocnego, a na �upkowym terenie zimy by�y ostre i ziemia szybko przekszta�ca�a si� w zmarzlin�. Naukowcy opu�cili wi�c pola turniowe, kt�re tak opornie zmienia�y si� w tundr�, i zaj�li si� gleb� bardziej obiecuj�cych region�w po�o�onych na po�udniu. Sax �wietnie rozumia� t� decyzj�. Trzeba jednak czeka� wiele stuleci, by w spos�b naturalny powsta�a pierwsza � skromna i nieziemska � areobioma.
Posuwa� si� mozolnie po rumoszu i uwa�a�, by nie nadepn�� �adnego z przejaw�w ro�linnego �ycia. Kierowa� si� na prawo, ku niewidocznemu w tej chwili pojazdowi. S�o�ce nadal znajdowa�o si� bardzo wysoko, oddalaj�c si� od nowej g��bokiej i w�skiej Chasma Borealis p�yn�cej �rodkiem szerokiego dna starego kanionu. Orientacja by�a nieco utrudniona; kierunek p�nocny znajdowa� si� gdzie� pomi�dzy stopniem zerowym a sto osiemdziesi�tym, w ka�dym razie, �za� Saxem.
Russell nie zamierza� si� zbli�a� do brzegu Morza P�nocnego, poniewa� �y�y tam polarne nied�wiedzie, kt�re napada�y na foki i dziesi�tkowa�y kolonie pingwin�w. Zatrzyma� si� zatem na chwil� i sprawdzi� map� na nar�cznym komputerze, usi�uj�c ustali� po�o�enie swoje i pojazdu. Posiada� obecnie bardzo dobry program, tote� stwierdzi�, �e stoi na 31,63844 stopniu d�ugo�ci areograficznej, 84,89926 stopniu szeroko�ci p�nocnej, a j ego pojazdna stopniach 31,64114 i 84,86857. Gdyby Sax wspi�� si� po r�wnych, naturalnych schodkach na szczyt tego ma�ego, le��cego na p�nocnym zachodzie pag�rka w kszta�cie bochna, powinien dostrzec rover. I rzeczywi�cie. Pojazd toczy� si� powoli. W szczelinach bo� linowego (�wietne okre�lenie!) pag�rka, pod os�on� rozbitej �ciany ros�a ma�a odporna skalnica,
Rozgl�da� si� z zadowoleniem po okolicy � �upkowy teren, o�wietlona s�o�cem skalnica, ma�y pojazd zbli�aj�cy si� do swego w�a�ciciela � i czu� przyjemne zm�czenie n�g spowodowane spacerem. Nie potrafi� wyt�umaczy� przyczyny swego dobrego nastroju, nie wyja�nia�o go nic, co prze�y�. Najwyra�niej by� to jaki� rodzaj euforii. Sax przypuszcza�, �e wyzwoli�a j� mi�o�� do tej ziemi. Poczucie miejsca, mi�o�� do miejsca � areofania, nie tylko ta, kt�r� opisywa�a Hiroko, ale r�wnie� ta, kt�r� odczuwa�a. Ach, Hiroko� Czy naprawd� przez ca�y czas czu�a si� tak wspaniale? B�ogos�awiona istota! Nic dziwnego, �e swoj� aur� przyci�ga�a do siebie tak wiele os�b. Ka�dy chcia� si� znale�� blisko tego b�ogiego szcz�cia i samemu nauczy� si� tak odczuwa� Mi�o�� do planety. Mi�o�� do tutejszego �ycia; z pewno�ci� najwa�niejszy by� sk�adnik biologiczny. Nawet Ann, gdyby stan�a tu obok Saxa, musia�aby przyzna� mu racj�. Hm, interesuj�ca hipoteza. Trzeba by j� sprawdzi�. Sp�jrz, Ann, na t� purpurow� skalnic�, powiedzia�by. Zobacz, jak przyci�ga wzrok. Skupienie i szacunek dla pag�rkowatej krainy. I taka mi�o��, rodz�ca si� spontanicznie!
Ten wspania�y l�d wydawa� mu si� miniatur� wszech�wiata, a przynajmniej jego cz�ci pozbawionej �ycia. Sax zainteresowa� si� kiedy� biogenetycznymi teoriami Deleuze�a, kt�re stanowi�y matematyczn� pr�b� wyt�umaczenia kwestii
W ka�dym razie
Sax nie ufa� ca�ej aktualnej kosmologii, lokowa�a bowiem ludzko�� w samym �rodku zdarze�. Uwa�a� takie sformu�owania jedynie za artefakty ludzkiego postrzegania; silna zasada antropologiczna zara�a�a wszystko. Chocia� musia� przyzna�, �e niekt�re obserwacje wygl�daj� na bardzo solidne i nie�atwo by�oby udowodni�, i� s� wynikiem ludzkiej interwencji lub stanowi� zbieg okoliczno�ci. Trudno na przyk�ad uwierzy�, �e patrz�c z Ziemi, S�o�ce i Ksi�yc wydaj� si� dok�adnie tego samego rozmiaru. Zbiegi okoliczno�ci zdarza�y si�. Wi�kszo�ci z tych antropocentrycznych osobliwo�ci Sax po prostu nie rozumia�. Podejrzewa�, �e mog� istnie� �cz�stki� wi�ksze ni� wszech�wiat oraz mniejsze ni� struna � jaka� jeszcze wi�ksza przestrze� wype�niona jeszcze mniejszymi sk�adnikami� Takie kwestie pozostawa�y poza ludzk� percepcj�, nawet w sensie matematycznym. W oparciu o t� tez� mo�na by wyja�ni� kilka niekonsekwentnych kwestii w r�wnaniach Bao. Je�li kto� zgodzi� si�, �e cztery makrowymiary czasoprzestrzeni ��cz� si� z pewnymi wi�kszymi wymiarami, tak jak sze�� mikrowymiar�w ��czy�o si� ze zwyk�ymi czterema, w�wczas r�wnania zaczyna�y wygl�da� ca�kiem logicznie� Saxowi przysz�o do g�owy pewne mo�liwe sformu�owanie�
Potkn�� si�, ale zaraz odzyska� r�wnowag�. Kolejna ma�a piaskowa �awa, mniej wi�cej trzy razy wi�ksza ni� normalna. W porz�dku, dotrze� do pojazdu i wsi���. O czyni to ja my�la�em?
Nie pami�ta�, cho� wiedzia�, �e zastanawia� si� nad czym� interesuj�cym. Co� wymy�li�, niestety mimo wysi�k�w nie potrafi� sobie przypomnie�, co to by�o. Jednak my�l � uwieraj�c niczym kamie� w bucie � tkwi�a gdzie� na obrze�ach umys�u, mia� j� na ko�cu j�zyka, lecz nie umia� przywo�a�. Nie lubi� tego doznania, wr�cz go irytowa�o. Zdarza�o mu si� wcze�niej, a ostatnio chyba nawet do�� cz�sto. Nie by� pewny, ale tak mu si� zdawa�o. Traci� wtedy w�tek my�lowy i niezale�nie od si�y swych stara� nie m�g� wr�ci� do roztrz�sanej kwestii.
Prawie przypadkowo dotar� do pojazdu. Mi�o�� do miejsca, tak, tak, tyle �e, aby kocha� jak�� rzecz, cz�owiek musi j� pami�ta�! Trzeba pami�ta�, o czym si� my�li! Zmieszany i zdenerwowany wsiad� do pojazdu, przyrz�dzi� kolacj� i szybko zjad�, niemal bez zastanowienia.
Nie podoba�y mu si� w�asne k�opoty z pami�ci�.
Faktycznie, gdy Sax skoncentrowa� si�, u�wiadomi� sobie, �e ostatnio naprawd� cz�sto traci� w�tek. Dot�d nie pami�ta� o tym � zreszt�, bardzo osobliwym � problemie. Zdawa� sobie spraw�, �e zapomina o wielu rzeczach. Pr�bowa� nawet nagrywa� w�asne rozmy�lania, m�wi�c do mikrofonu nar�cznego komputera, zw�aszcza kiedy czu� nat�ok my�li lub kiedy zdawa�o mu si�, �e dochodzi do nowych, ciekawych wniosk�w. Czynno�� m�wienia nie zahamowa�a jednak procesu zapominania. Sax nie uwa�a� si� za werbalnego my�liciela, potrzebowa� obraz�w psychicznych, czasami j�zyk�w matematycznych, czasem jakiego� niezwyk�ego strumienia my�lowego, kt�rego nie potrafi� nazwa� ani scharakteryzowa�. M�wienie przerywa�o ten strumie�, a utracone my�li okazywa�y si� na ta�mie znacznie mniej interesuj�ce, ni� s�dzi�, zanim je zwerbalizowa�; w nagraniu pojawia�o si� zaledwie kilka zda�, niezdecydowanych, oderwanych od siebie i przewa�nie wypowiadanych bardzo powoli; w tym sensie zupe�nie nie przypomina�y my�li, kt�re pragn�� utrwali�, my�li ca�kowicie odmiennych: szybkich, logicznie powi�zanych, nie wymagaj�cych wysi�ku, jednym s�owem � stanowi�cych swobodn� gr� umys�u. Tego procesu nie mo�na by�o ujarzmi�. Sax u�wiadomi� sobie, jak niewiele my�li mo�na upami�tni�, zarejestrowa� lub przekaza� innym� Niezale�nie od tego, czy si� jest najp�odniejszym matematykiem czy te� najpilniejszym pami�tnikarzem, nigdy nie dzieli si� tego strumienia �wiadomo�ci z nikim poza garstk� najbli�szych.
Domy�la� si�, �e n�kaj�ce go problemy s� zwi�zane z jego nienaturalnie przed�u�on� staro�ci�. By�y bardzo uci��liwe i denerwuj�ce. Bez w�tpienia, nale�a�o je zbada�, z drugiej jednak strony panowa�a powszechna opinia, �e pami�� i k�opoty z ni� zwi�zane nie nale�� do najmocniejszych punkt�w nauki; zaniki pami�ci przypomina�y ciekn�cy dach. Jednak, gdy Sax traci� w�tek, gdy nie potrafi� sobie przypomnie�, o czym przed chwil� my�la�, emocjonalnie pobudzony niemal szala� z gniewu. A kiedy naprawd� i ca�kowicie zapomnia� dan� my�l, mniej wi�cej p� godziny p�niej ca�a sprawa wydawa�a mu si� niewiele bardziej znacz�ca ni� sen, kt�ry umkn�� po przebudzeniu. Mia� na g�owie wiele wa�niejszych spraw.
Na przyk�ad �mier� przyjaci�. Tym razem umar� J�li Zudow, cz�onek pierwszej setki, kt�rego Sax dobrze nie zna�; mimo to, pojecha� do Odessy i po ponurym obrz�dku (w trakcie kt�rego stale rozprasza�y go my�li o W�adzie, Spencerze, Phyllis, a potem o Ann) ku czci zmar�ego poszed� wraz z innymi do budynku Praxis. Usiedli w mieszkaniu Michela i Mai. Przed drug� rewolucj� para ta zajmowa�a inny apartament, lecz dzi�ki staraniom Michela obecne mieszkanie wygl�da�o prawie tak samo jak tamto � o ile oczywi�cie Sax dobrze wszystko pami�ta�. Rozmawiali o terapii Mai, kt�ra mia�a coraz wi�cej problem�w z pami�ci�. Sax nie by� pewny, na czym polega� najnowszy, zreszt� od pocz�tku nie potrafi� si� ustosunkowa� do szczeg�lnie melodramatycznych aspekt�w zachowania Rosjanki, tote� nigdy nie zwraca� zbytniej uwagi na kolejne opowie�ci Michela, kt�re niby si� od siebie r�ni�y, lecz w gruncie rzeczy stale sprowadza�y do tego samego.
Teraz jednak Sax wzi�� z r�ki Mai fili�ank� herbaty i obserwowa�, jak Rosjanka wraca do kuchni, przechodz�c obok sto�u, na kt�rym le�a�y otwarte ksi��ki z wycinkami Michela. Twarz na zdj�ciu w g�rnym rogu nale�a�a do Franka. Do tej fotografii Maja przywi�zywa�a niegdy� najwy�sz� wag�, w starym mieszkaniu powiesi�a j� nawet na szafce kuchennej obok zlewu. Sax niezwykle wyra�nie pami�ta� ten fakt i uwa�a� go za symbol tamtych emocjonuj�cych lat. Ich walce z losem stale towarzyszy� u�miech wiecznie m�odego Franka.
Tego wieczora Maja spojrza�a na zdj�cie i zatrzyma�a na nim wzrok. Sax s�dzi�, �e wspomina zmar�ych przyjaci�, tych wszystkich, kt�rzy odeszli tak bardzo dawno temu, lecz ona powiedzia�a:
��C� za interesuj�ca twarz.
Poczu� ucisk w do�ku. Jaki� okropny fizjologiczny symptom choroby. Ucieczka w metafizyk� po utracie teoretycznego w�tku my�lowego to jedna sprawa, ale zapomnie� w�asn� przesz�o��, ich przesz�o�� � co� takiego by�o nie do zniesienia. Nie do wytrzymania. On by tego nie wytrzyma�.
Maja dostrzeg�a, �e jej stwierdzenie zaszokowa�o zebranych, nie wiedzia�a jednak dlaczego. Nadia mia�a �zy w oczach, co stanowi�o niecodzienny widok; Michel by� wstrz��ni�ty. Maja zda�a sobie spraw�, �e sytuacja jest powa�na i uciek�a z mieszkania. Nikt jej nie zatrzyma�.
Przyjaciele podnie�li si� z miejsc. Nadia podesz�a do Michela.
��Robi si� coraz gorzej � mrukn�� Michel z szale�stwem na twarzy. � Coraz gorzej. Sam to odczuwam. Jednak Maja�
Potrz�sn�� g�ow�. Wydawa� si� strasznie zniech�cony. Nawet on nie potrafi� rozwi�za� problem�w Mai, mimo i� kiedy� powo�a� do �ycia alchemi� optymizmu, i dzi�ki niej wszystkie poprzednie pora�ki sta�y si� po prostu fragmentami wspania�ej historii, marsja�skim mitem, kt�ry stworzy� z codziennego grz�zawiska. Teraz jednak historia umar�a. W dodatku trudno j� by�o mitologizowa�. Nie! Nie spos�b �y� dalej po �mierci pami�ci, to zwyk�a farsa, banalna i okropna.
Co� musia�o si� zdarzy�.
Sax nie przestawa� my�le� o tej sprawie. Siedzia� w rogu i przegl�da� w nar�cznym komputerze artyku�y po�wi�cone najnowszym do�wiadczalnym badaniom nad pami�ci�, gdy nagle us�ysza� z kuchni g�uche uderzenie i krzyk Nadii. Natychmiast rzuci� si� na pomoc. Nadia i Art kucali nad le��cym na pod�odze Michelem; mia� bia�� twarz. Sax zadzwoni� do konsjer�ki i szybciej ni� si� spodziewa� do mieszkania wtargn�a ekipa pogotowia ratunkowego wraz ze sprz�tem. Duzi, m�odzi tubylcy odsun�li Russella na bok i wprawnie pod��czyli Michela do g�stej sieci maszynerii medycznej. Pozostali starcy obserwowali, jak ich przyjaciel walczy o �ycie.
Sax usiad� w�r�d medycznego personelu i przy�o�y� r�k� do szyi i ramienia Francuza. Michel nie oddycha�, nie by�o te� s�ycha� jego pulsu. Nadal mia� zupe�nie bia�� twarz. Sanitariusze ostro go reanimowali, zmieniaj�c moc wstrz�s�w elektrycznych; p�niej sprawnie pod��czyli go do aparatury sercowo-p�ucnej. Pracowali niemal w milczeniu, wymieniaj�c jedynie konieczne uwagi, pozornie nie�wiadomi obecno�ci siedz�cych przy �cianie starych ludzi. Robili, co mogli, jednak Michel pozostawa� uparcie, tajemniczo martwy.
Sax wiedzia�, �e jego przyjaciela wytr�ci�a z r�wnowagi luka w pami�ci Mai, tyle �e takie wyja�nienie przyczyny �mierci mu nie wystarcza�o. Przecie� Michel �wietnie (najlepiej z nich wszystkich) zdawa� sobie spraw� z problem�w Mai i od dawna je roztrz�sa�, tote� nie powinien go szokowa� kolejny przyk�ad. Zbieg okoliczno�ci. Paskudny przypadek. W ko�cu � bardzo p�no wieczorem, gdy lekarze ostatecznie zrezygnowali, zabrali Michela na d� i uprz�tn�li sprz�t � Maja wr�ci�a i musieli jej powiedzie�, co si� sta�o.
Wiadomo�� oczywi�cie ni� wstrz�sn�a. Jednego z m�odych medyk�w przerazi� jej szok i udr�ka, wi�c pr�bowa� j� pocieszy� (Sax chcia� powiedzie�: �To si� nie uda, ju� pr�bowa�em�) i za swoje starania otrzyma� policzek. M�czyzna rozgniewa� si�, wyszed� na korytarz i ci�ko usiad�.
Sax poszed� za nim. Przysiad� si�. M�ody cz�owiek p�aka�.
��Nie potrafi� ju� tego znie�� � odezwa� si� po chwili. Potrz�sn�� g�ow�, niemal skruszony. � To bezcelowe. Je�dzimy z miejsca na miejsce, robimy, co w naszej mocy, i �adnych rezultat�w. Nic nie powstrzyma ostrej niewydolno�ci.
��Co j� powoduje? � spyta� Sax.
M�ody Marsjanin wzruszy� masywnymi ramionami i si�kn�� nosem.
��W tym problem. Nikt tego nie wie.
��Na pewno istniej� jakie� teorie? Co wykazuj� sekcje zw�ok?
��Arytmi� sercow� � wtr�ci� uprzejmie inny medyk, kt�ry przechodzi� obok ze sprz�tem.
��To tylko symptom � burkn�� siedz�cy m�czyzna i znowu poci�gn�� nosem. � Ale sk�d ta arytmia? I dlaczego nie skutkuje reanimacja?
Nikt mu nie odpowiedzia�.
Kolejna tajemnica, kt�r� trzeba rozwi�za�. Przez uchylone drzwi Sax widzia� p�acz�c� na tapczanie Maj�. Obok niej siedzia�a Nadia, znieruchomia�a jak pomnik. Russell pomy�la�, �e nawet je�li znajdzie wyja�nienie, nie o�ywi Michela.
Art rozmawia� z medykami. Sax wcisn�� komputer na nadgarstku i przejrza� list� tytu��w artyku��w na temat ostrej niewydolno�ci. W indeksie znajdowa�o si� 8361 tytu��w: tekst�w i nagra� skompletowanych przez AI; �aden jednak nie wygl�da� na powa�n� wypowied� specjalisty. Choroba nadal pozostawa�a w fazie obserwacji i wst�pnych hipotez� Jednym s�owem, szukano po omacku, podobnie jak w badaniach nad pami�ci�, o kt�rych Sax wcze�niej czyta�. �mier� i umys� � od tak dawna studiowano te kwestie i bez rezultatu! Michel wypowiedzia� si� kiedy� na ten temat, pr�buj�c rozstrzygn�� jedn� z �wielkich nie wyja�nionych�� Michel, kt�ry wydoby� Saxa z afazji, kt�ry nauczy� go rozumie� r�ne fragmenty w�asnej osobowo�ci (o ich istnieniu Sax wcze�niej nawet nie wiedzia�), ten Michel odszed�! Nigdy ju� nie wr�ci. Zabrano z mieszkania �ostatni� wersj� jego cia�a. By� mniej wi�cej w wieku Saxa, mia� oko�o dwustu dwudziestu lat. Wed�ug wszelkich wcze�niejszych standard�w osi�gn�� wiek bardzo zaawansowany. Czy�by st�d w�a�nie �w b�l w piersi Saxa, gor�ca plama �ez? To nie mia�o sensu. Niemniej jednak, Michel zrozumia�by. Powiedzia�by: �Lepsze to ni� �mier� umys�u�. Tyle �e Sax nie by� ju� tego taki pewny; w�asne problemy z pami�ci�, podobnie jak k�opoty Mai, wydawa�y mu si� teraz o wiele mniej wa�ne. Mimo wszystko, Rosjanka pami�ta�a wystarczaj�co du�o. Sax r�wnie�. Wszystko, co wa�ne.
Nagle zaw�adn�a nim dziwna my�l, u�wiadomi� sobie, �e by� �wiadkiem �mierci wszystkich trzech towarzyszy �ycia Rosjanki: Johna, Franka, a teraz Michela. Ka�da z tych by�a dla Mai trudniejsza. Podobnie jak dla niego.
Prochy Michela wzlecia�y w balonie ponad morze Hellas. Male�k� ich cz�stk� przyjaciele pozostawili; zamierzali
Literatura po�wi�cona d�ugowieczno�ci i starzeniu by�a tak ogromna i specjalistyczna, �e Sax nie m�g� gruntownie i metodycznie przestudiowa� problemu, jak to zazwyczaj czyni�. Ostatnia praca na temat ostrej niewydolno�ci nie wnosi�a niczego nowego, jednak niekt�re, co rozs�dniejsze artyku�y odwo�ywa�y si� do poprzednich przyk�ad�w i pr�bowa�y lepiej zrozumie� zasady dzia�ania kuracji przed�u�aj�cych �ycie. Sax pojmowa� te kwestie powierzchownie, nigdy si� nad nimi nie zastanawia�, a nawet instynktownie je od siebie odsuwa� z powodu ich biologicznie niewyt�umaczalnej, na wp� cudownej natury. Uwa�a�, �e problem kuracji stanowi� jedn� z �wielkich nie wyja�nionych�, pozostawia� go zatem Hiroko i genialnemu W�adimirowi Taniejewowi, kt�ry wraz z Ursula i Marin� wymy�li� i nadzorowa� pierwsze kuracje, a p�niej wiele g��wnych modyfikacji.
Teraz jednak W�ad nie �y�, a Saxa zainteresowa�a sprawa w�asnej staro�ci. Nadszed� czas, by si� zag��bi� w
Istnia�o zachowanie uporz�dkowane i zachowanie chaotyczne; na granicy tych dw�ch, zale�na od nich obu, le�a�a bardzo du�a, skomplikowana strefa � kr�lestwo zawi�o�ci. Tu pojawia�o si�
Teraz jednak, z jakiej� przyczyny poddawane kuracji jednostki, zamiast bardzo powoli, zaczyna�y si� starze� w niesamowitym tempie albo � co by�o jeszcze bardziej niepokoj�ce � pomija�y etap starzenia i zmierza�y z krainy zdrowia wprost w krain� �mierci. W graniczn� stref� zawi�o�ci wdziera�y si� nieznane dotychczas przyk�ady chaosu b�d� porz�dku. Do takich w ka�dym razie wniosk�w doszed� Sax pod koniec jednej z niezwykle d�ugich sesji czytania najbardziej og�lnych opis�w zjawiska, jakie uda�o mu si� wyszuka�. Wniosek ten otwiera� przed naukowcami r�ne drogi badawcze, zar�wno dla matematycznych opis�w granicy zawi�o�ci z chaosem, jak i z porz�dkiem. Niestety, Sax zatraci� to holistyczne objawienie podczas jednego z za�mie� pami�ci i w�tek my�lowy zwi�zany z kwesti� matematyczn� znikn�� na zawsze z jego umys�u. P�niej pociesza� si�, �e zapewne wizja i tak by�a zbyt teoretyczna. Z pewno�ci� wyja�nienie nastr�cza�o trudno�ci, w przeciwnym razie do tej pory znalaz�by je kt�ry� z mn�stwa poszukuj�cych naukowc�w. Prawdopodobnie by�o bardzo subtelne i ��czy�o si� z biochemi� m�zgu, dziedzin�, kt�ra od pi�ciuset lat skutecznie (walcz�c jak hydra) opiera�a si� naukowej interpretacji; ka�de nowe odkrycie poci�ga�o za sob� kolejne tajemnice�
Jednak Sax dalej studiowa� problem i po kilku tygodniach ci�g�ego czytania mia� coraz lepsz� orientacj�. Przedtem s�dzi�, �e kuracja przed�u�aj�ca �ycie polega na do�� prostym zastrzyku jakiej� cz�ci w�asnego DNA danej osoby, sztucznie wyprodukowanych odcink�w wzmacniaj�cych fragmenty ju� istniej�ce w kom�rkach, dzi�ki czemu zostaj� skorygowane przerwy i b��dy kom�rkowe powsta�e w ci�gu �ycia jednostki, a ca�o�� og�lnie wzmocniona. W pewnym sensie mia� racj�, jednak kuracja przed�u�aj�ca �ycie by�a czym� wi�cej, tak samo jak starzenie by�o czym� wi�cej ni� tylko b��dem podzia�u kom�rkowego, by�o znacznie bardziej skomplikowane od zwyk�ej przerwy chromosomowej. Na kuracj� sk�ada� si� wielki kompleks proces�w; niekt�re z nich �atwo by�o zrozumie�, inne trudniej.
Cz�owiek starza� si� na ka�dym poziomie: cz�steczek, kom�rek, narz�d�w i ca�ego organizmu. Czasem starzenie si� wynika�o z dzia�alno�ci hormon�w, kt�ra pozytywnie wp�ywa�a na m�ody organizm w fazie rozrodczej, natomiast negatywnie � w fazie postreproduktywnej, kiedy w kategoriach ewolucyjnych organizm nie by� ju� potrzebny. Nieliczne linie kom�rkowe by�y naprawd� nie�miertelne � kom�rki szpiku kostnego i �luzu jelitowego replikowa�y si�, p�ki �y�y otaczaj�ce je kom�rki; zmiany zwi�zane z up�ywem czasu praktycznie nie istnia�y. Inne kom�rki, takie jak niezast�powalne bia�ka w soczewce oka, ulega�y zmianie pod wp�ywem na�wietlenia lub poprzez kontakt z ciep�em; kom�rki dzia�a�y tak regularnie, �e wr�cz mo�na je by�o nazwa� biologicznym chronometrem.
Ka�dy rodzaj linii kom�rkowej starza� si� w innym tempie albo nie starza� si� wcale, tote� starzenie nie by�o jedynie �kwesti� czasu� rozumianego w absolutnym, Newtonowskim sensie; nie by�o czasu, dzia�aj�cego na organizm w spos�b entropowy, istnia�y raczej wielkie ci�gi specyficznych zdarze� fizycznych i chemicznych, kt�re zachodzi�y z r�n� pr�dko�ci� i ze zmiennym skutkiem. Cz�owiek rodzi� si� z fantastycznie wielk� ilo�ci� mechanizm�w regeneracji kom�rkowej oraz wyposa�ony we wspania�y system immunologiczny o sporej mocy. Terapie przed�u�aj�ce �ycie cz�sto wspomaga�y t� naturaln� dzia�alno�� organizmu lub j� zast�powa�y. W ramach terapii uzupe�niano obecnie enzym fotoliaz�, przeciwdzia�aj�c� uszkodzeniom DNA, powstaj�cy w szyszynce hormon melatonin� oraz dehydroepiandrosteryn�, steroidowy hormon produkowany przez gruczo�y nadnerczy� Na kuracj� przed�u�aj�c� �ycie sk�ada�o si� obecnie oko�o dwustu tego typu komponent�w. By�a naprawd� skomplikowana.
Czasami Sax odrywa� si� od lektury i schodzi� na odesk� pla��. Siada� na gzymsie z Maj�, jad�
Nie zarzuci� jednak�e studi�w nad problemem. Tak post�powali naukowcy, kt�rzy stawali wobec zagadki. W pewnym sensie nie prowadzi� samotnych poszukiwa�, mia� bowiem wielu poprzednik�w, a tak�e wielu towarzyszy, badaczy pokrewnych dziedzin, pocz�wszy od wirolog�w, kt�rzy zajmowali si� najdrobniejszymi przejawami �ycia � jak priony i wiroidy � odkrywaj�c przy okazji jeszcze mniejsze formy, niemal zbyt �niepe�ne�, aby nazwa� je �ywymi: wiridy, wirie, wiry� Ka�da z tych cz�stek mog�a mie� znaczenie dla wi�kszych problem�w a� po wielkie kwestie organiczne, takie jak rytm fal m�zgowych i ich zwi�zek z sercem oraz innymi narz�dami czy te� sta�e zmniejszanie si� w szyszynce produkcji melatoniny, hormonu, kt�ry prawdopodobnie reguluje wiele aspekt�w starzenia. Sax �ledzi� wszystkie te tematy, pr�buj�c sobie przyswoi� wiadomo�ci, dzi�ki kt�rym spojrzy na interesuj�ce go problemy z szerszej perspektywy. Intuicyjnie wyszukiwa� wa�ne kwestie i bada� je.
Niestety, przeszkod� by�y powtarzaj�ce si� za�mienia pami�ci, kt�re cz�sto mu si� przytrafia�y, gdy dochodzi� do cennych wniosk�w. Musia� szybko nagrywa� my�li, zanim znikn�! Zacz�� m�wi� do siebie na g�os, nierzadko tak�e publicznie, mia� bowiem nadziej�, �e w ten spos�b uprzedzi luk� w pami�ci. Nic jednak nie pomaga�o. Po prostu nie potrafi� wyrazi� swoich przemy�le� s�owami.
Spotkania z Maj� sprawia�y mu prawdziw� przyjemno��. Ka�dego wieczoru � je�li tylko zauwa�y�, �e zapad� zmierzch � przestawa� czyta� i szed� schodkowymi ulicami miasta na gzyms, gdzie cz�sto widywa� siedz�c� na jednej z czterech �awek Maj�; wpatrywa�a si� w le��ce za portem morze. Sax szed� do budki zjedzeniem w parku, kupowa�
��Jaki mia�e� dzie�?
��Niez�y, a ty?
Sax nie pr�bowa� opowiada�, co przeczyta�, a Maja nie m�wi�a o swoich zaj�ciach hydrologicznych ani o produkcjach teatralnych, kt�rymi zajmowa�a si� po zmroku. W gruncie rzeczy, ma�o mieli sobie do powiedzenia. Ale lubili siedzie� obok siebie.
Pewnego wieczoru s�o�ce zachodzi�o z niezwyk�ym lawendowym blaskiem i Maja zapyta�a:
��Zastanawiam si�, jaki to kolor?
Sax zaryzykowa� odpowied�:
��Lawendowy?
��Hm, lawenda jest zwykle bardziej pastelowa, prawda?
Wywo�a� na ekranie wielk� map� barw, kt�r� znalaz� w komputerze dawno temu, gdy szuka� nazw dla odcieni nieba. Maja z�yma�a si� na te metody, jednak Russell przytrzyma� nadgarstek w g�rze i por�wnywa� z niebem kolejne kolorowe kwadraciki.
��Potrzebujemy wi�kszego ekranu.
Znale�li jedn� adekwatn� nazw�: jasny fiolet. Albo co� pomi�dzy fioletem jasnym i pastelowym.
Od tej pory ka�dego wieczoru sprawdzali barw� nieba. Zachody s�o�ca w Odessie bywa�y rozmaite, na ich zmienno�� wp�ywa�a blisko�� morza, nieba, pobielonych �cian miasta; istnia�a naprawd� niesko�czona ilo�� wariacji, by�o ich znacznie wi�cej ni� nazw. Niedostatek j�zyka w tej sferze ci�gle zaskakiwa� Saxa. Nawet ub�stwo mapy kolor�w. Czyta� kiedy�, �e oko zdolne jest rozr�ni� oko�o dziesi�ciu milion�w r�nych odcieni, natomiast w wykresie barw znajdowa�o si� 1266 pr�bek i jedynie ma�y ich u�amek mia� nazwy. Z tego te� wzgl�du niemal co wiecz�r Sax i Maja podnosili r�ce i por�wnywali kolejne odcienie palety z niebem, a� znale�li zakres, kt�ry mniej wi�cej pasowa�; niestety nie by�o dla niego nazwy, tote� dwoje starych ludzi wymy�la�o w�asne okre�lenia, takie jak pomara�cza 11 drugiego pa�dziernika, purpura aphelium, cytrynowy li��, prawie zielony, broda Arkadego. Maja bez ko�ca potrafi�a kontynuowa� t� zabaw� i stale b�yska�a pomys�ami. Z rzadka znajdowali nazwany odcie�, pasuj�cy do nieba w danym dniu (przynajmniej przez jaki� czas) i poznawali nazw�, kt�ra satysfakcjonowa�a ich oboje, jednak og�lnie rzecz bior�c, w zakresie pomi�dzy czerwieni� i b��kitem, j�zyk angielski mia� do zaoferowania zaskakuj�co niewiele; by� po prostu dla Marsa zbyt ubogi. Pewnego wieczoru o zmierzchu, po fio�kowor�owym zachodzie s�o�ca, niebo stawa�o si� kolejno liliowe, amarantowe, bak�a�anowe, r�owofio�kowe, ametystowe, �liwkowe, fio�kowe, fioletowe, heliotropowe, powojnikowe, lawendowe, indygowe, hiacyntowe, ultramarynowe. Na okre�lenie nast�pnych odcieni niebiesko�ci nie starczy�o s��w. Na Czerwonej Planecie panowa� teraz b��kit i wielu jego wariantom, a zw�aszcza rozpi�to�ci mi�dzy nim i czerwieni�, nie oferowano wiele � poza szkar�atnym fioletem, lawendow� szaro�ci� i tym podobnymi mieszaninami.
Pewnego wieczoru niebo by�o klarowne, a potem s�o�ce zasz�o za g�ry Hellespontus, ci�gle jeszcze o�wietlaj�c morze na horyzoncie. Niebo przybra�o barw� �wietnie znanego rdzawobr�zowego oran�u. Maja mocno chwyci�a Saxa za rami�.
��Zobacz, marsja�ski pomara�cz, tak wygl�da�a planeta, kt�r� obserwowali�my z pok�adu �Aresa�! Patrz! Szybko, jaki to kolor, jaki?
Podnie�li nadgarstki i przejrzeli map� barw.
��Paprykowa czerwie�.
��Pomidorowy czerwony.
��Tlenkowy czerwony, tak, to ten. Kolor ten powstaje dzi�ki zetkni�ciu si� tlenu z �elazem.
��Nie, jest nieco zbyt ciemny. Sp�jrz.
��Tak, to prawda.
��Br�zowawa czerwie�.
��Czerwonawy br�z.
Cynamon, zimna sjena, perski pomara�cz, opalony, wielb��dzi, rdzawobr�zowy, odcie� Sahary, chromowy oran�� Sax i Maja zacz�li si� �mia�. �aden z tych kolor�w nie by� odpowiedni.
��Nazwiemy go marsja�skim oran�em � zdecydowa�a Maja.
��W porz�dku. Ale zobacz, tyle odcieni br�zu, a tak ma�o dla purpury. Dlaczego tak jest?
Maja wzruszy�a ramionami. Aby znale�� odpowied� na w�asne pytanie, Sax zacz�� czyta� tekst towarzysz�cy mapie.
��Ach. Istniej� trzy kolory podstawowe, kt�re ��cz� si�, tworz�c kolejne trzy, z kt�rymi znowu si� mieszaj�.
P�niej, w czerwieniej�cym mroku natrafi� na zdanie, i by� tak zaskoczony, �e przeczyta� je na g�os: �Czerwie� i ziele� tworz� kolejn� par�, kt�rej nie mo�na postrzega� jednocze�nie jako sk�adnik�w tego samego koloru�.
��To nieprawda � wtr�ci�a szybko Maja. � Te dwie barwy znajduj� si� na przeciwnych stronach palety barw.
��Co chcesz przez to powiedzie�? �e istnieje wi�cej kolor�w?
��Oczywi�cie. Barwy artyst�w, kolory teatru. Obdarz kogo� czerwieni� i zieleni�, a dostaniesz barw�, kt�ra nie b�dzie ani taka, ani taka.
��A jaka? Czy ma nazw�?
��Nie wiem. Sp�jrz na palet�.
Oboje spojrzeli. Maja znalaz�a pierwsza.
��O tu! Umbra palona, czerwie� india�ska, ciemna alizaryna� To zielono-czerwone mieszanki.
��Interesuj�ce! Czerwono-zielone mieszanki! Co� mi si� nasuwa�
Maja pos�a�a mu karc�ce spojrzenie.
��Rozmawiamy tu o kolorach, Sax, nie o polityce.
��Wiem, wiem. A jednak�
��Ach. Nie b�d� g�upi.
��Ale powiedz, nie s�dzisz, �e potrzebujemy czerwono-zielonej mieszanki?
��W sensie politycznym? Istnieje ju� taka mieszanka, Sax, i jest do�� k�opotliwa. Ugrupowanie �Uwolni� Marsa� sk�oni�o �czerwonych� z rady do przerwania imigracji i dlatego odnosz� takie sukcesy. Wsp�lnymi si�ami zamkn� przed Ziemianami granice Marsa i wkr�tce ponownie znajdziemy si� w stanie wojny. Powiem ci, jak to wygl�da. Znowu popadamy w chaos.
��Hm � mrukn�� w zadumie jej towarzysz. Obecnie nie zwraca� uwagi na polityk� Uk�adu S�onecznego, ale dostrzega� rosn�cy niepok�j Mai, kt�ra zawsze umia�a intuicyjnie wyczu� nadchodz�cy kryzys. Wprawdzie s�dzi�, �e sytuacja nie mo�e by� a� tak z�a, jak twierdzi�a Rosjanka, postanowi� sobie jednak co jaki� czas s�ucha� wiadomo�ci. Lecz tymczasem�
��Popatrz, tam nad g�rami kolor zmienia si� w indygo. � Poni�ej widnia�a czarna kreska, powy�ej purpurowy b��kit�
��To nie indygo, ale szkar�atny b��kit.
��Nie powinno si� go nazywa� b��kitem, jest w nim zbyt wiele czerwieni.
��Nie powinno. Sp�jrz: morski b��kit, b��kit �elazawy, kr�lewski b��kit � wszystkie one maj� w sobie nieco czerwieni.
��Tyle �e kolor na horyzoncie nie jest �adnym z tych.
��Rzeczywi�cie, masz racj�. Jest nieokre�lony.
Zaznaczyli go na mapie barw i nadali mu nazw� Ls r�wne dwadzie�cia cztery, M-roku dziewi��dziesi�tego pierwszego, wrzesie� 2206; nowy kolor.
Tak min�� kolejny dzie�.
Pewnego zimowego wieczoru siedzieli na �awce najbardziej wysuni�tej na zach�d. Do zachodu s�o�ca pozosta�a godzina, powietrze znieruchomia�o, morze Hellas wygl�da�o jak tafla szk�a, niebo by�o bezchmurne, wyra�ne, klarowne, wr�cz przezroczyste. Im ni�ej s�o�ce w�drowa�o w d�, tym bardziej b��kitny stawa� si� ca�y �wiat, a� w pewnej chwili Maja podnios�a oczy znad sa�atki nicejskiej i kurczowo chwyci�a Saxa za rami�.
��Och, m�j Bo�e, sp�jrz.
Odstawi�a papierowy talerzyk. Oboje instynktownie wstali, niczym starzy weterani s�ysz�cy hymn narodowy w wykonaniu �o�nierzy na paradzie. Sax bez gryzienia po�kn�� wielki k�s hamburgera.
��Ach � powiedzia� i patrzy�.
Wszystko by�o niebieskie, niebia�sko niebieskie, niebieskie jak ziemskie niebo. Przez wi�ksz� cz�� godziny b��kit rozlewa� si� wok�, zalewa� siatk�wki i m�zgowe szlaki nerwowe Saxa i Mai, bez w�tpienia bardzo st�sknione za t� barw�, za domem, kt�ry przedstawiciele pierwszej setki tak dawno temu opu�cili na zawsze.
