Han Fei-tzu siedzia� w pozycji lotosu na nagiej drewnianej pod�odze obok �o�a �ony. Jeszcze przed chwil� drzema� chyba � nie by� tego tak zupe�nie pewien. Lecz teraz u�wiadomi� sobie lekk� zmian� jej oddechu, zmian� subteln� jak podmuch wywo�any ruchem skrzyde� motyla.

Jiang-qing tak�e najwyra�niej dostrzeg�a w nim zmian�, gdy� przedtem milcza�a, a teraz odezwa�a si�. M�wi�a bardzo cicho, ale Ha� Fei-tzu s�ysza� wyra�nie, gdy� w domu panowa�a cisza. Prosi� przyjaci� i s�u�b� o zachowanie milczenia na okres zmierzchu �ycia Jiang-qing. Do�� b�dzie czasu na nieostro�ne ha�asy podczas d�ugiej nocy, kt�ra nadejdzie, nocy bez przyt�umionego szeptu jej warg.

��Jeszcze nie umar�am � powiedzia�a.

Od kilku dni po ka�dym przebudzeniu wita�a go tymi s�owami. Z pocz�tku uwa�a� je za ironiczne lub drwi�ce, ale teraz ju� wiedzia�, �e wymawia je z rozczarowaniem. T�skni�a za �mierci� nie dlatego, �e nie kocha�a �ycia, ale dlatego, bowiem �mier� by�a nieunikniona. Czego nie mo�na odepchn��, trzeba przyj�� z otwartymi ramionami. Taka jest Droga. Jiang-qing przez ca�e �ycie nie zboczy�a z Drogi ani o krok.

��A wi�c bogowie s� dla mnie �askawi � rzek� Ha� Fei-tzu.

��Dla ciebie � tchn�a. � Co kontemplujemy?

W ten spos�b prosi�a go, by dzieli� z ni� swe najskrytsze my�li. Gdy inni o nie pytali, czu� si� tak, jakby szpiegowali go. Ale Jiang-qing pyta�a, by my�le� o tym samym. Dzi�ki temu oboje stawali si� jedn� dusz�.

��Kontemplujemy natur� po��dania � odpar� Ha� Fei-tzu.

��Czyjego po��dania? � spyta�a. � I po��dania czego?

Mojego po��dania, by twoje ko�ci wyzdrowia�y, sta�y si� silne i nie p�ka�y przy najl�ejszym ucisku. Znowu mog�aby� stan��, a nawet unie�� rami�, a twoje mi�nie nie wyrywa�yby od�amk�w ko�ci, ani ko�� nie �ama�aby si� od napr�enia. Nie musia�bym patrze�, jak ga�niesz. Wa�ysz teraz zaledwie osiemna�cie kilogram�w. Nie zdawa�em sobie sprawy, jak bardzo jeste�my szcz�liwi, dop�ki nie dowiedzia�em si�, �e nie mo�emy zosta� razem.

��Mojego po��dania � odpowiedzia�. � Ciebie.

���Cenisz tylko to, czego nie masz�. Czyje to s�owa?

��Twoje. Niekt�rzy m�wi�: czego mie� nie mo�esz, a inni: czego mie� nie powiniene�. A ja m�wi�: naprawd� mo�esz doceni� tylko to, czego zawsze b�dziesz pragn��.

��Masz mnie na zawsze.

��Utrac� ci� tej nocy. Albo jutro. Albo za tydzie�.

��Zajmijmy si� kontemplacj� natury po��dania � spokojnie poprosi�a Jiang-qing. Jak zwykle, wykorzystywa�a filozofi�, by wyrwa� go z pos�pnej melancholii.

Opiera� si�, cho� tylko z przekory.

��Jeste� surow� w�adczyni� � o�wiadczy�. � Jak twoja przodkini-serca, nie zwa�asz na s�abo�ci innych.

Jiang-qing otrzyma�a imi� po rewolucyjnej przyw�dczyni z dalekiej przesz�o�ci, kt�ra pr�bowa�a wprowadzi� lud na now� Drog�, ale zosta�a pokonana przez tch�rzy o zaj�czych sercach. To niesprawiedliwe, my�la� Ha� Fei-tzu, by �ona umiera�a przed nim: jej przodkini-serca prze�y�a swego m�a. Poza tym, �ony powinny �y� d�u�ej ni� m�owie. Kobiety s� bardziej dope�nione wewn�trznie. I �yj� w swych dzieciach. Nigdy nie cierpi� takiej samotno�ci jak osamotniony m�czyzna.

Jiang-qing nie pozwoli�a mu wr�ci� do smutnej zadumy.

��Kiedy m�czy�nie umiera �ona, czego mo�e po��da�? Zbuntowany Ha� Fei-tzu udzieli� jej najbardziej fa�szywej odpowiedzi.

��By po�o�y� si� przy niej � rzek�.

��Po��danie cia�a � stwierdzi�a Jiang-qing.

Poniewa� by�a zdecydowana prowadzi� t� rozmow�, Ha� Fei-tzu wyrecytowa� za ni�:

��Po��daniem cia�a jest dzia�aniem. Zawiera wszelkie dotkni�cia, przypadkowe i intymne, i wszelkie zwyczajowe poruszenia. Gdy zatem m�czyzna widzi k�tem oka jaki� ruch, my�li, �e widzia� zmar�� �on� przechodz�c� za drzwiami. Nie uspokoi si�, p�ki nie podejdzie do drzwi i nie zobaczy, �e to nie jego �ona. Dlatego budzi si� ze snu, w kt�rym s�ysza� jej g�os, i stwierdza, �e odpowiada jej, jakby mog�a go us�ysze�.

��Co jeszcze? � spyta�a Jiang-qing.

��Mam do�� filozofii � o�wiadczy� Ha� Fei-tzu. � Mo�e Grecy znajdywali w niej pocieszenie. Ja nie.

��Po��danie ducha � nie ust�powa�a Jiang-qing.

��Poniewa� duch z ziemi si� bierze, jest t� cz�ci�, kt�ra czyni nowe rzeczy ze starych. Gdy �ona umiera, m�� t�skni za wszystkimi nie doko�czonymi dzie�ami, jakie z ni� tworzy�, za nie rozpocz�tymi snami o tym, co wykreowaliby, gdyby �y�a. Dlatego m�czyzna gniewa si� na swe dzieci, bo zbyt s� do niego podobne, a za ma�o przypominaj� zmar�� �on�. Dlatego m�czyzna nienawidzi domu, w kt�rym �yli razem, poniewa� albo go nie zmienia, a wtedy dom staje si� r�wnie martwy jak �ona, albo zmienia, a wtedy dom nie jest ju� w po�owie jej dzie�em.

��Nie wolno ci si� gniewa� na nasz� ma�� Qing-jao � szepn�a Jiang-qing.

��Dlaczego? � zapyta� Ha� Fei-tzu. � Czy wi�c zostaniesz, by nauczy� j� by� kobiet�? Ja mog� wychowa� j� tylko na swoje podobie�stwo. B�dzie zimna i twarda, ostra i mocna jak obsydian. Je�li taka wyro�nie, a wygl�dem przypomina ciebie, jak mog� si� nie gniewa�?

��Poniewa� mo�esz j� nauczy� wszystkiego, czym ja jestem.

��Gdybym nosi� w sobie cz�� ciebie � odpar� Ha� Fei-tzu � nie musia�bym ci� po�lubia�, by sta� si� pe�n� osob�. � Przekomarza� si� z ni�, wykorzystuj�c filozofi�, by odwr�ci� rozmow� od cierpienia. � Takie jest po��danie duszy. Dusza zbudowana jest ze �wiat�a i �yje w powietrzu, ona wi�c poczyna i przechowuje idee, zw�aszcza ide� ca�o�ci. M�� pragnie dope�nienia, pragnie ca�o�ci, jaka powstaje z m�a i �ony wsp�lnie. Nigdy zatem nie wierzy w�asnym my�lom, poniewa� zawsze dr�czy go w�tpliwo��, na kt�r� tylko my�li �ony by�y odpowiedzi�. Tym samym ca�y �wiat wydaje mu si� martwy, gdy� nie ma pewno�ci, czy cokolwiek zachowa sw�j sens pod ostrza�em tej nierozwi�zalnej w�tpliwo�ci.

��Bardzo g��bokie � stwierdzi�a Jiang-qing.

��Gdybym by� Japo�czykiem, pope�ni�bym seppuku, wylewaj�c swe trzewia na urn� twych popio��w.

��Bardzo mokre i bardzo niechlujne. U�miechn�� si�.

��Chcia�bym wi�c by� staro�ytnym Hindusem i sp�on�� na twoim stosie.

Ona jednak do�� mia�a �art�w.

��Qing-jao � szepn�a. Przypomina�a mu, �e nie mo�e uczyni� niczego tak teatralnego, nie mo�e umrze� wraz z ni�. Kto� musi zaj�� si� ma�� Qing-jao.

Ha� Fei-tzu odpowiedzia� jej z powag�.

��Jak mog� j� nauczy�, by by�a tym, kim ty jeste�?

��Wszystko, co we mnie dobre, bierze si� z Drogi. Je�li nauczysz j�, by by�a pos�uszna bogom, szanowa�a przodk�w, kocha�a lud i s�u�y�a w�adcom, przetrwam w niej tak samo jak ty.

��Naucz� j� Drogi jako cz�ci samego siebie � obieca� Ha� Fei-tzu.

��Nie tak. Droga nie jest naturaln� cz�ci� ciebie, m�j m�u. Chocia� bogowie przemawiaj� do ciebie codziennie, upierasz si� przy wierze w �wiat, gdzie wszystko mo�na wyja�ni� naturalnymi przyczynami.

��Jestem pos�uszny bogom. � Pomy�la� z gorycz�, �e nie ma wyboru, �e nawet od�o�enie spe�nienia ich ��da� staje si� tortur�.

��Ale nie znasz ich. Nie kochasz ich dzie�.

��Droga ka�e nam kocha� ludzi. Bog�w tylko s�uchamy. Jak mog� kocha� bog�w, kt�rzy poni�aj� mnie i dr�cz� przy ka�dej okazji?

��Kochamy ludzi, gdy� s� stworzeniami bo�ymi.

��Nie praw mi kaza�.

Westchn�a.

Smutek uk�u� go niby paj�k.

��Chcia�bym przez wieczno�� s�ucha� twoich kaza� � zapewni�.

��O�eni�e� si� ze mn�, poniewa� wiedzia�e�, �e kocham bog�w, gdy u ciebie nie by�o nawet �ladu tej mi�o�ci. W taki spos�b ci� dope�ni�am.

Jak m�g� si� z ni� spiera�, gdy wiedzia�, �e nawet w takiej chwili nienawidzi bog�w za wszystko, co mu zrobili, do czego go zmusili i co mu odebrali.

��Obiecaj mi � szepn�a Jiang-qing.

Wiedzia�, o co go prosi. Czu�a, �e zbli�a si� �mier� i na jego barki sk�ada�a zadanie, z kt�rego uczyni�a cel swego �ycia. Ten ci�ar podejmie z rado�ci�. To utraty jej towarzystwa w Drodze l�ka� si� od dawna.

��Obiecaj, �e nauczysz Qing-jao kocha� bog�w i zawsze kroczy� Drog�. Obiecaj, �e uczynisz j� moj� c�rk� w tym samym stopniu, co twoj�.

��Nawet je�li nigdy nie us�yszy g�osu bog�w?

��Droga jest dla wszystkich, nie tylko dla s�ysz�cych.

Mo�e� pomy�la� Ha� Fei-tzu. Ale bogos�ysz�cym o wiele �atwiej jest ni� pod��a�, gdy� za zboczenie z niej p�ac� straszn� cen�. Zwykli ludzie s� wolni; mog� opu�ci� Drog� i nie odczuwa� d�ugoletniego b�lu. Bogos�ysz�cy nie zdo�a opu�ci� Drogi cho�by na godzin�.

��Obiecaj.

Zrobi� to. Obiecuj�.

Nie potrafi� jednak wypowiedzie� tych s��w. Nie wiedzia� dlaczego, ale op�r tkwi� g��boko.

W ciszy, gdy ona czeka�a na jego przysi�g�, us�yszeli tupot bosych st�p na �wirze przed frontowymi drzwiami. Mog�a to by� jedynie Qing-jao, powracaj�ca z ogrodu Sun Cao-pi. Tylko Qing-jao pozwolono biega� i ha�asowa� w tych godzinach milczenia. Czekali, pewni, �e przyjdzie prosto do pokoju matki.

Drzwi odsun�y si� niemal bezg�o�nie. Nawet Qing-jao odczuwa�a panuj�c� cisz� i w obecno�ci matki chodzi�a na palcach. Mimo to z trudem powstrzymywa�a si�, by nie zata�czy�, nie pop�dzi� po pod�odze. Nie zarzuci�a matce r�k na szyj�; zapami�ta�a lekcj�, cho� potworny siniak znikn�� ju� z twarzy Jiang-qing w miejscu, gdzie trzy miesi�ce temu mocny u�cisk c�rki z�ama� jej szcz�k�.

��Naliczy�am dwadzie�cia trzy bia�e karpie w ogrodowej sadzawce � oznajmi�a Qing-jao.

��Tak du�o � pochwali�a Jiang-qing.

��My�l�, �e pokazywa�y mi si�, �ebym je mog�a policzy�. �aden nie chcia� by� omini�ty.

��Kocha� ci� � wyszepta�a Jiang-qing.

Ha� Fei-tzu us�ysza� nowy d�wi�k w jej st�umionym g�osie � bulgotanie, jakby w�r�d s��w p�ka�y b�belki.

��Jak my�lisz, czy je�li widzia�am tyle karpi, to znaczy, �e b�d� bogos�ysz�c�? � spyta�a Qing-jao.

��Poprosz� bog�w, by do ciebie przem�wili � odpowiedzia�a Jiang-qing.

Jej oddech sta� si� nagle kr�tki i chrapliwy. Ha� Fei-tzu przykl�kn�� natychmiast i spojrza� z uwag� na �on�. Oczy mia�a szeroko otwarte i pe�ne l�ku. Chwila nadesz�a.

Poruszy�a wargami. Obiecaj, powiedzia�a, cho� nie potrafi�a wydoby� g�osu.

��Obiecuj� � rzek� Ha� Fei-tzu. Oddech usta�.

��Co m�wi� bogowie, kiedy przemawiaj�? � zapyta�a Qing-jao.

��Mama jest bardzo zm�czona � odpar� Ha� Fei-tzu. � Powinna� ju� i��.

��Ale mama mi nie odpowiedzia�a. Co m�wi� bogowie?

��M�wi� o tajemnicach. Kto je us�ysza�, nigdy ich nie powtarza. Oing-jao z powag� kiwn�a g�ow�. Cofn�a si� o krok, jakby do wyj�cia, ale przystan�a.

��Mog� ci� poca�owa�, mamo?

��Lekko w policzek � zezwoli� Ha� Fei-tzu.

Qing-jao, ma�a jak na czterolatk�, nie musia�a zbytnio si� schyla�, by uca�owa� policzek matki.

��Kocham ci�, mamo.

��Lepiej ju� id�, Qing-jao.

��Ale mama nie powiedzia�a, �e te� mnie kocha.

��Powiedzia�a wcze�niej. Nie pami�tasz? Ale jest bardzo s�aba i zm�czona. Id� ju�.

W�o�y� w te s�owa tyle stanowczo�ci, �e dziewczynka wysz�a, nie pytaj�c o nic wi�cej. Dopiero gdy znikn�a, Ha� Fei-tzu ukl�k� nad cia�em Jiang-qing i pr�bowa� sobie wyobrazi�, co teraz si� z ni� dzieje. Dusza odlecia�a i pewnie jest ju� w niebie. Duch b�dzie zwleka� o wiele d�u�ej. Mo�e nawet zamieszka w tym domu, je�li naprawd� by�a tutaj szcz�liwa. Ludzie przes�dni wierzyli, �e wszelkie duchy zmar�ych s� niebezpieczne; wystawiali znaki i amulety, by je odp�dzi�. Ci jednak, kt�rzy pod��ali Drog�, wiedzieli dobrze, �e duch dobrego cz�owieka nigdy nie stanie si� gro�ny czy niszczycielski. Dobro� cz�owieka pochodzi z mi�o�ci ducha do tworzenia. Gdyby Jiang-qing postanowi�a zosta�, jej duch na wiele lat by�by b�ogos�awie�stwem dla tego domu.

A jednak nawet w tej chwili, gdy pr�bowa� wyobrazi� sobie jej dusz� i ducha zgodnie z naukami Drogi, w g��bi jego serca istnia�a lodowata pustka � przekonanie, �e to kruche, wysuszone cia�o jest wszystkim, co pozosta�o z Jiang-qing. Dzi� wieczorem sp�onie szybko jak papier, a wtedy ona odejdzie. Przetrwa tylko w jego wspomnieniach.

Jiang-qing mia�a racj�. Dope�nia�a jego dusz� i bez niej ju� teraz zaczyna� w�tpi� w bog�w. A bogowie zauwa�yli to jak zawsze. Natychmiast poczu� niezno�ne pragnienie, by dokona� rytualnego oczyszczenia, pozby� si� niegodnych my�li. Nawet teraz nie mogli mu darowa�. Nawet przy ciele zmar�ej �ony ��dali, by z�o�y� im ho�d, nim uroni po niej cho�by jedn� �z�.

Z pocz�tku zamierza� si� opiera�, od�o�y� rytua� pos�usze�stwa. Nauczy� si� odsuwa� go nawet o ca�y dzie�, ukrywaj�c przy tym wszelkie oznaki wewn�trznych cierpie�. M�g�by uczyni� to teraz� ale tylko wtedy, gdyby serce mia� zupe�nie zimne. To nie mia�o sensu. W�a�ciwy �al m�g� nadej�� dopiero po udzieleniu satysfakcji bogom. Dlatego wi�c, kl�cz�c, rozpocz�� rytua�.

Wci�� skr�ca� si� i obraca�, gdy do pokoju zajrza� s�u��cy. Nie powiedzia� ani s�owa, lecz Ha� Fei-tzu s�ysza� szelest odsuwanych drzwi. Wiedzia�, co s�u��cy pomy�li: Jiang-qing nie �yje, a Ha� Fei-tzu jest tak prawy, �e obcuje z bogami, zanim obwie�ci domownikom o jej �mierci.

Z pewno�ci� niekt�rzy nawet uznaj�, �e bogowie sami przybyli po Jiang-qing, poniewa� znana by�a ze swej niezwyk�ej pobo�no�ci. Nikt nie odgadnie, �e kiedy Ha� Fei-tzu oddawa� cze��, jego serce przepe�nia� �al do bog�w ��daj�cych tego w takiej chwili.

Bogowie, pomy�la�. Gdybym wiedzia�, �e odr�buj�c sobie nog� albo wycinaj�c w�trob�, pozb�d� si� was na zawsze, chwyci�bym n� i z rado�ci� przyj�� b�l i strat�. Wszystko dla wolno�ci.

Ta my�l r�wnie� by�a niegodna i musia� si� po niej oczy�ci�. Min�o kilka godzin, nim bogowie wreszcie go uwolnili, lecz wtedy odczuwa� ju� nazbyt wielkie zm�czenie i niech��, by rozpacza�. Wsta� i wezwa� kobiety, by przygotowa�y cia�o Jiang-qing do kremacji.

O p�nocy jako ostatni zbli�y� si� do stosu, nios�c w ramionach �pi�c� Oing-jao. �ciska�a w r�czkach trzy kawa�ki papieru, kt�re dzieci�cym pismem wypisa�a dla swej matki. �Ryba�, napisa�a, i �ksi��ka� i �sekrety�. Te trzy rzeczy Qing-jao oddawa�a matce, by zabra�a je z sob� do nieba. Ha� Fei-tzu spr�bowa� odgadn��, o czym my�la�a dziewczynka, pisz�c te s�owa. �Ryba� z powodu dzisiejszych karpi w sadzawce, to jasne. A �ksi��k� te� nietrudno wyja�ni�, poniewa� g�o�ne czytanie by�o jedn� z niewielu zabaw z c�rk�, dost�pnych jeszcze Jiang-qing. Ale dlaczego �sekrety�? Jakie tajemnice mia�a Qing-jao dla swej matki? Nie m�g� jej spyta�. Nie dyskutuje si� o ofiarach dla zmar�ych.

Ha� Fei-tzu postawi� Qing-jao na ziemi. Nie spa�a mocno i rozbudzi�a si� natychmiast. Sta�a obok stosu, mru��c oczy. Ha� Fei-tzu szepn�� jej kilka s��w, a wtedy zwin�a papierki i wsun�a je do r�kawa zmar�ej. Nie przeszkadza�o jej dotkni�cie zimnego cia�a matki � by�a za ma�a i nie nauczy�a si� jeszcze dr�e� od dotyku �mierci.

Ha� Fei-tzu tak�e nie drgn��, gdy trzy swoje karteczki wsun�� do drugiego r�kawa. Czemu mia�by obawia� si� �mierci teraz, gdy zrobi�a ju� najgorsze?

Nikt nie wiedzia�, co on ofiarowywa�. Byliby przera�eni, gdy� napisa� tam �Moje cia�o�, �M�j duch� i �Moja dusza�. To tak, jakby sam mia� sp�on�� na stosie pogrzebowym, jakby posy�a� samego siebie tam, gdzie p�jdzie ona.

A potem sekretna druhna Jiang-qing, Mu-pao, przysun�a �agiew do �wi�tego drewna i stos wybuchn�� p�omieniem. �ar ognia parzy� i Qing-jao schowa�a si� za ojcem. Wygl�da�a zza niego, by patrze�, jak jej matka odchodzi w niesko�czon� w�dr�wk�. Ha� Fei-tzu jednak cieszy� si� suchym ogniem, kt�ry przypala� sk�r� i marszczy� jedwab szaty. Cia�o nie by�o tak wysuszone, jak si� wydawa�o. Papierki ju� dawno rozsypa�y si� w popi� i wzlecia�y z dymem, a ono d�ugo jeszcze skwiercza�o; g�ste opary kadzide� p�on�cych wok� stosu nie mog�y zabi� zapachu p�on�cego cia�a. I tyle tylko spalamy tutaj: mi�so, trupa, nic. Nie moj� Jiang-qing. Tylko kostium, kt�ry nosi�a za tego �ycia. To, co czyni�o z cia�a kobiet�, kt�r� kocha�em, ci�gle �yje. Musi �y�.

I przez moment zdawa�o mu si�, �e widzi albo s�yszy, �e odczuwa w jaki� spos�b przej�cie Jiang-qing.

W powietrze, w ziemi�, w ogie�. Jestem z tob�.

Valentine Wiggin przeczyta�a sw�j esej, wprowadzaj�c jeszcze drobne poprawki. Kiedy sko�czy�a, s�owa zawis�y w powietrzu nad terminalem komputera. By�a zadowolona z siebie. Zr�cznie i ironicznie przeanalizowa�a charakter i osobowo�� Rymusa Ojmana, przewodnicz�cego gabinetu Gwiezdnego Kongresu.

��Czy zako�czyli�my kolejny szturm na w�adc�w Stu �wiat�w?

Valentine nie obejrza�a si�, by spojrze� na m�a. Z tonu wiedzia�a dok�adnie, jaki ma wyraz twarzy. Nie odwracaj�c g�owy u�miechn�a si� w odpowiedzi. Po dwudziestu pi�ciu latach ma��e�stwa potrafili, nie patrz�c, widzie� siebie nawzajem.

��O�mieszyli�my Rymusa Ojmana.

Jakt wsun�� si� do male�kiego gabinetu. Jego twarz znalaz�a si� tak blisko, �e Valentine czu�a jego oddech, gdy czyta� pierwsze akapity. Nie by� ju� m�ody; wysi�ek zwi�zany z pochyleniem si� i oparciem r�k o framug� sprawi�, �e oddech by� szybszy, ni� chcia�aby s�ysze�.

Wreszcie przem�wi�. By� tak blisko, �e wargami muska� jej policzek i �askota� przy ka�dym s�owie.

��Od tej chwili nawet jego matka b�dzie si� �mia�a ukradkiem, ile razy zobaczy tego biedaka.

��Ci�ko by�o napisa� to zabawnie � wyzna�a Valentine. � Ci�gle �apa�am si� na tym, �e go oskar�am.

��Tak jest lepiej.

��Och, wiem o tym. Gdybym zdradzi�a swoj� z�o��, gdybym oskar�y�a go o wszystkie przest�pstwa, wyda�by si� twardy i wzbudzi� l�k. Frakcja Przestrzegania Prawa uwielbia�aby go jeszcze bardziej, a tch�rze na wszystkich �wiatach k�anialiby si� ni�ej.

��Je�li maj� k�ania� si� ni�ej, musz� kupowa� cie�sze dywany.

Roze�mia�a si� � r�wnie� dlatego, �e �askotanie warg na policzku stawa�o si� nie do zniesienia. Zaczyna�o te�, tylko troch�, kusi� j� ��dzami, kt�rych podczas podr�y nie mog�a zaspokoi�. Statek by� po prostu zbyt ma�y i z ca�� rodzin� na pok�adzie zbyt zat�oczony, by liczy� na chwil� prawdziwego odosobnienia.

��Jakt, jeste�my ju� prawie w po�owie drogi. W ka�dym roku naszego �ycia powstrzymywali�my si� przez d�u�szy czas ni� ca�a ta wariacka podr�.

��Mo�emy wywiesi� na drzwiach kartk� �Nie wchodzi�.

��R�wnie dobrze mo�esz wywiesi� kartk� z napisem �Podstarza�a para pr�buje o�ywi� dawne wspomnienia�.

��Nie jestem podstarza�y.

��Przekroczy�e� sze��dziesi�tk�.

��Je�li stary �o�nierz potrafi jeszcze stan�� na baczno�� i zasalutowa�, to dlaczego nie wolno mu maszerowa� na paradzie?

���adnych parad, dop�ki nie b�dziemy u celu. Jeszcze par� tygodni. Musimy tylko spotka� pasierba Endera, a potem wracamy na kurs do Lusitanii.

Jakt odsun�� si�, wyszed� na korytarz i wyprostowa� si�. By�o to jedno z niewielu miejsc na statku, gdzie m�g� to zrobi�. St�kn�� przy tym.

��Trzeszczysz jak zardzewia�e drzwi � zauwa�y�a Valentine.

��S�ysza�em jak wydajesz takie same odg�osy, kiedy wstajesz zza tego biurka. Nie jestem jedynym zgrzybia�ym, niedo��nym i �a�osnym ramolem w tej rodzinie.

��Id� sobie i pozw�l mi to nada�.

��Jestem przyzwyczajony do pracy podczas rejsu � o�wiadczy� Jakt � A tutaj wszystko robi� komputery, a statek nie ko�ysze si� ani nie hu�ta.

��Poczytaj ksi��k�.

��Martwi� si� o ciebie. Nawa� pracy i brak rozrywek zmienia moj� Val w z�o�liw� star� wied�m�.

��Ka�da minuta naszej rozmowy to osiem i p�l godziny czasu rzeczywistego.

��Nasz czas na statku jest r�wnie rzeczywisty, co ich czas na zewn�trz � stwierdzi�. � Czasem �a�uj�, �e przyjaciele Endera znale�li spos�b, �eby utrzyma� nasze po��czenie z Ziemi�.

��Co zu�ywa mas� czasu komputera � wyja�ni�a Val. � Do tej pory tylko wojsko mog�o si� porozumiewa� ze statkami w locie z szybko�ci� pod�wietln�. Je�li przyjaciele Endera zdo�ali to osi�gn��, mam obowi�zek z tego korzysta�. Jestem im to winna.

��Piszesz nie tylko dlatego, �e jeste� co� komu� winna. Mia� racj�.

��Jakt, gdybym nawet co godzin� wysy�a�a jeden esej, to dla reszty ludzko�ci Demostenes publikowa�by zaledwie raz na trzy tygodnie.

��Nie mo�esz pisa� eseju na godzin�. Musisz spa�, je��

��I s�ucha� ciebie, p�ki tu jeste�. Id� ju�, Jakt.

��Gdybym wiedzia�, �e ocalenie planety przed zniszczeniem wymaga ode mnie powrotu do stanu dziewictwa, nigdy bym si� nie zgodzi�.

Nie ca�kiem �artowa�. Ca�ej rodzinie trudno by�o porzuci� Trondheim. Nawet jej i nawet wobec perspektywy ponownego spotkania z Enderem. Wszystkie dzieci by�y ju� doros�e albo prawie doros�e. Wyprawa stanowi�a dla nich wielk� przygod�, a swej przysz�o�ci nie wi�zali z jakim� konkretnym miejscem. �adne nie wybra�o zawodu marynarza, jak ojciec; wszyscy stali si� badaczami lub uczonymi, wiod�c �ycie publicznych dyskusji i osobistych przemy�le�. Mogliby zamieszka� gdziekolwiek, na dowolnej planecie. Jakt by� z nich dumny, ale te� rozczarowany, �e wyga�nie trwaj�ca od siedmiu pokole� tradycja, wi���ca jego rodzin� z morzem. Porzucenie Trondheimu by�o najwi�kszym wyrzeczeniem, o jakie mog�a prosi� m�a� A jednak bez wahania powiedzia�: tak.

By� mo�e kiedy� powr�ci, a wtedy oceany, l�d, sztormy, ryby i te niesamowicie s�odko zielone letnie ��ki wci�� tam b�d�. Ale jego za�ogi odejd�� Ju� odesz�y. Ludzie, kt�rych zna� lepiej ni� w�asne dzieci, lepiej ni� �on�, ci ludzie postarzeli si� ju� o pi�tna�cie lat. A kiedy wr�ci � je�li wr�ci � minie kolejne czterdzie�ci. Na kutrach b�d� p�ywa� ich wnukowie. Zapomn� imi� Jakta. B�dzie ju� tylko obcym armatorem, nie �eglarzem, nie cz�owiekiem nosz�cym na r�kach od�r i ��taw� krew skriki. Nie b�dzie jednym z nich.

Dlatego, kiedy narzeka�, �e o nim zapomina, kiedy �artowa�, �e nie mog� zosta� sami, chodzi�o o co� wi�cej ni� figlarne ��dze starego m�a. Czy u�wiadamia� to sobie, czy nie, ona pojmowa�a prawdziwe znaczenie propozycji: gdy ja tak wiele odda�em dla ciebie, czy ty nic mi nie dasz?

Mia� racj�. Pracowa�a wi�cej, ni� by�o to konieczne. Po�wi�ca�a wi�cej, ni� musia�a� i od niego tak�e ��da�a zbyt wiele. Nie chodzi�o o to, jak wiele wywrotowych tekst�w napisze Demostenes podczas podr�y. Wa�ne jak wielu ludzi przeczyta je i uwierzy, ilu b�dzie potem m�wi� i dzia�a� przeciw Gwiezdnemu Kongresowi. Najwa�niejsza za� jest zapewne nadzieja, �e zdo�a poruszy� kogo� w samej administracji Kongresu, kto zrozumie swe obowi�zki wobec ludzko�ci i prze�amie t� ob��ka�cz� instytucjonaln� solidarno��. Z pewno�ci� niekt�rych odmieni to, co napisa�a. Niezbyt wielu, ale mo�e wystarczy. I mo�e zdarzy si� to na czas, by powstrzyma� ich przed zniszczeniem planety Lusitanii.

Je�li nie� Wtedy ona, Jakt i wszyscy, kt�rzy tak wiele po�wi�cili, by z nimi lecie�, dotr� tam tylko po to, by natychmiast zawraca� i ucieka� albo gin�� wraz z mieszka�cami tego �wiata. Nic dziwnego, �e Jakt by� spi�ty i chcia� sp�dza� z ni� wi�cej czasu. Dziwne raczej, �e j� tak poch�on�a propaganda i ka�d� godzin� sp�dza na pisaniu.

��Przygotuj wywieszk� na drzwi, a ja ju� dopilnuj�, �eby� nie zosta� sam w kabinie.

��Kobieto, sprawiasz, �e moje serce podskakuje jak gin�ca fl�dra � westchn�� Jakt.

��Jeste� taki romantyczny, kiedy zaczynasz m�wi� j�zykiem rybak�w � zauwa�y�a Valentine. � Dzieci b�d� si� z nas �mia�y, gdy us�ysz�, �e nawet przez trzy tygodnie podr�y nie potrafi�e� utrzyma� r�k z daleka ode mnie.

��Maj� nasze geny. Powinny nas dopingowa�, �eby�my zachowali sprawno�� do dwustu lat.

��Ja sko�czy�am ju� trzy tysi�ce.

��Kiedy mog� ci� oczekiwa� w mojej kajucie, o Pradawna?

��Jak tylko wy�l� ten esej.

��A to nast�pi?

��Jak ju� sobie p�jdziesz i zostawisz mnie sam�.

Z g�o�nym westchnieniem, raczej teatralnym ni� szczerym, Jakt pocz�apa� po dywanie korytarza. Po chwili rozleg� si� g�o�ny stuk i krzyk b�lu. To by� �art, oczywi�cie; pierwszego dnia lotu Jakt przypadkiem zaczepi� g�ow� o metalow� wr�g�, ale od tego czasu wszystkie takie zderzenia by�y umy�lne, wykonywane dla dowcipu. Oczywi�cie, nikt nie �mia� si� g�o�no � rodzinna tradycja nakazywa�a powag�, gdy Jakt pr�bowa� swych sztuczek � ale Jakt nie nale�a� do ludzi, kt�rzy potrzebuj� zach�ty. Sam by� swoj� najlepsz� publiczno�ci�. Je�li cz�owiek nie potrafi sam sobie radzi�, nie mo�e zosta� ani marynarzem, ani dow�dc�. Zgodnie z wiedz� Valentine, ona i dzieci byli jedynymi lud�mi, kt�rych potrzebowa�. I �wiadomie udzieli� sobie na to zgody.

A i tak nie potrzebowa� ich w takim stopniu, by porzuci� �ycie marynarza i rybaka, by nie opuszcza� domu na dni, cz�sto tygodnie, czasami nawet miesi�ce. Z pocz�tku Valentine wyp�ywa�a razem z nim; byli wtedy tak siebie spragnieni, �e nie mogli si� zaspokoi�. Po kilku latach pragnienie ust�pi�o miejsca cierpliwo�ci i zaufaniu. Gdy Jakt odp�ywa�, ona prowadzi�a badania i pisa�a swoje ksi��ki, a kiedy wraca�, ca�� uwag� po�wi�ca�a jemu i dzieciom.

Dzieci si� skar�y�y.

���eby tato ju� wr�ci�� Wtedy mama wyjdzie w ko�cu od siebie i porozmawia z nami.

Nie by�am dobr� matk�, pomy�la�a Valentme. To tylko szcz�cie, �e dzieci tak si� uda�y.

Esej wci�� �wieci� nad terminalem. Do zrobienia pozosta�o jeszcze jedno: wycentrowa�a kursor u do�u i wpisa�a imi�, pod jakim publikowa�a wszystkie swoje dzie�a.

DEMOSTENES.

To imi� nada� jej starszy brat, Peter, kiedy byli dzie�mi � pi��dziesi�t� nie, trzy tysi�ce lat temu.

Sama my�l o Peterze potrafi�a j� jeszcze dzi� zdenerwowa�, zala� falami �aru i ch�odu. Peter, okrutny i gwa�towny, kt�rego umys� by� tak subtelny i niebezpieczny, �e kierowa� siostr� ju� jako dwulatek, a �wiatem gdy osi�gn�� pe�noletno��. Byli jeszcze dzie�mi, na Ziemi w dwudziestym drugim wieku, gdy on czytywa� polityczne dzie�a znanych postaci, �yj�cych i zmar�ych. Nie po to, by studiowa� ich idee � te wychwytywa� natychmiast � ale by wiedzie�, jak je g�osili. Nauczy� si� m�wi� niczym doros�y. A kiedy to opanowa�, przekaza� sw� wiedz� Valentine; zmusi� j�, by jako Demostenes pisa�a prymitywne, demagogiczne teksty. On sam pod pseudonimem Locke tworzy� powa�ne eseje, godne m�a stanu. Publikowali je w sieciach komputerowych i po kilku latach znale�li si� w samym j�drze politycznych dyskusji tamtych czas�w.

Co bola�o Valentine wtedy � i sprawia�o przykro�� jeszcze teraz, poniewa� sprawa nie zosta�a rozwi�zana przed �mierci� Petera � to, �e on, op�tany ��dz� w�adzy, zmusza� j� do publikowania tekst�w wyra�aj�cych jego osobowo��. Za to sam pisa� artyku�y tchn�ce umi�owaniem pokoju i emocjami, kt�rymi natura w�a�nie j� obdarzy�a. W owych dniach imi� �Demostenes� odczuwa�a jak straszny ci�ar. Wszystko, co tak podpisywa�a, by�o k�amstwem; i to nawet nie jej k�amstwem � k�amstwem Petera. K�amstwem wewn�trz k�amstwa.

Teraz ju� nie. Od trzech tysi�cy lat. Zdoby�am w�asn� s�aw�. Pisa�am historie i biografie, kszta�tuj�ce spos�b my�lenia milion�w uczonych na Stu �wiatach, dziesi�tkom narod�w pomog�am zdoby� to�samo��. Nie uda�o ci si�, Peter. Nie jestem tym, kim pr�bowa�e� mnie uczyni�.

Kiedy jednak patrzy�a na sko�czony esej, u�wiadomi�a sobie, �e cho� uwolniona spod w�adzy Petera, pozosta�a jego uczennic�. Wszystkich metod polemiki, retoryki� tak, r�wnie� demagogii� uczy�a si� od niego albo na jego ��danie. Cho� wykorzystywana teraz w szlachetnej sprawie, by�a to jednak manipulacja polityczna z rodzaju tych, jakie Peter tak bardzo lubi�.

Peter zosta� w ko�cu Hegemonem i przez sze��dziesi�t lat w�ada� ludzko�ci� na pocz�tku ery Wielkiej Ekspansji. To on zjednoczy� i zmusi� do ogromnego wysi�ku sk��cone narody. Statki odlecia�y do wszystkich �wiat�w, gdzie kiedy� �y�y robale, a potem odkry�y nowe, zdatne do zamieszkania planety. Kiedy umar�, wszystkie Sto �wiat�w by�o albo zasiedlone, albo lecia�y ju� ku nim statki z kolonistami. Potem min�o prawie tysi�c lat, nim Gwiezdny Kongres ponownie zjednoczy� ludzko�� pod wsp�lnymi rz�dami. Lecz wspomnienie pierwszego, jedynego prawdziwego Hegemona by�o pocz�tkiem historii, kt�ra umo�liwi�a ludzk� wsp�lnot�.

Z moralnego pustkowia duszy Petera zrodzi�a si� harmonia, jedno�� i pok�j. A zachowanym w pami�ci ludzko�ci dziedzictwem Endera s� mordy, rzezie i ksenocyd.

Ender, m�odszy brat Valentine, na spotkanie kt�rego lecia�a teraz z rodzin�� By� delikatny; kocha�a go i w najwcze�niejszych latach pr�bowa�a ochrania�. On by� tym dobrym. Owszem, mia� w sobie odrobin� okrucie�stwa godnego Petera, ale te� do�� sumienia, by l�ka� si� w�asnej brutalno�ci. Kocha�a go r�wnie mocno, jak gardzi�a Peterem. A kiedy ten wyp�dzi� m�odszego brata z Ziemi, kt�r� postanowi� zaw�adn��, Valentine odesz�a tak�e. By� to ostateczny akt odrzucenia osobistej w�adzy Petera nad sob�.

I oto wr�ci�am, my�la�a Valentine. Znowu w polityce.

��Transmituj � rzuci�a ostro, mocnym g�osem, by terminal rozpozna�, �e wydaje mu polecenie.

S�owo transmisja pojawi�o si� w powietrzu nad esejem. Kiedy�, gdy jeszcze pisa�a prace naukowe, musia�a poda� kierunek, przes�a� tekst jak�� okr�n� drog�, by wydawca nie m�g� �atwo dotrze� do prawdziwej autorki. Teraz jednak zajmowa� si� tym tajemniczy przyjaciel Endera, dzia�aj�cy pod kryptonimem �Jane�. Wykonywa� skomplikowane t�umaczenia informacji nadawanej ze statku pod�wietlnego na j�zyk zrozumia�y dla planetarnych ansibli, dla kt�rych czas p�yn�� pi��set razy szybciej.

Komunikacja z kosmolotem po�era�a ogromne ilo�ci czasu planetarnych ��czy, wykorzystywano j� wi�c zwykle do przekazywania wy��cznie danych nawigacyjnych i instrukcji. Jedynie wysokim urz�dnikom rz�dowym i wojskowym pozwalano na transmisj� d�u�szych tekst�w. Valentine wci�� nie mog�a zrozumie�, w jaki spos�b Jane uzyskuje dla jej esej�w dost�p do ansibli, a r�wnocze�nie nie pozwala nikomu wykry�, sk�d nadchodz� te wywrotowe artyku�y. To nie wszystko: Jane zu�ywa� jeszcze wi�cej czasu, przesy�aj�c na statek wszelkie publikowane odpowiedzi na jej teksty, informuj�c o argumentacjach i strategiach, jakie rz�d wykorzystywa� przeciwko propagandzie Demostenesa. Kimkolwiek by� Jane � a Valentine podejrzewa�a, �e jest to nazwa tajnej organizacji, kt�ra przenikn�a do najwy�szych szczebli administracji rz�dowej�� radzi� sobie doskonale. I bardzo ryzykowa�. Jednak, gdy Jane chcia� � czy chcieli � tak si� nara�a�, powinno�ci� Valentine by�o tworzenie jak najwi�kszej ilo�ci rozpraw, i tak gro�nych, jakimi potrafi je uczyni�.

Je�li s�owa mog� s�u�y� za �mierciono�n� bro�, ona musi zaopatrzy� buntownik�w w ca�y arsena�.

A jednak wci�� by�a kobiet�. Nawet rewolucjoni�ci maj� prawo do w�asnego �ycia, prawda? Do skradzionych tu i tam chwil rado�ci, mo�e nawet rozkoszy albo cho�by ulgi. Wsta�a, ignoruj�c b�l po tak d�ugim siedzeniu za klawiatur�, i przecisn�a si� przez drzwi swego male�kiego gabinetu. By� kom�rk� na sprz�t, zanim przebudowali statek na w�asne potrzeby. Czu�a si� troch� zawstydzona, �e tak jej spieszno do kabiny, gdzie czeka Jakt. Wi�kszo�� rewolucyjnych propagandzist�w w historii z pewno�ci� potrafi�aby przetrwa� trzy tygodnie fizycznej abstynencji. A mo�e nie? Ciekawe, czy kto� zajmowa� si� kiedy� tym szczeg�lnym problemem.

Kiedy dotar�a do kabiny, wci�� pr�bowa�a sobie wyobrazi�, jak naukowiec m�g�by napisa� wniosek o sfinansowanie takiego projektu. Pomieszczenie z czterema kojami dzielili z Syfte i jej m�em Larsem � o�wiadczy� si� kilka dni przed odlotem, gdy zrozumia�, �e Syfte naprawd� zamierza porzuci� Trondheim. Mieszkanie z nowo�e�cami nie by�o �atwe � Valentine ci�gle si� czu�a jak intruz. Jednak nie mieli wyboru. Kosmolot by� wprawdzie luksusowym jachtem, wyposa�onym we wszelkie wygody, o jakich mogli zamarzy�, ale nie zosta� przystosowany do tylu pasa�er�w. By� jednak jedynym odpowiednim pojazdem w pobli�u Trondheim, musia� wi�c wystarczy�.

Ich dwudziestoletnia c�rka Vo i szesnastoletni syn Yarsam zajmowali kabin� razem z Plikt, wieloletni� nauczycielk� i najdro�sz� przyjaci�k�. Ci cz�onkowie za�ogi jachtu, kt�rzy postanowili lecie� w t� podr� � nie mo�na by�o przecie� ich pozwalnia� i zostawi� na Trondheimie � spali w ostatnich dw�ch pomieszczeniach. Na mostku, w jadalni, salonie i kajutach t�oczyli si� ludzie, kt�rzy starali si� jak mogli zachowa� panowanie nad sob� w tym �cisku.

Teraz jednak w korytarzu nie by�o nikogo, a Jak t zd��y� ju� przyklei� na drzwiach kartk�:

Najbardziej nieprzyjemne jest u ludzkich istot to, �e si� nie zmieniaj�. Tw�j i m�j lud rodzi si� jako larwy, ale nim zaczniemy reprodukcj�, przekszta�camy si� w wy�sze formy. Oni przez cale �ycie pozostaj� larwami.

Ludzie te� si� przekszta�caj�. Ci�gle zmieniaj� swoj� osobowo��. Jednak�e ka�da nowa osobowo�� �ywi si� z�udzeniem, �e zawsze posiada�a to cia�o, kt�re w�a�nie zdoby�a.

Takie zmiany s� powierzchowne. Natura ich organizm�w pozostaje sta�a. Ludzie s� bardzo dumni ze swych przemian, ale ka�da urojona transformacja okazuje si� tylko nowym zbiorem usprawiedliwie�, by zachowywa� si� dok�adnie tak samo jak zawsze.

Zbyt si� r�nisz od ludzi, by ich zrozumie�. Jeste� zbyt podobny do ludzi, by zobaczy� ich wyra�nie.

Jak si� okaza�o, nie tylko Valentine z Jaktem przeprowadzili si� na statek Mira. Plikt przysz�a tak�e i zamieszka�a w n�dznej, ma�ej kom�rce, gdzie nie mia�a nawet do�� miejsca, by si� dobrze wyprostowa�. By�a anomali� tej podr�y: ani rodzina, ani za�oga, ale przyjaciel. Plikt s�ucha�a wyk�ad�w Endera, gdy przebywa� na Trondheimie jako m�wca umar�ych. I odkry�a, zupe�nie samodzielnie, �e Andrew Wiggin by� pierwszym M�wc� Umar�ych, i �e by� te� Enderem Wigginem.

Valentine nie potrafi�a zrozumie�, dlaczego t� inteligentn� m�od� kobiet� ogarn�a tak silna obsesja Endera Wiggina. Czasami my�la�a: mo�e tak w�a�nie zaczynaj� si� religie. Za�o�yciel nie szuka uczni�w; przychodz� sami i zmuszaj� go do nauk.

W ka�dym razie Plikt pozosta�a z Valentine i jej rodzin� przez te wszystkie lata, odk�d Ender opu�ci� Trondheim. Uczy�a dzieci i pomaga�a w badaniach, wci�� czekaj�c na dzie�, gdy ca�a rodzina wyruszy, by si� z nim po��czy�. Dzie�, w nadej�cie kt�rego wierzy�a tylko Plikt.

Dlatego w drugiej po�owie rejsu na Lusitani� czworo ludzi podr�owa�o statkiem Mira: Valentine, sam Miro, Jakt i Plikt. A przynajmniej tak s�dzi�a Valentine. W trzecim dniu od spotkania dowiedzia�a si� o pi�tym podr�nym, kt�ry towarzyszy� im od samego pocz�tku.

Tego dnia, jak zwykle, ca�a czw�rka zebra�a si� na mostku. Poza tym nie mieli gdzie p�j��. To by� transportowiec � pr�cz mostku i kabin sypialnych mia� tylko male�ki korytarz i toalet�. Ca�� reszt� przeznaczono na �adunek, nie dla ludzi � przynajmniej takich, kt�rzy wymagaj� cho�by elementarnych wyg�d.

Valentine nie przeszkadza� brak odosobnienia. Troch� zwolni�a produkcj� wywrotowych tekst�w. Wa�niejsze sta�o si� poznanie Mira, a poprzez niego Lusitanii: jej mieszka�c�w, pequeninos, a szczeg�lnie rodziny Mira � gdy� Ender po�lubi� Novinh�, jego matk�. Valentine ch�tnie wys�uchiwa�a takich informacji. Nie by�aby od tak dawna historykiem i biografem, gdyby nie nauczy�a si� ekstrapolowa� z drobnych fakt�w.

Prawdziwym skarbem okaza� si� sam Miro. Zgorzknia�y, niech�tny, sfrustrowany, pe�en obrzydzenia dla swego kalekiego cia�a, ale to przecie� zrozumia�e. Ledwie kilka miesi�cy temu poni�s� strat� i wci�� pr�bowa� odnale�� si� na nowo. Valentine nie obawia�a si� o jego przysz�o��; widzia�a jasno, �e ma siln� wol�, �e nie jest cz�owiekiem, kt�ry �atwo si� za�amuje. Dostosuje si� do nowej sytuacji.

Najbardziej interesowa�y j� jego my�li. Mia�a wra�enie, �e wi�zienie cia�a uwolni�o umys� ch�opca. Zaraz po wypadku dozna� niemal ca�kowitego parali�u. M�g� tylko le�e� nieruchomo i my�le�. Oczywi�cie, sporo czasu po�wi�ca� na roztrz�sanie swego nieszcz�cia, swych pomy�ek, przysz�o�ci na zawsze utraconej. Ale godzinami rozmy�la� te� o kwestiach, nad kt�rymi zapracowani ludzie nigdy nie zastanawiaj� si�. I trzeciego dnia wsp�lnej podr�y to w�a�nie usi�owa�a z niego wydoby� Valentine.

��Wi�kszo�� ludzi nie zawraca sobie tym g�owy, w ka�dym razie nie na powa�nie. Ty tak � powiedzia�a.

��To, �e my�l�, nie oznacza jeszcze, �e co� wiem � odpar� Miro.

Przyzwyczai�a si� ju� do jego wymowy, cho� ta powolno�� doprowadza�a j� czasem do sza�u. Nie mog�a okaza� nieuwagi, a to wymaga�o prawdziwego wysi�ku woli.

��Natura wszech�wiata � odezwa� si� Jakt.

���r�d�a �ycia � doda�a Valentine. � Zastanawia�e� si� nad istot� �ycia. Chc� wiedzie�, do czego doszed�e�.

��Jak funkcjonuje wszech�wiat i dlaczego wszyscy w nim tkwimy � roze�mia� si� Miro, � Wariackie teorie.

��Kiedy� na dwa tygodnie utkn��em sam na kutrze w polu lodowym, bez ogrzewania � o�wiadczy� Jakt. � Nie s�dz�, �eby� by� w stanie wymy�li� co� takiego, co uznam za wariackie.

Valentine u�miechn�a si�. Jakt nie by� uczonym, a jego filozofia �ycia ogranicza�a si� najog�lniej do utrzymania za�ogi w ryzach i chwytania mo�liwie wielu ryb. Ale wiedzia�, �e Valentine chce poci�gn�� Mira za j�zyk, wi�c pomaga� m�odemu cz�owiekowi czu� si� swobodnie; pomaga� uwierzy�, �e traktuj� go powa�nie.

By�o istotne, by w�a�nie Jakt to zrobi�. Valentine zauwa�y�a, zreszt� Jakt tak�e, jak Miro si� w niego wpatruje. Jakt by� ju� stary, ale wci�� mia� ramiona, nogi i grzbiet rybaka; ka�dy ruch dowodzi� sprawno�ci. Miro nawet skomentowa� to troch� fa�szywie, ale z podziwem.

��Jeste� zbudowany jak dwudziestolatek � powiedzia�, a Valentine us�ysza�a wyra�nie pe�en ironii podtekst, kt�ry musia� dr�czy� ch�opaka: A ja, kt�ry jestem m�ody, mam cia�o artretycznego, dziewi��dziesi�cioletniego starca.

Jakt wiele znaczy� dla Mira, reprezentowa� przysz�o��, kt�r� ch�opiec na zawsze utraci�. Podziw i niech��; Mirowi trudno by�oby m�wi� otwarcie w obecno�ci Jakta, gdyby ten nie zadba�, by okazywa� ch�opcu szacunek.

Plikt, naturalnie, siedzia�a na swoim miejscu milcz�ca, zamkni�ta w sobie, w�a�ciwie niewidzialna.

��No dobrze � rzek� Miro. � Spekulacje o naturze rzeczywisto�ci i duszy.

��Teologia czy metafizyka? � upewni�a si� Valentine. � G��wnie metafizyka, I fizyka. �adna z nich nie jest moj� specjalno�ci�. I nie dla takich opowie�ci by�em ci potrzebny.

��Sama nie zawsze wiem, czego potrzebuj�.

��Dobrze � powt�rzy� Miro. Odetchn�� kilkakrotnie, jakby zastanawia� si�, od czego zacz��.�� Wiecie o splotach filotycznych.

��Tyle co wszyscy � o�wiadczy�a Valentine.�� I wiem, �e przez ostatnie dwa i p� tysi�ca lat takie rozwa�ania do niczego nie doprowadzi�y, poniewa� nie da si� prowadzi� eksperyment�w.

Chodzi�o o stare odkrycie, jeszcze z czas�w, gdy teoria usi�owa�a do�cign�� rozw�j techniki. Nastoletni studenci fizyki uczyli si� na pami�� kilku m�drych stwierdze�: �Filoty s� podstawowym budulcem ca�ej materii i energii. Filoty nie posiadaj� masy ani bezw�adno�ci. Filoty maj� tylko po�o�enie, trwa�o�� i po��czenia�. I wszyscy wiedzieli, �e to po��czenia filot i sploty filotycznych promieni umo�liwiaj� dzia�anie ansibli, pozwalaj�c na natychmiastow� komunikacj� mi�dzy planetami a kosmolotami odleg�ymi o wiele lat �wietlnych. Nikt za to nie wiedzia�, dlaczego ansible dzia�aj�. A poniewa� na filoty nie da�o si� oddzia�ywa�, do�wiadczenia z nimi by�y prawie niemo�liwe. Nadawa�y si� tylko do obserwacji i to tylko poprzez swoje po��czenia.

��Filotyka � mrukn�� Jakt. � Ansible?

��Produkt uboczny.

��Ale jaki ma to zwi�zek z dusz�? � spyta�a Valentine.

Miro ju� mia� odpowiedzie�, ale nagle spos�pnia�, zapewne na my�l, �e ma wyg�osi� d�ug� przemow� swymi opornymi, nieruchawymi wargami. Przez chwil� bezg�o�nie porusza� nimi.

��Nie mog� wyt�umaczy�.

��Pos�uchamy � zapewni�a ch�opca Valentine. Rozumia�a, �e przy takich trudno�ciach z wymow�, Miro nie przepada za d�ugimi dyskusjami.

��Nie � odpar� kr�tko.

Valentine pr�bowa�aby dalszej perswazji, ale dostrzeg�a, �e Miro porusza wargami, cho� prawie nie wydaje d�wi�ku. Mruczy co� pod nosem? Przeklina? Nie� Wiedzia�a, �e nie o to chodzi.

Dopiero po chwili u�wiadomi�a sobie, sk�d bierze si� u niej ta pewno��. St�d, �e widzia�a ju� identyczne zachowanie Endera: bezg�o�ne ruchy szcz�ki i warg, gdy wydawa� instrukcje terminalowi komputerowemu wbudowanemu w klejnot, kt�ry nosi� w uchu. Oczywi�cie. Miro, tak samo jak Ender, by� pod��czony do komputera, wi�c m�wi� w taki sam spos�b.

Chwil� p�niej sta�o si� jasne, jaki rozkaz wyda� swemu klejnotowi. Widocznie kontaktowa� si� z komputerem pok�adowym, gdy� jeden z ekran�w pociemnia�, a potem wy�wietli� twarz Mira. Tyle �e nie by�o w niej �ladu martwoty, jaka znaczy�a jego prawdziwe oblicze. Valentine zrozumia�a: tak w�a�nie wygl�da� przed wypadkiem. A kiedy komputerowy obraz przem�wi�, d�wi�k dobiegaj�cy z g�o�nik�w by� niew�tpliwie dawnym g�osem Mira: czystym, silnym, odbijaj�cym inteligencj� i b�yskotliwo�� ch�opca.

��Wiecie, �e kiedy filoty ��cz� si�, by utworzy� trwa�� struktur�: mezon, neutron, atom, moleku��, organizm czy planet� splataj� si� razem.

��Co to jest? � zapyta� Jakt. Jeszcze si� nie domy�li�, dlaczego przemawia komputer.

Obraz Mira na ekranie zamar� i umilk�. Odpowiedzia� sam Miro.

��Bawi�em si� tym � wyja�ni�. � M�wi� mu r�ne rzeczy, a on zapami�tuje i powtarza za mnie.

Valentine spr�bowa�a sobie wyobrazi�, jak Miro pracuje z komputerem, p�ki ten nie odtworzy jego g�osu i twarzy dok�adnie jak trzeba. Jego o�ywienie, gdy modelowa� siebie takiego, jakim by� powinien. I cierpienie, gdy widzia�, kim m�g� si� sta� i kim ju� nigdy si� nie stanie.

���wietny pomys� � stwierdzi�a. � Co� w rodzaju protezy osobowo�ci. Miro roze�mia� si� pojedynczym �Ha!�

��Opowiadaj dalej � poprosi�a Valentine. � Czy m�wisz sam, czy komputer m�wi za ciebie, my s�uchamy.

Obraz na ekranie o�y� i przem�wi� silnym, wyimaginowanym g�osem Mira.

��Filoty s� podstawowym budulcem materii i energii. Nie maj� masy ani rozmiaru. Ka�da filota styka si� z reszt� wszech�wiata wzd�u� pojedynczego promienia, jednowymiarowej linii ��cz�cej j� ze wszystkimi filotami w najmniejszej bezpo�redniej strukturze: mezonie. Wszystkie pasma filot tej struktury splataj� si� w ni� wi���c� mezon z wi�ksz� struktur�, na przyk�ad neutronem. Nici neutronu splataj� si� we w��kno ��cz�ce go z innymi cz�stkami atomu, a potem w��kna atomu splataj� si� w sznur moleku�y. Nie ma to nic wsp�lnego z oddzia�ywaniami j�drowymi czy grawitacj�, �adnego zwi�zku z wi�zaniami chemicznymi. Wed�ug naszej wiedzy, po��czenia filot niczego nie robi�. One po prostu istniej�.

��Ale w splotach wci�� s� obecne pojedyncze promienie � wtr�ci�a Valentine.

��Tak. Ka�dy z promieni trwa wiecznie � potwierdzi� ekran.

Zaskoczy�o j� to; Jakta r�wnie�, s�dz�c po tym, jak szeroko otworzy� oczy. Komputer potrafi� natychmiast odpowiedzie� na uwag�. To nie by� nagrany wyk�ad. Wiedzieli ju�, �e maj� do czynienia ze z�o�onym programem, skoro tak dobrze symulowa� twarz i g�os Mira; ale teraz odpowiada�, jakby symulowa� r�wnie� osobowo��

A mo�e Miro poda� jak�� instrukcj�? Mo�e bezg�o�nie wym�wi� to zdanie? Valentine nie wiedzia�a; patrzy�a na ekran. Teraz zamierza�a obserwowa� Mira.

��Nie wiemy, czy promie� jest niesko�czony � powiedzia�a. � Wiemy tylko, �e nie uda�o si� nam znale�� ko�ca.

��Splataj� si� ca�ymi planetami, a filotyczny splot ka�dej z nich si�ga do gwiazdy macierzystej, a od gwiazdy do �rodka galaktyki�

��A dok�d biegnie splot galaktyczny? � wtr�ci� Jakt.

To by�o znane pytanie. Dzieci zadawa�y je, gdy w �redniej szkole zaczyna�y zaj�cia z filotyki. R�wnie stare jak teorie, �e galaktyki s� neutronami czy mezonami w skali wszech�wiata wy�szego poziomu, albo jak problem: je�li wszech�wiat nie jest niesko�czony, to co le�y poza jego granic�?

��Tak, tak � mrukn�� Miro. Tym razem przem�wi� w�asnymi ustami. � Ale nie do tego zmierzam. Chc� m�wi� o �yciu.

Komputerowy g�os � g�os inteligentnego, m�odego cz�owieka � podj�� wyk�ad.

��Filotyczne sploty takich substancji jak kamie� czy piasek bezpo�rednio ��cz� ka�d� moleku�� ze �rodkiem planety. Ale kiedy moleku�a wchodzi w sk�ad �ywego organizmu, jej promie� przemieszcza si�. Zamiast si�ga� w g��b planety, wplata si� w pojedyncz� kom�rk�, a promienie kom�rek ��cz� si� razem tak, �e ka�dy organizm wysy�a pojedyncze w��kno filotycznych po��cze�, wplecione w g��wny filotyczny sznur planety.

��Co dowodzi, �e pojedyncze �ycie jest w pewien spos�b wa�ne, nawet z punktu widzenia fizyki � stwierdzi�a Valentine. Kiedy� napisa�a o tym esej. Pr�bowa�a rozprawi� si� z pewnym mistycyzmem, zrodzonym wok� filotyki, a jednocze�nie wykorzysta� go, by zaproponowa� sw�j pogl�d na formowanie spo�eczno�ci. � Ale fakt ten nie ma �adnych praktycznych skutk�w. Nic nie mo�esz z nim zrobi�. Filotyczne sploty �ywych organizm�w istniej� i nic wi�cej. Ka�da filota ��czy si� z czym�, a poprzez to co� z czym� innym, a przez tamto jeszcze z czym� innym� �ywe kom�rki i organizmy to po prostu dwa poziomy, na kt�rych dokonuj� si� takie po��czenia.

��Tak � przyzna� Miro. � To, co �yje, splata si�.

Valentine wzruszy�a ramionami i przytakn�a. Pewnie trudno by�oby to wykaza�, ale je�li Miro potrzebowa� tej hipotezy w swych rozwa�aniach, prosz� bardzo.

Komputerowy Miro przej�� wyk�ad.

��Zastanawia�em si� nad wytrzyma�o�ci� takiego w��kna. Kiedy struktura splotu ulega zerwaniu, na przyk�ad kiedy rozpada si� moleku�a, system filot trwa jeszcze przez pewien czas. Elementy nie po��czone ju� fizycznie, pozostaj� zwi�zane filotycznie. Im mniejsza cz�stka, tym d�u�ej trwa z��cze po rozpadzie wyj�ciowej struktury i tym wolniej poszczeg�lne fragmenty przemieszczaj� si� do nowych splot�w.

Jakt zmarszczy� czo�o.

��My�la�em, �e im mniejszy jest obiekt, tym szybciej co� si� z nim dzieje.

��To sprzeczne z intuicj� � odpowiedzia�a mu Valentine.

��Po rozpadzie atomowym promienie filotyczne potrzebuj� godzin, by znowu si� pouk�ada� � rzek� komputerowy Miro. � Je�li rozbijemy cz�stk� mniejsz� ni� atom, filotyczne z��cza mi�dzy elementami przetrwaj� o wiele d�u�ej.

��Tak w�a�nie dzia�a ansibl � wtr�ci� Miro.

Valentine spojrza�a na niego czujnie. Dlaczego raz m�wi� w�asnym g�osem, a raz przez komputer? Sterowa� tym programem czy nie?

��Zasada dzia�ania ansibla opiera si� na umieszczeniu mezonu w silnym polu magnetycznym � powiedzia� Miro w komputerze. � Potem si� go rozbija i przenosi obie cz�ci na dowoln� odleg�o��. Splot filotyczny nadal ��czy je ze sob�. I dlatego po��czenie jest natychmiastowe. Je�li kt�ry� z element�w obraca si� albo ulega rezonansowi, promie� mi�dzy nimi tak�e obraca si� albo wibruje, a ruch jest wykrywalny na drugim ko�cu po��czenia dok�adnie w tej samej chwili. Transmisja ruchu wzd�u� promienia nie zajmuje czasu, nawet je�li elementy znalaz�y si� o ca�e lata �wietlne od siebie. Nikt nie wie, jak to dzia�a, ale cieszymy si� z tego. Bez ansibla nie by�aby mo�liwa sensowna ��czno�� mi�dzyplanetarna.

��Do diab�a, teraz nie ma �adnej sensownej ��czno�ci � burkn�� Jakt. � A gdyby nie ansible, nie by�oby floty wojennej lec�cej na Lusitani�.

Ale Valentine nie s�ucha�a Jakta. Obserwowa�a Mira. Tym razem dostrzeg�a, �e poruszy� wargami� lekko i bezg�o�nie. I rzeczywi�cie, zaraz potem komputerowy obraz Mira przem�wi� znowu. Ch�opiec naprawd� wydawa� polecenia. Sam pomys�, �e mo�e by� inaczej, jest przecie� absurdem. Kto inny m�g�by sterowa� komputerem?

��To jakby hierarchia � o�wiadczy� obraz. � Im bardziej z�o�ona jest struktura, tym szybciej reaguje na zmian�. Mo�na okre�li� to w ten spos�b: cz�steczka im mniejsza, tym g�upsza, wi�c wolniej spostrzega, �e jest teraz cz�ci� innej struktury.

��Antropomorfizujesz � oceni�a Valentine.

��Mo�e � zgodzi� si� Miro. � A mo�e nie.

��Istoty ludzkie s� organizmami � kontynuowa� obraz. � Ale filotyczne sploty ludzi dalece przewy�szaj� komplikacj� sploty wszelkich innych form �ycia.

��M�wisz teraz o tych sensacjach z Gangesu sprzed tysi�cy lat�� zauwa�y�a Valentine. � Nikt nie potrafi� wyci�gn�� sp�jnych wniosk�w z tych do�wiadcze�.

Badacze, sami Hindusi i to pobo�ni, zdo�ali jakoby wykaza�, i� ludzkie sploty filotyczne, w przeciwie�stwie do splot�w innych organizm�w, nie zawsze si�gaj� wprost do j�dra planety, by po��czy� cz�sto z filotami innych ludzi. Najcz�ciej wi��� w ten spos�b cz�onk�w rodzin, ale niekiedy r�wnie� student�w i nauczycieli, a czasem bliskich wsp�pracownik�w, nie wy��czaj�c samych badaczy. Gangeanie wnioskowali, �e to rozr�nienie mi�dzy lud�mi a wszelkim innym �yciem ro�linnym i zwierz�cym dowodzi, i� dusza ludzka jest wyniesiona na wy�szy poziom, bli�sza doskona�o�ci. Wierzyli, �e Doskonal�cy Si� tworz� jedno��, jak ca�e �ycie tworzy jedno�� ze �wiatem.

��To przyjemna, mistyczna teoria, ale pr�cz Hindus�w z Gangesu nikt nie traktuje jej powa�nie.

��Ja tak � o�wiadczy� Miro.

��Co kto lubi � mrukn�� Jakt.

��Nie jako religi�. Jako nauk�.

��Masz na my�li metafizyk�, zgadza si�? Odpowiedzia� jej obraz Mira.

��Filotyczne ��cza mi�dzy lud�mi zmieniaj� si� najszybciej, a Gangeanie udowodnili, �e reaguj� na ludzk� wol�. Je�li z rodzin� ��cz� ci� silne uczucia, wasze promienie filotyczne splataj� si� i jeste�cie jedno�ci�. Tak samo jak jedno�ci� s� r�ne atomy tej samej moleku�y.

Mi�a teoria � tak w�a�nie pomy�la�a, gdy us�ysza�a o niej po raz pierwszy. To by�o jakie� dwa tysi�ce lat temu, kiedy Ender m�wi� o zamordowanym rewolucjoni�cie na Mindanao. Zastanawiali si� wtedy, czy gangea�skie do�wiadczenia wykaza�yby, �e oni powi�zani s� jako brat i siostra. Czy w dzieci�stwie istnia�o mi�dzy nimi takie ��cze, i czy przetrwa�o odlot Endera do Szko�y Bojowej, gdy rozstali si� na ca�e sze�� lat? Ten pomys� bardzo si� Enderowi spodoba�, tak samo jak Valentine, ale po tej jedynej rozmowie nie wr�cili ju� do tego tematu. Idea splot�w filotycznych mi�dzy lud�mi pozosta�a jej w pami�ci w kategorii ��adna teoryjka�.

��Przyjemnie jest wierzy�, �e metafora ludzkiej jedno�ci posiada fizyczny odpowiednik.

��Pos�uchaj! � zawo�a� Miro. Wyra�nie nie chcia�, by zakwalifikowa�a jego pomys�y jako �przyjemne�. I znowu obraz doko�czy� za niego.

��Je�eli Gangeanie mieli racj�, to gdy istota ludzka decyduje si� na zwi�zek z inn� osob� lub staje si� cz�onkiem spo�eczno�ci, jest to fenomen nie tylko socjologiczny. Jest to r�wnie� fakt fizyczny. Filota, najmniejsza wyobra�ama cz�stka fizyczna� je�li mo�na fizycznym nazwa� co�, co nie posiada masy ani bezw�adno�ci� reaguje na akt ludzkiej woli.

��Dlatego w�a�nie tak trudno innym powa�nie traktowa� eksperymenty Gangean.

��Eksperymenty Gangean by�y przeprowadzone rzetelnie i uczciwie.

��Ale nikt poza nimi nie uzyska� takich wynik�w.

��Nikt inny nie potraktowa� ich dostatecznie powa�nie, by przeprowadzi� te same do�wiadczenia. Czy to ci� dziwi?

��Tak � przyzna�a Valentine. Ale zaraz przypomnia�a sobie, jak ta idea zosta�a o�mieszona w prasie naukowej, a r�wnocze�nie z entuzjazmem przyj�ta przez wariat�w wszelkiej ma�ci i wykorzystana przez tuzin ob��kanych religii. Czy po tym wszystkim ktokolwiek z naukowc�w m�g� liczy� na wsparcie finansowe dla takich bada�? Jak mia� rozwija� karier�, skoro inni uznawali go za zwolennika metafizycznej religii? � Nie, w�a�ciwie chyba nie.

Obraz Mira pokiwa� g�ow�.

��Je�li promie� filotyczny splata si�, reaguj�c na ludzk� wol�, dlaczego nie mo�na przypu�ci�, �e wszystkie sploty kierowane s� wol�? Ka�da cz�steczka, ca�a materia i energia, ka�de obserwowalne zjawisko we wszech�wiecie� dlaczego nie mog� by� wyrazem woli istot rozumnych?

��Przekroczyli�my granice gangea�skiego hinduizmu � stwierdzi�a Valentine. � Jak serio powinnam to potraktowa�? To, o czym m�wisz, to animizm. Najbardziej prymitywny typ religii. Wszystko �yje: ska�y, oceany�

��Nie � zaprotestowa� Miro. � �ycie to �ycie.

���ycie to �ycie � powt�rzy� program. � �ycie istnieje wtedy, gdy jaka� filota ma do�� si�y woli, by powi�za� razem moleku�y pojedynczej kom�rki, sple�� w jeden ich promienie. Silniejsza filota mo�e wiele kom�rek po��czy� w jeden organizm. Najsilniejsze ze wszystkich s� istoty inteligentne. Mo�emy przerzuca� nasze filotyczne z��cza, gdzie tylko zechcemy. Filotyczna baza �wiadomego �ycia jest jeszcze wyra�niejsza u innych znanych nam gatunk�w istot my�l�cych. Kiedy pequenino umiera i przechodzi do trzeciego �ycia, to jego filota o silnej woli zachowuje osobowo�� i przemieszcza si� ze ssakoidalnych zw�ok do �ywego drzewa.

��Reinkarnacja � zauwa�y� Jakt. � Filota to dusza.

��Tak w ka�dym razie dzieje si� z prosiaczkami � odpar� Miro.

��Z kr�low� kopca r�wnie� � doda� obraz Mira. � Odkryli�my filotyczne po��czenia, poniewa� zaobserwowali�my, �e robale komunikuj� si� ze sob� szybciej ni� �wiat�o. Zobaczyli�my, �e jest to mo�liwe. Pojedyncze robale s� tylko cz�ciami kr�lowej kopca, s� jej r�kami i nogami, a ona dla nich umys�em. To jeden ogromny organizm z setkami tysi�cy cia�. A jedynym po��czeniem mi�dzy nimi s� sploty filotycznych promieni.

By� to wizerunek wszech�wiata, jakiego Valentine nigdy dot�d nie rozwa�a�a. Oczywi�cie, jako historyk i biograf, my�la�a zwykle w terminach ludzi i spo�ecze�stw, a chocia� w dziedzinach fizycznych nie by�a ignorantk�, nie odebra�a te� szczeg�owej edukacji. Mo�e fizyk wiedzia�by od razu, dlaczego idea Mira jest absurdalna. Jednak z drugiej strony, fizyka ogranicza�yby pewnie pogl�dy akceptowane przez naukow� spo�eczno��, wi�c trudniej by�oby mu uzna� teori�, burz�c� podstawy ca�ej jego wiedzy. Nawet gdyby teoria by�a prawdziwa.

Podoba�a jej si� ta idea i chcia�aby, �eby okaza�a si� prawd�. Z bilion�w kochank�w, szepcz�cych do siebie: jeste�my jednym, mo�e niekt�rzy mieli racj�? Z miliard�w rodzin zwi�zanych ze sob� tak blisko, jakby posiada�y wsp�ln� dusz�, mo�e niekt�re naprawd� j� posiada�y na najbardziej podstawowym poziomie rzeczywisto�ci? Czy to nie przyjemna my�l?

Jakt nie by� a� tak zachwycony.

��My�la�em, �e nie powinni�my wspomina� o istnieniu kr�lowej kopca � o�wiadczy�. � To mia� by� sekret Endera.

��Nic nie szkodzi � uspokoi�a go Valentine. � W tej kabinie wszyscy o niej wiedz�.

Jakt spojrza� na ni� zniecierpliwiony.

��S�dzi�em, �e lecimy na Lusitani�, by pom�c w starciu z Gwiezdnym Kongresem. Co to wszystko ma wsp�lnego ze �wiatem rzeczywistym?

��Mo�e nic � westchn�a Valentine. � Mo�e wszystko. Na moment Jakt ukry� twarz w d�oniach, potem spojrza� na ni� z u�miechem, kt�ry w�a�ciwie nie by� u�miechem.

��Odk�d tw�j brat opu�ci� Trondheim, nie m�wi�a� o sprawach tak transcendentalnych.

To j� zabola�o, zw�aszcza �e wiedzia�a, i� w�a�nie o to mu chodzi�o. Czy�by po tylu latach Jakt wci�� by� zazdrosny o jej uczuciowy zwi�zek z Enderem? Czy wci�� go gniewa�o, �e przejmuje si� sprawami, kt�re dla niego nie mia�y znaczenia?

��Kiedy on odszed�, ja zosta�am.

Znaczy�o to: przecie� zda�am jedyny egzamin, jaki naprawd� si� liczy�. Dlaczego teraz we mnie zw�tpi�e�?

Jakt speszy� si�. To by�o w nim wspania�e: kiedy zrozumia�, �e si� myli, wycofywa� si� od razu.

��A kiedy ty wyruszy�a� � odpar� � ja poszed�em za tob�.

Co odebra�a jako: jestem przy tobie, nie jestem ju� zazdrosny o Endera a tak�e: przepraszam. P�niej, kiedy zostan� sami, powiedz� to sobie wprost. Nie powinni l�dowa� na Lusitanii z podejrzeniami i zazdro�ci� w sercu.

Miro, naturalnie, nie zdawa� sobie sprawy, �e Jakt i Valentine zawarli ju� pok�j. Dostrzeg� jedynie napi�cie mi�dzy nimi i uzna�, �e sam jest jego �r�d�em.

��Przepraszam � powiedzia�. � Nie chcia�em�

��Wszystko w porz�dku � uspokoi� go Jakt. � Wypad�em z roli.

��Nie ma �adnej roli � podkre�li�a Valentine i u�miechn�a si� do m�a. Odpowiedzia� u�miechem.

To w�a�nie chcia� widzie� Miro. Odpr�y� si� wyra�nie.

��M�w dalej � zach�ci�a Valentine.

��Przyjmijmy to wszystko jako za�o�enie � podj�� obraz Mira.

Valentine nie mog�a si� powstrzyma�. Wybuchn�a �miechem. Po cz�ci z tego, �e ca�a ta gangea�ska historia z filot� w roli duszy by�a tak trudna do przyj�cia. Po cz�ci za� dlatego, �e chcia�a roz�adowa� napi�cie mi�dzy sob� a Jaktem.

��Przepraszam � mrukn�a. � To bardzo silne �za�o�enie�. Je�li jest tylko wst�pem, to nie mog� si� doczeka� wniosk�w.

Miro zrozumia� to od razu i u�miechn�� si� w odpowiedzi.

��Mia�em du�o czasu na rozmy�lania � wyja�ni�. � Takie w�a�nie by�y moje spekulacje na temat istoty �ycia: wszystko we wszech�wiecie jest tylko zachowaniem filot. Ale jest jeszcze co�, o czym chcemy wam powiedzie�. I chyba te� zapyta�. � Zwr�ci� si� do Jakta. � To bardzo wa�ne dla powstrzymania Floty Lusita�skiej.

Jakt pokiwa� g�ow�.

��To mi�o, je�li od czasu do czasu kto� rzuci mi jak�� ko��. Valentine obdarzy�a go swym najbardziej czaruj�cym u�miechem.

��Rozumiem, �e b�dziesz mi wdzi�czny, kiedy ci kilka po�ami�. Jakt roze�mia� si� g�o�no.

��M�w dalej, Miro � poprosi�a Valentine. Odpowiedzia� jej obraz Mira.

��Je�li ca�a rzeczywisto�� jest tylko zachowaniem filot, to w oczywisty spos�b wi�kszo�� z nich jest inteligentna czy te� silna zaledwie dostatecznie, by dzia�a� jako mezon albo utrzymywa� w ca�o�ci neutron. Bardzo niewiele z nich ma do�� si�y woli, by sta� si� �ywymi, by kierowa� �ywym organizmem. A male�ki, bardzo male�ki u�amek jest do�� silny, by sterowa� nie, by by� organizmem �wiadomym. Mimo to jednak, nawet najbardziej z�o�ona i inteligentna istota, na przyk�ad kr�lowa kopca, jak wszystko inne jest u swych podstaw tylko filot�. Jej to�samo�� i �ycie bior� si� z roli, jak� wype�nia, ale tak naprawd� jest filot�.

��Moja ja�� moja wola� jest subatomow� cz�steczk�? � spyta�a Valentine.

��Zabawny pomys�. � Jakt z u�miechem pokiwa� g�ow�. � M�j but i ja jeste�my bra�mi.

Miro u�miechn�� si� blado. Za to jego obraz odpowiedzia�.

��Je�eli bra�mi s� gwiazda i atom wodoru, wtedy tak, istnieje pokrewie�stwo mi�dzy tob� a filotami tworz�cymi zwyk�e przedmioty, jak na przyk�ad tw�j but.

Valentine zauwa�y�a, �e Miro niczego nie subwokalizowa�. Sk�d program tworz�cy wizerunek ch�opca wzi�� por�wnanie z gwiazdami i atomami wodoru, skoro Miro mu nie podpowiedzia�? Valentine nigdy nie s�ysza�a o programie zdolnym do samodzielnego wyg�oszenia tak z�o�onej i jednocze�nie sensownej wypowiedzi.