To by�y przyjemne wieczory. Za dnia jednak�e sytuacja komplikowa�a si� coraz bardziej. Sax zrezygnowa� ze studiowania ca�ego problemu i skupi� si� na szczeg�ach. Mia� wprawdzie wra�enie, �e usi�uje rozpo�owi� niesko�czono��, niemniej jednak ograniczy� ilo�� tekst�w i skupi� si� na kwestii wed�ug niego najwa�niejszej: na m�zgu. W hiperstarym m�zgu istnia�y zmiany, widoczne zar�wno podczas autopsji, jak i podczas r�nych bada� � up�ywu krwi, elektroaktywno�ci, zu�ycia bia�ka i cukru, ciep�oty oraz wszystkich innych niebezpo�rednich test�w, kt�re prowadzono od stuleci na �ywym m�zgu, podczas wszelkiego typu pracy umys�owej. Zaobserwowane zmiany w hiperstarym m�zgu obejmowa�y zwapnienie szyszynki, kt�re redukowa�o ilo�� produkowanej melatoniny (dodatek syntetycznej melatoniny stanowi� element kuracji przed�u�aj�cej �ycie, jednak oczywi�cie lepiej by�oby powstrzyma� zwapnienie, poniewa� prawdopodobnie powodowa�o ono tak�e inne negatywne skutki), wyra�ny wzrost ilo�ci splot�w neurofibryl�w � zespo��w w��kienek bia�kowych, kt�re znajdowa�y si� mi�dzy neuronami i wywiera�y na nie fizyczny nacisk, by� mo�e analogiczny do tego, kt�ry Maja odczuwa�a podczas
Istnia�o zreszt� wiele r�nych hipotez, niestety niczego nie dawa�o si� rozstrzygn�� poprzez rozwa�ania teoretyczne, natomiast eksperymenty, mog�ce wyja�ni� pewne kwestie, by�y praktycznie niemo�liwe ze wzgl�du na niedost�pno�� bada� na �ywym m�zgu. Mo�na by zabi� kilka piskl�t, myszy, szczur�w, ps�w, �wi�, lemur�w i szympans�w, a tak�e p�ody i embriony kilku okaz�w z ka�dego gatunku zwierz�t, otworzy� i podda� drobiazgowej analizie m�zgi ich wszystkich, a i tak nigdy nie znale�� odpowiedzi na zadane pytanie; sama autopsja nie wystarcza�a, podobnie zreszt� jak badania na �ywym m�zgu, poniewa� proces albo by� subtelniej szy, aby mog�o go wykry� badanie, albo bardziej holistyczny, bardziej kombinatoryczny, lub � co najbardziej prawdopodobne � wszystko naraz.
A jednak niekt�re z eksperyment�w i ich wyniki wydawa�y si� bardzo sugestywne, na przyk�ad opinia, i� nagromadzenie wapna zmienia funkcjonowanie fal m�zgowych. Tego typu stwierdzenia stanowi�y dla Saxa podstaw� do dalszych bada�. Ostatnio zacz�� sporo czyta� o poziomach bia�ka wi���cego wapno, o kortykosterydach, st�eniu wapna w hipokampicznych neuronach piramidowych i o zwapnieniu szyszynki. Okaza�o si�, �e istniej� efekty synergiczne, kt�re mog� wstrz�sn�� zar�wno pami�ci�, jak i og�lnym funkcjonowaniem fal m�zgowych, a w gruncie rzeczy wszystkimi rytmami cielesnymi, ��cznie z rytmami serca.
��Czy Michel do�wiadcza� problem�w z pami�ci�? � spyta� Sax Maj�. � Mo�e mia� wra�enie, �e traci ca�e w�tki my�lowe� nawet bardzo u�yteczne?
Maja wzruszy�a ramionami. Michel nie �y� ju� prawie od roku.
��Nie pami�tam.
Sax poczu� gniew. Umys� Mai prze�ywa� prawdziwy regres, jej pami�� z ka�dym dniem si� pogarsza�a. Nawet Nadia nie potrafi�a pom�c przyjaci�ce. Sax coraz cz�ciej spotyka� si� z Maj� na gzymsie, spotkania sta�y si� nawykiem, w kt�rym oboje wyra�nie znajdowali przyjemno��, chocia� nigdy o tym nie rozmawiali. Po prostu siedzieli, jedli kupione w budce przek�ski, obserwowali zach�d s�o�ca i przygl�dali si� wykresom kolor�w, sprawdzaj�c, czy uda�o im si� uchwyci� nowy odcie�. Gdyby nie sukcesywnie nanoszone na map� notatki, �adne z nich nie by�oby pewne, czy widziany danego dnia kolor jest rzeczywi�cie nowy. Sax zdawa� sobie spraw�, �e coraz cz�ciej do�wiadcza za�mie� pami�ci, by�o ich chyba od czterech do o�miu dziennie, chocia� nie mia� pewno�ci. Nagrywa� niemal wszystkie swoje wypowiedzi, rejestracja w��cza�a si� samoczynnie uruchamiana jego g�osem. Nie pr�bowa� opisywa� w�tku my�lowego, wypowiada� jedynie kilka s��w i mia� nadziej�, �e dzi�ki nim p�niej przypomni sobie ca�� przemy�liwan� w�a�nie kwesti�. Wieczorem, tu� przed snem siada� z l�kiem b�d� w pogodnym nastroju i s�ucha� tego, co uwieczni�o AI: przewa�nie przypomina� sobie wszystko, o czym my�la�, od czasu do czasu jednak zupe�nie nie pami�ta�, co ma oznacza� stwierdzenie typu: �Syntetyczne melatoniny mog� by� lepszym antyutleniaczem ni� naturalne, tyle �e nie istnieje wystarczaj�ca ilo�� (!) wolnych rodnik�w�. Albo:
Na szcz�cie, w�asne wyra�enia by�y tak sugestywne, �e cz�sto uruchamia�y zawodz�c� pami��.
Sax nie przestawa� czyta�. W trakcie pracy inaczej dostrzeg� wiele problem�w i doszed� do wniosku, �e struktura nauki jest pi�kna. Stanowi�a z pewno�ci� jedno z najwspanialszych dokona� ludzkiego umys�u, jego szczyt i najbardziej zdumiewaj�c�, nigdy nie ko�cz�c� si� prac�, niczym symfoniczny poemat z�o�ony z tysi�cy strof, skomponowany przez wszystkich ludzi podczas sta�ej, gigantycznej wsp�pracy. J�zyk poematu by� matematyczny, poniewa� taki by� j�zyk samej natury (nie istnia� inny spos�b wyja�nienia zaskakuj�cej si�y, z jak� naturalne zjawiska lgn�y do wyra�e� matematycznych wielkiej trudno�ci i subtelno�ci). W cudownej rodzinie j�zyk�w na r�nych polach nauki wybucha�y pie�ni s�awi�ce rozmaite dowody rzeczywisto�ci; ka�da nauka tworzy�a sw�j standardowy model dla wyja�nienia �wiata, wszystkie kr��y�y w pewnej odleg�o�ci � zale�nej od tego, jaki poziom czy skal� badano � wok� fizyki cz�stek elementarnych, tak �e wszystkie standardowe modele trwa�y pogodnie splecione w wi�kszym, zgodnym uk�adzie. Te standardowe modele przypomina�y nieco paradygmaty Kuhna, cho� w rzeczywisto�ci by�y (paradygmaty jako wzorzec modelowania) bardziej gi�tkie, urozmaicone i stanowi�y dialog, w kt�rym partycypowa�y przez ostatnie setki lat tysi�ce umys��w; takie postaci, jak Newton, Einstein czy W�ad nie by�y odosobnionymi gigantami percepcji publicznej, lecz najwy�szymi wierzcho�kami wielkiego g�rskiego pasma (jak skomentowa� sam Newton podczas pr�by wyja�nienia w�asnej uwagi na temat stawania na ramionach gigant�w). Po prawdzie, prac� nauki nale�a�o nazwa� wsp�lnym dorobkiem, si�ga� bowiem a� do pocz�tk�w nowoczesnej wiedzy b�d� � jak twierdzi� Michel � a� do prehistorii; r�wna�a si� sta�ej walce o zrozumienie problem�w. Teraz, rzecz jasna, stanowi�a swego rodzaju konstrukcj�, wyartyku�owan� w taki spos�b, �e �aden pojedynczy osobnik nie m�g� obj�� jej umys�em. Dzia�o si� tak g��wnie z powodu ogromnej pojemno�ci i tematycznej rozpi�to�ci wiedzy, gdy� spektakularny rozkwit jej struktury w zasadzie nie przekracza� ludzkich zdolno�ci rozumienia � ka�dy cz�owiek m�g� swobodnie kr��y� po pi�trach tej konstrukcji, ogarnia� przynajmniej kszta�t ca�o�ci i z �atwo�ci� dokonywa� wybor�w co do dziedziny i jej miejsca w ca�ym �wiecie wiedzy. Najpierw trzeba si� by�o nauczy� dialektu niezb�dnego dla przedmiotu bada� (co w przypadku takich dziedzin jak teoria superstrun czy kaskadowy chaos rekombinacyjny wydawa�o si� niezwykle trudne), potem nale�a�o przejrze� dotychczasowy stan bada� (czyli literatur� przedmiotu), maj�c nadziej� na szybkie znalezienie synkretycznej pracy, napisanej przez kogo�, kto d�ugo zajmowa� si� problemem i potrafi� w odpowiedniej dla laika formie przekaza� ostatnie wnioski swoje i innych. Cho� dla os�b z zewn�trz dzie�o mog�o mie� spor� warto��, wi�kszo�� dzia�aj�cych na danym polu naukowc�w dyskredytowa�a je, nazywa�a �szar� literatur�� i uwa�a�a, �e jest w znacznym stopniu b�d� ca�kowicie pozbawione cech syntetycznych. Taka praca stanowi�a og�lny przegl�d (chocia� niekt�rzy twierdzili, �e lepiej by�oby u�y� s�owa �podgl�d�, poniewa� prawdziwi tw�rcy tkwili wysoko w strukturze nauki, a reszta spogl�da�a na nich z do�u) i po jej przeczytaniu laik wchodzi� na nast�pny stopie� wtajemniczenia i zaczyna� przegl�da� czasopisma z danej dziedziny oraz artyku�y krytyczne, czyli tak zwan� bia�� literatur�, omawiaj�c� najnowsze osi�gni�cia; dost�pne by�y r�wnie� rozmaite streszczenia, dzi�ki kt�rym czytelnik mia� wra�enie, �e przyswoi� sobie spor� cz�� wiedzy zwi�zanej z dan� kwesti�. Og�lnie i otwarcie� Z ka�dym naukowym problemem zwi�zana by�a grupa ludzi rzeczywi�cie odpowiedzialnych za post�p; grupa liczy�a sobie w najlepszym razie kilkaset os�b, cz�sto ��cznie z g��wn� kadr� syntetyk�w i innowator�w, kt�rych by�o nie wi�cej ni� tuzin w ca�ym Uk�adzie S�onecznym. Przedstawiciele grupy tworzyli w ramach dialektu nowy �argon, za pomoc� kt�rego przekazywali sobie w�asne odkrycia, spierali si� nad rezultatami, sugerowali nowe �cie�ki bada�, przydzielali sobie zadania laboratoryjne, dyskutowali na konferencjach specjalnie po�wi�conych danemu tematowi i rozmawiali ze sob� we wszystkich mo�liwych mediach. W laboratoriach i barach konferencyjnych praca tak�e posuwa�a si� naprz�d � przybieraj�c posta� dialogu os�b, kt�re rozumia�y pewne kwestie, eksperymentowa�y i teoretyzowa�y.
Ca�a ta ogromna z�o�ona struktura wiedzy by�a dost�pna dla wszystkich ch�tnych, dla ka�dego, kto pragn�� si� przy��czy� do badaczy i potrafi� wykonywa� wyznaczon� mu prac�. Nie istnia�y sekrety, nie by�o zamkni�tych plik�w, a ka�de laboratorium i przedstawiciele ka�dej specjalizacji uprawiali swoj� w�asn� polityk�. Jednak polityka nie mog�a odda� w spos�b materialny matematycznej struktury ich rozumienia �wiata zjawisk. Sax zawsze w to wierzy� i �adne analizy wykonywane przez socjolog�w ani nawet k�opotliwe marsja�skie do�wiadczenia zwi�zane z procesem terraformowania nie os�abia�y w nim tej wiary. Nauka by�a uk�adem spo�ecznym, co najwa�niejsze stanowi�a jednak r�wnie� swoj� w�asn� przestrze�, dostosowan� jedynie do rzeczywisto�ci; w tym tkwi�o jej pi�kno. Jak m�wi� poeta, my�l�c o nauce, prawda jest pi�kna; mia� racj� (poeci nigdy si� nie myl�).
Sax spacerowa� po tej wielkiej budowli, zadowolony, otwarty na sugestie i w pewnym sensie zaspokojony.
Zacz�� jednak�e zdawa� sobie spraw� z faktu, �e niezale�nie od pi�kna i pot�gi nauki, biologiczne starzenie jest problemem niezwykle skomplikowanym. Og�lnie, nie by� wprawdzie zbyt trudny do rozwi�zania � zdaniem Saxa nie istnia�y takie kwestie � lecz za trudny, by rozwik�ano go za �ycia Russella. W�a�ciwie, stopie� komplikacji danego problemu pozostawa� wci�� spraw� otwart�. Ludzie nadal nie w pe�ni rozumieli takie poj�cia, jak materia, przestrze� i czas, a w swoich rozwa�aniach � zwi�zanych na przyk�ad z wygl�dem kosmosu sprzed Wielkiego Wybuchu albo z cz�stkami mniejszymi ni� struny � cz�sto posi�kowali si� metafizyk�. �wiat dopiero czeka� na nowoczesne wyja�nienia swej istoty. Sax wierzy�, �e pewnego dnia wszystkie problemy (przynajmniej od struny do kosmosu) wejd� w sk�ad wielkiego kr�lestwa uznanej wiedzy. Wprawdzie zadanie wydawa�o si� zakrojone na nast�pne tysi�c lat, jednak trzeba by�o mie� nadziej�.
Tymczasem Sax do�wiadcza� wielu za�mie� pami�ci dziennie, czasami te� brakowa�o mu oddechu i nieraz czu�, �e serce bije zbyt szybko. �le sypia� w nocy. Michel nie �y�, nie mia� wi�c z kim o tym porozmawia�, chocia� bardzo potrzebowa� pomocy. Je�li w og�le by� w stanie my�le� na poziomie znaczeniowym, czu� si�, jak gdyby bra� udzia� w wy�cigu. On i wszyscy inni � ale zw�aszcza naukowcy zajmuj�cy si� problemem �ycia � �cigali si� ze �mierci� i aby z ni� wygra�, musieli wyja�ni� jedn� z najwi�kszych spo�r�d �wielkich nie wyja�nionych�.
Pewnego dnia Sax siedzia� na �awce z Maj�, po dniu sp�dzonym przed ekranem, my�la� o ogromie problemu i nagle u�wiadomi� sobie, �e nie zdo�a wygra� tego wy�cigu. Rozumianej og�lnie ludzko�ci mo�e si� to kt�rego� dnia uda�, jednak droga by�a d�uga. Saxa w gruncie rzeczy nie zaskoczy�a owa my�l; wiedzia� ju� wcze�niej, zawsze zdawa� sobie z tego spraw�. Chocia� najnowszy problem mianowano �ostr� niewydolno�ci��, s�owa by�y tylko s�owami � nie�cis�ymi i upraszczaj�cymi � nie nauk� w�a�ciwie, lecz raczej pr�b� (jak nazwa �Wielki Wybuch�) pomniejszenia i obj�cia nazw� nie rozumianej dot�d rzeczywisto�ci. Prawdziwy problem nazywa� si� po prostu ��mier�. Ostra niewydolno��, te� co�! Bior�c pod uwag� natur� �ycia i czasu, �mier� stanowi�a kwesti�, kt�rej �adnemu �ywemu organizmowi tak naprawd� nigdy nie uda si� rozwi�za�. Odroczy� � tak, rozwi�za� � nie.
��Rzeczywisto�� jest �miertelna � oznajmi�.
��Oczywi�cie, �e tak � odpar�a Maja, poch�oni�ta widokiem zachodu s�o�ca.
Sax musia� sobie postawi� do rozwi�zania prostszy problem. Na przyk�ad w�a�nie odroczenie jako krok ku trudniejszym kwestiom; w ka�dym razie, jakie� zadanie, z kt�rym potrafi�by sobie poradzi�. Mo�e: k�opoty z pami�ci�. Walka z za�mieniami, tak, ta sprawa by�a w zasi�gu r�ki, gotowa do zbadania. Pami�� Saxa bardzo potrzebowa�a jakiej� terapii, a poza tym pomy�la�, i� studia po�wi�cone pami�ci mog� rzuci� �wiat�o na problem ostrej niewydolno�ci. Mo�e okaza� si�, �e te dwie kwestie nie maj� zwi�zku, ale trzeba by�o spr�bowa�, niezale�nie od wszelkich trudno�ci. Skoro bowiem ludzie maj� nadal umiera�, niech przynajmniej umr� z nie tkni�tymi wspomnieniami.
W ten spos�b Sax porzuci� badania nad ostr� niewydolno�ci� oraz innymi kwestiami zwi�zanymi ze starzeniem i ca�kowicie si� skupi� na problemie pami�ci. By� w ko�cu tylko �miertelnikiem.
Ostatnie badania dotycz�ce pami�ci by�y naprawd� imponuj�ce i do�� blisko � w pewnym aspektach � ��czy�y si� z nauk�, kt�ra przed laty umo�liwi�a (cz�ciowo) Saxowi odzyskanie si� po wstrz�sie. Russella fakt ten nie zdziwi�, poniewa� wiedzia�, �e pami�� stanowi zachowanie wiedzy w umy�le. Ca�a nauka o m�zgu stara�a si� przede wszystkim zrozumie� poj�cie �wiadomo�ci, niestety dw�ch g��wnych kwestii tego procesu � zachowywania wiadomo�ci i ich przywo�ywania � naukowcy nie potrafili w pe�ni zrozumie�.
Mieli na szcz�cie coraz wi�cej klinicznych wskaz�wek � wielu starych ludzi do�wiadcza�o r�nego rodzaju problem�w z pami�ci�, a nast�pne pokolenie � wysokich
Nikt jeszcze nie podwa�y� pierwotnej hipotezy Hebba, zaproponowanej przez Donalda Hebba w 1949 roku, poniewa� stanowi�a zasad� og�ln�: �uczenie si� zmienia pewn� fizyczn� cech� w m�zgu, koduj�c w niej na d�u�szy czas fakty�. W czasach Hebba wyobra�ano sobie, �e ta fizyczna cecha (nazywana �ladem pami�ciowym albo engramem) pojawia si� gdzie� na poziomie synaptycznym, na kt�rym mog� si� znajdowa� setki tysi�cy synaps dla ka�dego z dziesi�ciu miliard�w neuron�w m�zgu, a zatem badacze mieli w�wczas wra�enie, �e m�zg cz�owieka jest zdolny zatrzyma� jakie� 10�4 danych. Niestety, w tamtym okresie nie uda�o si� wyja�ni� problemu ludzkiej �wiadomo�ci. P�niej nast�pi�a era komputer�w, kr�tkotrwa�a moda na tworzenie solidnej sztucznej inteligencji (czyli AI) oraz epoka �b��du maszyny�, rozumianego jako przeciwie�stwo �prawdziwego b��du� m�zgu (m�zg uwa�ano za najpot�niejsz� maszyn� czasu). Badania prowadzone w dwudziestym pierwszym i dwudziestym drugim wieku ujawni�y, �e engramy nie istniej� � nie uda�o si� ich zlokalizowa� �adnemu z ogromnej liczby eksperyment�w, nawet temu, podczas kt�rego usuwano rozmaite partie szczurzych m�zg�w po wyuczeniu zwierz�cia zadania; �adna cz�� m�zgu nie okaza�a si� w tym wzgl�dzie szczeg�lnie istotna. Zawiedzeni eksperymentatorzy wywnioskowali, �e pami�� znajduje si� �wsz�dzie i nigdzie�, co doprowadzi�o do � jeszcze g�upszej ni� wszystkie analogie maszynowe � analogii m�zgu z hologramem; naukowcy niestety szukali na o�lep. P�niejsze eksperymenty nieco wyja�ni�y pewne kwestie, sta�o si� bowiem oczywiste, �e wszystkie dzia�ania �wiadomo�ci odbywaj� si� na poziomie znacznie mniejszym nawet ni� poziom neuron�w. Gdy Sax o tym czyta�, skojarzy�a mu si� og�lna miniaturyzacja metody naukowej, kt�ra mia�a miejsce w ca�ym dwudziestym drugim stuleciu. Badano w�wczas cytoszkielety kom�rek neuronowych, kt�re � jak si� okaza�o � sk�ada�y si� z wewn�trznych szereg�w mikrotubul po��czonych mostami bia�kowymi. Struktura mikrotubul stanowi�a uk�ad pustych rurek w postaci trzynastu kolumn dimer�w tubulowych � kulistych proteinowych par w kszta�cie orzecha ziemnego (wielko�ci 8x4x4 nanometry), kt�re pojawia�y si� w dw�ch r�nych konfiguracjach, zale�nych od ich polaryzacji elektrycznej. Dimery reprezentowa�y mo�liwy dwupo�o�eniowy prze��cznik potencjalnego engramu, by�y jednak tak ma�e, �e � z powodu interakcji van der Waalsa � na elektryczny stan ka�dego z nich wp�ywa�y otaczaj�ce je dimery. Z tego te� wzgl�du wszelkiego rodzaju informacje mog�y si� rozprzestrzenia� po ka�dej z mikrotubulowych kolumn i wzd�u� ��cz�cych je bia�kowych most�w. Niedawno naukowcy posun�li si� jeszcze dalej w miniaturyzacji i ustalili, �e ka�dy dimer zawiera oko�o czterystu pi��dziesi�ciu aminokwas�w i mo�e zachowywa� informacje dzi�ki zmianom w ich sekwencjach. Wewn�trz kolumn dimer�w znajdowa�y si� male�kie, uporz�dkowane strumyczki wody w postaci zwanej �wod� s�siaduj�c��, kt�ra w obr�bie tubuli zdolna by�a przeprowadza� koherentne kwantowo drgania. Podczas setek eksperyment�w prowadzonych na �ywych m�zgach ma�p przy u�yciu r�nego rodzaju zminiaturyzowanych przyrz�d�w ustalono, �e podczas gdy istota my�li w spos�b �wiadomy, sekwencje aminokwas�w przesuwaj� si�, a dimery tubulowe w wielu r�nych miejscach m�zgu zmieniaj� konfiguracje w drgaj�cych fazach; mikrotubule porusza�y si�, czasami rozrasta�y, a � na wi�ksz� skal� � ros�y dendrytowe wyrostki, tworz�c nowe po��czenia; czasem zmienia�y synapsy, czasami nie.
Z ostatniego modelu poj�ciowego wynika�o, �e wspomnienia s� kodowane (w jaki� nieznany spos�b) jako nienaruszalne wzorce kwantowo koherentnych drga� wytworzonych przez zmiany w mikrotubulach i ich sk�adowych cz�ciach; wszystko to odbywa�o si� we wzorcach wewn�trz neuron�w. Niekt�rzy badacze spekulowali istnienie znacznego ruchu nawet na najsubtelniejszych, ultramikroskopowych poziomach, czyli trwale pozostaj�cych poza ludzk� zdolno�ci� rozumienia (znajomy refren); inni naukowcy twierdzili, �e drgania zbudowane s� ze �lad�w znak�w w rodzaju wzorc�w spinowo-sieciowych (kt�re opisywa�a w swej pracy Bao): punktach w�z�owych i sieciach, co zdaniem Saxa niezwykle przypomina�o plan pa�acu pami�ci � z pokojami i korytarzami � jak gdyby staro�ytni Grecy jedynie za pomoc� introspekcji przeczuli geometri� czasoprzestrzeni.
W ka�dym razie, pewne by�o, �e te ultramikroskopijne ruchy maj� zwi�zek z plastyczno�ci� m�zgu; mi�dzy innymi dzi�ki nim m�zg si� uczy�, a potem pami�ta�. Pami�� istnia�a wi�c na daleko mniejszym poziomie, ni� sobie wcze�niej wyobra�ano. Ten fakt stanowi� podstaw� do oblicze�, �e m�zg posiada o wiele wi�ksze mo�liwo�ci obliczeniowe i wykonuje mniej wi�cej l O24 operacji na sekund�, a czasem nawet l O43, co z kolei doprowadzi�o badaczy do stwierdzenia, �e umys� ka�dego cz�owieka jest w pewnym sensie bardziej skomplikowany ni� ca�a reszta wszech�wiata (oczywi�cie z wyj�tkiem innych istot �wiadomych). Si�� antropologicznych z�udze� charakterystycznych dla teorii kosmologicznej Sax uwa�a� za podejrzan�, musia� jednak przyzna�, �e warto by�o rozwa�y� t� interesuj�c� my�l.
Pami�� okaza�a si� zatem problemem jeszcze bardziej skomplikowanym, ni� podejrzewano; ma�o tego, dzia�a�a na tak mikroskopijnych poziomach, �e z pewno�ci� musia�a mie� zwi�zek z efektami kwantowymi. W eksperymentach prowadzonych w du�ej skali jawnie wynika�o, �e w ka�dym m�zgu zdarza�y si� zbiorowe zjawiska kwantowe, istnia�a zar�wno og�lna koherencja kwantowa, jak i kwantowa pl�tanina mi�dzy r�nymi elektrycznymi stanami mikrotubul. Oznacza�o to, �e wszystkie nieintucyjne zjawiska i zwyk�y paradoks rzeczywisto�ci kwantowej s� integralnymi cz�ciami �wiadomo�ci. Rzeczywi�cie, ostatnio zesp� francuskich badaczy rozwa�a� ��cznie efekty kwantowe i kwesti� cytoszkielet�w, dzi�ki czemu zdo�a� w ko�cu stworzy� wiarygodn� teori� odpowiadaj�c� na pytanie, dlaczego po tych wszystkich stuleciach bezmy�lnego u�ywania, �rodki og�lnie znieczulaj�ce nadal dzia�aj�.
W ten spos�b naukowcy stan�li w obliczu jeszcze jednego dziwacznego �wiata kwant�w, w kt�rym dzia�a�o si� z pewnej odleg�o�ci, nie podj�te postanowienia wp�ywa�y na realnie zaistnia�e zdarzenia, a do innych dochodzi�o w spos�b niemal teleologiczny, czyli poprzez zdarzenia p�niejsze� Sax nie by� zbytnio zaskoczony ewolucj� tej dziedziny. Potwierdza�o si� jedynie wra�enie, kt�re nosi� w sobie przez ca�e �ycie � �e umys� ludzki jest czym� niezwykle tajemniczym, czarn� skrzynk�, niemal niemo�liw� do zbadania przez nauk�; takie badanie prowadzi�o jedynie w �wiat �wielkich nie wyja�nionych�.
A jednak, mo�na by�o zachowa� wierno�� swojej nauce i przyzna�, �e rzeczywisto�� na poziomie kwantowym zachowuje si� w spos�b � z perspektywy ludzkich zmys��w i zwyk�ego do�wiadczenia � po prostu oburzaj�cy. Ludzie mieli za sob� trzysta lat, zatem powinni byli si� do tego przyzwyczai� i w ko�cu musieli jako� wcieli� t� wiedz� we w�asne �wiatopogl�dy i �y� dalej. Sax oczywi�cie powiedzia�by, �e jest �wietnie obznajomiony z paradoksami kwantowymi; cz�steczki w mikroskali by�y dziwaczne, ale dawa�o sieje wyt�umaczy�, okre�li� w sensie ilo�ciowym albo przynajmniej opisa� przy wykorzystaniu liczb zespolonych, geometrii Riemanna i ca�ej reszty narz�dzi odpowiednich dzia��w matematyki. Odnalezienie takich cz�steczek w funkcjonuj�cym m�zgu nie powinno zaskakiwa�. Nauka o m�zgu to z pewno�ci� nauka �cis�a, zupe�nie przeciwna takim dziedzinom, jak historia ludzko�ci, psychologia czy kultura. ��czy�a si� raczej z mechanik� kwantow�, charakteryzowa�y j� wzory matematyczne. Fakt ten by� niezwykle znacz�cy.
Zatem, rozpatruj�c na mikroskopijnym poziomie strukturalnym: w m�zgu znajdowa� si� spory fragment przesz�o�ci jednostki, zakodowany w unikalnej i skomplikowanej sieci synaps, mikrotubul, dimer�w, s�siaduj�cej wody i �a�cuch�w aminokwas�w. Wszystkie te sk�adniki by�y wystarczaj�co ma�e i po�o�one blisko siebie, aby wzajemnie oddzia�ywa� poprzez efekt kwantowy. �wiadomo�� stanowi�y rozchodz�ce si� i kurcz�ce wzorce fluktuacji kwantowej, kt�re zawiera�y si� b�d� by�y generowane w okre�lonych cz�ciach m�zgu; stanowi�y rezultat fizycznej struktury wyra�onej na wielu poziomach. Niezwykle wa�ny by� na przyk�ad hipokampus, zw�aszcza jego z�bkowany region splot�w nerwowych i prowadz�ce do nich nerwy. Hipokampus okaza� si� niezwykle wra�liwy na ruch w uk�adzie limbicznym, kt�ry le�a� w m�zgu bezpo�rednio pod nim i by� siedliskiem uczu�, tym, co staro�ytni nazywali sercem. Z tego zwi�zku wynika�o, �e ��cz�cy si� z danym wydarzeniem �adunek emocji mia� du�o wsp�lnego z rozk�adem informacji w pami�ci. Cz�owiekowi przydarza�y si� r�ne sprawy, �wiadomo�� by�a ich �wiadkiem albo ich do�wiadcza�a i prze�ycia te zmienia�y m�zg, staj�c si� na zawsze jego cz�ci�; szczeg�lnie zdarzenia, kt�re zwi�ksza�y stopie� emocjonalny. Sax uwa�a�, �e ten opis jest prosty i zrozumia�y. Zgadza� si� z nim � to, co najbardziej czu�, pami�ta� najlepiej, zapomina� natomiast nawet najlepiej uwiecznione kwestie, je�li nie ��czy�y si� z emocjami; nie by�o to w�a�ciwie zapominanie, ale zahamowanie pami�ci, represja wspomnie�.
Jednak�e po tej wst�pnej zmianie w m�zgu rozpoczyna� si� powolny proces degradacji. Faza przypominania r�ni�a si� u ka�dego cz�owieka, lecz nigdy nie dor�wnywa�a si�� magazynowaniu pami�ci i bardzo trudno by�o nad ni� panowa�. Informacje trafia�y do m�zgu w postaci wzorca, ale nie zawsze udawa�o sieje przywo�a�, a je�li kto� nie pami�ta� wzorca, nigdy ich sobie nie przypomina�. Warto te� by�o �wiczy� pami��. Z przeprowadzonych eksperyment�w wynika�o, �e po oko�o stu pi��dziesi�ciu latach magazynowania wzorzec zaczyna� coraz bardziej s�abn��, zapewne z powodu nagromadzenia si� efekt�w kwantowych wolnych rodnik�w, kt�re przypadkowo zebra�y si� w m�zgu. Najwyra�niej to w�a�nie si� obecnie przydarza�o najstarszym ludziom; proces rozpadu, rozpoczynaj�cy si� niemal tu� po odwzorowaniu si� informacji w m�zgu (natychmiast po jakim� zdarzeniu), w ko�cu osi�ga� poziom skumulowania, kt�rego skutki by�y katastrofalne dla wzorc�w drga�, a wi�c tak�e dla pami�ci. Sax my�la� ponuro, �e nie mo�na unikn�� tych negatywnych zmian, by�y pewne niczym termodynamiczne zmatowienie soczewki oka.
Gdyby jednak kto� potrafi� szczeg�owo wyliczy� wszystkie swoje wspomnienia albo, jak m�wili niekt�rzy specjali�ci przedmiotu, ekforyzowa� je � s�owo to z greckiego oznacza�o co� w rodzaju �przekazu odbitego� � w�wczas wzorce zosta�yby wzmocnione, odnowione, a ich degradacja ca�kowicie powstrzymana. W rezultacie by�o to co� w rodzaju kuracji przed�u�aj�cej �ycie dla wzorc�w dimerowych, nazywane anamnez� albo utrat� zapominania. Po takiej �kuracji� przypominanie zdarze� by�o znacznie �atwiejsze lub przynajmniej r�wnie �atwe jak tu� po zdarzeniu. W tym og�lnym kierunku sz�y prace nad wzmocnieniem pami�ci. Niekt�rzy naukowcy nazywali leki i urz�dzenia elektryczne wykorzystywane w tym procesie �nootropikami�; Russellowi to s�owo kojarzy�o si� z dzia�aniem na umy�le. W aktualnej literaturze przedmiotu istnia�o wiele okre�le� dla tego procesu � w poszukiwaniu nazwy korzystano z greckich i �aci�skich s�ownik�w: tote� Sax widzia� mnemonik�, mnemotechnik� i mnemozynik� (od bogini pami�ci) oraz
Mimo praktycznych trudno�ci ekforyzacja � pami�tanie ca�ej w�asnej przesz�o�ci czy te� cho�by pewnej jej znacz�cej cz�ci � by�a czym� wspania�ym. Niestety, chodzi�o nawet nie o samo odkrycie anamnezy, kt�ra mog�aby stymulowa� taki proces, lecz tak�e o znalezienie potrzebnego na ni� czasu. Skoro kto� prze�y� ju� dwa stulecia, s�dzi�, �e znajdzie te kilka lat niezb�dnych do zekforyzowania wszystkich znacz�cych zdarze� ze swego �ycia.
Ci�g�e �wiczenia pami�ciowe by�y jednak�e niepraktyczne, zw�aszcza przywo�ywanie kolejnych wspomnie�. Przyjemniej by�oby �wiczy� pami�� w spos�b og�lniejszy, wzmacnia� ca�� sie� bez �wiadomego przywo�ywania jednego sk�adnika po drugim. Nikt niestety nie wiedzia�, czy taka czynno�� jest w og�le mo�liwa. Sax nie potrafi� jej sobie wyobrazi�. Gdyby jednak za pomoc�, na przyk�ad, pr�du elektrycznego pobudzi� nerwowy szlak do hipokampusa i �przepchn�� spor� cz�� adenozynotr�jfosforanu przez barier� krwi m�zgowej, mo�na by w ten spos�b stymulowa� potencja� wspomagaj�cy uczenie si�; potem nale�a�oby pobudzi� wzorzec fal m�zgowych oraz drgania kwantowe mikrotubul, po czym sk�oni� �wiadomo�� danej osoby do przypomnienia sobie i wybrania najwa�niejszych dla niej wspomnie�; wtedy pozosta�e r�wnie� zosta�yby � nie�wiadomie � wzmocnione�
Russell szybko przemy�la� ca�� kwesti�, a gdy ko�czy�� w�tek my�lowy po prostu znikn��. Sax siedzia� w salonie mieszkania z pustk� w g�owie i przeklina� samego siebie za to, �e nie nagra� na AI nawet kilku s��w. Zdaje si�, �e my�la� o ADP, a mo�e to by� inny tr�jfosforan? No c�. Je�li my�l by�a naprawd� u�yteczna, wr�ci. Musia� w to uwierzy�! Istnia�a przecie� taka mo�liwo��.
Im d�u�ej Sax bada� problemy zwi�zane z pami�ci�, tym bardziej by� przekonany, �e przyczyn� ostrej niewydolno�ci Michela by� szok wywo�any amnezj� Mai. Nie potrafi� swego stwierdzenia udowodni�, zreszt� w gruncie rzeczy fakt ten nie mia� w�a�ciwie znaczenia. By�o jednak prawd�, �e Michel nie chcia�by �y� d�u�ej ni� pami�� Mai czy jego w�asna. Kocha� towarzyszk� swego �ycia tak�e jako swoj� pacjentk�, jako swoj� �prac� naukow�� i wstrz�sn�o nim, �e Maja zapomnia�a o czym� tak bardzo podstawowym i istotnym (by�a to ostatnia kropla, kt�ra przepe�ni�a kielich)� Zwi�zek umys�u z cia�em wydawa� si� tak silny, �e samo oddzielenie ich od siebie by�o prawdopodobnie fa�szywe, stanowi�o pozosta�o�� metafizyki Kartezjusza albo jeszcze wcze�niejszych religijnych pogl�d�w na dusz�. Umys� stanowi� �ycie cia�a jednostki, a pami�� by�a jej umys�em. A zatem � poprzez proste r�wnanie przechodnie � pami�� r�wna�a si� �yciu i je�li umiera�a pami��, zanika�o �ycie. Michel zapewne u�wiadomi� to sobie w swojej ostatniej traumatycznej p�godzinie, kiedy � z �alu za umieraj�cym umys�em ukochanej kobiety � jego ja�� zapad�a si� w �mierteln� arytmi�.
Aby �y� naprawd�, cz�owiek musi pami�ta�, pozostawa�a wi�c ekforyzacja � jedyna odpowiednia metoda anamnestyczna. Nie istnia�o inne wyj�cie: trzeba by�o jej spr�bowa�.
Oczywi�cie istnia�o niebezpiecze�stwo. Je�li Saxowi uda si� rozwin�� �wzmacniacz pami�ci�, m�g�by on uderzy� od razu w ca�y uk�ad cz�owieka; nikt nie jest w stanie przewidzie�, jak si� b�dzie czu�a dana osoba. Nale�a�o po prostu spr�bowa�. Przeprowadzi� eksperyment. Eksperyment na sobie. No c�, Sax nie by�by pierwszy. W�ad najpierw sam si� podda� kuracji gerontologicznej, chocia� mog�a go zabi�, Jennings wstrzykn�� sobie szczepionk� przeciwko ospie, a przodek Arkadego, Aleksandr Bogdan�w, �wymieni�� swoj� krew z krwi� m�odego m�czyzny chorego na malari� oraz gru�lic� i zmar� nied�ugo p�niej, podczas gdy tamten �y� jeszcze trzydzie�ci lat. W �rodowisku naukowym znana te� by�a opowie�� o m�odych fizykach z Los Alamos, kt�rzy wywo�ali pierwszy wybuch atomowy, zastanawiaj�c si�, czy nie spali on doszcz�tnie ca�ej ziemskiej atmosfery; by� to wyj�tkowo szokuj�cy przypadek eksperymentowania na sobie. W por�wnaniu z tymi przyk�adami, wprowadzenie do w�asnego organizmu kilku aminokwas�w nie wydawa�o si� niczym szczeg�lnym, przypomina�o testowanie LSD przez doktora Hoffmana. Przypuszczalnie ekforyzacja by�a prze�yciem mniej dezorientuj�cym ni� LSD, poniewa� gdyby wszystkie wspomnienia danej osoby zosta�y w jednej chwili wzmocnione, �wiadomo�� z pewno�ci� nie by�aby w stanie zda� sobie z nich sprawy. Sax, opieraj�c si� na introspekcji, s�dzi�, �e tak zwany strumie� �wiadomo�ci jest w rzeczywisto�ci nielinearny. Cz�owiek m�g� wi�c � w najlepszym razie � do�wiadczy� szybkiego skojarzeniowego w�tku wspomnie� albo przypadkowej mieszaniny, zupe�nie innej ni� codzienne rozmy�lania Saxa. Russell uwa�a�, �e sobie z ni� poradzi, a przy tym zm�czy�y go ci�g�e k�opoty z pami�ci� i pragn�� zaryzykowa�.
Polecia� wi�c do Acheronu.
Tam, na miejscu starego o�rodka powsta�y ju� nowe laboratoria. Zajmowa�y ca�e wysokie skalne �ebro, kt�re pog��biono i zabudowano. W mie�cie mieszka�o obecnie oko�o dwustu tysi�cy os�b. R�wnocze�nie Acheron pozosta� spektakularnym �ebrem skalnym d�ugo�ci jakich� pi�tnastu kilometr�w i wysoko�ci sze�ciuset metr�w; szeroko�� w �adnym punkcie nie przekracza�a kilometra. Miejsce nadal s�yn�o ze swojego laboratorium czy te� kompleksu laboratori�w, tak jak przed wieloma laty Echus Overlook, organizacja natomiast przypomina�a Da Vinciego. Gdy Praxis od�wie�y�a swoj� infrastruktur�, W�ad, Ursula i Marina zbudowali now� stacj� badawcz�; teraz, gdy W�ad umar�, Acheron �y� w�asnym �yciem i najwyra�niej nie t�skni� za swoim tw�rc�. Ursula i Marina kierowa�y odr�bnymi ma�ymi laboratoriami i nadal mieszka�y w kwaterach, kt�re niegdy� dzieli�y z przyjacielem, tu� pod wierzcho�kiem �ebra, w bardzo wietrznym miejscu, szczelinie tylko cz�ciowo os�oni�tej posadzonymi drzewami. Obie kobiety zachowywa�y si� w spos�b jeszcze bardziej tajemniczy, by�y te� bardziej zamkni�te w sobie i zainteresowane swoimi sprawami ni� za czas�w W�ada. M�odsi naukowcy z Acheronu traktowali je jak lokalne babcie, stare ciotki albo po prostu kole�anki z laboratorium.
Na Saxa jednak�e patrzyli z takim zaskoczeniem, jak gdyby przedstawiono ich Archimedesowi. Russella niepokoi� tak anachroniczny spos�b traktowania, tote� poprzez cz�ste rozmowy stara� si� prze�ama� skr�powanie m�odych � pr�bowa� ich przekona�, �e wcale nie zna magicznego sekretu �ycia, �e u�ywa s��w dla okre�lenia takich samych poj��, co oni, �e zaawansowany wiek nie zniszczy� jeszcze jego umys�u i tak dalej.