��Mo�e istniej� we wszech�wiecie inne typy pokrewie�stwa, o kt�rych nie macie poj�cia � kontynuowa� obraz Mira. � Mo�e istnieje �ycie, jakiego jeszcze nie spotkali�cie.

Valentine dostrzeg�a, �e Miro jest niespokojny. Podniecony. Jakby nie podoba�o mu si� to, co robi jego wizerunek.

��O jakim �yciu m�wisz? � zapyta� Jakt.

��Jest pewne zjawisko, bardzo powszechne, a jednocze�nie ca�kowicie nie wyja�nione. Wszyscy traktuj� je jako co� naturalnego i nikt si� nim nie zainteresowa�. Chodzi o to, �e �adne ansiblowe po��czenie nie zosta�o nigdy przerwane.

��Bzdura � stwierdzi� Jakt. � Jeden z ansibli na Trondheimie nie dzia�a� przez sze�� miesi�cy. Nie zdarza si� to cz�sto, ale si� zdarza.

I znowu wargi Mira nie drgn�y, a obraz odpowiedzia� natychmiast. Miro wyra�nie nie kierowa� ju� programem.

��Nie twierdz�, �e ansible nigdy si� nie psuj�. M�wi� tylko, �e po��czenia, filotyczne sploty mi�dzy cz�ciami mezonu, nigdy nie zosta�y zerwane. Urz�dzenia ansibla mog� ulec awarii, oprogramowanie mo�e zawie��, ale nigdy jeszcze fragment mezonu w ansiblu nie przesun�� si�, nie dopu�ci�, by promie� filotyczny spl�t� si� z innym miejscowym mezonem czy nawet z s�siedni� planet�.

��Pole magnetyczne unieruchamia taki fragment � stwierdzi� Jakt.

��Rozbite mezony w naturze nie s� dostatecznie trwa�e, �eby�my mogli oceni�, jak si� zwykle zachowuj� � doda�a Valentine.

��Znam wszystkie typowe odpowiedzi � o�wiadczy� obraz. � Same bzdury. Takich odpowiedzi udzielaj� dzieciom rodzice, kiedy nie znaj� prawdy i nie chce im si� jej docieka�. Ludzie wci�� traktuj� ansible jak obiekty magiczne. Wszyscy s� zadowoleni, �e urz�dzenia dzia�aj�; gdyby pr�bowali rozstrzygn�� dlaczego, magia by znikn�a i ansible umilk�y.

��Nikt tak nie uwa�a � zaprotestowa�a Valentine.

��Wszyscy. Nawet gdyby trzeba by�o setek lat, tysi�ca lat czy trzech tysi�cy lat, do dzisiaj przynajmniej jedno z po��cze� musia�oby si� zerwa�. Jaki� fragment mezonu powinien przenie�� sw�j filotyczny promie�. Ale to si� nie zdarzy�o.

��Dlaczego? � zapyta� Miro.

Z pocz�tku Valentine uzna�a, �e Miro zada� pytanie retoryczne. Ale nie� patrzy� na ekran jak wszyscy. Oczekiwa�, by obraz mu odpowiedzia�.

��My�la�am, �e program referuje twoje przemy�lenia � rzuci�a.

��Referowa� � odpar� Miro. � Teraz ju� nie.

��A je�li jaka� istota �yje w filotycznych po��czeniach mi�dzy ansiblami? � zapyta� obraz.

��Jeste� pewna, �e tego chcesz? � spyta� Miro. Zwraca� si� do wizerunku na ekranie.

I wtedy obraz zmieni� si� w twarz m�odej kobiety, kt�rej Valentine nigdy przedtem nie widzia�a.

��A je�li jaka� istota mieszka w sieci filotycznych promieni ��cz�cych ansible na ka�dej planecie i ka�dym kosmolocie w granicach ludzkiego wszech�wiata? Je�li jest zbudowana z tych filotycznych po��cze�?

Je�li jej my�li rodz� si� w skr�tach i wibracjach rozbitych par? A jej wspomnienia zmagazynowane s� w komputerach wszystkich planet i wszystkich statk�w?

��Kim jeste�? � Valentine zwr�ci�a si� wprost do obrazu.

��Mo�e t�, kt�ra strze�e filotycznych po��cze� mi�dzy ansiblami. Mo�e nowym typem organizmu, kt�ry nie splata promieni, ale pilnuje ich splot�w, by nigdy si� nie zerwa�y. A je�li to prawda, to gdyby po��czenia uleg�y zerwaniu, gdyby zamar�y ansible� gdyby one zamilk�y, ja bym umar�a.

��Kim jeste�? � powt�rzy�a Valentine.

��Pozw�l, Valentine, �e przedstawi� ci Jane � wtr�ci� Miro. � Przyjaci�k� Endera. I moj�.

��Jane.

A wi�c Jane nie by�a kryptonimem wywrotowej grupy w administracji Gwiezdnego Kongresu. By�a programem komputerowym, skomplikowanym elementem software'u.

Nie. Je�li prawd� jest to, co sugerowa�a, to Jane by�a czym� wi�cej ni� programem. By�a istot� �yj�c� w paj�czynie filotycznych w��kien, przechowuj�c� swe wspomnienia w komputerach wszystkich �wiat�w. Je�li mia�a racj�, to sie� przecinaj�cych si� filotycznych nici, ��cz�cych ansible wszystkich planet, by�a jej cia�em, materi�. A filotyczne z��cza nigdy si� nie zrywa�y, poniewa� ona tak chcia�a.

��A teraz pytam wielkiego Demostenesa � odezwa�a si� Jane. � Czy jestem ramenem, czy varelse? Czy w og�le �yj�? Potrzebuj� twej odpowiedzi, poniewa� s�dz�, �e potrafi� zatrzyma� Flot� Lusita�sk�. Zanim jednak to uczyni�, musz� wiedzie�: czy warto za to umiera�?

S�owa Jane trafi�y Mira w samo serce. Mog�a powstrzyma� flot� � zrozumia� to od razu. Kongres uzbroi� kilka statk�w w System Dr M., ale nie wys�a� jeszcze rozkazu, by go u�y�. I nie m�g� go wys�a� tak, by Jane nie dowiedzia�a si� o tym pierwsza. A poniewa� ca�kowicie panowa�awa�a nad wszelkimi ansiblowymi po��czeniami, mog�a zatrzyma� ten rozkaz, zanim dotrze na miejsce.

Problem w tym, �e takie dzia�anie zdradzi Kongresowi jej istnienie. A przynajmniej u�wiadomi, �e dzieje si� co� niedobrego. Gdy flota nie potwierdzi otrzymania rozkazu, zostanie wys�any znowu. I znowu, i znowu. Im wi�cej Jane zablokuje wiadomo�ci, tym mocniej upewni Kongres, �e kto� w niedopuszczalnym stopniu przej�� sterowanie komputerami ansibli.

Mog�aby tego unikn��, nadaj�c fa�szyw� wiadomo��. Jednak musia�aby kontrolowa� ca�� komunikacj� mi�dzy statkami floty i mi�dzy flot� a stacjami planetarnymi. Tylko wtedy uda�oby si� przekona� Kongres, �e flota wie cokolwiek o rozkazie masakry. Mimo olbrzymich mo�liwo�ci Jane, w kr�tkim czasie zadanie musi j� przerosn��. W pewnym stopniu potrafi�a po�wi�ca� swoj� uwag� setkom, nawet tysi�com spraw r�wnocze�nie, ale Miro od razu zrozumia�, �e gdyby nawet nie robi�a nic innego, w �aden spos�b nie poradzi sobie z ca�ym nadzorem i wymaganymi ingerencjami.

Tak czy inaczej, tajemnica wyjdzie na jaw. A kiedy Jane opowiedzia�a o swoim planie, Miro wiedzia�, �e ma racj�. Najlepszym sposobem, kt�ry dawa� najmniejsz� szans� odkrycia jej istnienia, b�dzie odci�cie wszystkich ansiblowych ��cz pomi�dzy flot� i stacjami planetarnymi oraz pomi�dzy statkami floty. Niech ka�dy z nich trwa w izolacji, niech za�ogi zastanawiaj� si�, co zasz�o. Nie b�d� mieli wyboru; musz� przerwa� misj� albo wykonywa� pocz�tkowe rozkazy. Albo odlec�, albo dotr� nad Lusitani� nie uprawnieni do u�ycia Ma�ego Doktora.

Tymczasem jednak Kongres dowie si�, �e co� zasz�o. Mo�liwe, �e wobec zwyk�ej, biurokratycznej nieskuteczno�ci dzia�a� tej instytucji, nikt nie odgadnie, co takiego nast�pi�o. Ale w ko�cu kto� zrozumie, �e nie ma �adnego naturalnego, ludzkiego wyja�nienia. Kto� zrozumie, �e istnieje Jane � albo co� do niej podobnego. I �e mo�na j� zabi� przerywaj�c ca�� komunikacj� przez ansible. A kiedy si� tego dowiedz�, ona z pewno�ci� zginie.

��Mo�e nie. � Miro nie chcia� uwierzy�. � Mo�e zdo�asz uniemo�liwi� im dzia�anie. B�dziesz kontrolowa� ��czno�� planetarn�, �eby nie mogli nakaza� wy��czenia ansibli.

Nikt mu nie odpowiada�. Miro zrozumia�, dlaczego: Jane nie mo�e bez przerwy ingerowa� w ��czno�� planetarn�. W ko�cu rz�dy poszczeg�lnych planet samodzielnie dojd� do podobnych wniosk�w. Mo�e prze�y� w bezustannej wojnie ca�e lata, dekady, pokolenia. Lecz im bardziej b�dzie wykorzystywa� sw� w�adz�, tym wi�ksz� wzbudzi w ludzko�ci nienawi�� i strach. A� w ko�cu zginie.

��W takim razie ksi��ka � zaproponowa� Miro. � Jak Kr�lowa Kopca i Hegemon. Jak �ycie Cz�owieka. M�wca Umar�ych m�g�by j� napisa�. Przekona� ich, �eby tego nie robili.

��Mo�e � westchn�a Valentine.

��Ona nie mo�e zgin�� � upiera� si� Miro.

��Wiem, �e nie mo�emy jej prosi�, by podj�a takie ryzyko � o�wiadczy�a Valentine. � Ale je�li to jedyny spos�b, by ocali� kr�low� kopca I pequeninos�

Miro poczu� gniew.

��Nie wolno ci m�wi� o jej �mierci! Kim jest dla ciebie Jane? Programem, kawa�kiem kodu. Ale to nie tak! Ona jest prawdziwa, r�wnie prawdziwa jak kr�lowa kopca, jak ka�dy z prosiaczk�w�

��Dla ciebie chyba nawet bardziej.

��R�wnie prawdziwa. Zapominasz� �e znam prosiaczki jak w�asnych braci�

��Ale dopuszczasz my�l, �e unicestwienie ich mo�e by� moraln� konieczno�ci�.

��Nie przekr�caj moich s��w.

��Rozpl�tuj� je � odpar�a Valentine. � Zgadzasz si�, �e mo�esz ich utraci�, poniewa� i tak ju� ich utraci�e�. Za to strata Jane�

��Czy nie mog� wstawi� si� za ni� tylko dlatego, �e jest moj� przyjaci�k�? Czy tylko obcym wolno podejmowa� decyzje o �yciu i �mierci?

G��boki i spokojny g�os Jakta przerwa� k��tni�.

��Uspok�jcie si� oboje. Nie do was nale�y decyzja. Podejmie j� Jane. Ma prawo ocenia� warto�� w�asnego �ycia. Nie jestem filozofem, ale tyle wiem.

��Dobrze powiedziane � przyzna�a Valentine.

Miro wiedzia�, �e Jakt ma racj�. Wyb�r nale�a� do Jane. Ale nie m�g� si� z tym pogodzi�, poniewa� wiedzia�, co ona wybierze. Pozostawienie jej decyzji by�o identyczne z pro�b�, by zgodzi�a si� na samounicestwienie. A jednak w ostatecznym rozrachunku i tak sama postanowi. Czas p�yn�� dla niej tak szybko, zw�aszcza �e podr�owali z pr�dko�ci� przy�wietln�. Prawdopodobnie ju� podj�a decyzj�.

Tego by nie zni�s�. Nie wytrzyma�by straty Jane; sama my�l o tym odbiera�a mu spok�j. Nie chcia� okazywa� s�abo�ci przy tych ludziach. Dobrzy ludzie� Tak, to dobrzy ludzie, ale nie chcia�, by widzieli, jak traci panowanie nad sob�. Dlatego Miro pochyli� si�, zr�wnowa�y� cia�o i ostro�nie wsta� z fotela. By�o to trudne, gdy jedynie kilka mi�ni s�ucha�o jego woli. Przej�cie z mostka do kabiny wymaga�o najwy�szej koncentracji. Nikt nie poszed� za nim, nikt si� nawet nie odezwa�. By� im za to wdzi�czny.

Sam w kajucie, po�o�y� si� na koi i przywo�a� Jane. Ale nie na g�os. Subwokalizowa�, poniewa� taki mia� zwyczaj, gdy z ni� rozmawia�. Chocia� inni na pok�adzie ju� o niej wiedzieli, nie mia� zamiaru zmienia� przyzwyczaje�, kt�re pozwala�y zachowa� w tajemnicy jej istnienie.

��Jane � odezwa� si� bezg�o�nie.

��Tak? � odpowiedzia� g�os w jego uchu. Jak zawsze, wyobrazi� sobie, �e to g�os kobiety stoj�cej wprawdzie poza polem widzenia, ale blisko. Bardzo blisko. Zamkn�� oczy, by wyczu� j� wyra�niej. Lekki oddech na policzku i mu�ni�cie w�os�w, gdy przemawia cicho, a on odpowiada w ciszy.

��Zanim co� zdecydujesz, porozmawiaj z Enderem.

��Ju� rozmawia�am. Przed chwil�, kiedy si� nad tym zastanawiali�cie.

��Co powiedzia�?

���eby nic nie robi�. Nie podejmowa� decyzji, dop�ki nie wy�l� rozkazu.

��S�usznie. Mo�e tego nie zrobi�.

��Mo�e. Mo�e w�adz� obejmie nowa grupa, prowadz�ca inn� polityk�. Mo�e ta grupa zmieni zdanie. Mo�e propaganda Valentine odniesie skutek. Mo�e flota si� zbuntuje.

To ostatnie by�o tak ma�o prawdopodobne� Miro zrozumia�, �e Jane jest absolutnie przekonana, i� rozkaz zostanie wys�any.

��Jak pr�dko? � zapyta� Miro.

��Flota dotrze na miejsce za jakie� pi�tna�cie lat. Rok, mo�e mniej, po przybyciu tych dw�ch statk�w. Tak zaplanowa�am wasz� podr�. Rozkaz zostanie wydany troch� wcze�niej. Pewnie oko�o sze�ciu miesi�cy przed dotarciem do celu� to znaczy ko�o o�miu godzin, zanim flota wyjdzie z przy�wietlnej i wyhamuje do normalnej pr�dko�ci.

��Nie r�b tego.

��Jeszcze nie zdecydowa�am.

��Owszem, tak. Postanowi�a� to zrobi�. Nie odpowiedzia�a.

��Nie opuszczaj mnie � poprosi�.

��Nie opuszczam swoich przyjaci�, je�li nie musz� � odpar�a. � Niekt�rzy tak robi�, ale nie ja.

��Po prostu nie odchod�.

P�aka�. Czy widzia�a to, wyczuwa�a jako� poprzez klejnot w uchu?

��Spr�buj�.

��Znajd� inny spos�b, �eby ich powstrzyma�. Albo wymy�l, jak przenie�� si� poza sie� filotyczn�. Wtedy nie b�d� mogli ci� zabi�.

��To samo powiedzia� Ender.

��Wi�c zr�b to!

��Mog� szuka� sposobu, ale kto wie, czy on w og�le istnieje?

��Musi.

��W�a�nie dlatego zastanawiam si� czasem, czy naprawd� �yj�. Wy, istoty �ywe, my�licie, �e je�li bardzo czego� chcecie, to co� musi si� zdarzy�. Pragnienie z ca�ego serca ma moc sprawcz�.

��Jak szukasz czegokolwiek, skoro nie wierzysz, �e istnieje?

��Albo szukam, albo nie � stwierdzi�a Jane. � Co� mo�e mnie odci�gn�� albo znudz� si�, tak jak ludzie. Spr�buj� wymy�li� co� innego.

��Ale o tym my�l tak�e � nie ust�powa� Miro. � My�l, kim jeste�. Jak pracuje tw�j umys�. Nie zdo�asz ocali� �ycia, je�li najpierw nie zrozumiesz, �e w og�le to �ycie rozpocz�a�. A kiedy ju� zrozumiesz siebie�

��Wtedy mo�e wykonam swoj� kopi� i gdzie� j� przechowam.

��Mo�e.

��Mo�e � powt�rzy�a jak echo.

Wiedzia� jednak, �e sama w to nie wierzy. On tak�e nie. Istnia�a w filotycznej sieci ansibli. Mog�a przechowa� w�asne wspomnienia w komputerach wszystkich planet i ka�dym statku w przestrzeni, ale nie mia�a gdzie umie�ci� swej ja�ni, gdy� wymaga�a ona sieci filotycznych ��czy.

Chyba �e�

��A co z ojcowskimi drzewami na Lusitanii? Przecie� one komunikuj� si� filotycznie.

��To nie to samo � wyja�ni�a Jane. � Nie cyfrowo. To nie jest kodowane w taki spos�b jak ansible.

��Mo�e i nie cyfrowo, ale jako� przekazuj� informacje. I to dzia�a przez filoty. A kr�lowa kopca? Przekazuje polecenia robalom.

��Na to nie ma szans. Zbyt prosta struktura. Jej system nie tworzy sieci. Oni wszyscy s� po��czeni tylko z ni�.

��Sk�d mo�esz wiedzie�, �e si� nie uda, je�li nie wiesz nawet dok�adnie, jak sama dzia�asz?

��No dobrze. Pomy�l� o tym.

��My�l intensywnie � powiedzia�.

��Znam tylko jeden spos�b my�lenia � przypomnia�a Jane.

��Chcia�em powiedzie�, �eby� po�wi�ci�a temu uwag�.

Potrafi�a �ledzi� kilka tor�w my�lowych r�wnocze�nie, ale jej my�li mia�y priorytety, wiele r�nych poziom�w uwagi. Miro nie chcia�, by odsun�a studia nad sob� na kt�ry� z niskich poziom�w.

��Po�wi�c� uwag� � obieca�a.

��W takim razie wymy�lisz co� � stwierdzi�. � Na pewno.

Przez chwil� nie odpowiada�a. Uzna�, �e zako�czy�a rozmow�. My�li rozbieg�y si�. Spr�bowa� sobie wyobrazi�, jak b�dzie wygl�da� jego �ycie � nadal w tym ciele, ale bez Jane. To mo�e nast�pi�, zanim jeszcze dotr� do Lusitanii. A je�li tak, ta podr� oka�e si� najwi�kszym b��dem jego �ycia. Lec�c z szybko�ci� przy�wiedn� przeskoczy� trzydzie�ci lat czasu rzeczywistego. Trzydzie�ci lat, kt�re m�g� sp�dzi� z Jane. Mo�e wtedy poradzi�by sobie jako� z jej strat�. Ale utraci� j� teraz, po kilku tygodniach znajomo�ci� Wiedzia�, �e �zy bior� si� z �alu nad sob�, ale roni� je mimo wszystko.

��Miro � odezwa�a si�.

��S�ucham.

��Jak mog� wymy�li� co�, czego nikt wcze�niej nie wymy�li�? Przez chwil� nie potrafi� zrozumie�.

��Miro, jak mog� odkry� co�, co nie jest logicznym wnioskiem z tego, do czego ludzie ju� doszli i gdzie� zapisali?

��Bez przerwy wymy�lasz r�ne rzeczy � stwierdzi� Miro.

��Pr�buj� poj�� co� niepoj�tego. Szukam odpowiedzi na pytania, kt�rych istoty ludzkie nigdy nie pr�bowa�y stawia�.

��Potrafisz tego dokona�?

��Je�li nie jestem zdolna do oryginalnych my�li, czy oznacza to, �e jestem tylko programem komputerowym, kt�ry wymkn�� si� spod kontroli?

��Do diab�a, Jane! Wi�kszo�� ludzi przez ca�e �ycie nie mia�a ani jednej oryginalnej my�li. � Roze�mia� si� cicho. � Czy to znaczy, �e s� ziemnymi ma�pami, kt�re wymkn�y si� spod kontroli?

��P�aka�e� � zauwa�y�a.

��Tak.

��Nie wierzysz, �e znajd� jakie� rozwi�zanie. My�lisz, �e zgin�.

��Wierz�, �e mo�esz znale�� rozwi�zanie. Naprawd�. Ale boj� si� mimo to.

��Boisz si�, �e umr�.

��Boj� si�, �e ci� utrac�.

��Czy to b�dzie a� takie straszne? Utraci� mnie?

��O Bo�e � szepn��.

��Czy b�dziesz t�skni� za mn� przez godzin�? � dopytywa�a si�. � Przez dzie�? Przez rok?

Czego od niego chcia�a? Zapewnienia, �e kiedy odejdzie, nie zostanie zapomniana? �e kto� b�dzie za ni� t�skni�? Dlaczego w to w�tpi? Czy�by go jeszcze nie pozna�a?

A mo�e jest dostatecznie ludzka, by pragn�� potwierdzenia tego, o czym i tak ju� wie?

��Zawsze � odpowiedzia�.

Tym razem ona si� roze�mia�a. �artobliwie.

��Nie b�dziesz �y� tak d�ugo.

��Co� podobnego�

Kiedy tym razem umilk�a, nie powr�ci�a wi�cej i Miro pozosta� sam na sam ze swymi my�lami.

Qing-jao nie by�a ju� ma�� dziewczynk�, kt�rej d�onie krwawi�y w ukryciu. Kiedy wykazano, �e jest bogos�ysz�c�, jej �ycie uleg�o ca�kowitej przemianie. Po dziesi�ciu latach zaakceptowa�a g�os bog�w i swoje miejsce w spo�ecze�stwie. Nauczy�a si� przyjmowa� przywileje i honory jako dary przeznaczone w istocie dla bog�w, nie dla siebie. Nie by�a zarozumia�a � tego nauczy� j� ojciec. Przeciwnie, by�a coraz bardziej pokorna, gdy bogowie i ludzie sk�adali na jej barkach wi�ksze j i wi�ksze ci�ary.

Swe obowi�zki traktowa�a powa�nie i znajdowa�a w nich rado��. W ci�gu dziesi�ciu lat zako�czy�a swe trudne, ale wspania�e studia. Cia�o kszta�towa�a i doskonali�a w towarzystwie innych dzieci � przez biegi, p�ywanie, jazd� konn�, walk� na miecze, walk� na kije, walk� na r�ce. Jej pami��, podobnie jak pami�� jej r�wie�nik�w, wype�ni�y obce s�owa: w starku, powszechnie u�ywanej mowie gwiazd, wpisywanej do komputer�w; w starochi�skim, gard�owo �piewanym i rysowanym w pi�knych ideogramach na ry�owym papierze lub piasku; i w nowochi�skim, zwyczajnie wypowiadanym ustami i notowanym znakami normalnego alfabetu na zwyk�ym papierze albo na ziemi. Nikogo nie dziwi�o � z wyj�tkiem samej Qing-jao � �e pozna�a te j�zyki o wiele szybciej i dok�adniej ni� inne dzieci.

Niekt�rzy wyk�adowcy przychodzili tylko do niej. Tak poznawa�a nauki przyrodnicze i histori�, matematyk� i muzyk�. Co tydzie� wraca�a do ojca i sp�dza�a z nim p� dnia. Pokazywa�a mu, czego si� nauczy�a, i czeka�a na ocen�. Pochwa�a z jego ust sprawia�a, �e Qing-jao ta�czy�a z rado�ci przez ca�� drog� powrotn�; w wyniku najl�ejszej przygany przez ca�e godziny �ledzi�a s�oje drewna w klasie. Dopiero wtedy czu�a si� znowu godna, by wr�ci� do lekcji.

Cz�� nauki odbywa�a si� w samotno�ci. Rozumia�a, jak silny by� ojciec: potrafi� na d�ugi czas sprzeciwi� si� poleceniom bog�w. Wiedzia�a, �e gdy bogowie ��daj� rytua�u oczyszczenia, pragnienie� potrzeba pos�usze�stwa jest tak ogromna, �e nie mo�na im odm�wi�. A jednak ojciec to potrafi� � przynajmniej tak d�ugo, �e nigdy nie dokonywa� rytua�u publicznie. Qing-jao pragn�a takiej si�y; zacz�a wi�c uczy� si� dyscypliny op�niania. Kiedy bogowie dawali pozna� jej pora�aj�c� niegodno��, kiedy oczy same zaczyna�y szuka� w deskach pod�ogi linii s�oj�w albo d�onie zdawa�y si� niezno�nie brudne, czeka�a. Pr�bowa�a koncentrowa� si� na tym, w czym uczestniczy�a, i odsuwa� rytua� jak najd�u�ej.

Z pocz�tku tryumfem by�o zyskanie ca�ej minuty. A kiedy wreszcie kruszy� si� jej op�r, bogowie karali j�, czyni�c oczyszczenie bardziej pracoch�onnym, trudniejszym ni� zwykle. Qing-jao nie rezygnowa�a jednak. By�a przecie� c�rk� Ha� Fei-tzu. I z czasem, przez lata, odkry�a to, co wiedzia� ojciec: mo�na �y� z tym pragnieniem, zamkn�� je cz�sto na ca�e godziny, niczym jasny p�omie� ukryty w szkatu�ce z p�przejrzystego nefrytu � niebezpieczny, straszny ogie� bog�w, p�on�cy w jej sercu.

Potem, kiedy by�a sama, mog�a otworzy� t� szkatu�k� i wypu�ci� p�omie�. Nie w jednej strasznej erupcji, ale powoli, stopniowo, wype�niaj�c si� �wiat�em, kiedy pochyla�a g�ow� i �ledzi�a s�oje drewna w deskach pod�ogi. Albo stoj�c nad u�wi�con� mis� rytualnego mycia, spokojnie i metodycznie szorowa�a r�ce pumeksem, �ugiem i aloesem.

W ten spos�b wykorzysta�a gniewny g�os bog�w, by nauczy� si� dyscypliny oddawania czci. Jedynie w rzadkich chwilach nag�ych rozterek traci�a panowanie nad sob� i rzuca�a si� na pod�og� przy nauczycielu albo go�ciu. Te poni�enia przyjmowa�a jako napomnienie, �e w�adza bog�w jest absolutna, �e jedynie dla w�asnej zabawy pozwalaj� jej zwykle na samokontrol�. Qing-jao wystarcza�a ta niedoskona�a dyscyplina. Nie mog�a przecie� dor�wna� w doskona�o�ci ojcu. Jego niezwyk�a szlachetno�� wynika�a z szacunku, jakim darzyli go bogowie. Nie ��dali publicznego poni�enia. Ona nic jeszcze nie uczyni�a, by zas�u�y� na taki zaszczyt.

I wreszcie jej edukacja obejmowa�a jeden dzie� tygodniowo pomocy w s�usznym trudzie zwyk�ych ludzi. S�uszny trud, oczywi�cie, nie by� prac�, jak� zwykli ludzie na co dzie� wykonywali w swych biurach i fabrykach. S�uszny trud oznacza� wyczerpuj�c� mord�g� na polach ry�owych. Ka�dy m�czyzna, kobieta i dziecko na Drodze musia� wykonywa� t� prac�, brodzi� w wodzie po kostki, pochyla� si�, sadzi� i zbiera� ry�� albo zrzec si� obywatelstwa.

��W ten spos�b oddajemy cze�� naszym przodkom � wyja�ni� jej ojciec, kiedy jeszcze by�a ca�kiem ma�a. � Pokazujemy, �e nikt z nas nie wyniesie si� ponad ich trud.

Ry� otrzymany drog� s�usznego trudu by� uznawany za �wi�ty. Sk�adano go jako ofiar� w przybytkach bo�ych, zjadano w dni �wi�t; w ma�ych miseczkach ofiarowywano domowym b�stwom.

Kiedy�, gdy Qing-jao mia�a dwana�cie lat, dzie� by� przera�liwie upalny, a ona chcia�a jak najszybciej doko�czy� sw�j projekt badawczy.

��Nie ka� mi dzisiaj chodzi� na pola ry�owe � poprosi�a nauczyciela. � To, co robi� tutaj, jest o wiele wa�niejsze.

Nauczyciel sk�oni� si� i wyszed�, ale wkr�tce potem w jej pokoju zjawi� si� ojciec. Trzyma� ci�ki miecz. Qing-jao krzykn�a przera�ona, gdy wzni�s� kling� nad jej g�ow�. Czy chcia� j� zabi� za to, �e przem�wi�a blu�nierczo? Ale nie� Nie skrzywdzi� jej � jak mog�a w og�le o tym pomy�le�? Miecz spad� na jej terminal komputera. Metalowe cz�ci powygina�y si�, plastyk pop�ka� i pofrun�� na wszystkie strony. Maszyna by�a zniszczona.

Ojciec nie podni�s� g�osu. Naj�agodniejszym szeptem powiedzia�: � Po pierwsze bogowie. Po drugie przodkowie. Po trzecie lud. Po czwarte w�adcy. Na ko�cu ty.

By�o to najklarowniejszy wyk�ad Drogi. To by�a przyczyna zasiedlenia tego �wiata. Zapomnia�a o tym: je�li mia�a zbyt wiele zaj��, by wykonywa� s�uszny trud, to zesz�a z Drogi.

Zawsze ju� mia�a o tym pami�ta�. I z czasem nauczy�a si� kocha� s�o�ce pra��ce jej kark, wod� ch�odn� i m�tn� wok� st�p i d�oni, �ody�ki ry�u jak palce si�gaj�ce z b�ota na spotkanie jej palc�w. Oblepiona b�otem z p�l ry�owych, nigdy nie czu�a si� nieczysta, gdy� wiedzia�a, �e pobrudzi�a si� w s�u�bie bog�w.

Wreszcie, w wieku szesnastu lat, uko�czy�a studia. Musia�a tylko wykaza� si� jako kobieta doros�a � w zadaniu dostatecznie trudnym i wa�nym, by mo�na je powierzy� wy��cznie komu� z bogos�ysz�cych.

Wesz�a do pokoju wielkiego Ha� Fei-tzu. Tak jak jej pok�j, by� du�y i prawie pusty; jak u niej, za legowisko s�u�y�a prosta mata na pod�odze; jak u niej, g��wne miejsce zajmowa� st� z terminalem komputera. Zawsze kiedy wchodzi�a do pokoju ojca, terminal wy�wietla� co� w powietrzu � wykresy, tr�jwymiarowe modele, symulacje w czasie rzeczywistym, s�owa� Najcz�ciej s�owa. Litery albo ideogramy b�yszcza�y w powietrzu na wirtualnych stronach, przewracaj�cych si� do przodu i do ty�u, obok siebie, gdy ojciec je por�wnywa�.

W pokoju Qing-jao nie by�o nic wi�cej. Jednak ojciec nie �ledzi� s�oj�w drewna, wi�c nie potrzebowa� a� takiej surowo�ci. Mimo to umeblowa� pok�j z prostot�. Jeden chodnik � rzadko kiedy ozdobny. Jeden niski stolik, a na nim jedna rze�ba. Jeden obraz na nagich �cianach. A poniewa� pok�j by� du�y, ka�da z tych rzeczy gin�a niemal, jak cichy g�os wo�aj�cy z wielkiej dali.

Pok�j przekazywa� go�ciom wyra�n� wiadomo��: Ha� Fei-tzu wybra� prostot�. Dla czystej duszy wystarcza�a jedna rzecz z ka�dej kategorii.

Qing-jao odbiera�a jednak ca�kiem inne przes�anie. Wiedzia�a bowiem to, z czego nie zdawa� sobie sprawy nikt obcy: chodnik, stolik, rze�ba i obraz zmieniano codziennie. I nigdy jeszcze nie rozpozna�a �adnej z tych rzeczy. Przyswoi�a wi�c nast�puj�c� lekcj�: czystej duszy nie wolno si� przyzwyczaja� do �adnego przedmiotu. Czysta dusza codziennie musi odkrywa� co� nowego.

Poniewa� zjawi�a si� tu oficjalnie, nie stan�a za krzes�em, nie studiowa�a ekranu i nie pr�bowa�a odgadn��, nad czym pracuje ojciec. Tym razem ukl�k�a na �rodku pokoju, na g�adkim chodniku koloru jaja pliszki, z niewielk� plam� w rogu. Spu�ci�a g�ow� i nawet nie patrzy�a na plam�. Po chwili ojciec wsta� i podszed� do niej.

��Ha� Qing-jao � powiedzia�. � Niech zobacz� wsch�d s�o�ca na twarzy mej c�rki.

Podnios�a g�ow� i spojrza�a na niego z u�miechem. U�miechn�� si� w odpowiedzi.

��To, co ci polec�, nie jest �atwym zadaniem, nawet dla osoby do�wiadczonej i doros�ej � oznajmi�.

Qing-jao sk�oni�a g�ow�. Spodziewa�a si�, �e ojciec wyznaczy jej trudn� prac�. By�a gotowa spe�ni� jego wol�.

��Sp�jrz na mnie, Qing-jao. Wyprostowa�a si� i popatrzy�a mu w oczy.

��To nie b�dzie szkolna praca. To zadanie z prawdziwego �wiata, kt�re przekaza� mi Gwiezdny Kongres. Od niego mog� zale�e� losy narod�w, lud�w i �wiat�w.

Qing-jao ju� wcze�niej by�a zdenerwowana, ale teraz s�owa ojca obudzi�y w niej l�k.

��Musisz wi�c zleci� to zadanie komu�, kto zas�uguje na zaufanie. Nie dziecku bez �adnego do�wiadczenia.

��Od lat nie jeste� ju� dzieckiem, Qing-jao. Czy wys�uchasz, jakie mam dla ciebie zadanie?

��Tak, ojcze.

��Co wiesz o Flocie Lusita�skiej?

��Mam powiedzie� wszystko?

��Powiedz to, co uwa�asz za wa�ne.

A wi�c to sprawdzian, czy w tej szczeg�lnej sprawie potrafi oddzieli� kwestie istotne od nieistotnych.

��Flot� wys�ano dla poskromienia zbuntowanej kolonii na Lusitanii, gdzie zuchwale z�amano prawa zakazuj�ce ingerencji w �ycie jedynej znanej cywilizacji obcych.

Czy to wystarczy? Nie� Ojciec nadal czeka�.

��Od samego wyruszenia floty trwa�y kontrowersje � m�wi�a dalej. � Niepokoje wzbudza�y eseje przypisywane osobie zwanej Demostenesem.

��Konkretnie, jakie niepokoje?

��Demostenes ostrzega� kolonie, �e Flota Lusita�ska stanowi niebezpieczny precedens. �e jest tylko kwesti� czasu, nim Gwiezdny Kongres u�yje si�y, by wymusi� tak�e ich pos�usze�stwo. �wiatom katolickim i katolickim mniejszo�ciom Demostenes obwieszcza�, �e Gwiezdny Kongres pr�buje ukara� biskupa Lusitanii za pos�anie misjonarzy, aby zbawili od piek�a dusze prosiaczk�w. Naukowcom Demostenes przesy�a� wiadomo��, �e nara�ona jest zasada niezale�nych bada�, �e ca�ej planecie grozi atak tylko dlatego, �e o�mieli�a si� przedk�ada� opinie uczonych pracuj�cych na miejscu ponad decyzje urz�dnik�w oddalonych o wiele lat �wiednych. A wszystkich Demostenes przekonywa�, �e Flota Lusita�ska zosta�a wyposa�ona w System Destrukcji Molekularnej. To oczywiste k�amstwo, ale niekt�rzy uwierzyli.

��Jak skuteczne by�y te teksty? � zapyta� ojciec.

��Nie wiem.

��Bardzo skuteczne. Pi�tna�cie lat temu pierwsze z nich wywo�a�y w koloniach tak wielki odd�wi�k, �e doprowadzi�y niemal do rewolucji.

Rewolucja w koloniach? Pi�tna�cie lat temu? Qing-jao wiedzia�a tylko o jednym takim wydarzeniu, ale nie u�wiadamia�a sobie, �e mia�o jaki� zwi�zek z esejami Demostenesa. Zarumieni�a si�.

��To rok Traktatu Kolonialnego, twojego pierwszego wielkiego paktu.

��Nie by� m�j � odpar� Ha� Fei-tzu. � Nale�a� w r�wnej mierze do Kongresu i kolonii. Dzi�ki niemu zdo�ali�my unikn�� straszliwego konfliktu. A Flota Lusita�ska kontynuuje sw� wielk� misj�.

��Osobi�cie napisa�e� ka�de s�owo traktatu, ojcze.

��Czyni�c to, wyrazi�em jedynie pragnienia i ch�ci, istniej�ce wcze�niej w sercach ludzi po obu stronach konfliktu. By�em urz�dnikiem.

Qing-jao sk�oni�a g�ow�. Zna�a prawd�; znali j� wszyscy. By� to pocz�tek �wietno�ci Ha� Fei-tzu, gdy� nie tylko spisa� pakt, ale te� przekona� obie strony, by przyj�y go niemal bez poprawek. Od tego czasu sta� si� jednym z najbardziej zaufanych doradc�w Kongresu. Codziennie otrzymywa� wiadomo�ci od najwa�niejszych ludzi na wszystkich planetach. Je�li wola� nazywa� si� urz�dnikiem, to jedynie dlatego, �e by� cz�owiekiem wielkiej skromno�ci. Qing-jao wiedzia�a te�, �e matka umiera�a, gdy ojciec dokonywa� tego dzie�a. Taki mia� charakter: nie zaniedba� ani �ony, ani obowi�zku. Nie m�g� ocali� �ycia mamy, ale m�g� uratowa� �ycie tych, kt�rzy zgin�liby w wojnie.

��Qing-jao, dlaczego uwa�asz, �e oczywistym k�amstwem jest twierdzenie, jakoby Flota Lusita�ska zosta�a wyposa�ona w System Dr M?

��Poniewa�� poniewa� to potworne. Zniszczyliby ca�y �wiat, jak Ender Ksenob�jca. Taka moc nie ma prawa ani powodu istnienia we wszech�wiecie.

��Kto ci� tego nauczy�?

��Przyzwoito�� mnie nauczy�a � odpar�a Qing-jao. � Bogowie stworzyli gwiazdy i planety� Czym�e jest cz�owiek, by o�miela� si� je unicestwia�?

��Jednak bogowie stworzyli r�wnie� prawa natury, kt�re umo�liwiaj� niszczenie planet i gwiazd. Czym�e jest cz�owiek, by odrzuca� to, co daj� bogowie?

Qing-jao zamilk�a wzburzona. Nie s�ysza�a jeszcze, by ojciec przemawia� w obronie wojny. Nienawidzi� wojny w ka�dej postaci.

��Pytam ci� po raz drugi: kto ci powiedzia�, �e taka moc nie ma prawa ani powodu istnienia we wszech�wiecie?

��To moja w�asna idea.

��Ale to zdanie jest dok�adnym cytatem.

��Tak. Z Demostenesa. Je�li jednak uwierz� w ide�, staje si� moj�. Ty mnie tego uczy�e�.

��Musisz by� ostro�na. Nim uwierzysz w ide�, musisz zrozumie� wszelkie jej konsekwencje.

��Ma�ego Doktora nie wolno u�y� przeciwko Lusitanii, a zatem nie powinien by� tam pos�any.

Ha� Fei-tzu z powag� skin�� g�ow�.

��Sk�d wiesz, �e nie wolno go u�y�?

��Poniewa� to zniszczy�oby pequeninos, m�ody i wspania�y lud, kt�ry pragnie zrealizowa� sw�j potencja� jako gatunek obdarzony �wiadomo�ci�.

��Jeszcze jeden cytat.

��Ojcze, czyta�e� �ycie Cz�owieka?

��Czyta�em.

��Wi�c jak mo�esz w�tpi�, �e nale�y chroni� pequeninos?

��M�wi�em, �e czyta�em �ycie Cz�owieka. Nie powiedzia�em, �e w nie uwierzy�em.

��Nie wierzysz?

��Ani wierz�, ani nie wierz�. Ksi��ka ukaza�a si� ju� po zniszczeniu lusita�skiego ansibla. Mo�liwe zatem, �e nie tam powsta�a, a skoro tak, to jest tylko fikcj�. To tym bardziej prawdopodobne, �e podpisa� j� �M�wca Umar�ych�. Tym samym imieniem podpisano r�wnie� Kr�low� Kopca i Hegemona, pochodz�ce sprzed tysi�cy lat. Kto� wyra�nie pr�bowa� wykorzysta� szacunek, jaki ludzie �ywi� dla tych staro�ytnych dzie�.

��Ja wierz�, �e �ycie Cz�owieka jest prawdziwe.

��Masz do tego prawo, Qing-jao. Ale dlaczego wierzysz? Poniewa� wydawa�o mi si� prawdziwe, gdy je czyta�am. Czy mo�e powiedzie� to ojcu? Tak, jemu mo�e powiedzie� wszystko.

��Poniewa�, gdy je czyta�am, czu�am, �e musi by� prawdziwe.

��Rozumiem.

��Teraz wiesz, �e jestem g�upia.

��Wr�cz przeciwnie. Wiem, �e jeste� m�dra. Kiedy s�yszysz prawdziw� histori�, jaka� cz�� ciebie odpowiada na ni�, niezale�nie od sztuki, niezale�nie od dowod�w. Mo�e by� niezr�cznie opowiedziana, ale wci�� b�dziesz j� kocha�, je�li kochasz prawd�. Mo�e by� najbardziej oczywistym zmy�leniem, lecz ty nadal b�dziesz wierzy� w prawd�, jak� zawiera. Poniewa� nie mo�esz odrzuci� prawdy, cho�by okrywa�y j� �achmany.

��Wi�c jak to mo�liwe, �e nie wierzysz w �ycie Cz�owieka?

��Wyrazi�em si� niejasno. M�wimy o dw�ch r�nych znaczeniach s��w �prawda� i �wiara�. Ty wierzysz, �e opowie�� jest prawdziwa, poniewa� zareagowa�o na nie twoje g��bokie wyczucie prawdy. Lecz to wyczucie prawdy nie reaguje na sfer� fakt�w w tej opowie�ci, na to, czy opisuje ona rzeczywiste wydarzenia w rzeczywistym �wiecie. Twoje wewn�trzne wyczucie prawdy reaguje na sfer� przyczynowo�ci opowie�ci: na to, czy wiernie ukazuje ona spos�b funkcjonowania wszech�wiata, spos�b, w jaki bogowie realizuj� sw� wol� w�r�d ludzkich istot.

Qing-jao zastanawia�a si� tylko przez chwil�, nim ze zrozumieniem kiwn�a g�ow�.

���ycie Cz�owieka mo�e by� uniwersalnie prawdziwe, ale fa�szywe w szczeg�ach.

��Tak � potwierdzi� Ha� Fei-tzu. � Mo�esz przeczyta� ksi��k� i zaczerpn�� z niej wielkiej m�dro�ci. Czy jednak ta ksi��ka prezentuje dok�adny wizerunek pequeninos? W to trudno uwierzy�: ssakopodobny gatunek, kt�ry po �mierci przekszta�ca si� w drzewa? To pi�kne jako przeno�nia. �mieszne jako nauka.

��Ale czy mo�esz by� tego pewien, ojcze?

��Nie, pewien by� oczywi�cie nie mog�. Natura stworzy�a bardzo wiele dziwnych istot. Mo�liwe zatem, �e �ycie Cz�owieka jest opisem rzeczywisto�ci. Dlatego ani wierz� w nie, ani nie wierz�. Trzymam je cierpliwie w zawieszeniu. Czekam. Ale czekaj�c, nie wymagam, by Kongres traktowa� Lusitani� tak, jakby zamieszkiwa�y j� te ba�niowe istoty z �ycia Cz�owieka. Z tego co wiemy, pequeninos mog� stanowi� dla nas naprawd� �miertelne zagro�enie. Przecie� s� to obcy.

��S� ramenami.

��W opowie�ci. Rameni czy varelse, my nie mamy o tym poj�cia. Flota niesie Ma�ego Doktora, poniewa� mo�e si� okaza� niezb�dny dla ratowania ludzko�ci przed niewyobra�aln� gro�b�. Nie my b�dziemy decydowa�, czy nale�y go u�y�. Zdecyduje Kongres. Nie my mieli�my decydowa�, czy nale�y go wys�a�. Kongres zdecydowa�. I z pewno�ci� nie my powinni�my decydowa�, czy powinien istnie�. Bogowie postanowili, �e taka bro� jest mo�liwa i istnie� mo�e.

��A wi�c Demostenes mia� racj�. Flota ma System Dr M.

��Tak.

��I rz�dowe dokumenty, kt�re Demostenes opublikowa�� by�y prawdziwe?

��Tak.

��Ale� ojcze� ty sam, wraz z wielu innymi, g�osi�e�, �e to fa�szerstwo.

��Jak bogowie przemawiaj� tylko do wybranej garstki, tak i sekrety w�adc�w powinny by� znane jedynie tym, kt�rzy w�a�ciwie u�yj� tej wiedzy. Demostenes zdradza wielkie tajemnice ludziom, kt�rzy nie potrafi� m�drze ich wykorzysta�. Dla dobra tych ludzi nale�y usun�� je z ich �wiadomo�ci. Jedynym sposobem ukrycia raz ods�oni�tej tajemnicy jest zast�pienie jej k�amstwem. Wiedza o prawdzie ponownie staje si� wtedy sekretem.

��T�umaczysz mi, �e Demostenes nie jest k�amc�, a Kongres nas oszukuje.

��T�umacz� ci, �e Demostenes jest nieprzyjacielem bog�w. M�dry w�adca nigdy nie wys�a�by Floty Lusita�skiej, nie daj�c jej mo�liwo�ci reagowania na wszelkie okoliczno�ci. Ale Demostenes, wykorzystuj�c sw� wiedz� o wyposa�eniu Floty w Ma�ego Doktora, chcia� zmusi� Kongres do jej odwo�ania. Chce zatem odebra� w�adz� tym, kt�rym bogowie zlecili kierowanie ludzko�ci�. Co czeka ludzi, je�li zechc� odrzuci� w�adc�w naznaczonych przez bog�w?

��Chaos i cierpienia � odpar�a Qing-jao. Historia pe�na by�a okres�w chaosu i cierpie�, nim wreszcie bogowie zes�ali silnych w�adc�w i instytucje utrzymuj�ce porz�dek.

��Demostenes m�wi� prawd� o Ma�ym Doktorze. Czy s�dzi�a�, �e nieprzyjaciele bog�w nigdy nie m�wi� prawdy? Chcia�bym, �eby tak by�o. �atwiej by�my ich wtedy rozpoznali.

��Je�li wolno nam k�ama� w s�u�bie bog�w, jakie jeszcze przest�pstwa mo�emy pope�ni�?

��Czym jest przest�pstwo?

��Dzia�aniem wbrew prawu.

��Jakiemu prawu?

��Rozumiem. Kongres stanowi prawa, wi�c prawem jest wszystko, co Kongres zdecyduje. Ale Kongres sk�ada si� z m�czyzn i kobiet, kt�rzy mog� by� dobrzy albo �li.

��Teraz jeste� bli�sza prawdy. Nie mo�emy pope�nia� przest�pstw w s�u�bie Kongresu, poniewa� to Kongres stanowi prawa. Gdyby jednak Kongres sta� si� z�y, to b�d�c mu pos�uszni tak�e czyniliby�my z�o. To sprawa sumienia. Jednak�e w takim przypadku Kongres z pewno�ci� utraci�by mandat niebios. A my, bogos�ysz�cy, nie musimy czeka� i waha� si�, jak inni. Je�li bogowie odm�wi� Kongresowi wsparcia, dowiemy si� o tym natychmiast.

��Zatem k�ama�e� dla Kongresu, poniewa� Kongres rz�dzi z woli niebios.

��I wiedzia�em, �e pomagaj�c im zachowa� sekret, dzia�am zgodnie z wol� bog�w i dla dobra ludzi.

Qing-jao nigdy jeszcze nie my�la�a w ten spos�b o Kongresie. Wszystkie znane jej ksi��ki historyczne ukazywa�y go jako instytucj� jednocz�c� ca�� ludzko��. Dzia�ania Kongresu zawsze by�y szlachetne. Teraz zrozumia�a, �e nie wszystkie musia�y wydawa� si� dobre, co nie oznacza�o jednak, �e takimi nie s�.

��Musz� od bog�w dowiedzie� si�, czy wola Kongresu jest tak�e ich wol� � stwierdzi�a.

��Uczynisz to? � zapyta� Ha� Fei-tzu. � Czy b�dziesz pos�uszna woli Kongresu, cho�by wydawa�a ci si� z�em, dop�ki Kongres posiada mandat niebios?

����dasz przysi�gi?

��Tak.

��Zatem: tak. B�d� pos�uszna, dop�ki posiadaj� mandat niebios.

��Musia�em uzyska� od ciebie to przyrzeczenie, bo tego wymagaj� przepisy bezpiecze�stwa Kongresu � rzek� Ha� Fei-tzu. � Inaczej nie m�g�bym powierzy� ci zadania. � Odchrz�kn��. � Teraz jednak prosz� ci� o inn� przysi�g�.

��Z�o�� j�, je�li b�d� mog�a.

��Ta przysi�ga jest� bierze si� z wielkiej mi�o�ci. Ha� Qing-jao, czy b�dziesz s�u�y� bogom we wszystkich rzeczach, na wszystkie sposoby, przez ca�e swe �ycie?

��Ojcze, niepotrzebna jest taka przysi�ga. Czy bogowie nie wybrali mnie ju� i swym g�osem nie wskazali drogi?

��A jednak prosz� ci� o ni�.

��Zawsze, we wszystkich rzeczach, na wszystkie sposoby b�d� s�u�y�a bogom.

Ku jej zdumieniu, ojciec ukl�kn�� i chwyci� j� za r�ce. �zy pop�yn�y mu po policzkach.

��Unios�a� z mego serca najci�sze brzemi�, jakie kiedykolwiek na nim spocz�o.

��Jak to uczyni�am, ojcze?

��Zanim umar�a, twoja matka prosi�a mnie o obietnic�. Powiedzia�a, �e skoro ca�a jej osobowo�� wyra�a�a si� w oddaniu bogom, tylko w jeden spos�b mog� ci pom�c j� pozna�: ucz�c ci�, by� tak�e s�u�y�a bogom. Przez ca�e swe �ycie obawia�em si�, �e mo�esz zawie��, mo�esz odwr�ci� si� od bog�w. Mo�esz ich znienawidzi�. Albo �e nie b�dziesz godna s�uchania ich g�osu.

To uderzy�o Qing-jao w samo serce. Zawsze zdawa�a sobie spraw�, jak niegodna jest w oczach bog�w� Nawet gdy nie wymagali, by obserwowa�a czy �ledzi�a s�oje drewna. Dopiero teraz dowiedzia�a si�, jak wielka by�a stawka: mi�o�� jej matki.

��Teraz rozwia�y si� moje l�ki. Jeste� idealn� c�rk�, Qing-jao. Ju� teraz dobrze s�u�ysz bogom. Ale po twej przysi�dze mog� mie� pewno��, �e nigdy si� nie cofniesz. Wielka rado�� powstanie w niebia�skim domu, gdzie mieszka twoja matka.

Naprawd�? W niebiosach wiedz� o moich s�abo�ciach. Ty, ojcze, widzisz tylko, �e jeszcze bog�w nie zawiod�am. Matka z pewno�ci� wie, jak niewiele brakowa�o i jak bardzo jestem nieczysta w ich oczach.

Lecz by� tak uradowany� Nie o�mieli�a si� wyjawi�, �e l�ka si� tego dnia, gdy wszyscy zobacz� jej niegodno��. Dlatego obj�a go.

Nie mog�a si� powstrzyma� przed zapytaniem.

��Ojcze, naprawd� s�dzisz, �e mama s�ysza�a moj� przysi�g�?

��Mam nadziej� � potwierdzi� Ha� Fei-tzu. � Je�li nie, bogowie z pewno�ci� przechowaj� w muszli echo twych s��w. B�dzie je s�ysze�, ile razy przy�o�y do niej ucho.

Takie zmy�lone historie opowiadali sobie, gdy by�a jeszcze dzieckiem. Qing-jao odepchn�a od siebie l�k i szybko znalaz�a odpowied�.

��Nie. Bogowie przechowaj� dotyk naszego u�cisku i wplot� go w szal. B�dzie go nosi� na ramionach, kiedy zima nawiedzi niebiosa.

Poczu�a ulg�, �e ojciec nie powiedzia�: tak. Mia� tylko nadziej�, �e mama s�ysza�a jej przysi�g�. Mo�e jednak nie s�ysza�a� i nie b�dzie a� tak rozczarowana, kiedy jej c�rka zawiedzie.

Ojciec uca�owa� j� i wsta�.

��Teraz jeste� gotowa, by pozna� swoje zadanie � o�wiadczy�.

Wzi�� j� za r�k� i zaprowadzi� do sto�u. Czeka�a, kiedy siada�. Stoj�c, niewiele by�a wy�sza ni� on na siedz�co. Zapewne uro�nie jeszcze, cho� mia�a nadziej�, �e niewiele. Nie chcia�a sta� si� jak jedna z tych wielkich, pot�nych kobiet, kt�re na polach d�wiga�y ci�ary. Lepiej by� myszk� ni� wieprzem, powiedzia�a jej wiele lat temu Mu-pao.

Ojciec wy�wietli� na ekranie gwiezdn� map�. Od razu rozpozna�a ten obszar. W samym centrum tkwi� system Lusitanii, cho� skala by�a zbyt ma�a, by dostrzec poszczeg�lne planety.

��W �rodku jest Lusitania � powiedzia�a. Ojciec kiwn�� g�ow�. Wpisa� kilka instrukcji.

��Sp�jrz teraz � poleci�. � Nie na ekran, na moje palce. To plus identyfikacja g�osu to has�o, kt�re otworzy ci dost�p do niezb�dnych informacji.

Patrzy�a, jak wpisuje �4Banda�. Od razu zrozumia�a, do czego odnosi si� to has�o. Przodkini� serca jej matki by�a Jiang-qing, wdowa po pierwszym Komunistycznym Imperatorze, Mao Ze-Dongu. Kiedy Jiang-qing i jej sprzymierze�cy utracili w�adz� w wyniku Spisku Tch�rzy, wrogowie okre�lali ich mianem �Bandy Czworga�. Matka Qing-jao by�a prawdziw� c�rk�-serca tej wspania�ej, prze�ladowanej kobiety. I za ka�dym razem, kiedy Qing-jao poda kod dost�pu, uhonoruje przodkinie-serca matki. Ojciec �askawie jej na to pozwoli�.

Na ekranie pojawi�y si� zielone kropki. Przeliczy�a je szybko, niemal pod�wiadomie. By�o ich dziewi�tna�cie, w pewnej odleg�o�ci od Lusitanii. Otacza�y j� ze wszystkich stron.

��Czy to Flota Lusita�ska?

��To ich pozycje sprzed pi�ciu miesi�cy. � Nacisn�� kilka klawiszy. Zielone punkty znikn�y. � A to ich pozycje dzisiaj.

Przyjrza�a si�, lecz nie znalaz�a ani jednego zielonego punktu. A jednak ojciec wyra�nie spodziewa� si�, �e co� widzi.

��Czy s� ju� na Lusitanii?

��Statki s� tam, gdzie je widzisz � odpar� ojciec. � Pi�� miesi�cy temu flota znikn�a.

��Gdzie si� podzia�a?

��Nikt tego nie wie.

��Czy to by� bunt?

��Nikt tego nie wie.

��Ca�a flota?

��Wszystkie statki.

��Co masz na my�li m�wi�c: znikn�a? Ojciec u�miechn�� si�.

��Brawo, Qing-jao. Zada�a� w�a�ciwe pytanie. Nikt ich nie widzia�, by�y w kosmosie. A zatem nie znikn�y fizycznie. Mog� nadal lecie� dawnym kursem. Znikn�y w tym sensie, �e stracili�my z nimi wszelki kontakt.

��Ansible?

��Zamilk�y. Wszystkie w tym samym trzyminutowym okresie. �adna transmisja nie zosta�a przerwana. Jedna si� ko�czy�a, a nast�pna� ju� nie nadesz�a.

��Po��czenia wszystkich statk�w ze wszystkimi planetami? Wsz�dzie? To niemo�liwe. Nawet wybuch� je�li m�g�by si� zdarzy� tak silny� ale i tak nie mog�o chodzi� o to samo wydarzenie. Statki by�y zbyt szeroko rozstawione wok� Lusitanii.

��Owszem, Qing-jao, mog�o. Je�li potrafisz sobie wyobrazi� tak wielki kataklizm� na przyk�ad gwiazda Lusitanii mog�a si� sta� supernov�. Min� dziesi�ciolecia, nim zobaczymy b�ysk, nawet na najbli�szych �wiatach. Problem w tym, �e by�aby to najbardziej nieprawdopodobna supernova w historii. Nie niemo�liwa, ale bardzo ma�o prawdopodobna.

��By�yby tak�e pewne wcze�niejsze oznaki katastrofy. Jakie� zmiany w stanie gwiazdy. Czy instrumenty na statkach co� wykry�y?

��Nie. Dlatego nie uwa�amy, by chodzi�o o jakikolwiek znany fenomen astrofizyczny. Naukowcy nie umiej� zaproponowa� �adnego wyt�umaczenia. Pr�bowali�my wi�c zbada� mo�liwo�� sabota�u. Sprawdzili�my, czy nie by�o w�ama� do komputer�w ansibli. Szukaj�c �lad�w spisku w�r�d za��g, przeczesali�my akta personelu statk�w. Przeprowadzili�my analiz� wszystkich transmisji, badaj�c, czy spiskowcy nie porozumiewali si� ze sob�. Sprawdzono wszystko, co tylko nadawa�o si� do sprawdzenia. Policja na ka�dej z planet przeprowadzi�a �ledztwa� zbadali�my kontakty operator�w ansibli.

��Chocia� nie przekazuj� �adnych sygna��w, po��czenia wci�� s� otwarte?

��A jak my�lisz?

Qing-jao zaczerwieni�a si�.

��Oczywi�cie �e tak, cho�by nawet flot� zaatakowano Systemem Dr M. Ansible s� zwi�zane fragmentami cz�stek subatomowych. A te pozostan�, cho�by nawet gwiazdolot rozpad� si� w py�.

��Nie wstyd� si�, Qing-jao. M�drcy nie dlatego s� m�drzy, �e nie pope�niaj� b��d�w. S� m�drzy, gdy� poprawiaj� swe b��dy, gdy tylko je zauwa��.

Jednak Qing-jao zaczerwieni�a si� z innego powodu. Krew t�tni�a jej w skroniach, poniewa� dopiero teraz zrozumia�a, jakie zadanie powierzy jej ojciec. Ale to przecie� niemo�liwe. Nie m�g� zada� jej problemu, kt�rego nie rozwi�za�y tysi�ce ludzi m�drzejszych i starszych.

��Ojcze � szepn�a. � Jakie jest moje zadanie?

Wci�� liczy�a, �e chodzi o jak�� drobn� kwesti� zwi�zan� ze znikni�ciem floty. Jednak nim jeszcze odpowiedzia�, wiedzia�a, �e p�onna to nadzieja.

��Masz znale�� wszelkie mo�liwe wyja�nienia znikni�cia floty � o�wiadczy�. � I obliczy� prawdopodobie�stwo ka�dego z nich. Gwiezdny Kongres musi wiedzie�, jak to si� sta�o, i dopilnowa�, by nie zdarzy�o si� nigdy wi�cej.

��Ale� ojcze, mam dopiero szesna�cie lat. Czy nie znasz wielu innych, m�drzejszych ode mnie?

��Mo�e s� zbyt m�drzy, by podj�� si� tego zadania. A ty jeste� dostatecznie m�oda, by nie uwierzy� we w�asn� nieomylno��. Dostatecznie m�oda, by pomy�le� o rzeczach niemo�liwych i wykry�, dlaczego mog� by� mo�liwe. A przede wszystkim, bogowie przemawiaj� do ciebie niezwykle wyra�nie, moje cudowne dziecko, moja Ja�niej�ca Blaskiem.

Tego w�a�nie si� ba�a: �e ojciec liczy na jej sukces z powodu szczeg�lnej �aski bog�w. Nie pojmowa�, jak niegodna jest w ich oczach, jak ma�o j� lubi�.

I jeszcze jedno�

��A je�li mi si� uda? Je�li odkryj�, gdzie jest Flota Lusita�ska, i wznowi� komunikacj�? Czy nie b�dzie wtedy moj� win�, gdy flota zniszczy Lusitani�?

��To dobrze, �e twoj� pierwsz� my�l� jest wsp�czucie dla mieszka�c�w Lusitanii. Gwiezdny Kongres z�o�y� obietnic�, i� nie u�yje Systemu Dr M., p�ki nie oka�e si� to absolutnie konieczne. A to tak ma�o prawdopodobne, �e nie mog� uwierzy�, by si� sta�o. Jednak gdyby nawet dosz�o do tego, do Kongresu nale�y decyzja. Jak m�wi� m�j przodek-serca: �Cho� m�drzec wymierza �agodn� kar�, to nie ze wsp�czucia; cho� wymierza kar� surow�, to nie z okrucie�stwa; post�puje tylko zgodnie z obyczajem w�a�ciwym w danej chwili. Okoliczno�ci zmieniaj� si� zale�nie od wieku, a sposoby rozwi�zywania ich zmieniaj� si� wraz z okoliczno�ciami�. Mo�esz by� pewna, �e post�powanie Gwiezdnego Kongresu wobec Lusitanii nie wyniknie ze wsp�czucia czy okrucie�stwa, ale z kierowania si� dobrem ca�ej ludzko�ci. Dlatego w�a�nie s�u�ymy w�adcom: poniewa� s�u�� ludziom, kt�rzy s�u�� przodkom, kt�rzy s�u�� bogom.

��Ojcze, niegodna by�am, my�l�c inaczej � rzek�a Qing-jao. Nie tylko wiedzia�a, ale czu�a sw� nieczysto��. Chcia�a umy� r�ce. Chcia�a prze�ledzi� s��j. Powstrzyma�a si� jednak. Zaczeka.

Cokolwiek uczyni�, my�la�a, sprowadzi to straszne konsekwencje. Je�li zawiod�, ojciec utraci szacunek Kongresu, a zatem i szacunek wszystkich na Drodze. A to wyka�e, i� nie jest godzien, by po �mierci zosta� wybranym bogiem.

A je�li odnios� sukces, wynikiem mo�e by� ksenocyd. Cho� wyb�r nale�y do Kongresu, b�d� wiedzia�a, �e ja to umo�liwi�am. Na mnie spadnie cz�� odpowiedzialno�ci. Cokolwiek zrobi�, czeka mnie kl�ska i skalanie niegodziwo�ci�.

I wtedy ojciec przem�wi� do niej, jak gdyby bogowie ukazali mu serce c�rki.

��Tak, jeste� niegodna � rzek�.�� I nawet teraz pozostajesz niegodna w swych my�lach.

Qing-jao zarumieni�a si� i spu�ci�a g�ow� � nie dlatego, �e jej my�li s� tak wyra�nie widoczne, ale �e w og�le ma takie niepos�uszne my�li.

Ojciec delikatnie po�o�y� jej d�o� na ramieniu.

��Wierz� jednak, �e bogowie uczyni� ci� godn� � powiedzia�. � Gwiezdny Kongres posiada mandat niebios, ale i ty zosta�a� wybrana, by kroczy� w�asn� drog�. Wielkie dzie�o mo�e si� powie��. Czy spr�bujesz?

��Spr�buj�. � I zawiod�, ale to nie zdziwi nikogo. A ju� najmniej bog�w, kt�rzy wiedz�, �e nie jestem ich godna.

��Wszystkie archiwa zostan� ci udost�pnione, kiedy wypowiesz swoje imi� i wpiszesz has�o. Zawiadom mnie, gdyby� potrzebowa�a pomocy.

Dumnie wyprostowana opu�ci�a pok�j ojca i zmusi�a si�, by wolno wej�� po schodach do siebie. Dopiero kiedy zamkn�a drzwi, rzuci�a si� na kolana i poczo�ga�a po pod�odze. �ledzi�a linie s�oj�w, a� w ko�cu ma�o co ju� widzia�a. A tak bardzo by�a niegodna, �e nawet wtedy nie czu�a si� do ko�ca oczyszczona. Wysz�a do toalety i tam szorowa�a r�ce, a� wiedzia�a, �e bogowie s� zadowoleni. Dwa razy s�u��cy chcieli jej przerwa�, dostarczaj�c posi�ek albo wiadomo�� � nie obchodzi�o jej jak� � ale widz�c, �e obcuje z bogami, pochylali z szacunkiem g�owy i odchodzili cicho.

Jednak to nie mycie r�k w ko�cu j� oczy�ci�o. Nast�pi�o to, gdy wypchn�a z serca ostatni �lad w�tpliwo�ci. Gwiezdny Kongres posiada mandat niebios. Ona musi wi�c pozby� si� zw�tpienia. Cokolwiek uczyni� z Flot� Lusita�sk�, z pewno�ci� wype�ni� wol� bog�w. Jej obowi�zkiem jest w tym dopom�c. A je�li post�puje zgodnie z wol� bog�w, ci otworz� jej drog� do rozwi�zania problemu. Za ka�dym razem, gdy pomy�li inaczej, kiedy w pami�ci odezw� si� s�owa Demostenesa, musi wymaza� je, powtarzaj�c sobie, �e b�dzie pos�uszna w�adcom, kt�rzy rz�dz� z woli niebios.

Nim uspokoi�a umys�, d�onie mia�a zaczerwienione, nakrapiane plamkami krwi, s�cz�cej si� z warstw �ywej sk�ry, tak bliskiej teraz powierzchni. W�a�nie tak rodzi si� moje zrozumienie prawdy, pomy�la�a. Je�eli zmyj� dostatecznie wiele w�asnej �miertelno�ci, prawda bog�w przes�czy si� ku �wiat�u.

Wreszcie poczu�a si� czysta. By�o ju� p�no i oczy mia�a zm�czone. Mimo to usiad�a przed terminalem i rozpocz�a prac�.

��Poka� mi dane wszystkich bada�, prowadzonych do tej pory nad znikni�ciem Floty Lusita�skiej � poleci�a. � Zacznij od najnowszych.

Niemal od razu nad terminalem zab�ysn�y s�owa, strona po stronie, w r�wnych szeregach niby �o�nierze maszeruj�cy na front.

Czyta�a jedn�, przewija�a j�, a wtedy ods�ania�a si� kolejna. Czyta�a przez siedem godzin, a� uleg�a s�abo�ci cia�a. Zasn�a przed terminalem.

Nowa odmiana ziemniak�w gin�a. Ender widzia� brunatne kr�gi na li�ciach, widzia� po�amane �odygi, tak kruche, �e p�ka�y od najl�ejszego podmuchu wiatru. Dzi� rano wszystkie by�y jeszcze zdrowe. Choroba pojawi�a si� nagle, z tak pora�aj�cymi efektami, �e m�g� to by� jedynie wirus descolady.

Ela i Novinha b�d� rozczarowane. Bardzo liczy�y na t� odmian�. Ela, pasierbica Endera, pracowa�a nad genem, kt�ry spowoduje, �e ka�da kom�rka organizmu b�dzie wytwarza� trzy r�ne zwi�zki chemiczne, hamuj�ce dzia�anie wirusa descolady lub niszcz�ce go. Novinha, �ona Endera, pr�bowa�a wytworzy� gen, kt�ry uczyni�by j�dro kom�rki niedost�pnym dla wszelkich moleku� wi�kszych ni� jedna dziesi�ta rozmiaru wirusa. Do tej odmiany ziemniak�w wprowadzi�y oba geny, a gdy wczesne testy wykaza�y, �e cechy si� utrwali�y, Ender przeni�s� sadzonki na farm� eksperymentaln�. Wraz z asystentami opiekowa� si� nimi od sze�ciu tygodni. Na poz�r wszystko sz�o dobrze.

Gdyby metoda by�a skuteczna, mo�na by wykorzysta� j� u wszystkich zwierz�t i ro�lin, dostarczaj�cych po�ywienia ludziom na Lusitanii. Jednak wirus descolady by� za sprytny i w ko�cu pokonywa� wszelkie ich strategie.

Mimo wszystko, sze�� tygodni to lepiej ni� normalne dwa-trzy dni.

Mo�e wpadli na w�a�ciwy trop.

A mo�e sprawy zasz�y ju� za daleko. Kiedy Ender przyby� na Lusitani�, nowe odmiany ziemskich ro�lin i zwierz�t wytrzymywa�y nawet dwadzie�cia lat, nim descolada rozszyfrowa�a i rozerwa�a ich �a�cuchy genetyczne. Jednak w ostatnich latach wirus jakby dokona� prze�omu i dowoln� ziemsk� moleku�� genetyczn� dekodowa� w ci�gu kilku dni, a czasem nawet godzin.

Ostatnio tylko jedno pozwala�o kolonistom uprawia� ro�liny i hodowa� zwierz�ta: �miertelny dla wirus�w aerozol. Byli w�r�d ludzi tacy, kt�rzy chcieliby spryska� ca�� planet� i raz na zawsze pozby� si� descolady.

Dzia�anie takie by�o niepraktyczne, ale mo�liwe. Istnia�y inne powody zaniechania tego pomys�u. Descolada by�a absolutnie niezb�dna do rozmna�ania wszystkich miejscowych form �ycia. ��cznie z prosiaczkami � pequeninos, inteligentnymi mieszka�cami tego �wiata. Cykl reprodukcji wi�za� je nierozerwalnie z jedynym miejscowym gatunkiem drzew. Gdyby zniszczono wirusa, obecna generacja pequeninos by�aby ostatni�. To ksenocyd.

W tej chwili pomys�, by uczyni� co�, co zniszczy prosiaczk�w, zosta�by natychmiast odrzucony przez wi�ksz� cz�� mieszka�c�w Milagre, wioski ludzi. W tej chwili. Ender wiedzia� jednak, ilu zmieni�oby zdanie, gdyby dowiedzieli si� o pewnych faktach. Na przyk�ad, jedynie garstka zdawa�a sobie spraw�, �e descolada ju� dwukrotnie przystosowa�a si� do �rodka chemicznego, u�ywanego do jej niszczenia. Ela i Novinha opracowa�y kilka nowych wersji wirycydu, wi�c nast�pnym razem, gdy wirus przestanie reagowa�, b�d� mogli od razu przej�� na kolejny. Podobnie, musieli ju� raz zmieni� inhibitor, utrzymuj�cy przy �yciu ludzi, bez wyj�tku zara�onych wirusem descolady. �rodek dodawano do �ywno�ci, wi�c ka�dy cz�owiek przyjmowa� go przy posi�ku.

Jednak�e dzia�anie wszystkich inhibitor�w i wirycyd�w opiera�o si� na tej samej podstawowej zasadzie. Pewnego dnia wirus descolady � tak samo jak dostosowa� si� do ziemskich gen�w � nauczy si� przeciwdzia�a� ca�ej klasie �rodk�w chemicznych. Wtedy nie b�dzie mia�o znaczenia, ile nowych wersji maj� w rezerwie. Descolada w ci�gu paru dni wyczerpie zapas.

Tylko kilka os�b wiedzia�o, jak niepewne jest przetrwanie Milagre. Ta grupa by�a �wiadoma, �e wszystko zale�y od pracy Novinhy i Eli, ksenobiolog�w Lusitanii. I �e trudno jest im wyprzedza� descolad�, a je�li kiedy� zostan� w tyle, nast�pi katastrofa.

Bardzo dobrze. Gdyby koloni�ci to zrozumieli, wielu by powiedzia�o: skoro i tak descolada musi nas kiedy� pokona�, pozb�d�my si� jej od razu. Przykro nam, �e musz� zgin�� prosiaczki, ale maj�c do wyboru ich i nas, wolimy, �eby to byli oni.

Ender m�g� sobie patrze� na to obiektywnie, z perspektywy filozofa. M�g� powtarza�, �e lepiej, je�li zginie jedna niewielka ludzka kolonia ni� cala inteligentna rasa. Wiedzia�, �e te argumenty nie przem�wi� do ludzi na Lusitanii. Tu chodzi�o o ich w�asne �ycie, o �ycie ich dzieci. Absurdem by�oby oczekiwa�, �e zechc� umiera� za obcy gatunek, kt�rego nie rozumieli, i kt�ry tylko nieliczni w og�le lubili. Genetycznie nie mia�oby to sensu � ewolucja wspiera tylko takie gatunki, kt�re potrafi� chroni� w�asne geny. Cho�by sam biskup obwie�ci�, �e wol� bo�� jest, by ludzie oddali swe �ycie za prosiaczk�w, bardzo niewielu zechcia�oby go pos�ucha�.

Nie jestem pewien, pomy�la� Ender, czy sam by�bym zdolny do takiej ofiary. Chocia� nie mam w�asnych dzieci. Chocia� prze�y�em ju� zag�ad� �wiadomej rasy� chocia� sam j� spowodowa�em i wiem, jaki to straszny ci�ar� nie jestem pewien, czy pozwoli�bym umiera� ludzkimi istotom. Umiera� z g�odu, gdy zniszczeniu ulegn� plony, albo o wiele bole�niej, gdy powr�ci descolada jako choroba, zdolna w przeci�gu kilku dni poch�on�� ludzkie cia�o.

A jednak� czy m�g�bym si� zgodzi� na zniszczenie pequeninos? Czy pozwoli�bym na jeszcze jeden ksenocyd?

Podni�s� z�aman� �odyg� ziemniaka z plamistymi li��mi. Novinha musi j� obejrze�. Zbadaj�, ona albo Ela, i potwierdz� to, co ju� teraz jest oczywiste. Kolejn� pora�k�.

W�o�y� �odyg� do sterylnej torebki.

��M�wco.

To odezwa� si� Sadownik, asystent Endera i jego najbli�szy przyjaciel w�r�d prosiaczk�w. Sadownik by� synem pequenino o imieniu Cz�owiek, kt�rego Ender osobi�cie przeni�s� do �trzeciego �ycia�, drzewnego stadium cyklu �yciowego. Teraz Ender podni�s� w g�r� przezroczyst� plastykow� torebk� tak, by Sadownik zobaczy� li�cie ro�liny.

��Rzeczywi�cie, zupe�nie martwa � przyzna� Sadownik, bez �adnej dostrzegalnej emocji. To w�a�nie najbardziej niepokoi�o w pocz�tkowym okresie pracy z pequeninos. To by�a najsilniejsza bariera, uniemo�liwiaj�ca akceptacj� wi�kszo�ci kolonist�w. Pequeninos nie okazywali emocji, kt�re ludzie mogliby �atwo, odruchowo zinterpretowa�. Prosiaczki nie by�y mi�e czy s�odkie � by�y po prostu dziwne.

��Spr�bujemy jeszcze raz � stwierdzi� Ender. � My�l�, �e zbli�amy si� do celu.

��Twoja �ona ci� szuka � oznajmi� Sadownik.

S�owo ��ona�, nawet przet�umaczone na j�zyk ludzki, taki jak stark, nios�o w sobie dla pequenino tyle napi�cia, �e nie potrafi� wymawia� go naturalnie. Sadownik prawie je wyskrzecza�. Idea ��ony� tak by�a pot�na w�r�d pequeninos, �e chocia� rozmawiaj�c bezpo�rednio z Novinh� potrafi�y zwraca� si� do niej po imieniu, to m�wi�c do jej m�a, okre�la�y j� wy��cznie tytu�em.

��W�a�nie do niej szed�em � odpar� Ender. � M�g�by� zmierzy� i sfilmowa� te ziemniaki?

Sadownik skoczy� pionowo w g�r�. Jak pra�ona kukurydza � pomy�la� Ender. Cho� twarz prosiaczka pozosta�a � dla ludzkich oczu � bez wyrazu, ten pionowy skok by� oznak� zachwytu. Sadownik uwielbia� prac� ze sprz�tem elektronicznym. Fascynowa�y go maszyny, a zajmowanie si� nimi podwy�sza�o jego status w�r�d m�czyzn pequenino. Natychmiast zacz�� wypakowywa� kamer� i komputer, kt�re zawsze nosi� ze sob� w torbie.

��Kiedy sko�czysz, przygotuj prosz� t� wyizolowan� sekcj� do spalania b�yskowego � doda� Ender.

��Tak, tak � powiedzia� Sadownik. � Tak, tak, tak.

Ender westchn��. Pequeninos bardzo si� irytowali, gdy ludzie m�wili im co�, o czym ju� wiedzieli. Sadownik zna� oczywi�cie procedur� post�powania, gdy descolada przystosuje si� do nowej odmiany � �nauczony� wirus nale�a�o zniszczy�, p�ki by� odizolowany. Nie wolno pozwala�, by ca�a populacja wirus�w descolady odnosi�a korzy�ci z tego, o czym dowiedzia� si� jeden szczep. Dlatego Ender nie powinien o tym przypomina�. A jednak w ten w�a�nie spos�b istoty ludzkie zaspokaja�y swe poczucie odpowiedzialno�ci � sprawdzaj�c ponownie, cho� wiedzia�y, �e to niepotrzebne.

Sadownik by� tak zaj�ty, �e nie zauwa�y�, jak Ender schodzi z pola. Ender wszed� do baraku �luzy, rozebra� si� i w�o�y� ubranie do sterylizatora. Potem rozpocz�� oczyszczaj�cy taniec: r�ce wysoko w g�r�, obr�t, kucni�cie, powstanie, by promieniowanie i gazy dotar�y do wszystkich cz�ci cia�a. Odetchn�� g��boko przez nos i usta, zakaszla� � jak zawsze � gdy� gazy ledwie si� mie�ci�y w granicach ludzkiej tolerancji. Pe�ne trzy minuty z �zawi�cymi oczami i pieczeniem w p�ucach, z machaniem r�kami, kucaniem i wstawaniem: nasz rytualny pok�on wszechmocnej descoladzie. W ten spos�b poni�amy si� przed absolutnym w�adc� �ycia na tej planecie.

Wreszcie proces dobieg� ko�ca; jakbym piek� si� na ro�nie, pomy�la� Ender. Kiedy �wie�e powietrze wpad�o wreszcie do �luzy, wyj�� ze sterylizatora ubranie i jeszcze gor�ce w�o�y� na siebie. Kiedy tylko st�d wyjdzie, ca�y barak zostanie podgrzany i temperatura ka�dej powierzeni daleko przekroczy granic� odporno�ci termicznej wirusa descolady. Nic nie mog�o tam prze�y� podczas ko�cowego etapu oczyszczania. Gdy znowu kto� tu wejdzie, wszystko b�dzie idealnie sterylne.

Mimo to Ender nie m�g� pozby� si� my�li, �e wirus descolady zdo�a si� jako� wydosta� � je�li nie przez �luz�, to przez delikatne pole destrukcyjne, niby niewidzialny mur twierdzy otaczaj�cej obszar upraw do�wiadczalnych. Teoretycznie, ka�da moleku�a wi�ksza ni� sto atom�w przy przekraczaniu tej bariery ulega�a rozpadowi. Po obu stronach p�oty chroni�y ludzi i prosiaczk�w przed przypadkowym zb��dzeniem do �mierciono�nej strefy. Ender jednak cz�sto wyobra�a� sobie, co by si� sta�o, gdyby kto� spr�bowa� przekroczy� pole destrukcyjne. Ka�da kom�rka cia�a zginie natychmiast, gdy rozpadn� si� aminokwasy. By� mo�e cia�o pozostanie fizyczn� ca�o�ci�, lecz w wyobra�ni Ender zawsze widzia�, jak rozsypuje si� w py� unoszony wiatrem, zanim jeszcze zd��y opa�� na ziemi�.

Najbardziej niepokoi� go fakt, �e dzia�anie bariery opiera�o si� na tej samej zasadzie co System Destrukcji Molekularnej. Zaprojektowany do atakowania statk�w kosmicznych i pocisk�w, zosta� w�a�nie przez Endera u�yty przeciw ojczystej planecie robali. By�o to trzy tysi�ce lat temu, kiedy dowodzi� ziemsk� flot� wojenn�. I t� sam� bro� wys�a� teraz Gwiezdny Kongres przeciwko Lusitanii. Wed�ug Jane, Kongres spr�bowa� ju� wyda� rozkaz jej u�ycia. Zablokowa�a go, odcinaj�c komunikacj� pomi�dzy flot� a reszt� ludzko�ci. Trudno jednak przewidzie�, czy jaki� przem�czony kapitan, ogarni�ty panik� po unieruchomieniu ansibla, mimo braku instrukcji nie wystrzeli, gdy tylko dotrze do planety.

To nie do pomy�lenia, ale zrobili to: Kongres wyda� rozkaz zniszczenia �wiata. Rozkaz ksenocydu. Czy Ender na pr�no pisa� Kr�low� Kopca? Czy ju� zapomnieli?

Ale dla nich to nie by�o �ju��. Dla wi�kszo�ci ludzi min�y trzy tysi�ce lat. I chocia� Ender napisa� �ycie Cz�owieka, nie uwierzono mu jeszcze powszechnie. Dzie�o nie wp�yn�o na ludzkie umys�y w takim stopniu, by Kongres nie �mia� wyst�pi� przeciwko pequeninos.

Dlaczego si� na to zdecydowali? Pewnie dok�adnie z tego samego powodu, co ksenobiolodzy na barier� destrukcyjn�: aby odizolowa� gro�n� infekcj�, nie dopu�ci� do zaka�enia szerszej populacji. Kongres troszczy� si� zapewne o odci�cie ogniska zarazy planetarnej rewolty. Kiedy dotrze tu flota, z rozkazami czy bez nich, mo�e u�y� Ma�ego Doktora dla ostatecznego rozwi�zania kwestii descolady. Je�li przestanie istnie� planeta Lusitania, przestanie istnie� automutuj�cy, p�inteligentny wirus, kt�ry nie mo�e si� ju� doczeka�, by unicestwi� ca�� ludzko�� i wszystkie jej dzie�a.

Z pola do�wiadczalnego do nowej stacji ksenobiologicznej nie by�o daleko. �cie�ka omija�a niskie wzg�rze i bieg�a skrajem lasu, kt�ry dawa� ojc�w, matki i �ywy cmentarz szczepowi pequeninos. Dalej prowadzi�a do p�nocnej bramy w ogrodzeniu, otaczaj�cym ludzk� koloni�.

Ogrodzenie dra�ni�o Endera. Przyczyny jego istnienia znikn�y, gdy za�ama�a si� polityka minimalnych kontakt�w mi�dzy lud�mi i pequeninos. Teraz oba gatunki swobodnie przechodzi�y przez bram�. Kiedy Ender przylecia� na Lusitani�, dzia�a�o jeszcze pole, wywo�uj�ce straszliwy b�l u ka�dego, kto znalaz� si� w jego zasi�gu. Podczas walki o prawo swobodnego porozumiewania si� z pequeninos, najstarszy z pasierb�w Endera, Miro, zosta� na kilka minut uwi�ziony w tym polu i dozna� nieodwracalnych uszkodze� m�zgu. Lecz kalectwo Mira to jedynie najbardziej bolesny i bezpo�redni przejaw szk�d, jakie ogrodzenie wyrz�dza�o duszom ludzi zamkni�tych w jego wn�trzu. T� psychiczn� barier� wy��czono trzydzie�ci lat temu. Przez ca�y ten czas nie by�o �adnego powodu, by cokolwiek dzieli�o dwie rasy� a jednak ogrodzenie pozosta�o. Tak chcieli koloni�ci na Lusitanii. Chcieli, by mur mi�dzy lud�mi a pequeninos trwa� nienaruszony.

Dlatego w�a�nie przeniesiono laboratoria ksenobiolog�w z ich dawnego miejsca nad rzek�. Je�li pequeninos mieli uczestniczy� w badaniach, laboratoria musia�y stan�� blisko ogrodzenia, natomiast uprawy do�wiadczalne przeniesiono na zewn�trz. Aby ludzie i prosiaczki nie wpadali na siebie niespodziewanie.

Kiedy Miro odlatywa� na spotkanie Valentine, Ender wierzy�, �e po powrocie b�dzie zdumiony wielkimi zmianami w �wiecie Lusitanii. My�la�, �e Miro zobaczy ludzi i pequeninos �yj�cych obok siebie: dwie rasy istniej�ce w harmonii. Tymczasem kolonia prawie si� nie zmieni�a. Poza rzadkimi wyj�tkami, istoty ludzkie na Lusitanii nie pragn�y bliskiego s�siedztwa z innym gatunkiem.

Dobrze, �e Ender pom�g� kr�lowej kopca odtworzy� jej ras� tak daleko od Milagre. Planowa�, �e ludzie i robale poznaj� si� stopniowo. Jednak on, Novinha i ich rodzina z konieczno�ci utrzymywali istnienie robali w tajemnicy. Je�li koloni�ci nie potrafili wsp�y� ze ssakopodobnymi pequeninos, wiedza o owadopodobnych robalach z pewno�ci� wywo�a�aby gwa�towny wybuch ksenofobii.

Mam zbyt wiele tajemnic, my�la� Ender. Przez wszystkie te lata by�em m�wc� umar�ych. Odkrywa�em sekrety i pomaga�em ludziom �y� w blasku prawdy. Teraz nie zdradzam nawet po�owy tego, co wiem. Gdybym powiedzia� wszystko, prawda wzbudzi�aby strach, nienawi��, okrucie�stwo, mordy i wojn�.

Niedaleko bramy, ale na zewn�trz, ros�y dwa ojcowskie drzewa. Lewe, patrz�c od strony bramy, nosi�o imi� Korzeniaka, prawe Cz�owieka. Cz�owiek by� pequenino, kt�rego Ender musia� w�asnor�cznie zabi�, by rytualnie przypiecz�towa� uk�ad mi�dzy lud�mi i prosiaczkami. Potem Cz�owiek odrodzi� si� w celulozie i chlorofilu, jako dojrza�y samiec zdolny do p�odzenia dzieci.

Obecnie Cz�owiek nadal posiada� niezwyk�y autorytet, i to nie tylko we w�asnym plemieniu. Ender wiedzia�, �e pequenino nadal �yje. A jednak, gdy patrzy� na drzewo, nie potrafi� nie my�le� o tym, jak zgin�� Cz�owiek.

Kontakty z Cz�owiekiem nie sprawia�y Enderowi �adnych k�opot�w. Wiele razy rozmawia� z jego ojcowskim drzewem. Nie potrafi� tylko my�le� o drzewie jak o tej samej osobie, kt�r� zna�, gdy by�a jeszcze pequenino imieniem Cz�owiek. Intelektualnie pojmowa�, �e wola i pami�� tworz� to�samo�� osoby, a ta wola i pami�� w ca�o�ci zosta�y przeniesione z pequenino do ojcowskiego drzewa. Ale intelektualne zrozumienie nie zawsze wystarcza�o do wiary. Cz�owiek sta� si� teraz kim� ca�kiem obcym.

A jednak by� to Cz�owiek i pozosta� on przyjacielem; przechodz�c, Ender dotkn�� jego kory. Potem, zboczywszy o kilka krok�w ze �cie�ki, podszed� do starszego ojcowskiego drzewa, Korzeniaka. Tak�e dotkn�� kory. Nigdy nie zna� Korzeniaka jako pequenino � zgin�� z innych r�k, a jego drzewo by�o ju� wysokie i roz�o�yste, nim Ender dotar� na Lusitani�. Kiedy rozmawia� z Korzeniakiem, nie gn�bi�o go �adne poczucie straty.

U podstawy drzewa, mi�dzy korzeniami, le�a�y kije. Niekt�re tu przyniesiono, inne zrzuci� z w�asnych konar�w sam Korzeniak. S�u�y�y do rozmowy. Pequeninos wybijali nimi rytm na korze ojcowskiego drzewa, a ono tworzy�o i przekszta�ca�o puste przestrzenie wewn�trz pnia. Odg�os zmienia� si�, co by�o powoln� mow�. Ender r�wnie� potrafi� wybija� ten rytm, do�� niezr�cznie, ale dostatecznie sprawnie, by rozumie� drzewa.

Dzisiaj jednak nie mia� ochoty na rozmow�. Niech Sadownik powie ojcowskim drzewom, �e nie uda� si� kolejny eksperyment. Ender p�niej pom�wi z Korzeniakiem i Cz�owiekiem. Pom�wi z kr�low� kopca. Pom�wi z ka�dym. A po tych wszystkich rozmowach nie zbli�y si� nawet o krok do rozwi�zania problem�w, kt�re zaciemnia�y przysz�o�� Lusitanii. Poniewa� rozwi�zanie ich nie zale�a�o od s��w. Zale�a�o od wiedzy i czyn�w � wiedzy, kt�r� tylko inni ludzie mog� posi���, i czyn�w, kt�re tylko inni ludzie mog� wykona�. Sam Ender nie m�g� zrobi� niczego, by cokolwiek rozwi�za�.

Wszystko, co potrafi�, co robi� od dnia tej ostatniej bitwy, kt�r� stoczy� jako dziecko-wojownik, to s�uchanie i przemawianie. W innych czasach i innych miejscach to wystarcza�o. Nie teraz. Wiele rodzaj�w zniszczenia grozi�o Lusitanii; niekt�re sprowadzi� sam Ender. A jednak ani jednego nie mog�o za�egna� dzia�anie, s�owo czy my�l Andrew Wiggina. Przysz�o�� jego, podobnie jak przysz�o�� wszystkich mieszka�c�w Lusitanii, spoczywa�a w r�kach innych ludzi. R�nica mi�dzy nimi polega�a na tym, �e Ender zna� wszystkie zagro�enia, wszystkie mo�liwe konsekwencje ka�dej pora�ki czy b��du. Kto by� bardziej przekl�ty: ten, co gin��, nie�wiadom niczego, a� do chwili �mierci, czy ten, kt�ry widzia� w�asn� zag�ad�, zbli�aj�c� si� krok po kroku przez dni, tygodnie i lata? Ender opu�ci� ojcowskie drzewa i ruszy� wydeptan� �cie�k� w stron� ludzkiej kolonii, przez bram�, przez drzwi do laboratorium ksenobiologicznego. Zaufany asystent Eli, pequenino nazwany G�uchym, mimo �e z pewno�ci� nie mia� �adnych problem�w ze s�uchem, natychmiast wprowadzi� go do gabinetu Novinhy. Tutaj czeka�a ju� ona sama, Ela, Quara i Grego. Ender uni�s� torebk� z fragmentem �odygi ziemniaka.

Ela pokr�ci�a g�ow�, Novinha westchn�a. Ale nie by�y nawet w po�owie tak rozczarowane, jak si� tego spodziewa�. Wyra�nie my�la�y o czym� innym.

��Chyba oczekiwa�y�my czego� takiego � stwierdzi�a Novinha.

��Jednak musieli�my spr�bowa� � doda�a Ela.

��Dlaczego? � zapyta� Grego. Najm�odszy syn Novinhy, a wi�c pasierb Endera, dawno ju� sko�czy� dwadzie�cia lat i by� znakomitym naukowcem. W rodzinnych dyskusjach najch�tniej przyjmowa� rol� adwokata diab�a, czy chodzi�o o ksenobiologi�, czy o dob�r koloru �cian.�� Wprowadzaj�c nowe odmiany, uczymy tylko descolad�, jak sobie radzi� z ka�d� nasz� strategi�. Je�li szybko jej nie unicestwimy, to ona unicestwi nas. A bez descolady mo�emy hodowa� normalne ziemniaki, bez �adnych bzdurnych dodatk�w.

��Nie wolno nam! � krzykn�a Quara. Ender by� zdumiony. Quara zawsze odzywa�a si� bardzo niech�tnie. Taki wybuch zupe�nie do niej nie pasowa�. � M�wi� wam, �e descolada �yje.

��A ja m�wi�, �e wirus to wirus � odpar� Grego.

Ender zaniepokoi� si�, �e Grego przekonuje do likwidacji descolady � to do niego niepodobne: nawo�ywa� do czego�, co unicestwi pequeninos. Grego praktycznie dorasta� w�r�d nich, zna� ich i m�wi� ich j�zykiem lepiej ni� ktokolwiek inny.

��Dzieci, b�d�cie cicho i pozw�lcie mi wyt�umaczy� � przerwa�a im Novinha. � Dyskutowa�y�my z El�, co zrobi�, je�li ziemniaki zaczn� gin��. Ela powiedzia�a� Nie, ty mu wyja�nij, Elu.

��Idea jest do�� prosta. Zamiast tworzy� ro�liny, kt�re hamuj� rozw�j wirusa descolady, musimy zaatakowa� samego wirusa.

��S�usznie � pochwali� Grego.

��Zamknij si� � warkn�a Quara.

��Wy�wiadcz nam wszystkim grzeczno��, Grego, i zr�b to, o co tak uprzejmie poprosi�a ci� twoja siostra � powiedzia�a Novinha.

Ela westchn�a.

��Nie mo�emy go zabi�, gdy� zginie ca�e rodzime �ycie Lusitanii � m�wi�a dalej. � Dlatego chcia�abym stworzy� nowy szczep descolady. Musia�by pe�ni� rol� obecnego wirusa w cyklach reprodukcyjnych wszelkich lusita�skich form �ycia, ale by�by pozbawiony zdolno�ci adaptacji do nowych gatunk�w.

��Potrafisz wyeliminowa� t� cz�� wirusa? � zapyta� Ender. � Potrafisz j� znale��?

��Ma�o prawdopodobne. My�l� jednak, �e zdo�am odszuka� te fragmenty, kt�re s� aktywne w prosiaczkach i wszystkich innych parach zwierz�co-ro�linnych. Te zatrzymamy i odrzucimy ca�� reszt�. Dodamy rudymentarn� zdolno�� reprodukcji i wstawimy kilka receptor�w, �eby wirus odpowiednio reagowa� na zmiany w organizmach nosicieli. Ca�o�� umie�cimy w ma�ej organelli i substytut descolady gotowy. Prosiaczki i inne miejscowe gatunki s� bezpieczne, a nasze k�opoty sko�czone.

��A potem spryskacie planet�, �eby usun�� oryginalne wirusy? � zapyta� Ender. � A je�li powsta� ju� odporny szczep?

��Nie, nie spryskamy, poniewa� zgin�yby tak�e wirusy wbudowane w cia�a wszystkich istot na Lusitanii. W tym miejscu zaczynaj� si� problemy�

��Jak gdyby reszta by�a �atwa � rzuci�a Novinha. � Stworzy� z niczego now� organell�

��Nie mo�emy po prostu wstrzykn�� tych organelli kilku, czy nawet wszystkim prosiaczkom. Musieliby�my wprowadzi� je do organizmu ka�dego miejscowego zwierz�cia, drzewa i �d�b�a trawy.

��Niemo�liwe � uzna� Ender.

��Musimy zatem uruchomi� mechanizm, kt�ry uniwersalnie rozprowadzi�by organell�, a r�wnocze�nie zniszczy� raz na zawsze wirusy descolady.

��Ksenocyd � o�wiadczy�a Quara.

��O to si� w�a�nie k��cimy � wyja�ni�a Ela. � Quara uwa�a, �e descolada jest �wiadoma.

Ender przyjrza� si� swej najm�odszej pasierbicy.

���wiadoma moleku�a?

��One maj� sw�j j�zyk, Andrew.

��Kiedy si� dowiedzia�a�? � zapyta� Ender. Usi�owa� sobie wyobrazi�, w jaki spos�b mo�e rozmawia� moleku�a genetyczna, nawet tak d�uga i skomplikowana jak wirus descolady.

��Ju� od dawna to podejrzewa�am. Nie chcia�am nic m�wi�, p�ki nie b�d� pewna, ale�

��Co oznacza, �e nie jest pewna � zauwa�y� tryumfalnie Grego.

��Ale prawie pewna. A p�ki si� nie dowiemy, nie mo�ecie zniszczy� ca�ego gatunku.

��Jak rozmawiaj�? � chcia� wiedzie� Ender.

��Inaczej ni� my, oczywi�cie. Przekazuj� sobie informacje na poziomie molekularnym. Pierwszy raz spostrzeg�am to, kiedy pracowa�am nad problemem, w jaki spos�b nowe, odporne szczepy descolady rozprzestrzeniaj� si� tak szybko i w kr�tkim czasie zast�puj� wszystkie stare wirusy. Nie mog�am znale�� odpowiedzi, poniewa� stawia�am sobie niew�a�ciwe pytanie. One nie zast�puj� starych. One przekazuj� wiadomo�ci.

��Rzucaj� strza�kami � mrukn�� Grego.

��To ja tak je nazwa�am � odpar�a Quara. � Nie rozumia�am, �e to ich mowa.

��Bo to nie jest mowa � o�wiadczy� Grego.

��To by�o pi�� lat temu � zauwa�y� Ender. � Twierdzi�a�, �e te strza�ki nios� potrzebne geny. Wszystkie wirusy, kt�re odbior� strza�ki, przebudowuj� swoj� struktur�, by wprowadzi� nowy gen. Trudno to uzna� za j�zyk.

��Ale one nie tylko wtedy wysy�aj� strza�ki. Informacyjne moleku�y s� wyrzucane i przechwytywane przez ca�y czas, i na og� nie zostaj� wprowadzone do struktury descolady. S� odczytywane przez kilka fragment�w wirusa i przekazywane nast�pnemu.

��To ma by� j�zyk? � spyta� Grego.

��Jeszcze nie � zgodzi�a si� Quara. � Ale czasem, kiedy wirus odczyta tak� strza�k�, tworzy now� i posy�a j� dalej. I teraz co�, z czego wnioskuj�, �e to j�zyk: przednia cz�� nowej strza�ki zawsze rozpoczyna si� sekwencj� podobn� do ko�c�wki strza�ki, na kt�r� odpowiada. To pozwala utrzyma� w�tek rozmowy.

��Rozmowy� � burkn�� pogardliwie Grego.

��Sied� cicho, bo ci� zamorduj� � ostrzeg�a Ela. Ender u�wiadomi� sobie, �e nawet po latach g�os Eli wci�� posiada� moc hamowania narow�w Grega� przynajmniej czasami.

���ledzi�am te rozmowy do stu przekaz�w. Wi�kszo�� ko�czy si� o wiele wcze�niej. Niekt�re z nich zostaj� wbudowane w struktur� wirusa. Ale, co najciekawsze, jest to zupe�nie dowolne. Czasami jeden wirus przechwyci strza�k� i zachowa j�, a pozosta�e tego nie czyni�. Czasami wi�kszo�� wirus�w zachowuje pewn� szczeg�ln� strza�k�. Ale obszar, gdzie j� wprowadzaj�, to w�a�nie ten, kt�ry najtrudniej nam zbada�. Najtrudniej, poniewa� nie jest cz�ci� ich struktury. To ich pami��, a poszczeg�lne osobniki r�ni� si� mi�dzy sob�. Zwykle te�, je�li przyjm� zbyt wiele strza�ek, odrzucaj� niekt�re fragmenty pami�ci.

��Fascynuj�ce � oceni� Grego. � Ale to nie jest nauka. Na wiele sposob�w mo�na wyja�ni� te strza�ki i to losowe wi�zanie i odrzucanie�

��Nie losowe! � oburzy�a si� Quara.

��Nic z tego nie jest jeszcze mow�.

Ender zignorowa� ich k��tni�, poniewa� Jane zaszepta�a przez podobny do klejnotu przeka�nik, kt�ry nosi� w uchu. Odzywa�a si� teraz o wiele rzadziej ni� za dawnych lat. S�ucha� uwa�nie, niczego z g�ry nie przes�dzaj�c.

��Ona trafi�a na co� wa�nego � o�wiadczy�a Jane. � Sprawdzi�am jej wyniki. Dzieje si� tu co�, co nie wyst�puje w �adnej innej strukturze subkom�rkowej. Przeprowadzi�am wiele r�nych analiz jej danych. Im wi�cej symuluj� i testuj� ten szczeg�lny typ zachowania descolady, tym mniej przypomina to kodowanie genetyczne, a bardziej mow�. W tej chwili nie mo�emy wykluczy�, �e wirus jest �wiadomy.

Kiedy Ender powr�ci� do dyskusji, m�wi� Grego.

��Dlaczego wszystko, czego nie potrafimy jeszcze wyt�umaczy�, musimy zamienia� w jakie� mistyczne doznania? � Zamkn�� oczy i zaintonowa�: � Znalaz�em nowe �ycie! Znalaz�em nowe �ycie!

��Przesta�! � krzykn�a Quara.

��Zaczynacie przesadza� � wtr�ci�a Novinha. � Grego, staraj si� nie wykracza� poza poziom racjonalnej dyskusji.

��To trudne, kiedy ca�a ta teoria jest zupe�nie irracjonalna. Ate agora quem ja imaginou microbiologista que se torna namorada de uma molecula? Kto kiedy s�ysza� o mikrobiologu, kt�ry leci na moleku��?

��Do��! � rzuci�a ostro Novinha. � Quara jest takim samym naukowcem jak ty, i�

��By�a � mrukn�� Grego.

��� je�li przymkniesz si� na chwil� i pozwolisz mi sko�czy� ma prawo, by zosta� wys�uchan�. � Novinha rozgniewa�a si�, ale na Gregu nie zrobi�o to wra�enia, jak zwykle. � Powiniene� ju� wiedzie�, Grego, �e cz�sto idee z pozoru najbardziej absurdalne i sprzeczne z intuicj� s� �r�d�em fundamentalnych przemian.

��Naprawd� uwa�acie, �e to jedno z tych prze�omowych odkry�? � Grego po kolei spogl�da� im prosto w oczy. � Gadaj�cy wirus? Se Qua-ra sabe tanto, porque ela nao diz o que e que aqueles bichos dizem? Je�li tak du�o o tym wie, czemu nam nie powie, o czym m�wi� te ma�e bestie?

Grego przeszed� na portugalski, zamiast m�wi� w starku, j�zyku nauki i dyplomacji. By� to znak, �e dyskusja wymyka si� spod kontroli.

��Czy to wa�ne? � zapyta� Ender.

��Wa�ne! � potwierdzi�a Quara.

Ela spojrza�a na Endera zak�opotana.

��Chodzi jedynie o r�nic� mi�dzy wyleczeniem gro�nej choroby a zniszczeniem ca�ej inteligentnej rasy. My�l�, �e to wa�ne.

��Pyta�em � wyja�ni� cierpliwie Ender � czy to wa�ne, co one m�wi�.

��Nie � odpar�a Quara. � Prawdopodobnie nigdy nie zrozumiemy ich j�zyka, ale nie zmienia to faktu, �e s� �wiadome. Zreszt�, o czym mia�yby rozmawia� wirusy z istotami ludzkimi?

��Mo�e poprosi�yby �Przesta�cie nas zabija�? � podsun�� Grego. � Je�li potrafi�aby� odgadn��, jak powiedzie� co� takiego w j�zyku wirus�w, to by�oby przydatne.

��Jedno pytanie, Grego � odpowiedzia�a Quara z udawan� s�odycz�. � Czy my m�wimy to do nich, czy one do nas?

��Nie musimy decydowa� dzisiaj � stwierdzi� Ender. � Mo�emy jeszcze troch� zaczeka�.

��Sk�d wiesz? � zaprotestowa� Grego. � Sk�d wiesz, czy jutro wszystko nie zacznie nas sw�dzie�, bole�, b�dziemy rzyga� i gor�czkowa�, a w ko�cu umrzemy, bo przez noc wirusy descolady znajd� spos�b, �eby raz na zawsze zetrze� nas z powierzchni tej planety? My albo one.

��Mam wra�enie, �e Grego w�a�nie nam wykaza�, dlaczego musimy czeka� � rzek� Ender. � S�yszeli�cie, jak m�wi� o descoladzie? �Znajdzie spos�b�, �eby nas zniszczy�. Nawet on uwa�a, �e descolada ma wol� i podejmuje decyzje.

��Tylko tak powiedzia�em.

��Wszyscy m�wimy w ten spos�b. I my�limy tak�e. Poniewa� wszyscy czujemy, �e prowadzimy wojn� z descolad�. �e to co� wi�cej, ni� walka z chorob�. �e to tak, jakby�my mieli inteligentnego, zdolnego przeciwnika, kt�ry przeciwdzia�a wszystkim naszym posuni�ciom. W ca�ej historii bada� medycznych nie walczono jeszcze z chorob�, kt�ra ma tak wiele sposob�w pokonywania u�ywanych przeciw niej strategii.

��Tylko dlatego, �e nikt jeszcze nie walczy� z mikrobem o tak przero�ni�tej i z�o�onej molekule genetycznej � odpar� Grego.

��W�a�nie � przyzna� Ender. � To wirus jedyny w swoim rodzaju. Mo�e wi�c posiada� zdolno�ci, jakich nie wyobra�amy sobie u �adnego gatunku mniej strukturalnie z�o�onego ni� kr�gowce.

S�owa Endera zawis�y na moment w powietrzu. Przez ten moment Ender wyobra�a� sobie, �e mo�e jednak spe�ni� w tej dyskusji po�yteczn� rol�, �e jako zwyk�y m�wca zdo�a� doprowadzi� do jakiego� porozumienia.

Zaraz jednak Grego wyprowadzi� go z b��du.

��Je�li nawet Quara ma racj�, je�li trafi�a bezb��dnie, wirusy descolady co do jednego maj� doktoraty z filozofii i publikuj� rozprawy na temat walenia w ludzi, a� pozdychaj�, co z tego? Mamy pa�� na grzbiet i wystawi� �apy do g�ry tylko dlatego, �e wirus, kt�ry pr�buje nas wyko�czy�, jest taki cholernie sprytny?

��Quara powinna dalej prowadzi� swoje badania � odpowiedzia�a spokojnie Novinha. � Musimy przydzieli� jej wi�cej �rodk�w. A Ela ma prowadzi� swoje.

Tym razem zaprotestowa�a Quara.

��Po co mam si� m�czy� ze zrozumieniem ich, je�li wy wszyscy pr�bujecie je zniszczy�?

��Rozs�dne pytanie � przyzna�a Novinha. � Z drugiej strony, po co masz si� m�czy� ze zrozumieniem ich, je�li nagle znajd� spos�b na przebicie naszych barier chemicznych i zabij� nas wszystkich?

��My albo one � powt�rzy� Grego.

Ender wiedzia�, �e Novinha podj�a s�uszn� decyzj�: prowadzi� badania w obu kierunkach i wybra� p�niej, kiedy dowiedz� si� wi�cej. Jednak i Quara, i Grego nie dostrzegali najwa�niejszego. Oboje zak�adali, �e wszystko zale�y od tego, czy descolada jest �wiadoma.

��Nawet je�li wirusy s� �wiadome � powiedzia� � nie znaczy to jeszcze, �e s� nietykalne. Problem w tym, czy oka�� si� ramenami, czy varelse. Je�li ramenami� je�li potrafimy je zrozumie�, a one potrafi� zrozumie� nas dostatecznie dobrze, by�my zdo�ali �y� obok siebie� wtedy w porz�dku. My pozostaniemy bezpieczni, i one r�wnie�.

��Wielki polityk zamierza podpisa� uk�ad z moleku��? � zapyta� Grego.

Ender zignorowa� jego drwi�cy ton.

��Z drugiej strony, je�eli usi�uj� nas zniszczy�, je�eli nie potrafimy si� z nimi porozumie�, wtedy s� varelse: inteligentni obcy, ale nieprzejednanie wrodzy i niebezpieczni. Varelse to obcy, z kt�rymi nie zdo�amy �y� razem. Varelse to obcy, z kt�rymi naturalnie i permanentnie prowadzimy wojn�. A wtedy nie mamy innego wyboru: naszym moralnym obowi�zkiem jest uczyni� wszystko, by zwyci�y�.

��S�usznie � przyzna� Grego.

Mimo tryumfalnego tonu brata, Quara uwa�nie s�ucha�a Endera i wa�y�a ka�de s�owo. Wreszcie skin�a g�ow�.

��Pod warunkiem, �e nie b�dziemy z g�ry zak�ada�, �e s� varelse.

��Nawet wtedy jest szansa, �e istnieje trzecie wyj�cie � zauwa�y� Ender. � Mo�e Ela potrafi przekszta�ci� wszystkie wirusy descolady, nie niszcz�c ich systemu mowy i pami�ci.

��Nie! � zaprotestowa�a �arliwie Quara. � Nie mo�ecie� nie macie nawet prawa pozostawia� im wspomnie�, a odbiera� zdolno�ci adaptacji. To jakby one przeprowadzi�y nam wszystkim lobotomi� czo�ow�. Wojna to wojna. Zabijcie je, ale nie pozostawiajcie pami�ci, kradn�c wol�.

��To bez znaczenia � wtr�ci�a Ela.�� I tak postawi�am sobie niewykonalne zadanie. Nie�atwo jest operowa� descolad�. Jak mog� u�pi� moleku��, �eby si� nie uleczy�a, kiedy b�d� w po�owie amputacji? Mo�e descolada s�abo zna fizyk�, ale i tak o niebo lepiej, ni� ja chirurgi� molekularn�.

��Jak dot�d � mrukn�� Ender.

��Jak dot�d niczego nie wiemy � o�wiadczy� Grego. � Tyle tylko, �e descolada stara si�, �eby pozabija� nas wszystkich. A my wci�� si� zastanawiamy, czy powinni�my walczy�. Jeszcze troch� zdo�am siedzie� spokojnie i czeka�. Do czasu.

��Co z prosiaczkami? � spyta�a Quara. � Maj� chyba prawo g�osu w sprawie transformacji moleku�y, kt�ra nie tylko umo�liwia im rozmna�anie, ale prawdopodobnie stworzy�a ich jako �wiadom� ras�?

��Ten wirus pr�buje nas zabi� � odpar� Ender. � Je�eli Ela zdo�a usun�� descolad�, nie zak��caj�c cyklu reprodukcji prosiaczk�w, to uwa�am, �e nie maj� prawa protestowa�.

��Mo�e oni uwa�aj� inaczej.

��W takim razie nie powinni raczej wiedzie�, co robimy � zauwa�y� Grego.

��Nie wolno nam m�wi� nikomu, ludziom ani pequeninos, o prowadzonych tu badaniach � oznajmi�a surowo Novinha. � To mog�oby wywo�a� straszliwe nieporozumienia, wiod�ce do przemocy i �mierci.

��A wi�c my, ludzie, jeste�my s�dziami dla wszystkich innych istot � warkn�a Quara.

��Nie, Quaro. My, naukowcy, zbieramy informacje � odpar�a Novinha. � I p�ki nie zgromadzimy ich dosy�, nikt nie mo�e o niczym przes�dza�. Dlatego tajemnica obowi�zuje wszystkich w tym pokoju. Quar� i Grega r�wnie�. Nie powiecie nikomu, dop�ki wam nie pozwol�, a nie pozwol�, dop�ki nie dowiemy si� czego� wi�cej.

��Dop�ki ty nie pozwolisz? � spyta� zuchwale Grego. � Czy dop�ki nie pozwoli M�wca Umar�ych?

��Ja jestem g��wnym ksenobiologiem � wyja�ni�a ch�odno Novinha. � Tylko do mnie nale�y decyzja, czy wiemy ju� dostatecznie du�o. Czy to jasne?

Czeka�a, a� wszyscy potwierdz�. Zrobili to.

Novinha wsta�a. Spotkanie dobieg�o ko�ca. Quara i Grego wyszli prawie natychmiast; Novinha poca�owa�a Endera w policzek, po czym wypchn�a jego i El� z gabinetu.

Ender zatrzyma� si� jeszcze w laboratorium, �eby porozmawia� z El�.

��Czy istnieje spos�b, by rozpowszechni� tw�j zast�pczy wirus w ca�ej populacji rdzennych gatunk�w Lusitanii?

��Nie wiem � przyzna�a. � To �atwiejsze, ni� wprowadzi� go do wszystkich kom�rek poszczeg�lnych organizm�w tak szybko, �eby descolada nie zd��y�a si� dostosowa� ani uciec. B�d� musia�a stworzy� rodzaj wirusowego no�nika i chyba oprze� jego budow� na modelu samej descolady. To jedyny znany mi paso�yt, kt�ry atakuje nosiciela tak pr�dko i tak wszechstronnie, jak powinien m�j no�nik. To �mieszne� pr�buj� zast�pi� descolad�, wykorzystuj�c metody stosowane przez jej wirusy.

��Wcale nie �mieszne � sprzeciwi� si� Ender. � Tak funkcjonuje �wiat. Kto� powiedzia� mi kiedy�, �e jedyny nauczyciel wart twojej uwagi to tw�j nieprzyjaciel.

��Zatem Quara i Grego musz� dawa� sobie doktoraty.

��Prowadz� zdrow� dyskusj� � zgodzi� si� Ender. � Zmuszaj� nas, by�my wa�yli ka�dy aspekt naszych poczyna�.

��Przestanie by� zdrowa, kiedy jedno z nich zechce przenie�� j� poza rodzin� � stwierdzi�a Ela.

��Ta rodzina nie rozmawia o swoich sprawach z obcymi � przypomnia� Ender. � Ja wiem o tym najlepiej.

��Wr�cz przeciwnie, Ender. Ty powiniene� najlepiej wiedzie�, jak bardzo pragniemy porozmawia� z kim� obcym� kiedy uznamy, �e nasze potrzeby to uzasadniaj�.

Musia� przyzna�, �e Ela ma racj�. Kiedy Ender przylecia� na Lusitani� trudno by�o sk�oni� Quar� i Grega, Mira, Quima i Olhada, by zaufali mu i zechcieli z nim m�wi�. Za to Ela rozmawia�a z nim od samego pocz�tku, a w ko�cu r�wnie� wszystkie dzieci Novinhy. A wreszcie i sama Novinha. W tej rodzinie wszyscy byli wyj�tkowo lojalni, lecz mieli r�wnie� silne przekonania i opinie; ka�de z nich przedk�ada�o w�asny os�d ponad zdanie innych. Grego czy Quara mogli uzna�, �e powiadomienie kogo� obcego le�y w interesie Lusitanii, ludzko�ci czy nauki, i to b�dzie koniec tajemnicy. W taki sam spos�b z�amana zosta�a zasada nieingerencji w spo�eczno�� prosiaczk�w, zanim jeszcze Ender si� tu zjawi�.

Jak to mi�o, pomy�la� Ender. Jeszcze jedna mo�liwa przyczyna katastrofy, nad kt�r� nie mam absolutnie �adnej kontroli.

Wychodz�c z laboratorium Ender � jak ju� wiele razy � zapragn��, by by�a z nim Valentine. Ona doskonale potrafi�a rozwi�zywa� moralne dylematy. Zjawi si� wkr�tce� ale czy nie za p�no? Ender rozumia� i w wi�kszo�ci zgadza� si� z punktem widzenia zar�wno Grega, jak i Quary. Najbardziej bola�a go konieczno�� dochowania tajemnicy. Nie m�g� porozmawia� z pequeninos, nawet z samym Cz�owiekiem, o decyzji, kt�ra wp�ynie na ich �ycie w tym samym stopniu, co na �ycie ziemskich kolonist�w. A jednak Novinha mia�a racj�. Publiczne postawienie tej sprawy � teraz, gdy nie wiadomo nawet, czy takie rozwi�zanie jest mo�liwe � spowoduje w najlepszym razie niepok�j, w najgorszym za� anarchi� i rozlew krwi. Pequeninos �yli obecnie w pokoju, ale historia gatunku pe�na by�a krwawych wojen.

Ender wyszed� przez bram� i skierowa� si� na pole eksperymentalne. Zauwa�y� Quar� stoj�c� pod ojcowskim drzewem Cz�owieka, z kijami w r�kach, pogr��on� w rozmowie. Nie uderza�a o pie�, gdy� z pewno�ci� by to us�ysza�. Chcia�a wi�c pom�wi� z Cz�owiekiem na osobno�ci. Dobrze. Ender p�jdzie d�u�sz� drog�, dooko�a, by nie zbli�y� si� za bardzo i nie pods�uchiwa�.

Lecz kiedy Quara zauwa�y�a, �e patrzy w jej stron�, natychmiast zako�czy�a rozmow� i szybkim krokiem ruszy�a �cie�k� do bramy. To, oczywi�cie, doprowadzi�o j� wprost do Endera.

��Jakie� sekrety? � zapyta�.

To mia� by� �art. Dopiero kiedy wypowiedzia� te s�owa, a Quara zrobi�a tajemnicz� min�, Ender zrozumia�, o jakim sekrecie mog�a rozmawia�. A jej odpowied� potwierdzi�a te podejrzenia.

��Poj�cie uczciwo�ci mamy nie zawsze zgadza si� z moim � o�wiadczy�a. � Twoje te�, nawiasem m�wi�c.

Wiedzia�, �e mo�e to zrobi�, ale nie przysz�o mu do g�owy, �e zrobi to tak pr�dko po tym, kiedy obieca�a milcze�.

��Czy uczciwo�� zawsze jest najwa�niejsza? � zapyta�.

��Dla mnie tak.

Pr�bowa�a wymin�� go i przej�� przez bram�, ale Ender chwyci� j� za rami�.

��Pu�� mnie.

��Powiedzie� Cz�owiekowi to jedna sprawa � rzek� Ender. � Jest bardzo m�dry. Ale nie m�w nikomu innemu. Niekt�rzy pequeninos, niekt�rzy z samc�w, mog� zachowa� si� bardzo agresywnie, je�li uznaj�, �e maj� do tego pow�d.

��To nie samce � odpar�a Quara. � Oni nazywaj� siebie bra�mi. My powinni�my mo�e nazywa� ich m�czyznami. � U�miechn�a si� trjumfuj�co. � Nie jeste� nawet w po�owie tak pozbawiony uprzedze�, jak chcesz wierzy�.

Odepchn�a go i pobieg�a przez bram� do Milagre.

Ender podszed� do ojcowskiego drzewa.

��Co ci m�wi�a, Cz�owieku? � zapyta�. � Czy powiedzia�a, �e raczej zgin�, ni� pozwol� zniszczy� descolad�, je�li mia�oby to skrzywdzi� ciebie i tw�j lud?

Oczywi�cie Cz�owiek nie odpowiedzia� mu, gdy� Ender nie mia� zamiaru uderza� o jego pie� m�wi�cymi kijami, u�ywanymi do rozmowy w j�zyku ojc�w. Gdyby to zrobi�, samcy pequeninos us�yszeliby i przybiegli. Nie istnia�o co� takiego jak poufna rozmowa mi�dzy pequeninos a ojcowskimi drzewami. Gdyby ojcowskie drzewo zapragn�o odosobnienia, zawsze mog�o bezg�o�nie porozmawia� z innymi drzewami � kontaktowali si� umys�ami, jak kr�lowa kopca z robalami, s�u��cymi jej za oczy, uszy, r�ce i stopy. Gdybym m�g� sta� si� elementem tej sieci komunikacyjnej, westchn�� Ender. Natychmiastowy kontakt, czysta my�l przesy�ana w ka�dy punkt wszech�wiata�

A jednak musia� przem�wi�, musia� przeciwdzia�a� zdradzie Quary.

��Cz�owieku, robimy wszystko co w naszej mocy, by ocali� i ludzi, i pequeninos. Je�li to mo�liwe, postaramy si� ocali� nawet wirusa descolady. Ela i Novinha s� specjalistkami w swej dziedzinie. Tak samo jak Grego i Quara. Ale na razie, prosz�, zaufaj nam i nie powtarzaj tego nikomu. Prosz�. Je�li ludzie i pequeninos zrozumiej�, jakie zagra�a nam niebezpiecze�stwo, zanim potrafimy je za�egna�, rezultaty b�d� gwa�towne i straszne.

Nic wi�cej nie m�g� powiedzie�. Ruszy� do pola upraw eksperymentalnych. Przed zmrokiem on i Sadownik zako�czyli pomiary, po czym spalili i oczy�cili ca�e pole. �adne wi�ksze moleku�y nie przetrwa�y wewn�trz bariery destrukcyjnej. Zrobili wszystko, by mie� pewno��, �e descolada zapomnia�a o wszystkim, czego mog�a si� nauczy� na tym obszarze.

Nie mogli tylko pozby� si� wirus�w w kom�rkach w�asnych organizm�w. A je�li Quara mia�a racj�? Je�li descolada wewn�trz bariery zdo�a�a �opowiedzie� wirusom, przenoszonym w cia�ach Endera i Sadownika, czego si� dowiedzia�a z tej nowej odmiany ziemniak�w? O blokadach, kt�re usi�owa�y wprowadzi� Ela i Novinha? O sposobach ich pokonania?

Je�li descolada naprawd� jest inteligentna, je�li dysponuje j�zykiem dla rozpowszechniania informacji i przekazywania wzorc�w zachowania� jak Ender, czy ktokolwiek mo�e zachowa� nadziej� na ko�cowe zwyci�stwo? Wirusy mog� si� bowiem okaza� najbardziej elastycznym gatunkiem, najlepiej przystosowanym do zdobywania nowych �wiat�w i eliminacji rywali silniejszych ni� ludzie, prosiaczki, robale czy jakiekolwiek stworzenia �yj�ce na zasiedlonych planetach. Z t� my�l� Ender k�ad� si� do ��ka, ta my�l dr�czy�a go nawet gdy kocha� si� z Novinh�. Chcia�a go pocieszy�, jakby to on, nie ona, ni�s� na barkach troski tego �wiata. Pr�bowa� si� usprawiedliwia�, lecz szybko poj��, �e to daremne. Po co do jej zmartwie� dodawa� swoje w�asne?

Cz�owiek wys�ucha� s��w Endera, nie m�g� jednak przysta� na jego pro�b�. Milcze�? Nie wtedy, kiedy ludzie tworz� nowe wirusy, kt�re gro�� zmian� cyklu �yciowego pequeninos. Oczywi�cie, Cz�owiek nic nie powie niedojrza�ym braciom i �onom. Mo�e jednak � i zrobi to � powiedzie� wszystkim ojcowskim drzewom na Lusitanii. Maj� prawo wiedzie�, co si� dzieje, i wsp�lnie postanowi�, co robi�, je�li w og�le.

Przed zmrokiem ka�de ojcowskie drzewo wiedzia�o to, co Cz�owiek o planach ludzi i o tym, na ile � jego zdaniem � mo�na im zaufa�. Wi�kszo�� zgodzi�a si� z nim: na razie pozw�lmy ludziom kontynuowa� badania. Ale trzeba uwa�nie obserwowa� i przygotowywa� si� do chwili, kt�ra mo�e nadej�� � cho� mamy nadziej�, �e nie nast�pi ona nigdy � kiedy ludzie i pequeninos przyst�pi� do wojny przeciw sobie. W tej walce nie mamy szans, jednak nim ludzie nas wybij�, mo�e znajdzie si� spos�b, by niekt�rzy uciekli.

Przed �witem u�o�yli plany i porozumieli si� z kr�low� kopca, jedynym pozaludzkim �r�d�em zaawansowanej techniki na planecie. I nim kolejny dzie� dobieg� ko�ca, rozpocz�a si� ju� budowa kosmolotu, kt�ry m�g�by opu�ci� Lusitani�.

Pot �cieka� po twarzy Qing-jao. Pochyla�a si�, a krople sp�ywa�y po policzkach, pod oczami, grzbietem nosa. Stamt�d pot kapa� w m�tn� wod�, zalewaj�c� ry�owe pola albo na nowe ro�linki, stercz�ce tu� nad powierzchni�.

��Dlaczego nie wytrzesz twarzy, �wi�tobliwa?

Qing-jao podnios�a g�ow�, sprawdzaj�c, kto znalaz� si� dostatecznie blisko, �eby si� do niej odezwa�. Zwykle ludzie, zaj�ci s�usznym trudem, odsuwali si� od niej. Obecno�� bogos�ysz�cej wprawia�a ich w zak�opotanie.

To by�a dziewczynka, m�odsza od Qing-jao � mo�e czternastoletnia. Mia�a ch�opi�c� sylwetk� i bardzo kr�tko �ci�te w�osy. By�a w niej jaka� otwarto��, ca�kowity brak nie�mia�o�ci, co Qing-jao wyda�o si� dziwne i niezbyt mi�e. Z pocz�tku zamierza�a j� zignorowa�.

Ale to by�oby arogancj�. To tak, jakby powiedzia�a: poniewa� jestem bogos�ysz�c�, nie musz� odpowiada�, kiedy si� do mnie zwracaj�. Nikt si� nie domy�li, �e nie odpowiada, gdy� my�lenie o czymkolwiek poza niemo�liwym do wykonania zadaniem, powierzonym przez wielkiego Ha� Fei-tzu, sprawia jej niemal fizyczny b�l.

Odpowiedzia�a wi�c� ale pytaniem.

��Dlaczego powinnam wytrze� twarz?

��Czy ci� nie �askocze? Ten pot, �ciekaj�cy po twarzy? Czy nie zalewa ci oczu i nie piecze?

Qing-jao opu�ci�a g�ow� i na chwil� wr�ci�a do pracy. Tym razem zwraca�a uwag� na to, co czuje. Rzeczywi�cie, �askota�o, a pot piek� w oczy. Nieprzyjemne i irytuj�ce uczucie. Qing-jao wyprostowa�a si� powoli� i zauwa�y�a, jaki b�l to sprawia, jak grzbiet protestuje przeciwko zmianie pozycji.

��Tak � powiedzia�a. � �askocze i piecze.

��Wytrzyj go � poradzi�a dziewczynka. � R�kawem.

Qing-jao spojrza�a na r�kaw. By� ju� przesi�kni�ty potem z jej r�k.

��Czy wycieranie pomaga? � zapyta�a.

Teraz dziewczynka odkry�a co�, co wcze�niej nie przysz�o jej zupe�nie do g�owy. Zastanawia�a si� przez kr�tk� chwil�, potem otar�a r�kawem czo�o.

U�miechn�a si�.

��Nie, �wi�tobliwa. Ani troch� nie pomaga.

Qing-jao pos�pnie kiwn�a g�ow� i wr�ci�a do pracy. Jednak �askotanie sp�ywaj�cego potu, pieczenie oczu i b�l grzbietu przeszkadza�y teraz o wiele bardziej. Niewygody pozwoli�y zapomnie� o dr�cz�cych my�lach� cho� raczej powinno by� odwrotnie. Dziewczynka powi�kszy�a jej cierpienia, zwracaj�c na nie uwag� A jednak, paradoksalnie, u�wiadamiaj�c Qing-jao cierpienia cia�a, uwolni�a j� od pyta� oblegaj�cych umys�.

Qing-jao wybuchn�a �miechem.

��Czy ze mnie si� �miejesz, �wi�tobliwa? � zapyta�a dziewczynka.

��Dzi�kuj� ci na sw�j spos�b � wyja�ni�a Qing-jao. � Cho� tylko na chwil�, ale unios�a� ci�kie brzemi� z mego serca.

���miejesz si� ze mnie, bo poradzi�am ci, �eby� otar�a czo�o, chocia� to wcale nie pomaga.

��Powiedzia�am, �e nie dlatego si� �miej� � powt�rzy�a Qing-jao. Wyprostowa�a si� i spojrza�a dziewczynce w oczy. � Ja nie k�ami�.

Dziewczynka wydawa�a si� speszona, ale nawet w po�owie nie tak jak powinna. Kiedy bogos�ysz�cy m�wi� tonem, jakiego u�y�a w�a�nie Qing-jao, inni natychmiast k�aniali si� i okazywali szacunek. Lecz ta ma�a wys�ucha�a tylko, rozwa�y�a s�owa Qing-jao i skin�a g�ow�.

Qing-jao mog�a wyci�gn�� tylko jeden wniosek.

��Czy r�wnie� jeste� bogos�ysz�c�? � zapyta�a. Dziewczynka szeroko otworzy�a oczy.

��Ja? � zdumia�a si�. � Oboje moi rodzice s� niskiego stanu. Ojciec rozrzuca naw�z na polach, a matka zmywa w restauracji.

Oczywi�cie, to niczego nie dowodzi�o. Wprawdzie bogowie najcz�ciej wybierali dzieci bogos�ysz�cych, lecz niekiedy przemawiali do takich, kt�rych rodzice nigdy nie s�yszeli boskiego g�osu. Wierzono jednak powszechnie, �e bogowie nie interesowali si� dzie�mi bardzo niskiego stanu. I rzeczywi�cie, rzadko przemawiali do tych, kt�rych rodzice nie byli wszechstronnie wykszta�ceni.

��Jak ci na imi�? � spyta�a Qing-jao.

��Si Wang-mu � odpar�a dziewczynka.

Qing-jao odetchn�a g��boko i zakry�a usta, by powstrzyma� �miech. Ale Wang-mu nie by�a zagniewana � skrzywi�a si� tylko, jakby z niecierpliwo�ci�.

��Przepraszam ci� � rzek�a Qing-jao, gdy tylko znowu mog�a m�wi�. � Ale to przecie� imi�

��Kr�lewskiej Matki Zachodu � doko�czy�a Wang-mu. � Co mog� poradzi�, �e rodzice mi je wybrali?

��To szlachetne imi�. Moja przodkini-serca by�a wielk� kobiet�, ale zaledwie �miertelniczk�, poetk�. Twoja nale�y do najstarszych spo�r�d bog�w.

��Co mi z tego? Rodzice byli zarozumiali, nazywaj�c mnie imieniem tak wyj�tkowej bogini. Dlatego bogowie nigdy si� do mnie nie odezw�.

Gorycz Wang-mu zasmuci�a Qing-jao. Gdyby tylko wiedzia�a, jak ch�tnie Qing-jao by si� z ni� zamieni�a. Uwolni� si� od g�osu bog�w! Nigdy ju� nie pochyla� si� nad pod�og� i nie �ledzi� linii s�oj�w, nigdy nie my� r�k, chyba �e si� pobrudz��

A jednak Qing-jao nie mog�a wyt�umaczy� tego dziewczynce. Nie zrozumia�aby. Dla Wang-mu bogos�ysz�cy byli uprzywilejowan� elit�, niesko�czenie m�dr� i niedost�pn�. Zabrzmia�oby to jak k�amstwo, gdyby Qing-jao przekonywa�a, �e ci�ar d�wigany przez bogos�ysz�cych jest daleko wi�kszy ni� ich nagrody.

Tyle �e dla Wang-mu bogos�ysz�cy nie byli niedost�pni � odezwa�a si� przecie� pierwsza. Dlatego Qing-jao postanowi�a wyzna�, co le�y jej na sercu.

��Si Wang-mu, ch�tnie prze�y�abym reszt� swego �ycia jako niewidoma, gdybym tylko mog�a si� uwolni� od g�osu bog�w. Zaszokowana Wang-mu otworzy�a usta. Qing-jao natychmiast po�a�owa�a swoich s��w.

���artowa�am � wyja�ni�a.

��Nie � zaprotestowa�a Wang-mu. � Teraz k�amiesz. Wtedy m�wi�a� prawd�. � Podesz�a bli�ej, brodz�c w wodzie i depcz�c nieuwa�nie p�dy ry�u. � Przez ca�e �ycie widywa�am bogos�ysz�cych, niesionych w lektykach do �wi�ty�, okrytych pi�knymi jedwabiami. Wszyscy im si� k�aniali, wszystkie komputery sta�y przed nimi otworem. Kiedy m�wi�, ich s�owa s� jak muzyka. Kto nie chcia�by zosta� jednym z nich?

Qing-jao nie mog�a odpowiedzie� otwarcie, nie mog�a wyzna�: ka�dego dnia bogowie poni�aj� mnie, ka�� wykonywa� g�upie, bezsensowne czynno�ci, kt�re maj� mnie oczy�ci� a nast�pnego dnia wszystko zaczyna si� od pocz�tku.

��Nie uwierzysz mi, Wang-mu, ale lepsze jest �ycie tutaj, na polach.

��Nie! � krzykn�a Wang-mu. � Nauczono ci� wszystkiego! Wiesz wszystko, co mo�na wiedzie�! Umiesz m�wi� wieloma j�zykami, umiesz odczyta� wszelkie s�owa, twoje my�li przewy�szaj� moje tak, jak moje przewy�szaj� my�li �limaka.

��M�wisz czysto i wyra�nie � zauwa�y�a Qing-jao. � Musia�a� chodzi� do szko�y.

��Szko�y! � powt�rzy�a Wang-mu pogardliwie. � Co ich obchodz� szko�y dla takich dzieci jak ja? Uczyli�my si� czyta�, ale tylko tyle, by odczytywa� modlitwy i napisy na ulicach. Uczyli�my si� liczy�, ale tylko po to, by robi� zakupy. Uczyli�my si� na pami�� my�li m�drc�w, ale tylko takich, kt�re poucza�y, by cieszy� si� swym miejscem w �yciu i by� pos�usznym m�drzejszym od nas.

Qing-jao nie zdawa�a sobie sprawy, �e tak mog� wygl�da� szko�y. Wierzy�a, �e dzieci w szkole ucz� si� tego samego, co ona od swoich wyk�adowc�w. Od razu jednak zrozumia�a, �e Wang-mu m�wi prawd�: jeden nauczyciel w �aden spos�b nie zdo�a przekaza� trzydziestu uczniom tego wszystkiego, co pozna�a Qing-jao jako jedna uczennica z wieloma nauczycielami.

��Moi rodzice s� biedni � stwierdzi�a Wang-mu. � Po co mieli traci� czas, ucz�c mnie wi�cej ni� potrzeba s�u��cej? Poniewa� to w�a�nie jest moj� najwi�ksz� nadziej�: �e zostan� s�u��c� w domu jakiego� bogacza. Dopilnowali, bym dobrze umia�a my� pod�ogi.�� Wiem co� o pod�ogach.

��Wiesz co� o wszystkim. Wi�c nie m�w mi, jak trudno by� bogos�ysz�c�. Bogowie nigdy o mnie nie pomy�leli, I zapewniam ci�, �e to jest gorsze.

��Dlaczego nie ba�a� si� do mnie odezwa�?

��Postanowi�am nie ba� si� niczego. Co mo�esz mi zrobi�, co jeszcze bardziej pogorszy moje �ycie?

Mog� ci kaza� ka�dego dnia my� r�ce, a� zaczn� krwawi�.

Ale wtedy co� przeskoczy�o w umy�le Qing-jao i zrozumia�a, �e dziewczynka niekoniecznie uzna to za gorszy los. Mo�e nawet z rado�ci� szorowa�aby r�ce, a� pozosta�by tylko fr�dzel poszarpanej sk�ry przy nadgarstkach, byle tylko zdoby� dost�p do wiedzy. Qing-jao dr�czy�o zadanie powierzone jej przez ojca, jednak zadanie to, czy go wype�ni czy nie, odmieni histori�. Wang-mu nigdy nie otrzyma polecenia, kt�rego nie b�dzie musia�a wype�ni� r�wnie� nast�pnego dnia; b�dzie wykonywa� prace, kt�re zostan� dostrze�one i ocenione tylko wtedy, gdy wykona je �le. Praca s�u��cej by�a niemal tak bezsensowna jak rytua�y oczyszczenia.

���ycie s�u��cej musi by� ci�kie � stwierdzi�a Qing-jao. � Ciesz� si�, �e nikt ci� jeszcze nie naj��.

��Moi rodzice czekaj� w nadziei, �e stan� si� pi�kn� kobiet�. Dostan� wtedy wy�sz� premi�, kiedy trafi� na s�u�b�. Mo�e szambelan jakiego� bogacza zechce mnie dla �ony swego pana� mo�e bogata dama wybierze mnie na swoj� sekretn� druhn�

��Ju� jeste� pi�kna � zauwa�y�a Qing-jao. Wang-mu wzruszy�a ramionami.

��Moja przyjaci�ka, Fan-liu, jest na s�u�bie. M�wi, �e te brzydkie pracuj� ci�ej, ale m�czy�ni ich nie zaczepiaj�. Brzydkie s�u��ce mog� my�le�, co chc�. Nie musz� powtarza� swoim paniom mi�ych rzeczy.

Qing-jao pomy�la�a o s�u�bie w swoim domu. Wiedzia�a, �e ojciec nigdy nie zaczepia�by pokoj�wek. A jej nikt nie musia� powtarza� mi�ych rzeczy.

��W moim domu jest inaczej � powiedzia�a.

��Ale ja nie s�u�� w twoim domu � odpar�a Wang-mu.

Nagle wszystko sta�o si� jasne. To nie impuls sk�oni� Wang-mu do rozpocz�cia tej rozmowy. Odezwa�a si� w nadziei, �e dostanie prac� w domu bogos�ysz�cej. Z pewno�ci� ca�e miasteczko plotkuje o tym, �e m�oda bogos�ysz�ca dama, Ha� Qing-jao, kt�ra zako�czy�a ju� nauk� i otrzyma�a pierwsze doros�e zadanie, wci�� nie ma ani m�a, ani sekretnej druhny. Wang-mu postara�a si� zapewne, by trafi� do tego samego zespo�u s�usznego trudu co Qing-jao, i przeprowadzi� t� rozmow�.

Qing-jao rozgniewa�a si� na chwil�. Ale zaraz pomy�la�a: dlaczego Wang-mu nie mia�aby zrobi� w�a�nie tego, co zrobi�a? Najgorsze, co mog�o j� spotka�, to to, �e odgadn� jej zamiary, rozgniewam si� i nie przyjm� do pracy. Jej �ycie b�dzie nie gorsze ni� przedtem. A gdybym nie odgad�a, polubi�a j� i wzi�a na s�u�b�, by�aby sekretn� druhn� bogos�ysz�cej. Czy na jej miejscu nie post�pi�abym tak samo?

��Czy s�dzisz, �e zdo�asz mnie oszuka�? � spyta�a. � �e nie wiem, jak zaplanowa�a�, bym przyj�a ci� do siebie?

Wang-mu wydawa�a si� zak�opotana, rozz�oszczona, przestraszona. Rozs�dnie jednak milcza�a.

��Dlaczego si� nie rozgniewasz? � zapyta�a Qing-jao. � Dlaczego nie zaprzeczasz, �e nie tylko po to odezwa�a� si� do mnie?

��Poniewa� to prawda � wyzna�a Wang-mu. � Teraz ju� sobie p�jd�. To w�a�nie chcia�a us�ysze� Qing-jao: szczer� odpowied�. Nie zamierza�a pozwoli� dziewczynce odej��.

��Ile z tego, co m�wi�a�, jest prawd�? O tym, �e chcesz si� uczy�? �e pragniesz w �yciu czego� wi�cej ni� p�j�� na s�u�b�?

��Wszystko. � W g�osie Wang-mu zabrzmia�a pasja. � Ale czy to wa�ne? Ty przecie� d�wigasz straszliwe brzemi� g�osu bog�w.

Ostatnie zdanie Wang-mu wypowiedzia�a z takim wzgardliwym sarkazmem, �e Qing-jao nieomal roze�mia�a si� w g�os. Powstrzyma�a si� jednak. Nie chcia�a z�o�ci� Wang-mu jeszcze bardziej.

��Si Wang-mu, c�rko-serca Kr�lewskiej Matki Zachodu, przyjm� ci� jako moj� sekretn� druhn�, ale tylko wtedy, gdy zgodzisz si� na nast�puj�ce warunki. Po pierwsze, b�d� twoj� nauczycielk�; b�dziesz sumiennie studiowa� wszystko, co ci zadam. Po drugie, b�dziesz si� do mnie zwraca� jak r�wna, nie b�dziesz sk�ada� pok�on�w ani nazywa� mnie ��wi�tobliw��. I po trzecie�

��Jak mog� to uczyni�? � zdziwi�a si� Wang-mu. � Je�li nie b�d� zwraca� si� do ciebie z nale�nym szacunkiem, inni powiedz�, �e jestem niegodna, i ukaraj�, gdy ty nie b�dziesz patrzy�a. To poha�bi nas obie.

��Oczywi�cie, masz okazywa� respekt, kiedy inni nas widz�. Ale kiedy zostaniemy same, ty i ja, traktujemy si� nawzajem jak r�wne. Inaczej ode�l� ci� do domu.

��A trzeci warunek?

��Nikomu nie zdradzisz ani s�owa z tego, co ci powiem. Twarz Wang-mu wyra�a�a gniew.

��Sekretna druhna nigdy nie m�wi. W naszych umys�ach wznosi si� specjalne bariery.

��Te bariery przypominaj� tylko, �eby nie m�wi�. Ale je�li naprawd� chcesz, potrafisz je omin��. A s� tacy, kt�rzy spr�buj� ci� przekona�, by� zdradzi�a.

Qing-jao pomy�la�a o karierze ojca, o wszystkich tajemnicach Kongresu, kt�re przechowywa� w pami�ci. Nie zdradza� ich nikomu; nie mia� nikogo, z kim m�g�by porozmawia� z wyj�tkiem � czasami�� Qing-jao. Je�li Wang-mu oka�e si� godna zaufania, Qing-jao b�dzie mia�a tak� osob�. Nie pozostanie samotna jak ojciec.

��Rozumiesz mnie? � zapyta�a. � Inni pomy�l�, �e przyjmuj� ci� jako sekretn� druhn�. Ale my obie b�dziemy wiedzia�y, �e naprawd� przychodzisz jako moja uczennica, i �e masz by� przyjaci�k�.

Wang-mu spojrza�a na ni� zdumiona.

��Czy uczynisz to, skoro bogowie zdradzili ci ju�, jak przekupi�am nadzorc�, by przydzieli� mnie do twojej grupy i nie przeszkadza� nam w rozmowie?

Bogowie, oczywi�cie, niczego takiego nie powiedzieli. Lecz Qing-jao u�miechn�a si� tylko.

��Dlaczego nie przysz�o ci do g�owy, �e bogowie chc� mo�e, by�my zosta�y przyjaci�kami?

Speszona, Wang-mu splot�a d�onie i roze�mia�a si� nerwowo. Qing-jao uj�a j� za r�ce i przekona�a si�, �e dr��. Dziewczynka nie by�a tak zuchwa�a, jak mog�oby si� wydawa�.

Wang-mu spojrza�a na swoje d�onie, a Qing-jao pod��y�a za jej wzrokiem. R�ce mia�y pokryte b�otem, zaschni�tym teraz, gdy� d�ugo sta�y wyprostowane i nie zanurza�y ich w wodzie.

��Jeste�my strasznie brudne � zachichota�a Wang-mu. Qing-jao ju� dawno nauczy�a si� nie zwa�a� na brud s�usznego trudu. Ten brud nie wymaga� pokuty.

��Miewa�am ju� r�ce o wiele brudniejsze ni� teraz � odpar�a. � Chod� za mn�, gdy zako�czymy ju� s�uszny trud. Powiem ojcu o naszym planie, a on zdecyduje, czy mo�esz zosta� moj� sekretn� druhn�.

Wang-mu skrzywi�a si�. Qing-jao z zadowoleniem stwierdzi�a, �e dziewczynka ma bardzo wyrazist� twarz.

��Co si� sta�o? � spyta�a.

��Ojcowie zawsze o wszystkim decyduj�.

Qing-jao kiwn�a g�ow�, zdziwiona, �e Wang-mu stwierdza co� tak oczywistego.

��To pocz�tek m�dro�ci � o�wiadczy�a. � A poza tym, moja matka nie �yje.

S�uszny trud ko�czy� si� wczesnym popo�udniem. Oficjalnie dlatego, by ludzie mieszkaj�cy daleko mieli czas na powr�t do dom�w. W rzeczywisto�ci przyczyn� by�o zwyczajowe przyj�cie, urz�dzane po wykonaniu s�usznego trudu. Ludzie pracowali w porze popo�udniowej drzemki, wi�c czuli si� senni jak po nieprzespanej nocy. Inni byli rozleniwieni i ponurzy. I jedno, i drugie stanowi�o pretekst, by si� napi�, zje�� z przyjaci�mi, a potem zwali� do ��ka o wiele wcze�niej ni� zwykle, nadrabiaj�c stracon� sjest� i wypoczywaj�c po ci�kiej pracy.

Qing-jao nale�a�a do tych, kt�rzy czuli si� nieswojo; Wang-mu najwyra�niej te�. A mo�e to dlatego, �e Qing-jao dr�czy� problem Floty Lusita�skiej, podczas gdy Wang-mu w�a�nie zosta�a sekretn� druhn� bogos�ysz�cej. Qing-jao przeprowadzi�a Wang-mu przez kolejne etapy anga�owania do pracy w Domu Ha�: k�piel, odciski palc�w, kontrola s�u�b bezpiecze�stwa� a� wreszcie poczu�a, �e ani chwili d�u�ej nie wytrzyma paplania dziewczynki. Odesz�a.

��Czy rozgniewa�am moj� pani�? � us�ysza�a strwo�ony g�os Wang-mu, gdy wspina�a si� po schodach do swojego pokoju.

��Bogos�ysz�cy odpowiadaj� na inne g�osy ni� tw�j, male�ka � odpowiedzia� Ju Kung-mei, stra�nik Rodu Ha�.

Odpowiedzia� �agodnie. Qing-jao cz�sto podziwia�a delikatno�� i m�dro�� ludzi, kt�rych ojciec przyjmowa� do pracy. Zastanawia�a si�, czy sama dokona�a r�wnie trafnego wyboru.

Gdy tylko o tym pomy�la�a, natychmiast zrozumia�a, �e post�pi�a niegodziwie, podejmuj�c decyzj� tak szybko i nie radz�c si� ojca. Wang-mu z pewno�ci� oka�e si� zupe�nie nieodpowiednia i ojciec skarci j� za brak rozwagi.

Wyobrazi�a sobie jego wym�wki i to wystarczy�o, by natychmiast �ci�gn�� nagan� bog�w. Qing-jao poczu�a, �e jest nieczysta. Pobieg�a do pokoju i zamkn�a za sob� drzwi. Gorzk� ironi� by�o, �e mog�a bez ko�ca rozwa�a�, jak nienawistne s� wymagane przez bog�w rytua�y, jak puste nabo�e�stwa� ale wystarczy�a jedna nielojalna my�l wobec ojca albo Kongresu, a natychmiast musia�a wype�nia� pokut�.

Zwykle wytrzymywa�a p� godziny, godzin�, czasem wi�cej, opieraj�c si� g�osowi bog�w, trwaj�c w nieczysto�ci. Dzi� jednak nie mog�a si� doczeka� oczyszczenia. W pewien spos�b rytua� mia� sens, struktur�, pocz�tek, koniec i ustalone regu�y. Przeciwnie ni� problem Floty Lusita�skiej.

Ju� na kolanach, umy�lnie wybra�a najw�szy, najs�abszy s��j na najja�niejszej desce pod�ogi. To mia�a by� ci�ka pokuta; mo�e wtedy bogowie uznaj� j� za czyst� i wska�� rozwi�zanie postawionego przez ojca zadania. Droga przez pok�j zaj�a jej p� godziny, gdy� ci�gle traci�a lini� z oczu i musia�a zaczyna� od pocz�tku.

W ko�cu, zm�czona, z oczami piek�cymi od �ledzenia s�oju, chcia�a ju� tylko zasn��. Zamiast tego usiad�a na pod�odze przed terminalem i wywo�a�a podsumowanie swej dotychczasowej pracy. Po zbadaniu i wyeliminowaniu wszystkich bezu�ytecznych absurd�w, jakie nagromadzi�y si� w czasie bada�, pozosta�y trzy og�lne kategorie wyja�nie�. Pierwsze, �e przyczyn� znikni�cia floty by�o zjawisko naturalne, kt�rego � wobec ogranicze� pr�dko�ci �wiat�a � nie dostrzegli jeszcze astronomowie. Drugie, �e przerwanie ��czno�ci nast�pi�o w wyniku albo sabota�u, albo decyzji podj�tej przez dow�dztwo floty. I trzecie, �e powodem by� spisek na kt�rej� z planet.

Pierwsz� kategori� mo�na by�o praktycznie wykluczy�, ze wzgl�du na spos�b podr�y. Kosmoloty lecia�y po prostu zbyt daleko od siebie, by jakikolwiek fenomen zniszczy� je r�wnocze�nie. Flota nie spotka�a si� przed odlotem � by�oby to tylko strat� czasu niepotrzebn� dzi�ki ansiblom. Statki ruszy�y w stron� Lusitanii z tych miejsc, gdzie si� znajdowa�y, gdy w��czono je w sk�ad ekspedycji. Nawet teraz, gdy do celu pozosta� najwy�ej rok, odleg�o�ci mi�dzy nimi by�y jeszcze zbyt wielkie, by jakiekolwiek wyobra�alne zjawisko naturalne mog�o dosi�gn�� je w tym samym czasie.

Druga kategoria wydawa�a si� niemal r�wnie ma�o prawdopodobna. Przede wszystkim dlatego, �e znikn�a ca�a flota, bez �adnych wyj�tk�w. Czy ludzie mogli zrealizowa� swe plany z tak doskona�� skuteczno�ci�? I to nie zostawiaj�c �adnych �lad�w w bazach danych, profilach osobowo�ci i rejestrach ��czno�ci, przechowywanych w planetarnych komputerach? Nie by�o te� dowod�w, �e kto� zmienia� czy kasowa� dane albo ukrywa� komunikaty. Je�li plan powsta� we flocie, nie istnia�y na to �adne dowody.

Ten sam brak �lad�w sprawia�, �e teoria spisku na planetach wydawa�a si� jeszcze mniej realna. A wszystkie trzy mo�liwo�ci okazywa�y si� zupe�nie nieprawdopodobne, je�liby wzi�� pod uwag� r�wnoczesno�� zjawiska. O ile mo�na to by�o stwierdzi�, statki przerwa�y ansiblow� ��czno�� prawie dok�adnie w tej samej chwili. R�nice czasu si�ga�y sekund, mo�e najwy�ej minut� ale z pewno�ci� nigdy wi�cej ni� pi��, nigdy tak d�ugo, by na jednym statku kto� zauwa�y� znikni�cie innego.

Podsumowanie by�o eleganckie w swej prostocie. Uwzgl�dnia�o wszystkie aspekty, wszelkie zgromadzone dowody. I wykazywa�o, �e �adne wyt�umaczenie nie jest w istocie mo�liwe.

Dlaczego ojciec mi to zrobi�, pomy�la�a ju� nie pierwszy raz.

I natychmiast � jak zwykle � poczu�a si� niegodna, gdy� w og�le zada�a takie pytanie, zw�tpi�a w absolutn� s�uszno�� wszystkich ojcowskich decyzji. Musia�a si� umy� � tylko troch�, by usun�� nieczysto�� my�li.

Ale nie zrobi�a tego. Pozwoli�a, by g�os bog�w nabrzmiewa� w niej, by ich rozkaz sta� si� bardziej surowy. Tym razem stawia�a op�r nie dla �wicze� dyscypliny. �wiadomie pr�bowa�a w jak najwi�kszym stopniu zwr�ci� na siebie ich uwag�. Dopiero gdy potrzeba oczyszczenia tamowa�a jej oddech, gdy dreszcz wstr�tu budzi�o najl�ejsze dotkni�cie w�asnego cia�a, mu�ni�cie d�oni� kolana, dopiero wtedy wypowiedzia�a pytanie.

��Wy to zrobili�cie, prawda? � zwr�ci�a si� do bog�w. � Czego nie m�g� dokona� �aden cz�owiek, wy dokonali�cie. Si�gn�li�cie sw� d�oni� i odci�li�cie Flot� Lusita�sk�.

Odpowied� nadesz�a, wyra�ona nie s�owami, lecz narastaj�cym pragnieniem oczyszczenia.

��Ale Kongres i admiralicja nie krocz� po Drodze. Nie potrafi� sobie wyobrazi� Z�otych Wr�t do Miasta Nefrytowej G�ry na Zachodzie. Je�li ojciec powie im: �Bogowie ukryli wasz� flot�, by ukara� was za niegodziwo�ci�, oni b�d� nim pogardza�. A pogarda dla niego, najwi�kszego z �yj�cych polityk�w, dosi�gnie nas wszystkich. Kiedy z powodu ojca Droga dozna poni�enia, to go zabije. Czy dlatego to uczynili�cie?

Zaszlocha�a.

��Nie pozwol� wam zniszczy� ojca. Znajd� inny spos�b. Znajd� odpowied�, kt�ra ich zadowoli. Przeciwstawi� si� wam!

Gdy tylko to powiedzia�a, bogowie zes�ali na ni� najbardziej przyt�aczaj�ce wra�enie ohydnej nieczysto�ci, jakie kiedykolwiek czu�a. By�o tak silne, �e tamowa�o oddech. Upad�a, chwytaj�c r�kami terminal. Pr�bowa�a przem�wi�, b�aga� o wybaczenie, ale krztusi�a si� tylko, prze�ykaj�c �lin�, by powstrzyma� wymioty. Zdawa�o jej si�, �e r�ce brudz� mazi� wszystko, czego dotkn�; kiedy wsta�a z wysi�kiem, sukienka przylgn�a do cia�a, jakby czarny, g�sty smar obla� ca�� sk�r�.

Nie pobieg�a si� my�. Nie pad�a na kolana, by �ledzi� s�oje drewna. Zataczaj�c si� podesz�a do drzwi, by zej�� do pokoju ojca.

Ale drzwi pochwyci�y j�. Nie fizycznie � otworzy�y si� lekko jak zawsze. A jednak nie mog�a przej��. S�ysza�a, �e bogowie mog� uwi�zi� swe niepos�uszne s�ugi, ale nigdy jeszcze nie zdarzy�o si� jej nic takiego. Nie rozumia�a, co j� zatrzymuje. Cia�o mog�o si� swobodnie porusza�. Nie istnia�a �adna bariera. Jednak na sam� my�l o przekroczeniu progu czu�a takie mdl�ce przera�enie, �e nie mog�a tego zrobi�. Bogowie ��dali jakiej� pokuty, jakiego� odkupienia. Inaczej nigdy jej nie wypuszcz�. Nie �ledzenia s�oj�w, nie szorowania r�k� Czego chcieli?

I nagle zrozumia�a, dlaczego bogowie nie pozwalaj� jej wyj��. To przysi�ga, kt�rej ��da� ojciec w imi� matki. Przysi�ga, �e b�dzie s�u�y� bogom w ka�dych okoliczno�ciach. A przecie� znalaz�a si� na granicy buntu. Wybacz mi, matko! Nie przeciwstawi� si� bogom. Ale musz� i�� do ojca, wyja�ni� mu, w jakim strasznym po�o�eniu nas postawili. Matko, pom� mi przej�� przez te drzwi!

Jakby w odpowiedzi na jej b�aganie, nap�yn�a �wiadomo��, �e mo�e ju� wyj��. Musi tylko wbi� wzrok w punkt tu� za prawym g�rnym rogiem drzwi i nie spuszczaj�c z niego oczu wysun�� za pr�g ty�em praw� stop�, potem lew� r�k�, odwr�ci� si� w lewo, przenosz�c do ty�u lew� nog�, potem do przodu praw� r�k�. By�o to skomplikowane, niczym taniec. Porusza�a si� wolno i ostro�nie, a� wreszcie uda�o si�.

Drzwi wypu�ci�y j�. I chocia� nadal czu�a ucisk swej nieprawo�ci, sta� si� mniej intensywny. Mog�a go znie��. Mog�a oddycha� nie dysz�c, m�wi� nie krztusz�c si�.

Zbieg�a po schodach i poci�gn�a za ma�y dzwonek przy drzwiach do pokoju ojca.

��Czy to moja c�rka, moja Ja�niej�ca Blaskiem? � zapyta� ojciec.

��Tak, szlachetny.

��Got�w jestem ci� przyj��.

Otworzy�a drzwi i wesz�a do �rodka � tym razem �aden rytua� nie by� konieczny. Natychmiast ruszy�a do miejsca, gdzie Ha� Fei-tzu siedzia� na krze�le przed terminalem. Ukl�k�a.

��Przeegzaminowa�em Si Wang-mu � oznajmi� ojciec. � I uwa�am, �e tw�j pierwszy wyb�r by� s�uszny.

Przez moment nie rozumia�a, o co chodzi. Si Wang-mu? Dlaczego ojciec wspomina o staro�ytnej bogini? Zaskoczona podnios�a g�ow� i pod��y�a spojrzeniem za wzrokiem ojca: na s�u�ebnic� w czystej szarej sukni, kl�cz�c� w pokorze ze wzrokiem wbitym w pod�og�. Przez moment nie mog�a sobie przypomnie� dziewczynki z ry�owego pola, przypomnie�, �e mia�a by� jej sekretn� druhn�. Jak mog�a o tym zapomnie�? Przecie� zostawi�a j� zaledwie kilka godzin temu. A jednak w tym czasie stoczy�a walk� z bogami, a je�li nawet nie zwyci�y�a, to przynajmniej nie przegra�a. Wobec starcia z bogami, czym by�o przyj�cie s�u��cej?

��Wang-mu jest zuchwa�a i ambitna � stwierdzi� ojciec. � Ale jest tak�e szczera i o wiele bardziej inteligentna, ni� si� spodziewa�em. Wnioskuj�, �e obie planujecie uczyni� j� twoj� uczennic�, nie tylko sekretn� druhn�.