R�wnocze�nie jednak uwa�a� ten dystans za swego rodzaju zalet�. M�odzi naukowcy stanowili grup� naiwnych empiryk�w i idealistycznych, energicznych entuzjast�w. Przychodz�cy do nich z zewn�trz Sax � jednocze�nie kto� stary i nowy � potrafi� wywrze� na nich du�e wra�enie podczas seminari�w prowadzonych przez Ursul� na temat aktualnego stanu bada� nad pami�ci�. Russell proponowa� hipotezy, kt�re dotyczy�y stworzenia potencjalnej anamnezy, sugerowa� r�ne niezbadane �cie�ki dla pracy eksperymentalnej i widzia�, �e jego wypowiedzi m�odzi naukowcy odbieraj� niczym proroctwa, nawet (a mo�e zw�aszcza), kiedy by�y to og�lne komentarze. Je�li lu�ne propozycje przypadkiem harmonizowa�y z kierunkiem bada� m�odych, w�wczas reagowali entuzjastycznie. W gruncie rzeczy, im bardziej Sax by� gnomiczny, tym lepiej; niewiele mia�o to wsp�lnego z nauk�, ale taka by�a prawda.
Obserwuj�c swoich towarzyszy, Russell uprzytomni� sobie po raz pierwszy, �e uniwersalna, subtelna i niezwykle skupiona natura nauki, do kt�rej si� przyzwyczai�, nie ogranicza�a si� jedynie do laboratori�w Da Vinciego, lecz stanowi�a cech� wszystkich laboratori�w sp�dzielczo-przemys�owych; og�lnie rzecz bior�c, taka by�a marsja�ska nauka. Naukowcy sami decydowali o w�asnych badaniach w stopniu nie znanym na Ziemi za czas�w m�odo�ci Saxa; dzia�ali bardzo szybko i poczynali sobie niezwykle energicznie. Russell pami�ta�, �e �rodki konieczne do wykonania pracy nale�a�y kiedy� do innych os�b lub instytucji pilnuj�cych w�asnego interesu i posiadaj�cych w�asn� biurokracj�, tote� ludzka dzia�alno�� ogromnie i nierzadko w spos�b bezsensowny rozmienia�a si� na drobne; wiele wysi�ku po�wi�cano cz�sto na sprawy trywialne, takie jak finansowy zysk instytucji kontroluj�cych laboratorium. Acheron natomiast stanowi� p�autonomiczn�, cz�ciowo zamkni�t� spo�eczno��, odpowiedzialn� jedynie wobec s�d�w ekologicznych i � ma si� rozumie� � konstytucji. Naukowcy sami postanowili, jakie prowadzi� badania, a gdy proszono ich o pomoc w ciekawej sprawie, reagowali natychmiast.
Okaza�o si�, �e Sax nie b�dzie musia� samotnie eksperymentowa� ze wzmacnianiem pami�ci. Laboratoria Acheronu bardzo si� zainteresowa�y t� kwesti�, Marina nadal dzia�a�a w g��wnym, miejskim laboratorium, a miasto zachowa�o �cis�e kontakty z Praxis, dzi�ki czemu mia�o dost�p do wszystkich zasob�w konsorcjum. Poza tym, wiele tutejszych laboratori�w prowadzi�o ju� eksperymenty z pami�ci�, poniewa� z oczywistych przyczyn problem ten zajmowa� spor� cz�� projektu bada� zwi�zanych z przed�u�aniem �ycia. Marina twierdzi�a, �e obecnie � w takiej czy innej formie � po�wi�cano pracy nad d�ugowieczno�ci� mniej wi�cej dwadzie�cia procent ca�ego ludzkiego wysi�ku, ale sama d�ugowieczno�� by�a bezcelowa � tak d�ugo jak reszta uk�adu, musia�a istnie� pami��. Nic wi�c dziwnego, �e skupia� si� nad ni� taki kompleks laboratori�w, jak Acheron.
W kilka dni po przyje�dzie Sax spo�ywa� �niadanie w mieszkaniu Mariny i Ursuli. Siedzieli tylko we troje, odseparowani od pozosta�ych przeno�nymi, pokrytymi batikami z Dorsa Brevia, �ciankami oraz drzewami w donicach. Nie wspominali W�ada, nawet nie wymienili jego imienia. Saxowi, kt�ry by� �wiadom niezwyk�o�ci zaproszenia, trudno si� by�o skupi� na rozmowie. Zna� obie kobiety od dw�ch stuleci i obie bardzo szanowa� (szczeg�lnie Ursul� ze wzgl�du na jej wra�liwo��), niestety, wcze�niej do�� rzadko z nimi rozmawia�. Teraz siedzia� w przewiewnym pomieszczeniu, jad�, spogl�da� na swoje towarzyszki b�d� wypatrywa� przez szklane �ciany. Na p�nocy rozci�ga� si� w�ski pas b��kitu, zatoka Acheron � g��bokie wci�cie w Morze P�nocne � a na po�udniu, daleko za pierwszym pobliskim horyzontem, widnia�o ogromne cielsko Olympus Mons. Pomi�dzy nimi ci�gn�y si� mocno zdeformowane, zerodowane, pop�kane, dziobate stare wylewy magmowe; w ka�dej kotlinie znajdowa�a si� ma�a oaza zieleni porastaj�cej czarniawy, pustynny p�askowy�.
��Zastanawiamy si� � odezwa�a si� Marina � dlaczego psychologowie eksperymentalni w ka�dym pokoleniu zawsze informowali o kilku odr�bnych przypadkach os�b o prawdziwie wyj�tkowej pami�ci, a nikt nigdy nie pr�bowa� wyja�nia� ich fenomen�w poprzez pami�ciowe wzorce okresu.
��W gruncie rzeczy, strasznie szybko zapominano o tych osobach � doda�a Ursula.
��W�a�nie. A p�niej, kiedy kto� czyta� o danym przypadku, nie chcia� wierzy� w jego prawdziwo��. Zawsze m�wiono o �atwowierno�ci ludzi w dawnych czasach. Zazwyczaj nie spos�b znale�� �adnej �ywej osoby, kt�ra potrafi odtworzy� opisany eksperyment, twierdzi si� wi�c, �e wcze�niejsi badacze pope�nili b��d albo oszukiwali. Wiele przypadk�w jednak�e ca�kiem dobrze udokumentowano.
��Na przyk�ad? � spyta� Sax. Nie przysz�o mu wcze�niej do g�owy, aby czyta� anegdoty lub nieco bardziej prawdziwe historie realnie �yj�cych os�b. Teraz doszed� do wniosku, �e warto by po�wi�ci� troch� czasu na takie badania.
��Dyrygent Toscanini zna� na pami�� ka�d� nut� dla ka�dego instrumentu � odpar�a Marina � ponad dwustu pi��dziesi�ciu dzie� symfonicznych oraz s�owa i muzyk� oko�o stu oper, plus du�o kr�tszych dzie�.
��Sprawdzono to?
��W pewnym sensie. Fagocista mia� k�opoty z fagotem. Powiedzia� o tym Toscaniniemu, kt�ry zastanowi� si� i odpar�, �e tego wieczoru nie musi gra� kt�rej� nuty. Tego typu sytuacje. Dyrygowa� bez nut i pami�ta�, kt�ry z graj�cych opu�ci� jaki� d�wi�k�
��No, no, no�
��Podobn� pami�� mia� muzykolog nazwiskiem Tovey � wtr�ci�a Ursula. � U muzyk�w nie jest to nic niezwyk�ego. Gdyby muzyka stanowi�a j�zyk, takie wyczyny uznano by za co� nieprawdopodobnego.
��Hm.
��Pewien profesor z Uniwersytetu Cambridge na pocz�tku dwudziestego pierwszego wieku � kontynuowa�a Marina � posiada� ogromn� wiedz� na temat specyfiki wszystkich gatunk�w muzycznych. R�wnie �wietnie pami�ta� poezje, fakty historyczne, dane matematyczne i swoj� w�asn� przesz�o��. �Zainteresowanie to co� realnie istniej�cego�, mawia�. �Zainteresowanie powoduje skupienie uwagi�.
��To prawda � stwierdzi� Sax.
��Przewa�nie wykorzystywa� swoj� pami�� dla spraw, kt�re uwa�a� za interesuj�ce. Nazywa� to �zainteresowaniem znaczeniem�. W 2060 roku sprawdzono, �e pami�ta list� dwudziestu trzech s��w, kt�rych nauczy� si� w 2032 do pewnego testu. I tak dalej.
��Chcia�bym dowiedzie� si� o nim wi�cej.
��C� � oznajmi�a Ursula. � By� osob� znacznie bardziej przeci�tn� ni� tak zwani kalendarzowi rachmistrze albo ci, kt�rzy potrafi� sobie bardzo szczeg�owo przypomnie� widziane przez moment obrazki. Tacy cz�sto nie bardzo sobie radz� z innymi �yciowymi problemami.
Marina pokiwa�a g�ow�.
��Tak jak �otysz Szereszkiewski albo m�czyzna znany jako V.P., kt�ry pami�ta� ogromne ilo�ci przypadkowych fakt�w. Obaj do�wiadczali doznawania r�wnoczesnego.
��A tak. Mo�e z powodu nadaktywno�ci hipokampicznej.
��Mo�e.
Kobiety wymienia�y kolejne przyk�ady. W latach trzydziestych dwudziestego wieku niejaki Finkelstein potrafi� z niezwyk�� szybko�ci� obliczy� dane wyborcze dla ca�ych Stan�w Zjednoczonych. Niekt�rzy badacze
��Te nadzwyczajne zdolno�ci wydaj� si� innym zjawiskiem ni� zwyk�a pami�� � zauwa�y� Sax.
��Jest to pami�� eidetyczna � wyja�ni�a Marina � oparta na wizerunkach, kt�re powracaj� w spos�b bardzo szczeg�owy. Podobno w taki spos�b zapami�tuje wi�kszo�� dzieci. Potem, w okresie dojrzewania, spos�b zapami�tywania si� zmienia, przynajmniej u wi�kszo�ci ludzi. Tamte osoby natomiast w pewnym sensie nigdy nie przestaj� by� dzie�mi.
��Hm � mrukn�� Sax. � Zastanawiam si�, czy istnieje g�rna granica sta�ego rozdzia�u umiej�tno�ci. Mo�e ci ludzie s� przyk�adami rzadkiego podzia�u bimodalnego.
Marina wzruszy�a ramionami.
��Tego nie wiemy. Znamy jednak�e pewn� genialn� pod tym wzgl�dem osob�.
��Naprawd�?!
��Tak. Chodzi o Zeyka. Przeprowadzi� si� tu wraz z Nazik, mo�emy wi�c go poddawa� pewnym badaniom. Jest got�w do wsp�pracy, a �ona dodatkowo go zach�ca, m�wi�c, �e w ten spos�b Zeyk mo�e zrobi� wiele dobrego dla innych. Widzisz� Jej si� nie podobaj� jego zdolno�ci, a on sam nie potrafi ich wykorzystywa�. Czasem robi r�ne sztuczki obliczeniowe, jednak prawda jest taka, �e pami�ta swoj� przesz�o�� nadzwyczaj szczeg�owo.
��Zdaje mi si�, �e pami�tam, jak s�ucha�em jego opowie�ci � powiedzia� Sax. Obie kobiety roze�mia�y si� i zaskoczony Sax zawt�rowa� im. � Chcia�bym si� przyjrze� waszemu eksperymentowi.
��Jasne. Zeyk jest w laboratorium Smadar. Ca�o�� jest bardzo ciekawa. Naukowcy ogl�daj� na wideo wydarzenia, kt�rych by� �wiadkiem, a nast�pnie zadaj� mu zwi�zane z tamt� sytuacj� pytania. Podczas gdy Zeyk m�wi im, co zapami�ta�, obserwuj� na monitorach zachowanie jego m�zgu.
��Brzmi niezwykle interesuj�co.
Ursula zaprowadzi�a Saxa do d�ugiego, przyciemnionego laboratorium, w kt�rym sta�o kilka kozetek zaj�tych przez badane osoby. Na monitorach albo w postaci hologram�w migota�y kolorowe obrazki. Inne ��ka by�y puste i wygl�da�y dziwnie z�owieszczo.
Wi�kszo�� kozetek zajmowali m�odzi tubylcy. Zeyk w ich otoczeniu wygl�da� jak okaz
��A zatem Ahadowie zaatakowali Fetah�w?
��Tak. W ka�dym razie walczyli i mnie si� wydawa�o, �e to Ahadowie zacz�li. S�dz� jednak, �e kto� ich przeciwko sobie podjudzi�. Kto� wypisywa� slogany na oknach.
��Czy wewn�trz Braterstwa Muzu�ma�skiego cz�sto dochodzi�o do tak ostrych zatarg�w?
��W tamtym czasie, rzeczywi�cie si� zdarza�y. Chocia� nie wiem, dlaczego dosz�o do zamieszek tamtej nocy. Na pewno kto� ich podjudzi�. Mieli�my wra�enie, �e nagle wszyscy poszaleli.
Sax czu� ucisk w �o��dku. Potem poczu� dziwne zimno, jak gdyby do pokoju wpuszczono lodowate powietrze z dworu. Ma�ym namiotowym miastem na ekranie by�a Nikozja. Zeyk i Smadar rozmawiali o nocy, podczas kt�rej zabito Johna Boone�a. Kobieta patrzy�a na ekran, zadawa�a pytania, a s�uchaj�c odpowiedzi, obserwowa�a zachowanie m�zgu Zeyka na hologramie. Arab spojrza� w pewnej chwili na Saxa, kiwn�� g�ow� na powitanie, po czym powiedzia�:
��Russell r�wnie� tam by�.
��Doprawdy? � mrukn�a Smadar, mierz�c Saxa wzrokiem.
��Tak.
Sax od lat nie wspomina� tych zdarze�; od dziesi�cioleci, a mo�e nawet od stuleci. Teraz uprzytomni� sobie, �e nigdy ponownie nie odwiedzi� Nikozji, nie by� tam ani razu od owej nocy. Unika� tego miasta. Bez w�tpienia nast�pi�o psychologiczne zahamowanie. Bardzo lubi� Johna, kt�ry pracowa� dla niego przed zab�jstwem przez wiele lat. Byli przyjaci�mi.
��Widzia�em, jak go zaatakowano � oznajmi�, zaskakuj�c wszystkich.
��Naprawd�! � krzykn�a Smadar. Teraz r�wnie� Zeyk, Nazik, Ursula oraz Marina patrzyli na niego.
��Co widzia�e�? � spyta�a go Smadar, spojrzawszy kr�tko na ruchliwy obraz fal m�zgowych. Te ci�g�e b�yskawice, ta drgaj�ca, milcz�ca, elektryczna burza to by�a ich przesz�o��. A tak�e ich praca.
��Widzia�em walk� � odpar� powoli Sax, z niepokojem patrz�c na hologramowy wizerunek niczym w kryszta�ow� kul�. � Na jakim� ma�ym placu, gdzie boczna ulica ��czy�a si� z centraln� alej�. Blisko medyny.
��To byli Arabowie? � spyta�a m�oda kobieta.
��By� mo�e � odrzek� Sax. Zamkn�� oczy. Obrazy przesz�o�ci nie nap�yn�y, ale stara� si� je sobie wyobrazi�. Czu� si� jak �lepiec. � Tak, chyba tak.
Otworzy� oczy i zobaczy�, �e Zeyk nadal na niego patrzy.
��Widzia�e� ich? � wykraka�. � Mo�esz mi powiedzie�, jak wygl�dali?
Sax potrz�sn�� g�ow�, potem si� zamy�li�. Na ekranie pojawi�y si� ciemne ulice Nikozji, migocz�c �wiat�em jak my�li we wzburzonym umy�le Zeyka.
��Wysoki m�czyzna ze szczup�� twarz�, czarnym w�sem. Wszyscy mieli czarne w�sy, lecz jego by�y d�u�sze� Krzycza� na innego m�czyzn�, nie na Boone�a, ale na cz�owieka, kt�ry atakowa� Boone�a.
Zeyk i Nazik spojrzeli po sobie.
��Yussuf � stwierdzi� Zeyk. � Yussuf i Nejm. Kierowali w�wczas Fetahami i jak nikt nie lubili Boone�a. A kiedy p�niej tej nocy w naszym mieszkaniu pojawi� si� Selim, przed �mierci� powiedzia�: �Boone mnie zabi�, Boone i Chalmers�. Nie powiedzia�: �Zabi�em Boone�a�, ale: �Boone zabi� mnie�. � Zeyk znowu popatrzy� na Saxa: � Ale co si� wtedy zdarzy�o? Co zrobi�e�?
Sax zadr�a�. Dlatego w�a�nie nigdy nie wr�ci� do Nikozji i nigdy nie pomy�la� o tej nocy, o tym krytycznym momencie� Poniewa� wtedy zawaha� si�. Po prostu si� ba�.
��Widzia�em ich po drugiej stronie placu. By�em do�� daleko i nie wiedzia�em, co zrobi�. Powalili Johna i gdzie� go zabrali. A ja� patrzy�em. P�niej� Wraz z jak�� grup� bieg�em za nimi. Nie wiem, kim byli moi towarzysze. Poci�gn�li mnie ze sob�. Napastnicy uciekali bocznymi uliczkami, w ciemno�ciach i nasza grupa� Zgubili�my ich.
��Prawdopodobnie w twojej grupie znajdowali si� przyjaciele napastnik�w � zauwa�y� Zeyk. � Zgubili�cie ich zgodnie z planem.
��Ach � szepn�� Sax. Przypomnia� sobie w�satego m�czyzn� z grupy. � To mo�liwe.
Poczu� md�o�ci. Dlaczego wtedy odpowiednio nie zareagowa�, dlaczego? Obrazy na ekranie miga�y, b�yski w ciemno�ciach. Wizerunek kory m�zgowej Zeyka drga� mikroskopijnymi, kolorowymi b�yskawicami.
��Wi�c to nie by� Selim � powiedzia� Zeyk do Nazik. � Ani Selim, ani Frank Chalmers.
��Powinni�my powiedzie� o tym Mai � o�wiadczy�a Nazik. � Musimy jej powiedzie�!
Zeyk wzruszy� ramionami.
��Nic j� to nie b�dzie obchodzi�o. Skoro Frank podjudzi� Selima przeciwko Johnowi, jakie ma znaczenie, �e zabi� kto� inny?
��Ale uwa�asz, �e zabi� go kto� inny? � spyta�a Smadar.
��Tak. Yussuf i Nejm. Fetahowie. Albo kto�, kto podburza� ludzi przeciwko sobie. Mo�e Nejm�
��Kt�ry nie �yje.
��Yussuf tak�e � mrukn�� Zeyk ponuro. � I wszyscy inni, kt�rzy zacz�li zamieszki tamtej nocy� � Potrz�sn�� g�ow� i obraz na ekranie lekko zadr�a�.
��Powiedz mi, co si� zdarzy�o potem � poprosi�a Smadar.
��Unsi al-Khan wbieg� na
��Pami�tasz kod �luzy powietrznej? � spyta�a Smadar.
Zeyk zmarszczy� brwi, poruszy� ustami, zamkn�� oczy.
��Cyfry by�y cz�ci� ci�gu Fibonacciego. Pami�tam, �e zwr�ci�o to moj� uwag�. Pi��, osiem, jeden, trzy, dwa, jeden.
Sax by� zaskoczony. Smadar pokiwa�a g�ow�.
��Kontynuuj.
��Potem przybieg�a jaka� nie znana mi kobieta i powiedzia�a, �e Boone�a znaleziono na farmie. Poszli�my za ni� do kliniki w medynie. Klinika by�a nowa, wszystko czyste i l�ni�ce, jeszcze �adnych zdj�� na �cianach� Sax, by�e� tam wraz z reszt� obecnych w mie�cie przedstawicieli pierwszej setki: Chalmersem, Tojtown� i Samanth� Hoyle.
Sax stwierdzi�, �e zupe�nie tego nie pami�ta. A mo�e� Obraz Franka o zarumienionej twarzy i Maja, ubrana w jaki� bia�y kostium; jej usta wygl�da�y jak pozbawione krwi. Nie, to by�o na dworze, na obsypanej potrzaskanym szk�em alei. Sax powiedzia� im ju� o ataku na Boone�a i Maja stale krzycza�a: �Nie powstrzyma�e� ich? Nie powstrzyma�e�?�. Wtedy w�a�nie Russell sobie u�wiadomi�, �e rzeczywi�cie ich nie powstrzyma�, �e nie pom�g� przyjacielowi, �e sta� zmro�ony, w szoku i obserwowa�, jak napadni�to i zabrano Johna. �Pr�bowali�my�, powiedzia� wtedy Mai. �Pr�bowa�em�. Niestety, to by�o k�amstwo.
Kliniki jednak nie pami�ta�. Zamkn�� oczy, tak jak Zeyk, zacisn�� powieki, jak gdyby zamierza� wycisn�� kolejny wizerunek. Nic nie zobaczy�. Pomy�la�, �e pami�� dzia�a w bardzo dziwny spos�b. Sax pami�ta� krytyczne momenty; by�y przykre i odczuwa� b�l, gdy je wspomina�. Reszta wspomnie� umkn�a. Najwyra�niej, aby pami�ta�, niezb�dne jest wsp�dzia�anie uk�adu limbicznego i emocjonalnego �adunku ka�dego incydentu. Chyba �e dany fakt zostaje zakodowany albo wryje si� w pami��.
Zeyk wymienia� kolejno imiona znanych mu os�b, kt�re spotka� w prawdopodobnie bardzo zat�oczonej poczekalni kliniki, p�niej opisa� twarz lekarki, informuj�cej ich o �mierci Boone�a.
��Powiedzia�a: �Nie �yje. Zbyt d�ugo przebywa� na zewn�trz�. Wtedy Maja po�o�y�a r�k� na ramieniu Franka, a ten podskoczy�.
��Musimy zawiadomi� Maj� � szepn�a Nazik.
��Frank powiedzia� jej: �Przykro mi�. Uwa�a�em, �e to by�o do�� niezwyk�e. Maja burkn�a co�, �e i tak nigdy nie lubi� Johna. To by�a prawda. Frank w pierwszej chwili nawet przytakn��, ale potem wyszed�. By� w�ciek�y na Maj�. Przed odej�ciem mrukn��: �Sk�d, do cholery, mo�esz wiedzie�, co lubi�, a czego nie�. Taka cierpka uwaga. Nie podoba�a mu si� jej arogancja i sam pomys�, �e Maja zna jego charakter. � Zeyk potrz�sn�� g�ow�.
��S�ysza�em t� rozmow�? � spyta� Sax.
���Tak. Siedzia�e� obok Mai, po jej drugiej stronie. By�e� oszo�omiony. P�aka�e�.
Sax nie m�g� sobie tego przypomnie�. Zawsze uwa�a�, �e o wielu jego poczynaniach nikt poza nim nie ma poj�cia, teraz nagle uprzytomni� sobie, �e wiele jego uczynk�w pami�taj� inni ludzie, cho� on sam nie potrafi ich sobie przypomnie�. Jak ma�o tamci wiedzieli! Jak ma�o!
Zeyk ci�gn�� opowie�� o dalszej cz�ci tamtej nocy i poranku. Przybycie Selima, jego �mier�. Nast�pny dzie� po wyje�dzie Zeyka i Nazik z Nikozji, kolejny dzie�. P�niej Ursula powiedzia�a Saxowi, �e stary Arab umia� r�wnie szczeg�owo opowiedzie� ka�dy tydzie� swego �ycia.
Teraz jednak Nazik przerwa�a sesj�.
��My�l�, �e Zeyk jest ju� zm�czony � powiedzia�a do Smadar. � Wr��my do tego jutro.
Badaczka zgodzi�a si� i zacz�a stuka� w klawiatur� komputera. Zeyk patrzy� na ciemny sufit z szale�stwem w oczach. Sax zda� sobie spraw�, �e zbyt dobrze dzia�aj�ca pami�� to tak�e choroba. W jaki spos�b jednak cz�owiek mo�e tak wiele pami�ta�? Jaki by� tego mechanizm? Ten obraz m�zgu Zeyka, kolejny przyk�ad aktywno�ci kwantowej � b�yskawice migocz�ce w korze m�zgowej� Umys�, w kt�rym przesz�o�� tkwi�a znacznie mocniej ni� u innych starych ludzi, nieczu�y na schorzenie uszkodzenia pami�ci, chocia� Sax uwierzy� ju�, �e z czasem u ka�dego musi do tego doj�� No c�, m�zg Zeyka poddano wszelkim mo�liwym testom. Istnia�a mo�liwo��, �e sekret starego Araba nie zostanie odkryty. W nie�wiadomo�ci dzia�o si� po prostu zbyt wiele. Tak jak tamtej nocy w Nikozji.
Wstrz��ni�ty Sax przebra� si� w ciep�y kombinezon i wyszed� na zewn�trz. Przyjemnie by�o pochodzi� po terenie otaczaj�cym Acheron i oderwa� si� od naukowych problem�w.
Skierowa� si� na p�noc, ku morzu. Niekt�re z najlepszych pomys��w dotycz�cych pami�ci przychodzi�y mu do g�owy w�a�nie podczas spacer�w po morskim brzegu, na trasach tak bardzo okr�nych, �e nigdy nie potrafi� znale�� dwa razy tej samej drogi � zreszt� nigdy praktycznie nie zwraca� uwagi na teren, zatraca� si� w my�lach albo w najbli�szych cechach krajobrazu i sporadycznie rozgl�da� si� wok�, aby zobaczy�, dok�d dotar�. W gruncie rzeczy, w tym regionie trudno by�o si� zgubi�. Z wierzcho�ka ka�dego pod�u�nego szczytu widoczne by�o �ebro Acheronu, niczym grzbiet ogromnego smoka. Patrz�c w innym kierunku, z wielu miejsc mo�na by�o dostrzec szeroki, niebieski obszar zatoki Acheron. Pomi�dzy �ebrem i zatok� rozci�ga� si� skalisty p�askowy� poci�ty ukrytymi oazami; milion mikro�rodowisk, ka�d� szczelin� wype�nia�a ro�linno��. Pejza� zupe�nie nie przypomina� topniej�cego polarnego wybrze�a po drugiej stronie morza; ten skalisty p�askowy� i jego ma�e ukryte ro�linne zbiorowiska wydawa�y si� tu trwa� od niepami�tnych czas�w, wygl�da�y naturalnie, mimo i� uprawiali je ekopoeci z Acheronu. Wiele oaz stanowi�o eksperyment tutejszych ogrodnik�w i Sax traktowa� je jako �rodowiska powsta�e w spos�b sztuczny � omija�, patrzy� na nie z kolejnych stromo�ciennych
Podczas w�dr�wki obserwacje Saxa co jaki� czas przerywa�y my�li o Johnie. Boone pracowa� dla niego przez ostatnie kilkana�cie lat swego �ycia i cz�sto toczyli dyskusje na temat stale ewoluuj�cej marsja�skiej sytuacji. To by�y bardzo istotne lata, a John wydawa� si� w�wczas zawsze szcz�liwy, weso�y, pewny siebie, godny zaufania, lojalny, pomocny, przyjazny, �yczliwy, uprzejmy, pos�uszny, radosny, zapobiegliwy, odwa�ny, konkretny i pe�en szacunku� Nie, nie, wcale nie� Bywa� tak�e obcesowy, niecierpliwy, arogancki, leniwy, nieporz�dny, uzale�niony od lek�w i dumny. Jednak Sax polega� na nim i kocha� go jak du�ego brata, kt�ry chroni przed �wiatem zewn�trznym. A potem go zabili! Mordercy! Nie potrafili znie�� odwagi Boone�a, wi�c go zabili, a Sax sta�, obserwowa� i nic nie zrobi�. Zamar� z szoku i strachu.
�Nie powstrzyma�e� ich?�, krzycza�a Maja. Przypomnia� sobie teraz jej s�owa, jej ostry g�os. �Nie, ba�em si�. Nic nie zrobi�em�. Prawd� m�wi�c, niewiele m�g� wtedy zrobi�. Przedtem, kiedy zacz�y si� napa�ci na Johna, m�g� mu wyznaczy� inne, mniej ryzykowne zadania, za�atwi� mu ochroniarzy czy te� raczej � poniewa� Boone nigdy by nie zaakceptowa� bezpo�rednich opiekun�w � zatrudni� takich, kt�rzy �ledziliby go w tajemnicy i pomagali mu w chwilach, gdy jego przyjaciele staj� z boku, zaszokowani i tylko patrz�. Niestety, Sax nikogo nie wynaj�� i zabito jego przyjaciela, brata, kt�ry czasami �mia� si� z niego, lecz tak�e bardzo go kocha�.
Sax szed� po pop�kanej r�wninie. By� roztargniony, oszo�omiony strat� przyjaciela, kt�ra mia�a miejsce sto pi��dziesi�t trzy lata temu. Czasami mia� wra�enie, �e nie istnieje co� takiego jak czas.
Potem zatrzyma� si� na kr�tko, a wtedy widok zwierz�t przywr�ci� go do rzeczywisto�ci. Ma�e, bia�e gryzonie w�szy�y w�r�d zieleni bagiennej trawy. By�y bez w�tpienia bli�sze polarnym kr�likom, jednak z powodu barwy przypomina�y raczej laboratoryjne szczury, kt�re zgodnie z legend� stworzy�y m�zg Saxa. Bia�e szczury laboratoryjne, lecz bez ogon�w� zmutowane szczury laboratoryjne� w ko�cu swobodne; uciek�y z klatek w �wiat i teraz w�drowa�y po g�stej, zielonej trawie ��kowej niczym nadrealne zjawy z halucynacji. Wszystkie kr�ci�y si� na �lepo i porusza�y w�sami, sprawdzaj�c teren w�r�d k�p trawy; szuka�y smako�yk�w. Chrupa�y ziarna, orzechy i kwiaty. Johna bardzo bawi�a opowie�� o umy�le Saxa, kt�ry stworzy�o sto szczur�w laboratoryjnych� Przez g�ow� Russella przelatywa�y setki swobodnych my�li. Oto jest nasze cia�o.
Przykucn�� i tak d�ugo obserwowa� ma�e gryzonie, a� poczu� zimno. Na r�wninie mieszka�y te� wi�ksze stworzenia, kt�re na chwil� przyci�ga�y jego wzrok � jelenie, �osie europejskie i ameryka�skie, kozice, renifery, karibu, czarne nied�wiedzie, grizzly, nawet stada wilk�w, przemieszczaj�cych si� jak szybkie, szare cienie. Wszystkie one wydawa�y si� Saxowi stworami ze snu, tote� za ka�dym razem, gdy spostrzega� cho�by jedno zwierz�, czu� strach, wstrz�s i oszo�omienie. Ich istnienie nie wydawa�o mu si� tu mo�liwe, a ju� na pewno zwierz�ta wygl�da�y nienaturalnie. A jednak by�y. I te ma�e �nie�ne kr�liki, szcz�liwe w swej oazie. Trudno nazwa� �w �wiat natur� albo kultur� � to by� po prostu Mars.
Sax pomy�la� o Ann. Zapragn��, �eby je zobaczy�a.
Cz�sto ostatnio o niej my�la�. Tak wielu z jego przyjaci� ju� nie �y�o, lecz ona trwa�a, ci�gle m�g� z ni� porozmawia�, ci�gle istnia�a taka mo�liwo��. Sprawdzi� i dowiedzia� si�, �e Ann nadal mieszka w kalderze Olympus Mons w�r�d zaludniaj�cej t� krain� ma�ej spo�eczno�ci �czerwonych� amator�w wspinaczek. Spo�eczno�� kaldery zmienia�a si� � jedni przyje�d�ali, drudzy wyje�d�ali � aby utrzyma� populacj� na niskim poziomie. Wszystkich ich poci�ga�y zar�wno strome �ciany, jak i prymitywne warunki. Chocia�, Sax dowiedzia� si� te�, �e Ann zostaje w kalderze tak d�ugo, jak jej si� podoba; wyje�d�a�a rzadko. Tak mu powiedzia� Peter, kt�ry zreszt� s�ysza� o tym od kogo� innego. Smutna by�a wzajemna niech�� matki i syna. Smutna i bezsensowna. Jednak ozi�bienie stosunk�w cz�onk�w rodzin cz�sto by�o nieodwracalne.
Tak czy owak, Ann przebywa�a na Olympus Mons, czyli niemal w zasi�gu wzroku, tu� za po�udniowym horyzontem, a Sax chcia� z ni� porozmawia�. Przysz�o mu do g�owy, �e gdy przypomina sobie jakie� dotychczasowe zdarzenie na Marsie, dyskutuje o nim w my�lach z Ann. Nie by�a to k��tnia (tak� mia� w ka�dym razie nadziej�), lecz nie ko�cz�ca si� pr�ba perswazji. Skoro rzeczywisto�� b��kitnego Marsa tak bardzo zmieni�a Saxa, mo�e zmieni te� Ann, jego odwieczn� przeciwniczk�? Czy nie by�o to prawie nieuniknione, a mo�e nawet konieczne? Mo�e ju� dosz�o do tej zmiany? Sax czu�, �e w ci�gu ostatnich lat polubi� wszystko, co Ann kocha�a w Marsie, i teraz chcia�, aby � je�li to mo�liwe � odwzajemni�a jego uczucia dla rozwijaj�cej si� planety. Ann sta�a si� dla niego, zreszt� w bardzo niewygodny spos�b, miar� warto�ci wysi�k�w zwi�zanych z przekszta�caniem Marsa. By�a osob� warto�ciuj�c� czy te� akceptuj�c�. To dziwne uczucie po prostu w nim tkwi�o i Sax nie potrafi� si� z nim upora�.
Inn� nieprzyjemn� zadr� by�o nag�e, ponownie u�wiadomione poczucie winy zwi�zane ze �mierci� Johna; Sax pr�bowa� zapomnie� o tej sprawie. Skoro zapomina� interesuj�ce my�li, powinien umie� zapomnie� r�wnie� straszne, prawda? John umar� i Sax nie m�g� wtedy w �aden spos�b temu zapobiec. Bardzo prawdopodobne wyja�nienie. Nie do podwa�enia. Nie spos�b cofn�� si� w przesz�o��. Johna zabito, a Sax zawi�d� i mu nie pom�g�. C� Russell �y�, a Boone nie. I tyle. Nie znaczy�o to nic z wyj�tkiem wielkiego w�z�owo-sieciowego uk�adu tkwi�cego w umys�ach wszystkich ludzi, kt�rzy znali Saxa. A on nie potrafi� tego zmieni�.
Ann jednak �y�a. Wspina�a si� na �ciany kaldery Olympusa. Sax, je�li tylko zechce, mo�e z ni� porozmawia�. Na pewno nie przyjedzie na jego pro�b�, b�dzie musia� pojecha� w g�ry i odszuka� j�. M�g� to zrobi�, sprawa by�a wa�na. Prawdziwy b�l zwi�zany ze �mierci� Johna ��czy� si� ze �mierci� sposobno�ci � Russell nie m�g� ju� z nim porozmawia�! Nadal jednak m�g� pom�wi� z Ann, nadal istnia�a szansa!
Badania nad anamnez� trwa�y. Pobyt w Acheronie sprawia� Saxowi rado��: dni sp�dzane w laboratoriach, dyskusje z ich kierownikami po�wi�cone prowadzonym eksperymentom; Russell pyta�, jak mo�e im pom�c. Raz w tygodniu � seminarium, podczas kt�rego zbierali si� przed monitorami, omawiali rezultaty bada�, m�wili o planach na przysz�o��.
Niekt�re osoby co jaki� czas przerywa�y prac� naukow� i pomaga�y w uprawie roli lub bra�y udzia� w innych fizycznych zaj�ciach; czasem wychodzi�y na wycieczki. Gdy wraca�y, cz�sto w ich g�owach roi�o si� od pomys��w i zawsze nios�y w sobie nowy �adunek energii.
Na cotygodniowych zebraniach Sax siadywa� w salkach seminaryjnych i wpatrywa� si� w fili�anki z kaw�, w poobijane blaty drewnianych sto��w, poplamione kr�gami br�zowej kawy i czarnej
Kr�tkotrwa�a pami�� Saxa by�a uszkodzona. Codziennie do�wiadcza� za�mie� pami�ci i dozna�, kt�re nazywa� �mam na ko�cu j�zyka�. Czasami na seminariach przerywa� prawie w p� zdania, siada� i gestem dawa� innym do zrozumienia, �e sko�czy� swoj� wypowied�. Zebrani kiwali g�owami, a osoba przy tablicy kontynuowa�a wypowied�. Tak, Sax musia� rozwi�za� ten problem. Bez w�tpienia, wiele zagadek czeka�o na odkrycie � na przyk�ad problem ostrej niewydolno�ci czy te� inne kwestie zwi�zane ze starzeniem. C�, zapewne nigdy nie zabraknie �wielkich nie wyja�nionych�. Tymczasem jednak najwa�niejszy by� problem anamnezy.
Badacze poszukiwali leku. Jedn� jego cz�� mia�a stanowi� wzmacniaj�ca mieszanina proteinowo-syntezowa, w sk�ad kt�rej wchodzi�y nawet amfetaminy i chemiczne pochodne strychniny, drug� � przeno�niki (takie jak serotonina) oraz, mi�dzy innymi, glutaminowy receptor substancji uczulaj�cych, cholinoesteraza i cykliczny adenozynomonofosforan. Wszystkie te sk�adniki mia�y wzmacnia� struktury pami�ciowe. Niekt�re osoby poddawano tak�e kuracji zwi�kszaj�cej plastyczno�� m�zgu, tej samej, kt�r� przeszed� Sax tu� po wstrz�sie, cho� obecnie stosowano znacznie mniejsze dawki. Z eksperyment�w opartych na elektrycznej stymulacji wynika�o, �e szok bod�cowy w po��czeniu ze sta�ymi drganiami na cz�stotliwo�ciach zharmonizowanych z naturalnymi falami m�zgowymi jednostki mo�e uruchomi� neurochemiczne procesy przyspieszone zestawem lek�w. P�niej badany osobnik musia�by kierowa� w�asnym procesem zapami�tywania, by� mo�e �poruszaj�c si� od jednego punktu w�z�owego do nast�pnego; ka�dy w�ze� ��czy� si� z czynno�ci� przypominania, a drgania pobudza�yby i skutkiem tego wzmacnia�y otaczaj�c� go sie�. Obrazowo m�wi�c, by�a to w�dr�wka po kolejnych pomieszczeniach teatru pami�ci. Eksperymenty oparte na wszystkich tych aspektach m�odzi tubylcy prowadzili na ochotnikach, cz�sto na sobie. Twierdzili (wspominali o tym oszo�omieni i z l�kiem), �e odnajduj� w pami�ci bardzo wiele fakt�w, tote� badania wygl�da�y nadzwyczaj obiecuj�co. Z ka�dym tygodniem ulepszali technik� i osi�gali coraz lepsze wyniki.
W miar� up�ywu czasu wszystkie osoby zaanga�owane w projekt zacz�y sobie zdawa� spraw�, �e najlepsze rezultaty mo�na osi�gn��, bior�c pod uwag� kontekst pami�ciowy. Sprawy zapami�tane niegdy� pod wod� w skafandrach do nurkowania �atwiej przypominano sobie na dnie morskim ni� na l�dzie. Je�li jednostka podczas zapami�tywania by�a szcz�liwa b�d� smutna, �atwiej przypomina�a sobie zdarzenie, gdy podczas hipnozy narzucono jej to samo uczucie. Wa�na by�a zgodno�� barwy lub rozmiaru pomieszcze�. Eksperymenty te wydawa�y si� niedojrza�e, lecz wyniki bada� wi�zi kontekstu i si�y przypomnienia by�y na tyle spektakularne, �e Sax zacz�� si� zastanawia� nad miejscem, w kt�rym sam (gdy naukowcy zako�cz� eksperyment) chcia�by si� podda� kuracji; gdzie i z kim.
Zadzwoni� te� do Bao Shuyo z pro�b�, by przyjecha�a do Acheronu, poniewa� chcia�by si� z ni� skonsultowa� w pewnych kwestiach zwi�zanych z terapi�. Wprawdzie jej dzia�alno�� dotyczy�a raczej teorii ni� praktyki i po�wi�cona by�a cz�steczkom mikroskopijnym, jednak w trakcie wsp�pracy z termoj�drow� grup� w Da Vincim badaczka udowodni�a, �e potrafi pom�c w ka�dym problemie, kt�ry cho�by ociera si� o grawitacj� kwantow� i ultramikrostruktur� materii. Sax bardzo szanowa� talent Bao, chcia� wi�c, aby przyjrza�a si� tutejszym eksperymentom i podzieli�a z nim swoj� opini�; by� pewny, �e jej uwagi b�d� cenne.
Niestety, od swego s�ynnego powrotu z Dorsa Brevia do Da Vinciego, mia�a zbyt wiele obowi�zk�w. Sax post�pi� wi�c w spos�b dla siebie niezwyk�y � bez skrupu��w odebra� swojemu dawnemu laboratorium jedn� z najlepszych matematyczek �wiata, sk�aniaj�c Bel�, by mu w tym pom�g� i na aktualnym kierownictwie wymusi� dla niej urlop.