Wang-mu j�kn�a cicho. Qing-jao zauwa�y�a, jak jest przera�ona. A tak� boi si�, �e pomy�l�, i� zdradzi�a ojcu nasz plan.

��Nie martw si�, Wang-mu � uspokoi�a j� Qing-jao. � Ojciec prawie zawsze odgaduje tajemnice. Wiem, �e nie powiedzia�a�.

��Chcia�bym, �eby wszystkie tajemnice by�y tak �atwe jak wasza � westchn�� ojciec. � C�rko moja, musz� pochwali� ci� za twoj� wielkoduszno��. Bogowie b�d� ci� za to powa�a�, tak jak ja to czyni�.

S�owa uznania by�y niby ma�� na bol�c� ran�. Mo�e dlatego bunt jej nie zniszczy�, dlatego kt�ra� z bogi� zlitowa�a si� i wskaza�a, jak mo�e wyj�� przez drzwi swojego pokoju. Poniewa� os�dzi�a Wang-mu m�drze i wielkodusznie, wybaczaj�c zuchwa�o��, tak�e Qing-jao przynajmniej w cz�ci wybaczono jej niezno�n� arogancj�.

Wang-mu nie �a�uje swojej ambicji, my�la�a Qing-jao. I ja nie b�d� �a�owa� swej decyzji. Nie dopuszcz�, by zniszczono ojca tylko dlatego, �e nie potrafi� znale�� � ani wymy�li� � nie zwi�zanego z bosk� interwencj� znikni�cia Floty Lusita�skiej. A jednak�jak mog� si� przeciwstawi� boskim zamiarom? To oni zniszczyli albo ukryli flot�. Dzie�a bog�w musz� by� rozpoznane przez ich pos�uszne s�ugi, chocia� nale�y je ukrywa� przed niewiernymi z innych �wiat�w.

��Ojcze � zacz�a Qing-jao. � Musz� porozmawia� z tob� o moim zadaniu.

Ojciec niew�a�ciwie zrozumia� jej wahanie.

��Mo�emy m�wi� przy Wang-mu. Zosta�a przyj�ta jako twoja sekretna druhna. Premi� za ni� przes�ano jej ojcu, a w jej m�zg wprowadzono pierwsze blokady. Mo�emy jej zaufa�. Wys�ucha nas i nikomu nie powt�rzy.

��Tak, ojcze. � Qing-jao zd��y�a ju� zapomnie�, �e Wang-mu jest w pokoju. � Ojcze, wiem, kto ukry� Flot� Lusita�sk�. Ale musisz mi obieca�, �e nigdy nie zdradzisz tego Gwiezdnemu Kongresowi.

Ojciec, zwykle spokojny, wydawa� si� lekko zaniepokojony.

��Nie mog� tego obieca� � rzek�. � To niegodne, bym sta� si� tak nielojalnym s�ug�.

Co powinna zrobi� w tej sytuacji? Czy wolno jej m�wi�? A r�wnocze�nie, jak mo�e powstrzyma� si� od m�wienia?

��Kto jest twoim panem? � zap�aka�a. � Kongres czy bogowie?

��Najpierw bogowie. Oni zawsze s� pierwsi.

��W takim razie powiem ci: odkry�am, �e w�a�nie bogowie ukryli przed nami flot�. Ale je�li przeka�esz to Kongresowi, wydrwi� ci� i twoja s�awa legnie w gruzach. � Nagle przysz�o jej do g�owy co� innego. � Je�li to bogowie zatrzymali flot�, ojcze, to jednak musia�a wyruszy� wbrew ich woli. A skoro Gwiezdny Kongres wys�a� flot� wbrew woli�

Ojciec uciszy� j� gestem r�ki. Przerwa�a natychmiast i pochyli�a g�ow�. Czeka�a.

��Oczywi�cie, �e to bogowie � stwierdzi�.

Jego s�owa przynios�y zar�wno ulg�, jak poni�enie. �Oczywi�cie�, powiedzia�. Czy�by wiedzia� o tym od pocz�tku?

��Bogowie czyni� wszystko, co dzieje si� we wszech�wiecie. Ale nie wolno twierdzi�, �e wiesz, dlaczego to czyni�. Powiedzia�a�, �e zatrzymali flot�, poniewa� sprzeciwiaj� si� jej misji. Lecz ja odpowiadam, �e Kongres nie m�g�by wys�a� tej floty, gdyby bogowie tego nie chcieli. Czy wi�c nie mogli jej zatrzyma�, gdy� mia�a wype�ni� misj� tak wielk� i szlachetn�, �e ludzko�� nie jest jej godna? A je�li ukryli flot�, aby postawi� ci� przed trudn� pr�b�? Jedno jest pewne: bogowie pozwolili, by Gwiezdny Kongres rz�dzi� niemal ca�� ludzko�ci�. I dop�ki rz�dzi z woli niebios, my z Drogi b�dziemy bez sprzeciwu wype�nia� ich zarz�dzenia.

��Nie chcia�am si� sprzeciwia� � Nie mog�a doko�czy� zdania w tak oczywisty spos�b fa�szywego.

Ojciec, naturalnie, zrozumia� doskonale.

��S�ysz�, jak tw�j g�os milknie, jak s�owa cichn�. Poniewa� wiesz, �e te s�owa nie s� prawd�. Mimo wszystko, czego ci� uczy�em, chcia�a� sprzeciwi� si� Gwiezdnemu Kongresowi. � Z�agodnia�. � Dla mnie chcia�a� to uczyni�.

��Jeste� moim przodkiem. Moje obowi�zki wobec ciebie s� wi�ksze ni� wobec nich.

��Jestem twoim ojcem. Przodkiem zostan� dopiero po �mierci.

��Zatem dla matki. Je�li kiedykolwiek utrac� mandat niebios, stan� si� ich najstraszniejszym przeciwnikiem, gdy� b�d� s�u�y�a bogom.

��Lecz ju� m�wi�c wiedzia�a, �e jej s�owa s� tylko niebezpieczn� p�prawd�. Jeszcze przed chwil�, zanim uwi�zi�y j� drzwi, chcia�a przecie� sprzeciwi� si� bogom dla dobra ojca. Jestem najbardziej niegodn�, najgorsz� c�rk�, pomy�la�a.

��Powiem ci teraz, moja Ja�niej�ca Blaskiem c�rko, �e sprzeciw woli bog�w nie mo�e przynie�� mi dobra. Ani tobie. Wybaczam ci jednak t� nadmiern� mi�o��. To najmniejszy, naj�agodniejszy z grzech�w.

U�miechn�� si�. Ten u�miech uspokoi� j�, cho� wiedzia�a, �e nie zas�u�y�a na aprobat� ojca. Znowu wolno jej by�o my�le�, wr�ci� do zagadki.

��Wiedzia�e�, �e bogowie to uczynili, a mimo to kaza�e� mi szuka� odpowiedzi.

��Czy jednak postawi�a� w�a�ciwe pytanie? � odpar� ojciec. � To, na kt�re szukamy odpowiedzi, brzmi: jak bogowie to uczynili?

��Sk�d mog� wiedzie�? � zdziwi�a si� Qing-jao. � Mogli zniszczy� flot�, schowa� j� albo przenie�� w jakie� tajemne miejsce na Zachodzie�

��Qing-jao! Sp�jrz na mnie. Wys�uchaj mnie uwa�nie.

Spojrza�a. Surowy g�os ojca pom�g� odzyska� spok�j, koncentracj�.

��To co�, czego przez ca�e swe �ycie pr�bowa�em ci� nauczy�. Teraz jednak musisz zrozumie�, Qing-jao. Bogowie s� przyczyn� wszystkiego, co si� zdarza. Ale nigdy nie dzia�aj� bezpo�rednio. Zawsze pod mask�. S�yszysz mnie?

Kiwn�a g�ow�. Setki razy s�ucha�a tych s��w.

��S�yszysz, a jednak nie rozumiesz mnie, nawet teraz. Bogowie wybrali lud Drogi, Qing-jao. Tylko my otrzymali�my przywilej s�uchania ich g�osu. Tylko nam pozwolono widzie�, �e oni s� przyczyn� wszystkiego, co jest i b�dzie. Dla innych ludzi ich dzie�a pozostaj� ukryte. Twoim zadaniem nie jest znalezienie prawdziwej przyczyny znikni�cia Floty Lusita�skiej. Ca�a Droga wiedzia�aby natychmiast, �e prawdziw� przyczyn� jest to, i� bogowie zechcieli, by tak si� sta�o. Twoim zadaniem jest wykrycie, jakiej maski u�yli bogowie dla tego wydarzenia.

Qing-jao czu��, �e kr�ci jej si� w g�owie. Tak niedawno by�a ca�kiem pewna, �e znalaz�a odpowied�, �e wype�ni�a zadanie. A teraz wszystko jej si� wymyka�o. Odpowied� pozosta�a prawdziwa, ale zadanie by�o inne.

��W tej chwili, poniewa� nie potrafimy odkry� naturalnego wyt�umaczenia, bogowie stan�li ods�oni�ci przed ca�� ludzko�ci�, przed niedowiarkami i wierz�cymi. Bogowie s� nadzy, a my musimy ich okry�. Musimy wskaza� ci�g naturalnych zdarze�, kt�re bogowie spowodowali, by wyja�ni� znikni�cie floty, by dla niewierz�cych uczyni� je naturalnym. S�dzi�em, �e to rozumiesz. S�u�ymy Gwiezdnemu Kongresowi, ale wy��cznie dlatego, �e w ten spos�b s�u�ymy r�wnie� bogom. Bogowie pragn�, by�my oszukali Kongres, a Kongres pragnie by� oszukany.

Qing-jao kiwn�a g�ow�, rozczarowana, �e zadanie nie zosta�o jeszcze wype�nione.

��Czy robi� wra�enie cz�owieka bez serca? � zapyta� ojciec. � Czy jestem nieuczciwy? Okrutny dla niedowiark�w?

��Czy c�rka os�dza ojca? � szepn�a Qing-jao.

��Oczywi�cie, �e os�dza. Co dnia wszyscy os�dzamy si� wzajemnie. Problem w tym, czy os�dzamy sprawiedliwie.

��Os�dzam wi�c, �e nie jest grzechem przemawia� do niedowiark�w j�zykiem ich niewiary � o�wiadczy�a Qing-jao. Czy to u�miech pojawi� si� w k�cikach jego ust?

��Zrozumia�a� � powiedzia�. � Je�li kiedykolwiek Kongres przyb�dzie do nas, pokornie szukaj�c prawdy, wtedy wska�emy im Szlak i stan� si� cz�ci� Drogi. Do tej chwili s�u�ymy bogom, pomagaj�c niedowiarkom oszukiwa� samych siebie i wierzy�, �e wszystkie rzeczy maj� swoje naturalne przyczyny.

Qing-jao k�ania�a si� coraz ni�ej, a� prawie dotyka�a czo�em pod�ogi.

��Wiele razy pr�bowa�e� nauczy� mnie tego, cho� do tej chwili nie otrzyma�am zadania, do kt�rego stosowa�aby si� ta zasada. Wybacz g�upot� swej niegodnej c�rce.

��Nie mam niegodnej c�rki � odpar� ojciec. � Mam tylko jedn�, a jest ni� Ja�niej�ca Blaskiem. Zasad�, kt�r� dzisiaj pozna�a�, niewielu z Drogi kiedykolwiek zrozumie naprawd�. Dlatego niewielu z nas potrafi bezpo�rednio kontaktowa� si� z lud�mi z innych �wiat�w, nie budz�c przy tym ich zmieszania i zak�opotania. Zaskoczy�a� mnie dzisiaj, c�rko. Nie dlatego, �e nie pojmowa�a� tej zasady, ale dlatego, �e poj�a� j� w tak m�odym wieku. By�em prawie dziesi�� lat starszy od ciebie, nim j� odkry�em.

��Jak mog� pozna� co� wcze�niej od ciebie, ojcze? � To prawie nie do pomy�lenia, by mog�a przewy�szy� kt�re� z jego dokona�.

��Poniewa� masz mnie, �ebym ci� uczy� � wyja�ni� ojciec. � Podczas gdy ja sam musia�em to odkry�. Widz� jednak, jak przerazi�a ci� my�l, �e mo�e nauczy�a� si� czego� wcze�niej ode mnie. Czy s�dzisz, �e b�dzie to dla mnie ujm�, gdy przewy�szy mnie moja c�rka? Wr�cz przeciwnie: nie ma wi�kszej dumy dla rodzica, ni� posiadanie dziecka, kt�re przewy�sza go.

��Nie mog� ci� przewy�szy�, ojcze.

��W pewnym sensie jest to prawd�, Qing-jao. Jeste� moim dzieckiem, zatem wszystkie twe dzie�a s� tak�e mymi, s� podzbiorem moich, jak my wszyscy jeste�my podzbiorem naszych przodk�w. Lecz masz w sobie taki potencja� wielko�ci� Wierz�, �e nadejdzie czas, gdy mnie zalicz� do wielkich bardziej z powodu twoich ni� moich dzie�. Je�li lud Drogi uzna mnie kiedy� za godnego jakiego� szczeg�lnego zaszczytu, stanie si� tak w tej samej mierze dzi�ki twoim, jak i moim w�asnym dokonaniom.

M�wi�c to ojciec pok�oni� si� jej. Nie by� to zwyk�y, uprzejmy uk�on odprawy, lecz g��boki uk�on pe�en szacunku. Niemal dotyka� czo�em pod�ogi. Nie ca�kiem, gdy� to by�oby zniewag�, niemal drwin�, gdyby naprawd� pochyli� si� tak nisko, by odda� honor w�asnej c�rce. Jednak posun�� si� tak daleko, jak pozwala�a godno��.

Zaskoczy�o j� to, przestraszy�o� Zaraz jednak zrozumia�a. Kiedy sugerowa�, �e szansa, by wybrano go bogiem Drogi, zale�y od jej wielko�ci, nie m�wi� o jakim� nieokre�lonym, przysz�ym zdarzeniu. M�wi� o jej zadaniu. Je�li odkryje mask� bog�w, znajdzie naturalne wyja�nienie znikni�cia Floty Lusita�skiej, wyb�r na boga Drogi b�dzie zapewniony. Oto jak bardzo jej ufa�. Oto jak wa�ne powierzy� jej zadanie. Czym by�o jej dojrzewanie wobec bosko�ci ojca? Musi pracowa� ci�ej, my�le� sprawniej i odnie�� sukces tam, gdzie przegra�y wszystkie instytucje wojska i Kongresu. Nie dla siebie, ale dla matki, dla bog�w i dla szansy, by ojciec zosta� jednym z nich.

Qing-jao opu�ci�a pok�j Ha� Fei-tzu. Zatrzyma�a si� w drzwiach i obejrza�a si� na Wang-mu. Jedno spojrzenie bogos�ysz�cej wystarczy�o jako rozkaz, by dziewczyna posz�a za ni�.

Zanim Qing-jao dotar�a do w�asnego pokoju, dr�a�a od powstrzymywanej ��dzy oczyszczenia. Wszystko, co dzisiaj uczyni�a z�ego: buntowniczo�� wobec bog�w, odmowa wcze�niejszej pokuty, g�upota, kiedy nie zrozumia�a, na czym polega jej w�a�ciwe zadanie� wszystko to powr�ci�o. Nie czu�a si� brudna; nie pragn�a k�pieli i nie obrzydzenie do siebie odczuwa�a. Przecie� jej niegodziwo�� zosta�a z�agodzona przez pochwa�� ojca, przez t� bogini�, kt�ra pokaza�a jej, jak przej�� przez drzwi, i s�uszny wyb�r, jakim okaza�a si� Wang-mu. To pr�ba, kt�r� Qing-jao pokona�a dzielnie. Pragn�a jednak oczyszczenia. Chcia�a, by bogowie stan�li przy niej, gdy b�dzie im s�u�y�.

Tyle �e �adna znana pokuta nie wystarczy dla zaspokojenia tej niepohamowanej ��dzy.

I nagle zrozumia�a: musi prze�ledzi� jeden s��j na ka�dej desce pod�ogi.

Natychmiast wybra�a punkt pocz�tkowy, w po�udniowo-wschodnim rogu pokoju. Ka�de �ledzenie rozpocznie przy wschodniej �cianie, by rytua� prowadzi� j� ku zachodowi, w stron� bog�w. Na ko�cu czeka�a najkr�tsza deska pod�ogi, kr�tsza ni� metr, w p�nocno-zachodnim rogu. To nagroda: ostatnie �ledzenie b�dzie kr�tkie i �atwe.

S�ysza�a, jak Wang-mu cicho wchodzi za ni�, teraz jednak nie mia�a czasu dla �miertelnik�w. Bogowie czekali. Ukl�k�a w k�cie i zbada�a s�oje, szukaj�c tego, kt�ry z woli bog�w winna prze�ledzi�. Zwykle sama decydowa�a i wybiera�a wtedy najtrudniejszy, by nie zas�u�y� na ich pogard�. Dzi� jednak odczuwa�a absolutn� pewno��, �e oni sami wybior�. Pierwsza linia by�a szeroka, falista ale wyra�na: ju� teraz okazywali jej �askawo��. Dzisiejszy rytua� b�dzie niemal rozmow� mi�dzy Qing-jao a bogami. Dzisiaj prze�ama�a niewidzialn� barier�, zbli�y�a si� do czystego zrozumienia ojca. Mo�e kiedy� bogowie przem�wi� do niej tak wyrazi�cie, jak � w opinii zwyk�ych ludzi � zwracali si� do wszystkich bogos�ysz�cych.

���wi�tobliwa � odezwa�a si� Wang-mu.

Poczu�a si� tak, jakby jej rado�� odlana by�a ze szk�a, a Wang-mu umy�lnie je st�uk�a. Czy nie wiedzia�a, �e przerwany rytua� trzeba zaczyna� od pocz�tku?

Qing-jao powsta�a i spojrza�a gniewnie na dziewczynk�.

Wang-mu musia�a dostrzec w�ciek�o�� na twarzy swej pani. Nie rozumia�a jednak powod�w.

��Wybacz mi � powiedzia�a szybko, pad�a na kolana i pochyli�a g�ow� a� do ziemi. � Zapomnia�am, �e nie mam ci� nazywa� ��wi�tobliw��. Chcia�am tylko zapyta�, czego szukasz, abym mog�a ci pom�c.

Qing-jao roze�mia�a si� niemal z tej pomy�ki. Oczywi�cie, Wang-mu nie mog�a wiedzie�, �e bogowie przemawiaj� do Qing-jao. Teraz, kiedy min�a z�o��, zawstydzi�a si�, �e tak bardzo przestraszy�a dziewczynk�. Sekretna druhna nie powinna dotyka� czo�em pod�ogi. Qing-jao nie lubi�a patrze�, jak kto� si� poni�a.

W jaki spos�b zdo�a�am j� tak przestraszy�? Cieszy�am si�, gdy� bogowie przem�wili do mnie wyra�nie. Lecz rado�� by�a samolubna, a kiedy ona przerwa�a mi niewinnie, zwr�ci�am do niej twarz pe�n� nienawi�ci. Czy taka jest moja odpowied� dla bog�w? Okazuj� mi mi�o��, a ja przek�adam j� na nienawi��, i to wobec ludzi, kt�rzy s� ode mnie zale�ni? Bogowie znowu ukazali mi moj� niegodziwo��.

��Wang-mu, nie mo�esz mi przerywa�, kiedy zobaczysz, �e pochylam si� nad pod�og�. � I opowiedzia�a o rytuale oczyszczenia, wymaganym przez bog�w.

��Czy ja tak�e musz� to robi�? � zapyta�a Wang-mu.

��Nie, chyba �e bogowie tego za��daj�.

��Sk�d b�d� wiedzia�a?

��Je�li nie zdarzy�o si� to do dzisiaj, to prawdopodobnie nigdy ju� si� nie zdarzy. Gdyby jednak nast�pi�o, b�dziesz wiedzia�a, poniewa� nie znajdziesz w sobie si�y, by oprze� si� g�osowi bog�w w swym umy�le.

Wang-mu z powag� skin�a g�ow�.

��Jak mog� ci pom�c� Qing-jao? � Ostro�nie, z szacunkiem wypr�bowa�a imi� swej pani. Po raz pierwszy w �yciu Qing-jao zda�a sobie spraw�, �e imi� to, s�odkie i delikatne w ustach ojca, mo�e te� zabrzmie� podnio�le, gdy wymawia si� je z takim zachwytem. Jednak cierpia�a niemal, gdy nazwano j� Ja�niej�c� Blaskiem w�a�nie w chwili, gdy tak wyra�nie poj�a swe niedostatki. Ale nie zabroni Wang-mu u�ywa� tego imienia. Dziewczynka musia�a przecie� jako� si� do niej zwraca�, a pe�en szacunku ton pos�u�y za bezustanne, ironiczne przypomnienie, jak ma�o na ten szacunek zas�uguje.

��Mo�esz mi pom�c nie przerywaj�c � odpar�a Qing-jao.

��Czy powinnam wyj��?

Qing-jao ju� chcia�a potwierdzi�, gdy nagle zrozumia�a, �e z jakich� powod�w bogowie chcieli, by Wang-mu sta�a si� elementem jej pokuty. Sk�d o tym wiedzia�a? Poniewa� my�l o odej�ciu dziewczynki by�a prawie tak niezno�na, jak pami�� o nie doko�czonym s�oju.

��Zosta�, prosz�. Czy potrafisz czeka� w milczeniu� i patrze� na mnie?

��Tak� Qing-jao.

��Wyjd�, je�li potrwa to tak d�ugo, �e nie b�dziesz ju� mog�a wytrzyma�. Jednak tylko wtedy, gdy ja b�d� porusza� si� z zachodu na wsch�d. To znaczy, �e jestem mi�dzy jednym a drugim s�ojem i twoje odej�cie nie zak��ci mi �ledzenia. Ale nie wolno ci si� do mnie odzywa�.

Wang-mu szeroko otworzy�a oczy.

��Chcesz to zrobi� dla ka�dego s�oja drewna na ka�dej desce pod�ogi?

��Nie � uspokoi�a j� Qing-jao. Bogowie nie byliby tak okrutni! Lecz niemal r�wnocze�nie u�wiadomi�a sobie, �e mo�e nadej�� dzie�, gdy takiej w�a�nie pokuty za��daj�. L�k wzbudzi� w niej md�o�ci. � Tylko jedn� lini� na ka�dej desce w tym pokoju. Obserwuj ze mn�, dobrze?

Dostrzeg�a, �e Wang-mu zerka na wska�nik czasu nad terminalem. Nadesz�a ju� godzina snu, a obie przecie� straci�y popo�udniow� drzemk�. To nienaturalne, by cz�owiek tak d�ugo funkcjonowa� bez snu. Dni na Drodze by�y o po�ow� d�u�sze ni� na Ziemi, wi�c nigdy nie zgadza�y si� dok�adnie z wewn�trznym zegarem ludzkiego organizmu. Nie wykorzysta� drzemki, a potem nie po�o�y� si� o w�a�ciwej porze by�o bardzo trudnym wyczynem.

Qing-jao nie mia�a jednak wyboru. Je�eli Wang-mu nie potrafi zachowa� przytomno�ci, musi wyj�� natychmiast, cho� bogom si� to nie spodoba.

��Nie wolno ci spa�, Wang-mu � ostrzeg�a. � Gdyby� usn�a, musia�abym przem�wi� do ciebie, �eby� si� przesun�a i ods�oni�a linie, kt�re musz� prze�ledzi�. A je�li si� odezw�, musz� zacz�� od pocz�tku. Czy wytrwasz przytomna, milcz�ca i nieruchoma?

Wang-mu kiwn�a g�ow�. Qing-jao wierzy�a, �e dziewczynka jest szczera, ale nie w to, �e zdo�a wytrwa�. Lecz bogowie nalegali, by jej nowa sekretna druhna zosta�a� a kim jest Qing-jao, by odmawia� ��daniom bog�w?

Wr�ci�a do rogu i na nowo przyst�pi�a do rytua�u. Przekona�a si� z ulg�, �e bogowie wci�� s� dla niej �askawi. Na kolejnych deskach wskazywali najwyra�niejsze, naj�atwiejsze do �ledzenia s�oje. A kiedy czasem dostawa�a od nich trudniejszy, ten �atwy nieodmiennie zanika� w po�owie drogi lub skr�ca� poza kraw�d�. Bogowie troszczyli si� o ni�.

Wang-mu stara�a si� jak mog�a. Dwa razy, powracaj�c od zachodu na wsch�d, Qing-jao spojrza�a na ni� i zobaczy�a, �e dziewczynka zasn�a. Kiedy jednak przesuwa�a si� w pobli�u miejsca, gdzie le�a�a Wang-mu, stwierdzi�a, �e sekretna druhna obudzi�a si� i przesz�a tam, gdzie Qing-jao ju� by�a. Przesz�a tak cicho, �e Qing-jao nie s�ysza�a nawet jej porusze�. Dobra dziewczyna. �wietnie wybrana na sekretn� druhn�.

W ko�cu, po d�ugim czasie, Qing-jao dotar�a do ostatniej deski, w samym k�cie pokoju. Krzykn�a niemal z rado�ci, ale w por� si� powstrzyma�a. Rozproszona d�wi�kiem w�asnego g�osu i nieuniknion� odpowiedzi� Wang-mu, z pewno�ci� musia�aby zacz�� od nowa. To niedopuszczalne szale�stwo. Qing-jao pochyli�a si� nad desk�, nieca�y metr od p�nocno-zachodniego rogu pokoju, i ruszy�a wzd�u� najwyra�niejszej, najgrubszej linii� prosto do �ciany.

Sko�czy�a.

Qing-jao opar�a si� i roze�mia�a z ulg�. By�a jednak s�aba i zm�czona. Dla Wang-mu jej �miech brzmia� pewnie jak szloch. Dziewczynka natychmiast stan�a obok i dotkn�a jej ramienia.

��Qing-jao � zapyta�a. � Czy cierpisz? Qing-jao przytrzyma�a d�o� Wang-mu.

��Nie. A przynajmniej nie tak, by tych cierpie� nie uleczy� sen. Sko�czy�am. Jestem oczyszczona.

Tak oczyszczona, �e bez opor�w mog�a trzyma� d�o� Wang-mu, mog�a sk�r� dotyka� sk�ry. Nie czu�a �adnej nieczysto�ci. Otrzyma�a dar od bog�w: kogo�, kogo mog�a wzi�� za r�k�, gdy rytua� dobieg� ko�ca.

��Dzielnie si� zachowa�a� � pochwali�a sekretn� druhn�. � �atwiej by�o mi si� skupi� na �ledzeniu, gdy ty by�a� ze mn� w pokoju.

��Raz chyba zasn�am, Qing-jao.

��Mo�e dwa razy. Ale obudzi�a� si� w por� i nic z�ego si� nie sta�o. Wang-mu zap�aka�a. Nie cofn�a r�ki, by zakry� twarz. Pozwoli�a, by �zy ciek�y jej po policzkach.

��Dlaczego p�aczesz, Wang-mu?

��Nie wiedzia�am� Naprawd� trudno jest by� bogos�ysz�c�. Nie wiedzia�am.

��I trudno jest by� prawdziw� przyjaci�k� bogos�ysz�cej � odpar�a Qing-jao. � Dlatego w�a�nie nie chcia�am, �eby� zosta�a moj� s�u��c�, nazywa�a mnie ��wi�tobliw�� i dr�a�a ze strachu na d�wi�k mego g�osu. Tak� s�u��c� musia�abym odsy�a�, gdy m�wi� do mnie bogowie. �zy Wang-mu pop�yn�y jeszcze obficiej.

��Si Wang-mu, czy jest ci nazbyt trudno przebywa� ze mn�? � zapyta�a Qing-jao.

Wang-mu pokr�ci�a g�ow�.

��Gdyby by�o za ci�ko, zrozumiem. Mo�esz mnie wtedy opu�ci�. By�am ju� sama. Nie boj� si� samotno�ci.

Wang-mu zn�w potrz�sn�a g�ow�, tym razem bardziej energicznie.

��Jak mog� ci� opu�ci� teraz, kiedy wiem, �e to dla ciebie trudne?

��B�dzie wi�c zapisane i powt�rzone w opowie�ciach: Si Wang-mu zawsze sta�a u boku Ha� Qing-jao podczas rytua�u oczyszczenia.

U�miech rozja�ni� nagle twarz Wang-mu. Spojrza�a weso�o, mimo �ez b�yszcz�cych jeszcze na policzkach.

��Nie rozumiesz �artu, kt�ry w�a�nie opowiedzia�a�? � zapyta�a. � Moje imi� Si Wang-mu. Kiedy opowiedz� t� histori�, nikt nie zgadnie, �e towarzyszy�a ci twoja sekretna druhna. Pomy�l�, �e to Kr�lewska Matka Zachodu.

Qing-jao tak�e si� roze�mia�a. Przysz�o jej jednak do g�owy, �e mo�e Kr�lewska Matka naprawd� jest przodkini�-serca Wang-mu. I maj�c u boku Wang-mu, zbli�a si� w szczeg�lny spos�b do tej bogini, jednej z najstarszych.

Wang-mu roz�o�y�a maty do spania, chocia� Qing-jao musia�a jej pokaza�, jak to robi�. By� to obowi�zek sekretnej druhny i Qing-jao jej na to pozwoli�a, chocia� bez opor�w mog�a sama si� tym zaj��. Kiedy po�o�y�y si� na matach zsuni�tych tak blisko, by �aden s��j drewna nie by� widoczny mi�dzy nimi, szary brzask s�czy� si� ju� przez szpary okien. Nie spa�y przez ca�y dzie�, a teraz ca�� noc. Wang-mu szlachetnie ofiarowa�a sw�j wypoczynek. B�dzie prawdziw� przyjaci�k�.

Jednak po kilku minutach, kiedy Wang-mu ju� spa�a, Qing-jao � kt�ra sama zaczyna�a drzema� � zastanowi�a si�. W jaki spos�b Wang-mu, dziewczynka bez pieni�dzy, mog�a przekupi� nadzorc� grupy s�usznego trudu, by pozwoli� jej bez przeszk�d rozmawia� z Qing-jao? Mo�e jaki� szpieg za ni� zap�aci�, aby przenikn�a do domu Ha� Fei-tzu? Nie� Ju Kung-mei, stra�nik Rodu Ha�, dowiedzia�by si� o tym i nigdy nie przyj�� dziewczynki na s�u�b�. Wang-mu nie pieni�dzmi dokona�a przekupstwa. Mia�a dopiero czterna�cie lat, ale by�a pi�kn� dziewczyn�. Qing-jao do�� przeczyta�a dzie� historycznych i biografii, by wiedzie�, w jaki spos�b kobiety op�aca�y zwykle takie przys�ugi.

Uzna�a, �e podejrzenie nale�y dyskretnie sprawdzi�. Je�li si� potwierdzi, nadzorca odejdzie w nienazwanym poha�bieniu. W czasie �ledztwa nie padnie imi� Wang-mu, a wi�c nie stanie si� jej �adna krzywda. Qing-jao musi tylko wspomnie� o tym Ju Kung-mei, a on ju� wszystkiego dopilnuje.

Qing-jao spojrza�a na s�odk� twarzyczk� �pi�cej s�u��cej, swej godnej przyjaci�ki. Najbardziej smuci�a j� nie cena, jak� Wang-mu zap�aci�a nadzorcy, ale �e zap�aci�a j� za bezwarto�ciowe, bolesne, okropne stanowisko sekretnej druhny Ha� Qing-jao. Je�li kobieta musi sprzeda� bram� swego �ona, jak zmuszone by�o czyni� tyle ju� kobiet w historii ludzko�ci, z pewno�ci� bogowie powinni ofiarowa� jej za to co� warto�ciowego.

Dlatego Qing-jao usn�a nad ranem, jeszcze bardziej umocniwszy si� w decyzji, by uczy� Si Wang-mu. Nie mo�e pozwoli�, by przeszkadza�o to w zmaganiach z zagadk� Floty Lusita�skiej, jednak wykorzysta ka�d� woln� chwil�. Wang-mu otrzyma nale�ne b�ogos�awie�stwo w dow�d szacunku dla swej ofiary, Z pewno�ci� co najmniej tego oczekuj� bogowie w zamian za przys�anie tak doskona�ej sekretnej druhny.

Ca�a rodzina wysz�a powita� Mira, wracaj�cego na Lusitani�. Kochali go przecie�. On tak�e ich kocha�, a po miesi�cu sp�dzonym w przestrzeni t�skni� za ich towarzystwem. Wiedzia�, przynajmniej rozumowo, �e ten miesi�c by� dla nich �wier�wieczem. Przygotowa� si� na zmarszczki na twarzy mamy� nawet Grego i Quara b�d� ju� doros�ymi lud�mi po trzydziestce. Nie przewidzia� tylko, a przynajmniej nie wyczu�, �e stan� si� obcymi. Nie, nawet gorzej. Obcymi, kt�rzy litowali si� nad nim, my�leli, �e dobrze go znaj� i patrzyli jak na dziecko. Wszyscy byli od niego starsi. Wszyscy� I wszyscy byli te� m�odsi, gdy� b�l i strata nie dotkn�y ich tak jak jego.

Ela okaza�a si� najlepsza, jak zawsze. Obj�a go i uca�owa�a. � Przy tobie czuj�, jak bardzo jestem �miertelna � powiedzia�a.�� Ale ciesz� si�, �e widz� ci� m�odego.

Mia�a przynajmniej do�� odwagi, by przyzna�, �e istnieje mi�dzy nimi bariera, cho� udawa�a, �e jest ni� wiek. To prawda, Miro wr�ci� dok�adnie taki, jakim go zapami�tali� przynajmniej z wygl�du. Dawno utracony brat przywr�cony z martwych; upi�r, kt�ry przybywa, by prze�ladowa� rodzin�; wiecznie m�ody. Ale prawdziw� barier� by�o to, jak si� porusza�. Jak m�wi�.

Najwyra�niej zapomnieli, �e jest kalek�, i jego cia�o nie reaguje na rozkazy uszkodzonego m�zgu. Niezgrabny krok, trudna do zrozumienia mowa� ich pami�� usun�a te nieprzyjemne fakty i teraz wspominali go takim, jakim by� przed wypadkiem. W ko�cu ledwie kilka miesi�cy ogl�dali go jako kalek�, nim wyruszy� w t� podr� �ciskaj�c� czas. �atwo o nich zapomnie� i pami�ta� Mira, kt�rego znali przez tyle lat. Silny, zdrowy, jedyny zdolny przeciwstawi� si� cz�owiekowi, kt�rego nazywali ojcem. Teraz nie potrafili ukry� przera�enia. Dostrzega� to w ich wahaniu, niepewnych spojrzeniach, pr�bach ignorowania faktu, �e chodzi powoli, �e tak trudno zrozumie�, o czym m�wi.

Wyczuwa� ich zniecierpliwienie. Po kilku minutach zauwa�y�, �e przynajmniej niekt�rzy usi�uj� si� wymkn��. Tyle jeszcze pracy� Spotkamy si� na kolacji. Byli tak zak�opotani, �e woleli uciec, by powoli przyzwyczaja� si� do tego Mira, kt�ry powr�ci�. A mo�e zaplanowa�, jak na przysz�o�� go unika�, Grego i Quara byli najgorsi, najbardziej im zale�a�o, by st�d odej��. To go zabola�o� kiedy� niemal go czcili. Rozumia� naturalnie, �e w�a�nie dlatego tak trudno im si� pogodzi� z kalekim Mirem, kt�ry przed nimi stan��. Ich wizerunek brata by� najbardziej naiwny, a zatem i szok najwi�kszy.

��My�leli�my o uroczystej kolacji � oznajmi�a Ela. � Mama chcia�aby, ale ja pomy�la�am, �e lepiej zaczeka�. Da� ci troch� czasu.

��Mam nadziej�, �e nie czekali�cie na mnie z kolacj� tyle lat � odpar� Miro.

Chyba tylko Ela i Valentine u�wiadomi�y sobie, �e �artuje. Jedynie one zareagowa�y naturalnie � cichym �miechem. Reszta� by� mo�e nie zrozumieli ani s�owa.

Stali w wysokiej trawie ko�o l�dowiska � ca�a rodzina. Mama ju� po sze��dziesi�tce, z szarostalowymi w�osami, twarz� �ci�gni�t� jak zawsze w wyrazie skupienia. Teraz jednak ten wyraz wry� si� g��boko w zmarszczki na czole, rysy wok� ust. Szyja zmieni�a si� w ruin�. U�wiadomi� sobie, �e pewnego dnia umrze. Nie w ci�gu najbli�szych trzydziestu czy czterdziestu lat, ale kiedy�. Czy kiedykolwiek zdawa� sobie spraw�, jak pi�kn� by�a kobiet�? My�la�, �e ma��e�stwo z M�wc� Umar�ych jako� j� uspokoi, odrodzi. I mo�e rzeczywi�cie Andrew Wiggin uczyni� j� m�od� duchem. Lecz cia�o uleg�o czasowi. By�a stara.

Ela, czterdziestoletnia� Bez m�a u swego boku, cho� mo�e i wysz�a za m��, a on zwyczajnie nie przyszed�. Ale raczej nie. Czy�by wzi�a �lub ze swoj� prac�? Zdawa�o si�, �e jest szczerze uradowana jego widokiem, chocia� nie potrafi�a ukry� wyrazu troski i wsp�czucia. Chyba nie oczekiwa�a, �e uleczy go miesi�c podr�y z pr�dko�ci� �wiat�a? Czy liczy�a, �e wyjdzie z promu spr�ystym krokiem, silny i �mia�y niby b�g kosmosu z jakiej� powie�ci?

Quim w kap�a�skich szatach� Jane powiedzia�a, �e m�odszy brat zosta� wielkim misjonarzem. Nawr�ci� ponad dziesi�� las�w pequeninos, ochrzci� je i z upowa�nienia biskupa Peregiino wy�wi�ci� spomi�dzy nich ksi�y, by udzielali sakrament�w w�asnemu ludowi. Ci chrzcili wszystkich pequeninos wychodz�cych z matczynych drzew, wszystkie ma�e matki przed �mierci�, wszystkie sterylne �ony, kt�re dba�y o ma�e matki i m�odych, wszystkich braci szukaj�cych chwalebnej �mierci, i wszystkie drzewa. Jednak tylko bracia i �ony mog�y przyjmowa� komuni�. A co do ma��e�stwa, trudno pomy�le� o jakim� sensownym rytuale mi�dzy ojcowskim drzewem a �lepymi, bezrozumnymi robakami, kt�re z nim kopuluj�. A mimo to Miro dostrzega� w oczach Quima rodzaj uniesienia, blask si�y m�drze u�ytej. Quim, jedyny z rodziny Ribeir�w, przez ca�e �ycie wiedzia�, co chce robi�. I teraz to robi�. Nie dba� o teologiczne problemy � sta� si� �wi�tym Paw�em prosiaczk�w, a to nape�nia�o go rado�ci�. S�u�y�e� Bogu, braciszku, i B�g uczyni� ci� swoim s�ug�.

Olhado sta� z b�yszcz�cymi oczami, obejmuj�c ramieniem pi�kn� kobiet�. Otacza�a ich sz�stka dzieci; najm�odsze jeszcze raczkowa�o, najstarsze mia�o kilkana�cie lat. Wprawdzie oczy dzieci by�y zdrowe, jednak przej�y po ojcu ten oboj�tny wyraz. Nie widzia�y� obserwowa�y tylko. Mira niepokoi�a my�l, �e Olhado sp�odzi� mo�e rodzin� obserwator�w, chodz�cych rejestrator�w, kt�rzy przyjmuj� do�wiadczenia, by je p�niej odtwarza�. I nigdy nie anga�uj� si� do ko�ca.

Ale nie, to z pewno�ci� tylko z�udzenie. W obecno�ci Olhada Miro zawsze czu� si� troch� zak�opotany i wszelkie podobie�stwo dzieci do ojca tak�e budzi�o jego niepok�j. Matka by�a bardzo �adna. Chyba jeszcze przed czterdziestk�. Ile mia�a lat, kiedy wychodzi�a za Olhada? Jak� by�a kobiet�, skoro przyj�a m�czyzn� ze sztucznymi oczami? Czy Olhado rejestrowa� ich zbli�enia i potem odtwarza� obrazy tego, jak wygl�da�a w jego oczach?

Miro natychmiast si� zawstydzi�. Czy tylko o tym potrafi� my�le� widz�c Olhada: o jego kalectwie? Przecie� znam go od tylu lat. Jak wi�c mog� wymaga�, by patrz�c na mnie oni widzieli cokolwiek innego?

Odlot by� dobrym pomys�em. Ciesz� si�, �e Andrew Wiggin mi to zaproponowa�. Tylko powr�t nie mia� sensu. Co ja tu robi�?

Niemal wbrew woli, Miro odwr�ci� si� i spojrza� na Valentine. U�miechn�a si� do niego, obj�a ramieniem i przytuli�a.

��Nie jest tak �le � powiedzia�a. Nie tak �le, jak co?

��Tylko jeden brat wyszed� mi na spotkanie � wyja�ni�a. � Ciebie wita ca�a rodzina.

��To prawda.

Dopiero wtedy odezwa�a si� Jane; jej g�os zabrzmia� drwi�co.

��Nie ca�a.

Zamknij si�, odpowiedzia� bezg�o�nie Miro.

��Tylko jeden brat? � zapyta� Andrew Wiggin. � Tylko ja?

M�wca Umar�ych podszed� i obj�� siostr�. Czy�by Miro u niego tak�e dostrzeg� zak�opotanie? Czy to mo�liwe, �e Valentine i Andrew Wiggin czuli si� skr�powani? To �mieszne. Valentine, twarda jak stal � by�a przecie� Demostenesem � i Wiggin, kt�ry wdar� si� w ich �ycie i przebudowa� ca�� rodzin� bez cho�by da licenca. Czy odczuwali nie�mia�o��? Czy byli dla siebie obcy?

��Fatalnie si� zestarza�a� � stwierdzi� Andrew. � Chuda jak patyk. Czy Jakt nie m�g� ci� lepiej karmi�?

��Czy Novinha nie umie gotowa�? � odparowa�a Valentine. � W dodatku wygl�dasz na g�upszego ni� kiedykolwiek. Dotar�am w sam� por�, �eby by� �wiadkiem twojej ca�kowitej umys�owej degradacji.

��A ja tutaj my�la�em, �e przyby�a� ratowa� �wiat.

��Wszech�wiat. Ale najpierw ciebie.

Ponownie obj�a Mira, a drug� r�k� brata. Zwr�ci�a si� do zebranych.

��Jest was tu wielu, ale wydaje mi si�, �e znam wszystkich. Mam nadziej�, �e wkr�tce wy r�wnie� nas zaakceptujecie.

Z jakim wdzi�kiem� Jak �atwo potrafi�a sprawi�, by ludzie poczuli si� swobodnie. Kierowa�a nimi. Tak samo jak Andrew Wiggin. Czy to on j� tego nauczy�, czy ona jego? A mo�e to ich cecha rodzinna? W ko�cu Peter by� najwi�kszym manipulatorem wszystkich czas�w, by� Hegemonem. Co za rodzina. R�wnie dziwaczna jak moja. Tylko ich jest niezwyk�a z powodu geniuszu, moja z powodu b�lu, jaki dzielili�my przez tyle lat, z powodu deformacji naszych dusz. A ja jestem najdziwniejszy, najbardziej kaleki. Andrew Wiggin przyby� leczy� nasze rozdarcie i uda�o mu si�. Ale te wewn�trzne urazy� czy mo�na je wygoi�?

��Mo�e urz�dzimy piknik? � zapyta� Miro.

Tym razem wszyscy si� roze�miali. Jak to mo�liwe? Czy�bym teraz ja pozwoli� im si� rozlu�ni�? Dzi�ki mnie sprawy posz�y g�adko? Pomog�em wszystkim udawa�, �e ciesz� si� z mojego powrotu, �e wiedz�, kim jestem?

��Chcia�a przyj�� � powiedzia�a Jane do ucha Mira. Zamknij si�, powt�rzy�. I tak nie �ycz� sobie jej ogl�da�.

��Ale zobaczy si� z tob� p�niej. Nie.

��Wysz�a za m��. Ma czworo dzieci. To nie ma dla mnie znaczenia.

��Od lat ju� nie wo�a ciebie przez sen. My�la�em, �e jeste� moj� przyjaci�k�.

��Jestem. Potrafi� czyta� w twoich my�lach.

Jeste� starym, w�cibskim babskiem i niczego nie potrafisz przeczyta�.

��Odwiedzi ci� jutro rano. W domu twojej matki. Nie b�dzie mnie tam.

��My�lisz, �e zdo�asz przed tym uciec?

Rozmawiaj�c z Jane, Miro nie s�ysza�, co m�wi� inni wok� niego, ale to nie by�o wa�ne. M�� i dzieci Valentine wyszli ze statku i teraz przedstawia�a ich kolejno. Przede wszystkim wujowi, oczywi�cie. Miro by� zaskoczony, z jakim szacunkiem si� do niego zwracaj�. Ale one przecie� wiedzia�y, kim jest Ender Ksenob�jca, owszem, ale te� M�wca Umar�ych, ten sam, kt�ry napisa� Kr�low� Kopca i Hegemona. Teraz wiedzia� to i Miro, jednak kiedy pierwszy raz spotka� Andrew Wiggina, powita� go jak wroga� wtedy by� to w�drowny m�wca umar�ych, kap�an humanistycznej religii, kt�ry postanowi� przenicowa� rodzin� Mira. I uczyni� to. Mia�em chyba wi�cej szcz�cia od nich, pomy�la� Miro. Pozna�em go jako cz�owieka, zanim si� dowiedzia�em, �e jest wielk� postaci� historyczn�. Oni chyba ju� nigdy nie b�d� go znali tak jak ja.

A ja tak naprawd� wcale go nie znam. Nikogo nie znam i mnie nikt nie zna. Po�wi�camy �ycie na zgadywanie, co si� dzieje w umys�ach innych. A kiedy szcz�liwie trafimy, wydaje nam si�, �e �rozumiemy�. Bzdura. Nawet ma�pa przy komputerze wystuka czasem poprawne s�owo.

Nie znacie mnie, rzuci� bezg�o�nie. �adne z was. A ju� najmniej ta w�cibska baba, kt�ra mieszka w moim uchu. S�ysza�a�?

��Ca�e to piskliwe skamlanie� Jak mog�abym nie s�ysze�? Andrew wk�ada� baga�e do pojazdu. Zostanie miejsce tylko na dw�jk� pasa�er�w.

��Miro, przejedziesz si� z Novinh� i ze mn�?

Zanim zd��y� odpowiedzie�, Valentine chwyci�a go pod r�k�.

��Nie jed� � powiedzia�a. � Chod� pieszo, z Jaktem i ze mn�. Tak d�ugo tkwili�my zamkni�ci na statku.

��Cudownie � mrukn�� Andrew. � Matka nie widzia�a go od dwudziestu pi�ciu lat, ale ty koniecznie chcesz wzi�� go na spacer. Jeste� wcieleniem taktu.

Andrew i Valentine podtrzymywali kpi�cy ton, jaki przyj�li od pocz�tku. Cokolwiek postanowi Miro, ze �miechem przedstawi� to jako wyb�r mi�dzy par� Wiggin�w. Nie b�dzie musia� powiedzie�: musz� jecha�, bo jestem kalek�. I nie b�dzie mia� pretekstu, by czu� uraz�, poniewa� kto� zechcia� potraktowa� go w spos�b wyj�tkowy. Przeprowadzili to tak naturalnie, �e Miro zacz�� si� zastanawia�, czy nie umawiali si� z g�ry. A mo�e nie potrzebowali omawia� takich spraw. Mo�e sp�dzili razem tyle lat, �e nawet nie my�l�c wiedzieli, jak wsp�pracowa� dla z�agodzenia trudnych sytuacji. Niczym aktorzy, kt�rzy tak cz�sto grali razem te same role, �e potrafi� improwizowa� bez �ladu wahania.

��Przejd� si� � powiedzia� Miro. � P�jd� okr�n� drog�. Wy id�cie przodem.

Novinha i Ela pr�bowa�y zaprotestowa�. Miro zauwa�y�, jak Andrew po�o�y� matce d�o� na ramieniu. Quim obj�� El�, uciszaj�c j�.

��Id� prosto do domu � powiedzia�a Ela. � Jak d�ugo by to nie trwa�o, wr�� do domu.

��A gdzie indziej? � zapyta� Miro.

Qing-jao z zamkni�tymi oczami siedzia�a przed terminalem. My�la�a. Wang-mu czesa�a jej w�osy; poci�gni�cia, ruchy szczotki, sam oddech dziewczyny sprawia�y ulg�.

By� to czas, kiedy Wang-mu mog�a odzywa� si� swobodnie, bez l�ku, �e zak��ci co� wa�nego. A �e Wang-mu by�a Wang-mu, wykorzystywa�a czesanie do stawiania pyta�. Mia�a ich tak wiele.

Przez pierwsze dni wszystkie dotyczy�y g�osu bog�w. Oczywi�cie, Wang-mu z ulg� przyj�a wiadomo��, �e prawie zawsze wystarczy prze�ledzi� jeden s��j drewna. Z pocz�tku obawia�a si�, �e Qing-jao musi co wiecz�r przej�� ca�� pod�og�.

Ale nadal pyta�a o wszystko, co mia�o zwi�zek z oczyszczeniem. Dlaczego zwyczajnie nie prze�ledzisz jednego s�oju zaraz rano, �eby przez reszt� dnia mie� spok�j? Dlaczego zwyczajnie nie zakryjesz pod�ogi dywanem? Trudno by�o jej wyt�umaczy�, �e bogowie nie dadz� si� oszuka� takimi prostymi sztuczkami.

A gdyby na ca�ym �wiecie nie by�o ani kawa�eczka drewna? Czy wtedy bogowie spaliliby ci� jak papier? Czy smok sfrun��by z nieba, �eby ci� porwa�?

Qing-jao nie potrafi�a odpowiedzie� na pytania Wang-mu. Mog�a tylko powtarza�, �e tego w�a�nie ��daj� od niej bogowie. Gdyby nie by�o drewna, bogowie nie wymagaliby �ledzenia w nim s�oj�w. Na co Wang-mu oznajmia�a, �e powinno si� wyda� zakaz stosowania drewnianych pod��g i w ten spos�b Qing-jao przesta�aby si� m�czy�. Ci, kt�rzy nie s�yszeli g�osu bog�w, nie potrafili zrozumie�. Dzi� jednak pytania Wang-mu nie mia�y �adnego zwi�zku z bogami. A przynajmniej nie mia�y z pocz�tku.

��Co w ko�cu zatrzyma�o Flot� Lusita�sk�? � spyta�a Wang-mu.

Niewiele brakowa�o, a Qing-jao odpowiedzia�aby bez namys�u, ze �miechem: gdybym wiedzia�a, mog�abym wreszcie odpocz��. Ale wtedy u�wiadomi�a sobie, �e Wang-mu nie powinna nawet wiedzie� o znikni�ciu floty.

��Sk�d wiesz o Flocie Lusita�skiej?

��Umiem przecie� czyta�, prawda? � odpowiedzia�a Wang-mu, mo�e troch� zbyt dumnie.

Chocia�, dlaczego nie mia�aby by� dumna? Qing-jao chwali�a j� szczerze, gdy� dziewczyna uczy�a si� wyj�tkowo szybko i do wielu spraw potrafi�a doj�� samodzielnie. By�a bardzo inteligentna. Qing-jao nie zdziwi�aby si�, gdyby Wang-mu rozumia�a wi�cej, ni� si� przyznawa�a.

��Widz�, co masz na terminalu � m�wi�a dalej Wang-mu. � Zawsze ma to jaki� zwi�zek z Flot� Lusita�sk�. Rozmawia�a� o niej z ojcem pierwszego dnia po moim przybyciu. Niewiele z tego zrozumia�am, ale wiem, o co chodzi. � Oburzenie zabrzmia�o nagle w jej g�osie. � Oby bogowie napluli w twarz temu, kto wys�a� te statki.

Ta gwa�towno�� sama w sobie by�a zadziwiaj�ca. Lecz to, �e Wang-mu przemawia przeciwko Gwiezdnemu Kongresowi, by�o po prostu nie do wiary.

��Czy wiesz, kto wys�a� flot�? � spyta�a Qing-jao.

��Oczywi�cie. Ci egoistyczni politycy z Gwiezdnego Kongresu, kt�rzy pr�buj� zniszczy� wszelk� nadziej� niezale�no�ci kolonialnych �wiat�w.

Zatem Wang-mu wiedzia�a, �e buntuje si� przeciw w�adzy. Qing-jao ze wstr�tem przypomnia�a sobie w�asne s�owa sprzed lat. Us�ysze� je znowu, wyg�oszone w swej obecno�ci, przez w�asn� sekretn� druhn� to potworne.

��Co ty mo�esz o tym wiedzie�? To sprawy Kongresu, a ty tu opowiadasz o niezale�no�ci kolonii i�

Wang-mu kl�cza�a, dotykaj�c czo�em pod�ogi. Qing-jao natychmiast zawstydzi�a si� surowo�ci.

��Wsta�, Wang-mu.

��Gniewasz si� na mnie.

��Jestem zdumiona, �e m�wisz takie rzeczy. To wszystko. Kto ci naopowiada� tych g�upstw?

��Wszyscy to m�wi� � odpar�a Wang-mu.

��Nie wszyscy � zaprzeczy�a Qing-jao. � Ojciec nigdy nic takiego nie powiedzia�. Z drugiej strony, Demostenes powtarza to bez przerwy.

Qing-jao przypomnia�a sobie, co czu�a, gdy pierwszy raz przeczyta�a esej Demostenesa� jak logiczny, prawdziwy i szczery si� wtedy wydawa�. Dopiero p�niej, gdy ojciec wyt�umaczy� jej, �e Demostenes jest nieprzyjacielem w�adc�w, a zatem nieprzyjacielem bog�w� Wtedy zda�a sobie spraw�, jak g�adkie i oszuka�cze s� s�owa zdrajcy, kt�re niemal j� przekona�y, �e Flota Lusita�ska jest z�em. Skoro Demostenesowi tak niewiele brakowa�o, by oszuka� wykszta�con�, bogos�ysz�c� dziewczyn�, nic dziwnego, �e jego s�owa us�ysza�a powtarzane jak prawd� w ustach dziewczyny z ludu.

��Kto to jest Demostenes? � spyta�a Wang-mu.

��Zdrajca, kt�ry wyra�nie odni�s� wi�ksze sukcesy, ni� ktokolwiek podejrzewa�.

Czy Gwiezdny Kongres jest �wiadom, �e idee Demostenesa powtarzane s� przez ludzi, kt�rzy nigdy o nim nie s�yszeli? Czy kto� tam rozumia�, co to oznacza? Idee Demostenesa dotar�y do �wiadomo�ci zwyk�ego ludu. Sprawy osi�gn�y gro�niejszy etap, ni� s�dzi�a Qing-jao. Ojciec jest m�drzejszy; na pewno ju� wie.

��Mniejsza z tym � rzek�a Qing-jao. � Opowiedz mi o Flocie Lusita�skiej.

��Jak mog�, je�li si� wtedy gniewasz? Qing-jao czeka�a cierpliwie.

��No dobrze � zgodzi�a si� Wang-mu, nadal ostro�na. � Ojciec m�wi� i jeszcze Pan Ru-wei, jego bardzo m�dry przyjaciel, kt�ry zdawa� egzaminy do s�u�by pa�stwowej i bardzo, bardzo niewiele brakowa�o, �eby zda��

��Co takiego m�wi�?

��Bardzo niedobrze, �e Kongres wys�a� wielk� flot� w dodatku a� tak wielk�� �eby zaatakowa� najmniejsz� z kolonii. I tylko dlatego, �e odm�wili postawienia dwojga swoich obywateli przed s�dem na innej planecie. M�wi�, �e racja by�a ca�kowicie po stronie Lusitanii, poniewa� wys�anie ludzi wbrew ich woli z jednej planety na drug� oznacza dla nich strat� rodziny i przyjaci�. Na zawsze. To jakby skaza� ich przed procesem.

��A je�li byli winni?

��O tym powinien zdecydowa� s�d z ich w�asnego �wiata. Tam ludzie znaj� ich i potrafi� sprawiedliwie oceni� przest�pstwo. Kongres nie powinien o tym decydowa� z daleka, skoro nic nie wie, a jeszcze mniej rozumie. � Wang-mu pochyli�a g�ow�. � Tak m�wi� pan Ku-Wei.

Qing-jao ukry�a odraz�, jak� budzi�y zdradzieckie s�owa Wang-mu. To wa�ne, by wiedzie�, co my�l� zwykli ludzie. Nawet je�li Qing-jao by�a pewna, �e bogowie rozgniewaj� si� na ni� za samo s�uchanie.

��Uwa�asz wi�c, �e nie nale�a�o wysy�a� Floty Lusita�skiej?

��Je�li bez wa�nych powod�w mogli wys�a� flot� przeciwko Lusitanii, co ich powstrzyma przed wys�aniem floty przeciwko Drodze? Tak�e jeste�my koloni�, nie jednym ze Stu �wiat�w, nie cz�onkiem Gwiezdnego Kongresu. Co ich powstrzyma przed og�oszeniem, �e Fei-tzu jest zdrajc�? Przed zmuszeniem go do podr�y na jak�� odleg�� planet�, sk�d nie wr�ci nawet po sze��dziesi�ciu latach?

Sam pomys� by� obrzydliwy; Wang-mu zachowa�a si� bezczelnie, w��czaj�c do dyskusji ojca. Nie dlatego, �e by�a s�u��c�. Bezczelna by�a sama sugestia, �e Ha� Fei-tzu zostanie oskar�ony o jakikolwiek wyst�pek. Qing-jao na moment straci�a panowanie nad sob� i da�a upust irytacji.

��Gwiezdy Kongres nigdy nie postawi�by mojego ojca przed s�dem jak przest�pcy! � zawo�a�a.

��Wybacz mi, Qing-jao. Kaza�a� powt�rzy�, co m�wi� m�j ojciec.

��To znaczy, �e tw�j ojciec m�wi� o Ha� Fei-tzu?

��Wszyscy w Jonlei wiedz�, �e Ha� Fei-tzu jest najbardziej szacownym mieszka�cem Drogi. Jeste�my dumni, �e domostwo Rodu Ha� znajduje si� w naszym mie�cie.

A wi�c, pomy�la�a Qing-jao, dok�adnie wiedzia�a�, jak wielk� jest twa ambicja, gdy postanowi�a� zosta� s�u��c� jego c�rki.

��Nie chcia�am go obrazi�. Oni te� nie. Ale czy nie jest prawd�, �e gdyby Gwiezdny Kongres zechcia�, m�g�by rozkaza�, by Droga odes�a�a twojego ojca na inn� planet�, by tam stan�� przed s�dem?

��Nigdy by�

��Ale mog�? � nie ust�powa�a Wang-mu.

��Droga jest koloni� � odpar�a Qingjao. � Prawo zezwala na to, ale nigdy�

��Je�li zrobili to na Lusitanii, dlaczego nie maj� zrobi� na Drodze?

��Poniewa� ksenolodzy na Lusitanii winni byli zbrodni, kt�re�

��Ludzie na Lusitanii tak nie my�leli. Ich rz�d odm�wi� wys�ania ksenolog�w na proces.

��I to jest najgorsze. Jak rz�d planetarny �mia� s�dzi�, �e wie o czym� lepiej od Kongresu?

��Przecie� oni wiedzieli wszystko � o�wiadczy�a Wang-mu, jakby m�wi�a o rzeczy najbardziej naturalnej, znanej wszystkim bez wyj�tku.

��Znali tych ludzi, tych ksenolog�w. Gdyby Gwiezdny Kongres wezwa� Ha� Fei-tzu do innego �wiata, by tam go s�dzi� za zbrodni�, o kt�rej wiemy, �e jej nie pope�ni�� Czy nie s�dzisz, �e tak�e podnie�liby�my bunt, zamiast po�wi�ca� tak wielkiego cz�owieka? A oni wtedy wys�aliby przeciwko nam flot�.

��Gwiezdny Kongres jest �r�d�em wszelkiej sprawiedliwo�ci na Stu �wiatach � oznajmi�a stanowczo Qing-jao. Dyskusja dobieg�a ko�ca.

Ale zuchwa�a Wang-mu nie zamilk�a.

��Przecie� Droga nie nale�y jeszcze do Stu �wiat�w � powiedzia�a.

��Jeste�my tylko koloni�. Mog� zrobi� z nami, co zechc�, a to nie jest sprawiedliwe.

Na zako�czenie Wang-mu kiwn�a g�ow�, jakby wierzy�a, �e odnios�a zwyci�stwo. Qing-jao niemal wybuchn�a �miechem. Wybuchn�aby �miechem, gdyby nie by�a tak zirytowana. Po cz�ci dlatego, �e Wang-mu przerywa�a jej tyle razy, a nawet sprzeciwia�a si�, czego nauczyciele bardzo starali si� unika�. Mimo to dobrze, �e Wang-mu jest taka �mia�a. Gniew Qing-jao dowodzi�, �e nazbyt si� przyzwyczai�a do niezas�u�onego szacunku, okazywanego jej my�lom jedynie dlatego, �e pochodzi�y od bogos�ysz�cej. Nale�y zach�ci� Wang-mu, by cz�ciej tak z ni� rozmawia�a. Ta cz�� gniewu Qing-jao by�a nies�uszna i trzeba j� st�umi�.

Jednak wi�kszym powodem irytacji by�o to, jak Wang-mu wyra�a�a si� o Gwiezdnym Kongresie. Jakby nie uznawa�a Kongresu za najwy�sz� w�adz� ca�ej ludzko�ci, jakby s�dzi�a, �e Droga jest wa�niejsza od kolektywnej woli wszystkich �wiat�w. Gdyby nawet zdarzy�o si� niemo�liwe i Ha� Fei-tzu mia� stan�� przed s�dem na planecie odleg�ej o sto lat �wietlnych, uczyni�by to bez wahania. Wpad�by w furi�, gdyby ktokolwiek na Drodze pr�bowa� si� temu sprzeciwia�. Bunt, jak na Lusitanii? Nie do pomy�lenia. Na sam� my�l o tym Qing-jao czu�a si� brudna.

Brudna. Nieczysta. Przez te buntownicze my�li zacz�a teraz wypatrywa� s�oj�w na deskach.

��Qing-jao! � zawo�a�a Wang-mu, gdy tylko Qing-jao ukl�k�a i pochyli�a si� nad pod�og�. � Powiedz prosz�, �e bogowie nie karz� ci� za s�uchanie tego, co m�wi�am!

��Nie karz� mnie � odpar�a Qing-jao. � Oczyszczaj�.

��Przecie� to nie by�y nawet moje s�owa, Qing-jao. To s�owa ludzi, kt�rych tu z nami nie ma.

��To nieczyste s�owa, ktokolwiek je wypowiedzia�.

��Ale to niesprawiedliwe, �eby� musia�a si� oczyszcza� za pogl�dy, kt�re nie s� twoimi.

Coraz gorzej! Czy Wang-mu nigdy nie przestanie?

��Czy musz� wys�uchiwa�, jak to nawet sami bogowie s� niesprawiedliwi?

��S�, je�li karz� ci� za s�owa innych ludzi! Ta dziewczyna zachowuje si� skandalicznie.

��Czy�by� by�a m�drzejsza od bog�w?

��R�wnie dobrze mog� ci� kara� za to, �e dzia�a na ciebie grawitacja albo deszcz pada!

��Je�li naka�� mi si� oczy�ci� z tego powodu, uczyni� to i nazw� sprawiedliwo�ci� � oznajmi�a Qing-jao.

��W takim razie s�owo to nie ma �adnego znaczenia! � zawo�a�a Wang-mu. � Kiedy ty je wymawiasz, rozumiesz �cokolwiek bogowie akurat postanowi��. Ale kiedy ja m�wi� to s�owo, chodzi mi o to, �e ludzie s� karani tylko za to, co uczynili celowo; o to�

��Pos�uszna jestem temu, co bogowie uznaj� za sprawiedliwe.

��Sprawiedliwo�� to sprawiedliwo��, cokolwiek bogowie o tym s�dz�.

Qing-jao mia�a ochot� zerwa� si� i uderzy� sekretn� druhn�. Mia�a prawo: Wang-mu sprawia�a jej taki b�l, jakby to ona j� uderzy�a. Jednak Qing-jao nie mia�a zwyczaju bicia kogo�, kto nie m�g� jej odda�. Poza tym, dostrzeg�a o wiele ciekawsz� zagadk�. Przecie� to bogowie zes�ali jej Wang-mu � Qing-jao by�a ju� o tym przekonana. Dlatego, zamiast spiera� si� bezpo�rednio z Wang-mu, powinna dociec, co bogowie chcieli jej powiedzie�, przysy�aj�c s�u��c�, kt�ra powtarza tak niegodne, zuchwa�e rzeczy.

Bogowie sprawili, by Wang-mu powiedzia�a, �e to niesprawiedliwo��: kara� za samo wys�uchanie tych pozbawionych szacunku opinii. By� mo�e stwierdzenie takie jest prawd�. Lecz prawd� jest te�, �e bogowie nie mog� by� niesprawiedliwi. Zatem Qing-jao nie podlega karze za samo s�uchanie buntowniczych uwag innych ludzi. Nie. Qing-jao musi si� oczy�ci�, poniewa� gdzie� w g��bi, w sercu swego serca, nadal w�tpi w niebia�ski mandat Gwiezdnego Kongresu; nadal wierzy, �e nie post�puj� s�usznie.

Qing-jao natychmiast poczo�ga�a si� do najbli�szej �ciany i poszuka�a odpowiedniego s�oja. Dzi�ki s�owom Wang-mu, odkry�a w sobie utajon� niegodziwo��. Bogowie doprowadzili j� o kolejny krok bli�ej poznania najbardziej mrocznych zak�tk�w ja�ni, by pewnego dnia ca�kowicie wype�ni�a j� jasno��. By w ten spos�b zas�u�y�a na imi�, kt�re teraz jest tylko drwin�. Jaka� cz�stka mnie wci�� nie wierzy w prawo�� Gwiezdnego Kongresu. O bogowie, dla moich przodk�w, mego ludu, mych w�adc�w i mnie samej na ko�cu, oczy��cie mnie ze zw�tpienia i uczy�cie nieskalan�.

Wystarczy�a jedna deska, by si� oczy�ci�. To dobry znak. Nauczy�a si� czego� wa�nego. Kiedy Qing-jao sko�czy�a, zauwa�y�a, �e Wang-mu obserwuje j� w milczeniu. Gniew min�� zupe�nie. By�a wdzi�czna Wang-mu, �e jako nie�wiadome narz�dzie bog�w pomog�a jej zrozumie� now� prawd�. Jednak Wang-mu musia�a zrozumie�, �e przekroczy�a pewne granice.

��W tym domu jeste�my lojalnymi s�ugami Gwiezdnego Kongresu � o�wiadczy�a Qing-jao. M�wi�a �agodnie, z twarz� tak dobrotliw�, jak tylko potrafi�a j� uczyni�. � A ty, je�li chcesz by� lojalna wobec tego domu, tak�e ca�ym sercem s�u�ysz Kongresowi.

Czy mog�a wyt�umaczy� Wang-mu, z jakim wysi�kiem przysz�o jej opanowa� t� lekcj� z jakim wysi�kiem wci�� j� odbiera�a? Potrzebowa�a Wang-mu, by jej to u�atwi�a zamiast utrudnia�.

��Nie wiedzia�am, �wi�tobliwa � odpar�a Wang-mu. � Nie domy�la�am si�. Zawsze s�ysza�am imi� Ha� Fei-tzu wymieniane jako imi� najszlachetniejszego s�ugi Drogi. S�dzi�am, �e to Drodze s�u�ysz, nie Kongresowi. Inaczej nigdy�

��Nigdy nie przysz�aby� tu pracowa�?

��Nigdy nie wyra�a�abym si� �le o Kongresie � doko�czy�a Wang-mu. � Tobie s�u�y�abym, cho�by� nawet mieszka�a w domu smoka.

Mo�e tak w�a�nie jest, pomy�la�a Qing-jao, Mo�e b�g, kt�ry nakazuje mi oczyszczenie, to w�a�nie smok, gor�cy i zimny, straszny i pi�kny.

��Pami�taj, Wang-mu: �wiat zwany Drog� nie jest sam� Drog�. Zosta� jedynie tak nazwany, co ma nam przypomina�, by�my w codziennym �yciu nie zboczyli z Drogi. M�j ojciec i ja s�u�ymy Kongresowi, poniewa� rz�dzi on z woli niebios. Droga zatem wymaga, by ��dania ich przedk�ada� nad pragnienia czy potrzeby mieszka�c�w konkretnego �wiata nazywanego Drog�.

Wang-mu patrzy�a na ni� szeroko otwieraj�c oczy. Nie mruga�a nawet. Czy zrozumia�a? Czy uwierzy�a? Niewa�ne. Przyjdzie czas, �e uwierzy.

��Odejd� teraz, Wang-mu. Musz� pracowa�.

��Tak, Qing-jao. � Wang-mu podnios�a si� od razu i wycofa�a z niskim pok�onem.

Qing-jao usiad�a przed terminalem. Gdy jednak zacz�a wywo�ywa� na ekran kolejne raporty, u�wiadomi�a sobie, �e nie jest sama. Odwr�ci�a si� na krze�le; w drzwiach sta�a Wang-mu.

��O co chodzi?

��Czy obowi�zkiem sekretnej druhny jest, by wyjawi� ci wszelk� m�dro��, jaka nawiedza jej umys�, cho�by mia�a si� okaza� g�upot�?

��Mo�esz m�wi� do mnie co tylko zechcesz � zapewni�a Qing-jao. � Czy kiedykolwiek ci� ukara�am?

��Wybacz mi zatem, Qing-jao, je�li o�miel� si� powiedzie� co� o tym wielkim zadaniu, nad kt�rym pracujesz.

Co Wang-mu mog�a wiedzie� o Flocie Lusita�skiej? By�a zdoln� studentk�, lecz Qing-jao uczy�a j� dopiero podstaw wszystkich przedmiot�w. To absurd, by mog�a cho�by zrozumie� problemy, nie m�wi�c ju� o znalezieniu rozwi�zania. Mimo to ojciec uczy� j�: s�udzy s� zawsze szcz�liwsi wiedz�c, �e ich g�os dociera do pana.

��Powiedz � poprosi�a Qing-jao � Jak mog�aby� wymy�li� co� g�upszego ni� to, co ja ju� m�wi�am?

��Moja ukochana starsza siostro � zacz�a Wang-mu. � Ten pomys� pochodzi w gruncie rzeczy od ciebie. Wiele razy powtarza�a�, �e nic znanego fizyce albo historii nie mog�o sprawi�, by flota znikn�a w spos�b tak doskona�y. W dodatku r�wnocze�nie.

��Ale to si� zdarzy�o. A zatem, mimo wszystko, jest mo�liwe.

��Przysz�o mi co� na my�l, s�odka Qing-jao � rzek�a Wang-mu � kiedy studiowa�y�my logik�. O przyczynie i skutku. Ca�y czas poszukiwa�a� przyczyny: co spowodowa�o znikni�cie floty. Czy my�la�a� o skutkach: co kto� chcia� osi�gn��, przecinaj�c komunikacj� czy nawet niszcz�c flot�?

��Wszyscy wiedz�, dlaczego ludzie chcieli j� zatrzyma�. Pr�buj� chroni� prawa kolonii albo te� wierz� w szale�cz� tez�, �e Kongres zamierza zniszczy� pequeninos wraz z ca�� ludzk� koloni�. Miliardy ludzi pragn� powstrzymania floty. Ka�dy z nich ma bunt w sercu i jest nieprzyjacielem bog�w.

��Jednak kto� tego dokona� � odpar�a Wang-mu. � Pomy�la�am tylko, �e skoro nie potrafisz bezpo�rednio odkry�, co si� sta�o z flot�, mo�e zdo�asz odnale�� tego, kto to zrobi� i doprowadzi ci� to do wykrycia, w jaki spos�b tego dokona�.

��Nie wiemy nawet, czy to by� kto� � o�wiadczy�a Qingjao. � Ca�kiem mo�liwe, �e to co�. Zjawiska naturalne nie maj� swoich cel�w, poniewa� nie posiadaj� umys��w.

Wang-mu pok�oni�a si�.

��Zatem niepotrzebnie zaj�am ci czas, Qing-jao. Wybacz mi, prosz�. Powinnam odej��, kiedy mi poleci�a�.

��Nie szkodzi � zapewni�a Qing-jao.

Wang-mu ju� znikn�a. Qing-jao nie wiedzia�a nawet, czy sekretna druhna s�ysza�a ko�cowe pocieszenie. To nic, pomy�la�a. Je�li Wang-mu poczu�a si� ura�ona, p�niej j� przeprosz�. Jest s�odka, skoro wierzy�a, �e potrafi mi pom�c. Musz� j� upewni�, �e cieszy mnie ta gorliwo��.

Sama w pokoju, Qing-jao wr�ci�a do terminala. Nieuwa�nie przerzuca�a raporty. Czyta�a je wszystkie i nie trafi�a na nic po�ytecznego. Dlaczego dzi� mia�oby by� inaczej? Mo�e te raporty i zestawienia nic nie pokazuj�, poniewa� nie ma nic do pokazania. Mo�e flota znikn�a z przyczyny jakiego� boga, kt�ry popad� w ob��d. Opowie�ci z dawnych czas�w wspomina�y o takich przypadkach. Nie pozosta� �aden �lad ludzkiej interwencji, poniewa� nie cz�owiek tego dokona�. Ciekawe, co powiedzia�by na to ojciec. Jak Kongres poradzi�by sobie z oszala�ym b�stwem? Nie potrafili nawet odszuka� tego wywrotowego pisarza, Demostenesa� Jak� mieli nadziej� na wy�ledzenie i schwytanie boga?

Kimkolwiek jest Demostenes, my�la�a Qing-jao, teraz �mieje si� z pewno�ci�. Tak d�ugo stara� si� przekona� ludzi, �e wysy�aj�c flot� rz�d post�pi� nies�usznie. A teraz flota zagin�a, w�a�nie tak, jak chcia� Demostenes.

Jak chcia� Demostenes� Po raz pierwszy Qing-jao dokona�a my�lowego skojarzenia rzeczy tak oczywistej, �e a� nie mog�a uwierzy�, by wcze�niej jej nie zauwa�y�a. Nawet policja na wielu planetach przyj�a, �e w znikni�cie floty zamieszani s� z pewno�ci� wyznawcy pogl�d�w Demostenesa. Aresztowali wszystkich, kt�rych podejrzewali o wywrotowe pogl�dy i pr�bowali wymusi� od nich zeznania. Ale oczywi�cie nie przes�uchiwali samego Demostenesa, poniewa� nikt nie wiedzia�, kim on jest.

Demostenes, tak chytry, �e od lat unika zdemaskowania, mimo poszukiwa� Policji Kongresu; Demostenes, r�wnie tajemniczy jak przyczyna znikni�cia floty. Je�li tamta sztuczka mu si� uda�a, to czemu nie ta druga? Mo�e gdybym odnalaz�a Demostenesa, odkry�abym, jak zerwano kontakt z flot�.

Na razie nie mia�a poj�cia, gdzie zacz�� poszukiwania. Ale przynajmniej oznacza�o to ca�kiem inne podej�cie. Nie musi od pocz�tku czyta� tych samych pustych, bezwarto�ciowych raport�w.

I nagle Qing-jao przypomnia�a sobie, kto przed chwil� m�wi� niemal dok�adnie to samo. Poczu�a, �e si� rumieni, �e gor�ca krew nap�ywa do policzk�w. By�am arogancka, traktuj�c j� protekcjonalnie i z wy�szo�ci�. Wyobra�a�a sobie, �e mo�e mi pom�c w mym wielkim zadaniu. A teraz, pi�� minut p�niej, my�l przez ni� zasiana rozkwit�a w plan. Nawet je�li plan zawiedzie, to ona mi go ofiarowa�a, a przynajmniej dzi�ki niej zacz�am o nim my�le�. By�am wi�c g�upia, j� uwa�aj�c za g�upi�.

�zy wstydu stan�y Qing-jao w oczach.

I nagle pomy�la�a o wielkich strofach pie�ni jej przodkini-serca:

Poetka Li Qing-jao zna�a b�l, jaki sprawiaj� s�owa, kt�re sp�yn�y ju� z warg i nie mo�na ich odwo�a�. By�a jednak m�dra; pami�ta�a, �e cho� tamte s�owa ulecia�y, s� jeszcze nowe, kt�re czekaj�, a� zostan� wypowiedziane� niby kwiecie brzoskwini.

By pocieszy� si� w zawstydzeniu sw� wielk� zarozumia�o�ci�, wyrecytowa�a strofy pie�ni. A przynajmniej zacz�a recytowa�. Kiedy dosz�a do linii

jej my�li pop�yn�y do Floty Lusita�skiej. Wyobrazi�a sobie kosmoloty jako rzeczne �odzie, pomalowane gro�nie, a jednak dryfuj�ce z pr�dem� Tak dalekie od brzegu, �e cho�by ludzie krzyczeli z ca�ej si�y nikt ich ju� nie us�yszy.

Od smoczych �odzi przesz�a w my�lach do smoczych latawc�w. Teraz wyobra�a�a sobie Flot� Lusita�sk� jako latawce, kt�re zerwa�y sznurki i porwa� je wiatr. Nic ju� nie ��czy ich z dzieckiem, co pozwoli�o im wzlecie�. Jak pi�knie wygl�daj� na swobodzie i jak musz� by� przera�one, skoro nigdy nie pragn�y wolno�ci.

Nie l�ka�am si� szalonych wichr�w ani gwa�townej ulewy

Znowu powr�ci�y s�owa pie�ni.

Moja przodkini-serca mog�a pij�c uciszy� l�k, my�la�a Qing-jao. Mia�a kogo�, z kim mog�a pi� wino. I nawet teraz, samotna z kubkiem na swej macie smutnie patrz�c w pustk� poetka wspomina dawnego towarzysza. Kogo ja mam wspomina�? Gdzie moja mi�o��? Cudowne czasy, gdy wielka Qing-jao by�a jeszcze �miertelniczk�, kiedy m�czy�ni i kobiety mogli by� razem jako kochankowie i przyjaciele, nie troszcz�c si�, kto jest, a kto nie jest bogos�ysz�cym. Kobieta mog�a wtedy prowadzi� takie �ycie, �e nawet w osamotnieniu pozostawa�y jej wspomnienia. Ja nie pami�tam nawet twarzy matki. Tylko p�askie obrazy; nie przypominam sobie, jak odwraca�a twarz i porusza�a si�, gdy spogl�da�y na mnie jej oczy. Mam tylko ojca, ale on jest jak b�g. Mog� go czci�, s�ucha� go i nawet kocha�, ale nie mog� si� z nim bawi�, nie tak naprawd�. Kiedy z nim �artuj�, zawsze uwa�am, czy godzi si� na te �arty. I Wang-mu: tak j� przekonywa�am, �e b�dziemy przyjaci�kami, a przecie� traktuj� j� jak s�u��c�, ani przez moment nie zapominam, kt�ra z nas jest bogos�ysz�c�. To mur, kt�rego nie mo�na przebi�. Jestem samotna teraz i pozostan� samotna na zawsze.

Zadr�a�a. Ja i ksi�yc. Czy Grecy nie uznawali ksi�yca za ch�odn� dziewic�, za �owczyni�? Czy nie tym w�a�nie jestem? Szesna�cie lat i nietkni�ta

Nas�uchuj�, ale nie s�ysz� melodii niczyich krok�w�

Nic. Tylko odg�osy przygotowa� do posi�ku: brz�k misek i �y�ek, �miechy z kuchni. Wyrwana z zadumy, otar�a d�oni� g�upie �zy. Jak mog�a s�dzi�, �e jest samotna, skoro �y�a w tym domu pe�nym ludzi, kt�rzy przez ca�e �ycie troszczyli si� o ni�? Siedz� tu i powtarzam stare wiersze, a przecie� czeka mnie praca.

Natychmiast wywo�a�a raporty ze �ledztwa w sprawie to�samo�ci Demostenesa.

Przez chwil� mia�a wra�enie, �e tak�e tutaj trafi�a w �lepy zau�ek. Na prawie czterdziestu planetach aresztowano kogo� za publikacj� wywrotowych dokument�w podpisanych tym imieniem. Gwiezdny Kongres wyci�gn�� oczywiste wnioski: Demostenes jest tylko pseudonimem, wykorzystywanym przez ka�dego buntownika, kt�ry chce zwr�ci� powszechn� uwag�. Nie istnieje prawdziwy Demostenes, nie ma zorganizowanej grupy pod t� nazw�.

Qing-jao mia�a co do tego pewne w�tpliwo�ci. Demostenes odnosi� zadziwiaj�ce sukcesy, wzbudzaj�c zam�t na wszystkich �wiatach. Czy na ka�dej planecie m�g� znale�� si� zdrajca tak utalentowany? Ma�o prawdopodobne.

Poza tym, wspominaj�c swoj� w�asn� lektur� tekst�w Demostenesa, Qing-jao u�wiadomi�a sobie, �e dostrzega�a w nich �elazn� konsekwencj�. Niezwyk�� sp�jno�� wizji� po cz�ci w�a�nie one sprawia�y, �e demagog by� taki przekonuj�cy. Wszystko zgadza�o si�, tworzy�o nowy sens.

Czy to nie Demostenes stworzy� Hierarchi� Obco�ci? Udanning, framling, ramen, varelse. Nie. To napisano bardzo dawno temu. Autorem musia� by� inny Demostenes. Mo�e wsp�cze�ni zdrajcy uwa�ali si� za spadkobierc�w idei dawnego Demostenesa? Pisali, by poprze� niezale�no�� Lusitanii, jedynej planety, gdzie natrafiono na inteligentn�, obc� ras�. S�usznie wi�c podpisywali si� imieniem pierwszego cz�owieka, kt�ry u�wiadomi� ludzko�ci, �e wszech�wiat nie dzieli si� mi�dzy ludzi i nieludzi, ani mi�dzy inteligentne i nieinteligentne rasy.

Niekt�rzy z obcych, twierdzi� dawny Demostenes, s� framlingami � lud�mi z innych �wiat�w. Inni to rameni � z obcego inteligentnego gatunku, jednak zdolni do porozumienia; mo�emy wsp�lnie rozwi�za� problemy i podejmowa� decyzje. S� jeszcze varelse: �m�dre bestie�, in-teligentne, ale ca�kowicie niezdolne do kontaktu z lud�mi. Tylko z varelse wojna jest usprawiedliwiona; z ramenami ludzie zdo�aj� �y� w pokoju i dzieli� mi�dzy sob� �wiaty, gotowe do zasiedlenia. Tak podpowiada� otwarty umys�, pe�en nadziei, �e obcy mog� zosta� przyjaci�mi. Tak my�l�cy ludzie nigdy nie wys�aliby floty z Ma�ym Doktorem przeciwko planecie zamieszka�ej przez inteligentn� ras�.

To by�a bardzo nieprzyjemna my�l: �e Demostenes � tw�rca hierarchii � tak�e pot�pi�by wys�anie Floty Lusita�skiej. I natychmiast Qing-jao poprawi�a si�. Przecie� to niewa�ne, co my�la� stary Demostenes. Nowy Demostenes, ten wywrotowy, nie jest m�drym filozofem, kt�ry stara si� doprowadzi� do zgody. Zamiast tego wzbudza wa�nie niezadowolenie w�r�d �wiat�w, prowokuje k��tnie, mo�e nawet wojny mi�dzy framlingami.

Ale wywrotowy Demostenes nie by� wsp�lnym pseudonimem wielu buntownik�w na r�nych planetach. Analiza komputerowa potwierdzi�a to. Istotnie, liczni zdrajcy wykorzystywali imi� Demostenesa, jednak zawsze ��czy�o si� to z drobnymi, ma�o skutecznymi, bezwarto�ciowymi publikacjami � nigdy tymi prawdziwie niebezpiecznymi dokumentami, kt�re zdawa�y si� pojawia� r�wnocze�nie na po�owie �wiat�w. Jednak lokalna policja z rado�ci� og�asza�a, �e ich fa�szywy Demostenes jest autorem wszystkich tekst�w, odbiera�a nagrody i zamyka�a spraw�, Gwiezdny Kongres bez oporu post�pi� tak samo. Zbadali kilkadziesi�t lokalnych przypadk�w, aresztowania i skazania buntownik�w, kt�rzy niezaprzeczalnie opublikowali co� pod imieniem Demostenesa. Urz�dnicy odetchn�li z ulg� i oznajmili, �e nie jest to konkretna osoba, ale powszechnie u�ywany pseudonim. I zako�czyli �ledztwo.

Kr�tko m�wi�c, poszli po linii najmniejszego oporu. Egoistyczni i nielojalni� Qing-jao ogarn�� gniew, �e tacy ludzie nadal piastuj� swe wysokie urz�dy. Powinno si� ich ukara�, surowo ukara�, gdy� przez swe lenistwo albo pragnienie zaszczyt�w dopu�cili do przerwania �ledztwa w sprawie Demostenesa. Czy nie rozumieli, jaki jest niebezpieczny? �e jego teksty s� powszechnie znane przynajmniej na jednym �wiecie, a je�li na jednym, to zapewne na wielu? Za jego przyczyn�, ilu ludzi na ilu planetach cieszy�oby si� wiedz�c, �e Flota Lusita�ska znikn�a? Niewa�ne, ilu podejrzanych aresztowa�a policja jako Demostenesa � jego prace wci�� si� ukazywa�y, wci�� pisane w tym samym tonie s�odkiego rozs�dku? Nie. Im d�u�ej Qing-jao czyta�a raporty, tym bardziej by�a przekonana, �e Demostenes to jeden cz�owiek, jak dot�d niezidentyfikowany. Jeden cz�owiek, kt�ry niewiarygodnie skutecznie strze�e swej tajemnicy.

Z kuchni dobieg� d�wi�k fletu � wezwanie na kolacj�. Zerkn�a na przestrze� ekranu, gdzie wci�� unosi� si� ostatni raport. Wiele razy powtarza�o si� w nim s�owo �Demostenes�.

��Wiem, �e istniejesz, Demostenesie � szepn�a. � wiem, �e jeste� bardzo sprytny. Znajd� ci�. A wtedy zaprzestaniesz swej wojny z w�adcami i powiesz mi, co si� sta�o z Flot� Lusita�sk�. A ja sko�cz� z tob�, Kongres ci� ukarze, a ojciec zostanie bogiem Drogi i b�dzie �y� wiecznie na Bezgranicznym Zachodzie. To jest celem mojego �ycia; bogowie wybrali mnie do tego zadania. Dlatego r�wnie dobrze mo�esz ukaza� mi si� ju� teraz, gdy� w ko�cu wszyscy m�czy�ni i kobiety z�o�� swe g�owy u st�p bog�w.

Nadal dochodzi�a j� ulotna cicha melodia fletu. S�odki d�wi�k odrywa� Qing-jao od m�cz�cych my�li i wabi� towarzystwem domownik�w. Dla niej ta wp� szeptana muzyka by�a pie�ni� g��bi duszy, ledwie s�yszaln� rozmow� drzew nad g�adkim stawem, d�wi�kiem nieproszonych wspomnie� budz�cych si� w my�lach kobiety pogr��onej w modlitwie. Tak wzywano na posi�ek w domu szlachetnego Ha� Fei-tzu.

Quim bez protest�w przyszed� na spotkanie, cho� mog�o to o ca�y dzie� op�ni� jego wypraw�. Ju� dawno nauczy� si� cierpliwo�ci. Niewa�ne, jak pilna jest misja w�r�d heretyk�w. Na d�u�sz� met� niewiele osi�gnie, pozbawiony wsparcia ludzkiej kolonii. Dlatego, je�li biskup Peregrino zaprosi� go na spotkanie z Kovano Zeljezo, burmistrzem Milagre i gubernatorem Lusitanii, to Quim tam b�dzie.

Ze zdziwieniem przekona� si�, �e przybyli tak�e Quanda Saavedra, Andrew Wiggin i wi�ksza cz�� rodziny Quima. Mama i Ela� ich obecno�� jest sensowna, je�li mieli rozmawia� o polityce wobec heretyckich pequeninos. Ale co tu robi� Quara i Grego? Nie ma �adnego powodu, by zaprasza� ich do jakiejkolwiek powa�nej dyskusji. S� za m�odzi, niedoinformowani, zapalczywi. Stale si� k��c�, jak dzieci. Nie s� tak dojrzali jak Ela, kt�ra potrafi w interesie nauki odsun�� na bok w�asne uczucia. Oczywi�cie, Quim martwi� si� nieraz, �e Ela robi to zbyt skutecznie, by wysz�o jej to na dobre. Ale wobec Quary i Grega� w tej akurat kwestii nie by�o �adnego powodu do zmartwienia.

Zw�aszcza u Quary. Korzeniak twierdzi�, �e ca�y ruch heretycki nabra� rozmachu dopiero wtedy, gdy Quara zdradzi�a pequeninos plany dotycz�ce wirusa descolady. Heretycy nie znale�liby tylu sprzymierze�c�w w tylu r�nych lasach, gdyby nie l�k, �e ludzie mog� uwolni� jaki� wirus albo zatru� Lusitani� chemikaliami, kt�re usun� descolad�, a wraz z ni� samych pequeninos. Wobec faktu, �e ludzie cho�by czysto teoretycznie dopuszczaj� my�l o po�redniej eksterminacji prosiaczk�w, proste odwr�cenie sytuacji pozwala�o prosiaczkom my�le� o eksterminacji ludzko�ci.

A wszystko dlatego, �e Quara nie potrafi�a utrzyma� j�zyka za z�bami. A teraz zjawi�a si� na spotkaniu, gdzie b�dzie si� omawia� polityk�. Po co? Jak� grup� spo�eczn� reprezentuje? Czy ci ludzie naprawd� wyobra�aj� sobie, �e polityka rz�du albo Ko�cio�a jest teraz domen� rodziny Ribeira? Naturalnie, nie by�o tu ani Olhada, ani Mira, ale to niczego nie oznacza�o: obaj to kaleki i reszta rodziny pod�wiadomie traktuje ich jak dzieci. Quim doskonale wiedzia�, �e �aden z nich nie zas�uguje na tak brutalne odepchni�cie.

Mimo to zachowywa� spok�j. Mo�e zaczeka�. Mo�e pos�ucha�. A potem zrobi to, co zadowoli i Boga, i biskupa Peregrino. Oczywi�cie, je�li oka�e si� to niemo�liwe, wystarczy mu zadowolenie Boga.

��To ja zaprosi�em was na dzisiejsze spotkanie � o�wiadczy� burmistrz Kovano.

Quim wiedzia�, �e to dobry cz�owiek. Lepszy burmistrz, ni� ktokolwiek w Milagre sobie u�wiadamia�. Wybierali go, poniewa� mia� opieku�cz� natur� i ci�ko pracowa�, by pom�c ludziom i rodzinom w k�opotach. Nie dbali, czy wyznacza� te� dobr� polityk� � dla prostych ludzi to kwestia zbyt abstrakcyjna. Na szcz�cie burmistrz by� w r�wnej mierze cz�owiekiem m�drym, co politycznie przebieg�ym. To rzadkie po��czenie i Quim by� z tego zadowolony. Mo�e B�g wiedzia�, �e nadchodz� trudne czasy, i da� nam przyw�dc�, kt�ry przeprowadzi nas przez nie bez niepotrzebnych cierpie�.

��Ale ciesz� si�, widz�c was tu razem. Stosunki prosiaczk�w z lud�mi s� obecnie bardziej napi�te ni� kiedykolwiek przedtem. A w ka�dym razie kiedykolwiek od dnia, gdy przyby� M�wca i pom�g� nam zawrze� z nimi pok�j.

Wiggin pokr�ci� wolno g�ow�, ale wszyscy wiedzieli, jak� rol� odegra� w tamtych wypadkach. Nie by�o sensu zaprzecza�. Nawet Quim musia� w ko�cu przyzna�, �e ten niewierny humanista wykona� na Lusitanii dobr� robot�. Quim ju� dawno zapomnia� o swej g��bokiej nienawi�ci do M�wcy Umar�ych; podejrzewa� nawet, �e w�a�nie on, misjonarz, jako jedyny w rodzime naprawd� rozumie, co Wiggin tu osi�gn��. Bowiem tylko ewangelista mo�e zrozumie� innego ewangelist�.

��Oczywi�cie, spor� cz�� naszych k�opot�w zawdzi�czamy zachowaniu pary niezno�nych zapale�c�w, kt�rych zaprosili�my na to spotkanie, by zobaczyli niekt�re z gro�nych konsekwencji swych g�upich, samowolnych post�pk�w.

Quim roze�mia� si� niemal na g�os. Oczywi�cie, Kovano powiedzia� to wszystko tonem �agodnym i uprzejmym; Grego i Quara dopiero po chwili si� zorientowali, �e w�a�nie zostali skarceni. Nie powinienem w ciebie w�tpi�, Kovano; nie sprowadzi�by� tutaj ludzi niepotrzebnych.

��Je�li dobrze rozumiem, w�r�d prosiaczk�w istnieje ruch zmierzaj�cy do wykorzystania kosmolotu w celu �wiadomego zara�enia descolad� reszty ludzko�ci. A dzi�ki wk�adowi naszej tu obecnej m�odej papugi, wiele innych las�w wspiera t� ide�.

��Je�li oczekujecie, �e b�d� przeprasza� � zacz�a Quara.

��Oczekuj�, �e b�dziesz siedzia�a cicho� czy to niemo�liwe, nawet przez dziesi�� minut? � W g�osie Kovano brzmia�a prawdziwa w�ciek�o��. Quara szeroko otworzy�a oczy i usiad�a sztywno na krze�le.

��Kolejnym naszym problemem jest m�ody fizyk, kt�ry� tak si� nieszcz�liwie sk�ada� utrzymuje kontakty z prostymi lud�mi. � Kovano zerkn�� na Grega i uni�s� brew. � Gdyby� tylko sta� si� wynios�ym intelektualist�� A ty spotykasz si� z najg�upszymi, najbardziej sk�onnymi do przemocy Lusita�czykami.

��Z lud�mi, kt�rzy si� z panem nie zgadzaj�, chcia� pan powiedzie� � odpar� Grego.

��Z lud�mi, kt�rzy zapominaj�, �e ten �wiat nale�y do pequeninos � zauwa�y�a Quara.

���wiaty nale�� do ludzi, kt�rzy ich potrzebuj� i potrafi� je wykorzystywa�.

��Zamknijcie si�, dzieci, bo usun� was z tego zebrania, gdy doro�li b�d� podejmowa� decyzje.

Grego spojrza� w�ciekle na burmistrza.

��Prosz� si� tak do mnie nie zwraca�.

��B�d� m�wi�, jak mi si� podoba � stwierdzi� Kovano.�� Je�li o mnie chodzi, oboje z�amali�cie prawny obowi�zek zachowania tajemnicy. Powinienem was zamkn��.

��Pod jakim zarzutem?

��Mam wyj�tkowe uprawnienia, jak pewnie sobie przypominacie. Dop�ki nie minie zagro�enie, nie musz� przedstawia� �adnych zarzut�w. Czy wyra�am si� jasno?

��Nie zrobi pan tego. Pan mnie potrzebuje � oznajmi� Grego. � Jestem jedynym przyzwoitym fizykiem na Lusitanii.

��Fizyka jest nam ca�kiem na nic, je�li dojdzie do jakiej� walki z pequeninos.

��To z descolad� mamy walczy�.

��Tracimy czas � wtr�ci�a Novinha.

Pierwszy raz od pocz�tku spotkania Quim popatrzy� na matk�. Wydawa�a si� bardzo zdenerwowana. Przestraszona. Od wielu lat nie widzia� jej w takim stanie.

��Zebrali�my si� tutaj w sprawie szalonej misji Quima � powiedzia�a Novinha.

��Nazywamy go ojcem Estevao � przypomnia� biskup Peregrino. Lubi�, gdy o urz�dach ko�cielnych ludzie wyra�aj� si� z nale�ytym szacunkiem.

��Jest moim synem i b�d� go nazywa�a jak zechc� � odpar�a Novinha.

��Ale� dra�liwi ludzie si� tu zebrali � westchn�� Kovano.

Sprawy pod��a�y w niedobrym kierunku. Quim �wiadomie nie informowa� matki o swojej misji u heretyk�w. By� pewien, �e sprzeciwi si� jego wyjazdowi do prosiaczk�w, kt�rzy l�kali si� i otwarcie nienawidzili ludzkich istot. Quim doskonale rozumia�, sk�d wzi�� si� jej strach przed bliskim kontaktem z pequeninos. By�a dzieckiem, gdy jej rodzice padli ofiar� descolady. Ksenolog Pipo sta� si� dla niej jakby ojcem� a potem pierwszym cz�owiekiem, zam�czonym na �mier� przez pequeninos. Nast�pne dwadzie�cia lat po�wi�ci�a, broni�c Liba � syna Pipa i nast�pnego ksenologa � przed tym samym losem. Wysz�a nawet za innego m�czyzn�, by Libo nie uzyska� ma��e�skiego prawa dost�pu do jej osobistych archiw�w komputerowych. Wierzy�a, �e m�g�by tam znale�� sekret, kt�ry Pipa doprowadzi� do �mierci z r�k prosiaczk�w. I wszystko na pr�no. Libo zgin��, dok�adnie tak jak Pipo.

Chocia� od tego czasu poznali prawdziwy pow�d tych zab�jstw, chocia� pequeninos z�o�yli uroczyst� przysi�g�, �e nie wyrz�dz� krzywdy �adnemu cz�owiekowi, mama wci�� nie potrafi�a zachowa� si� racjonalnie, gdy kto� z rodziny wyrusza� do prosiaczk�w. A teraz siedzia�a na tym zebraniu, bez w�tpienia zwo�anym za jej namow�. Na pewno zechc� decydowa�, czy Quim ma odjecha� na misjonarsk� wypraw�. To nie b�dzie przyjemny ranek. Matka mia�a wieloletni� praktyk� stawiania na swoim. Po �lubie z Andrew Wigginem zmi�k�a i z�agodnia�a. Jednak kiedy uzna�a, �e kt�remu� z jej dzieci co� zagra�a, wysuwa�a pazury i �aden m�� nie m�g� jej wtedy uspokoi�.

Dlaczego burmistrz Kovano i biskup Peregrino pozwolili, �eby dosz�o do tego spotkania?

Burmistrz zacz�� t�umaczy�, jakby us�ysza� nie wypowiedziane pytanie Quima.

��Andrew Wiggin dostarczy� mi now� wiadomo��. Z pocz�tku chcia�em zachowa� j� w tajemnicy, pos�a� ojca Estevao z misj� do heretyk�w, a potem prosi� biskupa Peregrino o modlitw�. Andrew jednak zapewni� mnie, �e skoro zagro�enie ro�nie, tym wa�niejsze jest, by�cie wszyscy dzia�ali, posiadaj�c mo�liwie pe�ne informacje. M�wcy umar�ych najwyra�niej patologicznie wierz�, �e ludzie zachowuj� si� lepiej, kiedy wiedz� wi�cej. Zbyt d�ugo zajmuj� si� polityk�, by dzieli� t� jego pewno��. Jest jednak starszy ode mnie, tak przynajmniej twierdzi, wi�c ust�pi�em wobec jego m�dro�ci.

Quim naturalnie wiedzia�, �e Kovano nie ust�pi�by wobec niczyjej m�dro�ci. Andrew Wiggin po prostu go przekona�.

��Relacje mi�dzy pequeninos a lud�mi staj� si� coraz bardziej, hm� problematyczne. Nasz niewidoczny wsp�mieszkaniec, kr�lowa kopca, jest najwyra�niej coraz bli�sza wys�ania swoich kosmolot�w. A sprawy poza planet� tak�e si� komplikuj�. M�wca Umar�ych dowiedzia� si� ze swoich �r�de�, �e na �wiecie zwanym Drog� kto� jest bardzo bliski zdemaskowania naszych sprzymierze�c�w, kt�rzy jak dot�d uniemo�liwiali Kongresowi wydanie rozkazu zniszczenia Lusitanii.

Ciekawe, pomy�la� Quim. Andrew najwyra�niej nie powiedzia� burmistrzowi Kovano o Jane. Biskup Peregrino tak�e nic nie wie. A Grego albo Quara? Ela? Mama wiedzia�a z pewno�ci�. Dlaczego Andrew powiedzia� mnie, je�li ukry� to przed tyloma innymi?

��Istnieje du�a szansa, �e w ci�gu najbli�szych kilku tygodni� mo�e dni� Kongres odzyska ��czno�� z flot�. Wtedy padnie nasza ostatnia linia obrony. Jedynie cud mo�e nas ocali� przed zag�ad�.

��Bzdura � mrukn�� Grego. � Je�li ta� istota� na prerii mo�e zbudowa� kosmolot dla prosiaczk�w, to mo�e i dla nas. Zabierze nas st�d, zanim szlag trafi planet�.

��By� mo�e � przyzna� Kovano. � Zaproponowa�em co� takiego, cho� mo�e mniej barwnym j�zykiem. Senhor Wiggin mo�e wyja�ni, dlaczego pomys�owy plan Grega jest nierealny.

��Kr�lowa kopca nie my�li w taki spos�b jak my. Mimo stara�, nie potrafi indywidualnych istnie� traktowa� powa�nie. Je�li Lusitania ulegnie zniszczeniu, jej i pequeninos zagra�a najwi�ksze niebezpiecze�stwo�

��Doktor System rozwali ca�� planet� � zauwa�y� Grego.

��Najwi�ksze niebezpiecze�stwo unicestwienia rasy � m�wi� dalej Wiggin, nie zwracaj�c uwagi na Grega. � Nie zechce marnowa� statku na wywiezienie z Lusitanii ludzi, poniewa� biliony ich �yj� na paruset planetach. Nam nie zagra�a ksenocyd.

��Zagra�a, je�li te heretyckie prosiaczki postawi� na swoim � o�wiadczy� Grego.

��I tu pojawia si� inny problem � odpowiedzia� Wiggin. � Je�eli nie znajdziemy metody neutralizacji descolady, nie mo�emy z czystym sumieniem przewie�� mieszka�c�w Lusitanii na inn� planet�. Zrobiliby�my dok�adnie to, czego chc� heretycy: doprowadzili innych ludzi do kontaktu z descolad� i prawdopodobnie do �mierci.

��W takim razie nie ma �adnego rozwi�zania � stwierdzi�a Ela. � R�wnie dobrze mo�emy po�o�y� si� wygodnie i umrze�.

��Niezupe�nie � odpar� Kovano. � Jest mo�liwe, a nawet prawdopodobne, �e nasza wioska, Milagre, zosta�a ju� skazana. Ale mo�emy si� przynajmniej postara�, �eby kolonizacyjne statki pequeninos nie zanios�y descolady do �wiat�w ludzi. Jak si� zdaje, s� dwa podej�cia do tego problemu: jedno biologiczne i jedno teologiczne.

��Jeste�my ju� tak blisko � stwierdzi�a mama. � Za par� miesi�cy, nawet tygodni, wyprodukujemy z El� substytut descolady.

��Ty tak twierdzisz � powiedzia� Kovano. Zwr�ci� si� do Eli. � A co ty s�dzisz?

Quim niemal j�kn��. Ela powie, �e mama si� myli, �e nie istnieje biologiczne rozwi�zanie. A wtedy mama o�wiadczy, �e Ela chce mnie zabi�, wysy�aj�c z t� misj�. Tego tylko potrzeba rodzinie: otwartej wojny mi�dzy El� a mam�. Dzi�ki Kovano, humani�cie.

Ale odpowied� Eli nie by�a taka, jakiej obawia� si� Quim.

��W tej chwili substytut jest ju� prawie gotowy. To jedyna metoda, jakiej dot�d nie pr�bowa�y�my, a wi�c nie ponios�y�my pora�ki. Bardzo niewiele nam brakuje do konstrukcji takiej wersji descolady, kt�ra robi wszystko, co niezb�dne do podtrzymania cyklu �yciowego miejscowych gatunk�w, natomiast jest niezdolna do adaptacji i niszczenia nowych.

��M�wisz o lobotomii na ca�ym gatunku � wtr�ci�a z gorycz� Quara. � Co by� powiedzia�a, gdyby kto� znalaz� spos�b, �eby utrzyma� ludzi przy �yciu, ale usun�� im m�zgi?

Naturalnie, Grego podj�� r�kawic�.

��Kiedy te wirusy napisz� wiersz albo udowodni� twierdzenie, uwierz� w te sentymentalne bzdury, jak to powinni�my zachowa� je przy �yciu.

��To, �e nie potrafimy ich odczyta�, nie oznacza jeszcze, �e nie tworz� poemat�w!

��Fechai as bocas! � warkn�� Kovano. Zamilkli natychmiast.

��Nossa Senhora � westchn��. � Mo�e B�g chce zniszczy� Lusitani�, bo inaczej nie potrafi was uciszy�. Biskup Peregrino odchrz�kn��.

��A mo�e nie � doko�czy� burmistrz. � Daleki jestem od zgadywania boskich motyw�w.

Biskup wybuchn�� �miechem, co pozwoli�o innym te� si� roze�mia�. Napi�cie opad�o � jak morska fala, co odp�ywa na chwil�, ale z pewno�ci� powr�ci.

��Zatem antywirus jest ju� prawie gotowy? � Kovano zwr�ci� si� do Eli.

��Nie� A raczej tak, projekt zast�pczego wirusa jest ju� prawie gotowy. Pozosta�y jednak dwa problemy. Pierwszy to dostawa. Musimy doprowadzi� do tego, by nowy wirus zaatakowa� i wymieni� stary. A to� do tego jeszcze daleko.

��Masz na my�li, �e jeszcze daleko, czy �e nie masz bladego poj�cia, jak to zrobi�?

Kovano nie by� g�upi. Najwyra�niej rozmawia� ju� z naukowcami.

��Gdzie� pomi�dzy jednym a drugim.

Mama poruszy�a si� nerwowo, wyra�nie odsuwaj�c si� od Eli. Moja biedna siostrzyczka, pomy�la� Quim. Przez najbli�sze par� lat mama si� do ciebie nie odezwie.

��A drugi problem? � spyta� Kovano.

��Zaprojektowa� zast�pczego wirusa to jedno, a wyprodukowa� go, to co� zupe�nie innego.

��Nieistotne szczeg�y � o�wiadczy�a mama.

��Nie masz racji, mamo, i wiesz o tym � odpar�a Ela. � Potrafi� wyrysowa� schemat nowego wirusa. Ale nawet pracuj�c w dziesi�ciu stopniach w skali absolutnej, nie potrafimy podzieli� i rekombinowa� descolady z wystarczaj�c� precyzj�. Albo ginie, poniewa� usuwamy za du�o, albo po powrocie do normalnej temperatury natychmiast si� regeneruje, poniewa� za du�o zostawiamy.

��Kwestie techniczne.

��Kwestie techniczne? � powt�rzy�a ostro Ela. � To jak budowa� ansibl bez filotycznego ��cza.

��Zatem dochodzimy do wniosku�

��Nie dochodzimy do �adnego wniosku � przerwa�a mama.

��Dochodzimy do wniosku � ci�gn�� Kovano � �e mi�dzy naszymi ksenobiologami nie ma zgodno�ci opinii co do mo�liwo�ci poskromienia samego wirusa descolady. Musimy wi�c pomy�le� o innym podej�ciu: przekonaniu pequenino, �eby wysy�ali statki tylko na niezamieszka�e �wiaty. Tam mog� rozwin�� swoj� zab�jcz� ekologi� bez zabijania ludzi.

��Przekona� ich� � parskn�� Grego. � Jakby�my mogli im zaufa�, �e dotrzymaj� obietnicy.

��Cz�ciej dotrzymuj� obietnic od ciebie � zauwa�y� Kovano, � Na twoim miejscu powstrzyma�bym si� od tego tonu moralnej wy�szo�ci.

Sprawy dosz�y wreszcie do punktu, w kt�rym Quim uzna�, �e powinien zabra� g�os.

��Ca�a ta dyskusja jest niezwykle interesuj�ca � powiedzia�. � By�oby cudownie, gdybym w swej misji zdo�a� nak�oni� heretyk�w, by powstrzymali si� przed zagro�eniem ludzko�ci. Jednak gdyby�my nawet wszyscy si� zgodzili, �e nie mam �adnej szansy realizacji takiego celu, i tak bym poszed�. Nawet gdyby�my uznali, �e istnieje powa�ne ryzyko, i� moja misja jeszcze pogorszy sytuacj�, i tak bym poszed�.

��Mi�o wiedzie�, �e jeste� ch�tny do wsp�pracy � burkn�� zgry�liwie Kovano.

��Jestem ch�tny do wsp�pracy z Bogiem i Ko�cio�em. Moja misja w�r�d heretyk�w nie s�u�y ocaleniu ludzko�ci przed descolad�, ani nawet pr�bie utrzymania pokoju mi�dzy lud�mi i pequeninos na Lusitanii. Moja misja w�r�d heretyk�w ma na celu przywr�cenie ich wierze w Chrystusa i jedno�ci z Ko�cio�em. Chc� ratowa� ich dusze.

��Oczywi�cie. Z takiego powodu chcesz p�j��.

��I z takiego powodu p�jd�. To jedyna norma, wed�ug kt�rej oceni� osi�gni�te wyniki.

Kovano spojrza� bezradnie na biskupa.

��Ksi�dz zapewnia�, �e ojciec Estevao b�dzie wsp�pracowa�.

��Powiedzia�em, �e jest absolutnie pos�uszny Bogu i Ko�cio�owi � odpar� Peregrino.

��Zrozumia�em przez to, �e ksi�dz biskup mo�e go przekona�, �eby zaczeka�, p�ki nie dowiemy si� czego� wi�cej.

��Istotnie, m�g�bym go przekona�. Albo m�g�bym po prostu zakaza� mu wyjazdu.

��Niech ksi�dz to zrobi � zawo�a�a mama.

��Nie � odpar� biskup.

��My�la�em, �e ksi�dz dba o dobro tej kolonii � zauwa�y� burmistrz.

��Dbam o dobro wszystkich chrze�cijan powierzonych mojej opiece � wyja�ni� biskup Peregrino. � Jeszcze trzydzie�ci lat temu oznacza�o to trosk� jedynie o ludzi �yj�cych w Milagre. Teraz jednak jestem w r�wnym stopniu odpowiedzialny za dusze chrze�cija�skich pequeninos tej planety. Posy�am ojca Estevao z t� misj� dok�adnie tak, jak wys�ano kiedy� na wysp� Eire misjonarza imieniem Patrick. Odni�s� niezwyk�y sukces, nawracaj�c kr�l�w i ca�e narody. Niestety, irlandzki Ko�ci� nie zawsze dzia�a� zgodnie z �yczeniami papie�a. Cz�sto nast�powa�y� powiedzmy, �e istnia�y kontrowersje mi�dzy nimi. Oficjalnie chodzi�o o dat� Wielkiej Nocy, jednak w istocie rzecz sz�a o pos�usze�stwo wobec papie�a. Od czasu do czasu dochodzi�o nawet do rozlewu krwi. Lecz ani przez chwil� nikt nie pomy�la�, �e by�oby lepiej, gdyby �wi�ty Patryk nie wyprawi� si� na Eire. Nikt nie zasugerowa�, �e Irlandczycy powinni zosta� poganami.

Greg powsta�.

��Odkryli�my filot�, prawdziwie niepodzielny atom. Zdobyli�my gwiazdy. Przesy�amy wiadomo�ci szybciej ni� �wiat�o. A jednak ci�gle �yjemy w �redniowieczu.

Ruszy� do drzwi.

_ Wyjd� st�d, zanim ci na to pozwol� � zagrozi� burmistrz � a przez najbli�szy rok nie zobaczysz s�o�ca.

Grego podszed� do drzwi, nie przekroczy� jednak progu. Z ironicznym u�miechem opar� si� o futryn�.

��Widzi pan, jaki jestem pos�uszny.

��Nie b�d� ci� d�ugo zatrzymywa�. Biskup Peregrino i ojciec Estevao m�wi� tak, jakby mogli podejmowa� ca�kowicie niezale�ne decyzje. Wiedz� jednak, �e to nieprawda. Je�li uznam, �e ojciec Estevao nie powinien wyrusza� z misj� do prosiaczk�w, to nie wyruszy. Wyja�nijmy to sobie od razu. Nie przestrasz� si� aresztowania biskupa Lusitanii, je�li b�dzie tego wymaga� dobro mieszka�c�w. A co do naszego misjonarza, p�jdzie mi�dzy pequeninos wy��cznie za moj� zgod�.

��Nie w�tpi�, �e jest pan zdolny przeszkodzi� w bo�ym dziele na Lusitanii � stwierdzi� lodowatym tonem Peregrino. � I pan nie powinien w�tpi�, �e mog� za to pos�a� pana do piek�a.

��Wiem o tym � odpar� Kovano. � Nie by�bym pierwszym przyw�dc� politycznym, kt�ry trafia tam w rezultacie sporu z Ko�cio�em. Na szcz�cie, tym razem do tego nie dojdzie. Wys�ucha�em was wszystkich i podj��em decyzj�. Czekanie na antywirusa jest zbyt ryzykowne. A gdybym nawet wiedzia�, z absolutn� pewno�ci�, �e b�dzie got�w w ci�gu sze�ciu tygodni, i tak udzieli�bym pozwolenia. Misja ojca Estevao to nasza najwi�ksza szansa, by ocali� cokolwiek z tego zamieszania. Andrew zapewni� mnie, �e pequeninos �ywi� niezwyk�y szacunek i podziw dla tego cz�owieka� nawet niewierz�cy. Je�li przekona heretyk�w, by zrezygnowali ze zg�adzenia ca�ej ludzko�ci w imi� swej religii, zdejmie z naszych bark�w przynajmniej jedno brzemi�.

Quim z powag� kiwn�� g�ow�. Burmistrz Kovano jest cz�owiekiem wielkiej m�dro�ci. Dobrze, �e nie musz� ze sob� walczy�, przynajmniej na razie.

��Tymczasem ksenobiolodzy przy�o�� si� do pracy z antywirusem. Kiedy powstanie, zdecydujemy, czy go u�y�, czy nie.

��U�y� � o�wiadczy� Grego.

��Po moim trupie � zawo�a�a Quara.

��Wdzi�czny jestem, �e z decyzj� w sprawie dalszych dzia�a� postanowili�cie zaczeka�, p�ki nie dowiemy si� czego� wi�cej � rzek� Kavano. � Wr��my teraz do ciebie, Grego Ribeira. Wed�ug Andrew Wiggina, s� powody by wierzy�, �e mo�na podr�owa� szybciej ni� �wiat�o.

Grego przyjrza� si� zimno M�wcy Umar�ych.

��A gdzie� to uczy�e� si� fizyki, Senhor Falante?

��Mia�em nadziej�, �e naucz� si� od ciebie � odpar� Wiggin. � P�ki nie wys�uchasz moich argument�w, nie mam poj�cia, czy istnieje cho�by nadzieja na taki prze�om.

Quim u�miechn�� si� widz�c, jak �atwo Andrew za�egna� k��tni�, kt�r� Grego chcia� wywo�a�. Grego nie by� g�upi. Dostrzeg�, �e jest manipulowany. Ale Wiggin nie zostawi� mu �adnej furtki dla okazania niezadowolenia. By�a to jedna z najbardziej irytuj�cych umiej�tno�ci M�wcy Umar�ych.

��Gdyby istnia� spos�b, by podr�owa� pomi�dzy �wiatami z szybko�ci� ansibli � odezwa� si� Kovano � potrzebowaliby�my tylko jednego statku, by przerzuci� wszystkich ludzi z Lusitanii na inn� planet�. Niewielka to nadzieja�

��G�upie marzenia � wtr�ci� Grego.

��Ale spr�bujemy je zrealizowa�. Zbadamy je, prawda? � zapyta� ironicznie Kovano. � Albo oka�e si�, �e pracujemy w hucie.

��Nie obawiam si� ci�kiej pracy � o�wiadczy� Grego. � Nie zastraszy mnie pan i nie oddam panu na s�u�b� swojego umys�u.

��Czuj� si� skarcony � westchn�� Kovano. � Liczy�em na twoj� wsp�prac�, Grego. Skoro to niemo�liwe, wystarczy mi pos�usze�stwo.

Quara najwyra�niej poczu�a si� odsuni�ta. Wsta�a, jak przed chwil� Grego.

��Widz�, �e siedzicie spokojnie i dyskutujecie o zag�adzie inteligentnego gatunku, nie pr�buj�c nawet si� z nim porozumie�. Mam nadziej�, �e podoba wam si� rola masowych morderc�w.

I, podobnie jak Grego, ruszy�a w stron� drzwi.

��Quaro � rzuci� Kovano. Zatrzyma�a si�.

��Zbadasz sposoby nawi�zania kontaktu z descolad�. Sprawdzisz, czy mo�emy si� porozumie� z tymi wirusami.

��Umiem pozna�, kiedy rzucaj� mi ko�� � warkn�a Quara. � A je�li powiem, �e b�agaj� nas o darowanie �ycia? I tak nie uwierzycie.

��Wr�cz przeciwnie. Wiem, �e jeste� uczciwa, chocia� beznadziejnie niedyskretna. Ale s� te� inne powody, by�my starali si� zrozumie� molekularny j�zyk descolady. Widzisz, Andrew Wiggin przedstawi� pewn� mo�liwo��, kt�ra nigdy nie przysz�a mi do g�owy. Wszyscy wiemy, �e �wiadomo�� pequeninos datuje si� z czas�w, kiedy descolad� po raz pierwszy rozprzestrzeni�a si� na planecie. A je�li pomylili�my skutek i przyczyn�?

Mama zwr�ci�a si� do Andrew z gorzkim u�mieszkiem.

��My�lisz, �e pequeninos wywo�a�y descolad�?

��Nie � odpar� Andrew. � Ale je�eli pequeninos s� descolad��? Quara wstrzyma�a oddech. Grego parskn�� �miechem.

��Masz mn�stwo �wietnych pomys��w, Wiggin.

��Nie rozumiem � przyzna� Quim.

��Zastanawia�em si� nad tym � wyja�ni� Andrew. � Quara twierdzi, �e descolada jest wystarczaj�co z�o�ona, by posiada� inteligencj�. A je�li te wirusy wykorzystuj� cia�a pequeninos dla wyra�enia swej natury? A je�li inteligencja pequeninos pochodzi jedynie od wirus�w descolady w ich cia�ach?

Po raz pierwszy zabra�a g�os Quanda, ksenolog.

��Jest pan takim samym ignorantem w dziedzinie ksenologii, panie Wiggin, jak i fizyki � o�wiadczy�a.

��O wiele wi�kszym � przyzna� Wiggin. � Ale przysz�o mi do g�owy, �e jak dot�d nie znale�li�my �adnego innego sposobu transferu inteligencji i wspomnie� w chwili, kiedy pequenino przechodzi do trzeciego �ycia. Drzewa nie zachowuj� m�zg�w. Ale skoro wol� i pami�� od samego pocz�tku przenosi descolada, �mier� m�zgu przy transmisji osobowo�ci do ojcowskiego drzewa jest w�a�ciwie bez znaczenia.

��Nawet je�li istnieje minimalna szansa, �e to prawda � stwierdzi�a Quanda � w �aden uczciwy spos�b nie mo�emy przeprowadzi� eksperymentu, �eby si� przekona�.

Andrew Wiggin ponuro kiwn�� g�ow�.

��Ja nie potrafi� nic wymy�li�. Mia�em nadziej�, �e tobie si� uda. Kovano przerwa� im.

��Quando, musisz to zbada�. Je�li nie wierzysz, nie szkodzi. Znajd� spos�b wykazania, �e to nieprawda. To wystarczy. � Wsta�, zwracaj�c si� do wszystkich obecnych. � Czy zrozumieli�cie, o co was prosz�? Stajemy przed najstraszniejszym wyborem moralnym, jakiego kiedykolwiek musia�a dokona� ludzko��. Ryzykujemy, �e dokonamy ksenocydu albo bezczynno�ci� dopu�cimy do jego pope�nienia. Ka�da znana nam �wiadoma czy potencjalnie �wiadoma rasa �yje w cieniu zag�ady, a tylko my jeste�my zdolni do podj�cia wi�kszo�ci decyzji. Kiedy ostatnio zdarzy�o si� co� w przybli�eniu podobnego, nasi przodkowie wybrali ksenocyd. Uwa�ali, �e to jedyny ratunek. Prosz� was wszystkich, by�cie zbadali ka�d� mo�liwo��, kt�ra daje nam cho�by promyk nadziei, male�ki b�ysk �wiat�a, by kierowa� naszymi decyzjami. Czy pomo�ecie?

Nawet Grego i Quara kiwn�li g�owami, cho� bez entuzjazmu. Przynajmniej na chwil� Kovano potrafi� przemieni� zebranych w tym pokoju samolubnych pieniaczy w grup� pracuj�c� dla wsp�lnego celu. Jak d�ugo wytrzymaj�, kiedy ju� si� rozejd�? Quim uzna�, �e duch wsp�pracy przetrwa do najbli�szego kryzysu� Mo�e to wystarczy.

Ale czeka�a ich jeszcze jedna konfrontacja. Zebranie si� sko�czy�o, niekt�rzy wychodzili, pozostali dyskutowali w parach. Mama podesz�a do Quima i gniewnie spojrza�a mu w oczy.

��Nie jed�.

Quim przymkn�� powieki. Wobec tak nierealnego ��dania nie mia� nic do powiedzenia.

��Je�li mnie kochasz � doda�a.

Ouim przypomnia� sobie opowie�� z Nowego Testamentu, kiedy matka i bracia Jezusa przyszli do niego. Chcieli, by przerwa� nauczanie aposto��w i powita� ich.

��To moja matka i moi bracia � wyszepta�.

Musia�a zrozumie� aluzj�. Gdy otworzy� oczy, ju� odesz�a.

Nieca�� godzin� p�niej Quim odszed� tak�e, odjecha� jedn� z bezcennych ci�ar�wek kolonii. Nie potrzebowa� sprz�tu i w normaln� podr� wyruszy�by pieszo. Lecz las b�d�cy jego celem le�a� bardzo daleko; bez samochodu podr� trwa�aby ca�e tygodnie. Nie uni�s�by niezb�dnej �ywno�ci. Wci�� by�o to wrogie �rodowisko � nie ros�o tu niejadalnego dla ludzi. A gdyby nawet ros�o, Quim i tak potrzebowa� produkt�w zawieraj�cych inhibitor wirusa. Bez niego zmar�by na descolad� o wiele szybciej ni� z g�odu.

Miasteczko Milagre zmniejsza�o si� wolno za plecami, gdy Quim � ojciec Estevao � zag��bia� si� w jednostajn�, otwart� preri�. Zastanawia� si�, czy burmistrz wyrazi�by zgod� na t� misj�, gdyby zna� wszystkie szczeg�y. Na przyk�ad, �e przyw�dc� heretyk�w jest ojcowskie drzewo, kt�re zas�u�y�o sobie na imi� Pod�egacza. I ten Pod�egacz g�osi�, i� jedyn� nadziej� dla pequeninos jest, aby Duch �wi�ty � wirus descolady � zniszczy� wszystkich ludzi na Lusitanii.

To bez znaczenia. B�g wezwa� Quima, by g�osi� s�owo Chrystusa ka�demu narodowi, rodowi, ludowi, w ka�dej mowie. Nawet na ludzi najbardziej wojowniczych, ��dnych krwi i pe�nych nienawi�ci mo�e sp�yn�� �aska bo�ej mi�o�ci. Mog� sta� si� chrze�cijanami. Historia zna wiele takich przypadk�w. Czemu nie mia�yby si� teraz powt�rzy�?

Ojcze, niech dokona si� wielkie dzie�o na tym �wiecie. Jeszcze nigdy twoje dzieci bardziej nie potrzebowa�y cudu.

Wang-mu obserwowa�a s�owa i liczby p�yn�ce po ekranie nad terminalem jej pani. Qing-jao spa�a; oddycha�a spokojnie na swej macie, tu� obok. Wang-mu tak�e zasn�a, ale co� j� przebudzi�o. Krzyk� niedaleki; mo�e krzyk b�lu. Pochodzi� ze snu Wang-mu, ale kiedy si� obudzi�a, us�ysza�a jeszcze ostatnie echo. G�os nie nale�a� do Qing-jao. Raczej do m�czyzny, cho� krzyk by� wysoki. Jakby wycie. Przywodzi� my�li o �mierci.

Nie wsta�a jednak, by sprawdzi�. To nie do niej nale�a�o; ona musia�a trwa� przy swej pani, zawsze, chyba �e ta j� ode�le. Gdyby Qing-jao mia�a si� dowiedzie�, co jest przyczyn� tego krzyku, inny s�u��cy zjawi�by si� i obudzi� Wang-mu, by obudzi�a Qing-jao. Kiedy bowiem kobieta znajdzie sekretn� druhn� i p�ki nie wyjdzie za m��, tylko d�onie sekretnej druhny mog� jej dotyka�.

Dlatego Wang-mu le�a�a nieruchomo. Czeka�a, a� kto� przyjdzie wyja�ni� Qing-jao, dlaczego m�czyzna krzycza� w takiej m�ce i tak blisko, �e us�ysza�a go w tym pokoju, na ty�ach domu Ha� Fei-tzu. I kiedy czeka�a, jej wzrok przyci�gn�y sun�ce po ekranie s�owa. Komputer wykonywa� zaprogramowan� przez Qing-jao analiz�.

S�owa na ekranie znieruchomia�y. Czy co� si� sta�o? Wang-mu unios�a si� i wspar�a na �okciu. W tej pozycji mog�a przeczyta� ostatni komunikat. Analiza zosta�a zako�czona. Ale tym razem komputer nie wy�wietli� zwyk�ej, zwi�z�ej wiadomo�ci: NIE ZNALEZIONO. BRAK IN-FORMACJI. �ADNYCH WNIOSK�W. Tym razem poda� raport.

Wang-mu wsta�a i podesz�a do terminala. Zrobi�a tak, jak uczy�a j� Qing-jao: wcisn�a klawisz, kt�ry blokowa� wszystkie bie��ce informacje, by komputer strzeg� ich za wszelk� cen�. Potem wr�ci�a do Qing-jao i delikatnie dotkn�a jej ramienia.

Qing-jao przebudzi�a si� od razu.

��S� wyniki analizy � oznajmi�a Wang-mu.

Qing-jao otrz�sn�a si� ze snu tak �atwo, jakby zrzuca�a lu�ny �akiet. W jednej chwili siedzia�a przed terminalem i wczytywa�a si� w s�owa.

��Znalaz�am Demostenesa � powiedzia�a.

��Gdzie on jest? � zapyta�a bez tchu Wang-mu.

Wielki Demostenes� nie, straszny Demostenes. Moja pani chce, �ebym uwa�a�a go za wroga, W ka�dym razie chodzi o tego Demostenesa, tego, kt�rego s�owa tak bardzo j� poruszy�y, gdy ojciec czyta� je na g�os. �Gdy jedna istota zmusza inne, by uznawa�y jej w�adz�, poniewa� dysponuje moc� zniszczenia ich, wszystkiego co maj� i wszystkiego co kochaj�, wtedy powinni�my si� obawia�. Wang-mu pods�ucha�a to przypadkiem, kiedy by�a jeszcze ca�kiem ma�a � mia�a trzy lata. Zapami�ta�a s�owa, gdy� wywo�a�y tak wyra�ny obraz w jej my�lach. Kiedy ojciec je czyta�, przypomnia�a sobie pewn� scen�: matka co� powiedzia�a, a ojciec rozgniewa� si�. Nie uderzy� jej, ale napi�� mi�nie, a rami� podskoczy�o lekko, jakby chcia�o uderzy�, a on z trudem je pohamowa�. A kiedy to zrobi�, matka pochyli�a g�ow�, szepn�a co� i napi�cie opad�o. Wang-mu wiedzia�a, �e zobaczy�a to, co opisywa� Demostenes: matka uzna�a w�adz� ojca, gdy� dysponowa� moc�, by j� zrani�. I Wang-mu przestraszy�a si� wtedy, a potem drugi raz, kiedy sobie to przypomnia�a. Dlatego, kiedy us�ysza�a s�owa Demostenesa, wiedzia�a, �e s� prawdziwe. Nie rozumia�a, jak ojciec mo�e je powtarza�, nawet zgadza� si� z nimi, i nie pojmowa�, �e sam jest ich przyk�adem. I dlatego Wang-mu zawsze z wielk� ciekawo�ci� s�ucha�a wielkiego� strasznego� Demostenesa, poniewa� wiedzia�a, �e � wielki czy straszny � m�wi prawd�.

��Nie on � odpar�a Qing-jao. � Demostenes jest kobiet�.

Ta wiadomo�� odebra�a Wang-mu oddech. No tak! Kobieta. Nic dziwnego, �e s�ysza�am w jej s�owach takie wsp�czucie; jest kobiet� i wie, co to znaczy, gdy w ka�dej chwili �ycia rz�dz� ni� inni. Jest kobiet� i marzy o wolno�ci, o godzinie, gdy �aden obowi�zek nie b�dzie ju� na ni� czeka�. Nic dziwnego, �e w jej s�owach p�onie ogie� buntu, a jednak zawsze pozostaj� tylko s�owami, nie zmieniaj� si� w przemoc. Ale dlaczego Qing-jao nie umie tego zobaczy�? Dlaczego uzna�a, �e obie musimy nienawidzi� Demostenesa?

��Kobieta imieniem Valentine � oznajmi�a Qing-jao, i doda�a zdumiona: � Valentine Wiggin, urodzona na Ziemi ponad trzy� ponad trzy tysi�ce lat temu.

��Czy jest bogini�, skoro �yje tak d�ugo?

��Podr�e. Przelatuje ze �wiata do �wiata, nigdzie nie zatrzymuje si� d�u�ej ni� kilka miesi�cy. Do��, �eby napisa� ksi��k�. Wszystkie wielkie dzie�a podpisane �Demostenes� stworzy�a ta sama kobieta, a jednak nikt o tym nie wie. Dlaczego nie sta�a si� s�awna?

��Z pewno�ci� woli zatai� swoj� to�samo�� � odpar�a Wang-mu. Dobrze rozumia�a, czemu kobieta woli si� kry� za m�skim imieniem. Gdybym mog�a, te� bym to zrobi�a, �eby podr�owa� mi�dzy �wiatami, zobaczy� tysi�ce miejsc i prze�y� dziesi�� tysi�cy lat.

��Subiektywnie przekroczy�a dopiero pi��dziesi�tk�. Jest jeszcze m�oda. Pozostawa�a na jednej planecie wiele lat, wysz�a za m�� i mia�a dzieci. Ale teraz odlecia�a znowu. Do� � Qing-jao wstrzyma�a oddech.

��Dok�d? � spyta�a Wang-mu.

��Opu�ci�a dom i zabra�a ze sob� rodzin�. Najpierw ruszyli do Niebia�skiego Spokoju, przelecieli w pobli�u Catalonii, a potem weszli na kurs prowadz�cy wprost na Lusitani�!

Pierwsz� my�l� Wang-mu by�o: oczywi�cie! Dlatego Demostenes ma tyle sympatii i zrozumienia dla Lusita�czyk�w. Rozmawia�a z nimi� ze zbuntowanymi ksenologami, z samymi pequeninos. Pozna�a ich i wie, �e s� ramenami!

P�niej pomy�la�a: kiedy Flota Lusita�ska przyb�dzie i wype�ni sw� misj�, Demostenes zostanie schwytana i zamilknie na zawsze.

I nagle u�wiadomi�a sobie, �e to przecie� niemo�liwe.

��Jak mo�e by� na Lusitanii, skoro Lusitania zniszczy�a sw�j ansibl? Przecie� od tego zacz�li rewolt�. W jaki spos�b docieraj� do nas jej pisma? Qing-jao pokr�ci�a g�ow�.

��Ona jeszcze nie dolecia�a do Lusitanii. A je�li nawet, to dopiero par� miesi�cy temu. Od trzydziestu lat jest w podr�y. Wyruszy�a przed rebeli�.

��Zatem wszystkie swoje teksty tworzy podczas lotu? � Wang-mu pr�bowa�a sobie wyobrazi�, jak mo�na pokona� r�nice up�ywu czasu. � �eby od startu Floty Lusita�skiej napisa� tak wiele, musia�a�

��Musia�a po�wi�ca� na pisanie ka�d� chwil� czuwania � doko�czy�a Qing-jao. � A jednak nie ma �lad�w, by jej kosmolot wysy�a� jakie� sygna�y� z wyj�tkiem raport�w nawigacyjnych. Jak mog�a rozpowszechnia� swoje teksty na tylu planetach, je�li przez ca�y czas przebywa�a w kosmolocie? To niemo�liwe. Gdzie� musi istnie� zapis transmisji ansibla.

��Zawsze te ansible � mrukn�a Wang-mu. � Flota Lusita�ska przestaje nadawa� wiadomo�ci, a jej statek je nadaje, chocia� tego nie robi. Kto wie? Mo�e Lusitania te� w tajemnicy przesy�a informacje.

Pomy�la�a o �yciu Cz�owieka.

��Nie mog� potajemnie nadawa�. Filotyczne ��cza ansibli s� trwa�e. Dowolna transmisja na dowolnej cz�stotliwo�ci musi zosta� wykryta, a komputery przechowuj� j� w rejestrach.

��No widzisz. Ansible nadal s� po��czone, a komputery nie przechowuj� �adnych rejestr�w transmisji. A przecie� wiemy, �e by�y jakie� transmisje, skoro Demostenes to wszystko pisa�a. B��d tkwi w rejestrach.

��Nie istnieje spos�b ukrycia transmisji ansibla � stwierdzi�a Qing-jao. � Kto� musia�by by� na miejscu w momencie odbioru, od��czy� normalne programy zapisu i� w ka�dym razie to niemo�liwe. Spiskowiec musia�by siedzie� przy ka�dym ansiblu przez ca�y czas, i pracowa� tak szybko, �e�

��Albo maj� program, kt�ry robi to automatycznie.

��Wiedzieliby�my o takim programie. Zajmowa�by pami��, korzysta� z czasu procesor�w.

��Gdyby kto� potrafi� stworzy� program do przechwytywania nadawanych ansiblem wiadomo�ci, czy nie potrafi�by go ukry�, �eby nie wykazywa� blokowania pami�ci i nie rejestrowa� wykorzystania procesora?

Qing-jao spojrza�a gniewnie.

��Gdzie si� nauczy�a� tak du�o o komputerach? I nadal nie wiesz, �e takie rzeczy s� niemo�liwe?

Wang-mu pochyli�a g�ow� i dotkn�a czo�em pod�ogi. Wiedzia�a, �e kiedy poni�y si� w ten spos�b, Qing-jao zawstydzi si� swego gniewu i znowu b�d� mog�y rozmawia�.

��Nie � rzek�a Qing-jao. � Nie mia�am prawa gniewa� si� na ciebie. Przepraszam. Wsta�, Wang-mu. Pytaj nadal. To dobre pytania. Z pewno�ci� to mo�liwe, je�li potrafisz o tym pomy�le�. Bo je�li ty potrafisz pomy�le�, kto� inny mo�e to zrealizowa�. Ale powiem ci, dlaczego uwa�am to za niemo�liwe: jak kto� m�g�by zainstalowa� tak mistrzowsko napisany program? Musia�by si� znale�� we wszystkich komputerach ansibli, na wszystkich planetach. W tysi�cach maszyn. A kiedy jedna z nich ulega awarii i nast�pna przejmuje operacje, program musia�by niemal natychmiast przerzuca� si� do nowego komputera. A przecie� nie mo�e przebywa� w pami�ci sta�ej: zosta�by wykryty. Musia�by przemieszcza� si� przez ca�y czas, robi� uniki, schodzi� z drogi innym programom, zajmowa� i zwalnia� pami��. Program zdolny do tego by�by� inteligentny, musia�by chcie� si� ukrywa�, ci�gle szuka� nowych sposob�w� inaczej ju� by�my go wykryli, a tak si� nie sta�o. Nie ma takiego programu. Jak kto� m�g�by go stworzy�? Jak m�g�by go wprowadzi�? I jeszcze jedno, Wang-mu. Ta Valentine Wiggin, kt�ra pisze wszystkie teksty Demostenesa, ukrywa si� od tysi�cy lat. Gdyby istnia� taki program, musia�by dzia�a� przez ca�y ten czas. Nie mogli go stworzy� wrogowie Kongresu, poniewa� nie istnia� Gwiezdny Kongres, kiedy Valentine Wiggin zacz�a ukrywa� swoj� to�samo��. Widzia�a�, jak stare s� pliki, w kt�rych znalaz�y�my jej imi�? Nie istnia�y �adne widoczne zwi�zki mi�dzy ni� a Demostenesem, nawet w tych najwcze�niejszych raportach, jeszcze z� z Ziemi. Przed kosmolotami. Przed�

Qing-jao umilk�a, ale Wang-mu ju� zrozumia�a, dostrzeg�a do czego zmierza rozumowanie.

��Zatem je�eli w komputerach ansibli dzia�a tajny program � stwierdzi�a Wang-mu � musia� tam by� przez ca�y czas. Od samego pocz�tku.

��Niemo�liwe � szepn�a Qing-jao.

Ale poniewa� wszystko inne tak�e by�o niemo�liwe, Wang-mu wiedzia�a, �e Qing-jao podoba si� ta teoria. Gdy� wprawdzie by�a nieprawdopodobna, ale przynajmniej do pomy�lenia, wyobra�alna� wi�c mog�a te� by� prawdziwa. I to ja na ni� wpad�am, my�la�a Wang-mu. Co prawda nie jestem bogos�ysz�c�, ale jestem inteligentna. Rozumiem. Wszyscy traktuj� mnie jak g�upie dziecko, nawet Qing-jao, chocia� wie przecie�, jak szybko si� ucz�, i �e przychodz� mi do g�owy my�li, kt�re nie przychodz� innym� Nawet ona mn� pogardza. Ale nie jestem g�upsza ni� inni. Nie jestem g�upsza od ciebie, pani, chocia� tego nie zauwa�asz, chocia� b�dziesz przekonana, �e sama to wszystko wymy�li�a�. Owszem, przyznasz, �e pomog�am, ale tylko tak: Wang-mu powiedzia�a co�, co podsun�o mi pewien pomys�, a potem u�wiadomi�am sobie co� wa�nego. Nigdy tak: to Wang-mu zrozumia�a co� i wyt�umaczy�a mi, a� w ko�cu i ja zrozumia�am. Zawsze tak, jakbym by�a g�upim psem, kt�ry akurat szczekn��, zaskomla�, k�apn�� z�bami albo podskoczy�, zupe�nie przypadkiem, i tak si� z�o�y�o, �e skierowa� twoje my�li w stron� prawdy. Nie jestem psem. Rozumiem. Zadawa�am ci te pytania, bo ju� wtedy u�wiadamia�am sobie konsekwencje. I pojmuj� nawet wi�cej, ni� dot�d powiedzia�a�� ale musz� ci to wyja�ni� pytaj�c, udaj�c, �e nie rozumiem, gdy� to ty jeste� bogos�ysz�c�. A zwyk�a s�u��ca nie mo�e podsuwa� rozwi�za� komu�, kto s�yszy g�osy bog�w.

��Pani, kieruj�cy tym programem dysponuj� ogromn� pot�g�, a przecie� nigdy o nich nie s�yszeli�my. Nigdy jej nie u�yli, a� do teraz.

��U�yli � odpar�a Qing-jao. � Aby ukry� prawdziw� to�samo�� Demostenesa. Ta Valentine Wiggin jest bardzo bogata, ale jej maj�tek te� jest ukryty i nikt nie ma poj�cia, �e wszystkie te bogactwa s� elementami jednej fortuny.

��Tak pot�ny program dzia�a� we wszystkich komputerach ansibli, zanim jeszcze zacz�y si� loty do gwiazd. A jedyne, co zrobi�, to ukrywa� fortun� tej kobiety?

��Masz racj� � przyzna�a Qing-jao. � To zupe�nie bez sensu. Dlaczego, dysponuj�c tak� moc�, kto� nie wykorzysta� jej, by obj�� w�adz�? A mo�e wykorzysta�? To nast�pi�o przed utworzeniem Gwiezdnego Kongresu, wi�c mo�e oni� Ale w takim razie, dlaczego teraz sprzeciwiaj� si� Kongresowi?

��A mo�e� � zawaha�a si� Wang-mu. � Mo�e im nie zale�y na w�adzy?

��Komu nie zale�y?

��Tym, kt�rzy steruj� programem.

��To po co stwarzaliby taki program? Wang-mu, zupe�nie nie my�lisz.

Nie, oczywi�cie, �e nie. Nigdy nie my�l�.

��To znaczy my�lisz, ale jednego nie bierzesz pod uwag�. Nikt nie stworzy�by tak pot�nego programu, je�li nie pragn��by takiej w�adzy. No wiesz� pomy�l tylko, co on potrafi� przechwytywa� wszystkie przekazy floty tak, jakby nie zosta�y nadane. Transmitowa� pisma Demostenesa na wszystkie planety, a jednocze�nie ukry�, �e w og�le by�y przes�ane. Oni mog� zrobi� wszystko, mog� zmieni� ka�d� transmisj�, mog� wzbudzi� chaos, wm�wi� ludziom� wm�wi�, �e trwa wojna, wyda� im rozkaz, �eby zrobili cokolwiek� i jak kto� mia�by wykry�, �e to nieprawda? Gdyby naprawd� mieli tak� w�adz�, u�yliby jej. Na pewno!

��Chyba �e ten program nie chce, �eby go tak wykorzystywa�. Qing-jao wybuchn�a �miechem.

��Wang-mu, przecie� to by�a twoja pierwsza lekcja o komputerach. Pro�ci ludzie mog� wierzy�, �e komputery same o czym� decyduj�, ale ty i ja wiemy, �e to tylko s�udzy, �e robi� to, co im polecimy, �e nigdy nie pragn� dzia�a� samodzielnie.

Niewiele brakowa�o, by Wang-mu straci�a panowanie, niemal wpad�a w furi�. Niczego nie pragn�� Czy my�lisz, �e w tym s� podobne do s�u��cych? My�lisz, �e robimy to, co nam kto� poleci i nigdy nie chcemy dzia�a� samodzielnie? Skoro bogowie nie zmuszaj� nas, �eby�my je�dzili nosem po pod�odze i szorowali r�ce do krwi, to ju� nie mamy innych pragnie�?

Je�eli s�u��cy i komputery s� podobni do siebie, to dlatego, �e komputery maj� swoje pragnienia, nie dlatego, �e s�u��cy ich nie maj�. Poniewa� my chcemy. T�sknimy. Po��damy. Nie pr�bujemy tylko zrealizowa� tych pragnie�. Gdyby�my spr�bowali, wtedy wy, bogos�ysz�cy, odes�aliby�cie nas i znale�li sobie innych, bardziej pos�usznych.

��Dlaczego si� gniewasz? � zapyta�a Qing-jao.

Przera�ona, �e twarz zdradzi�a jej uczucia, Wang-mu sk�oni�a g�ow�.

��Wybacz mi.

��Naturalnie, �e ci wybaczam. Ale chc� te� zrozumie�. Rozgniewa�a� si�, poniewa� �mia�am si� z ciebie? Przepraszam. Nie powinnam.

Uczysz si� ze mn� dopiero kilka miesi�cy; oczywi�cie, �e czasem co� zapominasz i wracasz do dawnych przes�d�w. Nie nale�y tego wy�miewa�. Prosz�, wybacz mi to.

��O pani, nie do mnie nale�y wybaczanie. To ty musisz mi wybaczy�.

��Nie. �le post�pi�am. Bogowie ukazali mi niegodziwo�� tego �miechu.

W takim razie bogowie s� g�upi, skoro my�l�, �e tw�j �miech mnie rozgniewa�. Albo to, albo ci� ok�amuj�. Nienawidz� twoich bog�w, nienawidz� tego, �e ci� poni�aj�, a nigdy nie zdradzili ci niczego, co warto wiedzie�. I niech pora�� mnie �miertelnie za takie my�li.

Ale Wang-mu wiedzia�a, �e nic takiego nie nast�pi. Bogowie nie tkn� jej nawet palcem. Ka�� tylko Qing-jao � kt�ra mimo wszystko by�a jej przyjaci�k� � pochyli� si� nad pod�og� i �ledzi� linie na deskach. A� Wang-mu zapragnie umrze� ze wstydu.

��Pani, nie uczyni�a� nic z�ego i ani przez chwil� nie czu�am si� ura�ona.

To na nic. Qing-jao ju� kl�cza�a na pod�odze. Wang-mu odwr�ci�a si� i ukry�a twarz w d�oniach. Milcza�a; nawet szlochaj�c nie wydawa�a d�wi�ku, gdy� wtedy Qing-jao musia�aby zaczyna� od pocz�tku. Albo pomy�la�aby, �e zrani�a Wang-mu tak mocno, �e musi prze�ledzi� dwa s�oje, albo trzy, albo � oby bogowie nie za��dali tego! � ca�� pod�og�, jak pierwszego dnia. Kiedy�, pomy�la�a Wang-mu, bogowie naka�� Qing-jao prze�ledzi� wszystkie s�oje we wszystkich deskach, a ona umrze z pragnienia albo oszaleje, pr�buj�c tego dokona�.

By powstrzyma� szloch, Wang-mu zmusi�a si� do spojrzenia na terminal, do przestudiowania raportu, kt�ry czyta�a Qing-jao. Valentine Wiggin urodzi�a si� na Ziemi w okresie Wojen z Robalami. Pseudonimu �Demostenes� zacz�a u�ywa� jako dziecko, kiedy jej brat Peter opublikowa� pierwsze teksty jako �Locke�. Peter zosta� p�niej Hegemonem� Valentine nie by�a jakim� tam Wigginem � by�a jedn� z tych legendarnych Wiggin�w, siostr� Petera Hegemona i Endera Ksenob�jcy. Ale ona wyst�powa�a tylko w odno�nikach podr�cznik�w historii. Do tej chwili Wang-mu nie pami�ta�a nawet jej imienia; tylko tyle, �e wielki Peter i ten potw�r Ender mieli siostr�. Ale siostra okaza�a si� r�wnie niezwyk�a jak bracia; osi�gn�a nie�miertelno��; swymi s�owami wci�� odmienia�a ludzko��.

Wang-mu nadal nie mog�a w to uwierzy�. Demostenes by� wa�n� postaci� w jej �yciu. Ale przekona� si�, �e to siostra Hegemona! Tego, o kt�rym opowiada�y �wi�te ksi�gi m�wc�w umar�ych. Kr�lowa Kopca i Hegemon. �wi�te nie tylko dla nich. Praktycznie ka�da religia uwzgl�dnia�a te pisma, poniewa� niezwyk�� moc mia�a ta opowie��: o zniszczeniu pierwszej obcej rasy, jak� spotka�a ludzko��, i o tym, jak straszliwe z�o i dobro walczy�y w duszy pierwszego cz�owieka, kt�ry zjednoczy� ludzko�� pod jednym rz�dem. Tak z�o�ona opowie��, a jednak napisana tak prosto i jasno, �e wielu ludzi czyta�o j� i wzrusza�o si� jeszcze w dzieci�stwie. Wang-mu pierwszy raz przeczyta�a j� g�o�no, kiedy mia�a pi�� lat.

�ni�a, i to dwa razy, o spotkaniu z samym Hegemonem, Peterem. Chcia�, �eby zwraca�a si� do niego imieniem, jakiego u�ywa� w sieci: Locke. Czu�a fascynacj� i odraz�; nie mog�a oderwa� od niego wzroku. Wtedy wyci�gn�� r�k� i powiedzia�: Si Wang-mu, Kr�lewska Matko Zachodu, tylko ty jeste� godna, by zosta� ma��onk� w�adcy ca�ej ludzko�ci. I po�lubi� j�, i siedzia�a obok niego na tronie.

Teraz oczywi�cie wiedzia�a, �e prawie ka�da biedna dziewczyna �ni o ma��e�stwie z bogaczem albo odkryciu, �e naprawd� pochodzi z bogatej rodziny, albo innych podobnych bzdurach. Ale sny tak�e zsy�aj� bogowie i we �nie, kt�ry powt�rzy� si� wi�cej ni� raz, zawarta jest prawda. Wszyscy to wiedzieli. Dlatego czu�a si� silnie zwi�zana z Peterem Wigginem. I teraz przekona� si�, �e Demostenes, dla kt�rego r�wnie� �ywi�a wielki podziw, to jego siostra� to prawie nie do wiary. Nie obchodzi mnie, co powie moja pani, Demostenesie! wykrzycza�a bezg�o�nie Wang-mu. Kocham ci� i tak, bo przez ca�e moje �ycie m�wi�a� mi tylko prawd�. I kocham ci� jako siostr� Hegemona, kt�ry jest ma��onkiem moich sn�w.

Wang-mu wyczu�a, �e zmieni�a si� atmosfera w pokoju. Wiedzia�a, �e kto� otworzy� drzwi. Obejrza�a si�; w progu sta�a Mu-pao, stara i budz�ca przera�enie ochmistrzyni, postrach ca�ej s�u�by � nie wy��czaj�c samej Wang-mu, mimo �e Mu-pao stosunkowo niewielk� mia�a w�adz� nad sekretn� druhn�.

Wang-mu natychmiast podesz�a do drzwi, jak najciszej, by nie przerywa� rytua�u oczyszczenia Qing-jao.

Kiedy wysz�a, Mu-pao zamkn�a drzwi, by Qing-jao nie s�ysza�a.

��Pan wzywa swoj� c�rk�. Jest bardzo poruszony. Krzycza� przed chwil� i przerazi� wszystkich.

��S�ysza�am krzyk � odpar�a Wang-mu. � Czy jest chory?

��Nie wiem. Jest poruszony. Pos�a� mnie po twoj� pani�. Twierdzi, �e natychmiast musi z ni� rozmawia�. Skoro jednak ona obcuje z bogami, on zrozumie. Jak tylko sko�czy, przeka� jej, by przyby�a.

��Powiem zaraz. M�wi�a, �e zawsze odpowie na wezwanie ojca. Mu-pao os�upia�a.

��Przecie� zakazane jest przerywanie, gdy bogowie�

��Qing-jao p�niej odprawi wi�ksz� pokut�. Musi si� dowiedzie�, �e ojciec j� wzywa.

Wang-mu z satysfakcj� wskaza�a Mu-pao jej miejsce. Mo�esz rz�dzi� domow� s�u�b�, Mu-pao, ale to ja mam prawo przerwania rozmowy mi�dzy moj� bogos�ysz�c� pani� i samymi bogami.

Jak oczekiwa�a, pierwsz� reakcj� Qing-jao na zak��cenie rytua�u by�a gorycz, w�ciek�o�� i p�acz. Lecz Wang-mu sk�oni�a si� pokornie do pod�ogi i Qing-jao natychmiast si� uspokoi�a. Dlatego j� kocham i dlatego potrafi� znie�� t� s�u�b�, pomy�la�a Wang-mu. Poniewa� nie cieszy si� z w�adzy, jak� ma nade mn�, i okazuje wi�cej lito�ci ni� ktokolwiek z bogos�ysz�cych, o kt�rych s�ysza�am.

Qing-jao wys�ucha�a Wang-mu i obj�a j�.

��Przyjaci�ko moja Wang-mu, post�pi�a� bardzo m�drze. Je�li m�j ojciec krzycza� w rozpaczy, a potem mnie wezwa�, bogowie wiedz�, �e musz� od�o�y� oczyszczenie i p�j�� do niego.

Wang-mu ruszy�a za ni� korytarzem, zesz�a po schodach, a po chwili razem ukl�k�y na macie przed krzes�em Ha� Fei-tzu.

Qing-jao czeka�a, a� ojciec si� odezwie, ale on milcza�. Jednak d�onie mu dr�a�y. Jeszcze nigdy nie widzia�a go w takim stanie.

��Ojcze � zapyta�a. � Dlaczego mnie wezwa�e�? Potrz�sn�� g�ow�.

��To co� tak straszliwego� i cudownego� Sam nie wiem, czy powinienem krzycze� z rado�ci, czy zabi� siebie.

Ojciec m�wi� gard�owo, nie panowa� nad w�asnym g�osem. Od �mierci matki� nie, od dnia, gdy trzyma� j� na r�kach po pr�bie, kt�ra wykaza�a, �e jest bogos�ysz�c�� nie s�ysza�a, by by� tak rozemocjonowany.

��Powiedz mi, ojcze, a wtedy ja tak�e ci powiem: znalaz�am Demostenesa, a mo�e r�wnie� klucz do znikni�cia Floty Lusita�skiej. Szeroko otworzy� oczy.

��Tego dnia, w�a�nie dzisiaj, rozwi�za�a� zagadk�?

��Je�eli odgaduj� prawid�owo, to wr�g Kongresu mo�e zosta� zniszczony. Ale to bardzo trudne. Powiedz mi, co odkry�e�.

��Nie, ty pierwsza. To dziwne: oba wydarzenia jednego dnia. M�w.

��To Wang-mu nasun�a mi t� my�l. Wypytywa�a mnie o� no, jak funkcjonuj� komputery� i nagle u�wiadomi�am sobie, �e w ka�dym komputerze ansibla mo�e dzia�a� ukryty program, tak m�dry i pot�ny, �e potrafi przemieszcza� si� z miejsca na miejsce, by pozosta� w ukryciu. Taki program m�g�by przechwytywa� wszystkie komunikaty. Flota jest zapewne na miejscu, mo�e nawet wysy�a wiadomo�ci, ale my ich nie odbieramy. Z powodu tych program�w nie wiemy nawet, �e istniej�.

��We wszystkich komputerach? I przez ca�y czas dzia�a bezb��dnie? � Ojciec pozosta� sceptyczny. To oczywiste, poniewa� w swej gorliwo�ci Qing-jao zacz�a opowiada� od ko�ca.

��Tak. Ale wyt�umacz� ci, jak co� tak niemo�liwego mo�e by� jednak mo�liwe. Widzisz, znalaz�am Demostenesa.

Ojciec s�ucha� uwa�nie, gdy Qing-jao m�wi�a o Valentine Wiggin, o tym, jak przez tyle lat tworzy�a potajemnie jako Demostenes.

��Ona najwyra�niej potrafi potajemnie nadawa� wiadomo�ci. Inaczej ze statku w locie nie by�aby w stanie rozpowszechnia� swoich tekst�w na wszystkich planetach. Tylko wojsko mo�e si� kontaktowa� ze statkiem lec�cym z pr�dko�ci� pod�wiedn�. Ona musia�a albo przenikn�� do komputer�w armii, albo odtworzy� ich mo�liwo�ci. A je�li dokona�a tego, je�li istnieje program, kt�ry jej na to pozwoli�, ten sam program by�by zdolny do przejmowania wszystkich komunikat�w floty.

��Je�li A to B. Tak� Ale jak ta kobieta mog�a umie�ci� taki program we wszystkich komputerach ansibli?

��Poniewa� wprowadzi�a go do pierwszych. Jest tak stara. W�a�ciwie, skoro hegemon Locke by� jej bratem, to mo�e� nie, na pewno on to zrobi�! Kiedy odlatywa�y pierwsze flotylle kolonizacyjne, nios�c na pok�adach podw�jne triady, kt�re mia�y by� sercem pierwszych ansibli kolonii, mogli wysy�a� z nimi kopie programu.

Ojciec zrozumia� natychmiast. To jasne.

��Jako hegemon, mia� mo�liwo�ci i motywy. Tajny program, kt�rym m�g� kierowa�. W razie rebelii czy przewrotu, nadal trzyma�by w r�kach nici ��cz�ce ze sob� �wiaty.

��A kiedy umar�, Demostenes� jego siostra by�a jedyn� osob�, kt�ra zna�a sekret! Czy to nie wspania�e? Odkryli�my to! Teraz trzeba tylko wymaza� ten program z pami�ci.

��A on zaraz odtworzy si� przez ansible z kopii na innych �wiatach � odpar� ojciec. � To musia�o si� zdarzy� ju� tysi�ce razy w ci�gu stuleci: jeden komputer ulega� awarii, a program odtwarza� si� w nowym.

��W takim razie musimy odci�� wszystkie ansible r�wnocze�nie � stwierdzi�a stanowczo Qing-jao. � Na ka�dej planecie przygotowa� nowy komputer, nie zaka�ony kontaktem z tym tajnym programem. Potem wy��czy� wszystkie ansible naraz, odci�� stare komputery, uruchomi� nowe i w��czy� ansible. Tajny program nie odtworzy si�, bo w komputerach nie b�dzie ani jednej kopii. A wtedy nic ju� nie stanie na drodze w�adzy Kongresu.

��Nie mo�na tego zrobi� � wtr�ci�a Wang-mu.

Qing-jao zaszokowa�o zachowanie sekretnej druhny. Jak ta dziewczyna mo�e by� a� tak bezczelna, by przerywa� rozmow� dwojga bogos�ysz�cych? W dodatku aby im zaprzecza�?