��Hej, Ka, Saxie � krzykn�� Bela podczas jednej z rozm�w � nigdy bym si� nie domy�li�, �e oka�esz si� takim zawzi�tym �owc� g��w.
��Interesuje mnie jedynie moja w�asna g�owa � burkn�� Sax.
Zazwyczaj na Marsie miejsce przebywania ka�dej osoby mo�na by�o wy�ledzi� z niezwyk�� �atwo�ci� � wystarczy�o skontaktowa� si� z ni� przez nar�czny komputer, a p�niej sprawdzi� wsp�rz�dne. Ann zostawi�a niestety sw�j komputer w punkcie wspinaczkowym na sto�ku kaldery Olympus Mons w pobli�u teren�w festiwalowych przy Kraterze Zp. Saxa zdziwi� ten fakt, poniewa� od pierwszego dnia na Marsie wszyscy przedstawiciele pierwszej setki nosili r�nego rodzaju nar�czne notesy, Ann � o ile Sax pami�ta� � r�wnie�. A mo�e nie? Zadzwoni� do Petera, aby o to spyta�, ale tamten oczywi�cie nie wiedzia�, poniewa� urodzi� si� wiele lat po okresie Underbill. W ka�dym razie, obecnie wyj�cie gdziekolwiek bez komputera kojarzono raczej z neoprymitywnymi nomadami w�druj�cymi kanionami i wybrze�em Morza P�nocnego, stylem �ycia, kt�ry Saxowi zupe�nie nie kojarzy� si� z Ann. Nie mo�na by�o mieszka� w stylu paleolitycznym na Olympus Mons, bowiem ludzie byli tam � w przeciwie�stwie do wielu miejsc na Marsie � stale zale�ni od techniki, kt�rej nar�czne komputery stanowi�y integraln� cz��. Mo�e Ann chcia�a znikn�� Peter nie zna� odpowiedzi na to pytanie.
Wiedzia� jednak�e, jak si� skontaktowa� z matk�.
��Musisz tam pojecha� i j� znale�� � powiedzia�.
Gdy zobaczy� min� Saxa, roze�mia� si�.
��To nie jest takie trudne. W kalderze mieszka jedynie kilkaset os�b. Je�li nie przebywaj� w kt�rym� z barak�w, wspinaj� si� na skalne �ciany.
��Ann zosta�a zatem alpinistk�?
��Tak.
��Wspina si� hm, dla rekreacji?
��Nie mam poj�cia dlaczego, ale si� wspina.
��Mam wi�c pojecha� i obejrze� wszystkie ska�y?
��Tak samo musia�em zrobi�, gdy umar�a Marion.
Wierzcho�ek Olympus Mons by� niemal zupe�nie nie zamieszkany. W punktach widokowych na sto�ku znajdowa�o si� jedynie kilka niskich kamiennych pustelni, a na p�nocno-wschodnim wylewie magmowym, przecinaj�cym pier�cie� skarpy otaczaj�cej wulkan, zbudowano tor magnetyczny, kt�ry mia� u�atwia� dost�p do kompleksu festiwalowego przy Kraterze Zp. Poza tym, sto�ek kaldery wydawa� si� dziewiczy, inaczej ni� pozosta�a cz�� Marsa, kt�rej ze skarpy nie spos�b by�o zreszt� dostrzec; znajdowa�a si� za horyzontem. Cz�owiekowi stoj�cemu na sto�ku Olympus Mons kojarzy� si� z ca�ym �wiatem. Lokalni �czerwoni� zdecydowali, �e nie chc� stawia� nad kalder� ochronnej kopu�y molekularnej, takiej, jak� zbudowano nad Arsia Mons. Zatem, na Olympus Mons zapewne �y�y bakterie, a mo�e r�wnie� porosty, kt�rych zarodniki przyni�s� na te tereny wiatr. Poniewa� jednak ci�nienie powietrza by�o tu tylko nieco wy�sze ni� pierwotne dziesi�� milibar�w, wi�kszo�� ro�lin zapewne gin�a; prze�y�y przewa�nie male�kie endochasmolity. Sax pomy�la�, i� �czerwoni� ciesz� si�, �e dzi�ki nies�ychanej pionowej skali planety na du�ych wulkanach utrzymywa�o si� tak niskie ci�nienie; by�a to swobodna, a zarazem skuteczna technika wyja�awiaj�ca.
Sax wsiad� w poci�g do Zp, potem przesiad� si� do ci�arowej taks�wki, kt�r� dojecha� na sto�ek. Wjazd do kaldery kontrolowali �czerwoni�.
Pojazd dotar� do kraw�dzi sto�ka. Sax spojrza� w d�.
Kalder� sk�ada�a si� z wielu pier�cieni. By�a du�a � dziewi��dziesi�t kilometr�w na sze��dziesi�t, mniej wi�cej rozmiaru Luksemburga. Tak przynajmniej od kogo� s�ysza�. G��wny, centralny kr�g, do tej pory najwi�kszy, szpeci�y zachodz�ce na siebie mniejsze kr�gi w kierunkach p�nocno-wschodnim, po�udniowym i ku centrum. Najbardziej na po�udnie wysuni�ty kr�g wcina� si� prawie do po�owy nieco starszego i wy�szego kr�gu po�udniowo-wschodniego. Sax dowiedzia� si�, �e uk�ad tych trzech �ukowatych �cian uwa�ano za jeden z najwspanialszych marsja�skich rejon�w dla amator�w wspinaczek; a przy tym by� najwy�szy ze wszystkich, uskok wynosi� od dwudziestu sze�ciu kilometr�w ponad poziom odniesienia (woleli u�ywa� tego starego terminu zamiast �poziom morza�) do dwudziestu dw�ch i p� kilometra na dnie najbardziej po�udniowego krateru. Urwisko wysokie na dziesi�� tysi�cy st�p w stylu �surowego� Kolorado�
Dno g��wnej kaldery znaczy�o mn�stwo kr�tych row�w tektonicznych, r�wnoleg�ych do �cian kaldery: wygi�te w �uki pasma i kaniony, przez kt�re bieg�y regularniej sze skarpy. Wszystkie te osobliwo�ci terenu mo�na by�o wyt�umaczy� � spowodowa�y je okresowe za�amania kaldery wywo�ane odp�ywem magmy z g��wnej komory pod wulkanem. Kiedy jednak Sax spogl�da� z siedzenia w poje�dzie na sto�ek, Olympus wyda� mu si� tajemnicz� g�r�, odr�bnym �wiatem. Pole widzenia wype�nia� ogromny, zamkni�ty skalny sto�ek i pi�� tysi�cy kilometr�w kwadratowych kaldery. Pier�cie� obok pier�cienia, wysokie �ukowe �ciany i p�askie, zaokr�glone dna pod czarnym, rozgwie�d�onym niebem. Wysoko�� ka�dego z okolicznych urwisk przekracza�a tysi�c metr�w. Z regu�y nie by�y ca�kowicie pionowe, przeci�tnie zbocza sprawia�y wra�enie spadzistych na mniej wi�cej czterdzie�ci pi�� stopni, cho� tu i �wdzie Russell dostrzega� bardziej strome odcinki. Bez w�tpienia amatorzy wspinaczek t�umnie wybierali w�a�nie te ostatnie, zw�aszcza kilka nawis�w, jak ten tu� nad spojeniem trzech skalnych �cian.
��Szukam Ann Clayborne � powiedzia� Sax do dw�ch zamy�lonych kobiet pe�ni�cych funkcj� kierowcy i pilota. � Wiecie, gdzie m�g�bym j� znale��?
��Nie wiesz, gdzie jest? � odpowiedzia�a pytaniem jedna z kobiet.
��S�ysza�em, �e uprawia wspinaczk� w kalderze Olympus Mons.
��Wie, �e jej szukasz?
��Nie. Nie odbiera telefon�w.
��A zna ci�?
��Och, tak. Jeste�my starymi� przyjaci�mi.
��Jak si� nazywasz?
��Sax Russell.
Obie popatrzy�y na niego, po czym kt�ra� mrukn�a:
��Starymi przyjaci�mi, co?
Jej towarzyszka szturchn�a j� �okciem.
Miejsce, gdzie si� znajdowali, nazywa�y Trzema �cianami. Bardzo logiczne. Bezpo�rednio pod pojazdem, na ma�ym zapadni�tym tarasie znajdowa�a si� stacja kolejki. Sax obejrza� j� przez lornetk�. Dostrzeg� w�azy zewn�trznych �luz powietrznych oraz wzmocniony dach, budowla wygl�da�a na star�. Je�li kto� nie zamierza� korzysta� ze sprz�tu alpinistycznego, kolejka stanowi�a jedyn� drog� w d� do tej cz�ci kaldery.
��Ann uzupe�nia zapasy na Stacji Marion � odezwa�a si� w ko�cu ta, kt�ra szturchn�a towarzyszk�. � Widzisz? Ten kwadratowy punkt, w miejscu, gdzie kana�y magmowe z g��wnego dna docieraj� do Po�udniowego Kr�gu.
Chodzi�o jej o przeciwleg�� kraw�d� najbardziej po�udniowego kr�gu, kt�ry na mapie Russella nosi� numer �6�. Saxowi z trudem uda�o si� odnale�� kwadracik. Zauwa�y� go dopiero przy maksymalnym powi�kszeniu � male�ki klocek, troch� zbyt regularny, by m�g� by� naturalny, chocia� pomalowany na rdzawy odcie� szaro�ci identyczny z tutejszym bazaltem.
��Widz�. Jak si� tam dostan�?
��Wsi�d� w kolejk�, zjed�, dalej pieszo.
Pokaza� obs�udze kolejki przepustk�, kt�r� otrzyma� od kobiety, po czym odby� d�ug� jazd� w d� �ciany Po�udniowego Kr�gu. Kolejka je�dzi�a po torach na �cianie urwiska; patrz�c przez okna, Sax czu� si�, jak gdyby spada� helikopterem albo przemierza� wind� kosmiczn� ostatni� cz�� drogi do Sheffield. Na dnie kaldery znalaz� si� p�nym popo�udniem. Zatrzyma� si� w skromnej chacie, gdzie spokojnie jad� du�� kolacj�, od czasu do czasu rozwa�aj�c, o czym rozmawia� z Ann. Powoli, punkt po punkcie, obmy�li� sp�jne i chyba przekonuj�ce wyt�umaczenie czy te� zwierzenie, krzyk serca,
Nast�pnego ranka po �niadaniu ubra� si� w walker i wyszed�. Chocia� poszczeg�lne surowce udoskonalono, elastyczny materia� �ciska� cia�o � ko�czyny oraz tu��w � r�wnie mocno jak skafandry z pocz�tk�w kolonizacji Marsa. Dziwne by�y te przeb�yski pami�ci i skojarzenia: Sax przypomnia� sobie, jak w Underhill budowali kwadratow� kopu��, poczu� nawet co� w rodzaju somatycznej epifanii i ponownie prze�y� sw�j absolutnie pierwszy spacer po wyj�ciu z pojazdu �adowniczego; zaskoczenie bliskim horyzontem i niezwyk�y r� nieba. Znowu kontekst i wspomnienie.
Przeszed� dno Po�udniowego Kr�gu. Tego ranka niebo przybra�o barw� ciemnego indygo bardzo bliskiego czerni. Zgodnie z map� �w ciemny kolor nazywa� si� morskim b��kitem, co Sax uzna� za kompletn� pomy�k�. Na niebie wisia�o mn�stwo gwiazd. Horyzont ze wszystkich stron wznosi� si� w postaci zaokr�glonego urwiska. Po�udniowy p�kr�g mia� wysoko�� trzech kilometr�w, p�nocno-wschodni kwadrant � dw�ch, nier�wny, p�nocno-zachodni kwadrant � tylko jednego kilometra. Widok tych kr�g�o�ci by� naprawd� zadziwiaj�cy; wp�yw termodynamiki ch�odzenia ska�y w komorach magmowych i w magmowych szczelinach. Sax, stoj�c w �rodku, otoczony skalnymi �cianami, czu� si� oszo�omiony. Wszystkie wygl�da�y na r�wnie wysokie; by� to wr�cz podr�cznikowy przyk�ad perspektywicznego skr�tu percepcji wobec odleg�o�ci pionowych.
Russell maszerowa� r�wnym krokiem. Dno kaldery by�o bardzo g�adkie, jedynie sporadycznie pokryte nier�wno�ciami � elipsoidalnymi skrzepami lawy, lejami po p�nych uderzeniach meteoryt�w i wyginaj�cymi si� pasami p�ytkich row�w tektonicznych. Niekt�re z nich by�y spore i zdradzieckie, Sax musia� je obchodzi�. Przewa�nie jednak szed� prosto przed siebie, ku pop�kanej �cianie skalnej w p�nocno-zachodnim kwadrancie kaldery.
Dopiero po sze�ciu godzinach r�wnomiernego marszu przeszed� dno Po�udniowego Kr�gu. By�o to zaledwie nieca�e dziesi�� procent ca�kowitego kompleksu kaldery; podczas w�dr�wki reszta pozostawa�a niewidoczna. Po drodze nie dostrzeg� �adnego znaku �ycia, nic nie porasta�o g�adkiego dna kaldery ani �cian. Atmosfera by�a zdecydowanie rzadka, wszystkie kraw�dzie wydawa�y si� osobliwie ostre. Sax ocenia� ci�nienie powietrza na bliskie pocz�tkowym dziesi�ciu milibarom. Ten dziewiczy �wiat niepokoi� go. Nie chcia� nawet zostawia� �lad�w, tote� stara� si� kroczy� jedynie po twardej skale, unikaj�c fragment�w piaszczystych. Jednocze�nie widok pierwotnego krajobrazu sprawia� mu dziwn� satysfakcj�; pejza� sk�ada� si� niemal wy��cznie z rozmaitych czerwieni, tylko miejscami spod py�u prze�witywa� ciemniejszy bazalt. Wi�kszo�ci tych niezwyk�ych mieszanych odcieni mapa kolor�w Saxa nie potrafi�a nazwa�.
Nigdy przedtem nie by� w �adnej z du�ych kalder. Teraz stwierdzi�, �e nawet wiele lat sp�dzonych wewn�trz krater�w pouderzeniowych nie przygotowa�o go na ten niesamowity widok � na t� g��bi� kom�r, stromizny �cian, p�askie dno, a zw�aszcza na wielko�� pionowych osobliwo�ci terenu.
W po�owie popo�udnia zbli�y� si� do podn�a p�nocno-zachodniego �uku �ciany. Zetkni�cie si� �ciany i dna widoczne by�o na horyzoncie, natomiast prostok�t kryj�wki pojawi� si� tu� przed Russellem, ku jego wielkiej uldze; system naprowadzaj�cy dzia�a� najwyra�niej ca�kiem nie�le. Sax poczu� du�e zadowolenie z powodu takiej dok�adno�ci. Od swego prze�ycia podczas burzy ba� si� zgubi�. Na szcz�cie, w najbli�szym okresie w tej okolicy nie zapowiadano burz.
Kiedy dotar� do w�azu �luzy powietrznej baraku, dostrzeg� grupk� os�b. Nadesz�y od strony ogromnego, stromego w�wozu o wysokich, pop�kanych urwistych �cianach, kt�ry w odleg�o�ci mniej wi�cej kilometra od kryj�wki ��czy� si� z dnem krateru na zachodzie. Cztery postaci z plecakami. Sax zatrzyma� si�. W he�mie wyra�nie us�ysza� sw�j przyspieszony oddech, poniewa� natychmiast rozpozna� ostatni� osob�. Ann przysz�a tu zapewne uzupe�ni� zapasy. Teraz musia� wymy�li�, co jej powiedzie�. I nie zapomnie�!
W baraku odpi�� he�m i zdj��, czuj�c znajome i bynajmniej nie po��dane napi�cie w �o��dku. Przy ka�dym spotkaniu z Ann b�l by� coraz bardziej nieprzyjemny. Sax odwr�ci� si� i czeka�. W ko�cu Ann wesz�a, zdj�a he�m i dostrzeg�a Russella. Stan�a jak wryta. Jak gdyby zobaczy�a ducha.
��Sax? � krzykn�a.
Skin�� g�ow�. Przypomnia� sobie poprzednie spotkanie; dawno temu, na Wyspie Da Vinciego. Mia� wra�enie, �e mia�o ono miejsce w poprzednim �yciu. Zapomnia� wtedy j�zyka w g�bie.
Ann potrz�sn�a g�ow� i u�miechn�a si� do siebie. Ruszy�a ku niemu przez pomieszczenie z min�, kt�rej Sax nie potrafi�by okre�li�. Podesz�a, chwyci�a go za ramiona, pochyli�a si� i poca�owa�a delikatnie w policzek. Kiedy si� odsun�a, nadal jedn� r�k� trzyma�a lewe rami� Saxa; po chwili jej d�o� zacz�a si� zsuwa� ku nadgarstkowi. Patrzy�a m�czy�nie w oczy, jej u�cisk by� jak stalowy. Russell znowu oniemia�, chocia� bardzo chcia� si� odezwa�. Nie mia� jednak�e nic do powiedzenia albo mia� zbyt wiele (sam nie wiedzia�), niemniej jednak j�zyk znowu stan�� mu ko�kiem. Ta r�ka na jego nadgarstku sparali�owa�a go bardziej ni� dawne piorunuj�ce spojrzenia Ann albo jej ci�te uwagi.
Nagle kobieta wzdrygn�a si� i zacz�a przypomina� t� dawn� Ann Clayborne, kt�r� Sax zna�. Popatrzy�a na niego podejrzliwie, potem z trwog�.
��Wszystko w porz�dku? � spyta�a.
��Ale� tak � odpar�. � To znaczy� S�ysza�a� o Michelu?
��Tak. � Zacisn�a usta i na sekund� sta�a si� mroczn� Ann z najkoszmarniej szych sn�w Saxa. Potem znowu co� si� zmieni�o i na powr�t by�a now� nieznajom�, ci�gle kurczowo trzymaj�c� jego nadgarstek, jak gdyby pr�bowa�a oderwa� mu d�o�. � A teraz przyjecha�e�, �eby si� ze mn� zobaczy�
��Tak. Chcia�em� � w�ciekle stara� si� wymy�li� zako�czenie tego zdania. � Chcia�em z tob� pom�wi�! I� zada� ci kilka pyta�. Mam k�opoty z pami�ci�. Zastanawia�em si�, czy� mogliby�my wybra� si� w g�ry i porozmawia�. W�drowa� � Przerwa�, po czym doda�� � albo wspina� si�. Poka�esz mi kalder�?
Ann u�miechn�a si�. To by�a inna, nie znana mu kobieta.
��Mo�esz si� ze mn� powspina�, je�li chcesz.
��Nie najlepszy ze mnie alpinista.
��B�dziemy wchodzi� �atw� tras� do W�wozu Wanga, a potem p�jdziemy po wielkim kr�gu do kr�gu p�nocnego. Chc� tam dotrze� przed ko�cem lata.
��Jest ju� Ls dwie�cie. Ale� To brzmi nie�le. � Serce bi�o mu w tempie stu pi��dziesi�ciu uderze� na minut�.
Okaza�o si�, �e Ann posiada ca�y niezb�dny sprz�t. Nast�pnego ranka, kiedy ubrali si� w skafandry, powiedzia�a do Saxa:
��Hej, zdejmij to.
Wskaza�a na j ego nar�czny komputer.
��O rany! � mrukn�� Sax. � Ja� Czy on nie nale�y do systemu skafandra?
Tak by�o, jednak Ann potrz�sn�a g�ow�.
��Skafander jest autonomiczny.
��Mam nadziej�, �e p�autonomiczny.
U�miechn�a si�.
��Tak. Jednak komputery nie s� konieczne. Pomy�l, to urz�dzenie wi��e ci� z ca�ym �wiatem. Kajdany ��cz�ce nas z czasoprzestrzeni�. Dzisiaj p�jd�my po prostu do W�wozu Wanga. I tyle. To nam wystarczy.
Wystarczy�o. W�w�z Wanga by� szerok�, zwietrza�� naturaln� rynn� wyci�t� w bardziej stromym pa�mie urwisk. Wygl�da� jak gigantyczny, potrzaskany dren. Przez wi�ksz� cz�� dnia Sax pod��a� za Ann w g�r� mniejszymi parowami wyrytymi w masie wi�kszego, wdrapywa� si� po wysokich do pasa stopniach; niemal przez ca�y czas pomaga� sobie r�koma. Rzadko czu� strach, wydawa�o mu si�, �e je�li spadnie, na pewno si� nie zabije, mo�e najwy�ej zwichnie sobie kostk�.
��Nie jest tak niebezpiecznie, jak s�dzi�em � powiedzia�. � Stale uprawiasz tak� wspinaczk�?
��To wcale nie jest wspinaczka.
��Ach.
Od tej chwili Ann zacz�a wybiera� bardziej spadziste zbocza. �ci�lej rzecz ujmuj�c, ryzykowa�a bez uzasadnienia.
Po po�udniu doszli do niskiej �ciany, przeci�tej poziomymi szczelinami. Ann zacz�a si� na ni� wspina�, bez lin i hak�w. Sax, zaciskaj�c z�by, szed� za ni�. Blisko wierzcho�ka musia� wciska� czubki but�w i palce w r�kawicach w ma�e skalne rozpadliny. Nagle spojrza� w d�, w W�w�z Wanga. Widziany w ca�o�ci, wydawa� si� znacznie bardziej stromy, ni� s�dzi� podczas mijania kolejnych odcink�w. Ze zm�czenia i ekscytacji Russellowi zacz�y dr�e� wszystkie mi�nie. Nie mia� jednak innego wyj�cia � musia� dotrze� na sam szczyt. Ryzykowa�, spiesznie wchodz�c coraz wy�ej, bowiem im dalej, tym w�sze znajdowa� szczeliny dla palc�w i st�p. Bazalt by� jedynie bardzo lekko pop�kany, jego ciemn� szaro�� zabarwia�y odcienie rdzy i sjeny. Sax skupi� wzrok na szczelinie ponad metr nad jego g�ow�; zamierza� z niej skorzysta�, nie wiedzia� jednak, czy jest wystarczaj�co g��boka, by uda�o mu si� wsun�� w ni� czubki palc�w. C�, nie mia� wyboru, musia� to sprawdzi� osobi�cie, zaczerpn�� wi�c powietrza, wyci�gn�� w g�r� r�k� i spr�bowa� si� chwyci�; skalne p�kni�cie by�o niestety zbyt p�ytkie. Mimo to Sax podci�gn�� si� szybko, st�kaj�c bezwiednie z wysi�ku, a potem, korzystaj�c z niewidocznych wcze�niej szczelin, znalaz� si� nagle na g�rze, na czworakach, obok Ann. Oddycha� bardzo ci�ko. Jego przyjaci�ka siedzia�a spokojnie na w�skiej kraw�dzi.
��Musisz lepiej wykorzystywa� nogi � zasugerowa�a.
��Ach, tak.
��Zdaje si�, �e uda�o mi si� przyci�gn�� twoj� uwag�, prawda?
��Tak.
���adnych k�opot�w z pami�ci�, jak s�dz�?
���adnych.
��To w�a�nie lubi� we wspinaczce.
Potem w w�wozie Sax spyta�:
��Wi�c te� mia�a� k�opoty z pami�ci�?
��Porozmawiajmy o tym p�niej � odpar�a Ann. � Zwr�� uwag� na t� rozpadlin�.
��Tak.
W nocy le�eli w �piworach pod przezroczyst� materi� namiotu w kszta�cie grzyba. Pomieszczenie by�o tak du�e, �e zmie�ci�oby si� w nim z dziesi�� os�b. Na tej wysoko�ci, przy tak rzadkiej atmosferze imponuj�ca okaza�a si� wytrzyma�o�� surowca, kt�ry bardzo dobrze znosi� czterysta pi��dziesi�t milibar�w ci�nienia powietrza. Przezroczysty materia� by� przyjemny w dotyku i napi�ty, chocia� nie tak twardy jak ska�a. Sax przypomnia� sobie metry ska�y i worki z piaskiem, kt�re przedstawiciele pierwszej setki zmuszeni byli k�a�� na swoich pierwszych kesonach, aby zapobiec ich wybuchowi, i poruszy�a go my�l o niezwyk�ym rozwoju materia�oznawstwa.
Gdy o tym m�wi�, Ann pokiwa�a g�ow�.
��Sami nie rozumiemy stworzonej przez siebie techniki.
��No c�. S�dz�, �e jest zrozumia�a. Po prostu, trudno w ni� uwierzy�.
��Chyba �e pojmuj� r�nic� � powiedzia�a lekko.
Sax czu� si� ju� swobodniej w jej towarzystwie, wr�ci� wi�c do tematu swojej pami�ci.
��Miewam za�mienia, podczas kt�rych nie mog� sobie przypomnie� w�asnych my�li z poprzednich kilku minut czy godzin. Zapewne s� to uszkodzenia pami�ci kr�tkotrwa�ej, kt�re musz� mie� zwi�zek z wahaniami fal m�zgowych. Obawiam si�, �e z tego powodu nie mog� by� r�wnie� pewien w�asnej przesz�o�ci zwi�zanej z pami�ci� d�ugotrwa��.
Przez d�ugi czas Ann nie odpowiada�a, chrz�kn�a jedynie, by da� Saxowi do zrozumienia, �e s�ysza�a jego wyw�d.
��Zapomnia�am ca�� siebie � stwierdzi�a nagle. � Jest chyba teraz w moim ciele kto� inny. Zajmuje przynajmniej po�ow� mnie i stanowi moje zupe�ne przeciwie�stwo. Jest moim cieniem albo cieniem mojego cienia. Zosta�a zasiana i ro�nie w moim wn�trzu.
��Co masz na my�li? � spyta� Sax z l�kiem.
��Przeciwie�stwo. Ona my�li w spos�b, kt�ry mnie w �yciu nie przyszed�by do g�owy. � Ann odwr�ci�a g�ow�, jak gdyby za�enowana. � Nazywam j� Kontr-Ann.
��A jak by � j �� scharakteryzowa�a?
��Jest� No nie wiem. Uczuciowa. Sentymentalna. G�upia. P�acze na widok kwiat�w. Uwa�a, �e wszyscy ludzie zawsze bardzo si� staraj�. Tego typu bzdury.
��Nigdy przedtem si� tak nie zachowywa�a�?
��Z pewno�ci� nie. Nonsens. Ta druga istota wydaje mi si� absolutnie realna. Zatem� jest we mnie Ann i Kontr-Ann. I� mo�e jaka� trzecia.
��Trzecia?
��Tak s�dz�. Osoba, kt�ra nie jest �adn� z nas dw�ch.
��A czy� to znaczy, czy ona r�wnie� ma imi�?
��Nie, nie ma. Jest nieuchwytna. M�odsza. Miewa pomys�y, kt�re s�� niezwyk�e. Nie Ann i nie Kontr-Ann. Przypomina Zo, zna�e� j�?
��Tak � odpar� zaskoczony Sax. � Lubi�em j�.
��Naprawd�? Uwa�a�am, �e jest okropna. Jest wi�c we mnie tak�e co� z niej� Trzy osoby.
��Bardzo dziwne.
Ann roze�mia�a si�.
��Czy nie ty wymy�li�e�, �e masz w g�owie laboratorium pami�ci, kt�re zawiera wszystkie twoje wspomnienia, skatalogowane, zdaje si�, wed�ug numer�w pokoj�w czy gabinet�w?
��To by� bardzo skuteczny uk�ad.
Ann znowu si� roze�mia�a, tym razem g�o�niej. Sax, s�ysz�c ten d�wi�k, u�miechn�� si�, cho� r�wnocze�nie poczu� tak�e obaw�. Trzy Ann? Przecie� nawet jednej nie potrafi� zrozumie�!
��Niestety, trac� niekt�re pliki w tym laboratorium � zauwa�y�. � Ca�e partie mojej przesz�o�ci. Niekt�rzy ludzie twierdz�, �e pami�� jest systemem w�z�owo-sieciowym, tote� mo�liwa jest dla nich metoda �pa�acu pami�ci�, kt�ra intuicyjnie odbija uk�ad fizyczny. Je�li jednak gdzie� ci si� zawieruszy jaki� punkt w�z�owy, zginie wraz z nim ca�a otaczaj�ca go sie�. Przegl�dam wiec literatur�, szukaj�c na przyk�ad wzmianki o czym�, co kiedy� zrobi�em, a gdy znajd�, pr�buj� sobie przypomnie� kontekst � jak to robi�em, jakie mia�em problemy metodologiczne i tak dalej. Czasami nie mog� sobie przypomnie� nic z danego okresu. Jak gdyby dany fakt nigdy si� nie zdarzy�.
��Problemy z �pa�acem�.
��Tak. Nie przewidzia�em ich. Nawet po moim� wypadku� by�em pewny, �e nigdy nie strac� umiej�tno�ci� my�lenia.
��Wydaje mi si�, �e nie masz problem�w z my�leniem.
Sax potrz�sn�� g�ow�, przypominaj�c sobie za�mienia, luki w pami�ci, doznania, kt�re Michel nazywa�
��Rozumiesz wi�c, przygl�dam si� najnowszym badaniom nad pami�ci�. Robi si� coraz bardziej interesuj�co. To naprawd� pilny problem. Pomagaj� mi Ursula, Marina i laboratoria w Acheronie. S�dz�, �e uda im si� odkry� co�, co mo�e nam pom�c.
��Jak�� tabletk� wspomagaj�c� pami��?
��Tak. � Wyja�ni� Ann dzia�anie nowego kompleksu anamnestycznego. � Uwa�am, �e trzeba spr�bowa�. I ro�nie we mnie przekonanie, �e wszyscy pozostali przedstawiciele pierwszej setki powinni si� zebra� w Underhill i zastosowa� ten �rodek. Dla przypomnienia sobie czego� bardzo wa�ny jest kontekst. Zobaczenie siebie nawzajem mog�oby nam pom�c. Nie wszystkich to interesuje, ale wi�kszo�� � tak.
��Kto si� zgodzi�?
Sax wymieni� wszystkie osoby, z kt�rymi si� skontaktowa�. Wi�kszo�� z pozosta�ych, czyli mniej wi�cej tuzin.
��Wszyscy pragniemy, �eby� by�a z nami. Wiem, �e chcia�bym tego bardziej ni� czegokolwiek.
��Brzmi interesuj�co � odrzek�a Ann. � Najpierw jednak musimy przej�� t� kalder�.
Id�cego po ska�ach Saxa na nowo zadziwi�a kamienna rzeczywisto�� tego �wiata. Podstawy: ska�y, piasek, py�, drobinki mia�u. Noc� niebo by�o ciemnoczekoladowe i pozbawione gwiazd. D�ugie, nie zamazane odleg�o�ci. Obszar na dziesi�� minut. D�ugo�� godziny, podczas kt�rej szed�. Uczucie ruchu w nogach.
Otacza�y ich pier�cienie stercz�cych daleko w niebo kalder. Nawet kiedy dwoje piechur�w znalaz�o si� w �rodku centralnego kr�gu, dostrzegli p�niejsze, g��bsze kaldery o kszta�cie du�ych wci�� w jedn� g�adk� �cian�. Tu ostra krzywizna planety nie mia�a wp�ywu na perspektyw� patrz�cego, wypuk�o�ci nie by�y widoczne, urwiska natomiast � swobodne i wyra�nie zauwa�alne nawet z odleg�o�ci trzydziestu kilometr�w. Skutkiem tego, miejsce wygl�da�o jak rezerwat. Park, kamienny ogr�d, labirynt oddzielony od �wiata tylko jedn� �cian�. To miejsce w ca�o�ci zale�a�o od tamtego (mimo i� niedostrzegalnego) �wiata. Kaldera by�a du�a, lecz niewystarczaj�co du�a, aby si� w niej ukry�. �wiat wlewa� si� ze wszystkich stron i przepe�nia� umys�, niezale�nie od jego pojemno�ci stu bilion�w bit�w; niezale�nie od wielko�ci tablicy neuron�w, istnia� tylko jeden w�tek wymuszonych wspomnie�, samej �wiadomo�ci, �ywego ci�gu my�lowego, kt�ry m�wi�: �ska�a�, �urwisko�, �niebo�, �gwiazda�.
Na skalnej powierzchni zacz�o si� pojawia� coraz wi�cej g��bokich p�kni�� i rys; wiele mia�o kszta�t �uk�w. Stare szczeliny prostopad�e do nowych, du�ych do��w w p�nocnych i po�udniowych kr�gach wype�nia� rumosz i py�. Te skalne p�kni�cia zmieni�y spacer Saxa i Ann w prawdziw� w�dr�wk�. Teraz rzeczywi�cie chodzili po labiryncie. Droga sta�a si� trudna.
Niemniej jednak, ca�y czas szli i w ko�cu dotarli do kraw�dzi p�nocnego kr�gu, kt�ry na mapie Russella okre�lono numerem �2�. Gdy spojrzeli w d�, odkryli w�a�ciwy kszta�t kaldery i jej zaokr�glonych wci��; nag�y uskok w dotychczas ukryte dno, le��ce tysi�c metr�w ni�ej.
Na dno p�nocnego kr�gu prowadzi� szlak, jednak kiedy Ann wskaza�a go, a potem zobaczy�a min� Saxa, roze�mia�a si� i doda�a, �e mo�na go przej�� tylko z odpowiednim sprz�tem. Powiedzia�a lekkim tonem, �e musieliby si� potem znowu wspina�, a przecie� g��wna �ciana kaldery by�a ju� wystarczaj�co wysoka. Postanowili wi�c zamiast tego obej�� p�nocny kr�g i skorzysta� z innej trasy.
Zaskoczony tolerancj� Ann (i wdzi�czny), Sax pod��y� za ni� na zachodni kraniec p�nocnego kr�gu. Pod wielk� �cian� g��wnej kaldery zatrzymali si� na noc, rozbili namiot i w milczeniu zjedli posi�ek.
Po zachodzie s�o�ca ponad zachodni� �cian� kaldery wystrzeli� w g�r� Fobos; wygl�da� jak ma�y, szary p�omyk. Fobos i Deimos, strach i l�k, c� za nazwy!
��S�ysza�am, �e ponowne umieszczenie ksi�yc�w na orbicie to tw�j pomys�? � spyta�a Ann ze swojego �piwora.
��Tak.
��Nazywam to rekonstrukcj� krajobrazu � stwierdzi�a z zadowoleniem.
Sax poczu�, �e si� lekko rumieni.
��Chcia�em sprawi� ci przyjemno��.
��Podoba mi si� ich widok � zauwa�y�a po chwili.
��A jak ci si� podoba�a Miranda?
��Och, to bardzo interesuj�ce miejsce. � Ann opowiedzia�a o pewnych osobliwo�ciach geologicznych tego niezwyk�ego ksi�yca. Dwie planetazymale niedok�adnie po��czone ze sob� po zderzeniu�
��Panuje tam kolor mi�dzy czerwieni� i zieleni� � powiedzia� Sax, kiedy Ann sko�czy�a m�wi�. � Mieszanina tych dw�ch, gdy dotyczy ro�lin, na przyk�ad marzanny, czasami nazywa si� ciemn� alizaryn�.
��Ach, tak.
��My�l� o sytuacji politycznej. O syntezie mi�dzy �czerwonymi� i �zielonymi�.
���Br�zowi�?
��Tak. Albo alizaryny.
��My�la�am, �e czym� takim by�a koalicja �Uwolni� Marsa�, �czerwonych�, Iriszki i ludzi, kt�rzy usun�li Jackie.
��Koalicja antyimigracyjna � odpar� Sax � to kiepski rodzaj kombinacji czerwono-zielonej. Wpl�tali nas w konflikt z Ziemi�, kt�rego mo�na by�o unikn��.
��Czy�by?
��Tak. Problem populacyjny wkr�tce si� zmniejszy. My,
��My�lisz o ostrej niewydolno�ci?
��W rzeczy samej. Kiedy nasze pokolenie i nast�pne wymr�, ludzka populacja Uk�adu S�onecznego b�dzie liczy� po�ow� obecnej.
��Potem pewnie wymy�l�, jak sobie radzi� z t� chorob�.
��Bez w�tpienia. Era Hipermaltuzja�ska jednak ju� nie wr�ci, a przeludnienie z pewno�ci� nie b�dzie naszym problemem. A wi�c, je�li kto� si� przejmuje kwesti� imigracji a� do tego stopnia, �e pozwala na wywo�anie konfliktu, kt�ry grozi wojn� mi�dzyplanetarn�� Nazw� to kr�tkowzroczno�ci�. Naprawd� mo�na unikn�� k�opot�w. Gdyby marsja�ski ruch �czerwonych� zauwa�y� ten fakt i zaproponowa� Ziemi pomoc w ostatnim okresie fali populacyjnej, ludzie nie musieliby bezsensownie ze sob� walczy�. To by�by nowy spos�b my�lenia o Marsie.
��Nowa areofania.
��Tak. Tak to nazywa�a Maja.
Ann roze�mia�a si�.
��Ale Maja jest szalona.
��Wcale nie � sprzeciwi� si� ostro Sax. � Nie jest!
Ann nic nie odpowiedzia�a, a Sax nie dr��y� ju� dalej tego tematu. Patrzyli, jak Fobos, mijaj�c gwiazdy, przemieszcza si� po niebie ku wschodowi.
Spali dobrze. Nast�pnego dnia odbyli �mudn� wspinaczk� na strom� �cian� w�wozu. By�a to najwyra�niej trasa, kt�r� Ann i inni �czerwoni� alpini�ci prowadzili go�ci z zewn�trz. Sax nie przypomina� sobie r�wnie ci�kiego dnia. Zreszt�, nie uda�o im si� dotrze� do wieczora i o zachodzie s�o�ca musieli pospiesznie rozbi� namiot na w�skim skalnym wyst�pie. Zako�czyli w�dr�wk� dopiero nast�pnego dnia oko�o po�udnia.
Wielki sto�ek Olympus Mons wygl�da� tak jak zawsze � gigantyczny wyci�ty kr�g p�askiej ziemi, pas fioletowego nieba na le��cym o wiele ni�ej horyzoncie, czarny zenit powy�ej, ma�e pustelnie w wydr��onych kamiennych ejektamentach. Niby cz�� b��kitnego Marsa, a r�wnocze�nie odr�bny �wiat.
Pierwszy barak, przy kt�rym si� zatrzymali, zamieszkiwali bardzo starzy ludzie, przypominaj�cy zakon �ebraczy. Wyra�nie czekali, a� zabije ich atak ostrej niewydolno�ci. Chcieli, by ich cia�a skremowano, a popio�y rzucono na rzadki pr�d strumieniowy.
Sax uzna� ich zachowanie za przesadnie fatalistyczne. Na Ann chyba r�wnie� wywarli du�e wra�enie, poniewa� obserwuj�c, jak jedli sw�j skromny posi�ek, powiedzia�a:
��W porz�dku. Jed�my wypr�bowa� t� kuracj� pami�ciow�.
Wielu przedstawicieli pierwszej setki optowa�o za innym miejscem spotkania ni� Underbill. K��cili si� o to mi�dzy sob� w jaki� nowy spos�b, kt�rego nie uwa�ali za typowy dla swojej grupy. Sax zreszt� i tak pozosta� nieugi�ty i odrzuci� wszystkie propozycje � Olympus Mons, nisk� orbit�, Pseudofobos, Sheffield, Odess�, Piekielne Wrota, Sabishii, Senzeni Na, Acheron, po�udniow� czap� polarn�, Mangal� i morze. Upiera� si�, �e lokalizacja jest jednym z najwa�niejszych czynnik�w eksperymentu, co udowodni�y badania nad kontekstem. Kojot zupe�nie niepotrzebnie opowiada� o swoim udanym eksperymencie ze studentami, kt�rzy, wyposa�eni w sprz�t do nurkowania, uczyli si� na dnie Morza P�nocnego listy s��w. Twierdzi�, �e fakty m�wi� za siebie i pierwsza setka powinna si� podda� eksperymentowi w takim samym miejscu. Stawki by�y wystarczaj�co wysokie, aby usprawiedliwi� ka�d� decyzj�. Sax zwr�ci� przyjacio�om uwag�, �e �powr�t� pe�ni wspomnie� niesie za sob� r�ne niebezpiecze�stwa � wszystko si� mog�o zdarzy�: zar�wno zaburzenia innych organ�w, jak i pokonanie ostrej niewydolno�ci, zdrowie trwaj�ce kilka stuleci d�u�ej, stale rosn�ca spo�eczno�� ogrodowych �wiat�w i w konsekwencji by� mo�e kolejna zmiana fazy, krok na wy�szy stopie� post�pu, do kr�lestwa m�dro�ci, kt�rego w tej chwili nikt nie potrafi� sobie jeszcze wyobrazi�. Doda�, �e obecnie znajduj� si� na kraw�dzi z�otego wieku. Wszystko jednak zale�a�o od zdrowia umys�u, bez niego nie mo�na by�o kontynuowa� pracy. Dlatego nalega� na Underbill.