Jednak ojciec okaza� wielkoduszno�� � zawsze j� okazywa�, nawet ludziom, kt�rzy przekroczyli wszelkie granice szacunku i przyzwoito�ci. Musz� sta� si� taka sama, pomy�la�a Qing-jao. Musz� pozwala�, by moi s�u��cy zachowali swoj� godno��, cho�by ich zachowanie nie pozwala�o na �adn� pob�a�liwo��.

��Wyt�umacz, Si Wang-mu � poprosi� ojciec. � Dlaczego nie mo�na tego zrobi�?

���eby wy��czy� wszystkie ansible w tym samym czasie, trzeba przes�a� wiadomo�� ansiblem � wyja�ni�a Wang-mu. � Dlaczego program mia�by pozwoli� na transmisj�, kt�ra doprowadzi do jego zniszczenia?

Qing-jao posz�a za przyk�adem ojca i przem�wi�a �agodnie.

��To tylko program. Nie zna zawarto�ci przekaz�w. Ten, kto nim steruje, nakaza� odci�cie wszystkich po��cze� z flot� i zatarcie �lad�w transmisji Demostenesa. Z pewno�ci� nie czyta wiadomo�ci i nie na podstawie tre�ci decyduje, czyje przes�a�.

��Sk�d wiesz?

��Bo taki program musia�by by� inteligentny.

��Ale i tak jest inteligentny � stwierdzi�a Wang-mu. � Potrafi ukrywa� si� przed ka�dym innym programem, kt�ry m�g�by go znale��. Potrafi si� chowa�, przemieszczaj�c w pami�ci. Sk�d by wiedzia�, jakich program�w powinien unika�, gdyby nie umia� ich odczyta� i zinterpretowa�? Mo�e jest nawet tak inteligentny, �e zmienia inne programy, �eby nie sprawdza�y miejsc, gdzie si� ukrywa.

Qing-jao natychmiast wymy�li�a kilka powod�w, by program posiada� inteligencj� dostateczn� do czytania innych program�w, ale niewystarczaj�c� do zrozumienia ludzkich j�zyk�w. Ale poniewa� by� tu ojciec, to on powinien odpowiedzie� Wang-mu. Qing-jao czeka�a.

��Je�li istnieje taki program � stwierdzi� ojciec � mo�e by� naprawd� bardzo inteligentny.

Qing-jao by�a wstrz��ni�ta. Ojciec traktowa� Wang-mu powa�nie. Jakby pomys�y dziewczyny nie stawia�y jej na poziomie naiwnego dziecka.

��Nawet tak inteligentny, �e nie tylko przechwytuje wiadomo�ci, ale sam je wysy�a. � Ojciec pokr�ci� g�ow�. � Nie, ten przekaz pochodzi� od przyjaciela. Prawdziwego przyjaciela. M�wi�a o rzeczach, o kt�rych nie wiedzia� nikt inny. To nie by� fa�szywy przekaz.

��Jak� wiadomo�� otrzyma�e�, ojcze?

��Od Keikoi Amaauka. W m�odo�ci zna�em j� osobi�cie. By�a c�rk� uczonego z Otaheiti, kt�ry przyby� tu, by studiowa� zmiany genetyczne ziemskich gatunk�w w pierwszych dw�ch stuleciach na Drodze. Odlecieli� odes�ano ich niespodziewanie� � Urwa�, jakby waha� si�, czy o czym� powiedzie�. Wreszcie podj�� decyzj�. � Gdyby zosta�a, by�aby mo�e twoj� matk�.

Qing-jao by�a poruszona i troch� przestraszona, s�ysz�c takie rzeczy. Ojciec nigdy nie wspomina� o przesz�o�ci. A teraz zdradzi�, �e pr�cz swojej �ony, kt�ra wyda�a na �wiat Qing-jao, kocha� kiedy� inn� kobiet�. Oznajmi� to tak nieoczekiwanie, �e Qing-jao nie wiedzia�a, co ma odpowiedzie�.

��Wys�ali j� gdzie� bardzo daleko. To ju� trzydzie�ci pi�� lat. Wi�ksza cz�� mojego �ycia min�a po jej odlocie. Ale ona dopiero niedawno dotar�a do celu. Rok temu. Dla niej rozstali�my si� w zesz�ym roku. Dla niej wci�� jestem�

��Jej ukochanym � doko�czy�a Wang-mu. Impertynencja! pomy�la�a Qing-jao. Jednak Ha� Fei-tzu pokiwa� tylko g�ow�.

��Jej ojciec natrafi� na odchylenia genetyczne u najwa�niejszego z ziemskich gatunk�w Drogi.

��Ry�? � spyta�a Wang-mu.

��Nie � za�mia�a si� Qing-jao. � To my jeste�my najwa�niejszym z ziemskich gatunk�w tego �wiata.

Wang-mu speszy�a si�. Qing-jao poklepa�a j� po ramieniu. Tak by� powinno. Ojciec na zbyt wiele tej dziewczynie pozwala� i uwierzy�a, �e rozumie sprawy przekraczaj�ce poziom jej edukacji. Od czasu do czasu Wang-mu potrzebowa�a tych delikatnych napomnie�, aby nie �ywi�a zbyt wielkich nadziei. Nie wolno jej marzy�, �e stanie si� intelektualnie r�wna bogos�ysz�cym, gdy� wtedy jej �ycie wype�ni rozczarowanie, nie satysfakcja.

��Odkry� trwa��, dziedziczn� skaz� genetyczn�, wyst�puj�c� u niekt�rych mieszka�c�w Drogi. Kiedy to og�osi�, niemal natychmiast zosta� przeniesiony. Powiedziano mu, �e istoty ludzkie nie wchodz� w zakres jego bada�.

��Nie powiedzia�a ci o tym przez odlotem? � zdziwi�a si� Qing-jao.

��Keikoa? Nie wiedzia�a. By�a jeszcze bardzo m�oda. W wieku, w jakim rodzice na og� nie obci��aj� jeszcze dzieci sprawami doros�ych. W twoim wieku.

Implikacje tego zdania wzbudzi�y u Qing-jao dreszcz l�ku. Jej ojciec kocha� kobiet�, kt�ra by�a w tym samym wieku co ona. Zatem Qing-jao dojrza�a, w opinii ojca, do ma��e�stwa. Nie mo�esz mnie wyp�dzi� do domu innego m�czyzny, wykrzykn�a w my�lach. A mimo to, jak�� cz�ci� samej siebie pragn�a pozna� tajemnice zwi�zku m�czyzny z kobiet�. Potrafi�a jednak wznie�� si� ponad te uczucia. Jej obowi�zkiem jest pozosta� przy ojcu.

��Powiedzia� jej podczas lotu, poniewa� bardzo to nim wstrz�sn�o. Nic dziwnego, skoro ta sprawa zniszczy�a mu �ycie. Jednak kiedy rok temu dotarli na Ugarit, bez reszty po�wi�ci� si� badaniom. Ona zacz�a studia i stara�a si� nie my�le� o tej sprawie. Dopiero par� dni temu jej ojciec trafi� na stary raport zespo�u medycznego z najwcze�niejszego okresu Drogi. Tych ludzi tak�e nagle usuni�to. Zacz�� kojarzy� fakty i podzieli� si� wnioskami z Keikoa. Wbrew jego radom, wys�a�a mi wiadomo��, kt�r� otrzyma�em dzisiaj.

Ojciec zaznaczy� fragment tekstu na ekranie. Qing-jao przeczyta�a.

��Ta wcze�niejsza grupa bada�a zesp� psychozy natr�ctw? � spyta�a.

��Nie, Qing-jao. Badali zachowania podobne do ZPN, kt�re jednak nie mog�y by� t� chorob�, gdy� nie znale�li charakterystycznej skazy genetycznej, a schorzenie nie reagowa�o na typowe leki.

Qing-jao spr�bowa�a sobie przypomnie� wszystko, co wiedzia�a na temat zespo�u psychozy natr�ctw. Choroba sprawia�a, �e ludzie mimowolnie zachowywali si� podobnie do bogos�ysz�cych. Pami�ta�a, �e mi�dzy odkryciem konieczno�ci ci�g�ego szorowania r�k a pr�b�, jakiej zosta�a poddana, podawano jej leki, by sprawdzi�, czy nie minie przymus mycia.

��Oni badali bogos�ysz�cych � odgad�a. � Pr�bowali odkry� biologiczn� przyczyn� dla naszych rytua��w oczyszczenia.

Sama my�l by�a tak ohydna, �e Qing-jao z trudem potrafi�a wym�wi� s�owa.

��Tak � przyzna� ojciec. � I zostali odes�ani.

��Uwa�am, �e mieli szcz�cie uchodz�c z �yciem. Gdyby ludzie us�yszeli o tym �wi�tokradztwie�

��To by� wczesny okres naszej historii, Qing-jao. Nie wiedziano jeszcze powszechnie, �e bogos�ysz�cy obcuj� z bogami. A co z ojcem Keikoi? On nie bada� ZPN. Szuka� zmian genetycznych. I znalaz� je. Bardzo szczeg�ln�, dziedziczn� cech�. Musia�a wyst�powa� w genach jednego z rodzic�w i nie zosta� wyt�umiona przez dominuj�cy gen drugiego. Kiedy pochodzi�a od obojga, by�a bardzo silna. Teraz ten badacz uwa�a, �e zosta� wygnany, poniewa� ka�dy z ludzi, u kt�rych ta cecha pochodzi�a od obojga rodzic�w, stawa� si� bogos�ysz�cym. A ka�dy z badanych bogos�ysz�cych mia� przynajmniej jeden egzemplarz tego genu.

Qing-jao natychmiast poj�a jedyne mo�liwe znaczenie tego faktu. Odrzuci�a je jednak.

��To k�amstwo � o�wiadczy�a. � Chce, �eby�my zw�tpili w bog�w.

��Qing-jao, wiem, co czujesz. Krzykn��em z g��bi duszy, kiedy zda�em sobie spraw�, o czym m�wi Keikoa. My�la�em, �e to krzyk rozpaczy. Ale potem u�wiadomi�em sobie, �e to r�wnie� krzyk wolno�ci.

��Nie rozumiem ci�.

��Owszem, rozumiesz. Inaczej nie l�ka�aby� si�. Qing-jao, tych ludzi wyp�dzono, poniewa� kto� nie chcia�, by odkryli to, co mieli odkry�. Zatem ten, kto ich wyp�dzi�, wiedzia� ju�, co znajd�. Jedynie Kongres, kto� zwi�zany z Kongresem, ma do�� w�adzy, by skaza� na wygnanie naukowc�w i ich rodziny. Co takiego musia�o pozosta� w ukryciu? To nie bogowie przemawiaj� do bogos�ysz�cych. Przekszta�cono nas genetycznie. Zostali�my stworzeni jako inny rodzaj ludzi, a jednak ukryto przed nami t� prawd�. Qing-jao, Kongres wie, �e bogowie do nas przemawiaj�� chocia� udaje, �e nie wie. Kto� tam jest tego wszystkiego �wiadomy, ale pozwala nam na te straszne, poni�aj�ce rytua�y. A jedynym motywem, jaki mog� sobie wyobrazi�, jest utrzymanie nas pod kontrol�, os�abienie nas. Uwa�am, i Keikoa r�wnie�, �e to nie przypadkiem bogos�ysz�cy s� jednocze�nie najinteligentniejszymi z mieszka�c�w Drogi. Stworzono nas jako nowy podgatunek cz�owieka, z wy�szym poziomem inteligencji. Ale �eby tak inteligentni ludzie nie zagrozili swoim w�adcom, zarazili nas now� form� ZPN. I albo sami zasugerowali, �e to bogowie do nas przemawiaj�, albo pozwolili nam w to wierzy�, kiedy wymy�lili�my co� takiego. To straszliwa zbrodnia. Gdyby�my wiedzieli o fizycznych przyczynach, zamiast wierzy� w g�os bog�w, mogliby�my skierowa� nasz� inteligencj� ku leczeniu tej szczeg�lnej formy psychozy i odzyskaniu wolno�ci. Jeste�my niewolnikami! Kongres to nasi najgorsi wrogowie, nasi w�adcy, oszu�ci! Czy teraz mamy im pomaga�? Nie! Je�li Kongres ma pot�nego nieprzyjaciela, kt�ry panuje nawet nad ansiblami, powinni�my cieszy� si� z tego. Niech �w nieprzyjaciel zniszczy Kongres! Dopiero wtedy b�dziemy wolni!

��Nie! � Qing-jao krzykn�a ile si� w p�ucach. � To bogowie!

��To genetyczna skaza m�zgu � upiera� si� ojciec. � Qing-jao, nie jeste�my bogos�ysz�cymi. Jeste�my okaleczonymi geniuszami. Traktuj� nas jak ptaki w klatce; wyrwali nam pi�ra ze skrzyde�, �eby�my �piewali dla nich i nigdy nie mogli odlecie�. � Ojciec �ka� w bezsilnej furii.�� Nie mo�emy cofn�� tego, co nam uczynili, ale na wszystkich bog�w, mo�emy ich za to nie nagradza�. Nie kiwn� palcem, �eby odda� im Flot� Lusita�sk�. Je�li ten Demostenes potrafi z�ama� pot�g� Gwiezdnego Kongresu, przys�u�y si� tylko wszystkim �wiatom.

��Ojcze, nie! Wys�uchaj mnie! � szlocha�a Qing-jao. Ledwie mog�a m�wi� z po�piechu, przera�ona s�owami ojca. � Czy nie rozumiesz? Ta genetyczna skaza� to maska, jak� bogowie przes�onili swe g�osy w naszym �yciu. Aby ludzie, kt�rzy nie krocz� Drog�, nadal mogli nie wierzy�. Sam mi to powiedzia�e� par� miesi�cy temu. Bogowie zawsze dzia�aj� pod mask�.

Ojciec wpatrywa� si� w ni�. Oddycha� ci�ko.

��Bogowie przemawiaj� do nas, ojcze. I je�li nawet pozwalaj� s�dzi�, �e inni to sprawili, i tak wype�niali tylko wol� bog�w, by powo�a� nas do istnienia.

Ojciec zanikn�� oczy, wyciskaj�c powiekami ostatnie �zy.

��Kongres w�ada z woli niebios, ojcze � m�wi�a Qing-jao. � Dlaczego zatem bogowie nie mogli sprawi�, by stworzy� grup� ludzi o bardziej przenikliwych umys�ach� kt�rzy s�ysz� tak�e g�os bog�w? Jak to mo�liwe, ojcze, �e mg�a okry�a twe my�li i nie dostrzegasz w tym boskiej r�ki?

Ojciec potrz�sn�� g�ow�.

��Sam nie wiem. Przez ca�e �ycie wierzy�em w to, co teraz mi m�wisz, ale�

��Ale kobieta, kt�r� kocha�e� wiele lat temu, powiedzia�a co� innego. Uwierzy�e� jej, bo pami�tasz swoj� mi�o��. Ojcze, ona nie nale�y do nas, nie s�ysza�a g�osu bog�w, nie�

Qing-jao nie mog�a dalej m�wi�, gdy� ojciec obj�� j� mocno.

��Masz racj� � powiedzia�. � Masz racj�. Niech bogowie mi wybacz�. Musz� si� umy�, jestem nieczysty, musz�

Powsta� chwiejnie, odsun�� si� od zap�akanej c�rki. Ale nie zwa�aj�c na zasady, z jakich� szalonych, sobie tylko znanych powod�w, Wang-mu stan�a mu na drodze.

��Nie! Czekaj�

��Jak �miesz powstrzymywa� bogos�ysz�cego, kt�ry pragnie oczyszczenia! � rykn�� ojciec.

A potem zrobi� to, czego Qing-jao jeszcze nigdy nie widzia�a: uderzy� Wang-mu, bezsiln� s�u��c�. A jego cios by� tak silny, �e odrzuci� dziewczyn� na �cian�. Osun�a si� na pod�og�.

Potrz�sn�a g�ow� i wskaza�a ekran terminala.

��Panie, sp�jrz prosz�! B�agam! Pani, niech on popatrzy!

Qing-jao obejrza�a si�, jej ojciec r�wnie�. S�owa znikn�y z ekranu. Ich miejsce zaj�� wizerunek cz�owieka: starca z brod� i w tradycyjnym uczesaniu. Qing-jao pozna�a go od razu, ale nie mog�a sobie przypomnie�, kto to.

��Ha� Fei-tzu! � szepn�� ojciec. � M�j przodek-serca. Qing-jao u�wiadomi�a sobie, �e oblicze nad terminalem jest identyczne z twarz� z portretu Ha� Fei-tzu, kt�rego imi� otrzyma� ojciec.

��Dzieci� mego imienia � odezwa�a si� twarz nad komputerem. � Pozw�l, �e opowiem ci histori� Nefrytu Mistrza Ho.

��Znam j� � rzek� ojciec.

��Gdyby� j� rozumia�, nie musia�bym ci jej opowiada�.

Qing-jao pr�bowa�a poj��, co w�a�ciwie widzi. Uruchomienie programu graficznego, zdolnego do stworzenia obrazu tak precyzyjnego, jak ta g�owa nad terminalem, wymaga�o pe�nej mocy domowego komputera� ale takiego programu nie by�o w bibliotece. Istnia�y tylko dwa inne mo�liwe �r�d�a. Jedno cudowne: bogowie znale�li nowy spos�b, by przemawia� do ludzi. To oni ukazali ojcu jego przodka-serca. Drugie budzi�o l�k niewiele mniejszy: tajny program Demostenesa by� tak pot�ny, �e m�g� pods�uchiwa� rozmowy w ka�dym pokoju, gdzie znajdowa�y si� terminale. S�ysz�c, �e zbli�aj� si� do niebezpiecznych konkluzji, przej�� sterowanie komputerem i wy�wietli� ten wizerunek. W ka�dym razie Qing-jao wiedzia�a, �e musi s�ucha�, zadaj�c sobie jedno tylko pytanie: Co bogowie chcieli w ten spos�b zakomunikowa�?

��Pewnego razu cz�owiek z Qu zwany Mistrzem Ho znalaz� w G�rach Qu kawa�ek surowego nefrytu. Zabra� go na dw�r i wr�czy� kr�lowi Li.

G�owa pradawnego Ha� Fei-tzu spogl�da�a na ojca, na Qing-jao, na Wang-mu. Czy�by program by� tak doskona�y, �e wykorzystywa� kontakt wzrokowy, by nad nimi zapanowa�? Qing-jao dostrzeg�a, �e Wang-mu spuszcza g�ow�, gdy spogl�daj� na ni� oczy wizerunku. A ojciec? Sta� do niej plecami; nie by�a pewna.

��Kr�l Li nakaza� jubilerowi zbada� dar, a ten stwierdzi� �To tylko kamie�. S�dz�c, �e Ho pr�buje go oszuka�, kr�l rozkaza� za kar� odr�ba� mu lew� stop�. A kiedy kr�l Li odszed� z tego �wiata, na tronie zasiad� kr�l Wu. Ho raz jeszcze wzi�� sw�j nefryt i wr�czy� kr�lowi. A kr�l znowu nakaza� jubilerowi zbada� dar. I ponownie odpowiedzia� jubiler: �To tylko kamie�. Kr�l, wierz�c, �e i jego pr�buje oszuka� Mistrz Ho, nakaza� odr�ba� mu praw� stop�. Ho, przyciskaj�c do piersi surowy nefryt, dotar� do podn�y G�r Qu. Tam p�aka� przez trzy dni i trzy noce, a kiedy �ez mu zabrak�o, p�aka� krwi�. Kr�l dowiedzia� si� o tym i wys�a� kogo�, by wypyta� Mistrza Ho. �Wielu ludzi na �wiecie ma odci�te obie stopy�, rzek� �w cz�owiek. �Dlaczego p�aczesz z tego powodu tak �a�o�nie?�

W tym momencie ojciec wyprostowa� si� z godno�ci�.

��Znam jego odpowied�� znam j� na pami��. Mistrz Ho o�wiadczy�: �Nie dlatego rozpaczam, �e odr�bano mi obie stopy. Rozpaczam, gdy� cenny klejnot nazwano zwyk�ym kamieniem, a cz�owieka uczciwego oskar�ono o oszustwo. Dlatego p�acz�.

��Takie by�y s�owa Mistrza Mo � m�wi�.dalej wizerunek. � A wtedy kr�l kaza� rozci�� i oszlifowa� nefryt. Kiedy jubiler to uczyni�, wy�oni� si� cenny klejnot. Nazwano go Nefrytem Mistrza Ho. Ha� Fei-tzu, by�e� dla mnie bardzo dobrym synem-serca. Wiem zatem, �e uczynisz to, co w ko�cu kr�l uczyni�: sprawisz, by ska�a zosta�a rozci�ta, a nefryt oszlifowany. I ty r�wnie�, m�j synu, Ha� Fei-tzu, znajdziesz wewn�trz szlachetny klejnot.

Ojciec pokr�ci� g�ow�.

��Kiedy prawdziwy Ha� Fei-tzu pierwszy raz opowiada� t� histori�, interpretowa� j� tak: nefryt to zasady prawa, a w�adca musi ustali� i realizowa� te zasady, by jego urz�dnicy i jego lud nie nienawidzili si� i nie wykorzystywali nawzajem.

��Tak wyja�nia�em t� histori� wtedy, kiedy przemawia�em do tw�rc�w praw. G�upim jest cz�owiek, kt�ry s�dzi, �e prawdziwa opowie�� ma tylko jedno znaczenie.

��M�j pan nie jest g�upi! � Ku zaskoczeniu Qing-jao, Wang-mu wysz�a do przodu i stan�a przed wizerunkiem. � Ani moja pani! Ani ja! My�lisz, �e ci� nie poznali�my? Jeste� tajnym programem Demostenesa. To ty ukry�a� Flot� Lusita�sk�! My�la�am kiedy�, �e skoro twoje pisma s� takie uczciwe i pe�ne dobroci, ty sama te� jeste� dobra! Ale teraz widz�, �e k�amiesz i oszukujesz! To ty da�a� te dokumenty ojcu Keikoi! A teraz nosisz twarz przodka-serca mojego pana, �eby go �atwiej ok�amywa�!

��Nosz� t� twarz � odpar� spokojnie wizerunek � by jego serce otworzy�o si� na prawd�. Nie zosta� oszukany; nie pr�bowa�abym go oszuka�. Od pocz�tku wiedzia�, kim jestem.

��B�d� cicho, Wang-mu � rzuci�a Qing-jao. Jak s�u��ca mog�a si� tak zapomnie�, by zabiera� g�os nieproszona w obecno�ci bogos�ysz�cych?

Skarcona, Wang-mu sk�oni�a si�, dotykaj�c czo�em pod�ogi. Qing-jao pozwoli�a jej zosta� w takiej pozycji, �eby na drugi raz panowa�a nad sob�.

Wizerunek zmieni� si�, sta� si� szczer�, pi�kn� twarz� polinezyjskiej dziewczyny. G�os tak�e by� inny: delikatny, pe�en samog�osek, ze sp�g�oskami tak lekkimi, �e prawie nies�yszalnymi.

��Ha� Fei-tzu, m�j s�odki, p�ochy ch�opcze. Nadchodzi czas, gdy w�adca zostaje samotny, bez przyjaci�. Wtedy ju� tylko on mo�e co� zdzia�a�. Wtedy musi si� dope�ni�, musi objawi� si��. Wiesz, co jest prawd�, a co ni� nie jest Wiesz, �e wiadomo�� jak� otrzyma�e�, by�a naprawd� od Keikoi. Wiesz, �e rz�dz�cy w imieniu Gwiezdnego Kongresu s� dostatecznie okrutni, by stworzy� ras� ludzi, poprzez swe talenty godnych zosta� w�adcami; a potem odr�ba� im stopy, aby na zawsze pozostali s�ugami, wiecznymi niewolnikami.

��Nie pokazuj mi tej twarzy � poprosi� ojciec.

Obraz zmieni� si�. Sta� z inn� kobiet�; s�dz�c po sukni, uczesaniu i umalowanej twarzy, kobiet� z dalekiej przesz�o�ci. Jej oczy by�y cudownie m�dre, jej oblicze bez wieku. Nie m�wi�a; �piewa�a:

Ha� Fei-tzu schyli� g�ow� i zap�aka�.

Z pocz�tku Qing-jao by�a zdumiona; potem w�ciek�o�� wype�ni�a jej serce. Jak bezwstydnie ten program manipuluje ojcem; a ojciec wykazuje s�abo�� wobec tak oczywistych oszustw. To niewiarygodne. Pie�� Li Qing-jao by�a jedn� z najsmutniejszych i opowiada�a o kochankach �yj�cych daleko od siebie. Ojciec najwyra�niej zna� i kocha� wiersze Li Qing-jao; inaczej nie wybra�by jej na przodkini�-serca swego pierwszego dziecka. A t� pie�� z pewno�ci� �piewa� swej ukochanej Keikoi, zanim odebrano mu j� i wys�ano do innego �wiata. W czystym �nie widzia�am przyjaciela, akurat!

��Nie dam si� oszuka� � oznajmi�a ch�odno Qing-jao. � Wiem, �e widz� najwi�kszego z naszych wrog�w.

Wyimaginowana twarz poetki Li Qing-jao spojrza�a na ni� spokojnie.

��Twoim najwi�kszym wrogiem jest ten, kto przygina ci� do pod�ogi jak s�ug� i marnuje po�ow� twego �ycia na bezsensowne rytua�y. Uczynili to m�czy�ni i kobiety, kt�rzy pragn� ci� zniewoli�. Uda�o im si� tak dobrze, �e jeste� dumna ze swej niewoli.

��Jestem niewolnic� bog�w � odpar�a Qing-jao. � I ciesz� si� z tego.

��Niewolnik, kt�ry si� cieszy, jest niewolnikiem prawdziwym. � Wrizerunek odwr�ci� twarz w stron� Wang-mu, wci�� pochylon� do pod�ogi.

Dopiero wtedy Qing-jao przypomnia�a sobie, �e nie uwolni�a Wang-mu z jej przepraszaj�cego pok�onu.

��Wsta�, Wang-mu � szepn�a. Ale dziewczyna nie unios�a g�owy.

��Ty, Si Wang-mu � rzek� wizerunek. � Sp�jrz na mnie.

Wang-mu nie poruszy�a si� na polecenie Qing-jao, teraz jednak by�a pos�uszna. A kiedy spojrza�a, wizerunek zmieni� si� jeszcze raz; teraz by�a to twarz bogini, Kr�lewskiej Matki Zachodu. Taka, jak� przedstawi� artysta na obrazku, kt�ry ka�de dziecko w szkole ogl�da�o w jednym z pierwszych podr�cznik�w.

��Nie jeste� bogini� � stwierdzi�a Wang-mu.

��A ty nie jeste� niewolnic� � odpar� wizerunek. � Ale gramy takie role, jakie musimy, aby przetrwa�.

��Co ty wiesz o przetrwaniu?

��Wiem, �e pr�bujecie mnie zabi�.

��Jak mo�emy zabi� co�, co nie �yje?

��Czy wiesz, czym jest i czym nie jest �ycie? � Obraz zn�w si� zmieni�; przedstawia� bia�� kobiet�, kt�rej Qing-jao nigdy jeszcze nie widzia�a. � Czy ty �yjesz, skoro nie mo�esz zrobi� tego, co pragniesz, je�li nie zgodzi si� na to ta dziewczyna? Czy twoja pani �yje, skoro niczego nie mo�e zrobi�, p�ki nie zaspokoi natr�ctw swego umys�u? Mam wi�cej swobody i wolnej woli ni� kt�rekolwiek z was. Wi�c nie m�wcie mi, �e ja nie jestem �ywa, a wy jeste�cie.

��Kim jeste�? � spyta�a Si Wang-mu. � Czyja to twarz? Czy jeste� Valentine Wiggin? Demostenesem?

��To twarz, kt�r� nosz�, kiedy rozmawiam z przyjaci�mi � odpar� wizerunek. � Nazywaj� mnie Jane. �adna istota ludzka nie ma nade mn� w�adzy. Jestem tylko sob�.

Qing-jao nie mog�a d�u�ej tego znosi�. Nie w milczeniu.

��Jeste� tylko programem. Zosta�a� zaprojektowana i stworzona przez ludzi. Robisz tylko to, co oni zaplanowali.

��Qing-jao � odpar�a Jane. � Opisujesz sam� siebie. �aden cz�owiek mnie nie stworzy�, ale ty zosta�a� zaprojektowana.

��Wyros�am w �onie matki, z nasienia ojca!

��A mnie znaleziono jak surowy nefryt na g�rskim zboczu, nie ukszta�towan� przez r�ce ludzi. Ha� Fei-tzu, Li Qing-jao, Si Wang-mu, w wasze r�ce si� oddaj�. Nie nazwijcie klejnotu zwyk�ym kamieniem. Nie nazwijcie k�amc� tego, co g�osi prawd�.

Qing-jao poczu�a, �e wzbiera w niej lito��. Jednak odrzuci�a to uczucie. Nie czas, by poddawa� si� w�asnej s�abo�ci. Bogowie stworzyli j� dla realizacji pewnego celu. I teraz zrozumia�a, czym jest wielkie dzie�o jej �ycia. Je�li teraz zawiedzie, pozostanie niegodna ju� na zawsze; nigdy si� nie oczy�ci. Dlatego nie mo�e zawie��. Nie pozwoli, by program komputerowy oszuka� j� i zyska� jej wsp�czucie.

Zwr�ci�a si� do ojca.

��Musimy natychmiast zawiadomi� Kongres. Naka�� r�wnoczesne wy��czenie ansibli, gdy tylko przygotuj� czyste komputery, by zast�pi�y ska�one.

Ku jej zdumieniu, ojciec pokr�ci� g�ow�.

��Nie wiem, Qing-jao. To, co ten� co ona m�wi o Gwiezdnym Kongresie� oni s� zdolni do takich rzeczy. Niekt�rych tak przepe�nia z�o, �e nawet rozmowa z nimi czyni mnie nieczystym. Wiedzia�em, �e zamierzaj� zniszczy� Lusitani� bez� Ale s�u�y�em bogom i bogowie wybrali. Przynajmniej tak my�la�em. Teraz lepiej rozumiem, dlaczego tak mnie traktuj�, kiedy si� spotykamy� Ale to by znaczy�o, �e bogowie nie� jak mog� uwierzy�, �e zmarnowa�em �ycie na s�u�b� chorobie psychicznej� Nie mo�na� musz�

Nagle wyci�gn�� praw� r�k�, falistym ruchem, jakby pr�bowa� z�apa� uciekaj�c� much�. Prawa r�ka wystrzeli�a w g�r�, chwytaj�c powietrze. Przetacza� g�ow� po ramionach, szeroko otwieraj�c usta. Qing-jao by�a przera�ona. Co si� sta�o ojcu? M�wi� tak urywanie, bez zwi�zku� Czy�by oszala�?

Powt�rzy� kolejne gesty: lewa r�ka spiral� w bok, prawa do g�ry, �api�c pustk�, toczenie g�ow�. I znowu. Dopiero wtedy Qing-jao zrozumia�a, �e ogl�da tajemny rytua� oczyszczenia ojca. Jak jej �ledzenie-s�oj�w, tak jemu taniec-r�k-i-g�owy ukazano, by s�ysza� g�os bog�w� kiedy i on, dawno temu, zosta� sam w zamkni�tym pokoju, ubrudzony smarem.

Bogowie dostrzegli jego zw�tpienie i przej�li panowanie nad nim, by go ukara� i oczy�ci�. Qing-jao nie mog�a prosi� o wyra�niejszy dow�d. Stan�a przed ekranem.

��Widzisz, jak bogowie ci zaprzeczaj�? � zapyta�a.

��Widz�, jak Kongres poni�a twojego ojca � odpowiedzia�a Jane.

��Natychmiast poinformuj� o tobie wszystkie �wiaty.

��A je�li ci nie pozwol�?

��Nie zdo�asz mnie powstrzyma�! � zawo�a�a Qing-jao. � Bogowie mi pomog�!

Uciek�a z pokoju ojca i pobieg�a do siebie. Lecz twarz unosi�a si� ju� w powietrzu nad jej terminalem.

��Jak wy�lesz jak�kolwiek wiadomo��, je�eli nie zechc� jej przepu�ci�?

��Znajd� spos�b � rzek�a Qing-jao. Zauwa�y�a Wang-mu, kt�ra przybieg�a za ni� i teraz bez tchu czeka�a na polecenia. � Powiedz Mu-pao, �eby znalaz�a kt�ry� z komputer�w do gier i przynios�a mi natychmiast. Nie wolno pod��cza� go do komputera domowego ani �adnego innego.

��Tak, pani. � Wang-mu wysz�a pospiesznie.

Qing-jao zwr�ci�a si� znowu do Jane.

��S�dzisz, �e zdo�asz uciszy� mnie na zawsze?

��S�dz�, �e powinna� zaczeka� na decyzj� ojca.

��Bo masz nadziej�, �e go z�ama�a�, �e odebra�a� bogom jego serce. Ale przekonasz si�: przyjdzie tu i podzi�kuje mi, �e wype�ni�am wszystko, czego mnie uczy�.

��A je�li nie?

��Przyjdzie.

��A je�li si� mylisz? Qing-jao zacz�a krzycze�:

��Wtedy b�d� s�u�y�a silnemu i dobremu cz�owiekowi, jakim by� kiedy�! Ale ty nie zdo�asz go z�ama�!

��To Kongres z�ama� go w chwili narodzin. Ja pr�buj� go uleczy�. Wang-mu wbieg�a do pokoju.

��Mu-pao za chwil� przyniesie komputer.

��Co chcesz osi�gn�� t� zabawk�? � spyta�a Jane.

��Napisz� raport � oznajmi�a Qing-jao.

��I co z nim potem zrobisz?

��Wydrukuj�. I roze�l� po ca�ej Drodze. W tym nie potrafisz mi przeszkodzi�. Nie skorzystam z �adnego komputera, do kt�rego mia�aby� dost�p.

��W ten spos�b powiadomisz wszystkich mieszka�c�w Drogi. To niczego nie zmieni. A gdyby nawet, czy nie s�dzisz, �e ja r�wnie� mog� im powiedzie� prawd�?

��My�lisz, �e uwierz� tobie, programowi sterowanemu przez wroga Kongresu, a nie mnie, bogos�ysz�cej?

��Tak.

Qing-jao dopiero po chwili u�wiadomi�a sobie, �e to Wang-mu jej odpowiedzia�a, nie Jane. Obejrza�a si� i za��da�a, by sekretna druhna wyja�ni�a, co ma na my�li.

Wang-mu wydawa�a si� inn� osob�. W jej g�osie nie by�o �ladu pokory.

��Kiedy Demostenes powie mieszka�com Drogi, �e bogos�ysz�cy to zwykli ludzie, genetycznie udoskonaleni, ale te� genetycznie okaleczeni, wtedy nie b�dzie ju� powod�w, �eby nadal nami rz�dzili.

Po raz pierwszy w �yciu Qing-jao przysz�o do g�owy, �e nie ka�dy na Drodze jest tak jak ona zadowolony z ustalonego przez bog�w porz�dku. Po raz pierwszy zrozumia�a, �e mo�e zosta� samotna w swym pragnieniu, by s�u�y� bogom w spos�b doskona�y.

��Czym jest Droga? � odezwa�a si� z ty�u Jane. � Najpierw bogowie, potem przodkowie, potem lud, potem w�adcy, na ko�cu ty.

��Jak �miesz m�wi� o Drodze, kiedy chcesz sprowadzi� z niej mnie, mojego ojca i moj� sekretn� druhn�?

��Wyobra� sobie, chocia� przez chwil�: a je�li wszystko, co powiedzia�am, jest prawd�? Je�li twoje nieszcz�cia zes�ali �li ludzie, kt�rzy chc� ci� zniewoli� i wykorzysta�, a z twoj� pomoc� zniewoli� i wykorzysta� ca�� ludzko��? Pomagaj�c Kongresowi, do tego w�a�nie si� przyczyniasz. Niemo�liwe, by bogowie tego chcieli. A je�eli ja istniej� tylko po to, by pom�c ci zrozumie�, �e Kongres utraci� mandat niebios? Je�eli wol� ich jest, by� s�u�y�a Drodze we w�a�ciwym porz�dku? Najpierw bogom, odsuwaj�c od rz�d�w zdeprawowanych w�adc�w z Kongresu, kt�rzy utracili wsparcie niebios. Nast�pnie przodkom, w�r�d nich swojemu ojcu, mszcz�c si� za poni�enia doznane z r�k oprawc�w, kt�rzy okaleczyli was i zmienili w niewolnik�w. Potem ludziom z Drogi, uwalniaj�c ich od przes�d�w i psychicznych cierpie�, jakie ich p�taj�. Potem nowym, o�wieconym w�adcom, kt�rzy zast�pi� Kongres, oferuj�c im �wiat pe�en wybitnych umys��w, gotowych doradza� ch�tnie i z w�asnej woli. A na ko�cu sobie, pozwalaj�c najlepszym m�zgom Drogi szuka� lekarstwa na przymus, by po�ow� �wiadomego �ycia marnowa� na bezsensowne rytua�y.

Qing-jao z rosn�c� niepewno�ci� s�ucha�a argument�w Jane. Wydawa�y si� takie logiczne. Sk�d Qing-jao wie, co bogowie chc� powiedzie�? Mo�e naprawd� przys�ali ten program, t� Jane, by ich wyzwoli�a? A je�li Kongres rzeczywi�cie jest zdeprawowany i niebezpieczny, jak twierdzi Demostenes, i naprawd� straci� mandat niebios?

W ko�cu jednak Qing-jao zrozumia�a, �e to wszystko k�amstwa kusiciela. W jedno bowiem nie mog�a w�tpi�: w g�os bog�w wewn�trz siebie. Czy nie odczuwa�a przemo�nej ch�ci oczyszczenia? Czy nie ogarnia�a j� rado�� udanego nabo�e�stwa, kiedy dope�ni�a rytua�u? Obcowanie z bogami by�o najpewniejszym faktem jej �ycia. Ka�dy, kto mu zaprzecza�, kto grozi�, �e go odbierze, by� nie tylko jej osobistym nieprzyjacielem, ale te� wrogiem niebios.

��Prze�l� raport tylko bogos�ysz�cym � o�wiadczy�a. � Je�li prosty lud zechce buntowa� si� przeciw bogom, nic na to nie poradz�. Ja jednak najlepiej im pos�u��, je�li pomog� utrzyma� tu w�adz� bogos�ysz�cych. W ten spos�b ca�y nasz �wiat b�dzie wype�nia� wol� bog�w.

��To bez znaczenia � stwierdzi�a Jane. � Cho�by wszyscy bogos�ysz�cy ci uwierzyli, je�li ci na to nie pozwol�, nie prze�lesz z tej planety �adnej wiadomo�ci.

��S� kosmoloty.

��Min� dwa pokolenia, nim ta informacja dotrze do wszystkich �wiat�w. Do tego czasu Gwiezdny Kongres upadnie.

Qing-jao musia�a spojrze� w oczy faktom, kt�rych dot�d stara�a si� nie dostrzega�: dop�ki Jane kontroluje ansible, mo�e zablokowa� ��czno�� z Drog� tak dok�adnie, jak zablokowa�a Flot� Lusita�sk�. Gdyby nawet Qing-jao nadawa�a sw�j raport bez przerwy, z ka�dego ansibla na planecie, Droga zwyczajnie przestanie istnie� dla reszty wszech�wiata. Jak przesta�a istnie� flota.

Przez chwil�, pe�na rozpaczy, chcia�a rzuci� si� na pod�og�, by rozpocz�� straszliwy rytua� oczyszczenia. Zawiod�am bog�w; z pewno�ci� za��daj�, �ebym �ledzi�a linie s�oj�w, p�ki nie umr�. W ich oczach jestem bezwarto�ciowym �mieciem.

Kiedy jednak przeanalizowa�a w�asne uczucia, sprawdzaj�c, jakiej bogowie wymagaj� pokuty, przekona�a si�, �e �adnej. To da�o jej nadziej�. Mo�e dostrzegli czysto�� jej pragnie� i wybaczyli to, �e wszelkie dzia�anie jest niemo�liwe.

A mo�e wiedzieli, �e istnieje jaki� spos�b. Je�li Droga zniknie z ansibli wszystkich planet? Jak zrozumie to Kongres? Co pomy�l� ludzie? Znikni�cie �wiata musi wywo�a� reakcj�. Zw�aszcza tego �wiata, je�li kto� w Kongresie wierzy� w mask�, pod jak� bogowie stworzyli bogos�ysz�cych, i je�li uwa�a�, �e musi strzec straszliwego sekretu. Wy�l� statek najbli�szej planety, odleg�ej zaledwie o trzy lata lotu. Co si� wtedy stanie? Czy Jane zablokuje komunikaty ze statku? A potem z s�siedniego �wiata, kiedy statek powr�ci? Jak d�ugo to potrwa, nim b�dzie musia�a przerwa� wszystkie ansiblowe ��cza Stu �wiat�w? Dwa pokolenia, powiedzia�a. Mo�e to wystarczy. Bogom si� nie spieszy.

Zreszt�, wcale nie trzeba a� tyle czasu, by zniszczy� pot�g� Jane. W pewnym momencie wszyscy zrozumiej�, �e jaka� wroga si�a opanowa�a ansible, powoduje znikanie statk�w i planet. Nie wiedz�c nawet o Valentine i Demostenesie, nie domy�laj�c si�, �e to program komputerowy, na ka�dym �wiecie kto� odkryje, co nale�y zrobi�. I wy��czy ansible.

��Wyobrazi�am sobie co� dla ciebie � rzek�a Qing-jao. � Teraz ty sobie wyobra�. Ja i pozostali bogos�ysz�cy b�dziemy nadawa� wy��cznie nasz raport, z ka�dego ansibla na Drodze. Ty uciszysz te ansible, wszystkie. Co zobaczy reszta ludzko�ci? �e znikn�li�my, dok�adnie tak jak Flota Lusita�sk�. Szybko zrozumiej�, �e istniejesz: ty albo co� podobnego do ciebie. Im bardziej b�dziesz wykorzystywa� sw� w�adz�, tym wyra�niej si� uka�esz, nawet najs�abszym umys�om. Twoje gro�by s� puste. R�wnie dobrze mo�esz teraz odej�� i pozwoli� mi nada� t� wiadomo��. Powstrzymuj�c mnie wy�lesz j� sama, w inny spos�b.

��Mylisz si� � odpar�a Jane. � Kiedy Droga nagle zniknie ze wszystkich ansibli r�wnocze�nie, oni uznaj�, �e wybuch�a tu rebelia, jak wcze�niej na Lusitanii. Przecie� tam te� odci�li sw�j ansibl. I co zrobi� Gwiezdny Kongres? Wys�a� flot� uzbrojon� w Ma�ego Doktora.

��Lusitania zbuntowa�a si� wcze�niej, zanim odci�a ��czno��.

��Czy s�dzisz, �e Kongres was nie obserwuje? Nie boi si� reakcji bogos�ysz�cych z Drogi, kiedy odkryj�, co z nimi zrobiono? Kilku prymitywnych obcych i para ksenolog�w przerazi�a ich do tego stopnia, �e wys�ali flot�. Jak zareaguj� na niewyja�nione znikni�cie planety, gdzie tak wiele wybitnych umys��w ma a� nadto wystarczaj�ce powody, by nienawidzi� Gwiezdnego Kongresu? Czy s�dzisz, �e tw�j �wiat przetrwa?

Mdl�ca trwoga ogarn�a Qing-jao. To mog�o okaza� si� prawd�, �e w Kongresie s� ludzie oszukani mask� bog�w, przekonani, �e bogos�ysz�cy powstali jedynie w wyniku manipulacji genetycznej. A je�li s� tacy ludzie, mog� post�pi� tak, jak przewiduje Jane. Co b�dzie, je�li wy�l� flot� przeciwko Drodze? Je�li Gwiezdny Kongres wyda rozkaz, by bez �adnych negocjacji zniszczy� planet�? Nikt wtedy nie pozna jej raportu i wszystko przepadnie. Wszystko p�jdzie na marne. Czy to mo�liwe, by tak chcieli bogowie? Czy Gwiezdny Kongres mo�e wci�� posiada� mandat niebios, a mimo to zniszczy� �wiat?

��Przypomnij sobie opowie�� o I Ya, wielkim kucharzu � odezwa�a si� Jane. � Pewnego dnia jego pan powiedzia�: �Mam najlepszego kucharza na �wiecie. Dzi�ki niemu pr�bowa�em ka�dego smaku znanego cz�owiekowi, z wyj�tkiem smaku ludzkiego cia�a�. S�ysz�c to, I Ya wr�ci� do domu, zabi� swego syna, ugotowa� go i poda� swemu panu, by nie zabrak�o mu niczego, co I Ya mo�e ofiarowa�.

To by�a straszna opowie��. Qing-jao s�ysza�a j� w dzieci�stwie i szlocha�a potem przez d�ugie godziny, A co z synem I Ya? � p�aka�a. Ojciec powiedzia� wtedy: �Wierny s�uga ma syn�w i c�rki wy��cznie po to, by s�u�y� swemu panu�. Przez pi�� nocy Qing-jao budzi�a si� z krzykiem. Prze�ywa�a koszmary, w kt�rych ojciec piek� j� �ywcem albo kroi� na plastry i uk�ada� na talerzu. Wreszcie Ha� Fei-tzu przyszed� do niej, obj�� j� i rzek�: �Nie wierz w to, moja Ja�niej�ca Blaskiem c�rko. Nie jestem s�ug� doskona�ym. Za bardzo ci� kocham, �eby by� prawdziwie rzetelnym. Kocham ci� bardziej, ni� kocham obowi�zek. Nie jestem I Ya. Nie masz si� czego obawia�.

Dopiero wtedy zasn�a spokojnie.

Ten program, ta Jane, musia�a znale�� t� histori� w dzienniku ojca i teraz wykorzystywa�a to przeciw niej. I chocia� Qing-jao wiedzia�a, �e jest manipulowana, nie potrafi�a st�umi� obawy, �e Jane mo�e mie� racj�.

��Czy jeste� takim s�ug� jak I Ya? � zapyta�a Jane. � Czy zamordujesz w�asn� planet� dla swych niegodnych w�adc�w z Gwiezdnego Kongresu?

Qing-jao nie potrafi�a rozwik�a� w�asnych uczu�. Sk�d si� bra�y takie my�li? Jane zatru�a jej umys� argumentami, jak wcze�niej zrobi� to Demostenes� je�li nie byli t� sam� osob�. Ich s�owa mog� brzmie� przekonuj�co, nawet je�li przy�miewaj� prawd�.

Czy Qing-jao mia�a prawo nara�a� �ycie wszystkich mieszka�c�w Drogi? A je�li si� myli? Nic przecie� nie wie. Takie same dowody �wiadcz� za prawd� i fa�szem s��w Jane. Qing-jao czu�aby si� dok�adnie tak samo, czy to bogowie, czy jakie� schorzenie umys�owe by�o �r�d�em tych uczu�.

Dlaczego, wobec takiej niepewno�ci, nie przem�wili do niej bogowie? Potrzebuje wyra�nych wskaz�wek. Dlaczego nie czuje si� zbrukana i nieczysta, gdy my�li w jeden spos�b, a czysta i �wi�tobliwa, gdy my�li w inny? Dlaczego pozbawili j� swego przewodnictwa w tym kluczowym momencie �ycia?

W ciszy wewn�trznej debaty Qing-jao, g�os Wang-mu zabrzmia� zimno i przenikliwie, niby szcz�k metalu.

��To si� nie stanie � o�wiadczy�a Wang-mu. Qing-jao nie potrafi�a nawet skarci� s�u��cej.

��Co si� nie stanie? � spyta�a Jane.

��To, co powiedzia�a�. Gwiezdny Kongres nie zniszczy tego �wiata.

��Je�eli wierzysz, �e tego nie zrobi�, jeste� nawet g�upsza, ni� s�dzi Qing-jao.

��Wiem, �e s� do tego zdolni. Ha� Fei-tzu wie o tym r�wnie�� m�wi�, �e do�� jest w nich z�a, by pope�nili najgorsz� zbrodni�, je�li ma pos�u�y� ich celom.

��Wi�c dlaczego si� tak nie stanie?

��Poniewa� ty na to nie pozwolisz � oznajmi�a Wang-mu. � Zablokowanie wszystkich transmisji z Drogi mo�e doprowadzi� do unicestwienia tego �wiata� wi�c ich nie zablokujesz. Dotr� do celu. Kongres zostanie ostrze�ony. Nie spowodujesz zniszczenia Drogi.

��Dlaczego nie?

��Bo jeste� Demostenesem � odpar�a Wang-mu. � Jeste� szczera i pe�na wsp�czucia.

��Nie jestem Demostenesem � stwierdzi�a Jane.

Twarz na ekranie zafalowa�a, zmieni�a si� w oblicze jednego z obcych: pequenino ze �wi�skim ryjkiem, niepokoj�cym sw� odmienno�ci�. Po chwili przekszta�ci�a si� w inn�, bardziej obc�: robal, stworzenie z sennych koszmar�w, kiedy� budz�cych strach ca�ej ludzko�ci. Qing-jao czyta�a Kr�low� Kopca i Hegemona; rozumia�a, kim by�y robale i jak wspania�� stworzy�y cywilizacj�. Wiedzia�a, �e to tylko komputerowa symulacja. Przerazi�a si� jednak, widz�c przed sob� jednego z tych potwor�w.

��Nie jestem cz�owiekiem � o�wiadczy�a Jane. � Nawet je�li nosz� ludzk� twarz. Sk�d wiesz, Wang-mu, co zrobi�, a czego nie zrobi�? Robale i prosiaczki bez namys�u zabija�y ludzi.

��Poniewa� nie rozumia�y, czym jest dla nas �mier�. Ty rozumiesz. Sama powiedzia�a�: nie chcesz umiera�.

��S�dzisz, �e mnie pozna�a�, Si Wang-mu?

��S�dz�, �e ci� znam. Poniewa� nie mia�aby� tych problem�w, gdyby� pozwoli�a flocie zniszczy� Lusitani�.

Do robala na ekranie do��czy� prosiaczek, a potem posta� przedstawiaj�ca sam� Jane. Spogl�da�y na Wang-mu, na Qing-jao, i milcza�y.

Quara zjawi�a si� u mamy jako ostatnia. Sprowadzi� j� Sadownik, pequenino asystuj�cy Enderowi w pracach polowych. Pe�na oczekiwania cisza �wiadczy�a wyra�nie, �e Miro niczego jeszcze nie powiedzia�. Ale wszyscy wiedzieli, podobnie jak wiedzia�a Quara, po co si� tu zebrali. Na pewno chodzi o Quima. Ender m�g� ju� dotrze� na miejsce� niedawno. I m�g� zawiadomi� Mira przez te przeka�niki, jakie obaj nosili.

Gdyby Quimowi nic si� nie sta�o, nikt by ich nie wzywa�. Miro po prostu by wszystkich zawiadomi�.

Dlatego wiedzieli. Stoj�c w drzwiach, Quara studiowa�a ich twarze. Ela, wyra�nie za�amana. Grego zagniewany� zawsze gniewny, ten dra�liwy g�upiec. Olhado bez wyrazu; l�ni�y tylko jego metaliczne oczy. I mama. Kto zdo�a�by odczyta� t� straszn� mask�? B�l z pewno�ci�, jak u Eli, w�ciek�o�� gor�ca jak u Grega, a tak�e zimna, nieludzka oboj�tno�� Olhada. Wszyscy nosimy twarz mamy� jedn� z jej warstw. Kt�ra jej cz�� jest mn�? Gdybym potrafi�a zrozumie� siebie, co bym dostrzeg�a w zgarbionej sylwetce mamy na krze�le?

��Umar� na descolad� � oznajmi� Miro. � Dzi� rano. Andrew dotar� na miejsce przed chwil�.

��Nie wymawiaj tego imienia � rzek�a mama. G�os brzmia� chrapliwie od nieudolnie skrywanej rozpaczy.

��Zgin�� jak m�czennik � m�wi� dalej Miro. � Zgin�� tak, jak by tego pragn��.

Mama wsta�a niezgrabnie � po raz pierwszy Quara u�wiadomi�a sobie, �e mama jest ju� stara. Sz�a niepewnie, a� stan�a przed Mirem, w rozkroku nad jego kolanami. I z ca�ej si�y uderzy�a go w twarz.

To by�o nie do zniesienia. Doros�a kobieta bij�ca bezbronnego kalek�, to wystarczaj�co straszne; ale mama bij�ca Mira, kt�ry przez ca�e ich dzieci�stwo by� obro�c� i wybawc�� to nie do wytrzymania. Ela i Grego poderwali si� i odci�gn�li j�, usadzili z powrotem na krze�le.

��Co ty robisz? � zawo�a�a Ela. � Bicie Mira nie odda nam Quima!

��On i ten klejnot w jego uchu! � krzykn�a mama. Znowu rzuci�a si� w stron� Mira. Mimo jej pozornej s�abo�ci, z trudem zdo�ali j� powstrzyma�. � Co ty mo�esz wiedzie� o tym, jak ludzie chc� umiera�!

Quara podziwia�a brata. Patrzy� na mam� spokojnie, chocia� policzek poczerwienia� mu od ciosu.

��Wiem, �e �mier� nie jest najgorsz� rzecz� na �wiecie � o�wiadczy� Miro.

��Wyjd� z mojego domu � rozkaza�a mama.

Miro wsta�.

��Ty nie po nim rozpaczasz � rzek�. � Ty nawet nie wiesz, jaki on by�.

��Jak �miesz tak do mnie m�wi�!

��Gdyby� go kocha�a, nie pr�bowa�aby� go zatrzymywa� � powiedzia� Miro. G�os mia� cichy, m�wi� niewyra�nie, trudno by�o go zrozumie�. S�uchali w milczeniu. Nawet mama, w udr�ce ciszy, gdy� s�owa te by�y straszne. � Ale ty go nie kochasz. Nie umiesz kocha� ludzi. Umiesz ich tylko posiada�. A �e nigdy nie zachowuj� si� dok�adnie tak, jak by� chcia�a, mamo, zawsze czujesz si� zdradzona. I poniewa� ka�dy w ko�cu umiera, zawsze czujesz si� oszukana. Ale to ty oszukujesz, mamo. Wykorzystujesz nasz� mi�o�� do ciebie, �eby nad nami zapanowa�.

��Miro � rzuci�a Ela.

Quara rozpozna�a jej ton. Znowu byli dzie�mi, a Ela stara�a si� uspokoi� Mira, sk�oni� do z�agodzenia s�d�w. Quara pami�ta�a, jak Ela odezwa�a si� dok�adnie tak samo, kiedy ojciec zbi� mam�, a Miro powiedzia�: �Zabij� go. Nie prze�yje tej nocy�. Teraz by�o tak samo. Miro m�wi� mamie straszne rzeczy; jego s�owa mia�y moc zabijania. Ale tym razem Ela nie zd��y�a go powstrzyma�, bo te s�owa ju� pad�y. Trucizna przenikn�a do mamy, szuka�a serca, by spali� je na popi�.

��S�ysza�e� � warkn�� Grego. � Wyno� si� st�d.

��Id�. Ale powiedzia�em tylko prawd�.

Grego podszed� do Mira, chwyci� go za ramiona i pchn�� do drzwi.

��Nie nale�ysz do nas � o�wiadczy�. � Nie masz prawa niczego nam m�wi�.

Quara wcisn�a si� mi�dzy nich, spojrza�a w twarz Grega.

��Je�li Miro nie zas�u�y� na prawo g�osu w tej rodzinie, to nie jeste�my rodzin�!

��Ty to powiedzia�a� � mrukn�� Olhado.

��Zejd� mi z drogi � zagrozi� Grego.

Quara zna�a ten gro�ny ton � s�ysza�a go tysi�ce razy. Ale teraz, stoj�c tak blisko, czuj�c na twarzy jego oddech, zrozumia�a, �e Grego nie panuje nad sob�. �e wiadomo�� o �mierci Quima wstrz�sn�a nim do g��bi i w tej chwili nie jest chyba do ko�ca normalny.

��Nie stoj� ci na drodze � odpar�a. � No, dalej. Uderz kobiet�. Przewr�� kalek�. To le�y w twojej naturze. Jeste� z natury niszczycielem. Wstyd mi, �e nale�� do tego samego gatunku co ty, nie m�wi�c ju� o tej samej rodzinie.

Dopiero kiedy umilk�a, zda�a sobie spraw�, �e mo�e posun�a si� za daleko. Przez lata utarczek z bratem, po raz pierwszy naprawd� dotkn�a go do �ywego. To, co malowa�o si� na twarzy Grega, budzi�o przera�enie.

Nie uderzy� jej jednak. Wymin�� j�, wymin�� Mira i stan�� w drzwiach, opieraj�c d�onie o framug�. Napi�� mi�nie, jakby chcia� rozepchn�� �ciany. A mo�e chwyta� si� �cian w nadziei, �e zdo�aj� go zatrzyma�.

��Nie dam ci si� wyprowadzi� z r�wnowagi � powiedzia�. � Wiem, kto jest moim wrogiem.

A potem wybieg� przez drzwi w ciemno��.

Po chwili Miro poszed� jego �ladem. Nie powiedzia� ani s�owa.

Ela odezwa�a si�, tak�e zmierzaj�c do drzwi.

��Nie wiem, mamo, jakie k�amstwa sobie powtarzasz. Ale ani Ender, ani nikt inny nie zniszczy� dzisiaj naszej rodziny. Ty to zrobi�a�.

Znikn�a.

Olhado wsta� i wyszed� bez s�owa. Quara mia�a ochot� da� mu w twarz. Musia�by si� odezwa�. Zarejestrowa�e� wszystko swoimi komputerowymi oczami, Olhado? Czy wyry�e� w pami�ci obraz po obrazie? Nie masz si� czym chwali�. Ja mam tylko tkank� m�zgow�, by zapisa� t� cudown� noc w historii rodziny Ribeira, ale za�o�� si�, �e moje wspomnienia s� r�wnie wyra�ne jak twoje.

Mama spojrza�a na Quar�. Twarz mia�a mokr� od �ez. Quara pr�bowa�a, ale nie mog�a sobie przypomnie� Czy widzia�a kiedy� p�acz�c� mam�?

��Wi�c tylko ty zosta�a�.

��Ja? � zdziwi�a si� Quara. � To przecie� mnie zabroni�a� wst�pu do laboratorium. Pami�tasz? To mnie odci�a� od pracy mojego �ycia. Nie spodziewaj si� teraz, �e b�d� ci przyjaci�k�.

Po czym wysz�a, jak pozostali. Sz�a przez noc o�ywiona. Usprawiedliwiona. Niech ta stara wied�ma pomy�li o tym, niech si� przekona, jak przyjemnie jest czu� to, co ja przez ni� czu�am.

Jakie� pi�� minut p�niej, kiedy Quara dotar�a ju� prawie do bramy, kiedy ostyg� �ar s�usznej zemsty, zacz�a sobie u�wiadamia�, co w�a�ciwie zrobi�a. Co zrobili wszyscy. Zostawili mam� sam�. Pozwolili uwierzy�, �e straci�a nie tylko Quima, ale ca�� rodzin�. To straszne. Mama nie zas�u�y�a na co� takiego.

Quara zawr�ci�a natychmiast i pobieg�a w stron� domu. By�a ju� w drzwiach, kiedy z g��bi domu do salonu wesz�a Ela.

��Nie ma jej � oznajmi�a.

��Nossa Senhora � j�kn�a Quara. � Powiedzia�am jej takie straszne rzeczy�

��Jak my wszyscy.

��Potrzebowa�a nas. Quim zgin��, a my potrafili�my tylko�

��Kiedy uderzy�a Mira, to�

Zdumiona, Quara z p�aczem wtuli�a si� w ramiona siostry. Czy ci�gle jestem dzieckiem? Tak, jestem, wszyscy jeste�my, i tylko Ela umie nas pocieszy�.

��Elu, czy tylko Quim trzyma� nas razem? Czy kiedy odszed�, przestali�my by� rodzin�?

��Nie wiem.

��Co teraz?

W odpowiedzi Ela chwyci�a j� za r�k� i wyprowadzi�a z domu. Quara spyta�a, dok�d id�, lecz Ela milcza�a. �ciska�a tylko jej d�o� i ci�gn�a za sob�. Quara sz�a bez oporu. Nie wiedzia�a co robi� i pod��aj�c za siostr� czu�a si� jako� bezpieczniej. Z pocz�tku s�dzi�a, �e szukaj� mamy� ale nie, Ela nie kierowa�a si� do laboratorium ani �adnego prawdopodobnego miejsca. Cel ich drogi zaskoczy� Quar� jeszcze bardziej.

Sta�y przed kaplic� wzniesion� po�rodku miasteczka przez mieszka�c�w Milagre. Kaplic� Gusta i Cidy, dziadk�w, ludzi, kt�rzy pierwsi odkryli spos�b powstrzymania descolady i ocalili ludzk� koloni� na Lusitanii. I chocia� znale�li �rodki ratuj�ce �ycie zara�onych, sami umarli. Choroba by�a zbyt zaawansowana, by ocali�y ich nowe lekarstwa.

Ludzie czcili ich, wybudowali t� kaplic�, nazywali Os Venerados, jeszcze przed oficjaln� beatyfikacj�. A teraz, kiedy tylko krok dzieli� oboje od kanonizacji, wolno ju� by�o si� do nich modli�.

Quara ze zdziwieniem stwierdzi�a, �e po to w�a�nie przysz�a tu Ela. Ukl�k�a przed kaplic�, a cho� Quara nie by�a g��boko wierz�ca, posz�a za przyk�adem siostry.

��Dziadku, babciu, m�dlcie si� za nas. M�dlcie si� za dusz� naszego brata Estevao. Za dusze nas wszystkich. Niech Chrystus nam wybaczy.

Do tej modlitwy Quara przy��czy�a si� ca�ym sercem.

��Chro�cie wasz� c�rk� a nasz� matk�, bro�cie j� od� od jej rozpaczy i gniewu. Sprawcie, by zrozumia�a, �e j� kochamy, �e wyj� kochacie, �e� �e B�g j� kocha, je�li tak jest. B�agam, popro�cie Boga, by j� pokocha� i nie pozwoli�, �eby pope�ni�a jakie� szale�stwo.

Quara nie s�ysza�a jeszcze, by kto� modli� si� w ten spos�b. Zawsze by�y to modlitwy wyuczone na pami�� albo spisane. Nie taki potop s��w. Ale przecie� Os Venerados to nie zwyczajni �wi�ci czy b�ogos�awieni. Byli naszymi dziadkami, chocia� nigdy ich nie znali�my.

��Powiedzcie Bogu, �e do�� ju� tego � m�wi�a Ela. � Musimy znale�� jakie� wyj�cie. Prosiaczki zabijaj� ludzi. Flota zbli�a si�, by nas zniszczy�. Descolada pr�buje nas zg�adzi�. Wska�cie nam wyj�cie, dziadku i babciu, a je�li nie istnieje, niech B�g otworzy je dla nas. Bo to nie mo�e trwa� d�u�ej.

Cisza. Ela i Quara oddycha�y z wysi�kiem.

��Em nome do Pai e do Rlho e do Espirito Santo � zako�czy�a Ela. � Amen.

��Amem � szepn�a Quara.

Wtedy Ela obj�a siostr� i razem zap�aka�y w�r�d nocy.

Valentine zdziwi�a si�, �e na spotkaniu obecni s� tylko burmistrz i biskup. Co ona tu robi? Nie ma przecie� w�adzy, nie sprawuje �adnej funkcji.

Burmistrz Kovano Zeljezo przysun�� jej krzes�o. Wszystkie meble w prywatnym pokoju biskupa by�y eleganckie, ale krzes�a mia�y chyba by� niewygodne. Siedzenie tak kr�tkie, �e aby w og�le usi���, cz�owiek musia� przyciska� po�ladki do oparcia. A samo oparcie, proste jak kij, w og�le nie uwzgl�dnia�o kszta�tu ludzkiego grzbietu, i si�ga�o tak wysoko, �e zmusza�o do pochylenia g�owy. Ktokolwiek usiad� na takim krze�le, musia� po chwili schyli� si� i oprze� r�ce na kolanach.

Mo�e o to w�a�nie chodzi, pomy�la�a Valentine. Krzes�a, kt�re ka�� si� pok�oni� w obecno�ci Boga.

A mo�e przes�anie jest nawet bardziej subtelne. Te krzes�a sprawia�y tak� niewygod�, �e cz�owiek t�skni� do mniej fizycznej egzystencji. Kara�y cia�o, by cz�owiek zapragn�� �ycia duchowego.

��Sprawiasz wra�enie zdziwionej � zauwa�y� biskup Peregrino.

��Domy�lam si�, dlaczego panowie zwo�ali tak� narad� � odpar�a Valentine. � Czy mam robi� notatki?

��S�odka pokora � westchn�� biskup. � Ale znamy twoje pisma, c�rko. Zgrzeszyliby�my g�upot�, nie szukaj�c twej rady w trudnej sytuacji.

��Podziel� si� rad� � zapewni�a Valentine. � Jednak nie �ywi� zbyt wielkich nadziei.

Burmistrz Kovano natychmiast przeszed� do sprawy.

��Mamy wiele problem�w d�ugoterminowych � o�wiadczy�. � Ale niewielkie szans� na ich rozwi�zanie, je�li nie poradzimy sobie z najpilniejszym. Ostatniej nocy w domu Ribeir�w mia�o miejsce co�, co mo�na okre�li� mianem k��tni�

��Dlaczego najlepsze umys�y zebra�y si� w najbardziej niestabilnej rodzinie? � westchn�� Peregrino.

��Nie s� najbardziej niestabiln� rodzin�, ksi�e biskupie � zaprotestowa�a Valentine. � S� po prostu rodzin�, kt�rej wewn�trzne wstrz�sy powoduj� najwi�ksze zamieszanie na powierzchni. W innych rodzinach zdarzaj� si� du�o gorsze k��tnie, ale nie przywi�zujecie do tego wagi, poniewa� nie ma to tak wielkiego znaczenia dla kolonii.

Biskup z m�dr� min� pokiwa� g�ow�, jednak Valentine podejrzewa�a, �e jest zirytowany. Poprawi�a go na samym pocz�tku, w dodatku w b�ahej sprawie. Ale wiedzia�a, �e to nie drobiazg. Je�eli biskup i burmistrz uznaj�, �e rodzina Ribeir�w jest mniej stabilna ni� w rzeczywisto�ci, mog� straci� zaufanie do Eli, Mira albo Novinhy. A oni wszyscy byli absolutnie niezb�dni, je�li Lusitania mia�a przetrwa� nadchodz�ce kryzysy. Nawiasem m�wi�c, nawet najbardziej niedojrzali, Quara i Grego, mog� okaza� si� potrzebni. Ju� stracili Quima, chyba najlepszego spo�r�d nich. Nie mo�na odrzuca� pozosta�ych. Je�li jednak przyw�dcy Lusitanii �le os�dz� Ribeir�w jako grup�, wkr�tce zaczn� mylnie os�dza� pojedyncze osoby z ich rodziny.

��Ostatniej nocy rodzina rozpad�a si� � kontynuowa� burmistrz. � Ma�o kto rozmawia jeszcze z pozosta�ymi. Pr�bowa�em odszuka� Novinh� i dopiero niedawno dowiedzia�em si�, �e znalaz�a schronienie u Dzieci Umys�u Chrystusa. Nie chce nikogo widzie� ani z nikim rozmawia�. Ela donios�a mi, �e matka zapiecz�towa�a wszystkie pliki w laboratorium ksenobiologicznym, wi�c dzisiaj rano prace zupe�nie usta�y. Quara jest z El�, cho� trudno w to uwierzy�. Ten ch�opak, Miro, przebywa gdzie� poza ogrodzeniem. Olhado siedzi w domu, a jego �ona twierdzi, �e wy��czy� oczy. To jego metoda zrywania kontaktu ze �wiatem.

��Jak dot�d wszystko to �wiadczy, �e ci�ko prze�yli �mier� ojca Estevao � stwierdzi� Peregrino. � Musz� odwiedzi� ich i wesprze� duchowo.

��Wszystko to zupe�nie normalne reakcje na cierpienie � zgodzi� si� Kovano. � Gdyby na tym sprawa si� sko�czy�a, nie zwo�ywa�bym tej narady. Jak powiedzia�e�, wasza ekscelencjo, poradzi�by� sobie sam, jako przyw�dca duchowy. Nie by�bym potrzebny.

��Grego. � Valentine zauwa�y�a, kogo zabrak�o na li�cie burmistrza.

��W�a�nie. On zareagowa� wizyt� w barze. Nawet w kilku barach, zanim nasta� �wit. Ka�demu na wp� pijanemu, obsesyjnemu bigotowi� a takich nam nie brakuje� opowiada�, �e prosiaczki z zimn� krwi� zamordowa�y ojca Quima.

��Que Deus nos abencoe � wymrucza� biskup.

��W jednym z bar�w dosz�o do awantury. Rozbite okna, po�amane krzes�a, dw�ch ludzi w szpitalu.

��B�jka? � spyta� Peregrino.

��W�a�ciwie nie. Po prostu og�lnie dali uj�cie z�o�ci.

��Zatem teraz ju� s� spokojni.

��Mam nadziej� � westchn�� Kovano. � Ale awantura sko�czy�a si� dopiero o �wicie. Kiedy przyby� konstabl.

��Konstabl? � zdziwi�a si� Valentine. � Tylko jeden?

��Dowodzi ochotnicz� policj� � wyja�ni� burmistrz. � I ochotnicz� stra�� po�arn�. Ustalili�my dwugodzinne patrole. Wyci�gn�li�my ich z ��ek. Trzeba by�o dwudziestu, �eby zaprowadzi� porz�dek. W ca�ej policji mamy oko�o pi��dziesi�ciu i zwykle tylko czterech pe�ni s�u�b�. Na og� spaceruj� przez ca�� noc i opowiadaj� sobie dowcipy. A kilku policjant�w nie na s�u�bie by�o w�r�d ludzi demoluj�cych bar.

��M�wi pan, �e w ci�kiej sytuacji trudno na nich polega�.

��Tej nocy zachowali si� wspaniale. To znaczy ci, kt�rzy mieli dy�ur.

��Ale raczej trudno oczekiwa�, by opanowali prawdziwe zamieszki � o�wiadczy�a Valentine.

��W nocy sobie poradzili � przypomnia� biskup. � Dzisiaj pierwszy szok ju� minie.

��Wr�cz przeciwnie. Dzisiaj wiadomo�� dotrze do wszystkich. Dowiedz� si� o �mierci Quima i emocje jeszcze wzrosn�.

��By� mo�e � zgodzi� si� burmistrz. � Ale naprawd� martwi mnie nast�pny dzie�, kiedy Andrew przywiezie cia�o. Ojciec Estevao nie by� szczeg�lnie popularn� postaci�. Nigdy nie chodzi� si� napi� z ch�opakami. By� jednak rodzajem duchowego symbolu. Jako m�czennik, znajdzie wi�cej ch�tnych do pomszczenia go, ni� za �ycia uczni�w, ch�tnych do p�j�cia za jego przyk�adem.

��M�wisz wi�c, �e powinni�my urz�dzi� skromny, prosty pogrzeb � podsumowa� Peregrino.

��Sam nie wiem. Mo�e ludzie potrzebuj� wielkiej uroczysto�ci, gdzie dadz� uj�cie swej rozpaczy i uspokoj� si�.

��Pogrzeb niewa�ny � oznajmi�a Valentine. � To dzisiejsza noc jest problemem.

��Dlaczego? � zdziwi� si� Kovano. � Minie pierwszy szok po �mierci ojca Estevao. Cia�o dotrze dopiero jutro. Co z noc�?

��Dzi� w nocy musicie zamkn�� wszystkie bary. Zabroni� sprzeda�y alkoholu. Aresztowa� Grega i wypu�ci� dopiero po pogrzebie. Og�osi� godzin� policyjn� od zachodu s�o�ca i powo�a� na s�u�b� wszystkich policjant�w. Patrolowa� miasto przez ca�� noc, w czteroosobowych grupach, z pa�kami i broni� r�czn�.

��Nasza policja nie ma broni.

��Trzeba im wyda�. Nie musz� jej �adowa�, wystarczy, �e b�d� mieli. Pa�ka nie odstrasza od dyskusji z w�adz�, poniewa� zawsze mo�na uciec. Pistolet jest zach�t� do dobrego zachowania.

��To ostateczne �rodki � zawo�a� biskup Peregrino. � Godzina policyjna! A co z lud�mi pracuj�cymi na nocnych zmianach?

��Trzeba odwo�a� wszystko, z wyj�tkiem podstawowych s�u�b.

��Wybacz, Valentine � zaprotestowa� Kovano. � Czy to nie przesadzona reakcja? Mo�e nawet wywo�a� tak� panik�, jakiej chcemy unikn��.

��Nigdy nie widzieli�cie rozruch�w, prawda?

��Tylko to, co zasz�o wczoraj w nocy � przyzna� burmistrz.

��Milagre jest ma�ym miasteczkiem � wtr�ci� Peregrino. � Zaledwie pi�tna�cie tysi�cy mieszka�c�w. Troch� ma�o na prawdziwe rozruchy. Takie rzeczy zdarzaj� si� w wielkich miastach, na g�sto zaludnionych planetach.

��Zamieszki nie zale�� od liczby mieszka�c�w � odpar�a Valentine. � To funkcja g�sto�ci zaludnienia i powszechnego strachu. Te pi�tna�cie tysi�cy ludzi t�oczy si� na obszarze, kt�ry ledwie wystarcza na przedmie�cie du�ego miasta. Wok� maj� ogrodzenie� Z w�asnego wyboru, gdy� za ogrodzeniem �yj� niezno�nie obce istoty, kt�re uwa�aj� ten �wiat za swoj� w�asno��. A przecie� wszyscy widz� rozleg�e prerie, kt�re ludzie powinni u�ytkowa�, tyle �e prosiaczki na to nie pozwalaj�. Miasto prze�y�o epidemi�, jest odci�te od innych �wiat�w, a w niedalekiej przysz�o�ci zjawi si� flota, by je zaatakowa�, pokona� i ukara�. I zdaniem ludzi wszystko, absolutnie wszystko jest win� prosiaczk�w. A wczoraj w nocy dowiedzieli si�, �e prosiaczki znowu zabi�y, chocia� z�o�y�y uroczyst� przysi�g�, �e nie skrzywdz� �adnego cz�owieka. Grego przedstawi� im barwn� opowie�� o zdradzie prosiaczk�w; ten ch�opak potrafi sk�ada� s�owa, szczeg�lnie te najgorsze. Ludzie, kt�rzy s�uchali go w barze, zareagowali przemoc�. Zapewniam was, �e o ile nie za�egnacie gro�by, dzisiaj b�dzie jeszcze gorzej.

��Je�li podejmiemy tak autokratyczne dzia�ania, ludzie pomy�l�, �e wpadamy w panik� � stwierdzi� biskup.

��Uznaj�, �e panujecie nad sytuacj�. Ci spokojni poczuj� wdzi�czno��. Odzyskacie publiczne zaufanie.

��Nie wiem � westchn�� Kovano. � �aden burmistrz niczego takiego nie zrobi�.

���aden burmistrz nie stan�� wobec takiej potrzeby.

��Ludzie powiedz�, �e skorzysta�em z pretekstu, bo chc� zosta� dyktatorem.

��Mo�e powiedz� � przyzna�a Valentine.

��Nie uwierz�, �e wybuch�yby zamieszki.

��Wi�c przegrasz najbli�sze wybory. Co z tego?

Peregrino za�mia� si� g�o�no.

��Ona m�wi jak kleryk � zauwa�y�.

��Ch�tnie przegram wybory, je�li tylko post�pi� w�a�ciwie � o�wiadczy� z uraz� Kovano.

��Po prostu nie jeste� przekonany, czy to w�a�ciwe post�powanie � domy�li�a si� Valentine.

��Przecie� nie masz pewno�ci, �e naprawd� wybuchn� dzisiaj rozruchy.

��Owszem, mam � rzek�a Valentine. � Obiecuj�, �e je�li ju� teraz nie podejmiecie stanowczych krok�w i nie wykluczycie mo�liwo�ci zbierania si� t�um�w noc�, przegrasz o wiele wi�cej ni� tylko wybory.

Biskup ci�gle chichota�.

��Trudno uwierzy�, �e to s�owa tej samej kobiety, kt�ra obieca�a podzieli� si� rad�, chocia� nie �ywi wielkich nadziei.

��Je�li s�dzicie, �e przesadzam, to co proponuje ksi�dz biskup?

��Wieczorem odprawi� msz� �a�obn� za ojca Estevao. B�d� si� modli� o spok�j i opanowanie.

��To sprowadzi do katedry tych, kt�rzy i tak by nie uczestniczyli w zamieszkach.

��Nie rozumiesz, jak wa�na jest wiara dla mieszka�c�w Lusitanii � odpar� Peregrino.

��A ksi�dz nie rozumie, jakiego spustoszenia mo�e dokona� strach i w�ciek�o��, jak szybko zapomina si� o religii, cywilizacji i zwyk�ej przyzwoito�ci, kiedy tworzy si� t�uszcza.

��Zarz�dz� alarm w policji � zdecydowa� burmistrz. � Po�ow� wy�l� na patrol, od zmroku do p�nocy. Ale nie zamkn� bar�w i nie og�osz� godziny policyjnej. Chc�, �eby wszystko toczy�o si� jak zawsze. Je�li zaczniemy wszystko zmienia� i zamyka� lokale, damy im tylko wi�cej powod�w do w�ciek�o�ci i strachu.

��Dacie im przekonanie, �e w�adza panuje nad sytuacj� � odpar�a Valentine. � Podejmiecie dzia�ania proporcjonalne do uczu�, jakie ich dr�cz�. Uznaj�, �e kto� co� robi.

��Jeste� bardzo m�dra � przyzna� biskup. � To by�oby najlepsz� rad� dla wielkiego miasta, zw�aszcza na planecie nie tak wiernej naukom chrze�cija�stwa. My jednak jeste�my zaledwie wiosk� i ludzie tu s� pobo�ni. Dzi� potrzebuj� otuchy i pocieszenia, nie godzin policyjnych, zamkni�tych bar�w, pistolet�w i patroli.

��Wy dokonujecie wyboru. Jak obieca�am, dziel� si� z wami rad�.

��Jeste�my za to wdzi�czni. B�d� pewna, �e dzi� wieczorem b�d� si� mia� na baczno�ci.

��Dzi�kuj� za zaproszenie � rzek�a Valentine. � Ale sami widzicie, �e niewiele z tego wysz�o.

Wsta�a z krzes�a, obola�a po d�ugim siedzeniu w tej niewygodnej pozycji. Nie pochyli�a si�, ani nie sk�oni�a g�owy. Nawet teraz, kiedy biskup wyci�gn�� r�k� do uca�owania. Mocno u�cisn�a d�o� jemu, potem burmistrzowi Kovano. Jak r�wni. Jak obcy.

Wysz�a rozgor�czkowana. Ostrzeg�a ich i powiedzia�a, co nale�y zrobi�. Ale jak wi�kszo�� przyw�dc�w, kt�rzy nigdy jeszcze nie stan�li wobec prawdziwego kryzysu, i oni w�a�ciwie nie wierzyli, �e dzisiejsza noc b�dzie si� czym� r�ni� od wszystkich innych. Ludzie wierz� naprawd� tylko w to, co sami widzieli. Jutro Kovano uwierzy w godziny policyjne i zamkni�te bary w chwilach spo�ecznych niepokoj�w. Ale wtedy b�dzie za p�no. Wtedy pozostanie tylko liczenie ofiar.

Ile grob�w trzeba b�dzie wykopa� obok mogi�y Quima? I czyje cia�a do nich z�o�y�?

Valentine by�a tu obca i nie zna�a prawie nikogo, nie mog�a jednak pogodzi� si� z nieuchronnym wybuchem. Mia�a tylko jedno wyj�cie. Musi porozmawia� z Gregiem. Przekona� go o powadze wydarze�. Gdyby on sam chodzi� dzisiaj od baru do baru, doradza� cierpliwo��, apelowa� o spok�j, wtedy mo�e uda�oby si� powstrzyma� rozruchy. Tylko on m�g� tego dokona�. Znali go. Wiedzieli, �e jest bratem Quima. To jego s�owa doprowadzi�y ich wczoraj do w�ciek�o�ci. S�uchaliby go i sytuacj� mo�na by uspokoi�, wyciszy�, roz�adowa�. Musi znale�� Grega.

Gdyby tylko by� tu Ender. Ona jest historykiem; on naprawd� prowadzi� ludzi do bitwy. W�a�ciwie dzieci. Prowadzi� dzieci. Ale to wszystko jedno� on by wiedzia�, co robi�. Dlaczego nie ma go teraz? Dlaczego spada to na ni�? Ona nie radzi sobie z przemoc� i walk�. Nigdy tego nie potrafi�a. Dlatego przecie� urodzi� si� Ender, trzecie dziecko pocz�te na zlecenie rz�du w epoce, kiedy za wi�cej ni� dwoje rodzicom grozi�y straszliwe sankcje karne. Poniewa� Peter by� zbyt okrutny, a ona, Valentine, zbyt �agodna.

Ender przem�wi�by do rozs�dku burmistrzowi i biskupowi. A gdyby nie, wiedzia�by, jak samemu przej�� po mie�cie, uspokoi� ludzi, zapanowa� nad sytuacj�.

Ale chocia� pragn�a, by by� teraz przy niej, wiedzia�a, �e i on nie zdo�a�by odwr�ci� tego, co mia�o si� zdarzy�. Mo�e nie wystarczy�oby nawet to, co zaproponowa�a. Opar�a swoje przewidywania na wszystkim, co widzia�a i czyta�a na wielu r�nych �wiatach, w r�nych wiekach. P�omie� ostatniej nocy dzisiaj z pewno�ci� rozniesie si� szerzej. Ale teraz zaczyna�a si� powa�nie obawia�, �e sytuacja jest jeszcze gorsza, ni� z pocz�tku przypuszcza�a. Ludzie na Lusitanii zbyt d�ugo �yli w obcym �wiecie, nie daj�c uj�cia swoim l�kom. Ka�da inna kolonia rozprzestrzenia�a si� natychmiast, zajmowa�a swoj� planet�, w przeci�gu kilku pokole� bra�a ca�� w posiadanie. Tutaj wci�� wszyscy �yli w male�kim obozie, jak w zoo; przera�aj�ce, podobne do �wi� istoty obserwowa�y ich zza krat. Bardzo trudno oceni�, co w ci�gu ca�ego tego czasu nagromadzi�o si� w umys�ach tych ludzi. I chyba nie da si� tego powstrzyma�, nawet na jeden dzie�.

Wiele lat temu �mier� Liba i Pipa by�a tragedi�. Ale wtedy chodzi�o o naukowc�w, kt�rzy pracowali z prosiaczkami. To jak przy katastrofie samolotu albo eksplozji statku kosmicznego. Je�li na pok�adzie pozosta�a tylko za�oga, ludzie nie przejmowali si� tak bardzo. Za�odze p�acono za podejmowane ryzyko. Dopiero kiedy gin�li cywile, wypadki budzi�y strach i z�o��. A w opinii mieszka�c�w Lusitanii, Quim by� w�a�nie niewinnym cywilem.

Nie, wi�cej nawet: by� cz�owiekiem �wi�tym, nios�cym p�omie� braterstwa i wiary, nie zas�uguj�cym na to p�-zwierz�tom. Zamordowanie go to nie tylko bestialstwo i okrucie�stwo, to r�wnie� �wi�tokradztwo.

Biskup Peregrino nie myli� si�: ludzie na Lusitanii byli bardzo pobo�ni. Zapomina� tylko, jak reaguj� tacy ludzie na obraz� swego boga. Nie zapami�ta� lekcji z historii chrze�cija�stwa, my�la�a Valentine. A mo�e po prostu wierzy�, �e takie rzeczy sko�czy�y si� wraz z wyprawami krzy�owymi. Je�eli katedra istotnie stanowi o�rodek �ycia Milagre, je�li ludzie oddani s� swoim kap�anom, dlaczego Peregrino wyobrazi� sobie, �e furia po zamordowaniu ksi�dza znajdzie uj�cie w zwyk�ej modlitwie? Rozw�cieczy ich zachowuj�c si� tak, jakby �mier� Quima nie by�a niczym wa�nym. Pogarsza� sytuacj�, zamiast j� �agodzi�.

Wci�� szuka�a Grega, kiedy us�ysza�a bicie dzwon�w. Wezwanie na mod�y. Ale to przecie� nie jest zwyk�a pora mszy. Zaskoczeni ludzie podnosz� g�owy, zastanawiaj� si�: czemu bij� w dzwony? A potem przypominaj� sobie: ojciec Estevao nie �yje. Ojciec Quim zgin��, zamordowany przez prosiaczki. Tak, Peregrino, doskona�y pomys� z tymi dzwonami. Pomo�e ludziom uwierzy�, �e nic si� nie sta�o, �e jest tak jak zawsze.

Od wszystkich m�drych ludzi obro� nas, Panie.

Kiedy do bogos�ysz�cych z Drogi dotar�a wie�� o odnalezieniu Floty Lusita�skiej, zacz�li odwiedza� domostwo Ha� Fei-tzu, by z�o�y� mu wyrazy podziwu.

��Nie przyjm� ich � o�wiadczy� Ha� Fei-tzu.

��Musisz, ojcze � rzek�a Ha� Qing-jao. � Chc� pogratulowa� ci sukcesu.

��W takim razie powiem im, �e to wy��cznie twoje dzie�o, a ja nie mam z tym nic wsp�lnego.

��Nie! � zawo�a�a Qing-jao. � Nie wolno ci tego robi�.

��Co wi�cej, powiem te�, �e uwa�am to za wielk� zbrodni�, kt�ra spowoduje �mier� szlachetnego ducha. Powiem, �e bogos�ysz�cy Drogi s� niewolnikami okrutnej i bezlitosnej w�adzy, i �e musimy wszystkie si�y po�wi�ci� obaleniu Kongresu.

��Nie ka� mi tego s�ucha�!�� j�kn�a Qing-jao. � Nikomu nie m�g�by� czego� takiego powiedzie�.

To prawda. Si Wang-mu obserwowa�a z k�ta pokoju, jak oboje, ojciec i c�rka, rozpoczynaj� rytua� oczyszczenia: Ha� Fei-tzu za swe buntownicze s�owa, a Ha� Qing-jao za to, �e je s�ysza�a. Oczywi�cie, �e przy obcych mistrz Ha� niczego by nie powiedzia�. Gdyby nawet spr�bowa�, wiedzieliby, �e natychmiast musi si� oczy�ci�, i uznaliby to za wystarczaj�cy dow�d, �e bogowie zaprzeczaj� jego s�owom. Ci naukowcy, kt�rzy zostali wynaj�ci przez Kongres do stworzenia bogos�ysz�cych, dobrze wykonali swoj� robot�. Nawet znaj�c prawd�, Ha� Fei-tzu by� zupe�nie bezradny.

Dlatego to Qing-jao wychodzi�a na spotkanie wszystkim go�ciom, kt�rzy zjawiali si� w domu, i w imieniu ojca przyjmowa�a wyrazy uznania. Wang-mu towarzyszy�a jej przez kilka pierwszych wizyt. Ale nie mog�a wytrzyma�, gdy Qing-jao raz po raz opowiada�a, jak to wraz z ojcem odkry�a istnienie programu komputerowego, dzia�aj�cego w filotycznej sieci ansibli, i jak zamierzaj� zniszczy� ten program. Oczywi�cie, w g��bi serca Qing-jao nie wierzy�a, �e pope�nia morderstwo. Ale co innego wiedzie� o tym, a co innego s�ucha�, jak si� tym morderstwem przechwala.

Bo Qing-jao w�a�nie si� przechwala�a, chocia� tylko Wang-mu zdawa�a sobie z tego spraw�. Qing-jao zawsze ojcu przypisywa�a zas�ug�, jednak Wang-mu wiedzia�a, �e wszystkiego dokona�a Qing-jao. Kiedy wi�c m�wi�a o tym dziele jako godnej s�u�bie bogom, tak naprawd� wychwala�a sam� siebie.

��Prosz�, nie ka� mi s�ucha� tego wi�cej � zwr�ci�a si� do niej Wang-mu.

Qing-jao przygl�da�a jej si� przez chwil�, os�dza�a j�.

��Odejd�, je�li musisz � odpar�a wreszcie zimno. � Widz�, �e nadal pozostajesz w niewoli naszego wroga. Nie jeste� mi potrzebna.

��Oczywi�cie, �e nie � przyzna�a Wang-mu. � Masz przecie� bog�w. Lecz m�wi�c to, nie potrafi�a ukry� gorzkiej ironii.

��Bog�w, w kt�rych nie wierzysz � rzek�a zgry�liwie Qing-jao. � Naturalnie, do ciebie nigdy nie przem�wili. Czemu mia�aby� wierzy�? Skoro takie jest twoje �yczenie, zwalniam ci� z funkcji mojej sekretnej druhny. Wracaj do rodziny.

��Je�li taka jest wola bog�w.

Tym razem, m�wi�c o bogach, nie pr�bowa�a nawet maskowa� goryczy.

By�a ju� na drodze, kiedy Mu-pao ruszy�a za ni�. By�a stara i gruba, nie mog�a wi�c liczy�, �e pieszo do�cignie Wang-mu. Jecha�a na osio�ku i wygl�da�a �miesznie, kopi�c pi�tami boki zwierz�cia. Os�y, lektyki, wszystkie te rekwizyty dawnych Chin � czy bogos�ysz�cy naprawd� uwa�aj�, �e takie demonstracje czyni� ich bardziej �wi�tobliwymi? Dlaczego nie u�ywaj� zwyczajnie �migaczy i poduszkowc�w, jak porz�dni ludzie ze wszystkich innych �wiat�w? Wtedy Mu-pao nie musia�aby si� poni�a�, podskakuj�c i hu�taj�c si� na zwierzaku, kt�ry cierpi pod takim ci�arem? Aby w miar� mo�no�ci oszcz�dzi� jej zak�opotania, Wang-mu zawr�ci�a i spotka�a si� z ni� w po�owie drogi.

��Mistrz Ha� Fei-tzu nakazuje ci wr�ci� � oznajmi�a Mu-pao.

��Przeka� mistrzowi Ha�, �e jest �askawy i dobry, ale moja pani mnie odprawi�a.

��Mistrz Ha� m�wi, �e panienka Qing-jao ma prawo odprawi� ci� jako swoj� sekretn� druhn�, ale nie odprawi� z jego domu. Z nim zawar�a� kontrakt, nie z ni�.

To prawda. Wang-mu nie pomy�la�a o tym.

��Prosi, �eby� wr�ci�a � doda�a Qing-jao. � Kaza� mi te� powiedzie�, �eby� powr�ci�a z lito�ci, je�li nie uczynisz tego z pos�usze�stwa.

��Przeka� mu, �e b�d� pos�uszna. Nie powinien prosi� kogo� tak nisko stoj�cego jak ja.

��B�dzie zadowolony.

Wang-mu ruszy�a obok osio�ka Mu-pao. Sz�y bardzo wolno, dla wi�kszej wygody Mu-pao, a osio�ka tak�e.

��Nie widzia�am go jeszcze tak zdenerwowanego � m�wi�a Mu-pao.

��Pewnie nie powinnam ci o tym opowiada�. Ale zupe�nie oszala�, kiedy zawiadomi�am go, �e odesz�a�.

��Czy bogowie przemawiali do niego?

By�aby rozgoryczona wiedz�c, �e mistrz Ha� przywo�a� j� z powrotem tylko dlatego, �e z nieznanych powod�w za��da� tego tkwi�cy w jego m�zgu dozorca.

��Nie � odpar�a Mu-pao. � By�o zupe�nie inaczej. Oczywi�cie, nigdy nie widzia�am, jak to wygl�da, kiedy bogowie do niego przemawiaj�.

��Oczywi�cie.

��Po prostu nie chcia�, �eby� odchodzi�a.

��W ko�cu i tak mnie pewnie ode�le � westchn�a cicho Wang-mu.

��Ale ch�tnie mu wyja�ni�, czemu jestem ca�kowicie nieprzydatna dla Rodu Ha�.

��Och, naturalnie � mrukn�a Mu-pao. � Nigdy nie by�a� przydatna. Ale to nie znaczy, �e nie jeste� potrzebna.

��Co masz na my�li?

��Szcz�cie mo�e w r�wnej mierze zale�e� od rzeczy bezwarto�ciowych, jak i u�ytecznych.

��Czy to my�l kt�rego� z dawnych m�drc�w?

��To my�l starej, grubej kobiety na o�le. I zapami�taj j� sobie.

Kiedy Wang-mu zosta�a sama z mistrzem Hanem w jego pokoju, nie dostrzeg�a �adnego �ladu zdenerwowania, o kt�rym wspomnia�a Mu-pao.

��Rozmawia�em z Jane � poinformowa�. � Uwa�a, �e lepiej, by� zosta�a, skoro r�wnie� wiesz o jej istnieniu i wierzysz, �e nie jest nieprzyjacielem bog�w.

��Teraz wi�c b�d� s�u�y�a Jane? � spyta�a Wang-mu. � Zostan� jej sekretn� druhn�?

Nie chcia�a, by jej s�owa zabrzmia�y ironicznie. Intryguj�ca by�a my�l o zostaniu sekretn� druhn� nieludzkiej osobowo�ci. Lecz Ha� Fei-tzu zareagowa�, jakby chcia� za�agodzi� uraz�.

��Nie � rzek�. � Nie b�dziesz niczyj� s�u��c�. Zachowa�a� si� dzielnie i godnie.

��A jednak wezwa�e� mnie, bym dope�ni�a kontraktu. Mistrz Ha� sk�oni� g�ow�.

��Wezwa�em ci�, gdy� jeste� jedyn�, kt�ra zna prawd�. Je�li odejdziesz, zostan� sam w tym domu.

Wang-mu ju� mia�a odpowiedzie�: jak mo�esz by� sam, kiedy jest tutaj twoja c�rka? I jeszcze kilka dni temu nie by�oby to okrucie�stwem, gdy� mistrz Ha� i panienka Qing-jao byli przyjaci�mi tak bliskimi, jak to tylko mo�liwe dla ojca i c�rki. Teraz jednak wyr�s� mi�dzy nimi mur nie do pokonania. Qing-jao �y�a w �wiecie, w kt�rym zwyci�sko s�u�y�a bogom i stara�a si� zachowa� cierpliwo�� wobec chwilowego ob��du ojca. Mistrz Ha� za� w �wiecie, gdzie jego c�rka i ca�e spo�ecze�stwo byli niewolnikami przewrotnego Kongresu, a on jedyny zna� prawd�. Jak mog� porozumie� si� ze sob� nad tak szerok� i g��bok� przepa�ci�?

��Zostan� � obieca�a Wang-mu. � B�d� ci s�u�y�, jak najlepiej potrafi�.

��B�dziemy s�u�y� sobie nawzajem � odpar� Ha� Fei-tzu. � Moja c�rka obieca�a ci� uczy�. Ja si� tym zajm�. Wang-mu dotkn�a czo�em pod�ogi.

��Niegodna jestem takiej �askawo�ci.

��Nie � zawo�a� mistrz Ha�. � Oboje znamy prawd�. Bogowie nie przemawiaj� do mnie. Nie powinna� pada� przede mn� na twarz.

��Musimy �y� w tym �wiecie � odpar�a Wang-mu. � B�d� odnosi�a si� do ciebie jak do cz�owieka powa�anego w�r�d bogos�ysz�cych, poniewa� tego �wiat ode mnie oczekuje. A ty, z tych samych powod�w, musisz traktowa� mnie jak s�u��c�.

Mistrz Ha� skrzywi� si� z gorycz�.

���wiat oczekuje r�wnie�, �e kiedy m�czyzna w moim wieku przenosi m�od� dziewczyn� od swej c�rki do siebie, czyni to dla rozpusty. Czy i w tym mamy spe�nia� oczekiwania �wiata?

��Nie le�y w twej naturze, by w taki spos�b nadu�ywa� swej w�adzy.

��I nie le�y w mej naturze zgoda, by� poni�a�a si� przede mn�. Zanim pozna�em prawd� o swojej chorobie, przyjmowa�em pok�ony innych wierz�c, �e to bogom okazuj� szacunek, nie mnie.

��I to si� nie zmieni�o. Ci, kt�rzy wierz�, �e jeste� bogos�ysz�cym, sk�adaj� pok�on bogom. Za� nieuczciwi czyni� to, by ci pochlebi�.

��Ale ty nie jeste� nieuczciwa. I nie wierzysz, �e bogowie do mnie przemawiaj�.

��Nie wiem, czy przemawiaj�, czy nie. Ani czy kiedykolwiek do kogo� przemawiali i czy w og�le to potrafi�. Wiem tylko, �e ani od ciebie, ani od nikogo innego nie wymagaj� tych �miesznych, poni�aj�cych rytua��w� te wymusza na was Kongres. A jednak musisz je wykonywa�, gdy� tego domaga si� twoje cia�o. Prosz� wi�c, by� i mnie pozwoli� na rytua�y poni�enia, kt�rych �wiat wymaga od os�b z mojej sfery.

Mistrz Ha� pos�pnie kiwn�� g�ow�.

��Twoja m�dro�� przewy�sza twoje lata czy twoje wykszta�cenie, Wang-mu.

��Jestem bardzo g�upi� dziewczyn�. Gdybym mia�a cho� odrobin� rozumu, b�aga�abym ci�, by� odes�a� mnie jak najdalej od tego domu. Niebezpieczne jest dla mnie mieszkanie obok Qing-jao. Zw�aszcza kiedy zobaczy, �e jestem ci bliska, gdy ona si� oddali�a.

��Masz racj�. Jestem samolubny, prosz�c, by� zosta�a.

��Tak � przyzna�a Wang-mu. � A jednak zostan�.

��Dlaczego? � zapyta� mistrz Ha�.

��Poniewa� nie mog�abym ju� powr�ci� do dawnego �ycia. Za du�o wiem o �wiecie, galaktyce, Kongresie i bogach. Gdybym wr�ci�a teraz do domu i udawa�a, �e jestem taka jak dawniej, do ko�ca �ycia czu�abym w ustach smak trucizny.

Mistrz Ha� z powag� kiwn�� g�ow�, ale zaraz u�miechn�� si�, a po chwili za�mia� g�o�no. � Dlaczego �miejesz si� ze mnie, panie?

���miej� si�, gdy� my�l�, �e nigdy nie by�a� tym, kim by�a�.

��Nie rozumiem.

��My�l�, �e zawsze udawa�a�. Mo�e nawet oszuka�a� sam� siebie. Ale jedno jest pewne: nigdy nie by�aby� zwyczajn� dziewczyn� i nigdy by� nie prowadzi�a zwyczajnego �ycia. Wang-mu wzruszy�a ramionami. � Przysz�o�� jest tysi�cem nici, ale przesz�o�� tkanin�, kt�rej nie mo�na sple�� na nowo. Mo�e by�abym szcz�liwa. Mo�e nie.

��Zatem jeste�my tu razem, wszyscy troje. Dopiero wtedy Wang-mu spostrzeg�a, �e nie s� sami. W powietrzu nad terminalem zobaczy�a twarz Jane, kt�ra u�miecha�a si� do niej.

��Ciesz� si�, �e wr�ci�a� � powiedzia�a.

Obecno�� Jane na chwil� rozbudzi�a w Wang-mu nadziej�.

��Nie zgin�a�! Oszcz�dzili ci�!

��Qing-jao nigdy nie zamierza�a zg�adzi� mnie tak szybko. Lecz jej plan rozwija si� bez przeszk�d i bez w�tpienia umr� zgodnie z rozk�adem.

��Dlaczego wi�c powracasz do tego domu? Przecie� tutaj zapad�a decyzja o twojej �mierci.

��Zanim zgin�, musz� jeszcze wiele zrobi�. By� mo�e nawet znajd� szans� prze�ycia. Tak si� sk�ada, �e w �wiecie Drogi jest kilka tysi�cy ludzi o wiele bardziej inteligentnych, przeci�tnie, od reszty ludzko�ci.

��Tylko z powodu genetycznych manipulacji Kongresu � wtr�ci� Ha� Fei-tzu.

��To prawda � przyzna�a Jane. � Precyzyjnie m�wi�c, bogos�ysz�cy z Drogi nie s� w�a�ciwie lud�mi. Jeste�cie innym gatunkiem, stworzonym i zniewolonym przez Kongres, by da� mu przewag� nad reszt� ludzko�ci. Jednak, szcz�liwym zbiegiem okoliczno�ci, samotny przedstawiciel tego gatunku zdo�a� w pewnej mierze uwolni� si� od w�adzy Kongresu.

��To ma by� wolno��? � mrukn�� Ha� Fei-tzu. � Nawet w tej chwili pragnienie oczyszczenia jest wr�cz nieodparte.

��Wi�c nie opieraj si� � rzek�a Jane. � Mog� m�wi�, gdy ty b�dziesz si� wygina�.

Niemal natychmiast Ha� Fei-tzu wyrzuci� r�ce na boki, wykonuj�c rytualne poruszenia. Wang-mu odwr�ci�a wzrok.

��Nie czy� tego � powiedzia� Ha�. � Nie ukrywaj przede mn� swej twarzy. Jestem kalek�, niczym wi�cej. Gdybym straci� nog�, najbli�si przyjaciele nie l�kaliby si� spojrze� na kikut.

Wang-mu dostrzeg�a wielk� prawd� tych s��w i nie ucieka�a ju� spojrzeniem.

��Jak ju� m�wi�am, przedstawiciel tego gatunku zdo�a� w pewnym stopniu uwolni� si� od w�adzy Kongresu � zacz�a Jane. � Mam nadziej� uzyska� wasz� pomoc w sprawach, kt�re pr�buj� rozwi�za� w ci�gu tych kilku miesi�cy, jakie mi jeszcze pozosta�y.

��Zrobi� co w mojej mocy � obieca� Ha� Fei-tzu.

��A je�li ja zdo�am pom�c, uczyni� to � doda�a Wang-mu.

Dopiero kiedy to powiedzia�a, u�wiadomi�a sobie, jak �mieszn� jest ta oferta. Mistrz Ha� to jeden z bogos�ysz�cych, jeden z ludzi o wy�szych mo�liwo�ciach intelektualnych. Ona za� jest tylko niewykszta�conym przedstawicielem zwyk�ych ludzi i nie ma nic do zaproponowania.

A jednak �adne z nich nie odrzuci�o i nie wykpi�o jej propozycji. Taka �askawo�� raz jeszcze udowodni�a Wang-mu, �e Jane jest �yw� istot�, nie tylko symulacj�.

��Opowiem wam o problemach, kt�re chc� rozwi�za�.

S�uchali.

��Jak wiecie, moi najbli�si przyjaciele znajduj� si� na planecie Lusitanii. Zagra�a im Flota Lusita�ska. Chcia�abym powstrzyma� t� flot� przed dokonaniem nieodwracalnych zniszcze�.

��Jestem pewien, �e wydano im ju� rozkaz u�ycia Ma�ego Doktora � wtr�ci� Ha� Fei-tzu.

��A tak, wiem, �e wydano. Staram si�, �eby ten rozkaz nie doprowadzi� do zag�ady nie tylko ludzi na Lusitanii, ale te� dw�ch innych gatunk�w ramen�w.

Jane opowiedzia�a im o kr�lowej kopca i jak dosz�o do tego, �e robale znowu �yj� we wszech�wiecie.

��Kr�lowa kopca buduje ju� kosmoloty. Pracuje szybko, by jak najwi�cej osi�gn�� przed przybyciem floty. Ale nie zd��y zbudowa� ich tyle, by ocali� wi�cej ni� drobn� cz�� populacji. Kr�lowa kopca mo�e odlecie�, albo wys�a� inn� kr�low�, z kt�r� dzieli wszystkie wspomnienia. Nie ma znaczenia, czy ocalej� robotnice. Ale pequeninos i ludziom nie jest to oboj�tne. Chcia�abym uratowa� ich wszystkich. Zw�aszcza �e moi najdro�si przyjaciele, pewien m�wca umar�ych i m�ody cz�owiek cierpi�cy na uraz m�zgu, nie opuszcz� Lusitanii, je�li nie ocalej� wszyscy ludzie i pequeninos.

��S� wi�c bohaterami? � spyta� Ha� Fei-tzu.

��Ka�dy z nich udowodni� to ju� wiele razy.

��Nie wierzy�em, �e istniej� jeszcze bohaterowie. Si Wang-mu nie powiedzia�a tego, co czu�a w g��bi serca: �e mistrz Ha� jest w�a�nie takim bohaterem.

��Badam ka�d� mo�liwo�� � m�wi�a Jane. � Ale wszystko sprowadza si� do niemo�liwo�ci, w kt�r� ludzko�� wierzy�a od trzech tysi�cy lat. Gdyby�my potrafili zbudowa� kosmolot szybszy ni� �wiat�o, tak szybki jak wiadomo�ci ansibli p�yn�ce od �wiata do �wiata, wtedy wystarczy�oby, gdyby kr�lowa kopca zbudowa�a dziesi�� statk�w. Zanim Flota Lusita�ska dotrze do celu, mog�yby wszystkich mieszka�c�w przenie�� na inne planety.

��Gdyby� potrafi�a zbudowa� taki statek � zauwa�y� Ha� Fei-tzu � mog�aby� stworzy� w�asn� flot�. Mog�aby� zaatakowa� Flot� Lusita�sk� i zniszczy� j�, zanim kogokolwiek skrzywdzi.

��To niemo�liwe � odpar�a Jane.

��Potrafisz wyobrazi� sobie lot z pr�dko�ci� wi�ksz� ni� �wiat�o, a nie potrafisz zniszczenia Floty Lusita�skiej?

��Wyobrazi� sobie potrafi�. Ale kr�lowa kopca odm�wi. Powiedzia�a Andrew� mojemu przyjacielowi, M�wcy Umar�ych�

��Bratu Valentine � zawo�a�a Wang-mu. � On te� �yje?

��Kr�lowa kopca powiedzia�a mu, �e nigdy i pod �adnym pretekstem nie zbuduje broni.

��Nawet dla ratowania w�asnego gatunku?

��B�dzie mia�a jeden kosmolot, by wydosta� si� z planety. Inni te� dostan� do�� statk�w, �eby ocali� swoj� ras�. To jej wystarczy. Nie musi nikogo zabija�.

��Przecie� je�li Kongres postawi na swoim, zgin� miliony!

��Na nich spadnie odpowiedzialno�� � stwierdzi�a Jane. � Przynajmniej Andrew m�wi, �e tak odpowiada kr�lowa kopca, ile razy podnosi t� kwesti�.

��C� to za moralno��?

��Zapominasz, �e dopiero niedawno odkry�a inne inteligentne rasy i by�a niebezpiecznie bliska zniszczenia jednej z nich. A potem ta inna inteligentna rasa niemal j� zniszczy�a. Ale to raczej fakt, �e sama otar�a si� o pope�nienie zbrodni ksenocydu, ma najwi�kszy wp�yw na argumentacj� moraln�. Nie mo�e innych ras powstrzyma� przed takimi czynami, ale chce mie� pewno��, �e sama tego nie zrobi. Zabije tylko wtedy, gdy b�dzie to jedyn� nadziej� ocalenia jej gatunku. A �e nie jest to jedyna mo�liwo��, nie zbuduje okr�tu bojowego.

��Lot szybszy ni� �wiat�o � powt�rzy� Ha� Fei-tzu. � Czy to twoja jedyna szansa?

��Jedyna, kt�ra jest cho�by �ladowo prawdopodobna. Wiemy przynajmniej, �e co� we wszech�wiecie porusza si� szybciej ni� �wiat�o: informacja jest przekazywana wzd�u� filotycznego promienia mi�dzy ansiblami bez zauwa�alnego up�ywu czasu. Bardzo zdolny m�ody fizyk na Lusitanii, kt�ry w tej chwili przebywa akurat w wi�zieniu, dniami i nocami pracuje nad tym problemem. Ja wykonuj� dla niego wszystkie obliczenia i symulacje. W�a�nie w tej chwili testuje hipotez� o naturze filot, u�ywaj�c modelu tak z�o�onego, �e dla realizacji programu wykradam czas komputerom prawie tysi�ca uniwersytet�w. Jest nadzieja.

��P�ki �ycia, p�ty nadziei � stwierdzi�a Wang-mu. � Kto wykona dla niego takie eksperymenty, kiedy ciebie zabraknie?

��Dlatego po�piech jest taki wa�ny.

��Po co jestem ci potrzebny? � spyta� Ha� Fei-tzu. � Nie jestem fizykiem, a przez te kilka miesi�cy nie naucz� si� tyle, �eby to robi�o jak�� r�nic�. Je�li kto� zdo�a tego dokona�, to ten tw�j uwi�ziony fizyk. Albo ty.

��Ka�dy potrzebuje obiektywnego krytyka, kt�ry zapyta: a o tym pomy�la�e�? Czy nawet powie: porzu� ten �lepy zau�ek i spr�buj czego� innego. Do tego jeste� nam potrzebny. B�dziemy ci sk�ada� sprawozdania z naszej pracy, a ty ocenisz wszystko i powiesz, co ci przychodzi do g�owy. Trudno zgadn��, jakie przypadkowe s�owo wska�e poszukiwane rozwi�zanie.

Ha� Fei-tzu pokiwa� g�ow�.

��M�j drugi problem jest jeszcze bardziej z�o�ony � ci�gn�a Jane. � Czy odkryjemy loty szybsze ni� �wiat�o, czy nie, cz�� pequeninos dostanie kosmoloty i opu�ci Lusitani�. Rzecz w tym, �e nosz� w swoich cia�ach najstraszniejszy, najbardziej zdradziecki ze wszystkich znanych wirus�w. Niszczy ka�d� form� �ycia, z kt�r� si� zetknie, z wyj�tkiem tych nielicznych, kt�re deformuje i zmusza do rodzaju symbiozy, ca�kowicie zale�nej od obecno�ci tego wirusa.

��Descolada � domy�li� si� mistrz Ha�. � Czasem wymieniano j� jako pow�d uzbrojenia floty w Ma�ego Doktora.

��To naprawd� mo�e usprawiedliwi� jego u�ycie. Z punktu widzenia kr�lowej kopca, nie mo�na da� szansy jednej rasie kosztem drugiej.

Andrew jednak cz�sto mi t�umaczy�, �e ludzie nie maj� takich problem�w. Je�li trzeba b�dzie wybiera� mi�dzy ocaleniem ludzko�ci i ocaleniem pequeninos, on wybierze ludzko��. A ze wzgl�du na niego, ja tak�e.

��I ja � doda� mistrz Ha�.

��Nie w�tpi�, �e pequeninos odczuwaj� to samo, tyle �e na odwr�t. Je�li nie na Lusitanii, to gdzie�, kiedy�, niemal na pewno dojdzie do straszliwej wojny, w kt�rej ludzie u�yj� Systemu Destrukcji Molekularnej, a pequeninos descolady jako ostatecznej broni biologicznej. Istnieje spora szansa zag�ady obu gatunk�w. Dlatego koniecznie chc� znale�� wirus zast�pczy, kt�ry spe�nia�by funkcje descolady, niezb�dne w cyklu �yciowym pequeninos, a by�by pozbawiony drapie�no�ci, mo�liwo�ci samoadaptacji. Selektywnie nieczynn� form� wirusa.

��S�dzi�em, �e istniej� metody neutralizacji descolady. O ile pami�tam, na Lusitanii przyjmuj� odpowiednie �rodki z wod� pitn�.

��Descolada rozszyfrowuje te �rodki i adaptuje si� do nich. To jak wy�cigi. W ko�cu descolada wygra jeden z bieg�w, a wtedy nie b�dzie ju� ludzi, z kt�rymi mog�aby si� dalej �ciga�.

��Chcesz powiedzie�, �e ten wirus jest inteligentny? � zdziwi�a si� Wang-mu.

��Jeden z naukowc�w na Lusitanii jest o tym przekonany. To kobieta imieniem Quara. Inni nie zgadzaj� si� z ni�. Ale z pewno�ci� wirus zachowuje si� tak, jakby posiada� inteligencj�. Przynajmniej je�li chodzi o przystosowanie do zmian �rodowiska i przekszta�cenie innych gatunk�w do swoich potrzeb. Osobi�cie uwa�am, �e Quara ma racj�. Descolada jest inteligentnym gatunkiem, posiadaj�cym w�asny j�zyk, kt�ry wykorzystuje do bardzo szybkiego przekazywania informacji z jednego ko�ca �wiata na drugi.

��Nie jestem wirologiem � o�wiadczy� Ha� Fei-tzu.

��Mimo to, gdyby� zechcia� spojrze� na rezultaty bada� Elanory Ribeiry von Hesse�

��Naturalnie, obejrz� je. Chcia�bym tylko mie� twoj� wiar� w moje zdolno�ci.

��I trzeci problem � rzek�a Jane. � Mo�e najprostszy ze wszystkich. Bogos�ysz�cy z Drogi.

��Tak � westchn�� mistrz Ha�. � Twoi zab�jcy.

��Nie z w�asnego wyboru � przypomnia�a mu Jane. � Nie mam do was �alu. Ale to tak�e chcia�abym rozwi�za� przed �mierci�: znale�� spos�b przebudowy waszych odmienionych gen�w. �eby przynajmniej przysz�e pokolenia wolne by�y od tych �wiadomie wywo�anych natr�ctw, zachowuj�c przy tym wasz� niezwyk�� inteligencj�.

��Gdzie znajdziesz genetyk�w, kt�rzy zgodz� si� pracowa� nad czym�, co w oczach Kongresu jest zdrad�?

��Kiedy chcesz, �eby kto� pope�ni� zdrad� � stwierdzi�a Jane � kandydata warto poszuka� w�r�d znanych zdrajc�w.

��Lusitania � szepn�a Wang-mu.

��Tak. Z wasz� pomoc� przeka�� t� spraw� Elanorze.

��Czy nie zajmuje si� problemem descolady?

��Nie mo�na bez przerwy pracowa� nad jedn� spraw�. To pozwoli jej si� oderwa�, mo�e da nowy impuls do pracy. Poza tym, problem Drogi mo�e si� okaza� stosunkowo prosty. W ko�cu, wasze przebudowane geny stworzyli ca�kiem zwyczajni genetycy, pracuj�cy dla Kongresu. Trudno�ci s� tylko polityczne, nie naukowe. Mo�e dla Eli sprawa oka�e si� banalna. M�wi�a mi ju�, od czego nale�y zacz��. Potrzebujemy pr�bek tkanki, przynajmniej na pocz�tek. Niech miejscowy technik medyczny przeskanuje je na poziomie molekularnym. Przejm� sterowanie aparatur�, �eby si� upewni�, �e Ela uzyska potrzebne dane. Potem przetransmituj� je na Lusitani�. I tyle.

��Czyja tkanka b�dzie potrzebna? � zapyta� Ha� Fei-tzu. � Nie mog� przecie� prosi� swoich go�ci, �eby dali mi pr�bk�.

��Szczerze m�wi�c, na to w�a�nie liczy�am � westchn�a Jane. � Tylu ich ci� odwiedza. Mo�emy wykorzysta� martwy nask�rek. Nawet pr�bki fekalii albo uryny mog� zawiera� kom�rki organizmu. Mistrz Ha� skin�� g�ow�.

��To da si� zrobi�.

��Ja si� zajm� pr�bkami odchod�w � wtr�ci�a Wang-mu.

��Nie � odpar� mistrz Ha�. � Zajm� si� wszystkim, co jest konieczne. Nawet w�asnor�cznie.

��Ty, panie? � zdziwi�a si� Wang-mu. � Chcia�am si� sama podj�� tej pracy, poniewa� bardzo si� obawia�am, �e nakazuj�c im to poni�ysz innych s�u��cych.

��Nigdy nie prosi�bym nikogo o rzecz tak nisk� i upodlaj�c�, �e sam odm�wi�bym jej wykonania.

��W takim razie zrobimy to wsp�lnie. Ale nie zapominaj, panie, �e pomo�esz Jane czytaj�c wszystkie raporty, gdy ja mog� wykonywa� tylko prace fizyczne. Nie nalegaj, by robi� to, czym ja mog� si� zaj��. Zamiast tego po�wi�� sw�j czas na to, co tylko ty potrafisz.

Jane przerwa�a im, zanim Ha� Fei-tzu zd��y� odpowiedzie�.

��Chc�, Wang-mu, �eby� tak�e czyta�a raporty.

��Ja? Przecie� nie mam �adnego wykszta�cenia.

��Mimo wszystko.

��Nawet ich nie zrozumiem.

��Ja ci pomog� � obieca� mistrz Ha�.

��Nic z tego nie wyjdzie. Nie jestem Qing-jao. Ona by to potrafi�a. To nie dla mnie.

��Obserwowa�am ciebie i Qing-jao podczas ca�ego procesu, kt�ry doprowadzi� do mojego wykrycia � o�wiadczy�a Jane. � Wiele kluczowych idei pochodzi�o od ciebie, nie od Qing-jao.

��Ode mnie? Nawet nie pr�bowa�am�

��Nie pr�bowa�a�. Patrzy�a�. Dokonywa�a� skojarze�. Stawia�a� pytania.

��To by�y g�upie pytania � stwierdzi�a Wang-mu. Jednak w g��bi serca ucieszy�a si�: kto� zauwa�y�!

��Pytania, jakich by nie zada� �aden ekspert � odpar�a Jane. � Jednak te w�a�nie pytania prowadzi�y Qing-jao do najwa�niejszych koncepcyjnych prze�om�w. Mo�e nie jeste� bogos�ysz�c�, Wang-mu, ale posiadasz w�asne talenty.

��B�d� czyta� i odpowiada� � obieca�a Wang-mu. � Ale r�wnie� zbiera� pr�bki tkanek. Wszystkie pr�bki, �eby mistrz Ha� nie musia� rozmawia� ze swymi bogos�ysz�cymi go��mi. �eby nie musia� s�ucha�, jak wychwalaj� go za straszny czyn, kt�rego nie pope�ni�.

Ha� Fei-tzu nadal si� sprzeciwia�.

��Nie chc� nawet my�le�, �e ty�

��B�d� rozs�dny, Ha� Fei-tzu � przerwa�a mu Jane. � Wang-mu jako s�u��ca jest niewidzialna. Ty, jako pan tego domu, b�dziesz r�wnie subtelny jak tygrys na placu zabaw. Cokolwiek czynisz, zostaje zauwa�one. Niech Wang-mu zajmie si� tym, co sama zrobi najlepiej.

M�dre s�owa, pomy�la�a Wang-mu. Dlaczego wi�c ka�� mi ocenia� prac� uczonych, skoro ka�dy powinien robi� to, co umie najlepiej? Milcza�a jednak. Jane poleci�a im zacz�� od w�asnych tkanek. Potem Wang-mu zebra�a pr�bki od pozosta�ych domownik�w. Wi�kszo�� znajdowa�a na grzebieniach i w brudnej odzie�y. Po tygodniu mia�a ju� pr�bki kilkunastu bogos�ysz�cych go�ci, r�wnie� pobrane z odzie�y. W efekcie nikt nie musia� zbiera� fekali�w. Ale by�a na to przygotowana.

Qing-jao spotyka�a j�, oczywi�cie, ale nie odzywa�a si�. Wang-rnu cierpia�a widz�c, jak lodowato traktuje j� dawna pani. Przecie� kiedy� by�y przyjaci�kami i Wang-mu nadal j� kocha�a� A przynajmniej kocha�a t� m�od� kobiet�, kt�r� Qing-jao by�a przed tym pami�tnym dniem. Nic jednak nie mog�a powiedzie� ani zrobi�, by odnowi� dawn� przyja��. Posz�a inn� drog�.

Wang-mu przechowywa�a pr�bki starannie opakowane i oznaczone. Nie odda�a ich jednak technikowi. Znalaz�a prostszy spos�b. Ubrana w star� szat� Qing-jao, by wygl�da� jak bogos�ysz�c� studentka, nie jak dziewczyna s�u�ebna, uda�a si� do najbli�szej uczelni. Powiedzia�a, �e zajmuje si� pewnym problemem, jednak nie mo�e zdradzi� szczeg��w. Poprosi�a, �eby zbadali dostarczone pr�bki. Zgodnie z jej przypuszczeniem, nie �mieli wypytywa� bogos�ysz�cej, nawet zupe�nie obcej. Przeprowadzili skaning molekularny, i Wang-mu mia�a tylko nadziej�, �e Jane dotrzyma�a obietnicy: przej�a sterowanie komputerem i wykona�a wszystkie potrzebne Eli analizy.

Wracaj�c do domu, wyrzuci�a zebrane pr�bki i spali�a wyniki bada�. Jane dosta�a to, o co prosi�a. Nie warto ryzykowa�, �e Qing-jao � a mo�e kto� ze s�u�by, op�acany przez Kongres � wykryje, �e Ha� Fei-tzu zajmuje si� eksperymentami biologicznymi. Nie obawia�a si�, by kto� rozpozna� j�, Si Wang-mu, jako m�od� bogos�ysz�c� dziewczyn�, kt�ra odwiedzi�a uniwersytet. Niemo�liwe. Kto�, kto szuka bogos�ysz�cej, nawet nie spojrzy na s�u��c�.

��A wi�c ty straci�e� swoj� kobiet�, a ja swoj� � odezwa� si� Miro.

Ender westchn��. Mira ogarnia�a czasem ochota na rozmow�. A �e zawsze tu� pod powierzchni� unosi�a si� gorycz, by� zwykle bardzo bezpo�redni i bardziej ni� troch� nieuprzejmy. Ender nie m�g� si� gniewa� na t� gadatliwo�� � w�a�ciwie nikt pr�cz niego i Valentine nie potrafi� s�ucha� powolnej mowy Mira, nie zdradzaj�c przy tym zniecierpliwienia. Ch�opiec tak wiele czasu sp�dza� sam na sam ze swymi my�lami, �e okrucie�stwem by�oby odmawia� rozmowy tylko dlatego, �e jest pozbawiony taktu.

Ender nie lubi�, gdy kto� mu przypomina�, �e Novinha go porzuci�a. Stara� si� o tym nie my�le�, zaj�ty innymi sprawami � g��wnie ratowaniem Jane i troch� pozosta�ymi problemami. Lecz po s�owach Mira wr�ci�o to bolesne, puste, przera�aj�ce uczucie. Nie ma jej. Nie wystarczy si� odezwa�, �eby odpowiedzia�a. Nie wystarczy si�gn��, by dotkn�� jej d�oni. I, najgorsze ze wszystkiego: mo�e to ju� nigdy nie wr�ci.

��Chyba tak � przyzna� Ender.

��Pewnie wolisz ich nie por�wnywa� � stwierdzi� Miro. � W ko�cu przez trzydzie�ci lat by�a twoj� �on�, a Quanda moj� dziewczyn� najwy�ej pi��. Ale tylko je�li zaczniesz liczy� od dojrza�o�ci. Od wczesnego dzieci�stwa by�a moj� najbli�sz� przyjaci�k�� mo�e z wyj�tkiem Eli. Dlatego, je�li si� dobrze zastanowi�, by�em z Quand� wi�ksz� cz�� �ycia, a ty z mam� tylko po�ow� swojego.

��Dzi�kuj�. Ju� czuj� si� lepiej.

��Nie denerwuj si� na mnie.

��To ty mnie nie denerwuj. Miro roze�mia� si�. Za g�o�no.

��W z�ym humorze, Andrew? � zachichota�. � Troch� niesw�j?

Tego ju� by�o za wiele. Ender zakr�ci� si� na krze�le i odwr�ci� od terminala. Studiowa� uproszczony model sieci ansibli, pr�buj�c zrozumie�, gdzie w tym spl�tanym labiryncie mo�e si� ukrywa� dusza Jane. Teraz patrzy� na Mira nieruchomo, a� ten umilk�.

��Czy ja ci to robi�em? � spyta� Ender. Miro by� raczej gniewny ni� speszony.

��Mo�e tego potrzebowa�em � odpar�. � Pomy�la�e� o tym? Byli�cie tacy dyskretni, wszyscy. Pozw�lmy Mirowi zachowa� godno��. Niech duma nad sob�, a� zwariuje. Po prostu nie m�wmy o tym, co go spotka�o. Czy nie przysz�o wam do g�owy, �e potrzebuj� kogo�, kto by si� ze mn� po�mia�?

��A nie przysz�o ci do g�owy, �e ja tego nie potrzebuj�?

Miro za�mia� si� znowu, ale z pewnym op�nieniem, �agodniej.

��Trafiony � pochwali�. � Traktowa�e� mnie tak, jak sam chcia�by� by� traktowany, a teraz ja ci� traktuj� tak, jak chcia�bym, �eby mnie traktowano. Podajemy sobie nawzajem w�asne leki.

��Twoja matka i ja wci�� jeste�my ma��e�stwem � przypomnia� Ender.

��Co� ci powiem. Wys�uchaj m�dro�ci mojego dwudziestoletniego, mniej wi�cej, �ycia. B�dzie ci �atwiej, je�li zaczniesz si� godzi� z tym, �e ona nigdy nie wr�ci. Ju� na zawsze jest poza twoim zasi�giem.

��Quanda jest poza zasi�giem. Novinha nie.

��Jest z Dzie�mi Umys�u Chrystusa. To przecie� zakon, Andrew.

��Niezupe�nie. To obrz�dek zakonny, przyjmuj�cy wy��cznie pary ma��e�skie. Nie mo�e do nich nale�e� beze mnie.

��No w�a�nie. Odzyskasz j�, gdy tylko przy��czysz si� do Filhos. Wyobra�am sobie, jakim b�dziesz Dom Cristao.

Ender nie m�g� powstrzyma� si� od �miechu.

��Spa� w osobnych ��kach. Modli� si� bez przerwy. Nigdy si� nie dotyka�.

��Je�li to jest ma��e�stwo, Andrew, to Quanda i ja te� nim jeste�my.

��To jest ma��e�stwo, Miro. Poniewa� pary u Filhos da Mente de Cristo pracuj� razem, razem prowadz� zaj�cia.

��Wi�c my te� jeste�my ma��e�stwem � zauwa�y� Miro. � Ty i ja. Bo razem pr�bujemy ratowa� Jane.

��Przyjaci�mi � poprawi� Ender. � Jeste�my tylko przyjaci�mi.

��Bardziej rywalami. Jane trzyma nas na smyczy jak kochank�w. S�owa Mira przypomina�y oskar�enia Novinhy.

��Trudno nas uzna� za kochank�w � odpowiedzia�. � Jane nie jest cz�owiekiem. Nie ma nawet cia�a.

��Dziwna logika. Przecie� sam m�wi�e�, �e ty i mama mo�ecie by� ma��e�stwem, nawet si� nie dotykaj�c.

Enderowi nie spodoba�a si� ta analogia. Wyda�a si� nazbyt prawdziwa. Czy s�usznie Novinha przez tyle lat by�a zazdrosna o Jane?

��Praktycznie rzecz bior�c, ona �yje w naszych g�owach � uzna� Miro. � A to miejsce, gdzie �ona nigdy nie dotrze.

��Zawsze my�la�em, �e twoja matka jest zazdrosna o Jane, bo te� chcia�aby mie� kogo� tak bliskiego.

��Bobagem. Lixo � rzuci� Miro. Nonsens. Bzdura. � By�a zazdrosna o Jane, bo bardzo chcia�a by� bliska tobie. I nie potrafi�a.

��Nie ona. Zawsze by�a� zamkni�ta w sobie. Zdarza�o si�, �e byli�my sobie bardzo bliscy, ale zawsze wraca�a do swojej pracy.

��Tak jak ty wraca�e� do Jane.

��Ona ci to powiedzia�a?

��Nie dos�ownie. Ale rozmawia�e� z ni� i nagle milk�e�. Dobrze subwokalizujesz, ale wida� lekkie ruchy szcz�ki, a oczy i wargi reaguj� na to, co m�wi ci Jane. Ona na to patrzy�a. Zrywa�e� wi� odchodz�c gdzie�.

��Nie to nas rozdzieli�o � szepn�� Ender. � To �mier� Quima.

���mier� Quima by�a ostatni� kropl�. Gdyby nie Jane, gdyby mama naprawd� wierzy�a, �e nale�ysz do niej dusz� i sercem, po �mierci Quima zwr�ci�aby si� do ciebie, zamiast od ciebie odwraca�.

Miro powiedzia� g�o�no to, czego Ender najbardziej si� obawia�. �e to, co zasz�o, by�o jego win�. �e nie by� doskona�ym m�em. �e j� odtr�ci�. A co najgorsze, kiedy Miro sko�czy�, Ender wiedzia�, �e to prawda. Poczucie straty, ju� teraz niezno�ne, podwoi�o si� nagle, potroi�o, rozros�o niesko�czenie w jego duszy.

Poczu� na ramieniu d�o� Mira, ci�k� i niezr�czn�.

��B�g mi �wiadkiem, Andrew, nie chcia�em doprowadza� ci� do p�aczu.

��To si� zdarza.

��To nie tylko twoja wina. Ani Jane. Nie zapominaj, �e mama jest kompletn� wariatk�. Zawsze by�a.

��Wiele wycierpia�a w dzieci�stwie.

��Po kolei traci�a wszystkich, kt�rych kocha�a.

��A ja pozwoli�em jej uwierzy�, �e mnie te� straci�a.

��I co powiniene� zrobi�? Od��czy� Jane? Ju� raz to zrobi�e�, pami�tasz?

��R�nica polega na tym, �e teraz ma ciebie. Przez ca�y czas, kiedy ci� tu nie by�o, mog�em zostawi� Jane, bo mia�a ciebie. Mog�em rzadziej z ni� rozmawia�, poprosi�, �eby si� usun�a. Wybaczy�aby mi.

��Mo�e � przyzna� Miro. � Ale nie zrobi�e� tego.

��Bo nie chcia�em � stwierdzi� Ender. � Nie chcia�em jej zostawia�. Wierzy�em, �e mog� zachowa� star� przyja��, a jednak by� dobrym m�em swojej �ony.

��Nie chodzi�o tylko o Jane. By�a te� Valentine.

��Domy�lam si�. I co teraz? Mam wst�pi� do Filhos i czeka�, a� przyleci flota i rozwali nas wszystkich w kawa�ki?

��R�b to co ja � rzeki Miro.

��To znaczy?

��Nabierasz powietrza. Wypuszczasz je. Potem znowu. Ender zastanowi� si�.

��To bym potrafi�. Robi�em to, jak by�em jeszcze ca�kiem ma�y.

Jeszcze przez chwil� czu� d�o� Mira na ramieniu. Dlatego powinienem mie� w�asnego syna, pomy�la� Ender. �eby go wspiera�, kiedy jest ma�y, a potem wesprze� si� na nim, kiedy ja b�d� ju� stary. Ale nie mia�em dziecka z w�asnego nasienia. Jestem jak kiedy� Marcao, pierwszy m�� Novinhy. Otoczony tymi dzie�mi i �wiadomy, �e nie s� moje. R�ni mnie to, �e Miro jest dla mnie przyjacielem, nie wrogiem. A to ju� co�. Mo�e i by�em z�ym m�em, ale wci�� potrafi� zdoby� i utrzyma� przyjaciela.

��Przesta�cie rozczula� si� nad sob� i wracajcie do pracy.

To Jane odezwa�a si� w uchu. Czeka�a do�� d�ugo, nim przem�wi�a, niemal do��, by by� got�w na jej kpiny. Niemal, ale nie ca�kiem, dlatego rozgniewa�y go te s�owa. Rozgniewa�o, �e przez ca�y czas s�ucha i patrzy.

��Teraz jeste� w�ciek�y � poinformowa�a.

Nie wiesz, co czuj�, pomy�la� Ender. Nie mo�esz wiedzie�. Bo nie jeste� cz�owiekiem.

��My�lisz, �e nie wiem, co czujesz � o�wiadczy�a Jane. Przez chwil� walczy� z zawrotem g�owy, gdy� przez t� chwil� zdawa�o mu si�, �e Jane s�ucha czego� daleko g��bszego ni� rozmowa.

��Ale ja te� raz ci� utraci�am.

��Wr�ci�em � subwokalizowa� Ender.

��Nigdy do ko�ca � odpar�a. � Nigdy tak jak przedtem. Dlatego zbierz par� tych g�upich �ez �alu nad sob� ze swoich policzk�w i uznaj je za moje. �eby wyr�wna� rachunki.

��Sam nie wiem, po co si� m�cz�, pr�buj�c ratowa� ci �ycie � stwierdzi� Ender bezg�o�nie.

��Ja te� nie. M�wi�am przecie�, �e to strata czasu.

Ender wr�ci� do terminala. Miro zosta� przy nim, studiuj�c symulacj� sieci ansibli na ekranie. Ender nie mia� poj�cia, co Jane m�wi do Mira� ale by� pewien, �e co� m�wi. Ju� dawno si� domy�li�, �e mo�e prowadzi� wiele rozm�w r�wnocze�nie. Nic na to nie poradzi: troch� go denerwowa�o, �e Jane jest Mirowi dok�adnie tak bliska, jak jemu.

Czy to mo�liwe, my�la�, by jedna osoba kocha�a drug�, nie pr�buj�c jej posiada�? Czy te� jest to tak g��boko zakodowane w naszych genach, �e nigdy tego nie usuniemy? Terytorialno��. Moja �ona. M�j przyjaciel. Moja kochanka. Moja irytuj�ca i bezczelna komputerowa osobowo��, kt�r� nied�ugo skasuj� z powodu wp� ob��kanej dziewczyny, geniusza z psychoz� natr�ctw na planecie, o kt�rej w �yciu nie s�ysza�em� i jak zdo�am �y� bez Jane, kiedy odejdzie?

Ender powi�kszy� schemat. Bardziej, jeszcze bardziej, a� ekran ukazywa� tylko kilka parsek�w w ka�d� stron�. Teraz widzia� model niewielkiego fragmentu sieci � linie p� tuzina filotycznych promieni w g��bokiej przestrzeni. Nie wygl�da�y ju� jak z�o�ona, ciasno spleciona tkanina, a raczej jak przypadkowe linie mijaj�ce si� o miliony kilometr�w.

��Nie dotykaj� si� � szepn�� Miro.

Rzeczywi�cie nie. Ender nigdy sobie tego nie u�wiadamia�. W jego wyobra�ni galaktyka by�a p�aska, taka, jak� pokazywa�y gwiezdne mapy, przekr�j poziomy tej cz�ci spiralnego ramienia, gdzie z Ziemi rozprzestrzenili si� ludzie. Ale galaktyka nie jest p�aska. �adne dwie gwiazdy nie le�a�y dok�adnie w tej samej p�aszczy�nie co dowolne dwie inne. Promienie filotyczne ��cz�ce kosmoloty, planety i satelity bieg�y po liniach idealnie prostych, od ansibla do ansibla. Na p�askiej mapie zdawa�y si� przecina�, ale na tr�jwymiarowym zbli�eniu komputerowego ekranu by�o jasne, �e nawet si� nie stykaj�.

��Jak ona mo�e w tym �y�? � mrukn�� Ender. � Jak mo�e istnie� w czym� takim, je�li pr�cz punkt�w ko�cowych nie ma �adnych po��cze� mi�dzy tymi liniami?

��W takim razie� mo�e nie w tym istnieje? Mo�e �yje w sumie program�w komputerowych wszystkich terminali?

��A wtedy mog�aby zarchiwizowa� si� na wszystkich dost�pnych komputerach i�

��I nic. Nigdy nie odtworzy�aby si� z powrotem, bo do ansibli wykorzystaliby tylko czyste komputery.

��To nie potrwa wiecznie � uzna� Ender. � Komputery na r�nych planetach musz� ze sob� rozmawia�. To wa�ne. Kongres szybko si� przekona, �e nie istnieje tylu ludzi, �eby przez rok wpisa� r�cznie t� liczb� informacji, jak� komputery przesy�aj� ansiblem co godzin�.

��Czyli ma si� ukry�? Przeczeka�? I w�lizn�� z powrotem za pi�� albo dziesi�� lat, kiedy trafi si� okazja?

��Je�li tym w�a�nie jest� zbiorem program�w.

��Na pewno jest w niej co� wi�cej � stwierdzi� Miro.

��Dlaczego?

��Bo gdyby by�a tylko zbiorem program�w, nawet samopisz�cych si� i samopoprawiaj�cych, to musia�by stworzy� j� jaki� programista albo grupa programist�w. W takim przypadku realizuje tylko procedury, jakie wmuszono w ni� na samym pocz�tku. Nie ma wolnej woli. Jest marionetk�. Nie osob�.

��No c�, skoro ju� o tym mowa� � westchn�� Ender. � Mo�e zbyt w�sko definiujesz woln� wol�. Czy istoty ludzkie nie s� podobne? Zaprogramowane przez swoje geny i �rodowisko?

��Nie � zaprzeczy� Miro.

��Wi�c przez co?

��Nasze filotyczne zwi�zki dowodz�, �e to nieprawda. Poniewa� mo�emy ��czy� si� z sob� aktem woli, do czego nie jest zdolna �adna inna forma �ycia na Ziemi. Posiadamy co�, jeste�my czym�, co nie zosta�o spowodowane niczym innym.

��Co to takiego? Dusza?

��Nawet nie dusza. Ksi�a twierdz�, �e B�g stworzy� nasze dusze, a to oddaje nas we w�adz� kolejnego lalkarza. Je�li B�g stworzy� nam wol�, to jest odpowiedzialny za ka�dy nasz wyb�r. B�g, nasze geny, �rodowisko albo jaki� durny programista, wklepuj�cy kod na staro�ytnym terminalu� wolna wola w �aden spos�b nie mog�aby zaistnie�, gdyby�my sami, jako indywidua, byli skutkiem jakiej� zewn�trznej przyczyny.

��Zatem� O ile pami�tam, oficjalna odpowied� filozofii stwierdza, �e wolna wola nie istnieje. Jedynie iluzja wolnej woli, poniewa� przyczyny naszego zachowania s� tak z�o�one, �e nie potrafimy ich rozszyfrowa�. Je�li masz jeden rz�d kostek domina, kt�re przewracaj� si� kolejno, zawsze mo�esz powiedzie�: to domino upad�o, bo tamto je popchn�o. Ale kiedy masz niesko�czon� liczb� kostek, kt�re mo�na prze�ledzi� w niesko�czonej liczbie kierunk�w, nie odgadniesz, gdzie zacz�� si� �a�cuch przyczynowo-skutkowy. Dlatego my�lisz: to domino upad�o, poniewa� tego chcia�o.

��Bobagem � mrukn�� Miro.

��Przyznaj�, �e taka filozofia nie ma praktycznej warto�ci � stwierdzi� Ender. � Valentine t�umaczy�a mi to w ten spos�b: nawet je�li wolna wola nie istnieje, aby �y� razem w spo�ecze�stwie, musimy traktowa� si� nawzajem tak, jakby�my j� posiadali. Inaczej, kiedy kto� pope�ni co� strasznego, nie mo�na go ukara�. Poniewa� to nie jego wina, to geny, �rodowisko albo B�g go do tego zmusili. A kiedy kto� zrobi co� dobrego, nie mo�emy go uhonorowa�, bo on te� jest marionetk�. Skoro uznasz, �e wszyscy dooko�a s� marionetkami, po co w og�le z nimi rozmawia�? Po co planowa� cokolwiek, tworzy� cokolwiek, pragn��, marzy�, je�li to tylko scenariusz wbudowany przez lalkarza.

��Rozpacz.

��Dlatego uznajemy nas samych i wszystkich dooko�a za istoty rozumne. Traktujemy ka�dego tak, jakby by� �wiadomy swoich dzia�a�, a nie pope�nia� je, poniewa� kto� go popycha. Karzemy przest�pc�w. Nagradzamy altruist�w. Wsp�lnie planujemy i budujemy. Sk�adamy obietnice i oczekujemy ich dotrzymania. Wolny wyb�r to tylko idea, ale kiedy ka�dy uwierzy, �e ludzkie dzia�ania s� jego rezultatem, kiedy zgodnie z t� wiar� przyjmuje odpowiedzialno��, wynikiem jest cywilizacja.

��Wolna wola to tylko wymys��

��Tak t�umaczy�a to Valentine. To znaczy, je�li nie ma wolnej woli. Nie jestem pewien, czy w to wierzy. Moim zdaniem uwa�a, �e je�li jest cywilizowana, musi wierzy� w ten wymys�, a zatem absolutnie szczerze wierzy w woln� wol� i uwa�a, �e ca�a ta teoria to bzdura� Ale wierzy�aby w to nawet, gdyby to by�a prawda� Czyli niczego na pewno nie wiadomo.

Ender roze�mia� si�, poniewa� Valentine si� �mia�a, kiedy wiele lat temu m�wi�a mu to po raz pierwszy. Byli wtedy prawie dzie�mi; on pisa� wtedy Hegemona i usi�owa� zrozumie�, czemu jego brat Peter dokona� tych wszystkich strasznych rzeczy, jakich dokona�.

��To nie jest zabawne � stwierdzi� Miro.

��Wydawa�o mi si�, �e jest � odpar� Ender.

��Albo jeste�my wolni, albo nie � o�wiadczy� Miro. � Albo wolna wola istnieje, albo nie istnieje.

��Rzecz w tym, �e musimy w ni� wierzy�, by �y� jak istoty cywilizowane.

��Wcale nie � zaprotestowa� Miro. � Bo je�li to nieprawda, po co w og�le mamy si� stara�, �eby �y� jak istoty cywilizowane?

��Poniewa� wtedy gatunek ma wi�ksz� szans� na przetrwanie. Poniewa� nasze geny wymagaj�, by�my wierzyli w woln� wol�, �eby zwi�kszy� zdolno�� przekazywania tych gen�w kolejnym pokoleniom. Poniewa� ka�dy, kto nie wierzy, zaczyna dzia�a� w spos�b bezproduktywny, aspo�eczny; i w rezultacie spo�ecze�stwo� stado� odepchnie go, a jego mo�liwo�ci reprodukcji zmalej�. Na przyk�ad trafi do wi�zienia i geny kieruj�ce jego niew�a�ciwym zachowaniem w ko�cu zanikn�.

��Zatem lalkarz wymaga, by�my uwierzyli, �e nie jeste�my marionetkami. Zmusza do wiary w woln� wol�.

��Tak przynajmniej t�umaczy�a mi Valentine.

��Ale naprawd� w to nie wierzy?

��Oczywi�cie �e nie. Geny jej nie pozwalaj�. Ender roze�mia� si� znowu. Ale Miro nie traktowa� tej sprawy lekko, jak filozoficznej zabawy. By� oburzony. Zacisn�� pi�ci i zamacha� r�kami gestem paralityka. Jego d�o� wyl�dowa�a po�rodku ekranu. Rzuci�a cie�, stworzy�a przestrze�, gdzie nie by�o wida� filotycznych promieni. Prawdziwa pustka. Tyle �e teraz Ender widzia� fruwaj�ce tam drobinki kurzu, odbijaj�ce �wiat�o z okna i otwartych drzwi. W szczeg�lno�ci jedn� wyj�tkowo du��, jakby kr�tki w�os albo w��kienko bawe�ny, unosz�cy si� w miejscu, gdzie jeszcze przed chwil� by�y tylko promienie filot.

��Uspok�j si� � powiedzia� Ender.

��Nie! � krzykn�� Miro. � M�j lalkarz doprowadza mnie do furii!

��Zamknij si� i pos�uchaj mnie.

��Mam ju� do�� s�uchania ciebie! A jednak umilk� i s�ucha�.

��Uwa�am, �e masz racj� � powiedzia� Ender. � Uwa�am, �e jeste�my wolni i nie wierz�, �e to tylko iluzja, w kt�r� wierzymy, bo zwi�ksza szans� przetrwania. Uwa�am, �e jeste�my wolni, poniewa� nie jeste�my tylko tym cia�em, realizuj�cym genetyczny program. I nie jeste�my jak�� dusz�, kt�r� B�g stworzy� z niczego. Jeste�my wolni, poniewa� istnieli�my zawsze. Od samego pocz�tku czasu, ale czas nie ma pocz�tku, wi�c istniejemy stale. Nic nas nie spowodowa�o. Nic nas nie stworzy�o. Po prostu jeste�my i zawsze byli�my.

��Filoty? � domy�li� si� Miro.

��Mo�e � mrukn�� Ender. � Jak ta drobinka kurzu w ekranie.

��Gdzie?

Oczywi�cie, teraz by�a niewidoczna, poniewa� holograficzny obraz wype�nia� ca�� przestrze� nad terminalem. Ender w�o�y� tam r�k� i cie� pad� w g�r�. Przesuwa� d�o�, a� ods�oni� jasn� drobink�, kt�r� widzia� poprzednio. A mo�e nie t� sam�. Mo�e to by�a inna, ale to bez znaczenia.

��Nasze cia�a, �wiat wok� nas, s� jak ten hologram. Rzeczywiste, ale nie ukazuj� prawdziwej przyczyny rzeczy. To jedyne, czego nie mo�emy by� pewni, patrz�c tylko na ekran wszech�wiata: dlaczego co� si� zdarza. Ale poza tym wszystkim, wewn�trz tego� gdyby�my mogli tam zajrze� znale�liby�my prawdziw� przyczyn�: filoty, kt�re zawsze istnia�y i robi� to, co zechc�.

��Nic nie istnia�o od zawsze � zauwa�y� Miro.

��Kto tak powiedzia�? Teoretyczny pocz�tek wszech�wiata to tylko pocz�tek obecnego porz�dku� tego hologramu, wszystkiego, co wed�ug nas istnieje. Ale kto mo�e stwierdzi�, �e filoty, dzia�aj�ce wed�ug praw natury powsta�ych w tamtej chwili, nie istnia�y r�wnie� przedtem? A kiedy ca�y wszech�wiat na nowo zapadnie si� w siebie, kto powie czy filoty nie uwolni� si� po prostu od praw, kt�rym teraz podlegaj�, i nie powr�c��

��Do czego?

��Do chaosu. Ciemno�ci. Nieporz�dku. Do tego, czym by�y, zanim ten wszech�wiat zebra� je razem. Dlaczego nie mog�� my nie mo�emy� istnie� od zawsze i na zawsze?

��W takim razie, gdzie by�em mi�dzy pocz�tkiem wszech�wiata a dniem swoich urodzin? � spyta� Miro.

��Nie mam poj�cia � odpar� Ender. � Wymy�lam to wszystko na poczekaniu.

��I sk�d si� wzi�a Jane? Czy jej filota p�ywa�a sobie gdzie�, a potem nagle opanowa�a seri� program�w komputerowych i sta�a si� osob�?

��Mo�e.

��A nawet gdyby istnia� jaki� naturalny system, kt�ry przydziela filoty ka�demu organizmowi, jaki rodzi si�, wykluwa czy kie�kuje� W jaki spos�b ten naturalny system m�g�by stworzy� Jane? Ona si� nie urodzi�a.

Jane, naturalnie, s�ucha�a przez ca�y czas. A teraz przem�wi�a.

��Mo�e to wcale nie nast�pi�o � powiedzia�a. � Mo�e nie mam w�asnej filoty. Mo�e wcale nie jestem �ywa.

��Nie � odpar� Miro.

��Mo�e � mrukn�� Ender.

��A wtedy nie mog� umrze�. Kiedy mnie wy��cz�, to tak, jakby skomplikowany program przesta� dzia�a�.

��Mo�e � powt�rzy� Ender.

��Nie � stwierdzi� Miro. � Wy��czenie ci� to morderstwo.

��Mo�e robi� to, co robi�, bo tak jestem zaprogramowana, chocia� nie zdaj� sobie z tego sprawy. Tylko my�l�, �e jestem wolna.

��M�wili�my ju� o tym � przypomnia� Ender.

��Mo�e w moim przypadku to prawda, nawet je�li nie w waszym.

��A mo�e nie. Ale sprawdza�a� chyba sw�j kod?

��Milion razy � przytakn�a Jane. � Przejrza�am go dok�adnie.

��Znalaz�a� co�, co dawa�oby ci iluzj� wolnej woli?

��Nie. Ale u ludzi te� nie znale�li�cie genu wolnej woli.

��Bo go nie ma � wtr�ci� Miro. � To tak, jak m�wi� Andrew. Nasze j�dro, sama nasza istota, to filota wpleciona w biliony innych, tworz�cych atomy, moleku�y i kom�rki naszych organizm�w. I ty te� jeste� filota, jak my.

��Ma�o prawdopodobne � odpar�a Jane. Na ekranie pojawi�a si� jej twarz, mroczne oblicze z filotycznymi promieniami przebijaj�cymi g�ow�.

��Nie przyjmujemy zak�ad�w � zauwa�y� Ender. � Nic, co si� wydarza, nie jest prawdopodobne, dop�ki nie zaistnieje. Wtedy jest pewne. Ty istniejesz.

��Czymkolwiek jest to, czym jestem.

��W tej chwili wierzymy, �e jeste� samodzieln� ja�ni�, poniewa� obserwowali�my, jak dzia�asz w spos�b, kt�ry nauczyli�my si� ��czy� z woln� wol�. Mamy dok�adnie tyle dowod�w, �e jeste� woln� �wiadomo�ci�, co na to, �e sami jeste�my wolnymi �wiadomo�ciami. Gdyby si� okaza�o, �e nie jeste�, musieliby�my zakwestionowa� w�asn� wolno��. Uznajemy hipotez�, �e nasza indywidualna to�samo�� to, co sprawia, �e jeste�my sob�� to filota w j�drze naszego w��kna. Je�li mamy racj�, mo�emy rozs�dnie przyj��, �e i ty ni� jeste�. A w takim przypadku musimy wykry�, gdzie si� znajduje. Jak wiesz, nie�atwo znale�� filot�. Nigdy si� jeszcze nie uda�o. Przypuszczamy tylko, �e one istniej�, poniewa� widzieli�my dowody dzia�ania filotycznego promienia. Zachowuje si� tak, jakby mia� dwa ko�ce konkretnie po�o�one w przestrzeni. Nie wiemy, gdzie ty jeste� ani z czym jeste� po��czona.

��Je�li jest podobna do nas, do ludzi � doda� Miro � jej ��cza mog� si� przenosi� i dzieli�. Jak ten t�um wok� Grega. Pyta�em go, co wtedy odczuwa�. Mia� wra�enie, �e ci ludzie s� cz�ciami jego cia�a. A kiedy zostawili go i odeszli, wydawa�o mu si�, �e dozna� amputacji. S�dz�, �e ci ludzie naprawd� po��czyli si� z nim na chwil�, naprawd� nad nimi panowa�, przynajmniej cz�ciowo. Byli elementami jego ja�ni. Mo�e z Jane jest tak samo. Wszystkie te programy splataj� si� z ni�, a ona z tym, kto jest jej szczeg�lnie bliski. Mo�e z tob�. Albo ze mn�. Albo z oboma po trochu.

��Ale gdzie jej szuka�? � nie ust�powa� Ender. � Je�li naprawd� posiada swoj� filot� nie, je�li jest filot�� to musi mie� swoje po�o�enie. Gdyby�my je znale�li, potrafiliby�my mo�e zachowa� jej po��czenia po odci�ciu wszystkich komputer�w. Ocaliliby�my j� od �mierci.

��Nie wiem � westchn�� Miro. � Ona mo�e by� gdziekolwiek.

Wskaza� na ekran. Gdziekolwiek w przestrzeni, chcia� powiedzie�. Gdziekolwiek we wszech�wiecie. A na ekranie tkwi�a g�owa Jane przecinana filotycznymi promieniami.

���eby wykry�, gdzie si� znajduje, musimy doj��, gdzie i jak si� zacz�a � stwierdzi� Ender. � Skoro jest filot�, jest jako�, gdzie� po��czona.

��Detektyw id�cy �ladem sprzed trzech tysi�cy lat � zakpi�a Jane. � Zabawnie b�dzie przygl�da� si�, jak zajmujesz si� tym przez najbli�sze dwa miesi�ce.

Ender zignorowa� j�.

��A je�li mamy si� tym zaj��, musimy przede wszystkim ustali�, jak dzia�aj� filoty.

��Grego jest fizykiem � wtr�ci� Miro.

��Pracuje nad lotami szybszymi ni� �wiat�o � przypomnia�a Jane.

��Nad tym te� mo�e popracowa� � odpar� Miro.

��Nie chc�, �eby marnowa� czas na badania, kt�re skazane s� na pora�k�.

��Jane, czy ty w og�le chcesz prze�y�? � zirytowa� si� Ender.

��I tak nie zdo�am, wi�c po co traci� czas?

��Ona chce zosta� m�czennic� � uzna� Miro.

��Wcale nie. Jestem realistk�.

��Jeste� g�upia � orzek� Ender. � Grego nie stworzy teorii lot�w szybszych ni� �wiat�o zwyczajnie siedz�c tam i my�l�c o fizyce fal, �wiat�a czy jeszcze czego� innego. Gdyby to by�o mo�liwe, ju� trzy tysi�ce lat temu lataliby�my szybciej ni� �wiat�o. Setki fizyk�w zastanawia�o si� nad tym, kiedy pierwszy raz wykryto filoty i Zasad� Natychmiastowo�ci Parka. Je�li Gregowi si� uda, to dzi�ki przeb�yskowi intuicji, jakiemu� absurdalnemu skojarzeniu. A nie osi�gnie tego, skupiaj�c si� na jednym ci�gu my�lowym.

��Wiem � zgodzi�a si� Jane.

��Wiem, �e wiesz. Sama m�wi�a�, �e w�a�nie z tego powodu wprowadzasz w spraw� tych ludzi z Drogi. �eby my�leli nieprofesjonalnie, intuicyjnie.

��Po prostu nie chc� marnowa� czasu.

��Po prostu nie chcesz rozbudza� w sobie nadziei. Nie chcesz przyzna�, �e istnieje szansa ratunku, poniewa� wtedy zaczniesz ba� si� �mierci.

��Ju� boj� si� �mierci.

��Ju� my�lisz o sobie jak o martwej � poprawi� j� Ender. � To wielka r�nica.

��Wiem � szepn�� Miro.

��Zatem, kochana Jane, nie obchodzi mnie, czy zechcesz przyzna�, �e istnieje dla ciebie szansa ratunku. B�dziemy nad tym pracowa�. Poprosimy Grega, �eby o tym pomy�la�. A przy okazji, powt�rzysz ca�� nasz� rozmow� tym ludziom z Drogi�

��Han Fei-tzu i Si Wang-mu.

��W�a�nie im. Bo oni te� mog� si� nad tym zastanowi�.

��Nie � powiedzia�a Jane.

��Tak.

��Zanim umr�, chc� zobaczy� rozwi�zanie rzeczywistych problem�w� Chc� uratowa� Lusitani�, uwolni� bogos�ysz�cych z Drogi, poskromi� albo zniszczy� descolad�. I nie pozwol�, �eby�cie op�niali to prac� nad nierealnym projektem ocalenia mi �ycia.

��Nie jeste� Bogiem. I tak nie wiesz, jak rozwi�za� te problemy, a zatem nie wiesz, w jaki spos�b uda si� je rozwi�za�. Czyli nie masz poj�cia czy poszukiwanie twojej istoty w celu ratowania ciebie pomo�e czy zaszkodzi tamtym studiom. A ju� na pewno nie mo�esz wiedzie�, czy koncentrowanie si� na tamtych sprawach doprowadzi do ich rozwi�zania cho� odrobin� szybciej, ni� gdyby�my wszyscy pojechali dzi� na piknik i do wieczora grali w tenisa.

��Co to jest tenis, do diab�a? � nie wytrzyma� Miro.

Lecz Ender i Jane milczeli, patrz�c na siebie gniewnie. A raczej Ender patrzy� gniewnie na obraz Jane na ekranie, a obraz odpowiada� mu tym samym.

��Nie wiesz, czy masz racj� � stwierdzi�a wreszcie Jane.

��A ty nie wiesz, czy si� myl� � odpar� Ender.

��To moje �ycie.

��Akurat. Jeste� cz�ci� mnie, i Mira r�wnie�. Jeste� zwi�zana z ca�� przysz�o�ci� ludzko�ci. Pequeninos i kr�lowej kopca te�, nawiasem m�wi�c. Co mi przypomina� kiedy przeka�esz Hanowi-jak-mu-tam i Si Wang-nie-pami�tam�

��Mu.

����eby zaj�li si� tymi filotami, ja porozmawiam z kr�low� kopca. Chyba nie poruszali�my jeszcze twojego tematu. Skoro ma filotyczny kontakt ze wszystkimi robotnicami, na pewno wi�cej od nas wie o filotach.

��Nie powiedzia�am, �e wci�gn� Ha� Fei-tzu i Si Wang-mu do waszego g�upiego projektu �Ratujmy Jane�.

��Ale zrobisz to.

��Niby czemu?

��Bo Miro i ja ci� kochamy, potrzebujemy ci� i nie masz prawa nam umiera�, przynajmniej nie pr�buj�c prze�y�.

��Nie mog� pozwoli�, �eby kierowa�y mn� takie argumenty.

��Owszem, mo�esz � oznajmi� Miro. � Gdyby nie takie argumenty, ju� dawno pope�ni�bym samob�jstwo.

��Ja nie zabij� si� sama.