��Jeste� zbyt pewny siebie � narzeka�a Marina, kt�ra zasugerowa�a Acheron. � Musisz by� bardziej otwarty na propozycje innych.
Tak, tak. Otwarty umys�. Rzeczywi�cie taki mia�, jego umys� to przecie� laboratorium, kt�re si� kiedy� spali�o. Teraz mia� g�ow� otwart� na przestrza�. Na szcz�cie, nikomu nie uda�o si� podwa�y� logiczno�ci wyboru Russella, nawet Marinie. Sax uwa�a�, �e ci, kt�rzy s� przeciwni wyjazdowi do Underbill, obawiaj� si� po prostu pot�gi przesz�o�ci. Nie chcieli przyzna�, �e wspomnienie pierwszej osady nadal ma nad nimi wielk� w�adz�, nie chcieli da� tego po sobie pozna�. Trzeba by�o jednak podj�� ryzyko. Gdyby �y� Michel, z pewno�ci� popar�by t� lokalizacj�. Wyb�r miejsca by� spraw� decyduj�c�, a Underbill ��czy�o ich wszystkich. Nawet osoby pocz�tkowo nastawione sceptycznie, przestraszone b�d� pow�tpiewaj�ce musia�y w ko�cu przyzna� Saxowi racj�.
Zatem postanowili spotka� si� w Underhill.
Obecnie osada by�a swego rodzaju muzeum i utrzymywano j� w stanie z roku 2138, ostatnim, w kt�rym funkcjonowa� przystanek przy torze magnetycznym. Miasteczko nie wygl�da�o wi�c dok�adnie tak jak w okresie, gdy zamieszkiwa�a je pierwsza setka, chocia� starsze tereny pozosta�y nie zmienione. Po przyje�dzie w towarzystwie kilku innych os�b Sax wybra� si� na samotny spacer po osadzie i stwierdzi�, �e wszystkie stare budynki nadal stoj�. Dostrzeg� cztery pierwotne kesony, przyby�e wraz z pierwsz� setk� w �adownikach, stosy �mieci, kwadrat cylindrycznych kom�r Nadii o wypuk�ych sklepieniach z centrum pod kopu��, pozbawiony szyb szkielet oran�erii Hiroko, pasa� row�w Nadii na p�nocnym zachodzie, Czarnobyl, solne piramidy i w ko�cu Dzielnic� Alchemik�w, gdzie Sax sko�czy� sw�j spacer, w�druj�c po zbiorowisku budynk�w i rur oraz pr�buj�c przygotowa� si� psychicznie na czekaj�ce go nazajutrz prze�ycie. Pracowa� nad otwarciem umys�u.
Jego pami�� ju� szala�a, jak gdyby usi�owa�a udowodni�, �e nie potrzebuje pomocy, aby dalej dzia�a�. Tutaj, w�r�d tych budynk�w Sax kiedy� po raz pierwszy zobaczy� na w�asne oczy, jak przy u�yciu techniki mo�na transformowa� natur�; rozpocz�li od ska� i gaz�w, wydobywali, rafinowali, przekszta�cali, rekombinowali i kszta�towali na tak wiele r�nych sposob�w, �e nikt nie zna� ich wszystkich i nawet sobie nie wyobra�a� skutk�w tych dzia�a�. Tote�, chocia� Sax wiele widzia�, niezbyt du�o rozumia�. Przedstawiciele pierwszej setki nie zdawali sobie w�wczas sprawy ze swej prawdziwej si�y i nie bardzo wiedzieli, co pr�buj� osi�gn�� (by� mo�e te dwie sprawy mia�y ze sob� zwi�zek). Jednak wtedy, w Dzielnicy Alchemik�w Sax nie potrafi� tego dostrzec. By� absolutnie przekonany, �e �uzielenienie� zmieni t� planet� w najcudowniejsze miejsce pod s�o�cem.
Teraz sta� na otwartej przestrzeni, pod b��kitnym niebem, w ciep�ym dniu drugiego sierpnia. Patrzy� woko�o, pr�buj�c si� skupi� i przypomina� sobie. Trudno by�o kierowa� pami�ci�; sprawy po prostu przychodzi�y mu do g�owy. Przedmioty w starej cz�ci miasta wyra�nie wydawa�y si� swojskie. Przymiotnik �swojski� kojarzy� si� z czym� bliskim, z czym� �swoim�. Idealnie znajome by�y nawet pojedyncze czerwone kamienie i g�azy narzutowe wok� kolonii, a tak�e wypuk�o�ci i kotliny w polu widzenia; wszystkie ci�gle �na swoich miejscach�. Russell uwa�a�, �e eksperyment powinien si� uda�; znajdowali si� w odpowiednim, znanym sobie miejscu, we w�a�ciwym kontek�cie. W domu.
Wr�ci� do kwadratu cylindrycznych kom�r, gdzie zamierzali si� zatrzyma�. Podczas spaceru Saxa dojecha�y jakie� pojazdy. Na bocznicach obok toru magnetycznego sta�y te� specjalne poci�gi. Przybywali ludzie. Dostrzeg� Maj� i Nadi�. �ciska�y Tasz� i Andre�, kt�re przyjecha�y razem. Ich g�osy d�wi�cza�y w powietrzu jak rosyjska opera lub recytatyw tu� przed wybuchem w pie��. Ze stu jeden przyby�ych przed laty na Marsa os�b w Underhill tego dnia mia�o si� pojawi� tylko czterna�cie: Sax, Ann, Maja, Nadia, Desmond, Ursula, Marina, Wasilij, George, Edvard, Roger, Mary, Dmitri, Andrea. Nie b�dzie ich wiele, ale jedynie oni nadal �yli i utrzymywali kontakt ze �wiatem; reszta zmar�a albo zagin�a. Je�li Hiroko i siedmioro jej zaginionych towarzyszy z pierwszej setki �yli, nie odpowiedzieli na zaproszenie w sieci. Mo�e pojawi� si� nie zapowiedziani, tak jak w trakcie pierwszego zorganizowanego przez Johna �wi�ta na Olympusie. A mo�e nie przyjad��
By�o ich zatem czterna�cioro. Przy tak ma�ej liczbie os�b Underhill wygl�da�o na pustawe. Chocia� mogli chodzi� po ca�ej osadzie, jeszcze t�oczyli si� obok siebie w po�udniowym skrzydle kom�r o wypuk�ych sklepieniach. Niezale�nie jednak od tego, wyra�nie czu�o si� brak pozosta�ych cz�onk�w ekipy. Mieli wra�enie, �e to miejsce odzwierciedla ich zagubione wspomnienia, zapomniane laboratoria oraz utracone tereny i towarzyszy. Ka�dy z go�ci mia� k�opoty z pami�ci�. Problemy by�y rozmaite � Sax widzia�, �e jego towarzysze do�wiadczaj� prawie wszystkich, jakie wymieniano w literaturze przedmiotu. W rozmowach g��wnie por�wnywali symptomy i wyliczali r�ne przera�aj�ce i/lub wspania�e prze�ycia, kt�re dotkn�y ich w ostatnim dziesi�cioleciu. Z tego powodu, kr�c�c si� przez ca�y wiecz�r po ma�ej kuchni w po�udniowo-zachodnim naro�niku cylindrycznych kom�r, stale weseleli b�d� pos�pnieli. Czasem wypatrywali przez wysokie okno na dno �rodkowej cieplarni, nadal przykrytej kopu�� z grubego szk�a i zalan� przyt�umionym �wiat�em. Zjedli kolacj� z�o�on� z przywiezionych produkt�w, pogaw�dzili, a nast�pnie rozeszli si� po po�udniowym skrzydle i przygotowali na g�rze sypialnie, by jako� przeczeka� t� niespokojn� noc. Rozmawiali jeszcze d�ugo mi�dzy sob�, a� w ko�cu poddali si� i � pojedynczo lub parami � spr�bowali zasn��. Sax wiele razy tej nocy budzi� si� i s�ysza�, �e ludzie schodz� do �azienek, prowadz� szeptem rozmowy w kuchni albo mamrocz� do siebie przez sen, jak to starcy. Za ka�dym razem, kiedy uda�o mu si� ponownie zasn��, wraca�y sny.
W ko�cu nadszed� poranek. Wstali o �wicie i w s�abym �wietle zjedli szybkie �niadanie: owoce,
Byli gotowi. Nie mieli nic wi�cej do zrobienia przed eksperymentem. Oddychali g��boko i jakby wsp�lnie. �miali si� niepewnie. Nie potrafili sobie patrze� w oczy.
Maja ci�gle odmawia�a przyj�cia kuracji. Nikt nie potrafi� jej przekona�, odpiera�a wszystkie argumenty.
��Nie � powtarza�a w k�ko poprzedniej nocy. � Potrzebujecie opiekunki na wypadek, gdyby�cie poszaleli. B�d� dozorowa� eksperyment.
Sax zna� up�r Mai, jednak podszed� do niej i zak�opotany stwierdzi�:
��My�la�em, �e z nas wszystkich w�a�nie ty masz najwi�ksze k�opoty z pami�ci�.
��By� mo�e.
��Powinna� wi�c spr�bowa� tej kuracji. Michel podawa� ci du�o r�nych tabletek.
��Nie chc� � odpar�a, patrz�c mu w oczy.
Westchn��.
��Nie rozumiem ci�, Maju.
��Wiem.
Wesz�a do starej kliniki w naro�niku i zacz�a wype�nia� przydzielone sobie obowi�zki opiekunki. Wszystko by�o przygotowane. Maja zaprasza�a do �rodka jedn� osob� po drugiej, bra�a ma�e ultrad�wi�kowe strzykawki, przyciska�a im do szyi i wstrzykiwa�a cz�� mieszaniny lek�w; s�ycha� by�o cichy trzask, a po nim syk. P�niej wydziela�a ka�demu z przyjaci� pigu�ki zawieraj�ce reszt� mieszaniny, pomaga�a wsun�� do uszu wtyczki do transmisji fal elektromagnetycznych. Tak wyposa�eni, wracali do kuchni, w kt�rej panowa�o nerwowe milczenie. Gdy zebra�a si� ca�a grupa, Maja poprowadzi�a ich do drzwi i skierowa�a na zewn�trz. Eksperyment rozpocz�� si�.
Sax widzia� i czu�: jaskrawe �wiat�a, wra�enie, �e co� mia�d�y mu czaszk�, duszno�ci. �apa� powietrze, plu�. Potem ch�odne powietrze i g�os matki podobny do skamlania zwierz�cia:
��Och? Och? Och! Och!
Uczucie wilgoci na piersi, zimno.
��Och, nie do wiary!
Hipokampus by� jednym z tych wielu szczeg�lnych region�w m�zgu, kt�re kuracja bardzo intensywnie stymulowa�a. Z tego powodu uk�ad limbiczny Saxa, rozci�gaj�cy si� pod hipokampusem jak siatka pod w�oskim orzechem, by� r�wnie mocno pobudzony, jak gdyby orzech skaka� w g�r� i w d� na trampolinie nerw�w, powoduj�c jej rezonowanie, a mo�e nawet brz�czenie. Nast�pi�o co�, co mo�na by nazwa� zalewem emocji � Sax zauwa�y�, �e nie rejestruje �adnych poszczeg�lnych uczu�, pojawia�y si� po kilka naraz, niemal z t� sam� intensywno�ci� i bez oczywistej przyczyny � rado�ci, �alu, mi�o�ci, nienawi�ci, o�ywienia, melancholii, nadziei, strachu, wspania�omy�lno�ci, zazdro�ci; wiele z nich nie pasowa�o do pozosta�ych. Wskutek tej emocjonalnej mieszaniny siedz�cy na �awce przed komor� o wypuk�ym sklepieniu i ci�ko oddychaj�cy Sax poczu�, jak wszystko wok� nabiera dla niego znaczenia. Naprawd� wszystko! Wra�enie by�o niezwyk�e, jak gdyby pier� Russella wype�nia�y oceany chmur, a� prawie nie m�g� oddycha� Co� w rodzaju nostalgii do entej pot�gi, pe�nia, nawet b�ogo�� Czysta wspania�o�� Siedzenie na �awce, sam fakt, �e �yli! Jednak towarzyszy�o mu te� ostre poczucie straty, �al za straconym czasem, strach przed �mierci�, strach przed wszystkim, �al za Michelem, za Johnem oraz innymi, kt�rzy odeszli. Ten nadmiar uczu� tak bardzo nie pasowa� do zwykle opanowanego, zr�wnowa�onego i flegmatycznego Saxa, �e z trudem m�g� je znie��; prawie nie m�g� si� poruszy� i przez kilka minut gorzko �a�owa�, �e w og�le zainicjowa� ten eksperyment. G�upota� idiotyczne szale�stwo. Bez w�tpienia wszyscy jego towarzysze na zawsze go znienawidz�.
Oszo�omiony, niemal zdruzgotany, postanowi� wsta�. Mia� nadzieje, �e spacer rozja�ni mu umys�. Stwierdzi�, �e jest w stanie i��. Wystarczy�o si� odepchn�� od �awki, podnie��, zachowa� r�wnowag� i ruszy� przed siebie, unikaj�c innych os�b, kt�re w�drowa�y w pobli�u po swoich w�asnych �wiatach, r�wnie zoboj�tnia�e na jego obecno��, jak on na ich; wszyscy mijali si�, niczym obiekty, kt�re nie maj� prawa si� spotka�.
Nagle Sax znalaz� si� na otwartej przestrzeni otaczaj�cej Underbill, w ch�odnym porannym wietrze. Szed� ku solnym piramidom pod dziwnie b��kitnym niebem.
Zatrzyma� si� i rozejrza� wok� Zastanowi� si� Chrz�kn�� zaskoczony, zatrzyma� si� Nie mia� si�y i��. Nagle przypomnia� sobie absolutnie wszystko!!!
Nie, nie wszystko. Nie pami�ta� na przyk�ad, co jad� na �niadanie 13 drugiego sierpnia 2029 roku. Rezultat ten zgodny by� z zamys�em eksperymentu, kt�ry zak�ada�, �e zwyczajne, codzienne zdarzenia nie r�ni�y si� od siebie na tyle, aby si� teraz przypomina�y. Jednak uog�lniaj�c� Pod koniec lat dwudziestych dwudziestego pierwszego wieku dzieli� sypialni� na pi�trze z Hiroko, Jewgieni�, Ry� i Iwao. Gdy zobaczy� w wyobra�ni t� sypialni�, przez g�ow� przemkn�y mu �wczesne eksperymenty, incydentalne wydarzenia i rozmowy. Punkt w�z�owy w czasoprzestrzeni, ca�a sie� dni wibrowa�a. �adne plecy Ryi myj�cej si� pod pachami po drugiej stronie pokoju. Ludzie wypowiadali s�owa �wiadcz�ce o ich roztargnieniu. W�ad opowiadaj�cy o ci�ciu gen�w. Sax i W�ad stali w�a�nie w tym miejscu; to by�a ich pierwsza minuta na Marsie, rozgl�dali si� wok� bez s�owa, zaabsorbowani jedynie odmienn� grawitacj�, r�ow� barw� nieba i otaczaj�cym ich ze wszystkich stron bliskim horyzontem, kt�ry wygl�da� w�wczas tak samo jak teraz, w tyle lat p�niej: areologiczny czas, w swej powolno�ci i d�ugo�ci niepor�wnywalny z niczym innym. W walkerze cz�owiek czu� si� jak wydr��ony. Czarnobyl potrzebowa� wi�cej betonu, ni� mo�na by�o wysuszy� w tym rzadkim, suchym, zimnym powietrzu. Nadia jako� sobie z tym poradzi�a. Jak? Ogrza�a go, tak, zgadza si�. Nadia rozwi�zywa�a wiele ich problem�w w tamtych latach: podziemne komory o wypuk�ych sklepieniach, fabryczki, pasa�. Kt� m�g� si� spodziewa�, �e ta cicha os�bka z �Aresa� oka�e si� tak kompetentna i energiczna? Sax od wiek�w nie pami�ta�, jaka by�a na statku. A potem� Potem Nadia sta�a si� bardzo smutna, kiedy Tatian� Durow� zabi� upadaj�cy d�wig automatyczny. Wszyscy zareagowali szokiem z wyj�tkiem Michela, kt�ry okaza� si� tak zadziwiaj�co oboj�tny na t� tragedi�; pierwsza �mier� w�r�d przedstawicieli pierwszej setki. Czy Nadia przypomni j� sobie teraz? Tak, z pewno�ci�, je�li tylko o niej pomy�li. Russell nie by� przecie� jak�� wyj�tkow� jednostk�, je�li zatem kuracja dzia�a�a na niego, dzia�a�a te� na pozosta�ych. A Wasilij, kt�ry w obu rewolucjach walczy� po stronie UNOMY. Co pami�ta�? Wygl�da� jak szalony � m�g� my�le� o czymkolwiek � bardzo prawdopodobne, �e to tylko wzruszenie, emocjonalne bogactwo, stanowi�ce zapewne jeden z pierwszych efekt�w kuracji. Mo�e Wasilij r�wnie� przypomina� sobie �mier� Tatiany. Kiedy� podczas roku na Antarktyce Sax i Tatiana wyszli na w�dr�wk�. Rosjanka po�lizgn�a si� na kamieniu, skr�ci�a kostk� i musieli czeka� na Nussbaum Riegel, a� przyleci helikopter z McMurdo, kt�ry zabierze ich z powrotem do obozu. Przez wiele lat Sax nie pami�ta� o tym zdarzeniu, p�niej przypomnia�a mu o nim Phyllis tamtej nocy, gdy go aresztowa�a. Nast�pnie znowu zapomnia�, a� do dzi�. Dwa razy w dwie�cie lat. Tak czy owak, teraz wspomnienie wr�ci�o: wisz�ce nisko s�o�ce, ch��d, pi�kno Suchych Dolin, zazdro�� Phyllis o wspania��, mroczn� urod� Tatiany. Pi�kno powinno umiera� jako pierwsze, by�o niczym znak, pierwotne przekle�stwo; Mars jako Pluton, planeta strachu i l�ku. A teraz tamte chwile na Antarktyce i dwie kobiety, kt�re od dawna nie �y�y � Sax by� jedynym �yj�cym �wiadkiem tego, jak�e cennego dnia, bez Saxa pami�� o nim zaginie. Tak, cz�owiek pami�ta cz�� przesz�o�ci, kt�r� najmocniej �czuje�, wydarzenia przepe�nione spor� doz� emocji � wielkie rado�ci, kryzysy, wielkie katastrofy; oraz te ma�e. W si�dmej klasie usuni�to go z dru�yny baseballowej, po przeczytaniu listy kandydat�w p�aka� w samotno�ci przy fontannie na ty�ach szko�y. My�la� wtedy: �Zapami�tam to na zawsze�. I, na Boga, tak by�o. Cudowne pi�kno. Sytuacje, gdy po raz pierwszy robi� co�, co nios�o w sobie spory �adunek uczu�: pierwsza mi�o�� Kim jednak by�a jego wybranka? Pustka. Powr�t do rodzinnego Boulder, jaka� twarz� przyjaci�ka kt�rego� z przyjaci� Ale to nie by�a mi�o�� i Sax nie m�g� sobie przypomnie� imienia dziewczyny. Nie, teraz pomy�la� o Ann Clayborne. Sta�a przed nim i patrzy�a na niego z uwag�; kiedy�, dawno temu. Jakie wspomnienie pr�bowa� przywo�a�? Nieprzerwanie nap�ywa�y setki my�li, tak szybko, �e Russell mia� pewno��, i� nie jest w stanie sobie niczego przypomnie�. To by� paradoks, przyk�ad wielu wywo�anych przez w�tek �wiadomo�ci w ogromnym polu umys�u. Dziesi�� do pot�gi czterdziestej trzeciej, matryca, w kt�rej rozkwita�y wszystkie wielkie wybuchy. Wewn�trz czaszki znajdowa� si� r�wnie ogromny wszech�wiat, jak ten zewn�trzny. Ann � z ni� tak�e wybra� si� na spacer w Antarktyce. Silna kobieta by�a z tej Ann. Co ciekawe, podczas w�dr�wki przez kalder� Olympus Mons � mimo podobie�stw � ani na chwil� nie przypomnia� sobie tego spaceru po Dolinie Wrighta w Antarktyce, podczas kt�rego �arliwie si� spierali o los Marsa, a Sax tak bardzo pragn�� wzi�� Ann za r�k�, chcia�, �eby Ann wzi�a go za r�k� Chyba mu si� w�wczas spodoba�a! Niestety, ten jego styl laboratoryjnego szczura, kt�ry nigdy wcze�niej nie odczuwa� takich emocji; t�umi� je, nazywaj�c nie�mia�o�ci�. Ann patrzy�a na niego wtedy z zaciekawieniem, lecz go nie rozumia�a, mo�e jedynie zastanawia�a si�, dlaczego zacz�� si� j�ka�. Sax j�ka� si� troch� w dzieci�stwie i najwyra�niej poradzi� sobie z tym problemem w okresie dojrzewania, chocia� p�niej od czasu do czasu zaj�kiwa� si� ze zdenerwowania. Ann, Ann� Przypomnia� sobie jej twarz podczas k��tni na �Aresie�, w Underbill, w Dorsa Brevia, w magazynie na Pavonis. Dlaczego stale napada� na t� kobiet�, kt�ra go kiedy� poci�ga�a? Dlaczego? By�a taka silna. A przecie� widzia� j� tak bardzo przygn�bion�; przez kilka dni le�a�a bezradnie na pod�odze w kamiennym poje�dzie; to by�o w�wczas, gdy umar� jej Czerwony Mars. Le�a�a� Potem jednak zmusi�a si� do wstania. Kaza�a przesta� Mai wrzeszcze� na Saxa. A jeszcze p�niej pomog�a zakopa� cia�o towarzysza swego �ycia, Simona. Radzi�a sobie ze wszystkim, a przez ten ca�y czas Sax by� dla niej niemi�y. Sprawia� jej b�l. By� cz�ci� jej b�lu. Rozgniewa� si� na ni� w Zygocie, a mo�e w Gamecie� Tak, w Gamecie� W�a�ciwie, i tu, i tu� Jej twarz � taka wykrzywiona� Nast�pnie nie widzia� jej przez dwadzie�cia lat. Jeszcze p�niej, po narzuceniu jej kuracji przed�u�aj�cej �ycie, nie widzia� Ann trzydzie�ci lat. Zmarnowa� ca�y ten czas. Nawet gdyby �yli przez tysi�c lat, Sax i tak nie zdo�a�by usprawiedliwi� takiego marnotrawstwa.
W�drowa� po Dzielnicy Alchemik�w. Znowu natkn�� si� na Wasilija, kt�ry siedzia� w�r�d py�u z twarz� zalan� �zami. W�a�nie w �rodku tamtego budynku kiedy� wsp�lnie spartaczyli eksperyment z glonami, jednak Sax bardzo w�tpi�, czy Wasilij p�acze z tego powodu. Mo�e �zy wywo�a�o jakie� zdarzenie z wieloletniego okresu, kt�ry Rosjanin przepracowa� dla UNOMY. Albo co� jeszcze innego� Nie spos�b by�o si� dowiedzie�. To znaczy� Sax m�g�by podej�� i spyta�, chocia� gdy chodzi� po Underbill, patrzy� w twarze przyjaci�, a potem przypomina� sobie szybko wszystko, co o nich wie, u�wiadomi� sobie, �e nie czas na zadawanie uzupe�niaj�cych t� wiedz� pyta�. Nie, nie � trzeba by�o i�� dalej, zostawi� Wasilija z jego w�asn� przesz�o�ci�. Sax nie chcia� si� dowiedzie�, czego tamten �a�uje. Poza tym, dostrzeg� przed sob�, w po�owie drogi do p�nocnego horyzontu, maszeruj�c� wielkimi krokami samotn� posta�. Ann! Dziwnie si� czu�, widz�c jej g�ow� bez he�mu i bia�e w�osy unosz�ce si� na wietrze. Widok ten wystarczy�, by zatrzyma� szalej�ce w g�owie wspomnienia i przypomnia� sobie, �e ju� j� tak� widzia�. Tak, w Dolinie Wrighta, w�osy r�wnie� mia�a wtedy jasne; niezbyt uprzejmie nazywali ten kolor �pomyje-blond�. Niebezpiecznie by�o nawi�zywa� bli�sze kontakty pod czujnym okiem psycholog�w. Brali tam udzia� w te�cie, ca�y czas �yli pod presj�. Jak udowodni� przyk�ad Nataszy i Siergieja, w Antarktyce nie by�o miejsca na uk�ady damsko-m�skie. Ludzie jednak nie rezygnowali. W�ad i Ursula zostali par�, czu�� i trwa��; podobnie Hiroko z Iwao, Nadia z Arkadym. Istnia�o jednak niebezpiecze�stwo. Ryzyko. Podczas obiadu Ann patrzy�a na niego przez st� w laboratorium i co� by�o w jej wzroku, jaka� aluzja� Sax nie rozumia�, nie potrafi� interpretowa� ludzkich spojrze�. Ka�dy cz�owiek stanowi� dla niego tajemnic�. Tego dnia, gdy zaakceptowano jego kandydatur� do lotu na Marsa, poczu� wielki smutek. �Po co to wszystko?�. Nie potrafi� znale�� odpowiedzi na to pytanie. Teraz przypomnia� sobie zawiadomienie o akceptacji, kt�re wrzuci� do kosza. Klon za oknem. Zadzwoni� do Ann, chc�c sprawdzi�, czyj� r�wnie� przyj�to. Potwierdzi�a, zaskoczona, zdziwiona, �e wybrali tak� samotniczk�. Saxa troch� pocieszy�a ta wiadomo��, pozosta� jednak dziwnie smutny. Klon mia� takie czerwone li�cie, jesie� w Princeton, tradycyjny czas melancholii, chocia� nie on powodowa� smutek Saxa, nie on. Ot, smutek! Jak gdyby jedynym jego osi�gni�ciem by�a pewna ilo�� z trzech miliard�w uderze� serca. Teraz mia�o ju� za sob� dziesi�� miliard�w i nadal bi�o. Nie, nie istnia�o wyja�nienie. Cz�owiek to tajemnica. Kiedy wi�c Ann zaproponowa�a: �Chcesz p�j�� na spacer do punktu widokowego?� � w tym laboratorium w suchej dolinie � zgodzi� si� natychmiast. Niczego nie ustalaj�c, wyszli oddzielnie: Ann pierwsza, on za ni�. A tam, och tak, patrz�c w d� na grup� barak�w i kopu�� oran�erii, swego rodzaju proto-Underhill, Sax wzi�� otulon� r�kawic� r�k� Ann w swoj� d�o�. Siedzieli obok siebie i spierali si� o terraformowanie ca�kiem przyja�nie, bez k��tni. Nagle Ann zabra�a r�k�, jak gdyby zaskoczona, i zadr�a�a (by�o bardzo zimno, w ka�dym razie zimno jak na Ziemi�), a Sax zacz�� si� j�ka� tak samo paskudnie jak w wiele lat p�niej, po wstrz�sie. Limbiczny krwotok, zamordowane pewne elementy, nadzieje, t�sknoty. �mier� mi�o�ci. Od tego czasu Sax prze�ladowa� Ann i niezale�nie od tego, co powiedzia�by Michel, przyczyn� by�o w�a�nie to zdarzenie! Antarktyczne zimno spaceru powrotnego do bazy. Mimo eidetycznej klarowno�ci aktualnej si�y w�asnej pami�ci, Sax nie potrafi� sobie przypomnie� tego spaceru. Oszo�omiony. Dlaczego? Dlaczego tak j� odtr�ci�? Ma�y cz�owiek. Bia�y laboratoryjny kitel. Nie by�o powodu, aby w ten spos�b post�pi�. Jednak, tak si� zachowa�. Na zawsze pozosta�a w nim zadra. I nawet Michel nigdy si� nie dowiedzia� o tym zdarzeniu.
Zahamowanie pami�ci, represja wspomnie�. Gdy pomy�la� o Michelu, przysz�a mu do g�owy Maja. Ann znajdowa�a si� ju� na horyzoncie, nigdy by jej nie dogoni�; zreszt�, nie by� pewny, czy chce si� z ni� w tym momencie spotka�. Ci�gle jeszcze czu� si� oszo�omiony tym jak�e zaskakuj�cym i bardzo bolesnym wspomnieniem. Ruszy� na poszukiwanie Mai. Min�� miejsce, w kt�rym Arkady �mia� si� z ich braku gustu, kiedy przylecia� po raz pierwszy z Fobosa, min�� oran�eri� Hiroko, gdzie uwiod�a Saxa sw� bezosobow� przyja�ni�� Jak ssaki naczelne na sawannie, kobieta alfa wybiera sobie osobnika p�ci m�skiej i rzuca si� na niego� Kobieta alfa, beta albo kategorii �mog�abym by� alfa, ale mnie to nie interesuje� � dla Saxa jedyny przyzwoity spos�b zachowania. Min�� parking przyczep, gdzie sypiali kiedy� razem na pod�odze, jak rodzina. Desmond gdzie� w szafie. Obieca� im pokaza�, jak wtedy �y�; wszystkie kryj�wki. Przez g�ow� Saxa przemkn�a mieszanina obraz�w zwi�zanych z Desmondem: lot ponad wypalonym �kana�em�, p�niej ponad spalonym Kasei. Strach w Kasei, kiedy stra�nicy przywi�zywali go do tamtego szalonego urz�dzenia; to by� koniec Saxifrage�a Russella. Teraz by� kim� innym, a Ann by�a nie tylko sob�, ale tak�e Kontr-Ann oraz jeszcze jedn�, zupe�nie inn� trzeci� kobiet�. Sax m�g�by wykorzysta� t� sytuacj�, aby z ni� porozmawia� � spotkanie dw�ch nieznajomych os�b. Innych ni� te, kt�re spotka�y si� na Antarktyce.
Maja siedzia�a w kuchni cylindrycznej komory i czeka�a, a� zacznie wrze� woda w du�ym czajniku. Przygotowywa�a dla nich herbat�.
��Maju � odezwa� si� Sax. S�owa ci��y�y mu w ustach niczym kamienie � powinna� spr�bowa�. Nie jest tak �le.
Potrz�sn�a g�ow�.
��Pami�tam wszystko, co chc� pami�ta�. Nawet teraz, bez waszych lek�w i tak pami�tam wi�cej, ni� wam si� kiedykolwiek przypomni. Nie chc� wi�cej wspomnie�.
Istnia�a mo�liwo��, �e mikroskopijne ilo�ci lek�w przedosta�y si� w powietrze i osiad�y na sk�rze Mai, kt�ra do�wiadczy�a u�amka hiper-emocjonalno�ci. A mo�e taki by� jej zwyk�y stan.
��Dlaczego nie ma mi wystarczy� to, co jest? � pyta�a. � Nie chc� wraca� do przesz�o�ci, nie chc�. Nie mog� jej znie��.
��Mo�e p�niej � powiedzia� Sax.
Co mia� jej powiedzie�? Zachowywa�a si� tak jak kiedy�, w dawnym Underbill � zmienne, kapry�ne usposobienie. Zadziwiaj�ce, jakich dziwak�w wybrano do pierwszej setki. Ale kogo powinien wybra� komitet selekcyjny? Wszyscy ludzie mieli jakie� wady, chyba �e byli g�upcami. A na Marsa nie wysy�ano g�upc�w, w ka�dym razie nie na pocz�tku albo niezbyt wielu. Zreszt�, nawet idioci mieli swoje humory.
��Mo�e � odpar�a, pog�aska�a go po g�owie, potem zdj�a czajnik z palnika. � A mo�e i nie. Pami�tam zbyt wiele.
��Franka? � spyta� Sax.
��Oczywi�cie. Franka, Johna, wszyscy s� tu. � Uk�u�a si� kciukiem w pier�. � Ta ilo�� wspomnie� rani mnie wystarczaj�co. Nie potrzebuj� wi�cej.
��Ach.
Ponownie wyszed� na dw�r. W g�owie k��bi�y mu si� my�li, czu� si� niepewnie, mia� k�opoty z r�wnowag�. Uk�ad limbiczny wibrowa� gwa�townie pod wp�ywem ca�ego �ycia Saxa i z powodu Mai, tak pi�knej i szalonej. �yczy� jej szcz�cia, ale c� m�g� zrobi�? �y�a po swojemu. Paradoksalne, ale uszcz�liwia�a j� pe�nia nieszcz�cia, czyni�a kompletnym jej �ycie. By� mo�e przez ca�y czas Rosjanka czu�a t� uporczyw� i nieprzyjemn� nademocjonalno��! No, no, no. Znacznie �atwiejszy jest �ywot flegmatyka. A Maja by�a tak pe�na �ycia! Sax przypomnia� sobie, jak pop�dza�a ich na po�udnie, do kryj�wki w Zygocie� Wykaza�a si� w�wczas tak� si��. Ach, te silne kobiety wok� niego. W gruncie rzeczy, trzeba si�y, aby stawi� czo�o temu przera�aj�cemu �yciu, aby si� z nim zmierzy�, nie odmawiaj�c, nie broni�c si�, po prostu przyj�� je i ponie�� dalej. John, Frank, Arkady, nawet Michel, mieli wielki optymizm, pesymizm, idealizm, mitologie dla zamaskowania b�lu istnienia; ka�dy z nich zajmowa� si� inn� dziedzin� nauki, a teraz wszyscy czterej byli martwi � zabici przez kogo� lub co�. Zosta�y ich kobiety: Nadia, Maja, Ann, kt�re musz� �y� dalej. Bez w�tpienia, Saxowi si� poszcz�ci�o, �e mia� takie wytrzyma�e siostry. Nawet Phyllis� Tak, w jakim� sensie� Uparcie g�upia� Nawet ona ca�kiem nie�le sobie radzi�a, do�� dobrze, przynajmniej przez jaki� czas. Nigdy nie nale�y si� poddawa�. Nigdy si� do niczego nie trzeba przyznawa�. Spencer powiedzia� Saxowi, �e Phyllis protestowa�a przeciw torturowaniu go. Ach, Spencer i ich wsp�lne godziny aerodynamiki, rozmowy nad kolejnymi szklaneczkami o tym, jak Phyllis posz�a do szefa ochrony w Kasei i za��da�a, by uwolni� Saxa albo przyzwoicie go traktowa�, mimo i� on, Sax, uderzy� j� i omal nie zabi�, u�ywaj�c tlenku azotawego; a by�a przecie� jego kochank�. Najwyra�niej wybaczy�a mu t� pr�b� zab�jstwa, a Spencer nigdy nie wybaczy� Mai, �e zabi�a Phyllis, chocia� udawa�, �e o tym zapomnia�. Sax natomiast wybaczy� Mai, mimo i� latami by� dla niej niemi�y, jak gdyby pragn�� zemsty. Ach, jaki� dziwny tr�jk�t rekombinacyjny uczynili ze swoich �ywot�w. Mo�e by� to skutek zbyt d�ugiego �ycia, a mo�e zawsze tak dzia�ali na siebie ludzie mieszkaj�cy w jednej osadzie. Ile� smutku i zdrady! By� mo�e wspomnienia wywo�ywa�a strata czego�, sytuacja, gdy wszystko jest ju� nieuchronnie utracone. A co z rado�ci�? Sax pr�bowa� sobie przypomnie� Czy mo�na wr�ci� do przesz�o�ci dzi�ki kategorii emocjonalnej, na przyk�ad poprzez interesuj�c� ide�. Czy to by�o mo�liwe?
Zobaczy� na przyk�ad siebie id�cego korytarzami podczas konferencji po�wi�conej terraformowaniu; dostrzeg� wtedy tablic� z artyku�em oceniaj�cym udzia� ciep�a z Koktajlu Russella na dwana�cie kelwin�w. Albo obudzi� si� w Echus Overlook i zobaczy�, �e sko�czy�a si� Wielka Burza; r�owe niebo promienia�o od �wiat�a s�onecznego. Widok twarzy w poci�gu po wyje�dzie ze Stacji Libijskiej. Poca�unek w ucho od Hiroko, �a�nie pewnego zimowego dnia w Zygocie, kiedy przez ca�e popo�udnie trwa� wiecz�r. Hiroko! Ach� i nagle� Kuli� si� wtedy z zimna, straszliwie zaniepokojony my�l�, �e burza zabije go akurat teraz, gdy wszystko wok� staje si� takie interesuj�ce; pr�bowa� wymy�li�, jak przywo�a� do siebie pojazd, poniewa� mia� wra�enie, �e sam nie potrafi do niego dotrze�, a potem Hiroko wy�oni�a si� ze �niegu � ma�a figurka w rdzawoczerwonym skafandrze kosmicznym, jaskrawa na tle bia�ej zamieci i le��cego �niegu. Wiatr by� tak g�o�ny, �e nawet w interkomie Sax s�ysza� jedynie szept. �Hiroko?�, zawo�a�, kiedy przez usmarowan� brudnym �niegiem szybk� he�mu zobaczy� jej twarz; a ona odrzek�a: �Tak� i poci�gn�a go za nadgarstek, pomagaj�c wsta�. Jej d�o� na jego nadgarstku! Naprawd� j� poczu�! I poszed� za ni�, niczym
Zacz�� si� rozgl�da� za Kojotem. Nie by�o �atwo go znale��. Co Desmond pami�ta� z Underbill? Okres ukrycia, szepty, zaginiona za�oga farmy, potem ukryta kolonia, ucieczka wraz z nimi, jazda po powierzchni Marsa w zamaskowanych kamiennych pojazdach, mi�o�� Hiroko, loty pod nocnym niebem w �niewidzialnym� samolocie, �ycie w p�wiecie, ��czenie si� cz�onk�w podziemia � Sax prawie sam to wszystko pami�ta�; �ywe wspomnienie. Telepatyczne przemieszczenie opowie�ci wszystkich uczestnik�w eksperymentu: setka do kwadratu, na placu podziemnych kom�r o wypuk�ych sklepieniach. Nie. To by�oby zbyt wiele. Samo wyobra�enie sobie rzeczywisto�ci kogo� innego wystarczaj�co osza�amia�o, stanowi�o ca�� telepati�, jakiej dana osoba potrzebowa�a lub z jak� mog�a sobie poradzi�.
Dok�d poszed� Desmond? Poszukiwania by�y beznadziejne. Nikt nigdy nie zdo�a odszuka� Kojota; aby go znale��, trzeba by�o na niego czeka�. Poka�e si�, kiedy zechce. Sax znajdowa� si� na p�nocny zach�d od piramid i Dzielnicy Alchemik�w. Sta� tam szkielet bardzo starego �adownika; pochodzi� prawdopodobnie jeszcze z pierwszego zrzutu. Farba odpad�a, metal oblepi�a s�l. Pocz�tek ich nadziei � teraz stary, metalowy szkielet, w�a�ciwie nic� Hiroko pomaga�a mu go roz�adowa�.
Sax wr�ci� do Dzielnicy Alchemik�w, w starych budynkach nadal sta�y wszystkie maszyny, beznadziejnie przestarza�e, nawet bardzo pomys�owy procesor Sabatiera. Lubi� kiedy� obserwowa� t� maszyn� przy pracy. Nadia zmontowa�a j� kt�rego� dnia, konfunduj�c wszystkich; ma�a, kr�g�a kobietka nuc�ca jak�� jazzow� melodi�, zatopiona we w�asnym �wiecie, rozmawiaj�ca z urz�dzeniem w czasach, gdy maszyny rozumia�y ludzi� Dzi�ki Bogu za Nadi�, t� kotwic� utrzymuj�c� ich wszystkich w rzeczywisto�ci, osob�, na kt�r� zawsze mo�na liczy�. Mia� ochot� j� u�ciska�, t� naukocha�sz� ze swoich si�str, kt�ra znajdowa�a si� teraz na placu maszyn, pr�buj�c uruchomi� zabytkowy buldo�er.
A tam, na horyzoncie, jaka� posta� sz�a na zach�d po pag�rku. Ann! Czy okr��a�a Underbill? Wybieg� jej naprzeciw, potykaj�c si� tak samo jak w pierwszym tygodniu pobytu na Marsie. Dogoni� j� i zatrzyma� si�, zasapany.
��Ann? Ann?
Odwr�ci�a si� i Sax zobaczy� na jej twarzy instynktowny strach, jak na pysku �ciganego zwierz�cia. By� stworzeniem, przed kt�rym trzeba ucieka�; w�a�nie tak go traktowa�a.