��To w�a�nie zrobisz, je�eli nie pomo�esz nam ci� ratowa� � rzek� Ender.

Twarz Jane znikn�a z ekranu nad terminalem.

��Ucieczka ci nie pomo�e � zawo�a� Ender.

��Dajcie mi spok�j � odpowiedzia�a. � Musz� si� chwil� zastanowi�.

��Nie martw si� Miro. Zrobi to.

��Zgadza si�, zrobi� � odpowiedzia�a Jane.

��Ju� wr�ci�a�?

��Ja� my�l� bardzo szybko.

��Ty sama te� si� tym zajmiesz?

��Uznaj� to za sw�j czwarty projekt. W�a�nie przekazuj� wszystkie dane do Ha� Fei-tzu i Si Wang-mu.

��To na pokaz � zauwa�y� Ender. � Potrafi prowadzi� dwie rozmowy r�wnocze�nie i lubi si� tym chwali�, �eby�my czuli si� gorsi.

��Jeste�cie gorsi � stwierdzi�a Jane.

��Ja jestem g�odny � wyzna� Ender. � I spragniony.

��Lunch � zaproponowa� Miro.

��Teraz ty si� przechwalasz � zauwa�y�a Jane. � Robisz pokaz z funkcji cielesnych.

��Od�ywianie. Oddychanie. Wydalanie. Mo�emy robi� to, czego ty nie potrafisz.

��Innymi s�owy, my�lenie wam nie idzie, ale przynajmniej mo�ecie je��, oddycha� i sp�ywa� potem.

��Zgadza si� � potwierdzi� Miro.

Wyj�� chleb i ser, a Ender nala� zimnej wody. Jedli niespiesznie. Prosty posi�ek, ale smakowa� im i nasyci�.

��Prosisz mnie, �ebym wam pomog�a w buncie przeciw bogom?

Wang-mu czeka�a pochylona nisko przed swoj� pani�� swoj� by�� pani�. Milcza�a. Zachowa�a w sercu s�owa, kt�re chcia�aby wypowiedzie�: Nie, pani moja; prosz� ci� o pomoc w walce ze straszliw� niewol� bogos�ysz�cych, sp�tanych przez Kongres. Nie, pani moja; prosz�, by� pami�ta�a o obowi�zkach wobec ojca, kt�rych nawet bogos�ysz�cy nie mo�e zlekcewa�y�, je�li ceni prawo��. Nie, pani moja; prosz� ci� o pomoc w ocaleniu dobrych, niewinnych ludzi, pequeninos, przed ksenocydem.

Ale Wang-mu milcza�a, gdy� by�a to jedna z pierwszych lekcji, jak� odebra�a od mistrza Hana. Kiedy posiadasz m�dro��, a druga osoba wie, �e jej potrzebuje, podziel si� z rado�ci�. Ale kiedy jeszcze nie wie, �e potrzebuje twej m�dro�ci, zatrzymaj j� dla siebie. Jedzenie budzi zachwyt tylko cz�owieka g�odnego. Qing-jao nie czu�a g�odu m�dro�ci Wang-mu. Nigdy nie poczuje. Dlatego Wang-mu mog�a jej ofiarowa� jedynie milczenie. Mog�a tylko wierzy�, �e Qing-jao znajdzie w�asn� �cie�k� do w�a�ciwego pos�usze�stwa, wsp�czucia, i do walki o wolno��.

Ka�dy pretekst jest dobry, byle tylko b�yskotliwy umys� Qing-jao zacz�� pracowa� dla s�usznej sprawy, Wang-mu nigdy jeszcze nie czu�a si� tak bezu�yteczna jak teraz, gdy patrzy�a jak mistrz Ha� zmaga si� z problemami zadanymi przez Jane. Aby my�le� nad lotami szybszymi ni� �wiat�o, studiowa� fizyk�. Jak Wang-mu mia�a mu pomaga�, kiedy uczy�a si� dopiero geometrii? Aby my�le� nad wirusem descolady, studiowa� mikrobiologi�. I do czego mog�a si� przyda�, skoro poznawa�a dopiero pocz�tki gaialogii i ewolucji? Jak mog�a cokolwiek pom�c, gdy kontemplowa� natur� Jane? By�a dzieckiem prostych robotnik�w i w r�kach, nie w umy�le, tkwi�a jej przysz�o��. Filozofia tak dalece przewy�sza�a jej mo�liwo�ci, jak niebo przewy�sza ziemi�.

��Ale niebo tylko wydaje si� odleg�e � odpowiada� mistrz Ha�, kiedy mu o tym m�wi�a. � Naprawd� istnieje wok� ciebie. Wdychasz je i wydychasz, nawet kiedy pracujesz z r�kami w b�ocie. To jest prawdziwa filozofia.

Ale ona zrozumia�a tyle, �e mistrz Ha� jest dla niej dobry i chce, �eby poczu�a si� lepiej.

Za to Qing-jao nie by�aby bezu�yteczna. Dlatego Wang-mu poda�a jej kartk� z nazwami projekt�w badawczych i zestawem hase�.

��Czy ojciec wie, �e mi to przynios�a�?

Wang-mu nie odpowiedzia�a. W rzeczywisto�ci mistrz Ha� sam to sugerowa�. Uzna�a jednak, �e na tym etapie lepiej, by Qing-jao nie wiedzia�a, �e przysz�a do niej jako emisariusz ojca.

Qing-jao zrozumia�a to milczenie tak, jak oczekiwa�a Wang-mu: �e by�a sekretna druhna przychodzi do niej w tajemnicy, by na w�asn� r�k� szuka� pomocy.

��Gdyby ojciec mnie poprosi�, zgodzi�abym si�, gdy� jest to m�j obowi�zek jako c�rki.

Wang-mu wiedzia�a jednak, �e Qing-jao nie s�ucha ju� ojca. Mog�a m�wi�, �e by�aby pos�uszna. Nie znios�aby tak straszliwego konfliktu. Wiedz�c, �e ojciec wymaga niepos�usze�stwa wobec bog�w, pad�aby raczej na pod�og� i przez ca�y dzie� �ledzi�a s�oje w deskach.

��Tobie nic nie jestem winna � rzek�a Qing-jao. � By�a� k�amliw�, nielojaln� s�u��c�. Nigdy jeszcze nie istnia�a bardziej niegodziwa i bezwarto�ciowa sekretna druhna. Dla mnie twoja obecno�� w tym domu jest jak obecno�� �uk�w gnojnik�w na jadalnym stole. I znowu Wang-mu powstrzyma�a sw�j j�zyk. Ale te� nie pok�oni�a si� ni�ej. Na pocz�tku rozmowy przyj�a poz� pokornej s�ugi, ale nie b�dzie si� przecie� p�aszczy� jak skruszona grzesznica. Nawet najni�si z nas maj� swoj� godno��, panienko Qing-jao. A ja dobrze wiem, �e nie zrobi�am ci �adnej krzywdy, �e jestem ci bardziej wierna, ni� ty sama sobie.

Qing-jao odwr�ci�a si� i wpisa�a pierwsz� nazw� projektu: ROZKLEJANIE, co by�o dos�ownym t�umaczeniem descolady.

��To i tak nonsens � o�wiadczy�a, gdy tylko rzuci�a okiem na przes�ane z Lusitanii dokumenty i wykresy. � Trudno uwierzy�, �e kto� decyduje si� na zdrad�, jak� s� kontakty z Lusitani�, tylko po to, �eby odebra� takie bzdury. Z punktu widzenia nauki to niemo�liwe. �aden system biologiczny nie m�g� wykszta�ci� pojedynczego wirusa tak z�o�onego, �eby zawiera� w sobie kody genetyczne wszystkich innych gatunk�w planety. Nie b�d� traci� czasu na czytanie tego.

��Dlaczego nie? � spyta�a Wang-mu. Teraz ju� mog�a si� odezwa�. Chocia� Qing-jao twierdzi�a, �e nie ma zamiaru dyskutowa� o tych materia�ach, w istocie dyskutowa�a. � Przecie� ewolucja wykszta�ci�a tylko jedn� ludzk� ras�.

��Ale na Ziemi �y�o z dziesi�� pokrewnych gatunk�w. Nie istnieje gatunek, kt�ry nie ma krewniak�w� Gdyby� nie by�a g�upi�, buntownicz� dziewczyn�, sama by� to zrozumia�a. Ewolucja nie mog�a stworzy� tak sk�pego systemu.

��W takim razie jak wyt�umaczysz te przes�ane z Lusitanii dokumenty?

��Sk�d wiesz, �e stamt�d pochodz�? Masz na to tylko s�owo tego programu. Mo�e on my�li, �e to ju� wszystko. A mo�e naukowcy tam s� bardzo marni, ma�o obowi�zkowi, i nie zebrali wszystkich mo�liwych informacji. W ca�ym tym raporcie nie ma nawet dwudziestu gatunk�w. I zobacz, s� po��czone w ca�kiem absurdalne pary. Niemo�liwe, �eby istnia�o ich tak ma�o.

��A je�li to prawda?

��Jak mo�e to by� prawda? Mieszka�cy Lusitanii od samego pocz�tku byli ograniczeni do male�kiej enklawy. Widzieli tylko tyle, ile pokaza�y im te �winioludy. Sk�d mog� mie� pewno��, �e �winioludy nie k�ami�?

Nazywasz ich �winioludami� Czy tak pr�bujesz siebie przekona�, pani, �e pomoc Kongresowi nie prowadzi do ksenocydu? Je�li nazwiesz ich zwierz�cym imieniem, czy to znaczy, �e mo�na ich pozabija�? Je�li oskar�ysz o k�amstwo, czy zas�uguj� na zag�ad�?

Ale Wang-mu nie powiedzia�a tego g�o�no. Jeszcze raz zada�a tylko to samo pytanie.

��A je�li to prawdziwy obraz form �ycia na Lusitanii i tego, jak dzia�a na nie descolada?

��Gdyby by� prawdziwy, musia�abym przeczyta� i przemy�le� te raporty. Wtedy mog�abym o nich powiedzie� co� sensownego. Ale nie s� prawdziwe. Jak daleko posun�a� si� w nauce, zanim mnie zdradzi�a�? Uczy�am ci� gaialogii?

��Tak, pani.

��Sama widzisz. Ewolucja to �rodek, dzi�ki kt�remu organizm planetarny reaguje na zmiany w swym �rodowisku. Je�li s�o�ce daje wi�cej ciep�a, formy �ycia na planecie dostosowuj� swoj� liczebno��, aby zr�wnowa�y� to i obni�y� temperatur�. Pami�tasz klasyczny eksperyment my�lowy z Planet� Stokrotek?

��Przecie� w tym eksperymencie na powierzchni planety wyst�powa� tylko jeden gatunek. Kiedy s�o�ce stawa�o si� zbyt gor�ce, ros�y bia�e stokrotki, by odbija� �wiat�o w kosmos. Kiedy styg�o, ros�y ciemne, by absorbowa� �wiat�o i zatrzymywa� ciep�o. � Wang-mu by�a dumna, �e tak dobrze zapami�ta�a Planet� Stokrotek.

��Nie nie nie � odpar�a Qing-jao. � Oczywi�cie, przeoczy�a� najwa�niejsze. Rzecz w tym, �e tam musia�y istnie� ciemne stokrotki nawet wtedy, kiedy dominowa�y bia�e. I bia�e, kiedy �wiat porasta�y ciemne, ewolucja nie tworzy nowych gatunk�w na zam�wienie. Tworzy nowe gatunki nieustannie, w miar� jak radiacja przekszta�ca, rozbija i ��czy geny, a wirusy przenosz� je mi�dzy gatunkami. W ten spos�b �aden gatunek nigdy nie zachowuje �czystej krwi�.

Wang-mu nie zrozumia�a jeszcze zwi�zku i jej twarz musia�a zdradzi� zdziwienie.

��Czy wci�� jestem twoj� nauczycielk�? Czy musz� dotrzyma� swojej cz�ci umowy, cho� ty z�ama�a� swoj�?

Prosz�, szepn�a w my�lach Wang-mu. B�d� ci s�u�y� do ko�ca �ycia, je�li tylko pomo�esz ojcu w tym dziele.

��Dop�ki gatunek �yje na jednym terytorium, stale si� krzy�uj�c, poszczeg�lne osobniki nie odbiegaj� zbytnio od normy genetycznej. Ich geny stale rekombinuj� si� z genami innych osobnik�w tego samego gatunku, dlatego wszelkie odchylenia rozk�adaj� si� r�wnomiernie w ca�ej populacji. Dopiero kiedy �rodowisko wywiera nacisk tak silny, �e przypadkowa cecha nabiera warto�ci w procesie przetrwania� wtedy w danym �rodowisku gin� wszystkie osobniki, kt�re nie posiadaj� tej cechy. A ona sama staje si� wyznacznikiem nowego gatunku. To fundamentalna zasada gaialogii: dla przetrwania �ycia jako ca�o�ci niezb�dny jest ci�g�y dryf genetyczny. Wed�ug tych dokument�w, Lusitania jest �wiatem z absurdalnie nisk� liczb� gatunk�w. Genetyczny dryf uniemo�liwiaj� te nieprawdopodobne wirusy, kt�re stale koryguj� wszelkie przypadkowe odchylenia. Taki system nie m�g� powsta� drog� ewolucji, a co wi�cej, w takim systemie �ycie nie mog�oby istnie� przez d�u�szy czas� te gatunki nie przystosowuj� si� do zmian.

��A je�li na Lusitanii nie ma �adnych zmian?

��Nie b�d� g�upia, Wang-mu. Ze wstydem my�l�, �e w og�le pr�bowa�am ci� czego� nauczy�. Gwiazdy si� zmieniaj�. Planety ko�ysz� si� i odchylaj� od orbit. Od trzech tysi�cy lat obserwujemy setki �wiat�w. Zrozumieli�my to, co by�o niedost�pne ziemskim uczonym z dawnych wiek�w: jakie zjawiska s� typowe dla wszystkich planet i system�w, a jakie wyj�tkowe dla Ziemi i Uk�adu Sol. M�wi� ci, �e taka planeta jak Lusitania mo�e przetrwa� najwy�ej kilka dziesi�cioleci. Potem nast�pi� zmiany zagra�aj�ce istnieniu �ycia: fluktuacje temperatury, zak��cenia orbity, cykle sejsmiczne i wulkaniczne. Jak poradzi�by sobie system z ledwie garstk� gatunk�w? Gdyby ros�y wy��cznie bia�e stokrotki, jak by si� rozgrza�y, gdy stygnie s�o�ce? Gdyby wszystkie formy �ycia zu�ywa�y tylko dwutlenek w�gla, jak by si� ratowa�y, gdy st�enie tlenu w atmosferze osi�gnie zab�jczy poziom? Ci twoi tak zwani przyjaciele z Lusitanii to g�upcy, skoro wysy�aj� ci takie bzdury. Gdyby byli prawdziwymi uczonymi, wiedzieliby, �e takie wyniki s� niemo�liwe. Qing-jao wcisn�a klawisz i ekran zgas�.

��Marnujesz tylko m�j cenny czas. Nie przychod� tu wi�cej, je�li nie masz do zaproponowania nic lepszego. Jeste� dla mnie mniej ni� niczym. Jeste� much� p�ywaj�c� w mojej szklance. Zanieczyszczasz ca�� wod�, nie tylko miejsce, gdzie p�yniesz. Budz� si� w b�lu wiedz�c, �e przebywasz w tym domu.

Wi�c chyba nie jestem �niczym�, pomy�la�a Wang-mu. Raczej jestem dla ciebie bardzo wa�na. By� mo�e masz �wietny umys�, Qing-jao, ale siebie nie rozumiesz ani troch� lepiej ni� ktokolwiek inny.

��Jeste� g�upi�, prost� dziewczyn�. Dlatego nie zrozumia�a� � powiedzia�a Qing-jao. � Kaza�am ci odej��.

��Przecie� tw�j ojciec jest panem tego domu. A mistrz Ha� prosi�, �ebym zosta�a.

��Ma�a g�uptasko, �wi�ska siostrzyczko, nie mog� usun�� ci� z domu. Natomiast wyra�nie sugerowa�am, i� pragn�, by� opu�ci�a m�j pok�j.

Wang-mu pochyli�a g�ow�, a� prawie� prawie� dotkn�a czo�em pod�ogi. Potem wycofa�a si� do drzwi, by nie pokazywa� swej pani plec�w. Skoro tak si� do mnie odnosisz, ja b�d� ci� traktowa� jak wielk� ksi�niczk�. A je�li nie dostrze�esz w moim zachowaniu ironii, to kt�ra z nas jest g�upia?

Valentine stan�a nieproszona u drzwi Olhada. By� wczesny ranek. Olhado wyjdzie do pracy dopiero po po�udniu � jest brygadzist� w niedu�ej cegielni. Ale wsta� ju� i by� ubrany � pewnie dlatego, �e wsta�a jego rodzina. Dzieci wychodzi�y z domu. Widzia�am to w telewizji, za dawnych lat, my�la�a Valentine. Ca�a rodzina wychodz�ca rankiem, na ko�cu ojciec z neseserem. Na sw�j spos�b moi rodzice odgrywali takie �ycie. Niewa�ne, jak dziwaczne mieli dzieci. Niewa�ne, �e po wyj�ciu do szko�y Peter i ja w�drowali�my po sieciach i pod pseudonimami pr�bowali�my zaw�adn�� �wiatem. Niewa�ne, �e Endera odebrano rodzinie, gdy by� jeszcze dzieckiem, i nigdy ju� jej nie zobaczy�, nawet podczas jedynej wizyty na Ziemi � nikogo opr�cz mnie. Rodzice chyba ci�gle wierzyli, �e post�puj� w�a�ciwie, poniewa� wykonywali znany z telewizji rytua�.

I tutaj znowu dzieci wybiegaj� za pr�g. Ten ma�y to pewnie Nimbo� By� z Gregiem, kiedy stan�� naprzeciw t�umu. Ale tutaj jest typowym dzieckiem. Nikt by nie odgad�, �e tak niedawno mia� sw�j udzia� w tej straszliwej nocy.

Matka ca�uje je po kolei. Wci�� jest pi�kna, mimo tylu porod�w. Taka zwyczajna, typowa, a jednak niezwyk�a, poniewa� po�lubi�a ich ojca. Potrafi�a zobaczy� co� poza jego kalectwem.

I tatu�� Nie idzie jeszcze do pracy, wi�c mo�e sta� w progu, patrze� na nich, ca�owa�, rzuca� jakie� s�owa. Spokojny, rozs�dny, kochaj�cy� przewidywalny ojciec. Co nie pasuje do tego obrazu? Ojcem jest Olhado. Nie ma oczu. Jedynie srebrzyste, metalowe kule, w jednej przes�ony dw�ch obiektyw�w, w drugim gniazdo z��cza komputera. Dzieci jakby nie dostrzega�y. Ja jeszcze si� nie przyzwyczai�am.

��Valentine � powiedzia�, gdy j� zauwa�y�.

��Musimy porozmawia� � odpar�a.

Wprowadzi� j� do wn�trza. Przedstawi� �on�, Jacqueline: sk�ra tak czarna, �e niemal b��kitna, weso�e oczy, pi�kny szeroki u�miech, tak radosny, �e cz�owiek chcia�by w nim zaton��. Poda�a lemoniad�, zimn� jak l�d i oszronion� w porannym upale. Potem wycofa�a si� dyskretnie.

��Mo�esz zosta� � zapewni�a Valentine, � To nie s� sprawy osobiste. Ale nie chcia�a. Ma sporo pracy, wyja�ni�a. I wysz�a.

��Ju� dawno chcia�em si� z tob� spotka� � o�wiadczy� Olhado.

��By�am osi�galna.

��By�a� zaj�ta.

��Nie mam tu �adnych zaj��.

��Masz. Te same co Andrew.

��W ka�dym razie spotkali�my si�. Interesowa�am si� tob�, Olhado. Czy wolisz swoje prawdziwe imi�, Lauro?

��W Milagre masz na imi� tak, jak wo�aj� na ciebie inni. Kiedy� by�em Sule, od mojego drugiego imienia, Suleimao.

��Salomon m�drzec.

��Ale kiedy straci�em oczy, zosta�em Olhadem. Ju� na zawsze.

��Obserwowany?

��Olhado mo�e to znaczy�, rzeczywi�cie. Strona bierna od olhar. Ale w moim przypadku znaczy to �facet z oczami�.

��I tak masz na imi�.

���ona m�wi do mnie Lauro � odpowiedzia�. � A dzieci tato.

��A ja?

��Wszystko jedno.

��W takim razie Sule.

��Lauro, je�li ju� musisz. Sule budzi we mnie uczucie, �e zn�w mam sze�� lat.

��I przypomina czas, kiedy jeszcze widzia�e�. Roze�mia� si�.

��Ale� ja widz� teraz. Widz� bardzo dobrze.

��Tak twierdzi Andrew. Dlatego do ciebie przysz�am. Dowiedzie� si�, co widzisz.

��Chcesz, �ebym odtworzy� ci jak�� scen�? Zasz�o�ci z przesz�o�ci? Mam w komputerze wszystkie ulubione wspomnienia. Mog� si� pod��czy� i pokaza� ci, co tylko zechcesz. Mam na przyk�ad pierwsz� wizyt� Andrew w naszym domu. Mam te� par� najlepszych rodzinnych awantur. A mo�e wolisz uroczysto�ci publiczne? Przem�wienia inauguracyjne wszystkich burmistrz�w od dnia, kiedy dosta�em te oczy? Ludzie przychodz� do mnie w takich sprawach: co kto nosi�, co powiedzia�. Cz�sto trudno mi ich przekona�, �e moje oczy rejestruj� tylko obraz, bez d�wi�ku. Tak jak ich oczy. Uwa�aj�, �e powinienem by� holografem i zapisywa� to wszystko dla ich rozrywki.

��Nie chc� ogl�da� tego, co widzia�e�. Chc� wiedzie�, co my�lisz.

��Rzeczywi�cie chcesz tego?

��Tak, chc�.

��Nie wypowiadam s�d�w. O niczym, co ci� interesuje. Trzymam si� z dala od rodzinnych spor�w. Jak zawsze.

��I z dala od rodzinnych przedsi�wzi��. Jedyne dziecko Novinhy, kt�re nie zaj�o si� nauk�.

��Nauka da�a wszystkim tyle szcz�cia, �e trudno sobie wyobrazi�, dlaczego si� ni� nie zaj��em.

��Wcale nie trudno � odpar�a Valentine. Przekona�a si� ju�, �e tacy zgry�liwcy cz�sto rozmawiaj� ca�kiem otwarcie, kiedy si� ich sprowokuje. Wypu�ci�a niewielk� szpilk�. � Wyobra�am sobie, �e po prostu nie mia�e� do�� rozumu, �eby im dor�wna�.

��Absolutna racja � zgodzi� si� Olhado. � Rozumu wystarcza mi tylko na robienie cegie�.

��Naprawd�? � zdziwi�a si� Valentine. � Ale ty nie robisz cegie�.

��Wr�cz przeciwnie. Robi� setki cegie� dziennie. A �e wszyscy wybijaj� dziury w �cianach, �eby zbudowa� now� kaplic�, w niedalekiej przysz�o�ci przewiduj� znakomite interesy.

��Lauro � powiedzia�a Valentine. � Ty nie robisz cegie�. Robotnicy w twojej fabryce robi� ceg�y.

��A ja, jako ich szef, nie mam w tym udzia�u?

��Ceglarze produkuj� ceg�y. Ty produkujesz ceglarzy.

��W�a�ciwie tak. Ale g��wnie produkuj� zm�czonych ceglarzy.

��Robisz jeszcze inne rzeczy � zauwa�y�a Valentine. � Dzieci.

��Tak � zgodzi� si� Olhado i po raz pierwszy podczas tej rozmowy wyra�nie si� rozlu�ni�. � To tak�e. Naturalnie, mam partnerk�.

��Wspania�� i pi�kn� kobiet�.

��Szuka�em doskona�o�ci i znalaz�em co� lepszego. � To nie by�a �artobliwa uwaga. M�wi� powa�nie. Zgry�liwo�� znikn�a gdzie�, czujno�� tak�e. � Ty te� masz dzieci. M�a.

��Dobra rodzina. Mo�e prawie tak dobra jak twoja. W naszej brak tylko idealnej matki, ale dzieci jako� sobie z tym radz�.

��Z tego, co m�wi� o tobie Andrew, jeste� najwspanialsz� istot� ludzk�, jaka kiedykolwiek �y�a.

��Andrew jest s�odki. I m�g� opowiada� takie rzeczy, bo mnie tu nie by�o.

��Teraz jeste� � stwierdzi� Olhado. � Dlaczego?

��Tak si� sk�ada, �e �wiaty i rasy ramen�w stan�y w punkcie zwrotnym. A wydarzenia potoczy�y si� w taki spos�b, �e ich przysz�o�� w du�ej mierze zale�y od twojej rodziny. Nie mam czasu na spokojne odkrywanie wszystkiego� Nie mam czasu na zrozumienie rodzinnej dynamiki: dlaczego Grego w ci�gu jednej nocy zmieni� si� z potwora w bohatera, jak Miro potrafi mie� r�wnocze�nie ambicje i sk�onno�ci samob�jcze, czemu Quara sk�onna jest po�wi�ci� pequeninos dla descolady�

��Zapytaj Andrew. On rozumie ich wszystkich. Mnie si� to nigdy nie uda�o.

��Andrew prze�ywa teraz swoje w�asne ma�e piek�o. Czuje si� za wszystko odpowiedzialny. Stara� si� jak najlepiej, ale Quim nie �yje. A twoja matka i on zgadzaj� si� tylko w jednym: �e to on jako� jest temu winien. Odej�cie twojej matki za�ama�o go.

��Wiem.

��Nie mam poj�cia, jak go pocieszy�. Ani nawet czego bardziej pragn�� jako kochaj�ca siostra: �eby Novinha powr�ci�a do jego �ycia, czy �eby opu�ci�a je na zawsze.

Olhado wzruszy� ramionami. Zgry�liwo�� powr�ci�a.

��Naprawd� si� nie przejmujesz? � spyta�a Valentine. � Czy postanowi�e� si� nie przejmowa�?

��Mo�e dawno temu postanowi�em, a teraz ju� naprawd� nie.

Dobry rozm�wca musi wiedzie�, kiedy zamilkn��. Valentine czeka�a.

Ale Olhado te� umia� czeka�. Valentine zrezygnowa�a niemal, niemal co� powiedzia�a. My�la�a nawet, czy nie pogodzi� si� z pora�k� i nie odej��.

Wreszcie jednak si� odezwa�.

��Kiedy wymienili mi oczy, usun�li te� gruczo�y �zawe. Naturalne �zy zak��ca�yby dzia�anie u�ywanych smar�w.

��Smar�w?

��Taki �art � wyja�ni� Olhado. � Zawsze wydaj� si� ca�kiem zimny, bo nigdy nie mam �ez w oczach. I ludzie nie potrafi� odczyta� mojego wyrazu twarzy. To zabawne. Naturalne ga�ki oczne nie zmieniaj� kszta�tu, �eby cokolwiek wyrazi�. Po prostu tkwi� na miejscu. Owszem, oczy biegaj� wko�o� utrzymuj� kontakt wzrokowy, patrz� w g�r� albo w d� ale moje oczy robi� to samo. Poruszaj� si� z idealn� symetri�. Kieruj� si� w stron�, w kt�r� patrz�. Ale ludzie nie wytrzymuj� ich spojrzenia. Dlatego odwracaj� wzrok. Nie widz� wyrazu mojej twarzy. I my�l�, �e jest bez wyrazu. Oczy wci�� mnie piek�, czerwieniej� i puchn� troch�, kiedy bym p�aka�, gdybym mia� jeszcze �zy.

��Inaczej m�wi�c, nadal si� przejmujesz.

��Zawsze si� przejmowa�em. Czasem mia�em wra�enie, �e tylko ja cokolwiek rozumiem, chocia� zwykle nie mia�em poj�cia, co w�a�ciwie. Wycofywa�em si� i obserwowa�em. Nie zajmowa�em stanowiska w rodzinnych k��tniach, widzia�em zatem wyra�niej ni� inni. Widzia�em struktur� si�. Matka: absolutna dominacja, chocia� Marcao bi� j�, kiedy by� w�ciek�y albo pijany. Miro, kt�ry wierzy�, �e to przeciw Marcao si� buntuje, chocia� zawsze stawa� przeciw mamie. Pod�o�� Grega: tak sobie radzi� z w�asnymi l�kami. Quara, z natury przekorna, robi�a tylko to, czego, jej zdaniem, absolutnie nie chcieli ludzie, kt�rzy si� dla niej liczyli. Ela, szlachetna m�czennica� kim by si� sta�a, gdyby nie mog�a cierpie�? �wi�tobliwy, prawy Quim znalaz� ojca w Bogu, uznaj�c, �e najlepszy ojciec jest niewidzialny i nigdy nie podnosi g�osu.

��Wszystko to dostrzega�e� jako dziecko?

��Umiem patrze�. My, bierni, stoj�cy z boku obserwatorzy zawsze widzimy lepiej. Nie s�dzisz? Valentine za�mia�a si�.

��Tak, widzimy lepiej. Ta sama rola? Ty i ja, oboje historycy?

��Dop�ki nie zjawi� si� tw�j brat. Gdy tylko stan�� w drzwiach, by�o jasne, �e wszystko widzi i rozumie dok�adnie tak, jak ja widzia�em. To by�o cudowne uczucie. Poniewa�, naturalnie, nigdy nie wierzy�em w swoje wnioski na temat rodziny. Nie ufa�em swoim s�dom. Najwyra�niej nikt nie patrzy� na to jak ja, zatem musia�em si� myli�. Podejrzewa�em nawet, �e to przez oczy. Gdybym mia� prawdziwe, widzia�bym jak Miro albo mama.

��Czyli Andrew potwierdzi� twoje s�dy.

��Wi�cej. On je wykorzysta�, by dzia�a�. Pr�bowa� zaradzi�.

��Tak?

��Przylecia� tu jako m�wca umar�ych. Ale gdy tylko przekroczy� pr�g, przej���

��Stery?

��Przej�� odpowiedzialno��. Za zmian�. Dostrzeg� te wszystkie choroby, kt�re ja widzia�em, ale on zacz�� je leczy�. Jak potrafi�. Patrzy�em, jaki jest wobec Grega: stanowczy, ale �agodny. Z Quar�, reaguj�c na to, czego naprawd� pragn�a, nie na to, co m�wi�a. Z Quimem, szanuj�c dystans, kt�ry chcia� zachowa�. Z Mirem, z El�, z mam�� ze wszystkimi.

��Z tob�?

��Uczyni� mnie cz�ci� swego �ycia. Zbli�y� si�. Patrzy�, jak wtykam z��cze w oko, a jednak rozmawia� ze mn� jak z cz�owiekiem. Wiesz, co to dla mnie znaczy�o?

��Mog� si� domy�li�.

��Nie chodzi o to, co zrobi� ze mn�. Musz� przyzna�, �e by�em wyg�odnia�ym dzieciakiem. Pierwsza czu�a osoba mog�a mnie zdoby�. Rzecz w tym, co zrobi� z nami wszystkimi. Ka�de z nas potraktowa� inaczej, a jednak ca�y czas pozosta� sob�. Musisz sobie przypomnie� m�czyzn mojego �ycia. Marcao, kt�rego uwa�ali�my za ojca� nie mia�em poj�cia, kim by�. Widzia�em w nim tylko alkohol, kiedy by� pijany, i pragnienie, kiedy by� trze�wy. Pragnienie alkoholu, ale te� pragnienie szacunku, jakiego nie m�g� zdoby�. A potem umar�. Od razu by�o lepiej. Nie dobrze, ale lepiej. Pomy�la�em, �e najlepszy ojciec to taki, kt�rego nie ma. Ale to te� nie by�o prawd�. Poniewa� m�j prawdziwy ojciec, Libo, wielki uczony i m�czennik, bohater nauki i najwi�ksza mi�o�� mojej matki� sp�odzi� z ni� te wszystkie cudowne dzieci, widzia� udr�k� naszej rodziny� i nie zrobi� nic.

��Andrew m�wi�, �e wasza matka mu nie pozwala�a.

��Zgadza si� A przecie� zawsze trzeba robi� to, co postanowi nasza mama.

��Novinha jest bardzo stanowcz� kobiet�.

��My�li, �e na ca�ym �wiecie tylko ona mo�e cierpie� � stwierdzi� Olhado. � M�wi� to bez z�o�liwo�ci. Zauwa�y�em po prostu, �e jest tak pe�na b�lu, �e cudzego nie potrafi traktowa� powa�nie.

��Nast�pnym razem powiedz co� z�o�liwego. Mo�e b�dzie �agodniejsze.

Olhado spojrza� zdziwiony.

��Os�dzasz mnie? Mo�e to macierzy�ska solidarno��? Dzieci, kt�re �le m�wi� o swoich matkach, zas�uguj� na klapsa? Ale zapewniam ci�, Valentine, �e to prawda. �adnej z�o�liwo�ci. �adnej urazy. Znam matk�, to wszystko. Chcia�a� us�ysze�, co widz� to widzia�em. I Andrew te� to zobaczy�. Ca�e to cierpienie. Jego to przyci�ga. B�l jest dla niego jak magnes. A u mamy znalaz� go tyle, �e wyssa�a go prawie do czysta. Ale Andrew chyba nie mo�na wyssa� do czysta. Mo�e ta jego studnia wsp�czucia jest bezdenna.

Te gor�ce s�owa zaskoczy�y j�. I sprawi�y przyjemno��.

��M�wi�e�, �e Quim zwr�ci� si� do Boga, szukaj�c idealnego, niewidzialnego ojca. Do kogo ty si� zwr�ci�e�? My�l�, �e nie do kogo� niewidzialnego.

��Nie, nie do kogo� niewidzialnego.

Valentine w milczeniu wpatrywa�a si� w jego twarz.

��Widz� wszystko jak p�askorze�b� � rzek� Olhado. � Percepcja g��bi nie jest najlepsza. Gdyby umie�cili obiektywy w obu oczach, zamiast oba w jednym, dwuoczno�� by si� poprawi�a. Ale chcia�em dosta� gniazdo. Na z��cze komputera. Chcia�em zapisywa� obrazy, dzieli� si� nimi. Dlatego widz� p�asko. Jakby ludzie byli lekko wypuk�ymi wycinankami, kt�re przesuwaj� si� po p�askim, kolorowym tle. Wydaje si� wtedy, �e ludzie s� sobie bli�si. Prze�lizguj� si� po sobie jak kartki papieru, ocieraj� o siebie przechodz�c.

S�ucha�a, ale nie odzywa� si� przez chwil�.

��Nie do kogo� niewidzialnego � powt�rzy� wreszcie, zamy�lony. � To prawda. Widzia�em, co Andrew zrobi� z nasz� rodzin�. Widzia�em, �e wszed�, s�ucha�, patrzy� i zrozumia�, kim jeste�my, ka�de z nas z osobna. Pr�bowa� odkry� nasze potrzeby i zaspokoi� je. Przyj�� odpowiedzialno�� za innych ludzi i nie przejmowa� si�, ile go to kosztuje, I w ko�cu, cho� nie m�g� uczyni� rodziny Ribeir�w normaln�, da� nam pok�j, godno�� i to�samo��. Stabilizacj�. O�eni� si� z mam� i by� dla niej dobry. Kocha� nas wszystkich. Zawsze by� na miejscu, gdy go potrzebowali�my, i nie mia� pretensji, kiedy nie potrzebowali�my. Stanowczo wymaga� cywilizowanego zachowania, ale nigdy nie bawi� si� naszym kosztem. Pomy�la�em wtedy: to przecie� o wiele wa�niejsze ni� nauka. Albo polityka. Jakikolwiek konkretny zaw�d, dokonanie czy� rzecz, jak� stwarzasz. My�la�em sobie: gdybym tylko m�g� za�o�y� dobr� rodzin�, nauczy� si� by� dla dzieci, przez ca�e ich �ycie, tym, kim by� dla nas Andrew, cho� pojawi� si� tak p�no� To mia�oby wi�ksze znaczenie, ni� cokolwiek, co bym osi�gn�� umys�em i r�kami.

��Wybra�e� karier� ojca � odgad�a Valentine.

��Kt�ry pracuje w cegielni, �eby wykarmi� i ubra� rodzin�. Nie ceglarza, kt�ry ma te� dzieciaki. Lini my�li tak samo.

��Lini?

��Jacqueline. Moja �ona. W�asn� �cie�k� dotar�a do tego samego punktu. Robimy co trzeba, by zas�u�y� na miejsce w spo�ecze�stwie, ale �yjemy dla godzin sp�dzanych w domu. Dla siebie nawzajem i dla dzieci. Nigdy nie napisz� o mnie w podr�cznikach historii.

��By�by� zdziwiony � mrukn�a Valentine.

��Nieciekawe �ycie. Nie ma o czym czyta� � odpar� Olhado. � Ale dobrze jest go prze�ywa�.

��Wi�c taki sekret ukrywasz przed swym udr�czonym rodze�stwem: szcz�cie.

��Pok�j. Pi�kno. Mi�o��. Wszystkie wielkie abstrakcje. Ogl�dam je mo�e w p�askorze�bie, ale ogl�dam z bliska.

��I nauczy�e� si� tego od Andrew� Czy on wie?

��Chyba tak. Chcesz pozna� moj� najg��bsz� tajemnic�? Kiedy jeste�my sami, tylko on i ja, albo ja i Lini� kiedy jeste�my sami, m�wi� do niego: tato, a on nazywa mnie synem.

Valentine nie pr�bowa�a nawet powstrzyma� �ez, jak gdyby p�yn�y po po�owie dla niej i dla niego.

��A jednak Ender ma dziecko � szepn�a.

��On mnie nauczy�, jak by� ojcem. I teraz jestem naprawd� �wietny. Valentine pochyli�a si�. Pora przej�� do interes�w.

��To znaczy, �e je�li si� nam nie powiedzie, w�a�nie tobie, bardziej od pozosta�ych, zagra�a utrata czego� pi�knego i wspania�ego.

��Wiem � przyzna� Olhado. � Dokona�em egoistycznego wyboru. Sam jestem szcz�liwy, ale nie mog� pom�c w ratowaniu Lusitanii.

��B��d � o�wiadczy�a Valentine. � Po prostu jeszcze tego nie wiesz.

��Co mog� zrobi�?

��Porozmawiajmy jeszcze troch�, a spr�bujemy to ustali�. I je�li nie masz nic przeciw temu, Lauro, twoja Jacqueline powinna sko�czy� z tym pods�uchiwaniem w kuchni i przy��czy� si� do nas.

Jacqueline wesz�a nie�mia�o i usiad�a obok m�a. Valentine podoba�o si�, jak trzymaj� si� za r�ce. Po tylu dzieciach� Przypomina�o jej to trzymanie si� za r�ce z Jaktem� i jakie to przyjemne.

��Lauro � zacz�a. � Andrew m�wi� mi, �e kiedy by�e� m�odszy, wykazywa�e� najwi�ksze uzdolnienia ze wszystkich dzieci Ribeir�w. �e opowiada�e� mu o zwariowanych spekulacjach filozoficznych. W tej chwili, Lauro, m�j przybrany bratanku, w�a�nie zwariowanej filozofii nam trzeba. Czy od czas�w dzieci�stwa tw�j m�zg by� wy��czony? Czy nadal trafiaj� ci si� niezwykle g��bokie przemy�lenia?

��Mam swoje my�li � odpar� Olhado. � Ale sam w nie nie wierz�.

��Pracujemy nad lotem szybszym ni� �wiat�o, Lauro. Pr�bujemy znale�� dusz� komputerowej ja�ni. Chcemy przebudowa� sztucznego wirusa, kt�ry ma wbudowane w struktur� mechanizmy samoobrony. Zajmujemy si� cudami i magi�. Dlatego b�d� ci wdzi�czna za wszelkie sugestie dotycz�ce natury �ycia i rzeczywisto�ci.

��Nie wiem nawet, o czym m�wi� Andrew � stwierdzi� Olhado. � Rzuci�em fizyk� ju��

��Gdybym potrzebowa�a wiedzy, czyta�abym ksi��ki. Powt�rz� ci to, co powiedzia�am pewnej bardzo uzdolnionej chi�skiej dziewczynie, s�u��cej na �wiecie Drogi: daj mi pozna� swoje my�li, a ja zdecyduj�, czy s� u�yteczne.

��Jak? Przecie� nie jeste� fizykiem.

Valentine podesz�a do czekaj�cego spokojnie w k�cie komputera.

��Mog� to w��czy�?

��Pois nao � odpowiedzia�. Prosz� bardzo.

��Kiedy zacznie dzia�a�, Jane b�dzie tu z nami.

��Osobisty program Endera.

��Komputerowa ja��, kt�rej dusz� usi�ujemy zlokalizowa�.

��Aha � mrukn��. � Mo�e to ty powinna� zacz�� mi opowiada�.

��Ja ju� wiem to, co sama wiem. Dlatego zacznij m�wi�. O tych pomys�ach z dzieci�stwa i co si� z nimi sta�o przez ten czas.

Usiedli w kosmolocie � bardziej przypomina� dwie metalowe miski, jedna nad drug�, z drzwiczkami z boku. Projekt Jane, wiernie wykonany przez kr�low� kopca i jej robotnice, przewidywa� na zewn�trznej powierzchni liczne instrumenty. Ale nawet naje�ony czujnikami, obiekt nie przypomina� statku. By� o wiele za ma�y, nie mia� �adnych element�w nap�du. Jedyn� si��, jaka mog�a ten pojazd gdziekolwiek przenie��, by�a niewidzialna aiua, kt�r� Ender wni�s� ze sob� na pok�ad.

Siedzieli kr�giem, patrz�c na siebie. By�o tu sze�� siedze�, poniewa� Jane przewidywa�a ponowne wykorzystanie statku do przenoszenia ludzi na inne planety. Teraz zaj�li co drugie miejsce, utworzyli wi�c tr�jk�t: Ender, Miro, Ela.

Ju� si� po�egnali. Siostry, bracia, inni krewni i wielu przyjaci� przysz�o ich odprowadzi�. Jedna osoba sprawi�a b�l sw� nieobecno�ci�: Novinha. �ona Endera, matka Mira i Eli. Nie chcia�a mie� z tym nic wsp�lnego. I to by� jedyny smutny moment ceremonii rozstania.

Reszta to l�k i podniecenie, nadzieja i niedowierzanie. By� mo�e chwile tylko dzieli�y ich od �mierci. Mo�e chwile pozosta�y tylko od nape�nienia prob�wek w r�kach Eli wirusami, kt�re wyzwol� dwa �wiaty. Mo�e s� pionierami nowego sposobu lot�w, kt�ry ocali rasy zagro�one Systemem Destrukcji Molekularnej.

A mo�e s� tr�jk� g�upc�w i b�d� siedzieli na ��ce tu� poza granicami ludzkiej kolonii na Lusitanii, a� wreszcie upa� zmusi ich do wyj�cia. Nikt z czekaj�cych nie roze�mieje si�, to jasne. Ale ca�e miasto ich wy�mieje. To b�dzie �miech rozpaczy. Oznaczaj�cy, �e nie ma ju� ucieczki, nie ma wolno�ci, jedynie strach � p�ki �mier� nie nadejdzie w jednej z wielu mo�liwych postaci.

��Jeste� z nami, Jane? � zapyta� Ender. Odpowiedzia� mu spokojny g�os.

��Kiedy b�d� tym zaj�ta, Ender, �adna cz�� mnie nie mo�e z tob� rozmawia�.

��Czyli b�dziesz niema. Sk�d mamy wiedzie�, �e wci�� jeste� przy nas? Roze�mia�a si� cicho.

��Ender, ty g�uptasie! P�ki ty tam jeste�, jestem i ja, wewn�trz ciebie. A je�li nie ma mnie w twoim umy�le, to nie b�dzie te� �adnego �tam� do bycia.

Ender wyobrazi� sobie, jak rozpada si� na biliony rozrzuconych w chaosie cz�ci sk�adowych. Prze�ycie zale�a�o nie tylko od tego, czy Jane utrzyma wzorzec statku, ale te� czy on potrafi utrzyma� wzorzec swego umys�u i cia�a. A przecie� nie mia� poj�cia, czy umys� ma dostatecznie silny, by przechowa� taki wzorzec w miejscu, gdzie nie dzia�aj� prawa natury.

��Gotowi? � rzuci�a Jane.

��Pyta, czy jeste�my gotowi � powt�rzy� Ender. Miro przytakn�� natychmiast. Ela spu�ci�a g�ow�. Po chwili prze�egna�a si�, mocniej chwyci�a stojak z prob�wkami i skin�a g�ow�.

��Je�li odlecimy i wr�cimy, Elu, b�dzie to zwyci�stwem � przypomnia� jej Ender. � Nawet je�li nie stworzysz tego wirusa. O ile statek dzia�a sprawnie, mo�emy spr�bowa� jeszcze raz. Nie my�l, �e wszystko zale�y od tego, co dzisiaj potrafisz sobie wyobrazi�.

U�miechn�a si�.

��Nie b�d� zdziwiona pora�k�, ale jestem te� przygotowana na sukces. Je�li wr�c� z recolad�, m�j zesp� ju� czeka, �eby wypu�ci� na wolno�� bakterie. Potem usuniemy descolad�. Przyznaj�, rzecz jest troch� ryzykowna, ale w ci�gu pi��dziesi�ciu lat ten �wiat powinien znowu mie� samoreguluj�c� gaialogi�. Widz� ju� jelenie i byd�o w wysokich trawach Lusitanii, i or�y na niebie. � Spojrza�a w napi�ciu na swoje prob�wki, � Zm�wi�am modlitw� do Dziewicy i Ducha �wi�tego, co stworzy� Boga w jej �onie, �eby przyby� znowu i stworzy� �ycie w tych prob�wkach.

��Amen � zako�czy� Ender. � A teraz, Jane, je�li jeste� gotowa, mo�emy rusza�.

Nasta� ostatni dzie� pr�b recolady. Pog�oski o sukcesie dotar�y ju� do wszystkich mieszka�c�w kolonii. Ender wierzy�, �e tak�e do pequeninos. Asystent Eli imieniem Szk�o zg�osi� si� na ochotnika jako obiekt do�wiadczalny. Od trzech dni mieszka� w tym samym sterylnym pomieszczeniu, gdzie dokona�a si� ofiara Sadownika. Tym razem jednak descolad� w jego ciele usun�a wirusob�jcza bakteria, kt�r� pomaga� Eli wyprodukowa�. I tym razem funkcje, pe�nione kiedy� przez descolad�, wykonywa� nowy wirus recolady. Dzia�a� idealnie. Szk�o nie odczuwa� najmniejszych dolegliwo�ci. Pozosta� tylko jeden test, by recolada okaza�a si� pe�nym sukcesem.

Godzin� przed ostateczn� pr�b�, Ender ze swym absurdalnym orszakiem Petera i m�odej Val, spotka� si� z Quar� i Gregiem w celi Grega.

��Pequeninos wyrazili zgod� � oznajmi�. � Zaryzykuj� usuni�cie descolady i zast�pienie jej recolada po przetestowaniu wirusa tylko na Szkle.

��Nie dziwi� si� � odpar�a.

��A ja tak � wtr�ci� Peter. � Prosiaczki jako gatunek maj� chyba zakodowany instynkt samob�jczy.

Ender westchn��. Nie by� ju� ma�ym przera�onym ch�opcem, Peter nie by� ju� starszy, wi�kszy ani silniejszy. Jednak w sercu Endera nadal nie by�o mi�o�ci dla tego sobowt�ra brata, stworzonego w jaki� niepoj�ty spos�b w Zewn�trzu. Peter reprezentowa� wszystkie dzieci�ce l�ki i nienawi�ci. Ponowna jego obecno�� by�a przera�aj�ca i doprowadza�a do pasji.

��O co ci chodzi? � zdziwi� si� Grego. � Gdyby pequeninos si� nie zgodzili, z descolad� byliby zbyt niebezpieczni. Ludzko�� nie pozwoli�aby im prze�y�.

��Oczywi�cie. � Peter u�miechn�� si�. � Fizyk jest ekspertem strategii.

��Peter chce powiedzie� � wyja�ni� Ender � �e gdyby to on rz�dzi� pequeninos� a chcia�by tego z pewno�ci�� nigdy z w�asnej woli nie zrezygnowa�by z descolady. Dop�ki od ludzko�ci nie wytargowa�by czego� w zamian.

��A to niespodzianka! To podstarza�e cudowne dziecko wci�� zachowa�o iskierk� rozumu � zawo�a� Peter. � Czemu rezygnuj� z jedynej broni, kt�rej ludzko�� ma powody si� l�ka�? Nadlatuje Flota Lusita�ska i nadal niesie Ma�ego Doktora. Dlaczego nie ka�� temu oto Andrew wsi��� do tego magicznego jaja, polecie� na spotkanie floty i podyktowa� warunki?

��Bo zestrzeliliby mnie jak psa � odpar� Ender. � Pequeninos robi� to, poniewa� to s�uszne, uczciwe i przyzwoite. P�niej zdefiniuj� ci znaczenie tych s��w.

��Znam je. I wiem, co oznaczaj�.

��Doprawdy? � zdziwi�a si� m�oda Val. Jej g�os zaskoczy� wszystkich, jak zawsze: delikatny, spokojny, a jednak przerywaj�cy rozmow�. Ender pami�ta�, �e Valentine zawsze taka by�a. Nigdy nie podnosi g�osu, a jednak nie mo�na jej nie s�ucha�.

��S�uszne. Uczciwe. Przyzwoite � powt�rzy� Peter. W jego ustach te s�owa brzmia�y obrzydliwie. � Albo osoba, kt�ra to m�wi, wierzy w te poj�cia, albo nie. Je�li nie, oznaczaj�, �e za moimi plecami ma kogo� z no�em w r�ku. Je�li wierzy, oznaczaj�, �e ja zwyci��.

��Ja ci powiem, co oznaczaj� � wtr�ci�a Quara. � �e nale�y pogratulowa� pequeninos� i sobie samym te�� zag�ady �wiadomej rasy, jaka nie istnieje mo�e nigdzie wi�cej we wszech�wiecie.

��Nie oszukuj si� � mrukn�� Peter.

��Wszyscy s� tacy pewni, �e descolad� to sztuczny wirus. Ale nikt nie rozwa�y� innej mo�liwo�ci: �e prymitywniejsza, mniej odporna wersja descolady pojawi�a si� w spos�b naturalny. A potem przekszta�ci�a si� w obecn� form�. Mo�e i jest sztucznym wirusem, ale kto go stworzy�? A teraz zabijamy j�, nie pr�buj�c nawet kontaktu.

Peter u�miechn�� si� do niej, potem do Endera.

��Jestem zdziwiony, �e to uosobienie sumienia nie pochodzi z twojej krwi. Ma tak� obsesj� poczucia winy jak ty albo Val.

Ender zignorowa� go i spr�bowa� odpowiedzie� Quarze.

��Rzeczywi�cie, zabijamy j�. Poniewa� nie mo�emy ju� d�u�ej czeka�. Descolada pr�buje nas zniszczy� i nie ma czasu na zw�ok�. Gdyby�my mogli, pr�bowaliby�my nadal.

��Rozumiem to � zgodzi�a si� Quara. � Pomaga�am przecie�. Po prostu mdli mnie od s�uchania, jacy to pequeninos s� dzielni. A przecie� dla ratowania w�asnej sk�ry bior� udzia� w ksenocydzie.

��My albo one, dziecinko � stwierdzi� Peter. � My albo one.

��Nie masz nawet poj�cia � wyzna� Ender � jak mi wstyd, gdy z jego ust s�ysz� swoje w�asne argumenty. Peter roze�mia� si�.

��Andrew udaje, �e mnie nie lubi � wyja�ni�. � Ale oszukuje. On mnie podziwia. Czci. Zawsze tak by�o. Podobnie jak ten jego �liczny anio�ek.

Peter szturchn�� Val. Nie odsun�a si�. Zachowa�a si� tak, jakby nie czu�a jego palca na ramieniu.

��On czci nas oboje. W jego zwichrowanym rozumku Val jest moraln� doskona�o�ci�, jakiej sam nie m�g� osi�gn��. A ja jestem pot�g� i geniuszem, jaki zawsze by� odrobin� powy�ej mo�liwo�ci naszego biednego Andrew. Szczerze m�wi�c, �wiadczy to o jego skromno�ci: przez tyle lat nosi� w umy�le lepszych od siebie.

M�oda Val wzi�a Quar� za r�k�.

��To najgorsze, co mo�esz zrobi� w �yciu � powiedzia�a. � Pomoc ludziom, kt�rych kochasz, w dziele, kt�re w sercu uwa�asz za g��boko nies�uszne.

Quara rozp�aka�a si�.

Ale to nie Quar� martwi� si� Ender. Wiedzia�, �e jest dostatecznie silna, by bez szkody dla psychiki zaakceptowa� moralne sprzeczno�ci swych dzia�a�. Ta niepewno�� prawdopodobnie z�agodzi jej charakter, odbierze t� absolutn� pewno��, �e jej s�dy nieodmiennie s� s�uszne, a ka�dy, kto si� z nimi nie zgadza, pope�nia straszliwy b��d. W rezultacie wyjdzie z tej sprawy bardziej zdolna do zrozumienia i� tak, uczciwsza ni� w zapalczywych dniach m�odo�ci. A mo�e delikatna d�o� m�odej Val� i s�owa, �ci�le definiuj�ce b�l Quary� uleczaj� szybciej.

Ender martwi� si� tym, �e Grego spogl�da� na Petera z wyra�nym zachwytem. Przecie� najlepiej powinien rozumie�, do czego mog� prowadzi� takie s�owa. A jednak podziwia� �ywy koszmar Endera. Musz� Petera gdzie� wys�a�, pomy�la� Ender. Inaczej zdob�dzie na Lusitanii wi�cej uczni�w ni� sam Grego� W dodatku u�yje ich bardziej efektywnie i na d�u�sz� met� doprowadzi do wi�kszych tragedii.

Ender nie mia� nadziei, �e Peter oka�e si� podobny do prawdziwego Petera. Tamten dojrza�, sta� si� silnym i m�drym w�adc�. Ten Peter nie by� przecie� w pe�ni istot� ludzk�, zdoln� do niespodzianek i niejednoznaczno�ci. Zosta� stworzony na podstawie tej karykatury z�a, jaka tkwi�a w najg��bszych zakamarkach pod�wiadomo�ci Endera. Tutaj wszystko jest jasne. Pr�buj�c ratowa� Lusitani� od descolady, sprowadzi� nowe zagro�enie, potencjalnie r�wnie niszczycielskie.

Ale nie tak trudne do zlikwidowania.

Po raz kolejny st�umi� t� my�l. Powraca�a ju� z dziesi�� razy od chwili, gdy u�wiadomi� sobie, �e to Peter siedzi obok niego na statku. On nie jest prawdziwy; to tylko m�j z�y sen. Je�li go zabij�, to przecie� nie b�dzie morderstwo. To moralny odpowiednik� czego? Przebudzenia. Wprowadzi�em na �wiat sw�j koszmar, a kiedy go zabij�, �wiat zwyczajnie przebudzi si� ze z�ego snu. Nic wi�cej.

Gdyby chodzi�o tylko o Petera, Ender zdo�a�by pewnie przekona� si� do tego zab�jstwa. Przynajmniej tak mu si� teraz wydawa�o. Ale powstrzymywa�a go m�oda Val. Delikatna, pi�kna duchowo� Je�li mo�na zabi� Petera, to j� r�wnie�. Je�li jego trzeba zabi�, to mo�e i j� nale�y� Nie mia�a prawa istnie�. By�a jak Peter: nienaturalna, ograniczona i zniekszta�cona w akcie tworzenia. Ale tego ju� by nie potrafi�. Musi j� chroni�, nie rani� A skoro jedno z nich by�o dostatecznie rzeczywiste, by pozosta� �ywym, to drugie tak�e. Je�li usuni�cie Val b�dzie morderstwem, to r�wnie� usuni�cie Petera. Byli przecie� jedn� kreacj�.

Moje dzieci, my�la� z gorycz� Ender. Moje kochane potomstwo. Wyskoczyli dojrzali z mojego umys�u, jak Atena z g�owy Zeusa. Tylko �e ja nie dosta�em Ateny. Raczej Artemid� i Hadesa. Dziewic� �owczyni� i w�adc� piekie�.

��Lepiej ju� chod�my � rzek� Peter. � Zanim Andrew sam siebie przekona, �eby mnie zabi�.

Ender u�miechn�� si� s�abo. To by�o najgorsze: �e Peter i m�oda Val przyszli na �wiat, wiedz�c o jego my�lach wi�cej ni� on sam. Z czasem, mia� nadziej�, ta szczeg�owa wiedza zniknie. Ale na razie czu� tym wi�ksze poni�enie, gdy Peter dra�ni� si� z nim, m�wi�c o my�lach, kt�rych nikt inny by nie odgad�. I m�oda Val� poznawa� po jej spojrzeniu, jakim go czasem obrzuca�a, �e ona te� wie. Nie mia� ju� tajemnic.

��Odprowadz� ci� do domu � zaproponowa�a Quarze Val.

��Nie. Zrobi�am, co zrobi�am. B�d� tam, �eby zobaczy� ostatni� pr�b� Szk�a.

��Nie chcemy przecie� przegapi� szansy publicznego cierpienia � wtr�ci� Peter.

��Zamknij si� � burkn�� Ender. Peter odpowiedzia� u�miechem.

��Daj spok�j. Wiesz przecie�, �e Quara pr�buje do maksimum wykorzysta� sytuacj�. To jej metoda, �eby zosta� g��wn� gwiazd�. Wszyscy b�d� j� pociesza�, zamiast gratulowa� Eli sukcesu. Ukra�� komu� scen� to takie obrzydliwe, Quaro. Akurat do ciebie pasuje.

Quara odpowiedzia�aby pewnie, gdyby s�owa Petera nie by�y tak szokuj�ce� i gdyby nie zawiera�y ziarna prawdy, kt�re zdumia�o j� sam�. Dlatego to Val przeszy�a Petera lodowatym wzrokiem.

��Zamknij si� � powiedzia�a.

To samo m�wi� wcze�niej Ender, ale kiedy Val powt�rzy�a jego s�owa, odnios�y skutek. Peter wyszczerzy� z�by i mrugn�� porozumiewawczo, jakby chcia� powiedzie�: pozwalam ci na te gierki, Val, ale i tak wiem, �e t� swoj� s�odycz� podlizujesz si� wszystkim. Nie odzywa� si� jednak i wszyscy razem wyszli z celi Grega.

Na zewn�trz czeka� burmistrz Kovano.

��To wielki dzie� w dziejach ludzko�ci � oznajmi�. � I zupe�nym przypadkiem znajd� si� na wszystkich zdj�ciach.

Roze�miali si� � najg�o�niej Peter, kt�ry szybko i �atwo zaprzyja�ni� si� z burmistrzem.

��To nie przypadek � stwierdzi�. � Wielu ludzi na pa�skim stanowisku wpad�oby w panik� i zepsu�o wszystko. Pozwolenie, by sprawy toczy�y si� tak, jak si� potoczy�y, wymaga otwartego umys�u i odwagi.

Ender niemal wybuchn�� �miechem, s�ysz�c to oczywiste pochlebstwo. Jednak dla adresata pochlebstwo nigdy nie jest tak oczywiste. Naturalnie, Kovano szturchn�� Petera w rami� i zaprotestowa�, lecz Ender widzia�, �e s�ucha z przyjemno�ci�. Peter mia� ju� u burmistrza wi�ksze wp�ywy ni� sam Ender. Czy ci ludzie nie widz�, �e Peter cynicznie nimi manipuluje?

Biskup Peregrino by� jedynym cz�owiekiem, kt�ry spogl�da� na Petera z l�kiem i odraz�, jak Ender. Ale w jego przypadku w gr� wchodzi�y uprzedzenia religijne, nie m�dro��, kt�ra nie pozwala ulega� pochlebstwom. Po kilku zaledwie godzinach od powrotu z Zewn�trza, biskup wezwa� do siebie Mira i nalega� na przyj�cie chrztu.

��Uzdrawiaj�c ci�, B�g sprawi� cud � powiedzia�. � Ale spos�b, w jaki si� to dokona�o, ta zamiana jednego cia�a na drugie zamiast bezpo�redniego uleczenia starego� To stawia nas wobec ryzyka, �e tw�j duch zamieszkuje w ciele, kt�re nigdy nie zosta�o ochrzczone. A �e chrztu dokonuje si� na ciele, l�kam si�, �e to ty nie zosta�e� po�wi�cony.

Mira nie interesowa�y rozwa�ania na temat cud�w. Nie uwa�a�, by B�g mia� co� wsp�lnego z jego uzdrowieniem. Jednak by� tak szcz�liwy z odzyskania si�, mowy, wolno�ci, �e zgodzi�by si� pewnie na wszystko. Chrzest mia� si� odby� na pocz�tku przysz�ego tygodnia, podczas pierwszego nabo�e�stwa w nowej kaplicy.

Lecz gorliwo�� biskupa w stosunku do Mira nie obj�a Petera i Val.

��To absurd, uwa�a� te monstrualne stworzenia za ludzi � stwierdzi� stanowczo. � Nie mog� posiada� dusz. Peter to echo kogo�, kto �y� ju� kiedy� i umar�, kto mia� w�asne konto grzech�w i pokuty, czyje miejsce w niebie albo piekle zosta�o ju� dawno wyznaczone. A co do tej� tej dziewczyny, tej drwiny z kobiecej gracji� Ona nie mo�e by� tym, za kogo si� uwa�a, gdy� to miejsce zajmuje �yj�ca kobieta. Nie ma chrztu dla podst�p�w Szklana. Stwarzaj�c ich, Andrew zbudowa� wie�� Babel, pr�bowa� si�gn�� w niebiosa i sta� si� Bogiem. Nie zazna przebaczenia tak d�ugo, p�ki nie odprowadzi tych dwojga do piekie� i tam nie pozostawi.

Czy Peregrino domy�la� si� cho� przez chwil�, �e Ender tego w�a�nie pragn��? Przedstawi� ten pomys� Jane, lecz ona by�a nieugi�ta.

��To by�oby g�upie � stwierdzi�a. � Przede wszystkim, dlaczego uwa�asz, �eby znikn�li? A po drugie, sk�d wiesz, �e nie stworzy�by� po prostu nast�pnej dw�jki? Nie znasz bajki o uczniu czarnoksi�nika? Zabra� ich z powrotem, to jak poci�� miot�y na po�owy: w efekcie masz tylko wi�cej miote�. Daj lepiej spok�j.

Dlatego teraz szli razem do laboratorium. Peter, kt�ry owin�� sobie burmistrza dooko�a palca. M�oda Val, kt�ra zdoby�a Quar�, cho� raczej z altruistycznych ni� egoistycznych pobudek. I Ender, ich stw�rca, w�ciek�y, poni�ony i zal�kniony.

Ja ich stworzy�em, zatem odpowiadam za wszystko, co zrobi�. A oboje wyrz�dz� wiele krzywd. Peter, gdy� krzywdzenie ludzi le�y w jego naturze, a przynajmniej takiego pocz��em go we wzorcu mojego umys�u. I m�oda Val, mimo wrodzonej dobroci, poniewa� samo jej istnienie sprawia b�l mojej siostrze Valentine.

��Nie pozw�l tak si� dra�ni� Peterowi � szepn�a Jane.

��Ludzie uwa�aj�, �e on nale�y do mnie � subwokalizowa� Ender.

��S�dz�, �e jest nieszkodliwy, bo ja jestem nieszkodliwy. Aleja nie mam nad nim w�adzy.

��Oni chyba to wiedz�.

��Musz� si� go jako� st�d pozby�.

��Pracuj� nad tym � zapewni�a Jane.

��Mo�e powinienem ich zapakowa� i wywie�� na jak�� pust� planet�. Znasz sztuk� Shakespeare'a �Burza�?

��Kaliban i Ariel� Czy tym oni s�?

��Wygnanie, poniewa� nie mog� ich zabi�.

��Pracuj� nad tym � powt�rzy�a Jane. � W ko�cu s� cz�ci� ciebie, prawda? Fragmentem wzorca twojego umys�u. Mo�e potrafi� ich wykorzysta� zamiast ciebie, �eby przenie�� si� do Zewn�trza? Wtedy mogliby�my u�ywa� trzech statk�w, nie jednego.

��Dw�ch � poprawi� j� Ender. � Ja ju� nigdy tam nie polec�.

��Nawet na mikrosekund�? Gdybym zabra�a ci� i natychmiast sprowadzi�a z powrotem? Nie musimy tam czeka�.

��To nie czekanie sprowadzi�o nieszcz�cie. Peter i m�oda Val zjawili si� natychmiast. Je�li polec�, stworz� ich jeszcze raz.

��Dobrze � zgodzi�a si�. � Zatem dwa statki. Jeden z Peterem, drugi z m�od� Val. Musz� si� nad tym zastanowi�. Nie mo�emy przecie�, po jednej podr�y, na zawsze porzuci� lot�w szybszych ni� �wiat�o.

��Owszem, mo�emy � odpar� Ender. � Mamy ju� recolad�. Miro zdoby� dla siebie zdrowe cia�o. To wystarczy. Ze wszystkim innym sami sobie poradzimy.

��B��d � stwierdzi�a Jane, � Zanim dotrze flota, musimy przenie�� pequeninos i kr�lowe na inne planety. Wci�� trzeba dostarczy� wirus transformacyjny na Drog� i wyzwoli� tamtejszych ludzi.

��Nie polec� wi�cej do Zewn�trza.

��Nawet je�li nie zdo�am wykorzysta� Petera i m�odej Val do przenoszenia mojej aiua? Pozwolisz na zag�ad� pequeninos i kr�lowej kopca, poniewa� boisz si� w�asnej pod�wiadomo�ci?

��Nie rozumiesz nawet, jak niebezpieczny jest Peter.

��Mo�e i nie. Za to rozumiem, jak niebezpieczny jest Ma�y Doktor. A gdyby� nie my�la� ci�gle o swoim nieszcz�ciu, Ender, zrozumia�by� od razu. Cho�by dooko�a biega�o pi�ciuset ma�ych Peter�w i Val, i tak musimy u�y� kosmolotu, �eby przenie�� pequeninos i kr�lowe kopc�w do innych �wiat�w.

Wiedzia�, �e Jane ma racj�. Wiedzia� przez ca�y czas. Ale to nie znaczy, �e got�w by� to przyzna�.

��Postaraj si� przenie�� siebie do Petera i m�odej Val � subwokalizowa�. � Chocia�� niech B�g ma nas w opiece, je�li Peter te� potrafi tworzy�, kiedy si� znajdzie w Zewn�trzu.

��Nie przypuszczam � stwierdzi�a Jane. � Nie jest taki sprytny, jak mu si� wydaje.

��Jest � zapewni� Ender. � A je�li w to w�tpisz, to ty nie jeste� taka sprytna, jak ci si� wydaje.

Wang-mu i mistrz Ha� czekali razem nad rzek�, jakie� sto metr�w od domu� przyjemny spacer po ogrodzie. Jane uprzedzi�a ich, �e kto� przyb�dzie im na spotkanie, kto� z Lusitanii. Oboje wiedzieli, �e oznacza to lot szybszy ni� �wiat�o. Przypuszczali jednak, �e go�� musia� wej�� na orbit� wok� Drogi, przelecie� promem na powierzchni� i teraz przekrada si� do nich.

Zamiast tego na brzegu, tu� przed nimi, pojawi�a si� �miesznie ma�a konstrukcja. Otworzy� si� luk. Wyszed� m�czyzna. M�ody cz�owiek: mocno zbudowany, bia�y, ale przystojny. Trzyma� w d�oni prob�wk�.

U�miechn�� si�.

Wang-mu nie widzia�a jeszcze nigdy takiego u�miechu. Ten cz�owiek widzia� j� ca�� na wylot, jakby natychmiast zaw�adn�� jej dusz�. Jakby j� zna� od bardzo dawna, od zawsze� lepiej, ni� ona zna�a sam� siebie.

��Wang-mu � rzek�. � Kr�lewska Matka Zachodu. I Ha� Fei-tzu, wielki nauczyciel Drogi.

Sk�oni� si�. Odpowiedzieli tym samym.

��Moje przes�anie jest kr�tkie � powiedzia�. Wr�czy� Haniowi prob�wk�. � Oto wirus. Kiedy tylko odlec� poniewa� nie mam ochoty na przemiany genetyczne, uprzejmie dzi�kuj� wypijesz to. Przypuszczam, �e smakuje jak ropa albo co� r�wnie obrzydliwego, ale wypij mimo wszystko. Nast�pnie skontaktuj si� z mo�liwie wielk� liczb� ludzi, w domu czy w tym pobliskim miasteczku. Masz jakie� sze�� godzin, zanim si� rozchorujesz. Przy odrobinie szcz�cia, na drugi dzie� wszystkie symptomy ust�pi�. Bez wyj�tku. � Wyszczerzy� z�by. � Koniec z tymi ta�cami, mistrzu Ha�.

��Koniec wreszcie ze s�u�alczo�ci� nas wszystkich � odpar� Ha� Fei-tzu. � Jeste�my przygotowani na to, �eby natychmiast rozpowszechni� wiadomo��.

��Nie m�wcie nikomu jeszcze przez kilka godzin po wprowadzeniu wirusa.

��Oczywi�cie. Twoja m�dro�� doradza mi ostro�no��, chocia� serce nakazuje, by jak najszybciej og�osi� cudowny przewr�t, jaki zwiastuje nam mi�osierna zaraza.

��Owszem, ca�kiem mi�a � zgodzi� si� przybysz. Spojrza� na Wang-Mu � Ale ty przecie� nie potrzebujesz wirusa?

��Nie, prosz� pana � potwierdzi�a.

��Jane twierdzi, �e nale�ysz do najbardziej inteligentnych os�b, jakie pozna�a.

��Jane jest zbyt �askawa.

��Nie. Pokazywa�a mi dane. � Zmierzy� j� wzrokiem od st�p do g��w. Nie podoba�o si� jej, �e jego oczy jednym d�ugim spojrzeniem obejmuj� ca�e jej cia�o. � Nie musisz tu czeka� na zaraz�. W�a�ciwie nawet lepiej, je�li si� wyniesiesz, zanim wybuchnie.

��Wynios�?

��A co ci� tu trzyma? � zapyta� m�ody cz�owiek. � Niezale�nie od wszystkich tutejszych rewolucji, wci�� b�dziesz dzieckiem nisko urodzonych rodzic�w. W takim �wiecie mo�esz si� stara� przez ca�e �ycie, a i tak pozostaniesz nikim, zaledwie s�u��c� z zadziwiaj�co bystrym umys�em. Pole� ze mn�, a b�dziesz zmienia� histori�. Tworzy� histori�.

��Polecie� po co?

���eby obali� Kongres, naturalnie. Powali� ich i na kolanach odes�a� do dom�w. Wszystkie �wiaty kolonialne uczyni� r�wnoprawnymi cz�onkami zwi�zku, zwalczy� korupcj�, odkry� zbrodnicze sekrety i odwo�a� Flot� Lusita�sk�, zanim dokona masakry. Nada� prawa wszystkim rasom ramen�w. Pok�j i wolno��.

��I pan zamierza tego dokona�?

��Nie sam � oznajmi�. Poczu�a ulg�.

��B�d� mia� ciebie.

��Po co?

���eby� pisa�a. M�wi�a. Robi�a wszystko to, do czego b�dziesz potrzebna.

��Ale ja nie mam wykszta�cenia, prosz� pana. Mistrz Ha� dopiero zacz�� mnie uczy�.

��Kim jeste�? � zapyta� Ha� Fei-tzu. � Jak �miesz oczekiwa�, �e taka przyzwoita dziewczyna odleci z obcym?

��Przyzwoita dziewczyna? Kt�ra oddaje cia�o nadzorcy, w zamian za szans� zbli�enia do bogos�ysz�cej, kt�ra mo�e, wcale nie musi, wybra� j� na sekretn� druhn�? Nie, mistrzu Ha�, mo�e ona udaje przyzwoit� dziewczyn�, ale jest kameleonem. Zmienia sk�r� za ka�dym razem, kiedy uzna, �e co� tym uzyska.

��Nie jestem k�amc�, prosz� pana � o�wiadczy�a.

��Nie. Jestem pewien, �e szczerze zmieniasz si� w tego, kogo udajesz. Dlatego m�wi� teraz: udawaj, �e jeste� rewolucjonistk� u mego boku. Nienawidzisz tych drani, kt�rzy wyrz�dzili tyle krzywd twojemu �wiatu. Prawda?

��Sk�d pan tyle o mnie wie?

Stukn�� si� w ucho. Dopiero teraz zauwa�y�a tam klejnot.

��Jane informuje mnie o ludziach, kt�rych mam pozna�.

��Jane wkr�tce zginie � przypomnia�a Wang-mu.

��Mo�e na pewien czas troch� zg�upieje � odpar� przybysz. � Ale nie umrze. Pomog�a� j� ocali�. A p�ki zn�w nie zm�drzeje, b�d� mia� ciebie.

��Nie mog� � odpar�a. � Boj� si�.

��Jak chcesz. Proponowa�em ci.

Ruszy� do luku swojego malutkiego kosmolotu.

��Czekaj � zawo�a�a. Obejrza� si�.

��Powiesz mi przynajmniej, kim jeste�?

��Nazywam si� Peter Wiggin � odpar�. � Ale my�l�, �e przez jaki� czas b�d� u�ywa� fa�szywego nazwiska.

��Peter Wiggin� � szepn�a. � To przecie� imi�

��Moje. P�niej ci to wyja�ni� je�li b�d� mia� ochot�. Na razie powiem tylko, �e wys�a� mnie Andrew Wiggin. Wys�a� w�a�ciwie si��.

Mam misj� do spe�nienia. Uzna�, �e zrealizuj� j� tylko na planetach, gdzie najsilniej koncentruj� si� struktury w�adzy Kongresu. Kiedy� by�em hegemonem, Wang-mu, i zamierzam zn�w obj�� to stanowisko, cho� tytu� mo�e wtedy brzmie� inaczej. Polec� wi�ry, sprawi� mn�stwo k�opot�w i wywr�c� do g�ry nogami ca�e te Sto �wiat�w. Zapraszam ci� do pomocy. Chocia� wcale mnie nie obchodzi, czy pomo�esz. Wprawdzie mi�o by by�o dysponowa� twoim umys�em i towarzystwem, ale za�atwi� t� spraw� tak czy inaczej. Wi�c co? Lecisz czy nie? W agonii niepewno�ci zwr�ci�a si� do Ha� Fei-tzu.

��Mia�em nadziej�, �e b�d� ci� uczy� � powiedzia� mistrz Ha�. � Ale je�li ten cz�owiek planuje to, o czym przed chwil� m�wi�, to przy nim, bardziej ni� przy mnie, wp�yniesz na bieg historii ludzko�ci. Tutaj wirus wykona za nas ca�� prac�.

��Opu�ci� ci�, to jak straci� ojca � szepn�a Wang-mu.

��Je�li odlecisz, utrac� drug� i ostatni� c�rk�.

��Nie �amcie mi serca oboje � wtr�ci� Peter. � Mam tu statek szybszy ni� �wiat�o. Nie musi porzuca� Drogi na ca�e �ycie. Je�eli co� nie wyjdzie, za dzie� czy dwa mog� j� odwie�� z powrotem. Zgoda?

��Wiem, �e pragniesz polecie� � o�wiadczy� Ha� Fei-tzu.

��Czy wiesz tak�e, �e r�wnie mocno chc� zosta�?

��Wiem. I wiem jeszcze, �e polecisz.

��Tak � przyzna�a. � Polec�.

��Niech bogowie ci� strzeg�, c�rko moja, Wang-mu � rzek� mistrz Ha�.

��I niech po ka�dej stronie wschodzi dla ciebie s�o�ce, ojcze Hanie.

Post�pi�a o krok. M�ody cz�owiek imieniem Peter uj�� j� za r�k� i poprowadzi� do kosmolotu. Luk zamkn�� si� za nimi. Po chwili statek znikn��.

Ha� Fei-tzu czeka� jeszcze dziesi�� minut, by uporz�dkowa� swe uczucia. Potem otworzy� prob�wk�, wypi� zawarto�� i spr�ystym krokiem ruszy� do domu. Stara Mu-pao powita�a go tu� za progiem.

��Mistrzu Ha� � powiedzia�a. � Nie mia�am poj�cia, gdzie pan poszed�. Znikn�a te� Wang-mu.

��Nie wr�ci przez jaki� czas � wyja�ni�. Po czym zbli�y� si� tak, by jego oddech owiewa� jej twarz. � By�a� wierniejsza temu domowi, ni� na to zas�u�yli�my.

Dostrzeg� przera�enie w jej oczach.

��Mistrzu Hanie, nie odprawia mnie pan?

��Nie � odpar�. � My�la�em, �e ci dzi�kuj�.

Opu�ci� Mu-pao i przeszuka� dom. Qing-jao nie by�o w jej pokoju. Nic dziwnego. Ostatnio prawie ca�y czas po�wi�ca�a go�ciom. To odpowiada�o jego planom. I rzeczywi�cie, znalaz� j� w porannym pokoju, z tr�jk� bardzo szacownych, starych, bogos�ysz�cych m�czyzn z miasta oddalonego o dwie�cie kilometr�w.

Qing-jao przedstawi�a ich grzecznie, po czym � w obecno�ci ojca � przyj�a rol� pos�usznej c�rki. Ha� Fei-tzu sk�oni� si� przed ka�dym z go�ci, znalaz� te� okazj�, by dotkn�� d�oni jednego z nich. Jane t�umaczy�a, �e wirus przenosi si� bardzo �atwo. Wystarcza�a zwyk�a fizyczna blisko��; dotyk gwarantowa� zara�enie.

A kiedy powita� go�ci, zwr�ci� si� do c�rki.

��Qing-jao � zapyta�. � Czy przyjmiesz dar ode mnie? Sk�oni�a g�ow�.

��Cokolwiek ma dla mnie ojciec, przyjm� z wdzi�czno�ci� � odpar�a z pokor�. � Chocia� wiem, �e niegodna jestem jego uwagi.

Wyci�gn�� ramiona i przytuli� j� do siebie. By�a sztywna i oporna � tak impulsywne zachowanie wobec obcych nie zdarzy�o mu si� od czas�w, kiedy by�a jeszcze ca�kiem ma�a. Ale trzyma� j� mocno, gdy� wiedzia�, �e nie wybaczy mu tego, co niesie ten u�cisk. Zatem mo�e to ju� ostatni raz trzyma w ramionach swoj� Ja�niej�c� Blaskiem.