��Pope�nia�em b��dy � powiedzia�, stoj�c przed ni�. Mogli rozmawia� na otwartym powietrzu, w powietrzu, kt�re Sax stworzy� mimo sprzeciw�w Ann. Chocia� nadal by�o na tyle rzadkie, �e zmusza�o do g��bokich wdech�w. � Nie rozumia�em� pi�kna, a potem by�o ju� za p�no. Przykro mi. Przepraszam. Przepraszam. � Och, pr�bowa� to powiedzie� ju� wcze�niej: w poje�dzie Michela podczas potopu, w Zygocie, w Tempe Terra; nigdy mu si� nie uda�o. Ann i Mars, wszystko si� przeplata�o, cho� Marsa Sax nie umia� przeprosi� � ka�dy zach�d s�o�ca by� pi�kny, w ka�dej minucie ka�dego dnia niebo mia�o inny odcie�; b��kitny znak ich si�y i odpowiedzialno�ci, ich miejsce w kosmosie i ich w�adza nad nim, ma�a, a r�wnocze�nie jak�e wa�na. Oni, Ziemianie, przywie�li na planet� �ycie i Sax nie potrafi� si� tego wstydzi�.
Jednak Ann by� winien przeprosiny. Przez lata misjonarskiego zapa�u powinien si� do niej zwraca� o zgod�, przekonywa� j�, walczy� z jej odmow�. Teraz by�o mu z tego powodu przykro, bardzo przykro. Twarz mia� mokr� od �ez, a Ann patrzy�a na niego w taki spos�b� dok�adnie w taki spos�b, jak wtedy, na zimnej, skalnej powierzchni Antarktyki, w tym dniu, gdy po raz pierwszy go odrzuci�a. Teraz wr�ci�y wszystkie wspomnienia i wype�ni�y go. Jego przesz�o��.
��Pami�tasz? � spyta� Ann z zaciekawieniem, podejmuj�c nowy dla nich temat. � Wyszli�my na spacer do punktu widokowego� To znaczy, szli�my jedno po drugim, ale po to, aby si� spotka� i porozmawia� na osobno�ci. Pami�tasz? Wyszli�my oddzielnie, noo� Sama wiesz, jak to by�o wtedy� Rosyjska para pok��ci�a si� i odes�ali ich do domu� Wszyscy wszystko ukrywali�my przed tamtymi z komisji! � Sax roze�mia� si�, aby ukry� zdenerwowanie wywo�ane obrazem niefortunnego pocz�tku ich znajomo�ci. Okre�lenie by�o niezwykle trafne! Na wszystkich zdarzeniach, kt�re nast�pi�y od tamtego czasu, tkwi�o pi�tno tamtego pierwszego! Polecieli na Marsa i co chwil� powtarzali ten sam b��d, ten sam wzorzec. � Siedzieli�my, pragn��em blisko�ci, wi�c wzi��em ci� za r�k�, a ty j� odepchn�a�, nie podoba�o ci si�. Poczu�em si� �le. Wr�cili�my oddzielnie i ju� nigdy potem o tym nie rozmawiali�my. S�dz�, �e w�a�nie dlatego ci� prze�ladowa�em, chocia� zdawa�o mi si�, �e to z powodu tego� � Zamacha� r�k� na niebieskie niebo.
��Pami�tam � stwierdzi�a.
Patrzy�a na niego z ukosa. Czu� si�� jej spojrzenia. Wspomnienie utraconej za m�odu mi�o�ci nadal bola�o. Jednak w spojrzeniu Ann by�o co� jeszcze � zaskoczenie.
��Tak � stwierdzi�a. � Tyle �e nie tak si� to odby�o � doda�a, marszcz�c brwi. � To ja� Chc� powiedzie�, �e po�o�y�am ci r�k� na ramieniu, poniewa� mi si� podoba�e� i s�dzi�am, �e mogliby�my zosta� Ale ty a� podskoczy�e�! Ha, podskoczy�e�, jak gdybym ci� uk�u�a szpilk�! Na Antarktyce by�a do�� paskudna elektryczno�� statyczna, a jednak� � Ann ostro si� za�mia�a � nie. Chodzi�o o ciebie. Ja nie� Pomy�la�am, �e takie zachowanie nie jest po prostu w twoim stylu. Zreszt�, nie by�o r�wnie� w moim! S�dzi�am, �e w�a�nie dlatego powinno nam si� uda�. Ale si� nie uda�o. A potem o tym zapomnia�am.
��Nie � Sax nie m�g� uwierzy�.
Potrz�sn�� g�ow�. Pr�bowa� sobie przypomnie�, ci�gle jednak widzia� po swojemu tamto niemi�e zdarzenie w punkcie widokowym, niemal sekund� po sekundzie, ruch po ruchu. �To czysty zysk�, m�wi�, usi�uj�c wyja�ni� cel nauki, a Ann spyta�a, czy dla osi�gni�cia tego celu potrafi�by zniszczy� powierzchni� planety. Bardzo dobrze to pami�ta�, s�owo po s�owie.
Jednak spojrzenie Ann, kiedy przedstawi�a w�asn� wersj� zdarzenia� To by�o spojrzenie kogo�, kto �wietnie panuje nad w�asn� pami�ci�, kto pie�ci w sobie �ywe wspomnienia; najwyra�niej Ann pami�ta�a owo zdarzenie r�wnie dobrze jak on, niemniej jednak pami�ta�a co� zupe�nie innego. Jedno z nich musia�o si� myli�. Prawda? Prawda?
��Czy mogliby�my� � zacz��, musia� jednak przerwa� i spr�bowa� jeszcze raz. � Czy naprawd� byli�my dwojgiem tak wielkich niezdar, �e przez te wszystkie lata� nie uda�o nam si� odkry�
Ann roze�mia�a si�.
��A w dodatku oboje czuli�my si� upokorzeni? � Znowu si� roze�mia�a. � Chyba tak.
Sax tak�e si� roze�mia�. Oboje spojrzeli w niebo. �miali si�.
Wtedy jednak Sax potrz�sn�� g�ow�. Przepe�nia� go trudny do zniesienia smutek. Cokolwiek si� zdarzy�o� No c�, teraz ju� si� nie dowiedz� prawdy. Je�li nie pomog�a im terapia pami�ciowa, dzi�ki kt�rej wraca�y wspomnienia ukryte gdzie� na dnie m�zgu � niczym fontanna artezyjska albo katastrofalny wybuch w�d g��binowych � nic im ju� nie pomo�e. Nie istnia� spos�b, by si� upewni�, co si� wtedy naprawd� wydarzy�o.
Na t� my�l Sax poczu� nag�y ch��d. Skoro nie m�g� ufa� powracaj�cym w trakcie kuracji wspomnieniom� Skoro nie wiedzia�, czy s� prawdziwe� Skoro musia� poda� w w�tpliwo�� tak prze�omowy moment� Co w takim razie z innymi zdarzeniami, co ze wspomnieniem Hiroko podczas burzy, prowadz�cej go do pojazdu, jej r�ka na jego nadgarstku� Czy ono r�wnie� mog�o by� Nie, nie. Ta r�ka na jego nadgarstku. Jednak Sax naprawd� czu�, jak Ann wyszarpuje d�o� z jego u�cisku; somatyczne wspomnienie r�wnie solidne i rzeczywiste, jak fizyczne i kinetyczne zdarzenie zapami�tane w ciele, we wzorcu kom�rek na ca�y okres jego �ycia. To wspomnienie musia�o by� prawdziwe! Oba musia�y by� prawdziwe!
Wi�c jak?
Tylko przesz�o��. Tam i nie tam. Jego ca�e �ycie. Je�li nic nie by�o realne z wyj�tkiem momentu, jednego momentu Plancka po drugim, tej niewyobra�alnie cienkiej b�ony stawania si� pomi�dzy przesz�o�ci� i przysz�o�ci� � jego �ycia� Czym w takim razie by�o jego �ycie, tak nieznaczne, pozbawione namacalnej przesz�o�ci i przysz�o�ci. Wybuchem koloru? W�tek my�lowy utracony w akcie my�lenia. Rzeczywisto�� tak wiotka, tak ledwie istniej�ca. Czy nic nie mo�na by�o na to poradzi�?
Pr�bowa� g�o�no wyrazi� swoje my�li, lecz zaj�kn�� si� i zrezygnowa�, podda� si�.
��No c� � szepn�a Ann, kt�ra najwidoczniej �wietnie go rozumia�a. � Przynajmniej du�o pami�tamy. To znaczy� Oboje zgadzamy si�, �e tam poszli�my. Mieli�my pewne pomys�y, niestety nie uda�o nam si� ich zrealizowa�. Co� si� zdarzy�o, czego prawdopodobnie w tamtej chwili nie rozumieli�my, wi�c teraz nie powinno nas zaskakiwa�, �e nie potrafimy sobie nale�ycie tego przypomnie� albo �e pami�tamy inaczej. Trzeba co� zrozumie�, aby to zapami�ta�.
��Naprawd�?
��Tak mi si� wydaje. Dlatego dwuletnie dzieci nie potrafi� zapami�tywa�. Bardzo dobrze czuj� r�ne sprawy, ale nie pami�taj� ich, poniewa� w gruncie rzeczy ich nie rozumiej�.
��Mo�e i tak.
Sax nie by� pewny, czy rzeczywi�cie w taki spos�b dzia�a pami��. Wspomnienia z wczesnego dzieci�stwa by�y eidetycznymi wizerunkami, jak na�wietlone arkusze fotograficzne. Je�li jednak Ann mia�a racj�, spotkanie Saxa z Hiroko naprawd� si� odby�o, poniewa� Russell �wietnie zrozumia� pojawienie si� Hiroko podczas burzy, jej r�k� na nadgarstku� Tamte uczucia, gwa�towna burza�
Ann zrobi�a krok ku niemu, a potem go u�ciska�a. Sax odwr�ci� twarz na bok, przyciskaj�c ucho do obojczyka przyjaci�ki. By�a taka wysoka! Poczu� blisko�� jej cia�a i r�wnie� mocno j� u�ciska�. Pomy�la�: Zapami�tam to na zawsze. Ann odsun�a si� od niego, nadal trzymaj�c go za ramiona.
��To tylko przesz�o�� � o�wiadczy�a. � Ona nie t�umaczy tego, co si� zdarzy�o mi�dzy nami na Marsie. W ka�dym razie, chyba nie. To zupe�nie inna sprawa.
��By� mo�e.
��Nie zgadzali�my si�, ale u�ywali�my tych samych� termin�w. Te same kwestie by�y dla nas wa�ne. Pami�tam, jak pr�bowa�e� poprawi� mi humor, wtedy w kamiennym poje�dzie w Marineris podczas powodzi.
��A ty mnie, gdy Maja na mnie krzycza�a, po �mierci Franka.
��Tak � powiedzia�a Ann, rozmy�laj�c. W ostatnich, zadziwiaj�cych godzinach przypomina�y im si� takie niezwyk�e zdarzenia! A podr� tamtym pojazdem przypomina�a pr�b�, kt�r� ka�de z nich rozumia�o po swojemu. � Chyba tak. Nie powinna by�a na ciebie krzycze�. Przecie� tylko pr�bowa�e� jej pom�c. A wyraz twojej twarzy�
Stali nieruchomo, patrz�c na grup� niskich budowli, tworz�cych Underhill.
��A wi�c wreszcie dotarli�my � odezwa� si� w ko�cu Sax.
��Tak. Wreszcie.
Up�yn�a niezr�czna chwila, potem nast�pna. Sax pomy�la�, �e z takich moment�w w�a�nie sk�ada si� �ycie i �e b�dzie si� jako� musia� przyzwyczai� do tego faktu. Zrobi� krok w ty�, wyci�gn�� r�k� i przytrzyma� d�o� przyjaci�ki, mocno �cisn��, potem pu�ci�.
Ann powiedzia�a, �e chce p�j�� obok pasa�u Nadii na le��cy na zach�d od Underhill odludny teren, poniewa� do�wiadcza w�a�nie bardzo gwa�townego nat�oku wspomnie� i nie potrafi si� skoncentrowa� na chwili obecnej. Musia�a si� przej��.
Zrozumia�. Pomacha�a mu i odesz�a. Pomacha�a! Sax dostrzeg� Kojota, kt�ry sta� przy ol�niewaj�co b�yszcz�cych w popo�udniowym �wietle solnych piramidach. Czuj�c po raz pierwszy od dziesi�cioleci grawitacj� Marsa, Sax w podskokach dotar� do ma�ego cz�owieczka. Jedyny ni�szy od niego m�czyzna z pierwszej setki. Jego brat.
Naprawd� trudno by�o si� skupi� na asymetrycznej, wielo�ciennej niczym Deimos twarzy Kojota. Taka by�a. Wygl�da�a, jak gdyby stale drga�a i pulsowa�a przesz�o�ci�. Desmond niewiele si� zmieni� przez te wszystkie lata, cho� by� chyba najbardziej ruchliwy i aktywny z ca�ej grupy. B�g jeden wie, jak Sax wygl�da� dla innych lub co zobaczy�by, gdyby spojrza� w lustro� Uzna� ten pomys� za osza�amiaj�cy, potem pomy�la�, �e eksperyment patrzenia w lustro i r�wnoczesnego przypominania sobie zdarze� z m�odo�ci m�g�by si� nawet okaza� interesuj�cy, w�asny widok m�g�by osobliwie zniekszta�ci� wspomnienie� Desmond � Trynidadczyk india�skiego pochodzenia � m�wi� w�a�nie co�, czego Sax nie potrafi� zrozumie�, co� o zachwycie g��binami; Russell nie wiedzia�, czy przyjacielowi chodzi o lek na polepszenie pami�ci, czy mo�e o jaki� morski incydent z m�odo�ci. Bardzo chcia� mu powiedzie�, �e Hiroko �yje, ale w ostatniej chwili ugryz� si� w j�zyk. Desmond wygl�da� na bardzo szcz�liwego. Poza tym nie uwierzy�by Saxowi, lecz jedynie zdenerwowa�. Zdobyt� dzi�ki do�wiadczeniu wiedz� nie zawsze mo�na prze�o�y� na wiedz� teoretyczn�. Tak, taka by�a prawda. Desmond nie uwierzy�by Saxowi, poniewa� nie poczu� r�ki Hiroko na w�asnym nadgarstku. Zreszt�, dlaczego mia�by j� poczu�?
Ruszyli ku Czarnobylowi. Rozmawiali o Arkadym i Spencerze.
��Starzejemy si� � zauwa�y� Sax.
Desmond zahucza�. Ci�gle �mia� si� w bardzo niepokoj�cy spos�b, niemniej jednak � zara�liwy, tote� Sax r�wnie� si� roze�mia�.
��Starzejemy si�?! Starzejemy?
Na widok starego, ma�ego rickovera dostali prawdziwego ataku �miechu. Szala�y w nich emocje � czuli si� r�wnocze�nie patetyczni, odwa�ni, pomys�owi i g�upi. Sax zauwa�y�, �e ich uk�ady limbiczne s� prze�adowane, �e pobrz�kuj� wszystkimi emocjami naraz. Coraz lepiej rozumia� ca�� swoj� przesz�o��, pami�� jednocze�nie atakowa�y mu setki fakt�w, ka�de zdarzenie nios�o w sobie unikalny �adunek emocjonalny; teraz nap�ywa�y seriami� Takie pe�ne. Mo�e pe�niejsze ni�� Ni� co? Umys�? Dusza? Pe�niejsze ni� zdolno�� istnienia. Przepe�nienie, tak, tak by trzeba nazwa� to uczucie.
��Desmondzie, czuj� si� przepe�niony.
Kojot nic nie odpowiedzia�, tylko roze�mia� si� jeszcze g�o�niej.
Sax pomy�la�, �e zbyt wiele w �yciu czu�, by teraz m�g� to wszystko ud�wign��. Emocje atakowa�y wszystkie naraz. Hm, czym jednak by�y? Limbicznym szumem, rycz�cym szumem wiatru w ig�ach drzew szpilkowych wysoko w g�rach, gdy le�a� w nocy w �piworze; G�ry Skaliste, wiatr b�bni�cy w ig�ach sosen� Bardzo interesuj�ce wspomnienia. Zapewne efekt leku, efekt, kt�ry minie, chocia� Sax mia� nadziej�, �e niekt�re pozostan�. Kto mo�e wiedzie�, czy akurat ten aspekt przetrwa jako integralna cz�� ca�o�ci. A zatem: je�li cz�owiek mo�e sobie przypomnie� w�asn� przesz�o�� i wspomnienia trwaj� bardzo d�ugo, w takim razie z pewno�ci� b�dzie si� czu� wype�niony do�wiadczeniami i emocjami, mo�e a� do takiego stopnia, w kt�rym nie spos�b odczuwa� jeszcze wi�cej. Czy to by�o mo�liwe? A gdyby zacz�li czu� zbyt intensywnie, bardziej, ni� nale�a�o � gdyby eksperyment zmieni� ich w niezwykle wra�liwych ludzi, kt�rzy na przyk�ad szaleliby z �alu po przypadkowym zadeptaniu mr�wki, a p�akaliby z rado�ci na widok wschodu s�o�ca� To by�oby straszne. Wystarczy! Wystarczy! W gruncie rzeczy, Sax zawsze wierzy�, �e amplitud� reakcji emocjonalnej, kt�r� dostrzega� u otaczaj�cych go ludzi, mo�na by nieco zmniejszy� bez �adnej straty dla kogokolwiek. Oczywi�cie nie nale�y �wiadomie przyt�umi� czyich� uczu�, by�aby to represja emocji, sublimacja, a skutkiem � powsta�oby nadmierne ci�nienie w powietrzu. Ciekawe, co pozosta�o z u�ytecznego Freudowskiego modelu umys�u jako silnika parowego? Kompresja, odpowietrzanie, ca�y aparat; jak gdyby m�zg zaprojektowa� James Watt. Jednak modele cz�ciowe by�y potrzebne, tkwi�y one w sercu nauki. A Sax potrzebowa� na jaki� czas wyrzuci� z cia�a troch� pary.
Chodzili wi�c z Desmondem po Czarnobylu, rzucali kamieniami, �miali si�, rozmawiali w�r�d przeszk�d w postaci nat�oku i zalewu emocji. Nie do ko�ca by�a to rozmowa, raczej symultaniczna wymiana my�li, gdy� ka�dego z nich absorbowa�y jego w�asne wspomnienia; rozmowa do�� �zaburzona�� Uspokaja�o jednak samo s�uchanie zmieszanego g�osu przyjaciela, du�� przyjemno�� sprawia�o r�wnie� uczucie tak wielkiej blisko�ci z drugim cz�owiekiem, niby innym, a r�wnocze�nie jak�e podobnym. Gaw�dzili wi�c o szkole, o �niegach po�udniowego regionu polarnego, o parkach na �Aresie��
��Wszyscy przechodzimy przez to samo.
��To prawda! Prawda!
Ciekawe, �e fakt ten nie mia� wi�kszego wp�ywu na zachowanie ludzi.
W ko�cu pow�drowali z powrotem na parking przyczep. Kiedy przeze� przechodzili, zwolnili, poniewa� zatrzymywa�a ich coraz g�stsza sie� zwi�zanych z przesz�o�ci� skojarze�. Zbli�a� si� zach�d s�o�ca. Ludzie kr�cili si� po komorach o wypuk�ych sklepieniach. Przygotowywali kolacj�. Wi�kszo�� os�b niezwykle oszo�omi�y wydarzenia, tote� przez ca�y dzie� nie mieli nic w ustach. Lek nieco pobudza� apetyt i teraz wszyscy byli g�odni jak wilki. Maja ugotowa�a gar gulaszu i wrzuci�a do niego obrane i posiekane ziemniaki. Barszcz? Rybna
Zebrali si� w wielkim podw�jnym pomieszczeniu przy po�udniowo-zachodnim naro�niku. By� to pok�j, w kt�rym Sax i Ann odbyli swoj� s�ynn� debat� na pocz�tku oficjalnie ustalonego okresu terraformowania. Szcz�liwym trafem, Ann nie przypomnia� si� tamten incydent, niestety kto� w��czy� wideokaset� z debat� i w�a�nie mo�na j� by�o ogl�da� na ma�ym ekranie w naro�niku sali. O Bo�e! Ann wesz�a do sali wkr�tce po zmroku, zwyk�ym krokiem. Tego typu nawyki cieszy�y wszystkich, dzi�ki takim drobnostkom czuli si� swojsko. Byli sob�. Gdzie� pozostali inni ludzie, a tu wszystko wygl�da tak samo. Zwyczajna noc w Underbill. Rozmowy o pracy w r�nych miejscach, jedzenie, stare, znajome twarze. Niekt�rzy mieli wra�enie, �e za chwil� wejdzie tu Arkady, John albo Tatiana, tak jak teraz Ann, kt�ra tupa�a dla rozgrzewki nogami i ignorowa�a zebranych � dok�adnie tak jak zawsze.
Tym razem jednak podesz�a i usiad�a obok Saxa. Zjad�a posi�ek (prowansalski gulasz, kt�ry cz�sto przyrz�dza� Michel) w swoim zwyczajowym milczeniu. Ludzie patrzyli. Nadia obserwowa�a ich ze �zami w oczach. Permanentna uczuciowo��; tak, tak, to m�g� by� problem.
P�niej, na tle �oskotu naczy� i g�os�w (wszyscy zacz�li m�wi� naraz, a Sax czasem mia� wra�enie, �e r�wnie� rozumie ich wszystkich naraz, nawet gdy sam m�wi�), na tle tego ha�asu Ann pochyli�a si� w jego stron� i spyta�a:
��Dok�d si� p�niej wybierasz?
��No c� � odpar�, nagle znowu zdenerwowany � moi wsp�pracownicy z Da Vinciego zaprosili mnie, �ebym z nimi� �ebym po�eglowa�. Mam wypr�bowa� now� ��d�, kt�r� dla mnie zaprojektowali. Dla mnie� na moje �eglarskie wycieczki. Na Chryse� Zatoce Chryse.
��Ach, tak.
Mimo ha�asu jej milczenie wyda�o mu si� czym� straszliwym.
��Mog� pop�yn�� z tob�?
Poczu�, jak p�onie mu twarz: przekrwienie naczy� w�osowatych, bardzo dziwne. Wiedzia� jednak, co musi odpowiedzie�!
��Och, tak, tak.
Po posi�ku nikt si� nie ruszy� od sto�u. Rozmy�lali, m�wili, wspominali. S�czyli przygotowan� przez Maj� herbat�. Rosjance najwyra�niej opieka nad nimi sprawia�a przyjemno��. Du�o p�niej, dobrze w �rodku nocy, kiedy prawie wszyscy osun�li si� w fotele albo zgarbili nad piecykiem, Sax postanowi� p�j�� na parking przyczep, gdzie sp�dzili swoje pierwsze kilka miesi�cy na Marsie. Chcia� si� rozejrze�.
By�a tam ju� Nadia; le�a�a na jednym z materacy. Sax zdj�� ze �ciany drugi: jego stary materac. Tak, tak. Potem przysz�a Maja, a nast�pnie ca�a reszta, jedni ci�gn�li za sob� drugich. Zdziwionemu Desmondowi trzeba by�o opowiedzie� histori� tego miejsca, posadzili go zatem na materacu w �rodku i rozsiedli si� wok� niego � niekt�rzy na swoich starych miejscach, a ci, kt�rzy sypiali w innych przyczepach, zape�nili puste materace nie�yj�cych przyjaci�. Ca�a grupa z �atwo�ci� mie�ci�a si� obecnie w jednym pomieszczeniu.
W �rodku nocy, jedni po drugich zapadali w niespokojny sen. To wsp�lne zasypianie tak�e stanowi�o wspomnienie z tamtego okresu, byli senni i czuli ciep�o, zawsze tak si� dzia�o � po k�pieli z przyjaci�mi, znu�eni codzienn� prac�, t� jak�e interesuj�c� prac�, kt�ra polega�a na budowaniu miasta i �wiata. Sen, pami��, sen, cia�o; za�ni�cie i snucie sennych marze�.
Wyp�yn�li z Florenckiej w wietrzny, bezchmurny dzie�. Ann sta�a przy sterze, a Sax sprawdza� na prawym dziobie smuk�ego nowego katamaranu zabezpieczenie kotwicy, kt�ra tak bardzo �mierdzia�a beztlenowym b�otem z dna, �e co chwil� odrywa� si� od pracy, przechyla� przez barierk� i ogl�da� pr�bki b�ota przez szk�o powi�kszaj�ce nar�cznego komputera; znajdowa� wielk� ilo�� martwych glon�w i innych organizm�w dennych. Russell by� ciekaw, czy jest to typowe dla Morza P�nocnego dno, czy te� z jakiego� powodu ograniczy�o si� do okolic zatoki Chryse, Florenckiej lub po prostu do p�ycizn�
��Sax, wracaj tu � zawo�a�a Ann. � Tylko ty wiesz, jak nim �eglowa�.
��Ju�, ju�.
Prawd� powiedziawszy, �odzi� sterowa�o AI. Sax wydawa� tylko og�lne polecenia; m�wi� na przyk�ad: �P�y� na Rodos� i przez ca�y tydzie� nie musia� robi� nic wi�cej. Jednak lubi� uczucie rumpla w r�kach, wi�c przerwa� badanie odpadk�w i poszed� do szerokiego, p�ytkiego kokpitu, kt�ry znajdowa� si� mi�dzy dwoma w�skimi kad�ubami.
��Da Vinci prawie ju� znikn�� za horyzontem. Zobacz.
��Rzeczywi�cie.
Z ca�ej Wyspy Da Vinciego nad wod� wystawa�y jedynie zewn�trzne punkty sto�ka krateru, chocia� podr�nicy odp�yn�li dopiero na zaledwie jakie� dwadzie�cia kilometr�w, nie dalej. Na ma�ym globie dystanse traktowano inaczej, a �agl�wka Saxa by�a bardzo szybka: popychana wiatrem p�dzi�a z pr�dko�ci� pi��dziesi�ciu kilometr�w na godzin� i kad�uby mia�y podwodne p�etwy balastowe na wysi�gnikach, kt�re rozsuwa�y si� i ustawia�y w r�ne delfmopodobne kszta�ty, dzi�ki czemu wraz z przesuwnymi obci��nikami r�wnowa��cymi w poprzecznych podp�rkach utrzymywa�y nawietrzny kad�ub w kontakcie z wod�, a kad�ub zawietrzny zabezpiecza�y przed zbytnim zanurzeniem. Z tego te� wzgl�du, nawet w tak umiarkowanym wietrze, jak ten, kt�ry teraz uderza� w rozpostarte �agle katamaranu, ��d� sun�a niczym bojer po lodzie, poruszaj�c si� z pr�dko�ci� zaledwie o kilka procent mniejsz� ni� wiatr. Spogl�daj�c ponad ruf�, Sax widzia�, �e jedynie niewielka cz�� obu kad�ub�w faktycznie dotyka wody � najwyra�niej tylko ster i p�etwy balastowe utrzyma�y �agl�wk� przed odlotem w powietrze. Dostrzeg�, jak ostatnie fragmenty Wyspy Da Vinciego znikaj� za podskakuj�cym, nier�wnym horyzontem, odleg�ym o mniej wi�cej cztery kilometry. Spojrza� na Ann; trzyma�a si� kurczowo por�czy i patrzy�a na wspania�e, bia�e gobeliny w kszta�cie �V� kilwateru �odzi.
��By�a� ju� wcze�niej na morzu? � spyta� Sax.
Chodzi�o mu o miejsce, z kt�rego nie by�o wida� l�du.
��Nie.
��Ach.
�eglowali po zatoce Chryse w kierunku p�nocnym. Po prawej stronie pojawi�a si� Wyspa Kopernika, za ni� Wyspa Galileusza, potem obie znikn�y za b��kitnym horyzontem. Wysoko�� dalekiego rozko�ysu zmienia�a si�, tote� horyzont nie stanowi� r�wnej niebieskiej linii na tle nieba, lecz raczej uk�ad przesuwaj�cych si� wierzcho�k�w szybko nast�puj�cych po sobie fal. Od p�nocy nadchodzi�a fala denna, by�a niemal tu� przed nimi, tote� z lewej i z prawej burty linia horyzontu stanowi�a dziwacznie z�bkowany, falisty pas b��kitnej wody na tle niebieskiego nieba. Kr�g horyzontu otaczaj�cy statek ze wszystkich stron wygl�da� na zbyt ma�y, jak gdyby ziemska odleg�o�� do horyzontu uparcie tkwi�a w optyce m�zgu Saxa; mimo up�ywu wszystkich tych lat, Mars cz�sto wydawa� mu si� za ma�y.
Ann by�a wyra�nie niezadowolona. Obrzuca�a piorunuj�cym spojrzeniem jedn� fal� po drugiej, denny rozko�ys, kt�ry najpierw podnosi� dzi�b, potem ruf�. Po prawej stronie woda pluska�a, zachodni wiatr pcha� j� i burzy� martw� fal�. Fizyka zamkni�tego uk�adu fal, kt�r� mo�na by�o obserwowa� na �ywo. My�l ta skojarzy�a si� Saxowi z laboratorium fizycznym na drugim pi�trze najbardziej wysuni�tego na p�nocny wsch�d budynku w jego szkole �redniej, gdzie godziny mija�y jak minuty; sta� tam p�aski, ma�y zbiornik wodny pe�en cud�w.
Tutejszy denny rozko�ys mia� pocz�tek w bezustannym parciu Morza P�nocnego na wsch�d; martwa fala by�a wy�sza lub ni�sza zale�nie od tego, czy lokalne wiatry pop�dza�y j�, czy tez stawa�y jej na przeszkodzie. Lekka grawitacja tworzy�a du�e, szerokie fale, popychane szybko przez silne wiatry. Gdyby na przyk�ad wzros�a pr�dko�� dzisiejszego wiatru, wtedy szybko zwi�kszy�by si� plusk z zachodu, zalewaj�c p�nocn� fal� denn�. Fale na Morzu P�nocnym by�y znane ze swego rozmiaru, zmienno�ci, rekombinacyjnego zaskoczenia, chocia� r�wnocze�nie przesuwa�y si� po wodzie do�� powoli: w�druj�ce wok� planety du�e, powolne wzg�rza, niczym gigantyczne wydmy Vastitas le��ce obecnie g��boko pod nimi. Czasami fale stawa�y si� naprawd� ogromne; po tajfunach, kt�re wia�y nad Morzem P�nocnym, dochodzi�y do wysoko�ci siedemdziesi�ciu metr�w.
Plusk po prawej stronie �odzi bardzo niepokoi� Ann, a Sax nie wiedzia�, jak j� pocieszy�. W�tpi�, czy jego rozwa�ania na temat mechaniki falowej by�yby w tej chwili stosowne, chocia� powinny si� wyda� ciekawe ka�demu, kto interesowa� si� fizyk�. Kiedy� przyjaci�k� Russella zajmowa�a ta dziedzina. Chyba jednak nie teraz. Obecnie najwyra�niej wystarcza� jej sam czuciowy kontakt z wod�, wiatrem, niebem. Zdecydowa� si� milcze�.
Bia�e, spienione fale zacz�y zalewa� pluskaj�c� powierzchni� wody i Sax od razu ruszy� sprawdzi� pr�dko�� wiatru. Z systemu meteorologicznego katamaranu wynika�o, �e wiatr wieje z pr�dko�ci� trzydziestu dw�ch kilometr�w na godzin�. Jeszcze chwila i z powodu prostego stosunku napi�cia powierzchniowego do pr�dko�ci wiatru zaczn� si� za�amywa� grzebienie fal. Ten stosunek mo�na by�o obliczy� Tak, odpowiednie r�wnanie z zakresu dynamiki p�yn�w zak�ada�o, �e do za�ama� dochodzi przy trzydziestu pi�ciu kilometrach na godzin� i rzeczywi�cie � szokuj�co bia�e baranki na tle wody w kolorze granatu czy te� mo�e barwy �elazawego b��kitu. Niebo by�o niemal lazurowe, tylko troch� zaczerwienione przy zenicie, lekko zbiela�e wok� s�o�ca i metalicznie po�yskuj�ce mi�dzy s�o�cem i horyzontem.
��Co robisz? � spyta�a Ann. W jej g�osie wyczu� zaskoczenie.
Sax zacz�� wyja�nia�, a jego towarzyszka s�ucha�a w kamiennym milczeniu. Nie mia� poj�cia, co my�la�a, dzi�ki jego s�owom powinna jednak doj�� do wniosku, �e �wiat jest w pewnym sensie wyt�umaczalny; Saxa zawsze pociesza�a taka my�l. Jednak Ann� No c�, mo�e po prostu cierpia�a na chorob� morsk�. Lub rozprasza�y j� nieprzyjemne wspomnienia z przesz�o�ci. Jego samego w tygodniach, kt�re up�yn�y od eksperymentu w Underbill, cz�sto porusza� jaki� incydent z przesz�o�ci, kt�ry pojawia� si� nagle nie proszony w postaci mimowolnego wspomnienia. Ann mog�y si� przypomina� takie czy inne niemi�e sprawy � Michel m�wi� kiedy� Saxowi, �e jako dziecko by�a maltretowana. Bardzo go to poruszy�o. Na Marsie m�czy�ni nigdy nie zn�cali si� nad kobietami. Czy�by? Nie wiedzia� na pewno, ale czu�, �e tak jest. Pragn�� wierzy�, �e �yje w sprawiedliwym, racjonalnym i warto�ciowym spo�ecze�stwie. Mo�e Ann wie wi�cej o aktualnej spo�ecznej rzeczywisto�ci ich planety. Nie potrafi� jednak o to zapyta�. Nie wypada�o.
��Jeste� straszliwie spokojny � zauwa�y�a.
��Zachwycaj� mnie pi�kne widoki � odpar� szybko, po czym pomy�la�, �e lepiej chyba m�wi� o mechanice falowej. Opowiedzia� wi�c Ann o fali dennej, o plusku, przedstawi� negatywne i pozytywne obrazy interferencyjne, kt�re mog�y powsta�. Potem jednak spyta�:
��Mia�a� du�o wspomnie� zwi�zanych z Ziemi� podczas eksperymentu w Underbill?
��Nie.
��Ach, tak.
Zapewne Ann do�wiadcza�a represji wspomnie�, stanowi�cej zupe�ne przeciwie�stwo psychoterapeutycznej metody, kt�r� prawdopodobnie w jej przypadku zaleci�by Michel. Ale ludzie nie byli silnikami parowymi. Zreszt�, bez w�tpienia lepiej zapomnie� pewne zdarzenia ze swego �ycia. Przysz�o mu do g�owy, �e musi si� postara� jeszcze raz zapomnie� �mier� Johna oraz skupi� si� na tych fragmentach swego �ycia, gdy by� najbardziej �towarzysko� nastawiony do innych, tak jak podczas pracy dla Biotique w Burroughs. Przecie� w drugim ko�cu kokpitu siedzia�a �Kontr-Ann� albo ta trzecia kobieta, o kt�rej wspomnia�a Ann, powinien zatem � przynajmniej po cz�ci � sta� si� dla niej Stephenem Lindholmem. B�d� dwojgiem nieznajomych. Mimo tej zaskakuj�cej utarczki w Underbill. A mo�e z jej powodu. Cze��! Mi�o ci� pozna�!
Kiedy wyp�yn�li spomi�dzy fiord�w i wysp na dnie zatoki Chryse, Sax przekr�ci� rumpel i ��d� ruszy�a na p�nocny wsch�d, p�dz�c w wiatr i bia�e, spienione fale. Potem wiatr zacz�� wia� im w ruf�, �agle rozwin�y si� w typow� dla siebie uko�noskrzyd�� wersj� spinakera, a kad�uby z ogromn� pr�dko�ci� pop�dzi�y po spienionych wierzcho�kach fal. Przed �eglarzami pojawi� si� wschodni brzeg zatoki Chryse; wydawa� si� mniej widowiskowy ni� brzeg zachodni, jednak z pewnych wzgl�d�w znacznie �adniejszy. Budynki, wie�e, mosty � wybrze�e by�o obecnie g�sto zaludnione, jak wi�kszo�� innych. Zreszt�, po zej�ciu z Olympusa, szokuje widok ka�dego miasta.
P�niej �agl�wka min�a szerok� gardziel fiordu Ares i na horyzoncie pojawi� si� Punkt Suchowa, a za nim � jedna po drugiej � wyspy Oxia. Przed powstaniem Morza P�nocnego le�a�y tu Oxia Colles: szereg zaokr�glonych wzg�rz o podobnej wysoko�ci, kt�re teraz zmieni�y si� w archipelag. Sax �eglowa� po w�skich drogach wodnych mi�dzy wysepkami; ka�da � niski, kolisty, br�zowy garb � wystawa�a z morza na wysoko�� czterdziestu czy pi��dziesi�ciu metr�w. Do tej pory na wi�kszo�ci z nich nie mieszka� nikt z wyj�tkiem k�z, chocia� na najwi�kszych, zw�aszcza tych w kszta�cie nerki z zatokami, kamienie pokrywaj�ce wzg�rza zebrano i u�o�ono w mury, kt�re oddziela�y od siebie pola i pastwiska; wyspy nawodniono, tote� teraz zielone sady ugina�y si� pod ci�arem owoc�w, a na pastwiskach pas�y bia�e owce lub miniaturowe krowy. Z morskiej mapy katamaranu, prychaj�c, Ann odczytywa�a nazwy wysp: Kipini, Wahoo, Wabash, Nukan, Libertad.
��To nazwy krater�w w �rodku zatoki, obecnie podwodnych.
��Ach.
Wyspy by�y �adne. Rybackie wioski nad zatokami pobielono, okiennice i drzwi pomalowano na niebiesko; znowu model egejski. W dodatku, na jednym wy�szym punkcie cypla dumnie sta�a niewielka, kwadratowa �wi�tynia dorycka, w zatokach czeka�y ma�e statki jedno�aglowe albo proste �odzie wios�owe i p�askodenne krypy. Kiedy przep�ywali obok, Sax wskaza� wiatrak na wierzcho�ku i pastwisko lam.
��Wygl�da na to, �e �yje si� tu przyjemnie.
Lekko i spokojnie zacz�li rozmawia� o tubylcach, o Zo, o �dzikich� i ich dziwnym �owiecko-zbieracko-miejskim stylu �ycia, o koczownikach-rolnikach, przemieszczaj�cych si� od pola do pola niczym w�drowni farmerzy, o nawo�eniu krzy�owym, o pojawiaj�cych si� na Marsie nowych ziemskich koloniach, o wzrastaj�cej liczbie miast portowych. W samym �rodku zatoki dostrzegli jeden z nowych statk�w mieszkalnych; na tych morskich jednostkach p�ywaj�cych w kszta�cie wysp (zwane te� miastami-statkami) mieszka�y tysi�ce os�b. Ten by� zbyt du�y, by wp�yn�� mi�dzy archipelag Oxia i trzeba go by�o skierowa� przez zatok� do Nilokeras albo ku po�udniowym fiordom. Odk�d marsja�skie l�dy sta�y si� coraz bardziej zat�oczone, a s�dy nie pozwala�y si� osiedla� na niekt�rych terenach, coraz wi�cej os�b przeprowadza�o si� na Morze P�nocne � takie mieszkalne statki to by�y jedyne domy.
��Z��my im wizyt� � zaproponowa�a Ann. � Mo�emy?
��Nie widz� przeszk�d � odpar� Sax, zaskoczony pro�b�. � �atwo ich dogonimy.
Katamaran podp�ywa� od po�udniowego zachodu. Sax �eglowa� szybko, imponuj�c przygl�daj�cym si� �eglarzom. W nieca�� godzin� jego ��d� znalaz�a si� przy burcie statku mieszkalnego � zaokr�glonej skarpie o d�ugo�ci oko�o dw�ch kilometr�w i wysoko�ci pi��dziesi�ciu metr�w. W doku tu� ponad lini� zanurzenia znajdowa�a si� otwarta winda, tote� kiedy Sax podp�yn�� i przywi�za� �agl�wk�, wsiedli wraz z Ann do windy i pojechali na pok�ad miasta-statku.
Szeroko�� pok�adu prawie si� r�wna�a jego d�ugo�ci. Centralne pole stanowi�a farma poro�ni�ta wieloma ma�ymi drzewami, trudno wi�c by�o dojrze� drug� burt�, Sax zobaczy� jednak na obwodzie pok�adu co� w rodzaju ulicy albo pasa�u obudowanego z obu stron budynkami, maj�cymi od dw�ch do czterech kondygnacji. Dachy zewn�trznych dom�w wie�czy�y maszty i wiatraki, wewn�trzne natomiast otwiera�y si� na rozleg�e parki i place, kt�rymi mo�na by�o doj�� do p�l uprawnych, niewielkich las�w, farm i du�ego s�odkowodnego stawu. P�ywaj�ca osada z wygl�du przypomina�a miasta renesansowej Toskanii, tyle �e tu wszystko by�o nadzwyczaj czyste, porz�dne i zadbane. Saxa i Ann powita�a na placu wychodz�cym na dok ma�a grupa obywateli statku, a kiedy odkryli, kim s� ich go�cie, ze wzruszeniem nak�aniali ich, by zostali na posi�ek. Potem kilka os�b postanowi�o oprowadzi� podr�nik�w po obwodzie statku �albo tak daleko, jak b�dziecie mieli ochot� i��, bo to niez�y kawa�ek drogi�.
Gospodarze powiedzieli, �e ich statek nie jest du�y: mieszka�o na nim tylko pi�� tysi�cy os�b. Od czasu wyp�yni�cia by� ca�kowicie samowystarczalny.
��Wy�ywienie zapewniamy sobie sami, �owimy ryby. Statki k��c� si� obecnie mi�dzy sob� o od�awianie ilo�ci niekt�rych gatunk�w. Trwale stosujemy ro�linn� wielokulturowo��, hodujemy nowe odmiany zb�, s�onecznik, soj�, �liw� piaskow� i tak dalej. Roboty siej� nasiona i zbieraj� plony, zw�aszcza �e zbiory to ci�ka praca. Wreszcie mamy technik�, maszyny wykonuj� za nas najtrudniejsze zadania. Na pok�adzie kwitn� te� rozmaite przemys�y. Mamy wytw�rnie win � widzicie tamte winnice � s� wi�c winiarze i koniakarze, kt�rzy obywaj� si� bez robot�w. Poza tym produkujemy p�przewodniki o specjalnym zastosowaniu. Jest tu r�wnie� s�ynny sklep z rowerami. Najcz�ciej �eglujemy po Morzu P�nocnym. Czasami zdarzaj� si� wyj�tkowo gwa�towne burze, ale nasz statek jest tak du�y, �e niewiele mo�e mu zagrozi�.
��Wi�kszo�� z nas �yje tutaj od dziesi�ciu lat, czyli odk�d istnieje statek. To wspania�e �ycie. Nie potrzebujemy niczego poza naszym p�ywaj�cym domem. Chocia�, przyznam, �e przyjemnie jest od czasu do czasu przybi� do jakiego� brzegu. Przy ka�dym Ls r�wnym zero wp�ywamy do Nilokeras na �wi�to wiosny. Sprzedajemy tam to, co wytworzyli�my, kupujemy zapasy i bawimy si� przez ca�� noc. Potem wracamy na morze.
��Korzystamy jedynie z wiatru i �wiat�a s�onecznego. No i �owimy troch� ryb. S�dy ekologiczne nas lubi�, poniewa� mo�emy zaszkodzi� ekosystemowi w minimalnym stopniu. Populacja strefy Morza P�nocnego jest naprawd� spora. Gdyby nadal by� tu l�d, chyba nie zmie�ci�oby si� tylu ludzi. A po morzu p�ywaj� teraz setki statk�w mieszkalnych.
��Tysi�ce. Odwiedzamy te� stocznie i porty. Za�atwiamy tam swoje sprawy. Wszystko dzia�a ca�kiem nie�le.
��S�dzicie, �e jest to jeden ze sposob�w rozwi�zania nadwy�ki populacyjnej na Ziemi? � spyta�a Ann.
��Tak. W dodatku, jeden z najlepszych. To du�y ocean, zmie�ci si� mn�stwo takich statk�w jak ten.
��P�ki nie zaczn� za bardzo polega� na rybo��wstwie.
Podczas dalszej drogi Sax powiedzia� do Ann:
��To kolejny dow�d, �e nie warto dopuszcza� do kryzysu z powodu kwestii imigracyjnych.
Ann nie odpowiedzia�a. Spojrza�a na po�yskuj�c� od s�o�ca wod�, potem zatrzyma�a wzrok na kt�rym� z paru tuzin�w maszt�w; z ka�dego powiewa� jeden �agiel sko�ny. Statek wygl�da� jak sto�owa g�ra lodowa o powierzchni ca�kowicie pokrytej ziemi�. P�ywaj�ca wyspa.
��Ilu r�nych w�drowc�w � skomentowa� Sax. � Najwyra�niej bardzo niewielu tubylc�w potrafi usiedzie� w jednym miejscu.
��W przeciwie�stwie do nas.
��Rzeczywi�cie. Zastanawiam si� jednak, czy ta tendencja oznacza, �e sk�aniaj� si� ku� hm, �czerwieni�. Je�li wiesz, co mam na my�li.
��Nie wiem.
Sax spr�bowa� j ej wyja�ni�.
��Mnie si� wydaje, �e nomadowie, og�lnie rzecz bior�c, powinni wykorzystywa� ziemi�, na kt�r� trafiaj�. Przemieszczaj� si� wraz z porami roku i �ywi� znalezion� ro�linno�ci�. A zatem �egluj�cy nomadowie tym bardziej powinni korzysta� z dar�w morza, zw�aszcza �e nie�atwo przekszta�ci� tak wielki akwen.
��Chyba �e kto� pr�buje regulowa� jego poziom albo stopie� zasolenia. S�ysza�e� o tych ludziach?
��Tak. Nie s�dz�, �eby osi�gn�li spektakularne sukcesy. Mechanika zwi�kszania st�enia soli nadal jest w powijakach.
��Je�li im si� uda, zabij� gatunki s�odkowodne.
��To prawda. Za to uszcz�liwi� gatunki s�onolubne.
Sax i Ann ruszyli przez �rodek statku ku placowi nad dokiem. Przeszli mi�dzy d�ugimi, wysokimi po pas rz�dami winnic przyci�tych do kszta�tu litery �T�. Pn�cza ci�kie by�y od winnych gron w kolorach od matowego indygo i paproci po jasny wirydon. Teren za winnicami pokrywa�a mieszanina ro�lin � ca�o�� wygl�da�a jak preria, poprzecinana �ladami st�p.
W restauracji z widokiem na plac otrzymali posi�ek z�o�ony z makaronu i krewetek. Wsz�dzie s�ycha� by�o rozmowy. Nagle kto� wybieg� z kuchni, wskazuj�c na nadgarstek: w�a�nie nadesz�a wiadomo�� na temat k�opot�w w windzie kosmicznej. Oddzia�y ONZ, kt�re pe�ni�y zwyczajow� s�u�b� na Nowym Clarke�u, przej�y ca�� stacj�, a marsja�sk� policj� oskar�y�y o korupcj� i odes�a�y na planet�, deklaruj�c, �e od tej chwili przedstawiciele ONZ sami b�d� zarz�dzali g�rnym ko�cem windy. Ziemska Rada Bezpiecze�stwa ONZ og�osi�a, �e lokalni urz�dnicy przekroczyli swoje uprawnienia, lecz z tego o�wiadczenia nie wynika�o, i� Marsjanie powinni wr�ci� na g�r�. Sax nazwa� je zas�on� dymn�.
��Och, nie do wiary! � powiedzia�. � Obawiam si�, �e Maja si� w�cieknie.
Ann potoczy�a oczyma.
��S�dz�, �e to naprawd� nie jest najwa�niejsze.
Ann wydawa�a si� zaszokowana i � po raz pierwszy, odk�d Sax znalaz� j� w kalderze Olympusa � w pe�ni zaanga�owana w aktualn� sytuacj�. Ta wiadomo�� jakby przywo�a�a j� z oddali, zreszt� wstrz�sn�a tak�e Saxem i �eglarzami, chocia� przedtem tak jak Ann dystansowali si� wobec spraw na l�dzie. Ludzie w restauracji zacz�li rozmawia� o aktualnej sytuacji; wszyscy u�ywali tych samych st�w: przewr�t, kryzys, gro�ba wojny. Sax s�ysza� w g�osach zebranych niedowierzanie, a na ich twarzach dostrzega� gniew.
Osoby siedz�ce przy ich stoliku patrzy�y na Saxa i Ann, ciekawe ich reakcji.
��B�dziecie musieli jako� rozwi�za� ten problem � zauwa�y� jeden z przewodnik�w.
��Dlaczego my? � odpar�a cierpkim tonem Ann. � Moim zdaniem, w�a�nie wy musicie co� z tym zrobi�. Odpowiadacie teraz za Marsa. My jeste�my tylko par� starych
Ich towarzysze popatrzyli na ni� ze strachem, niepewni, jak rozumie� jej s�owa. Kto� si� za�mia�. M�czyzna, kt�ry si� odezwa�, potrz�sn�� g�ow� i stwierdzi�:
��Nieprawda. Ale masz racj�, przyjrzymy si� sytuacji i ustalimy z innymi statkami, w jaki spos�b zareagowa�. Wype�nimy nasz� powinno�� wobec planety. M�wi�em tylko, �e wiele os�b b�dzie oczekiwa� jakiego� gestu z waszej strony. Nie mamy poj�cia, jak si� zachowacie.
Ann nie odpowiedzia�a, a Sax wr�ci� do przerwanego posi�ku, intensywnie rozmy�laj�c. Doszed� do wniosku, �e ma ochot� pom�wi� z Maj�.
By� wiecz�r, zachodzi�o s�o�ce. W dalszej cz�ci kolacji wszyscy pr�bowali si� zachowywa� normalnie. Sax st�umi� u�mieszek. Na �wiecie m�g� panowa� mi�dzyplanetarny kryzys, lecz posi�ek nale�a�o zako�czy� w odpowiednim stylu. A �eglarze nie wygl�dali na ludzi, kt�rzy zamierzaj� si� martwi� o przysz�o�� Uk�adu S�onecznego. Powoli wi�c nastr�j zacz�� si� poprawia�, a przy deserze wr�ci�a przyjemna atmosfera. Gospodarze cieszyli si� z odwiedzin Ann i Saxa. Potem, w ostatnim �wietle dnia oboje wym�wili si� zm�czeniem, tote� �eglarze odprowadzili ich do �odzi. Fale na zatoce Chryse by�y o wiele wi�ksze, ni� si� wydawa�y z g�ry.
Sax i Ann odp�yn�li w milczeniu, pogr��eni we w�asnych my�lach. Sax patrzy� na statek mieszkalny i rozmy�la� o tym, co na nim widzia�. To by�o dobre �ycie. A jednak co�� Zastanowi� si� przez chwil� i u�wiadomi� sobie, �e w ostatnich dniach nie do�wiadczy� �adnych za�mie� pami�ci. Odczuwa� z tego powodu wielk� satysfakcj�, chocia� r�wnocze�nie dziwne przygn�bienie. Czy w og�le powinien pr�bowa� opowiedzie� o tym Ann? Czy mo�liwe by�o przekazanie w�asnych my�li?
��Czasami �a�uj� � zacz��. � Kiedy widz� tych �eglarzy i �ycie, kt�re prowadz�� Wydaje mi si� ironi� losu, �e my� �e stoimy na kraw�dzi� czego� w rodzaju z�otego wieku� � Powiedziawszy to, poczu� si� g�upio. -�Rozpocznie si� natychmiast, kiedy wymrze nasze pokolenie. Pracowa�em na to przez ca�e �ycie, a teraz musz� umrze� i nie doczekam�
��Jak Moj�esz poza Izraelem.
��Tak? Nie uda�o mu si� do niego dotrze�? � Sax potrz�sn�� g�ow�. � Stare historie� � To by� symbol, taki jak nauka, jak przeb�yski intuicji prowadz�ce badacza do jakiego� eksperymentu, kiedy trzeba co� wyja�ni� i zrozumie�. � No c�, mog� sobie wyobrazi�, jak si� czu�. To jest� takie frustruj�ce. Chcia�bym zobaczy�, co si� dalej zdarzy. Czasami jestem zbyt ciekawski! W stosunku do historii, kt�rej nigdy nie poznamy. Przysz�o�� po naszej �mierci. I ca�a reszta. Wiesz, co to znaczy?
Ann patrzy�a na niego uwa�nie. W ko�cu odpar�a:
��Wszystko kt�rego� dnia umiera. Lepiej umrze�, s�dz�c, �e przegapimy z�oty wiek, ni� z my�l�, �e odbierasz swoim dzieciom szans� na co�. �e zostawiasz je z r�nego rodzaju d�ugoterminowymi d�ugami toksycznymi. To dopiero przygn�bia! A tak, �al nam tylko samych siebie.
��Rzeczywi�cie.
I to m�wi�a Ann Clayborne! Sax poczu� na twarzy rumieniec i uzna�, �e owa reakcja naczy� w�osowatych sprawia mu pewn� przyjemno��.
Wr�cili na archipelag Oxia. Przep�ywali w�r�d wysp, dyskutowali o wsp�lnym �yciu. Rozmowa przychodzi�a im �atwo. Jadali w kokpicie, sypiali w osobnych kabinach � jedno na lewej, drugie na prawej burcie. Pewnego rze�kiego poranka, gdy od l�du wia� ch�odny, pachn�cy wiatr, Sax powiedzia�:
��Ci�gle si� zastanawiam nad kwesti� �br�z�w�.
Ann �ypn�a na niego.
��Gdzie w tym miejsce na �czerwie�?
��No c�, w pragnieniu pozostawienia du�ej partii l�d�w w stanie nie tkni�tym. Areofania.
��Areofania zawsze si� ��czy�a z �zieleni��. Brzmia�a jak �ziele� z lekk� domieszk� �czerwieni�, je�li mog� wyrazi� swoj� opini�. Khaki.
��Tak, przypuszczam, �e tak. Koalicja Iriszki i �Uwolni� Marsa�, prawda? Ale istniej� tak�e palone umbry, sjeny, ciemne alizaryny, india�skie czerwienie.
��Tych ostatnich zupe�nie tu nie dostrzegam. � Ann roze�mia�a si� ponuro.
W gruncie rzeczy, �mia�a si� naprawd� cz�sto, chocia� jej humor bywa� czasem zgo�a zjadliwy.
Pewnego wieczoru Sax siedzia� w swojej kabinie, a Ann przebywa�a na g�rze blisko dziobu kad�uba (wybra�a lewy, on � prawy kad�ub katamaranu) i nagle us�ysza� jej g�o�ny �miech. Wspi�� si� na pok�ad i rozejrza�. Pomy�la�, �e rado�� jego towarzyszki spowodowa� zapewne widok Pseudofobosa (wi�kszo�� os�b nazywa�a go po prostu Fobosem), wschodz�cego szybko na zachodzie, w swoim starym stylu; ksi�yce wygl�da�y jak dwa niemal identyczne ma�e, szare ziemniaki, a Ann �mia�a si� z nich.
��S�dzisz, �e napa�� na Clarke�a to powa�na sprawa? � spyta�a pewnej nocy, kiedy udawali si� na spoczynek.
��Trudno powiedzie�. Czasami my�l�, �e ludzie z ONZ tylko si� odgra�aj�, poniewa� gdyby chcieli nas naprawd� zaatakowa�, nie post�piliby tak� nieinteligentnie. Musz� wiedzie�, �e Clarke�a bardzo �atwo� usun�� ze sceny.
��Kasei i Dao tak nie uwa�ali.
��Nie, ale� � Sax nie chcia� powiedzie�, �e obaj spartaczyli swoje zadanie, obawia� si� jednak, �e Ann wyczyta�a ten komentarz z jego milczenia. � Wraz z towarzyszami z Da Vinciego stworzy�em w kalderze Arsia Mons ukryty za skalnym murem w p�nocnej �cianie kompleks promieni laserowych. Je�li wypalimy w kabel, stopimy go mniej wi�cej przy punkcie areosynchronicznym. Nie istnieje �aden system defensywny.
Ann patrzy�a na niego bez s�owa. Sax wzruszy� ramionami. Niezale�nie od tego, co s�dzili ludzie, nie by� osobi�cie odpowiedzialny za dzia�alno�� Da Vinciego.
��Lecz zrywaj�c kabel � powiedzia�a Ann i potrz�sn�a g�ow� � zabiliby�cie wiele os�b.
Sax przypomnia� sobie, �e Peter prze�y� zerwanie pierwszego kabla tylko dlatego, �e wyskoczy� w przestrze�. Uratowa� go przypadek. By� mo�e Ann nie powinna tak �atwo spisywa� na straty ludzi.
��Masz racj� � odpar� jednak. � To nie jest dobre rozwi�zanie. Ale istnieje taka mo�liwo�� i s�dz�, �e Ziemianie zdaj� sobie z niej spraw�.
��Wi�c mo�e to tylko gro�ba.
��Tak. Chyba �e przygotowali si� na nast�pny krok.
Na p�noc od archipelagu Oxia min�li Zatok� McLaughlina, wschodni stok zatopionego krateru. Dalej na p�nocy znajdowa� si� Punkt Mawrth, a za nim wej�cie do fiordu Mawrth, jednego z najw�szych i najd�u�szych na Marsie. Aby utrzyma� kierunek, Sax musia� stale halsowa�, podst�pne wiatry odpycha�y go raz w jedn�, raz w drug� stron�. Lawirowa� mi�dzy stromymi, kr�tymi �cianami. Fiord by� pi�kny. Le�a� przy dnie bardzo g��bokiego i w�skiego kana�u, kt�ry im dalej, tym bardziej si� rozszerza�; za i ponad wod� wchodzi� w g��b l�du kanion o skalnym dnie; ci�gn�� si� dalej, ni� si�ga� ludzki wzrok. Sax chcia� pokaza� Ann, �e powstanie fiord�w wcale nie jest r�wnoznaczne z zatopieniem wszystkich kana��w wybuchowych: Ares i Kasei zachowa�y bardzo d�ugie kaniony ponad poziomem morza, podobnie Al-Qahira i Ma�adim. Sax mia� nadziej�, �e Ann sama dojdzie do tych wniosk�w, tote� si� nie odzywa�, ona jednak w �aden spos�b nie skomentowa�a widoku.
Od Mawrth Sax po�eglowa� prawie prosto na zach�d. �eby si� przedosta� z zatoki Chryse w nadmorski region Acidalii, trzeba by�o op�yn�� d�ugie rami� l�du � zwane p�wyspem Synaj � wysuwaj�ce si� w ocean z zachodniego stoku Arabia Terra. Cie�nina za p�wyspem, ��cz�ca zatok� Chryse z Morzem P�nocnym, mia�a szeroko�� pi�ciuset kilometr�w; gdyby nie Synaj by�aby o tysi�c kilometr�w szersza.
Dwoje podr�nik�w dzie� po dniu, rozmawiaj�c lub nie rozmawiaj�c, �eglowa�o na zach�d pod wiatr. Wiele razy wracali do tematu potencjalnego znaczenia politycznego �br�zu�.
��Mo�e ta kombinacja powinna si� nazywa� �b��kitn�� � zasugerowa�a pewnego wieczoru Ann, patrz�c przez burt� na wod�. � �Br�zowy� nie jest zbyt atrakcyjny i cuchnie kompromisem. Mo�e trzeba pomy�le� o czym� zupe�nie nowym.
��Mo�e i tak.
W nocy po kolacji i kilku minutach obserwowania przesuwaj�cych si� ponad nier�wn� morsk� powierzchni� gwiazd �yczyli sobie dobrej nocy, po czym Sax wycofa� si� do kabiny na prawym kad�ubie, Ann do kabiny na lewym. AI spokojnie sterowa�o statkiem przez ca�� noc, od czasu do czasu omijaj�c g�ry lodowe, kt�re zacz�y si� pojawia� na tej szeroko�ci areograficznej; nadp�ywa�y do zatoki z Morza P�nocnego. Podr� by�a bardzo przyjemna.
Pewnego ranka Sax obudzi� si� bardzo wcze�nie. Przy�ni�o mu si�, �e porusza si� na gigantycznym wahadle. Na jawie poczu�, �e pod kad�ubem przep�ywa silna martwa fala, powoduj�c hu�tanie w�skiej koi. Russell ubra� si� z pewn� trudno�ci� i wyszed� na pok�ad. Stoj�ca przy fa�ach Ann zawo�a�a:
��Wydaje mi si�, �e fala denna i plusk u�o�y�y si� w pozytywny obraz interferencyjny.
��Doprawdy?! � Sax pr�bowa� podej�� do przyjaci�ki, niestety nag�e szarpni�cie �odzi zepchn�o go do kokpitu. � Ach!
Ann roze�mia�a si�. Sax chwyci� si� por�czy kokpitu, podci�gn�� w g�r� i podpar� o �cian�. Od razu zrozumia�, co mia�a na my�li � wiatr wia� z si�� oko�o sze��dziesi�ciu kilometr�w na godzin�, j�k w minimalnym takielunku katamaranu rozlega� sie g�o�no i r�wnomiernie. Ca�e b��kitne morze pokrywa�y bia�e, spienione fale, a d�wi�k wichury p�dz�cej przez szalej�c� wod� zupe�nie nie przypomina� wiatru szumi�cego w ska�ach: nie by� to wysoki, lamentuj�cy pisk, ale � w�r�d bilion�w p�kaj�cych baniek � g��boki ryk. Ka�d� fal� pokrywa�y baranki, a wielkie �wzg�rza� rozko�ysu zaciemnia�a piana sp�ywaj�ca z wierzcho�k�w i tocz�ca si� w nieckach mi�dzy kolejnymi falami. Niebo mia�o barw� brudnej, m�tnej, surowej umbry, przez co wygl�da�o z�owieszczo, s�o�ce przypomina�o blad�, star� monet�; wszystko inne pozostawa�o mroczne, jak gdyby w cieniu, chocia� nie by�o chmur. Drobiny mia�u w powietrzu� Burza py�owa! Fale by�y pot�ne � wiele d�ugich sekund �agl�wka wznosi�a si� po boku fali, potem tyle samo opada�a. D�ugo w g�r� i d�ugo w d�. Wspomniana przez Ann pozytywna interferencja sk�ada�a si� z fal podw�jnej wielko�ci. Nie spieniona woda zmienia�a kolor nieba na br�zowawy i matowy, ciemny, chocia� w polu widzenia nadal nie by�o ani jednej chmurki, z�owieszczy kolor nieba nie przypomina� wi�c starego, dobrego r�u, lecz raczej zapylone powietrze Wielkiej Burzy. Bia�e fale opada�y. Odg�os wody przy �odzi stawa� si� coraz g�o�niejszy; t�pe dudnienie. Morze pokrywa� w tym miejscu l�d denny czy te� g�stsza, gi�tka warstwa lodowych kryszta��w zwanych
Sax zszed� do kokpitu i sprawdzi� na AI raport meteorologiczny. W d� Kasei Vallis i w kierunku zatoki Chryse wia� wiatr katabatyczny, �wyj��, jak powiedzieliby lotniarze z Kasei. AI powinno by�o ostrzec ��d�. Jednak, jak wiele katabatycznych burz, ta zerwa�a si� zaledwie w godzin� i obj�a naprawd� niewielki teren. Niestety, by�a silna i rejs katamaranem zacz�� przypomina� jazd� kolejk� g�rsk� wibruj�c� pod uderzeniami powietrza: wjazd w g�r�, zjazd w d� ogromnej fali dennej. Z boku fale wygl�da�y jak przewr�cone przez wiatr, ale gdy �agl�wka przesuwa�a si� w g�r� i w d�, muskaj�c wod�, okazywa�y si� r�wnie du�e jak wcze�niejsze, tyle �e ukryte pod bryzgaj�c� pian�. �agiel niemal przylgn�� do masztu i przybra� kszta�t aerodynamicznego li�cia. Sax pochyli� si�, aby sprawdzi� AI: pokr�t�o g�o�no�ci ustawione by�o na sygna� minimalny; mo�e wi�c jednak urz�dzenie pr�bowa�o ich ostrzec, ale Russell go nie us�ysza�.
Morze rycza�o. P�yn�li szybko. Horyzont znajdowa� si� w odleg�o�ci zaledwie czterech kilometr�w i nie wygl�da� zach�caj�co. Podczas wszystkich tych lat g�stnienia marsja�skiej atmosfery wiatry na planecie bynajmniej nie os�ab�y. Pok�ad pod stopami Saxa dr�a�, ilekro� ��d� uderza�a w niewidoczne fragmenty lodu. Morze P�nocne zmieni�o si� obecnie w lodowe rumowisko czy te� raczej w pop�kany lodowy akwen; zamarza�o prawdopodobnie ka�dej nocy, cho� w�r�d wszechobecnej piany trudno by�o mie� pewno��. Od czasu do czasu Sax czu�, jak katamaran uderza w wi�kszy kawa� lodu, jeden z tych, kt�re (�eglarze nazywali je pieszczotliwie g�rkami lodowymi) przep�ywa�y przez zatok� Chryse z p�nocnym pr�dem. Teraz wiatr pcha� je ku zawietrznemu brzegowi po�udniowej �ciany p�wyspu Synaj; podobnie zreszt� jak �agl�wk� Saxa.
Trzeba by�o zas�oni� kokpit przezroczyst� os�on� � od pok�adu a� do drugiej burty. Pod t� wodoodporn� narzut� od razu zrobi�o si� cieplej, co troch� pocieszy�o Saxa i Ann. Wiatr by� prawdziwym �wyjcem�, a Kasei Vallis s�u�y�o najwyra�niej jako �przew�d� dla niezwykle pot�nego podmuchu powietrza. AI ustali�o, �e pr�dko�� wiatru na wyspie Santorini waha si� mi�dzy sto osiemdziesi�t a dwie�cie dwadzie�cia kilometr�w na godzin�, zatem, gdy podr�nicy przep�yn� zatok�, wiatr niestety nie os�abnie. W tej chwili ju� nabiera� si�y � sto sze��dziesi�t kilometr�w na godzin� przy szczycie masztu; powierzchnia wody by�a teraz osobliwie rozdrobniona, a sp�aszczone przez porywy wichury grzebienie fal � porozdzielane. ��d� podporz�dkowa�a si� nawa�nicy � �agiel skurczony, kokpit przykryty, w�azy uszczelnione; potem wysun�a si� kotwica p�ywaj�ca � podobna do r�kawa lotniskowego rura z materia�u � i ci�gn�a si� pod wod�, spowalniaj�c dryf katamaranu do zawietrznej, lecz r�wnocze�nie �agodz�c zgrzytliwe uderzenia w ma�e g�ry lodowe, kt�re pojawia�y si� coraz cz�ciej, zgromadzone pod os�on� brzegu. Poniewa� kotwica p�ywaj�ca stawia�a op�r, lodowe rumowisko i �g�rki lodowe� sun�y z wiatrem szybciej ni� �agl�wka i stuka�y o nawietrzny kad�ub, mimo i� zawietrzny ci�gle uderza� w g�stniej�c� mas� lodu. Oba kad�uby w wi�kszo�ci znajdowa�y si� pod wod�, tote� katamaran cz�ciowo przypomina� nie w pe�ni zanurzon� ��d� podwodn�, istnia�o wi�c niebezpiecze�stwo, �e niekt�re materia�y mog� nie wytrzyma� wstrz�s�w spowodowanych �wyjcem� i naporem g�r lodowych od strony zawietrznej (cho� w normalnych warunkach znios�yby znacznie silniejsze uderzenia). Na nieszcz�cie, kad�uby stanowi�y s�abe punkty �odzi, co Sax u�wiadomi� sobie w pewnej chwili, gdy mocno nim szarpn�o. By� na szcz�cie przypi�ty do siedzenia pasem i po��czony specjaln� uprz꿹 z rumplem. Katamaran podnosi� si� na falach, opada� z nag��, wywo�uj�c� md�o�ci, pr�dko�ci� lub zatrzymywa� si� w zetkni�ciu z du�� g�r� lodow�; pasy pozbawia�y Saxa tchu i swobody ruch�w. Zacz�� si� obawia�, �e za chwil� on albo Ann dostan� zawa�u. Poza tym, pasy mog�y uszkodzi� im jaki� organ wewn�trzny, jednak gdyby si� z nich uwolnili, zapewne wiatr ciska�by nimi po kokpicie, pchaj�c jedno z nich na drugie albo na �cianki; co� mog�oby si� z�ama� lub wybuchn�� Nie, nie. �aden cz�owiek nie zdo�a�by stawi� czo�a temu �ywio�owi. By� mo�e, gdyby Sax przymocowa� si� do ramy koi, nie odczuwa�by szarpni�� z tak� si��, ale w�tpi�, czy pozycja pozioma podczas nag�ego hamowania, gdy ��d� uderza�a w lodow� mas�, by�aby przyjemna.
��Zamierzam sprawdzi�, czy AI potrafi nas wprowadzi� do zatoki Arigato � wrzasn�� w ucho Ann, kt�ra potwierdzi�a skinieniem g�owy, �e us�ysza�a. Potem wykrzycza� instrukcj� w stron� komputera. AI r�wnie� go zrozumia�o, na szcz�cie, poniewa� w obecnych warunkach � gdy �agl�wka wznosi�a si�, opada�a b�d� szarpa�a, uderzaj�c w l�d � Sax mia�by trudno�ci z pisaniem na klawiaturze. Ze wzgl�du na szarpni�cia i ha�as nie spos�b te� by�o wyczu� pracy silnika, kt�ry wprawdzie dzia�a� od pocz�tku burzy, lecz ka�dy najl�ejszy skr�t wobec fali dennej powodowa�, �e AI pr�bowa�o zmusi� maszyn� do wi�kszego wysi�ku i ponownego obrotu bardziej na zach�d.
W pobli�u przyl�dka p�wyspu Synaj, od strony po�udniowej, po zalaniu krateru zwanego Arigato powsta�a okr�g�a zatoka. Wej�cie do niej znajdowa�o si� od po�udniowego zachodu, pod k�tem oko�o sze��dziesi�ciu stopni. Wiatr wia� z tego samego kierunku, utrudniaj�c wp�yni�cie do zatoki, zw�aszcza �e przy wlocie (do�� p�ytkim, powsta� bowiem na ni�szej cz�ci sto�ka dawnego krateru) za�amywa�y si� fale. Sax liczy�, �e w �rodku zatoki ten sam sto�ek odetnie denny rozko�ys, znacznie zmniejszaj�c zar�wno fale, jak i wiatr � szczeg�lnie gdy podr�nicy dotr� za zachodni przyl�dek zatoki. Tu powinni przeczeka� wichur� i dopiero po jej os�abni�ciu ruszy� w dalsz� drog�. W teorii plan by� wspania�y, chocia� Russell martwi� si� o warunki panuj�ce przy uj�ciu zatoki, kt�re wed�ug mapy mia�o jedynie dziesi�� metr�w g��boko�ci, co zapewne powodowa�o za�amanie si� fali dennej. Z drugiej strony, ��d� �prawie podwodna� (wzniecaj�ca jedynie nieca�e dwa metry wody) nie powinna mie� trudno�ci z okie�znaniem fali przybrze�nej; wystarczy�o jej si� podda�. AI najwyra�niej wzi�o pod uwag� wszystkie te kwestie, w ka�dym razie, katamaran z kotwic� p�ywaj�c� i pot�nymi, cho� ma�ymi silnikami par� przez wiatr i fale ku jeszcze niewidocznej zatoce; widok strony zawietrznej niemal ca�kowicie przes�ania� py�.
Podr�nicy trzymali si� por�czy w kokpicie i czekali; niewiele m�wili, zreszt� dudnienie wichury utrudnia�o wszelkie pr�by porozumienia. Od ci�g�ego kurczowego zaciskania Russellowi zm�czy�y si� mi�nie r�k i ramion, niestety nie m�g� nic na to poradzi�, chyba �e opu�ci�by kokpit, zszed� do kajuty i przypi�� si� pasami do koi, na co zupe�nie nie mia� ochoty. Mimo niewygody i prze�laduj�cego go niepokoju zwi�zanego z wej�ciem do zatoki, pragn�� obejrze� ten nadzwyczajny manewr i czu� wiatr rozpylaj�cy powierzchni� wody.
W kr�tk� chwil� p�niej (chocia� wed�ug AI min�y siedemdziesi�t dwie minuty) Sax dostrzeg� po stronie zawietrznej l�d � ciemne pasmo ponad bia�ymi, spienionymi falami. S�dzi�, �e ��d� znajduje si� prawdopodobnie bardzo blisko niego, brzeg jednak po sekundzie znikn��, po czym pojawi� si� ponownie, lecz dalej na zachodzie; by�o to wej�cie do zatoki Arigato. Przy kolanie Saxa przesun�� si� rumpel, �agl�wka lekko zmieni�a kierunek i us�ysza� wreszcie szum ma�ych silnik�w przy rufach dw�ch kad�ub�w. Wstrz�sy spowodowane zetkni�ciem si� �odzi z lodem by�y teraz mniej regularne i silniejsze, tote� dwoje podr�nik�w musia�o si� jeszcze mocniej trzyma� por�czy. Zacz�y nap�ywa� wy�sze fale denne, ich wierzcho�ki odrywa�y si�, jednak reszta pozostawa�a zwarta � po zetkni�ciu z dnem powierzchnie gwa�townie si� wznosi�y. W�r�d piany tocz�cej si� po wodzie Sax dostrzega� ju� kloce lodu i wi�ksze fragmenty lodowych g�r: przezroczystych, niebieskich, jadeitowych, akwamarynowych, pokrytych do�kami, nier�wnych i szklistych. Pomy�la�, �e przed �odzi�, przy brzegu przesuwa si� zapewne wielka ilo�� lodu. Gdyby uj�cie zatoki zosta�o nim zatkane, a fale i tak by si� za�amywa�y, przep�yni�cie mog�oby si� okaza� naprawd� niebezpieczne; taka sytuacja by�a ca�kiem prawdopodobna. Sax krzykn�� kilka pyta� w stron� AI, lecz odpowiedzi maszyny nie zadowoli�y go � twierdzi�a, �e katamaran potrafi znie�� wszelkie wstrz�sy, ale w dryfuj�cym lodzie silniki mog� odm�wi� pos�usze�stwa. A l�d szybko stawa� si� coraz grubszy; Sax i Ann mieli wra�enie, �e ze wszystkich stron otacza ich lu�na masa fragment�w g�r lodowych, kt�re wiatr spycha� ku l�dowi z ca�ej zatoki. Ich zgrzytanie i dudnienie stanowi�o teraz najg�o�niejszy element przyt�aczaj�cego ha�asu burzy. Sytuacja by�a rzeczywi�cie trudna � unikaj�c l�du i lodu, ��d� mia�a z wiatrem wyp�yn�� na morze. Rzuca�o ni� w g�r� i w d� po falach, kt�re by�y coraz wy�sze i coraz bardziej niesforne; istnia�o prawdziwe niebezpiecze�stwo kapota�u �odzi. Z powodu niespodziewanej grubo�ci przybrze�nego lodu nale�a�o si� oddali� od brzegu, jednak rejs �rodkiem zatoki by� coraz trudniejszy.
Ann mia�a nieszcz�liw� min�. Przypi�ta pasami, z ca�ych si� trzyma�a si� por�czy kokpitu. Patrz�c na ni�, Sax ucieszy� si�, �e nie wpad�a w panik�. W pewnej chwili pochyli�a si� ku niemu, aby krzykn�� mu co� do ucha. Odwr�ci� g�ow�, aby lepiej s�ysze�.
��Nie mo�emy tu zosta�! � zawo�a�a. � Kiedy si� zm�czymy� uderzenia nas rozedr�� Ach!� Jak lalki!
��Mo�emy przywi�za� si� do naszych koi � odkrzykn�� jej.
Ann zmarszczy�a brwi z pow�tpiewaniem. Prawda by�a taka, �e Sax nie wiedzia�, czy s� bezpieczni, poniewa� nie zna� rzeczywistej wytrzyma�o�ci pas�w; nigdy ich nie wypr�bowa�. Uzna� jednak, �e nie warto teraz o tym my�le�, i skupi� si� na zadziwiaj�co g�o�nych odg�osach sztormu � wiatr wy�, woda rycza�a, l�d p�ka�. Fale stale ros�y. Na ka�d� tak� wodn� �cian� ��d� wznosi�a si� przez dziesi�� lub dwana�cie zapieraj�cych dech sekund. W pewnym momencie, gdy znalaz�a si� na wierzcho�ku jednej z fal, podr�nicy zobaczyli z wysoka, jak spadaj� lodowe kloce i ba�wany piany � czasem na kad�uby lub na pok�ad �odzi, a nawet na przezroczyst� os�on� kokpitu � z ogromn� si��, kt�r� Sax i Ann czuli w dr�eniu w�asnych cia�.
Russell pochyli� si� i wrzasn�� swej towarzyszce prosto w ucho:
��Chyba nadesz�a chwila, w kt�rej sprawdzimy si� w funkcji szalupy ratunkowej!
��� Szalupy? � spyta�a Ann.
Sax skin�� g�ow�.
��Ten katamaran ma takie mo�liwo�ci! � odkrzykn��. � Potrafi lata�!
��Co masz na my�li?
��Latanie!
���artujesz!
��Nie! ��d� zmienia si� w� sterowiec! � Sax jeszcze bardziej si� pochyli�, niemal przyciskaj�c usta do ucha Ann. � Kad�uby, p�etwy balastowe i dno kokpitu opr�niaj� obci��enie, po czym nape�niaj� si� helem ze zbiornik�w na dziobie. Potem rozwijaj� si� balony. W Da Vincim s�ysza�em o tej mo�liwo�ci, ale higdy nie widzia�em, jak to dzia�a! Nie s�dzi�em, �e b�dziemy zmuszeni skorzysta� z tej funkcji! � W Da Vincim bardzo zadowoleni z wszechstronno�ci nowego statku jego budowniczowie opowiadali Saxowi, �e katamaran mo�e si� przekszta�ci� w pe�n� ��d� podwodn�. Jednak l�d zbieraj�cy si� w pobli�u brzegu kaza� odrzuci� t� opcj� jako niemo�liw�. Sax nie �a�owa�, poniewa� � po prostu, bez �adnego konkretnego powodu � nie podoba� mu si� pomys� pe�nego zanurzenia �odzi.
Zaskoczona nowin� Ann odsun�a si� i spojrza�a mu w twarz.
��Wiesz, jak ni� lata�? � wrzasn�a.
��Nie!
Przypuszczalnie AI zajmie si� wszystkim, je�li tylko uda si� wystartowa�. Zapewne wystarczy�o zwolni� zabezpieczenia lub uruchomi� jaki� mechanizm. Sax patrzy� na pulpit rozdzielczy, chc�c zrealizowa� �w zamys�, potem pochyli� si� w stron� towarzyszki, aby znowu co� jej krzykn�� w ucho. Niestety, Ann przypadkowo zako�ysa�a w tej chwili g�ow�, mocno uderzaj�c Saxa w nos i usta. Russell zmru�y� oczy z b�lu, z nosa sikn�a mu krew niczym woda z kurka. Zderzenie dw�ch planetazymali, pomy�la�, wyszczerzy� z�by i otworzy� szerzej usta, zaskoczony tym bolesnym kontaktem. Przez chwil� porusza� j�zykiem, li��c i smakuj�c w�asn� krew.
��Kocham ci�! � krzykn�� wreszcie.
Ann nie us�ysza�a go.
��W jaki spos�b wystartujemy? � zawo�a�a.
Sax wskaza� ponownie na pulpit rozdzielczy. Obok AI znajdowa�a si�, zabezpieczona sztab�, tablica awaryjna.
Ucieczka drog� powietrzn� nie by�a jednak ca�kowicie bezpieczna. Poniewa� poruszali si� z pr�dko�ci� r�wn� sile wiatru, ��d� nie stawi�aby oporu, ale po prostu wystrzeli�a naprz�d jak z procy; po oderwaniu si� od ziemi wichura mocno szarpa�a katamaranem, unieszkodliwiaj�c balony i prawdopodobnie opadliby w d�, wprost na zatkane lodem przybrze�ne fale albo na brzeg od strony zawietrznej. Sax wiedzia�, �e Ann rozwa�a ryzyko lotu, doszed� jednak do wniosku, �e cokolwiek si� zdarzy, b�dzie zapewne lepsze od dra�ni�cych szarpni��, kt�re nadal ich m�czy�y. Tak czy inaczej, nale�a�o podj�� jak�� decyzj�.
Ann popatrzy�a na Russella wilkiem; przypuszczalnie, nie wygl�da� najlepiej.
��Warto spr�bowa�! � rykn�a.
Sax oderwa� wi�c zabezpieczaj�c� sztab� od tablicy awaryjnej, ostatni raz spojrzawszy na sw� towarzyszk� � ich oczy spotka�y si�; we wzroku Ann by�o jakie� zadowolenie, kt�rego Sax nie potrafi� sobie wyt�umaczy�, cho� z pewno�ci� doda�o mu animuszu. Nast�pnie po�o�y� palce na prze��cznikach. Na szcz�cie, kiedy nadejdzie pora, AI zajmie si� kontrol� wysoko�ci. �a�owa�, �e nie sp�dza� dot�d wi�cej czasu w powietrzu.
��d� wznosi�a si� po spienionej powierzchni fal. Gdy znalaz�a si� na wierzcho�ku, nast�pi� prawie niewa�ki moment. Tu� po nim ��d� powinna zacz�� opada� do nast�pnej, wype�nionej lodem niecki mi�dzy falami. Wtedy Sax wcisn�� prze��czniki na tablicy. W pierwszej chwili katamaran � jak zwykle � run�� w d�, uderzy� w mniejsze g�ry lodowe i szarpn�� si�, potem jednak skoczy� bezpo�rednio w g�r�, d�wign�� si� i przechyli� na kad�ub zawietrzny; Sax i Ann zawi�li w pasach, a balony zosta�y uwi�zione. Kolejna fala obr�ci�a do g�ry dnem ��d�, kt�ra na szcz�cie w chwil� p�niej poderwa�a si� ponad l�d, wod� i pian�. Przymocowani pasami podr�nicy przekozio�kowali. Wreszcie katamaran wyprostowa� si�, po czym rozko�ysa� w ty� i w prz�d niczym du�e wahad�o. Potem znowu si� obr�ci� dnem do g�ry, ponownie wyr�wna� i znowu si� rozhu�ta�. Saxem rzuca�o na wszystkie strony, uprz�� na ramionach odpi�a si� i zderzy� si� z ramieniem Ann. Nast�pne szarpni�cie przycisn�o ich do siebie. Rumpel uderzy� Russella w kolano, wi�c chwyci� za nie. Kolejny trzask i znowu Saxa przycisn�o do Ann. Obr�ci� si� na siedzeniu i kurczowo schwyci� przyjaci�k�. Wygl�dali teraz jak zro�ni�te ramionami syjamskie bli�ni�ta. Ka�de nowe szarpni�cie grozi�o z�amaniem czyjej� ko�ci. Patrzyli na siebie przez sekund� � ich twarze oddalone by�y o centymetry, krew ciek�a obojgu z ran. Twarz Ann nie wyra�a�a �adnych emocji. Nagle ��d�-sterowiec wystrzeli�a w niebo.
Russella bola� obojczyk, w miejscu, w kt�re trafi�o go czo�o Ann lub jej �okie�. Nic jednak nie by�o wa�ne, poniewa� niezgrabnie obj�ci lecieli, stale si� wznosz�c. Kiedy ��d� przyspieszy�a, osi�gaj�c niemal pr�dko�� wiatru, turbulencja znacznie si� zmniejszy�a. Najwyra�niej balony by�y przy��czone przez takielunek do czubka masztu. Potem, w najmniej spodziewanym momencie, gdy Sax w�a�nie zacz�� mie� nadziej� na stabiln�, podobn� do lotu zeppelina podr�, ��d� pomkn�a najpierw prosto w g�r�, po czym znowu rozpocz�a straszliwy spadek. Bez w�tpienia dostali si� w pr�d wst�puj�cy. Poniewa� prawdopodobnie lecieli ju� ponad l�dem, mog�o ich niestety � niczym kulk� gradow� � wessa� kowad�o burzy. Na Marsie bywa�y kowad�a o wysoko�ci dziesi�ciu kilometr�w, cz�sto towarzyszy�y im �wyjce� z po�udnia i szalej�ce przez d�ugi czas burze gradowe. Czasami spada�y kulki gradu wielko�ci kuli armatniej, kt�re siek�y ziemi�, pustoszy�y uprawy, a nawet zabija�y ludzi. Gdyby natomiast �sterowiec� Saxa wzni�s� si� zbyt wysoko, mogliby umrze� z powodu wysoko�ci, jak jedni z pierwszych baloniarzy we Francji� Mo�e zgin�li tak sami bracia Montgolfier? Sax nie m�g� sobie przypomnie�.
Na razie jednak wznosili si�, tarmoszeni przez wiatr i czerwon� mg��; pole widzenia by�o bardzo ograniczone�
Bum! Sax podskoczy� i zrani� si� o pas, opad� twardo na siedzenie. Grzmot. Doko�a �sterowca� wali�y grzmoty, ha�as z pewno�ci� przekracza� sto trzydzie�ci decybeli. Ann chyba ku�tyka�a w kierunku Russella, wi�c obr�ci� si� bokiem, niezdarnie wyci�gn�� w g�r� r�k� i poci�gn�� sw� towarzyszk� za ucho; chcia� sk�oni� j� do skr�tu, aby spojrze� jej w twarz.
��Hej! � krzykn�a. W ryku wiatru jej g�os wydawa� si� szeptem.
��Przepraszam � powiedzia�, chocia� by� pewny, �e kobieta nie mog�a go us�ysze�.
Straszliwy ha�as uniemo�liwia� rozmow�. Wszystko wok� znowu wirowa�o, na szcz�cie do�� s�abo. ��d� zgrzyta�a, gdy wiatr pcha� j� w g�r�, potem znowu zacz�a opada� i Sax poczu� b�l w b�onach b�benkowych; mia� wra�enie, �e uszy zaraz mu p�kn�, poruszy� szcz�k� w ty� i w prz�d, potem jeszcze raz w ty� i w prz�d. Ponownie si� wznosili. Oboje z Ann podskoczyli, bole�nie si� uderzaj�c. Sax nie wiedzia�, jak wysoko si� wznios�; bardzo mo�liwe, �e grozi im �mier� z powodu rzadkiego powietrza. A mo�e technicy z Da Vinciego postarali si� o utrzymanie zwi�kszonego ci�nienia w kokpicie, kto wie� Stara� si� my�le� o �odzi jako o sterowcu albo przynajmniej zrozumie�, w jaki spos�b m�g�by dzia�a� system regulacji wysoko�ci i doszed� do wniosku, �e chyba niewiele mo�na by poradzi� na si�� pr�d�w wst�puj�cych i zst�puj�cych.
Nag�y grzechot gradu spadaj�cego na os�on� kokpitu. Na tablicy awaryjnej znajdowa�y si� jakie� d�wigienki. Gdy spadanie by�o niezbyt gwa�towne, Sax przysun�� twarz do sztaby i zacz�� czyta� wyryt� na niej instrukcj�. Wysoko�� trudno powiedzie�. Spr�bowa� obliczy�, jak wysoko mo�e si� wznie�� ��d�, zanim jej ci�ar spowoduje wyr�wnanie poziomu. Nie by�o to �atwe, poniewa� nie zna� dok�adnego ci�aru katamaranu ani ilo�ci pobranego helu.
Nagle turbulencja znowu podrzuci�a ��d�. W g�r�, w d�, w g�r�, potem przez wiele sekund w d�. Russell mia� �o��dek w gardle, tak mu si� w ka�dym razie wydawa�o. Obojczyk bola� nie do zniesienia. Z nosa ciek� p�yn, mo�e nadal krew. Wreszcie w g�r�. Sax rozpaczliwie �apa� powietrze. Nie wiedzia�, jak wysoko si� znajduj� i czy nadal si� wznosz�, nic jednak nie m�g� dostrzec przez os�on� kokpitu: tylko py� i chmury. Na szcz�cie, nie czu� si� s�abo. Ann trwa�a obok niego bez ruchu. Znowu chcia� j� poci�gn�� za ucho, aby sprawdzi�, czy jest przytomna, niestety nie m�g� poruszy� ramieniem. Szturchn�� j� wi�c �okciem, a ona odda�a mu kuksa�ca. Pomy�la�, �e powinien by� delikatniejszy, szturchn�� zatem l�ej i w odpowiedzi otrzyma� o wiele mniej gwa�towne d�gni�cie. M�g�by u�y� alfabetu Morse�a, kt�rego nauczy� si� � ot tak, bez najmniejszego powodu � jako ch�opiec i teraz w swej �odnowionej� pami�ci potrafi� powt�rzy� ka�d� kresk� i kropk�. Nie wiedzia� jednak, czy Ann zna alfabet, a na nauk� nie by�o teraz czasu.
��Jeste�my w kowadle burzy!
��Tak!
Wskaza�a palcem w d�. Sax zobaczy� tylko r�owe plamy. Opuszczali si� szybko, b�benki znowu sprawia�y b�l. Miotane wiatrem dno chmury i grad. R�, br�z, rdzawo��, bursztyn, umbra. Ach, tak� Sax dostrzeg� powierzchni� planety, wygl�da�a jednak inaczej ni� zwykle, gdy patrzy� z powietrza. Opadanie. Russell przypomnia� sobie, �e opu�ci� si� na t� planet� w jednym �adowniku z Ann. Nie pami�ta� tego faktu od tak dawna�
Teraz ��d� p�dzi�a naprz�d pod spodem chmury. Zacina� grad i deszcz. Sax u�wiadomi� sobie, �e hel mo�e wci�gn�� maszyn� z powrotem w chmur�. Poci�gn�� w d� d�wigienk� na tablicy i ��d� zacz�a opada�. Dwa ma�e mechanizmy � gdy nimi manipulowa�, katamaran spada� lub si� wznosi�. Regulatory wysoko�ci! Sax pchn�� oba kilka centymetr�w w d�.
Chyba opadali. Po chwili powierzchnia sta�a si� wyra�niej widoczna. Mo�na ju� by�o rozr�ni� poszczerbione pasma i p�askowzg�rza: prawdopodobnie Cydonia Mensa na sta�ym l�dzie nazywanym Arabia Terra. Nie by�o to najlepsze miejsce do l�dowania.
Niestety, burza ponios�a ich dalej naprz�d i wkr�tce znale�li si� na wsch�d od Cydonii, ponad p�askimi r�wninami Arabii. Teraz trzeba si� by�o szybko opu�ci�, zanim wiatr rzuci ich nad Morze P�nocne, kt�re mog�o si� okaza� r�wnie dzikie i wype�nione lodem jak zatoka Chryse.
Pod �sterowcem� le�a�a szachownica p�l i sad�w, kana�y irygacyjne i kr�te strumienie, obro�ni�te po bokach rz�dami drzew. W ostatnich dniach prawdopodobnie pada�y deszcze, poniewa� wsz�dzie pe�no by�o wody � w stawach, kana�ach, niedu�ych kraterach; pokrywa�a te� ni�sze partie p�l. Wiejskie zabudowania w ma�ych osadach by�y zwykle niewielkie: stodo�y, szopy ze sprz�tem. Cudowna wilgotna okolica, ca�kowicie p�aska. Wsz�dzie woda. ��d� opada�a powoli. R�ce Ann w przyt�umionym �wietle popo�udnia wydawa�y si� sinobia�e; podobnie d�onie Saxa.
Russell przeci�gn�� si�. Czu� ogromne znu�enie. Najwa�niejsze jednak w tej chwili by�o l�dowanie. Mocno przesun�� regulatory maksymalnie w d�.
Natychmiast zacz�li opada� szybciej. Wiatr przesun�� ich ponad lini� drzew, potem stromo w d�, nad rozleg�e pole, kt�rego dalszy koniec znajdowa� si� pod wod�; br�zowa deszcz�wka wype�nia�a wszelkie wy��obienia. Za polem rozci�ga� si� sad; zreszt�, bez problemu mogli wodowa�. Na nieszcz�cie, do�� pr�dko przesuwali si� na tej samej wysoko�ci, nadal dziesi��, mo�e pi�tna�cie metr�w nad polem. Sax z ca�ych si� przesun�� regulatory do przodu i zobaczy�, jak podkad�ubia chyl� si� w d� niczym skacz�ce do wody delfiny. P�niej przechyli�a si� ca�a ��d� i nagle l�d pojawi� si� tu� przy nim � brunatna woda, du�y plusk, bia�e fale rozpryskuj�ce si� na lewo i prawo. ��d� sun�a po b�otnistej wodzie, a� wjecha�a prosto w lini� m�odych drzew, a wtedy si� zatrzyma�a. Wzd�u� drzew bieg�a ku podr�nikom grupa dzieci i jaki� m�czyzna; ich usta by�y otwarte w idealnie okr�g�e �O�.
Sax i Ann starali si� podnie�� do pozycji siedz�cej. Sax odsun�� pokryw� kokpitu. Ponad g�rn� kraw�d� nadburcia wla�a si� brunatna woda. By� wietrzny, mglisty dzie� w Arabii. Woda zdecydowanie ciep�a. Ann mia�a mokr� twarz i w�osy w sztywnych str�kach, jak gdyby porazi� j� pr�d. U�miechn�a si� z�o�liwie i rzuci�a:
��Niez�e wodowanie.
��
��
���
��
��No,
Obudzi�a si� w tak ogromnej ciszy, �e s�ysza�a bicie swego serca. Nie mia�a poj�cia, gdzie si� znajduje. Potem nagle sobie przypomnia�a. Zatrzymali si� w domu Nadii i Arta na wybrze�u morza Hellas, nieco na zach�d od Odessy. Stuk-puk. �wit, pierwsze b�yski dnia. Nadia buduje co� na zewn�trz. Wraz z Artem mieszkali na skraju osady pla�owej, w kompleksie sp�dzielczym. By�y tu domy, pawilony, ogrody, �cie�ki. Spo�eczno�� liczy�a oko�o stu os�b, bardzo znacz�ca ilo��. Nadia jak zawsze pracowa�a nad infrastruktur�. Stuk-puk, stuk-puk! W obecnej chwili budowa�a pomost, kt�ry mia� otoczy� zygota�sk� wie�� bambusow�.
W nast�pnym pokoju kto� oddycha�. Drzwi mi�dzy pomieszczeniami by�y otwarte. Ann usiad�a. Draperie na �cianie. Rozsun�a je. Przed�wit. Szaro��. Rezerwowy pok�j. Za drzwiami, w nast�pnym pokoju, na du�ym ��ku le�a� Sax. Pod grub� ko�dr�.
Poczu�a ch��d. Wsta�a i posz�a do jego pokoju. Mi�kka twarz na szerokiej poduszce. Stary cz�owiek. Wczo�ga�a si� pod ko�dr� i przytuli�a. Jego cia�o by�o ciep�e. By� ni�szy od niej, niski i zaokr�glony. Wiedzia�a o tym, widzia�a go rozebranego w saunie, na basenie w Underbill, w �a�niach Zygoty. Cz�� wsp�lnoty. Stuk-puk. Drgn��, wi�c si� przysun�a. Sax przytuli� si�, ci�gle �pi�c g��bokim snem.
Podczas eksperymentu z pami�ci� Ann skupi�a si� na my�lach o Marsie. Michel powiedzia� jej kiedy�: �Twoim zadaniem jest znale�� Marsa, kt�ry przetrwa wszystko�. Widok tych samych pag�rk�w i kotlin otaczaj�cych Underhill szybko jej przypomnia� pierwsze lata pobytu tutaj, kiedy za ka�dym horyzontem le�a�o co� nowego i nieznanego. L�dy. W umy�le Ann te l�dy potrafi�y przetrwa� wszystko. Na Ziemi nigdy nikt niczego nie wiedzia� naprawd�. Lekko�� grawitacji, zwarto�� i blisko�� horyzontu, wszystko niemal w zasi�gu r�ki. Potem nag�e rozleg�e widoki, kiedy pojawi�a si� jedna z krain Wielkiego Cz�owieka: ogromne urwiska, g��bokie kaniony, kontynentalne wulkany, dziki teren chaotyczny. Gigantyczna kaligrafia czasu areologicznego. Opasaj�ce ca�� planet� wydmy. Nigdy by tego nie poznali, a wyobra�nia nie wystarcza�a.
Ann jednak zna�a �w �wiat i podczas eksperymentu pami�ciowego skupi�a si� na takich my�lach � ca�y dzie�, kt�ry wydawa� si� trwa� dziesi�� lat. Ani razu nie pomy�la�a o Ziemi. Sztuczka, a r�wnocze�nie kolosalny wysi�ek. Nie my�l o s�owie �s�o�! Ale uda�o si�. To by�a sztuczka, kt�r� Ann dobrze sobie przygotowa�a i teraz potrafi�a si� wspaniale skoncentrowa�. By�a silna. Chyba tak� Tyle �e potem przybieg� Sax, krzycz�c: �Pami�tasz Ziemi�? Pami�tasz�? Ach, by�o niemal zabawnie.
Wtedy przypomnia�a jej si� Antarktyka. Umys� Ann � tak dziwny i tak bardzo skupiony � natychmiast podpowiedzia�: �Tak, Antarktyka, jedyny fragment Marsa na Ziemi. Kontynent przeniesiony na tamt� planet�. Rok, kt�ry tam prze�yli, mia� stanowi� streszczenie ich przysz�o�ci. W Suchych Dolinach przebywali na Marsie, nawet o tym nie wiedz�c. Pytanie Saxa sprawi�o, �e Ann wcale nie wr�ci�a my�lami na Ziemi�, ale do pre-Underhill, do lodowego Underhill i innego, ale podobnego obozu; do tych samych ludzi, tej samej sytuacji. W magii anamnestycznej sztuczki przypomnia�a sobie �wczesne rozmowy z Saxem, kt�rego wtedy polubi�a, gdy� tak jak ona by� samotnikiem zatopionym w nauce; dlatego j� poci�ga�. Nikt inny nie rozumia�, �e mo�na si� tak ca�kowicie na czym� skupi�. Stale si� wtedy spierali. Ka�dej nocy. O Marsa. Aspekty techniczne, aspekty filozoficzne. Nie zgadzali si�. Ale byli razem.
Mo�e niezupe�nie, bowiem Saxa zaszokowa� dotyk jej d�oni. Kiepskie cia�o� Tak pomy�la�a. Najwyra�niej myli�a si�. I �le si� sta�o, poniewa� gdyby zrozumia�a� Gdyby on zrozumia�, gdyby oboje zrozumieli� By� mo�e w�wczas ca�a historia wygl�da�aby inaczej. Albo i nie. W ka�dym razie, nie zrozumieli. Zreszt�, co si� sta�o, ju� si� nie odstanie.
Podczas eksperymentu Ann nawet przez chwil� nie pomy�la�a o Ziemi bardziej na p�noc ani o Ziemi wcze�niejszej. Ca�a rodzima planeta skurczy�a si� dla Ann do jednej jedynej Antarktyki. Poza tym, Ann ca�kowicie si� koncentrowa�a na Marsie. Mars w jej umy�le, czerwony Mars. M�wiono, �e kuracja anamnestyczna pobudza pami�� i powoduje, �e �wiadomo�� opowiada szczeg�owo � zawi�zuj�ce si� latami � skojarzeniowe kompleksy punktu w�z�owego i sieci. Ta �opowie�� wzmacnia wspomnienia w nerwacji fizycznej, czyli niesko�czonym polu wzorc�w stworzonych przez oscylacj� kwantow�. Wszystkie powracaj�ce wspomnienia by�y �wzmocnione�, natomiast inne, kt�re nie przypomnia�y si� podczas eksperymentu, mo�liwe, �e zosta�y zapomniane na zawsze. Powody mog�y by� r�ne: uszkodzenie, b��d, za�amanie kwantowe, zniszczenie�
By�a teraz now� Ann. Nie Kontr-Ann ani te� t� tajemnicz� trzeci� osob�, kt�ra prze�ladowa�a j� od tak d�ugiego czasu. Nowa Ann. W ko�cu w pe�ni marsja�ska Ann. Na jakim� nowym, br�zowym Marsie; czerwie�, ziele�, b��kit � wszystkie barwy zawirowa�y, ��cz�c si� i mieszaj�c. Je�li nadal by�a w niej tamta ziemska Ann, kul�ca si� w utraconym ju� prywatnym alkierzu kwantowym; wa�ne by�o samo �ycie. Cz�owiekowi nie znikaj� w pe�ni �adne blizny, mo�e je zmaza� dopiero �mier� i ostateczny rozk�ad cia�a. Tak zapewne powinno by�; cz�owiek nie chce traci� zbyt wiele, nawet tych nieprzyjemnych spraw. Musi zosta� zachowana r�wnowaga.
Marsja�ska Ann, ju� nie
Pomy�la�a, �e dobrze jej si� tu le�y.
Sax poruszy� si� w jej ramionach. Popatrzy�a na jego twarz. Inna twarz, ale ci�gle ten sam Sax. Ann otacza�a go ramieniem. Przesun�a zimn� d�oni� po jego piersi w d�. Obudzi� si�, zobaczy� j� i u�miechn�� si� nieznacznym, sennym u�mieszkiem. Przeci�gn�� si�, odwr�ci�, przycisn�� twarz do jej ramienia, potem poca�owa� j� w szyj�, lekko gryz�c. Przytulili si� do siebie, tak jak wtedy, w lec�cej �odzi podczas burzy. Szale�cza podr�. By�oby zabawnie kocha� si� na niebie. Cho� w tak du�ym wietrze niezbyt mo�liwe. Mo�e innym razem. Ann zastanowi�a si�, czy wszystkie materace wykonywano tak samo. Ten by� twardy. Sax mia� cia�o mi�ksze, ni� si� wydawa�o.
Tulili si� do siebie i �ciskali. Seks. Nagle Sax znalaz� si� w Ann; porusza� si�. Zamkn�a go w mocnym u�cisku.
Teraz ca�owa� j� po ca�ym ciele, gryz�c lekko, ca�kowicie przykryty ko�dr�. P�ywanie pod wod�. Ann czu�a go ca�� sob�. Od czasu do czasu jego z�by, ale przewa�nie przesuwa� czubkiem j�zyka po jej sk�rze, jak kot. Liza�. By�o jej przyjemnie. Sax co� mamrota�. Pier� dr�a�a mu, mrucza�.
��Rrr, nr�
Spokojny, zmys�owy d�wi�k. Czu�a wibracj� na ca�ej sk�rze. Drgania, koci j�zyk, delikatne li�ni�cia. Naci�gn�a na siebie ko�dr�, aby na niego patrze�.
��Kt�re czuje si� teraz lepiej? � wyszepta� Sax. � A? � Poca�owa� j�. � Czy B? � Poca�owa� w kolejne miejsce.
Ann nie by�a w stanie powstrzyma� �miechu.
��Sax, zamknij si� i r�b swoje.
��Ach, tak?
Zjedli �niadanie z Nadi�, Artem i cz�onkami �rodziny�. Ich c�rka Nikki i jej m�� wyjechali z �dzikimi� na wypraw� w g�ry Hellespontus; towarzyszy�y im trzy inne pary ze sp�dzielni. Wyjechali poprzedniego wieczoru, podnieceni, zostawiwszy c�rk� Francesc� i dzieci przyjaci�: Nanao, Boone�a i Tati. Francesca i Boone mieli po pi�� lat, Nanao � trzy, Tati � dwa. Wszystkie cieszy�y si�, �e wsp�lnie pob�d� z dziadkami Franceski. Dzisiaj mieli i�� na pla��. Wspania�a przygoda! Po �niadaniu opracowali plan. Sax zamierza� zosta� w domu z Artem i pom�c przyjacielowi posadzi� kilka nowych drzewek w gaju oliwnym na wzg�rzu tu� za domem. Spodziewa� si� tak�e przyjazdu dwojga zaproszonych go�ci: Nirgala i matematyczki Bao z Da Vinciego. Ann wiedzia�a, �e jest podekscytowany, poniewa� bardzo chce przedstawi� sobie tych dwoje.
��To eksperyment � zwierzy� si� przyjaci�ce.
Rumieni� si� przy tym jak dziecko.
Nadia zamierza�a popracowa� przy pomo�cie. Wraz z Artem, Saxem i jego go��mi powinna dotrze� na pla�� p�niej, wi�c przez ca�y poranek dzie�mi mia�a si� opiekowa� �ciocia Maja�. By�y tak podniecone t� perspektyw�, �e nie umia�y usiedzie� spokojnie; nie mog�y sobie znale�� miejsca i biega�y wok� sto�u jak m�ode psy.
Wysz�o na to, �e Ann p�jdzie na pla�� z Maj� i dzie�mi, Rosjanka mog�a bowiem potrzebowa� pomocy. Wszyscy patrzyli na Ann z uwag� i pytali, czy sobie poradzi. Skin�a g�ow�.
Pojechali tramwajem.
Ann z Tati na kolanach oraz Francesca i Nanao t�oczyli si� na pierwszym siedzeniu za motorniczym, Boone i Maja siedzieli za nimi. Maja przychodzi�a do dzieci codziennie. Mieszka�a na dalekim ko�cu osady Nadii i Arta w jakiej� samotnej chacie na urwisku ponad pla��. Poza tym pracowa�a dla sp�dzielni, a wiele wieczor�w sp�dza�a ze swoj� grup� teatraln�. By�a tak�e sta�� bywalczyni� aktorskiej kafeterii i najcz�stsz� opiekunk� dzieci przyjaci�.
W tramwaju Maja zaanga�owa�a si� w dzik� bitw� na �askotki. Ona i Boone machali zawzi�cie r�koma i bez zmieszania chichotali. Ann zastanowi�a si�, ile erotyki jest w zmys�owym pojedynku pi�ciolatka z dwustutrzydziestoletni� kobiet�; z pewno�ci� by�a to gra dwojga istot ludzkich bardzo do�wiadczonych w doznawaniu rozkoszy cielesnych. Ann i pozosta�e dzieci milczeli, lekko skr�powani, �e s� �wiadkami takiej sceny.
��Co si� dzieje? � zapyta�a zadyszana Maja w przerwie � kot zjad� wam j�zyki?
Przera�ony Nanao podni�s� oczy na Ann i spyta�:
��Kot ci zjad� j�zyk?!
��Nie � odpar�a Ann.
Maja i Boone piszczeli i �miali si�. Pasa�erowie tramwaju patrzyli na nich, niekt�rzy z u�miechem, inni z niesmakiem.
Ann zauwa�y�a, �e Francesca ma interesuj�ce, nakrapiane oczy po Nadii, by�o to jednak jej jedyne podobie�stwo do babci, bardziej przypomina�a Arta, cho� w�a�ciwie nie by�a podobna do �adnego z dziadk�w. W dodatku, prawdziwa ma�a pi�kno��.
Dotarli do przystanku przy pla�y, ma�ej os�oni�tej przed deszczem tramwajowej stacyjki; obok znajdowa� si� kiosk, restauracja, parking dla rower�w, jakie� wiejskie drogi prowadz�ce w g��b l�du oraz szeroka �cie�ka przecinaj�ca trawiaste wydmy i opadaj�ca na pla��. Maja i Ann sz�y ob�adowane torbami pe�nymi r�cznik�w i zabawek.
Dzie� by� pochmurny i wietrzny, tote� na pla�y panowa�a niemal zupe�na pustka. Szybkie, niskie fale nadchodzi�y rz�dami, �ami�c si� na p�yciznach w urywanych, bia�ych liniach. Morze wydawa�o si� mroczne, chmury w kszta�cie strza�ek � per�owoszare pod matowym, lawendowym niebem. Maja po�o�y�a torby, potem pobieg�a z Boone�em na brzeg. Pla�a le�a�a na wsch�d od Odessy; miasto wznosi�o si� na stoku, pod przerw� w chmurach, tote� wszystkie male�kie bia�e �ciany budynk�w po�yskiwa�y ��to w s�o�cu. Wok� kr��y�y szukaj�ce jedzenia mewy, wiej�cy od l�du wiatr spycha� je w fale, nad kt�rymi przesuwa� si� w�a�nie pelikan. Wy�ej lata� na lotni jaki� m�czyzna. Widok ten przypomina� Ann o Zo. Niekt�rzy umieraj� tak m�odo � po czterdziestce, trzydziestce, dwudziestce, a nawet przed dwudziestk�, kiedy mog� si� jedynie domy�la�, co czeka�oby ich w �yciu; wiele os�b umar�o tak�e w wieku tych dzieci. �ywot kr�tki jak jatki jednodni�wki. Wszystko si� mo�e zdarzy�. Mo�na zgin�� w ka�dej chwili. Wiatr porywa ci� i zabija. Teraz dzia�o si� troch� inaczej i wyj�wszy wypadki, te dzieci mia�y szans� �y� d�ugo. Bardzo, bardzo d�ugo. Nowoczesny �wiat.
Przyjaciele Nikki prosili, �eby nie pozwala� ich c�rce Tati je�� piasku, Ann pr�bowa�a wi�c zatrzyma� ma�� na w�skim trawniku mi�dzy wydmami i pla��, niestety dziecko wyrwa�o jej si� z krzykiem i rzuci�o si� w samej pieluszce na piasek obok innych; wygl�da�o na zadowolone.
Maja pomaga�a Nanao, Boone�owi i Francesce wykopa� dziur�.
��Kiedy dotrzemy do wody, zaczniemy budowa� zamek z piasku � zapowiedzia� Boone. Poch�oni�ta kopaniem Maja skin�a g�ow�.
��Patrz � zapiszcza�a do nich Francesca � kre�l� wok� was kr�gi.
Boone ledwie na moment spojrza� w g�r�.
��Nie � odpar� � my wykre�lamy wok� ciebie owale.
Po tych s�owach wr�ci� do rozmowy z Maj� na temat cyklu �yciowego piaskowych krab�w. Ann pami�ta�a, �e dzieciak rok temu ledwie m�wi�, pos�uguj�c si� jedynie prostymi zdaniami, tak jak Tati i Nanao. �Dawaj!� �Moje!� Teraz ch�opiec sta� si� j�zykowym pedantem. Ann uwa�a�a t� dzieci�c� umiej�tno�� przyswajania sobie mowy za absolutnie niewiarygodn�. W tym wieku wszyscy oni byli geniuszami, doro�li musieli latami uczy� si� tego, co dzieciom zajmowa�o dni. Zreszt�, od pewnego momentu doro�li starzeli si� i kar�owacieli, a� zacz�li przypomina� zdeformowane dzieci. I wcale nie przyznawali si� do swego zdziecinnienia. Nikki i jej przyjaciele, gdy pakowali si� przed g�rsk� wypraw�, tak�e zachowywali si� jak dzieci. A mieli prawie po osiemdziesi�t lat! Pewnie ostatnio nie zdarza�o im si� cz�sto zachowywa� w ten spos�b, poniewa� ju� coraz mniej rzeczy tak bardzo ich cieszy�o.
Francesca przesta�a kr��y� wok� budowniczych i wyrwa�a z r�czek Nanao plastikow� �opatk�. Ch�opiec zaprotestowa� i rozp�aka� si�. Francesca odwr�ci�a si� i stan�a na czubkach palc�w, jak gdyby chcia�a zademonstrowa� swoje starsze�stwo.
��To moja �opatka � oznajmi�a przez rami�.
��Nie!
Maja ledwie podnios�a oczy.
��Oddaj.
Francesca kr�ci�a si� z �opatk� nad g�ow�.
��Zignoruj j� � pouczy�a Maja Nanao, kt�ry lamentowa� coraz g�o�niej; jego twarz przybra�a barw� buraka. Popatrzy�a na dziewczynk�. � Chcesz lody albo co� innego?
Francesca upu�ci�a �opatk� na g�ow� Nanao. Boone i Maja, ju� ponownie zaj�ci kopaniem, nie zwr�cili na to uwagi.
��Ann, mog�aby� przynie�� troch� lod�w z kiosku?
��Jasne.
��We� ze sob� Tati, dobrze?
��Nie! � krzykn�a Tati.
��Lody � podpowiedzia�a jej Maja.
Tati zastanowi�a si�, po czym zacz�a si� gramoli�, w ko�cu wsta�a.
Ann posz�a z dziewczynk� za r�k� do kiosku na przystanku tramwajowym. Kupi�y sze�� lod�w, pi�� Ann w�o�y�a do torebki. Tati swojego loda chcia�a zje�� podczas drogi powrotnej. Nie potrafi�a jeszcze wykonywa� kilku czynno�ci r�wnocze�nie, tote� posuwa�y si� powoli. Stopione lody �cieka�y po patyczku; ma�a bez zastanowienia ssa�a je i w�asn� pi�stk�.
��Pycha � powiedzia�a. � Smakuj� pycha.
Na przystanek przyjecha� tramwaj, zatrzyma� si�, nast�pnie ruszy� dalej. W par� minut p�niej �cie�k� nadjecha�y trzy osoby na rowerach: Sax, Nirgal i jaka� tubylka. Nirgal zahamowa� obok Ann. Nie widzia�a go od wielu lat. By� stary. U�ciskali si� mocno. U�miechn�a si� do Saxa. Pragn�a go przytuli�.
Ca�� grup� dotarli do Mai i dzieci. Rosjanka wsta�a, przywita�a si� czule z Nirgalem, potem potrz�sn�a d�oni� Bao. Sax je�dzi� w t� i z powrotem po trawniku nad pla��. W pewnej chwili, nie przerywaj�c jazdy, pu�ci� kierownic� i pomacha� zebranym; Boone, kt�ry wta�nie si� ostatnio uczy� je�dzi�, zobaczy� go i zdumiony krzykn��:
��Jak to robisz?
Sax chwyci� kierownic�, zatrzyma� rower i marszcz�c brwi, popatrzy� na Boone�a. Ch�opiec podszed� do niego niezdarnie z wyci�gni�tymi na boki ramionami.
��Co� ci nie wychodzi? � spyta� starzec.
��Staram si� jecha�, nie u�ywaj�c m�d�ku!
��Dobry pomys� � zauwa�y� Sax.
��P�jd� dokupi� lod�w � zaproponowa�a Ann. Tym razem zostawi�a Tati i zacz�a si� wspina� po piasku, aby doj�� do trawiastej �cie�ki. Sz�a z wiatrem i by�o jej bardzo przyjemnie.
Kiedy wraca�a z drug� torebk� lodowych balonik�w, powietrze ozi�bi�o si�. Nagle Ann poczu�a w sobie jak�� s�abo��. Zachwia�a si�. Nad powierzchni� morza po�yskiwa� �uk b�yszcz�cej, mocnej purpury. A Ann by�o coraz zimniej. �O, cholera!�, pomy�la�a. Tak to si� zaczyna. Ostra niewydolno��! Czyta�a wcze�niej o takich objawach, s�ysza�a te� o nich od os�b, kt�re prze�y�y atak. Serce t�uk�o jej si� szale�czo w piersi, niczym dziecko usi�uj�ce wyj�� z ciemnej szafy. Cia�o sta�o si� dziwnie martwe, jak gdyby co� wyp�uka�o je z wszelkiej masy, pozostawiaj�c porowat� g�bk�. Ann zgi�a si� w p�, opieraj�c palcami o zapylon� ziemi�. Stuk! Chrz�kn�a z zaskoczenia i b�lu. Walczy�a ze sob�. B�l w piersi. Zrobi�a krok ku �awce obok �cie�ki, potem zatrzyma�a si� i zgarbi�a pod wp�ywem ponownego ataku b�lu. Stuk-puk, stuk-puk!
��Nie! � krzykn�a i kurczowo �cisn�a torb� z lodami. Arytmia serca, tak w�a�nie. Serce szala�o, nier�wno podskakuj�c. Stuk-puk, stuk-puk. Nie, pomy�la�a, jeszcze nie. Jest bez w�tpienia now� Ann, ale mia�a za ma�o czasu. � Nie � j�kn�a, po czym ca�kowicie skupi�a si� na walce o �ycie.
Serce, musisz bi�! Ann skoncentrowa�a si�, zacz�a i�� chwiejnym krokiem. Nie, jeszcze nie. Wiatr mia� temperatur� oko�o zera, uderza� prosto w twarz i w os�ab�e cia�o. Walczy�a sam� wol�. S�o�ce by�o bardzo jaskrawe, Ann mia�a wra�enie, �e ostre promienie przebijaj� uko�nie jej klatk� piersiow�. Przezroczysto�� �wiata! Serce bi�o, wiatr przelatywa� wprost przez ni�. Usi�owa�a utrzyma� w jedno�ci wszystkie kurcz�ce si� mi�nie. Czas si� zatrzyma�, wszystko si� zatrzyma�o.
Kr�tko zaczerpn�a powietrza. Atak min��. Wiatr powoli stawa� si� cieplejszy. Aureola ponad morsk� tafl� znikn�a, woda mia�a kolor jasnego b��kitu. Serce Ann wali�o w swoim slarym rytmie. Masa cia�a wr�ci�a, b�l z�agodnia�. Powietrze by�o s�one i wilgotne, wcale nie zimne.
Sz�a dalej. Czu�a ci�ar swego cia�a. Musia�a si� trzyma�, zamierza�a bowiem �y�. Przynajmniej jeszcze przez jaki� czas� Je�li to nie b�dzie teraz� Chyba prze�y�a. Sz�a dalej, krok za krokiem. Najwyra�niej, wszystko by�o w porz�dku. Uda�o si�. Atak okaza� si� lekki i nie zabi� jej.
Siedz�ca przy zamku z piasku Tati zobaczy�a Ann i ruszy�a w jej kierunku, wpatrzona w torb� z lodami. Dziewczynka bieg�a jednak zbyt szybko i upad�a na buzi�. Kiedy podnios�a si�, mia�a ca�� twarz w piasku i Ann s�dzi�a, �e ma�a zaraz si� rozp�acze, ta jednak tylko siedzia�a, li��c g�rn� warg� � ma�y koneser.
Ann podesz�a, aby pom�c dziewczynce wsia�. Podnios�a j� i spr�bowa�a zetrze� jej piasek z g�rnej wargi, lecz Tali odsun�a si�, nie chc�c pomocy. No, dobrze, pomy�la�a Ann, niech sobie je piasek. Co jej si� mo�e sia�.
��Hej. Nie bierz za du�o. Te lody s� dla Saxa, Nirgala i Bao. Nie bierz! Hej, popatrz� Popatrz na mewy! Popatrz!
Tati podnios�a oczy, zobaczy�a mewy nad g�ow�, pr�bowa�a je �ledzi� wzrokiem i upad�a na po�ladki.
��Uch! � powiedzia�a. � �adne! �adne! Nie jest �adne? Nie jest?
Ann znowu pomog�a jej si� podnie�� i wzi�a za r�k�. Ruszy�y ku grupie os�b skupionej przy kopcu zwie�czonym kilkoma zamkami z piasku. Nirgal i Bao stali na brzegu, pogr��eni w rozmowie. Mewy lata�y nad g�owami. Na falach surfowa�a jaka� stara Azjatka. Morze by�o ciemnoniebieskie, niebo ju� niemal bezchmurne, jasnor�owofio�kowe; resztki chmur ucieka�y na wsch�d. Wia� mocny wiatr. Kilka pelikan�w �lizga�o si� w linii po powierzchni fali. Tati poci�gni�ciem zatrzyma�a Ann i wskaza�a na ptaki.
��Nie jest �adne?
Ann pr�bowa�a i�� dalej, ale Tati nie chcia�a si� ruszy� i szarpa�a natarczywie jej r�k�.
��Nie jest �adny? Nie jest? Nie jest?
��Jest.
Tati pu�ci�a j� i pobieg�a po piasku, z trudem utrzymuj�c pozycj� stoj�c�; pielucha ko�ysa�a jej si� jak kaczy kuper, z ty�u kolan t�ustych n�ek powstawa�y do�eczki.
Ann pomy�la�a: A jednak si� kr�ci. Sz�a za dzieckiem, u�miechaj�c si� na my�l o swoim ma�ym �arciku. Galileusz oficjalnie wyrzek� si� prawdy, prywatnie nie. Jego �mieszny bunt uwa�a�a za niem�dry. Lepiej powiedzie�, co trzeba, i robi� swoje. Walka o �ycie przypomnia�a jej, co jest w tym �yciu wa�ne. Och, tak, bardzo �adny, jaki �adny widok! Przyzna�a si� do tego i pozwolono jej �y�. Bij dalej, moje serce. Dlaczego si� do tego nie przyzna�? Nigdzie na planecie ludzie si� nie zabijali, nigdzie nie by�o zdesperowanych os�b poszukuj�cych schronienia lub jedzenia, nigdzie nikt si� nie ba� o swoje dzieci. Tak si� jednak m�wi. Piasek skrzypia� pod stopami Ann. Przyjrza�a mu si� uwa�niej: ciemne drobinki bazaltu zmieszane z mikroskopijnymi fragmentami muszelek i rozmaitymi kolorowymi kamykami: niekt�re z nich bez w�tpienia by�y zgruzowanymi kawa�kami samego meteorytu Hellas. Ann popatrzy�a na wzg�rza le��ce na zach�d od morza; pod s�o�cem wydawa�y si� czarne. Zewsz�d wy�ania�y si� wspomnienia. Przy brzegu fale �ama�y si� w szybkich liniach; Ann sz�a przez piasek ku przyjacio�om. W wietrze, na Marsie, Marsie, Marsie!
Tym razem dzi�kuj� Lou Aronice, Stuartowi Atkinsonowi, Terry�emu Baierowi, Kennethowi Baileyowi, Paulowi Birchowi, Michelowi Carrowi, Bobowi Eckertowi, Peterowi Fittingowi, Karen Fowler, Patrickowi Michelowi Fran�oisowi, Jennifer Hershey, Patsy Inouye, Calvinowi Johnsonowi, Jane Johnson, Gwyneth Jones, Davidowi Kane�owi i Ridge, Christopherowi McKayowi, Beth Meacham, Pameli Mellon, Lisie Noweli, Lowry�emu Peiowi, Billowi Purdy�emu, Joelowi Russellowi, Paulowi Sattelmeierowi, Marcowi Tatarowi, Ralphowi Vicinanzie, Bronwenowi Wangowi i Vicowi Webbowi.
Szczeg�lne podzi�kowania dla Martyna Fogga i, ponownie, dla Charlesa Sheffielda.